ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1584 838449 761713 2026-05-02T12:45:46Z Harchand Bhinder 3793 838449 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Crab Nebula.jpg|thumb|300px|right]] '''ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਮਸਲਨ [[ਸੂਰਜ|ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ|ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਖਲਾਅ ਵਿਚਲੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਉਹ ਕਿੰਜ,ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਬਣੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।<ref name="mw-astronomy">{{cite web |title=astronomy |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |archive-date=17 June 2007 |access-date=20 June 2007 |work=Merriam-Webster Online}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] d8tch3i7tyeay178neorazf8dc5z4mx 838458 838449 2026-05-02T13:30:50Z Harchand Bhinder 3793 838458 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Crab Nebula.jpg|thumb|300px|right]] '''ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਮਸਲਨ [[ਸੂਰਜ|ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ|ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਖਲਾਅ ਵਿਚਲੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਉਹ ਕਿੰਜ,ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਬਣੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।<ref name="mw-astronomy">{{cite web |title=astronomy |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |archive-date=17 June 2007 |access-date=20 June 2007 |work=Merriam-Webster Online}}</ref> ''ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ'' ( [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ|ਯੂਨਾਨੀ]] [[wiktionary:ἀστρονομία#Ancient_Greek|ἀστρονομία]] ਤੋਂ [[wiktionary:ἄστρον#Ancient_Greek|ἄστρον]] ''ਐਸਟ੍ਰੋਨ'', "ਤਾਰਾ" ਅਤੇ -νομία ''[[wiktionary:-nomy|-nomia]]'' ਤੋਂ [[wiktionary:νόμος#Ancient_Greek|νόμος]] ''nomos'', "ਕਾਨੂੰਨ" ਜਾਂ "ਨਿਯਮ") ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। <ref>{{Cite web |title=astronomy (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/astronomy |access-date=13 August 2025 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref> ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਿਸ਼]] ਨਾਲ ਉਲਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਮਲੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। [[Astrology and astronomy|ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰ]] ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮੂਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੋਤਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Losev|first=Alexandre|year=2012|title='Astronomy' or 'astrology': A brief history of an apparent confusion|journal=[[Journal of Astronomical History and Heritage]]|volume=15|issue=1|pages=42–46|arxiv=1006.5209|bibcode=2012JAHH...15...42L|doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2012.01.05|issn=1440-2807}}</ref> ==== "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ-ਭੋਤਿਕੀ" ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ==== "[[Astrophysics|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]]" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ।<ref name="scharrinhausen">{{Cite web |last=Scharringhausen |first=B. |date=January 2002 |title=What is the difference between astronomy and astrophysics? |url=https://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609102139/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30 |archive-date=9 June 2007 |access-date=17 November 2016 |website=Curious About Astronomy}}</ref><ref name="odenwald">{{Cite web |last=Odenwald |first=Sten |title=Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics? |url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708092148/http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html |archive-date=8 July 2007 |access-date=20 June 2007 |publisher=The Astronomy Cafe}}</ref><ref name="pennstateerie">{{Cite web |date=July 18, 2005 |title=School of Science-Astronomy and Astrophysics |url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071101100832/http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |archive-date=1 November 2007 |access-date=20 June 2007 |website=Penn State Erie}}</ref> ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ", ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਕੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ" ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ "ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ।<ref name="mw-astronomy2">{{Cite web |title=astronomy |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |archive-date=17 June 2007 |access-date=20 June 2007 |website=[[Merriam-Webster Online]]}}</ref><ref name="mw-astrophysics">{{Cite web |title=astrophysics |url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921/http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |archive-date=21 September 2012 |access-date=20 June 2007 |website=Merriam-Webster Online}}</ref> ਕਈ ਵਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Frank Shu|ਫਰੈਂਕ ਸ਼ੁ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ''ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ।<ref name="shu1982">{{Cite book|location=Mill Valley, California}}</ref> ਕੁਝ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Astrometry|ਐਸਟ੍ਰੋਮੈਟਰੀ]], ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁੱਧ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਹਨ। ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਭਾਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[Astronomer|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਕੋਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ।<ref name="odenwald" /><ref name="pennstateerie" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="scharrinhausen" /> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] pazgyghxanrqzkbwc5irnacim1thqwz 838462 838458 2026-05-02T13:55:51Z Harchand Bhinder 3793 838462 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Crab Nebula.jpg|thumb|300px|right]] '''ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਮਸਲਨ [[ਸੂਰਜ|ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ|ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਖਲਾਅ ਵਿਚਲੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਉਹ ਕਿੰਜ,ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਬਣੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।<ref name="mw-astronomy">{{cite web |title=astronomy |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |archive-date=17 June 2007 |access-date=20 June 2007 |work=Merriam-Webster Online}}</ref> ''ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ'' ( [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ|ਯੂਨਾਨੀ]] [[wiktionary:ἀστρονομία#Ancient_Greek|ἀστρονομία]] ਤੋਂ [[wiktionary:ἄστρον#Ancient_Greek|ἄστρον]] ''ਐਸਟ੍ਰੋਨ'', "ਤਾਰਾ" ਅਤੇ -νομία ''[[wiktionary:-nomy|-nomia]]'' ਤੋਂ [[wiktionary:νόμος#Ancient_Greek|νόμος]] ''nomos'', "ਕਾਨੂੰਨ" ਜਾਂ "ਨਿਯਮ") ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। <ref>{{Cite web |title=astronomy (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/astronomy |access-date=13 August 2025 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref> ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਿਸ਼]] ਨਾਲ ਉਲਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਮਲੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। [[Astrology and astronomy|ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰ]] ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮੂਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੋਤਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Losev|first=Alexandre|year=2012|title='Astronomy' or 'astrology': A brief history of an apparent confusion|journal=[[Journal of Astronomical History and Heritage]]|volume=15|issue=1|pages=42–46|arxiv=1006.5209|bibcode=2012JAHH...15...42L|doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2012.01.05|issn=1440-2807}}</ref> === "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ-ਭੋਤਿਕੀ" ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ === "[[Astrophysics|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]]" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ।<ref name="scharrinhausen">{{Cite web |last=Scharringhausen |first=B. |date=January 2002 |title=What is the difference between astronomy and astrophysics? |url=https://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609102139/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30 |archive-date=9 June 2007 |access-date=17 November 2016 |website=Curious About Astronomy}}</ref><ref name="odenwald">{{Cite web |last=Odenwald |first=Sten |title=Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics? |url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708092148/http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html |archive-date=8 July 2007 |access-date=20 June 2007 |publisher=The Astronomy Cafe}}</ref><ref name="pennstateerie">{{Cite web |date=July 18, 2005 |title=School of Science-Astronomy and Astrophysics |url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071101100832/http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |archive-date=1 November 2007 |access-date=20 June 2007 |website=Penn State Erie}}</ref> ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ", ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਕੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ" ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ "ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ।<ref name="mw-astronomy2">{{Cite web |title=astronomy |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |archive-date=17 June 2007 |access-date=20 June 2007 |website=[[Merriam-Webster Online]]}}</ref><ref name="mw-astrophysics">{{Cite web |title=astrophysics |url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921/http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |archive-date=21 September 2012 |access-date=20 June 2007 |website=Merriam-Webster Online}}</ref> ਕਈ ਵਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Frank Shu|ਫਰੈਂਕ ਸ਼ੁ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ''ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ।<ref name="shu1982">{{Cite book|location=Mill Valley, California}}</ref> ਕੁਝ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Astrometry|ਐਸਟ੍ਰੋਮੈਟਰੀ]], ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁੱਧ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਹਨ। ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਭਾਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[Astronomer|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਕੋਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ।<ref name="odenwald" /><ref name="pennstateerie" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="scharrinhausen" /> === ਇਤਿਹਾਸ === ==== ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ==== [[ਤਸਵੀਰ:1600_Himmelsscheibe_von_Nebra_sky_disk_anagoria.jpg|thumb|ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ [[Mittelberg (Rhön)|ਮਿਟਨਬਰਗ ਪਹਾੜੀ]] ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ [[Nebra sky disc|ਨੇਬਰਾ ਸਕਾਈ ਡਿਸਕ]] ਅਤੇ ਸੀ. 1800-1600 ਬੀ. ਸੀ. ਈ. ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Pernicka|first=Ernst|last2=Adam|first2=Jörg|last3=Borg|first3=Gregor|last4=Brügmann|first4=Gerhard|last5=Bunnefeld|first5=Jan-Heinrich|last6=Kainz|first6=Wolfgang|last7=Klamm|first7=Mechthild|last8=Koiki|first8=Thomas|last9=Meller|first9=Harald|date=2020|title=Why the Nebra Sky Disc Dates to the Early Bronze Age. An Overview of the Interdisciplinary Results|url=https://www.jstor.org/stable/27045107|journal=Archaeologia Austriaca|volume=104|pages=89–122|issn=0003-8008}}</ref>]] ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਟੋਨਹੈਂਜ]] ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Ryden-2020">{{Cite book}}</ref> : 15 ਸਬੂਤ [[Nebra sky disc|ਨੇਬਰਾ ਸਕਾਈ ਡਿਸਕ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ।<ref name="Meller 2021">{{Cite book}}</ref><ref name="Halle">{{Cite web |title=Nebra Sky Disc |url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/en/nebra-sky-disc.html |website=Halle State Museum of Prehistory}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2022 |title=The Nebra Sky Disc: decoding a prehistoric vision of the cosmos |url=https://the-past.com/feature/the-nebra-sky-disc-decoding-a-prehistoric-vision-of-the-cosmos/ |website=The-Past.com}}</ref> ਉੱਪਰੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਨਬਤਾ ਪਲੇਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੈਗਾਲਿਥਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਸ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰੇ ਦੇ ਹੇਲੀਕਲ ਉੱਭਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਕੈਲੀਬਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book}}</ref> ==== ਕਲਾਸੀਕਲ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Ct-33-planisphere.jpg|thumb|ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਈ ਪਲੈਨਸਫੀਅਰ (7ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਈ.) ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਯੰਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ [[Sexagesimal|ਸੈਕਸੇਜਿਮਲ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 12,24,60,360) ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਟਾਈਮਕੀਪਿੰਗ ਅਤੇ [[Astrometry|ਐਸਟ੍ਰੋਮੈਟਰੀ]] ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref name="x754">{{Cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=Bibliography of Babylonian Astronomy & Astrology |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/babylon/babybibl.htm |access-date=2024-11-22 |website=science.uu.nl project csg}}</ref>]] [[Egyptian astronomy|ਮਿਸਰ]], [[Babylonian astronomy|ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ]], [[Greek astronomy|ਯੂਨਾਨ]], [[Indian astronomy|ਭਾਰਤ]], [[ਚੀਨੀ ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਚੀਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ।<ref name="Sarma 2000">{{Cite journal|last=Sarma|first=Nataraja|date=2000|title=Diffusion of astronomy in the ancient world|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160932700013272|journal=Endeavour|volume=24|issue=4|pages=157–164|doi=10.1016/S0160-9327(00)01327-2|pmid=11196987|url-access=subscription}}</ref> ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਬੇਬੀਲੋਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite journal|last=Aaboe, A.|date=1974|title=Scientific Astronomy in Antiquity|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume=276|issue=1257|pages=21–42|bibcode=1974RSPTA.276...21A|doi=10.1098/rsta.1974.0007|jstor=74272}}</ref> ਬੇਬੀਲੋਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ [[ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ|ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ]] 223 ਸੈਨੋਡਿਕ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ [[Saros cycle|ਸਾਰੋਸ ਚੱਕਰ]] ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Eclipses and the Saros |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030225501/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html |archive-date=30 October 2007 |access-date=28 October 2007 |publisher=NASA}}</ref> ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ]] ਅਤੇ [[Hellenistic civilization|ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਸੰਸਾਰ]] ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। ਯੂਨਾਨੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite encyclopedia}}</ref> ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[Heracleides Ponticus|ਹੇਰਾਕਲੀਡਜ਼ ਪੋਂਟੀਕਸ]] ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Heracleides-Ponticus|title=Heracleides Ponticus {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-01-25|archive-url=http://web.archive.org/web/20251015114554/https://www.britannica.com/biography/Heracleides-Ponticus|archive-date=2025-10-15|language=en}}</ref> ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[Aristarchus of Samos|ਸਾਮੋਸ ਦੇ ਅਰਿਸਟਾਰਚਸ ਨੇ]] [[Aristarchus On the Sizes and Distances|ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦਾ]] ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ|ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[Heliocentrism|ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰਿਤ]] ਮਾਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Berrgren|first=J.L.|last2=Sidoli|first2=Nathan|date=May 2007|title=Aristarchus's On the Sizes and Distances of the Sun and the Moon: Greek and Arabic Texts|journal=Archive for History of Exact Sciences|volume=61|issue=3|pages=213–54|doi=10.1007/s00407-006-0118-4}}</ref> ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਹਿਪਾਕਰਾਸ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖਗੋਲ ਯੰਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Astrolabe|ਐਸਟ੍ਰੋਲੇਬ ਦੀ]] ਖੋਜ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=Hipparchus of Rhodes |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023062202/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html |archive-date=23 October 2007 |access-date=28 October 2007 |publisher=School of Mathematics and Statistics, [[University of St Andrews]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭੂਮੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ [[Precession|ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Ryden-20202">{{Cite book}}</ref> ਹਿਪਾਰਕਸ ਨੇ 1020 ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਖਿੱਤੀਆਂ|ਤਾਰਾਮੰਡਲ]] ਯੂਨਾਨੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite book}}</ref> [[Antikythera mechanism|ਐਂਟੀਕਾਇਥੇਰਾ ਵਿਧੀ]] ( {{Circa|150}} ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਐਨਾਲਾਗ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਮਿਤੀ ਲਈ [[ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਅਤੇ [[ਗ੍ਰਹਿ|ਗ੍ਰਹਿਆਂ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਨ ਜਟਿਲਤਾ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ [[Astronomical clock|ਖਗੋਲੀ ਘੜੀਆਂ]] ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। <ref name="insearchoflosttime">{{Cite journal|last=Marchant|first=Jo|date=2006|title=In search of lost time|journal=Nature|volume=444|issue=7119|pages=534–538|bibcode=2006Natur.444..534M|doi=10.1038/444534a|pmid=17136067|doi-access=free}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] otyew7xjdrkv27f0bbqqymht4y8u3hk 838526 838462 2026-05-03T06:38:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838526 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Crab Nebula.jpg|thumb|300px|right]] '''ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਖਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਸਮਾਨੀ ਪਿੰਡਾਂ ਮਸਲਨ [[ਸੂਰਜ|ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ|ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਖਲਾਅ ਵਿਚਲੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਉਹ ਕਿੰਜ,ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਬਣੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।<ref name="mw-astronomy">{{cite web |title=astronomy |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |archive-date=17 June 2007 |access-date=20 June 2007 |work=Merriam-Webster Online}}</ref> ''ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ'' ( [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ|ਯੂਨਾਨੀ]] [[wiktionary:ἀστρονομία#Ancient_Greek|ἀστρονομία]] ਤੋਂ [[wiktionary:ἄστρον#Ancient_Greek|ἄστρον]] ''ਐਸਟ੍ਰੋਨ'', "ਤਾਰਾ" ਅਤੇ -νομία ''[[wiktionary:-nomy|-nomia]]'' ਤੋਂ [[wiktionary:νόμος#Ancient_Greek|νόμος]] ''nomos'', "ਕਾਨੂੰਨ" ਜਾਂ "ਨਿਯਮ") ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ। <ref>{{Cite web |title=astronomy (n.) |url=https://www.etymonline.com/word/astronomy |access-date=13 August 2025 |publisher=Online Etymology Dictionary}}</ref> ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਿਸ਼]] ਨਾਲ ਉਲਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਮਲੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। [[Astrology and astronomy|ਦੋਵੇਂ ਖੇਤਰ]] ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਮੂਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੋਤਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Losev|first=Alexandre|year=2012|title='Astronomy' or 'astrology': A brief history of an apparent confusion|journal=[[Journal of Astronomical History and Heritage]]|volume=15|issue=1|pages=42–46|arxiv=1006.5209|bibcode=2012JAHH...15...42L|doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2012.01.05|issn=1440-2807}}</ref> === "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ-ਭੋਤਿਕੀ" ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ === "[[Astrophysics|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]]" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ।<ref name="scharrinhausen">{{Cite web |last=Scharringhausen |first=B. |date=January 2002 |title=What is the difference between astronomy and astrophysics? |url=https://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609102139/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=30 |archive-date=9 June 2007 |access-date=17 November 2016 |website=Curious About Astronomy}}</ref><ref name="odenwald">{{Cite web |last=Odenwald |first=Sten |title=Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics? |url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070708092148/http://www.astronomycafe.net/qadir/q449.html |archive-date=8 July 2007 |access-date=20 June 2007 |publisher=The Astronomy Cafe}}</ref><ref name="pennstateerie">{{Cite web |date=July 18, 2005 |title=School of Science-Astronomy and Astrophysics |url=http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071101100832/http://www.erie.psu.edu/academic/science/degrees/astronomy/astrophysics.htm |archive-date=1 November 2007 |access-date=20 June 2007 |website=Penn State Erie}}</ref> ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" "ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ", ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਕੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ" ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ "ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਹੈ।<ref name="mw-astronomy2">{{Cite web |title=astronomy |url=http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070617131203/http://www.m-w.com/dictionary/astronomy |archive-date=17 June 2007 |access-date=20 June 2007 |website=[[Merriam-Webster Online]]}}</ref><ref name="mw-astrophysics">{{Cite web |title=astrophysics |url=http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120921/http://www.m-w.com/dictionary/astrophysics |archive-date=21 September 2012 |access-date=20 June 2007 |website=Merriam-Webster Online}}</ref> ਕਈ ਵਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Frank Shu|ਫਰੈਂਕ ਸ਼ੁ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ''ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਗੁਣਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ।<ref name="shu1982">{{Cite book|location=Mill Valley, California}}</ref> ਕੁਝ ਖੇਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Astrometry|ਐਸਟ੍ਰੋਮੈਟਰੀ]], ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਐਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁੱਧ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਹਨ। ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ "ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ" ਅਤੇ "ਖਗੋਲ ਭੌਤਿਕੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਵਿਭਾਗ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[Astronomer|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਕੋਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ।<ref name="odenwald" /><ref name="pennstateerie" /> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="scharrinhausen" /> === ਇਤਿਹਾਸ === ==== ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ==== [[ਤਸਵੀਰ:1600_Himmelsscheibe_von_Nebra_sky_disk_anagoria.jpg|thumb|ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ [[Mittelberg (Rhön)|ਮਿਟਨਬਰਗ ਪਹਾੜੀ]] ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ [[Nebra sky disc|ਨੇਬਰਾ ਸਕਾਈ ਡਿਸਕ]] ਅਤੇ ਸੀ. 1800-1600 ਬੀ. ਸੀ. ਈ. ਦੀ ਮਿਤੀ ਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Pernicka|first=Ernst|last2=Adam|first2=Jörg|last3=Borg|first3=Gregor|last4=Brügmann|first4=Gerhard|last5=Bunnefeld|first5=Jan-Heinrich|last6=Kainz|first6=Wolfgang|last7=Klamm|first7=Mechthild|last8=Koiki|first8=Thomas|last9=Meller|first9=Harald|date=2020|title=Why the Nebra Sky Disc Dates to the Early Bronze Age. An Overview of the Interdisciplinary Results|url=https://www.jstor.org/stable/27045107|journal=Archaeologia Austriaca|volume=104|pages=89–122|issn=0003-8008}}</ref>]] ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਟੋਨਹੈਂਜ]] ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Ryden-2020">{{Cite book}}</ref> : 15 ਸਬੂਤ [[Nebra sky disc|ਨੇਬਰਾ ਸਕਾਈ ਡਿਸਕ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ।<ref name="Meller 2021">{{Cite book}}</ref><ref name="Halle">{{Cite web |title=Nebra Sky Disc |url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/en/nebra-sky-disc.html |website=Halle State Museum of Prehistory}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 2022 |title=The Nebra Sky Disc: decoding a prehistoric vision of the cosmos |url=https://the-past.com/feature/the-nebra-sky-disc-decoding-a-prehistoric-vision-of-the-cosmos/ |website=The-Past.com}}</ref> ਉੱਪਰੀ ਮਿਸਰ ਦੇ ਨਬਤਾ ਪਲੇਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੈਗਾਲਿਥਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਸ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤਾਰੇ ਦੇ ਹੇਲੀਕਲ ਉੱਭਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਕੈਲੀਬਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book}}</ref> ==== ਕਲਾਸੀਕਲ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Ct-33-planisphere.jpg|thumb|ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਈ ਪਲੈਨਸਫੀਅਰ (7ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਈ.) ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਯੰਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ [[Sexagesimal|ਸੈਕਸੇਜਿਮਲ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ 12,24,60,360) ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਟਾਈਮਕੀਪਿੰਗ ਅਤੇ [[Astrometry|ਐਸਟ੍ਰੋਮੈਟਰੀ]] ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref name="x754">{{Cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=Bibliography of Babylonian Astronomy & Astrology |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/babylon/babybibl.htm |access-date=2024-11-22 |website=science.uu.nl project csg}}</ref>]] [[Egyptian astronomy|ਮਿਸਰ]], [[Babylonian astronomy|ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ]], [[Greek astronomy|ਯੂਨਾਨ]], [[Indian astronomy|ਭਾਰਤ]], [[ਚੀਨੀ ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਚੀਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ।<ref name="Sarma 2000">{{Cite journal|last=Sarma|first=Nataraja|date=2000|title=Diffusion of astronomy in the ancient world|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160932700013272|journal=Endeavour|volume=24|issue=4|pages=157–164|doi=10.1016/S0160-9327(00)01327-2|pmid=11196987|url-access=subscription}}</ref> ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਬੇਬੀਲੋਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite journal|last=Aaboe, A.|date=1974|title=Scientific Astronomy in Antiquity|journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society]]|volume=276|issue=1257|pages=21–42|bibcode=1974RSPTA.276...21A|doi=10.1098/rsta.1974.0007|jstor=74272}}</ref> ਬੇਬੀਲੋਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ [[ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ|ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ]] 223 ਸੈਨੋਡਿਕ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ [[Saros cycle|ਸਾਰੋਸ ਚੱਕਰ]] ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Eclipses and the Saros |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030225501/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEsaros/SEsaros.html |archive-date=30 October 2007 |access-date=28 October 2007 |publisher=NASA}}</ref> ਬੇਬੀਲੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ]] ਅਤੇ [[Hellenistic civilization|ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਸੰਸਾਰ]] ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਹੋਈ। ਯੂਨਾਨੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite encyclopedia}}</ref> ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[Heracleides Ponticus|ਹੇਰਾਕਲੀਡਜ਼ ਪੋਂਟੀਕਸ]] ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Heracleides-Ponticus|title=Heracleides Ponticus {{!}} Biography & Facts {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20251015114554/https://www.britannica.com/biography/Heracleides-Ponticus|archive-date=2025-10-15|language=en|url-status=live}}</ref> ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, [[Aristarchus of Samos|ਸਾਮੋਸ ਦੇ ਅਰਿਸਟਾਰਚਸ ਨੇ]] [[Aristarchus On the Sizes and Distances|ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦਾ]] ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ|ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ [[Heliocentrism|ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰਿਤ]] ਮਾਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Berrgren|first=J.L.|last2=Sidoli|first2=Nathan|date=May 2007|title=Aristarchus's On the Sizes and Distances of the Sun and the Moon: Greek and Arabic Texts|journal=Archive for History of Exact Sciences|volume=61|issue=3|pages=213–54|doi=10.1007/s00407-006-0118-4}}</ref> ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ, ਹਿਪਾਕਰਾਸ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖਗੋਲ ਯੰਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[Astrolabe|ਐਸਟ੍ਰੋਲੇਬ ਦੀ]] ਖੋਜ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=Hipparchus of Rhodes |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023062202/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hipparchus.html |archive-date=23 October 2007 |access-date=28 October 2007 |publisher=School of Mathematics and Statistics, [[University of St Andrews]]}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਥਿਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਭੂਮੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ [[Precession|ਪ੍ਰੀਸੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Ryden-20202">{{Cite book}}</ref> ਹਿਪਾਰਕਸ ਨੇ 1020 ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਖਿੱਤੀਆਂ|ਤਾਰਾਮੰਡਲ]] ਯੂਨਾਨੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite book}}</ref> [[Antikythera mechanism|ਐਂਟੀਕਾਇਥੇਰਾ ਵਿਧੀ]] ( {{Circa|150}} ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਐਨਾਲਾਗ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਮਿਤੀ ਲਈ [[ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਅਤੇ [[ਗ੍ਰਹਿ|ਗ੍ਰਹਿਆਂ]] ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਾਨ ਜਟਿਲਤਾ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ [[Astronomical clock|ਖਗੋਲੀ ਘੜੀਆਂ]] ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। <ref name="insearchoflosttime">{{Cite journal|last=Marchant|first=Jo|date=2006|title=In search of lost time|journal=Nature|volume=444|issue=7119|pages=534–538|bibcode=2006Natur.444..534M|doi=10.1038/444534a|pmid=17136067|doi-access=free}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] q8a7p2p59db3k1xm589d6qkcbezexu7 0 2284 838529 674973 2026-05-03T08:26:22Z Sonia Atwal 49604 838529 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Full moon.jpeg|thumb|ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜੋ ਕਿ ਗੈਲੀਲੀਓ ਸਪੇਸਕਰਾਫਟ ਦੁਆਰਾ 7 ਦਸੰਬਰ 1992 ਨੂੰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ।]] '''ਚੰਦਰਮਾ''' (ਚਿੰਨ੍ਹ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) [[ਧਰਤੀ]] ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 384,403 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਲਈ 27.3 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 107°C, ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ -153°C ਹੂੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.asi.org/adb/m/03/05/average-temperatures.html |title=ਚੰਦ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ |access-date=2008-08-15 |archive-date=2014-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140729085725/http://www.asi.org/adb/m/03/05/average-temperatures.html |dead-url=yes }}</ref> ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਗੁਰੁਤਵਾਕਰਸ਼ਣ ਧਰਤੀ ਵਲੋਂ 1/6 ਹੈ। ਧਰਤੀ-ਚੰਦਰਮਾ-ਸੂਰਜ ਜਿਆਮਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹਰ 29.5 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਦਮ ਰੱਖ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਲੂਨਾ - 1 ਪਹਿਲਾ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਯਾਨ ਸੀ ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਲੂਨਾ-2 ਪਹਿਲਾ ਯਾਨ ਸੀ ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਿਆ। == ਵਾਯੂਮੰਡਲ == ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਇੰਨਾ ਥੋੜਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਦਾ ਕੁੱਲ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਭਾਰ 104 ਕਿਲੋ ਗਰਾਮ ਹੈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। == ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ}} ਜਿਸ ਦਿਨ ਚੰਦਰਮਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਚੰਦਰਮਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਕਿਹਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 29 ਤੋਂ 30 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਦੂਰੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ== ਚੰਦਰਮਾ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਪਗ 3.8 ਸੈਂ: ਮੀ: ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਖਿੱਚ ਨੂੰ ਗਰੂਤਾਕਰਸਨ ਬਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਗਰੂਤਾਕਰਸਨ ਬਲ ਕਾਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਖਿੱਚ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਉਭਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਜਵਾਰਭਾਟਾ]] ਉਭਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਭਾਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਰੂਤਾ ਬਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ 15 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਠ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਉਭਾਰ ਘੱਟ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਠੋਸ ਭਾਗ 'ਤੇ ਇਹ ਉਭਾਰ ਕੁਝ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਦੀ ਰਗੜ ਜਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜਵਾਰਭਾਟਾ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਪੱਥ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਪੱਥ ਵੱਡਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਰੌਚਿਕ ਗੱਲਾਂ== # ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿਰਫ 12 ਇਨਸਾਨ ਚੰਦ 'ਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ 41 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਚੰਦ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ। # ਚੰਦਰਮਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਸਿਰਫ 27 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ। # ਪੂਰਾ ਚੰਦ ਅੱਧੇ ਚੰਦ ਨਾਲੋਂ 9 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। # ਜੇਕਰ ਚੰਦਰਮਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਦਿਨ ਸਿਰਫ 6 ਘੰਟੇ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। # ਜਦੋਂ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਐਲਨ ਸਪਾਰਡ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੋਲਫ ਦੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜੋ 800 ਮੀਟਰ ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਈ ਸੀ। # ਅਪੋਲੋ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਕੁੱਲ 296 ਟੁਕੜੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੰਜ (ਵਜ਼ਨ) 382 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੀ। # ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸਿਰਫ 59 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। # ਚੰਦਰਮਾ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ। ਪਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। # ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਵਿਆਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਆਸ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 49 ਚੰਦ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। # ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਚੰਦ ਹਰ ਸਾਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 4 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੋਂ 50 ਅਰਬ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਚੰਦ 47 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੂਰ ਕਰੇਗੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਇਹ 27.3 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ 5 ਅਰਬ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।ੁੰ # ਜਦੋਂ [[ਨੀਲ ਆਰਮਸਟਰਾਂਗ]] ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦ 'ਤੇ ਕੋਈ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕੇ # ਜਦੋਂ ਨੀਲ ਆਰਮਸਟ੍ਰਾਂਗ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਤੁਰਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਕੋਲ [[ਰਾਇਟ ਭਰਾ|ਰਾਈਟ ਬ੍ਰਦਰਜ਼]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਸੀ। # 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਐਟਮ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। # ਸੂਰਜੀ ਮੰਡਲ ਦੇ 181 ਉਪਗ੍ਰਹਿਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਆਕਾਰ 5ਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। # ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। # ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। # ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਚੰਦਰਮਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜੀ ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਾਸਾ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਪੀਡ 19 mbps ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ। # ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 180 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ 153 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। # ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ 96 ਥੈਲੇ ਬਚੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਹਨ। # ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ [[ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ [[ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਹੋਵੇਗਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼|Moon|ਚੰਨ}} {{Solar System}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੰਦਰਮਾ]] {{stub}} 2gpy160sh5jo1naa3bkgnbg5777z3ml 0 5348 838497 838260 2026-05-02T17:19:45Z Nitesh Gill 8973 /* ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ */ 838497 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = 174| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾੰ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> <ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> <ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-date=29 August 2007 |access-date=9 October 2013}}</ref> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] mxafhl1ii4fuwvi1arts6oqa38ekq1w 838498 838497 2026-05-02T17:20:15Z Nitesh Gill 8973 /* ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ */ 838498 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = 174| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾੰ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> <ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> <ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-date=29 August 2007 |access-date=9 October 2013}}</ref> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] s7e4z09uc48kq69hajnp7it6ask2nrg 838502 838498 2026-05-02T17:27:51Z Nitesh Gill 8973 /* 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ */ 838502 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ|ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ}} {{redirect|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ}} {{Infobox person | name = ਭਗਤ ਸਿੰਘ | image = Lahore conspiracy case poster 9th Oct 193o jindal sunam 12x9 copy (cropped).jpg | caption = ਸਿੰਘ 1929 ਵਿੱਚ | party = | native_name = | native_name_lang = | other_names = ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'' | birth_date = {{birth date|df=yes|1907|09|27}}{{efn|name=birth}} | birth_place = [[ਬੰਗਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਬੰਗਾ]], [[ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]<br />(ਹੁਣ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|03|23|1907|09|27}} | death_place = [[ਲਾਹੌਰ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਲਾਹੌਰ|ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<br />(ਹੁਣ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ) | death_cause = ਫ਼ਾਂਸੀ | monuments = [[ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] | movement = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] | criminal_charges = ਜੌਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ<ref name=odnb-bhagat_singh>{{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|year=2004|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu|quote=The trial of Bhagat Singh and a number of his associates from the Hindustan Socialist Republican Association for the killing of Saunders and Channan Singh followed. On 7 October 1929 Bhagat Singh, Rajguru, and Sukhdev Thapar were sentenced to death.Bhagat Singh, Sukhdev Thapar, and Shiv Ram Hari Rajguru were executed by hanging at the central gaol, Lahore, on 23 March 1931.}}</ref> | criminal_penalty = [[ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ]] | criminal_status = | mother = ਵਿਦਯਾਵਤੀ | father = ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ | signature = Bhagat Singh signature.svg | notable_works = ''[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]'' | organization = [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]<br />[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] }} '''ਭਗਤ ਸਿੰਘ{{efn|{{langx|pa|ਭਗਤ ਸਿੰਘ|Bhagat Siṅgh}}; {{IPA|pa|pə˩.ɡət̪ sɪŋ˥|IPA}}}}''' (27 ਸਤੰਬਰ 1907{{efn|name=birth}}&nbsp;– 23 ਮਾਰਚ 1931) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ<ref>{{citation |last=Jeffrey |first=Craig |title=Modern India: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=R3w7DwAAQBAJ&pg=PA30 |page=30 |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-876934-7 |quote=Congress was often split on the question of the extent to which all protests should be non-violent. Gandhi, though highly influential, had opponents. It is particularly important to recognize the existence of a socialist, radical wing within the nationalist movement. Historians often discuss this wing with reference to Bhagat Singh, a charismatic Indian revolutionary executed by the British with two other revolutionaries in 1931 for murdering a British police officer.}}</ref> ਜਿਸਨੇ ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।<ref name="assassination-cimbined2">* {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ |pages=106&ndash;107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's life epitomized the political journeys of many disaffected youths who took to revolutionary and militant activism. Involved in a (mistaken) high-profile assassination of John Saunders, ...}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA78 |pages=78–79 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=One month after Lajpat Rai's death, at 4:30 pm on 17 December 1928, members of the HSRA ambushed Assistant Superintendent of Police J. P. Saunders as he was leaving the police station on Lahore's College Road. He was shot once by Shivaram Rajguru, and then again by Bhagat Singh." As the two fled through the gates of the DAV College located opposite the station, their comrade Chandrashekhar Azad fired at the pursuing officer, Constable Chanan Singh. Both Singh and Saunders died from their wounds. Amid the chaos, there was some room for farce. Saunders was not the primary target; the HSRA's Jaigopal mistook the assistant for his boss, Mr. Scott, the man who had ordered police to charge the Simon Commission protestors two months earlier. Once it was clear this was a subordinate and not Scott, the revolutionaries scrambled to amend posters prepared in advance to announce the act.}}</ref><ref name="combined-misplaced2">* {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |page=121 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=The memoirs poignantly recount how they would be filled with agony and remorse after the assassinations and the deaths of the innocent. For instance, Azad shot the Indian constable Chanan Singh, who had chased Bhagat and Rajguru as they escaped through the DAV College after shooting Saunders. Azad was standing guard a few metres away from Bhagat and Rajguru supervising the operation and, if needed, was supposed to give them cover. Azad called out to Chanan Singh to give up the chase before shooting but Chanan did not heed the warning and kept running. Azad lowered his gun and aimed at his legs and shot a preventive bullet. It got Chanan in the groin and he eventually bled to death. The well-being of Chanan Singh's family kept nagging Azad, who would voice his worries time and again to his associates.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA121 |pages=121–122 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Despite it being a vengeful act, even Rajguru and Bhagat Singh were deeply disturbed and filled with remorse after shooting Saunders. Rajguru opined: "Bhai bada sundar naujawan tha [Saunders!]. Uske gharwalon ko kaisa lag raha hoga?' (Brother, he [Saunders] was a very handsome young man. How his family must be feeling?)! Similar was Bhagat's state. Mahour recounts that he met Bhagat after the Saunders murder and found him deeply shaken. 'Kitna udvelit tha unka manas. Unke sayant kanth se unka uddveg ubhara pada tha. Baat karte karte ruk jaate the aur der tak chup raha kar phir baat ka sutra pakad kar muskaraane ke prayatn karte aage badte the' (How shaken his mind was. Despite his measured tone his discomposure was visible. He would suddenly stop talking mid-sentence and then stay quiet for a while before making an effort to smile and move forward.)}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ - ਭਾਰਤੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਭਰੇ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ - ਉਸਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨਾਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ, 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="combined-hero2">* {{Citation |last=Maclean |first=Kama |title=Anxieties, Fear and Panic in Colonial Settings: Empires on the verge of a Nervous Breakdown |page=154 |year=2016 |editor1-last=Fischer-Tine |editor1-first=Harald |series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies |chapter=The Art of Panicking Quietly: British Expatriate Responses |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MosJDgAAQBAJ&pg=PA154 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-3-319-45136-7 |quote=Several HSRA members, including Bhagat Singh and Sukhdev, had dabbled in journalism and enjoyed friendships with journalists and editors in nationalist newspapers in Punjab, UP and Delhi, with the result that much of the coverage in Indian-owned newspapers was sympathetic to the revolutionary cause. By the end of 1929, Bhagat Singh was a household name, his distinctive portrait widely disseminated ...}} * {{Citation |last=Grant |first=Kevin |title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890–1948 |url=https://books.google.com/books?id=RWWTDwAAQBAJ&pg=PA143 |page=143 |year=2019 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-97215-5 |quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, the charismatic leader of the group, had participated in both actions.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> ਬੋਲਸ਼ੇਵਵਾਦ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ,<ref name="combined-bolshev-anarchist2">* {{citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |author-link=Christophe Jaffrelot |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |url=https://books.google.com/books?id=9sqCDwAAQBAJ&pg=PA66 |pages=66–67 |year=2019 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-75005-9 |quote=the HSRA emerged out of the ashes of the Hindustan Republican Association, its leadership decimated in the 1926–1927 Kakori Conspiracy Case ... This shift is immediately signified in the addition of 'Socialist' to the organization's name. The decision to do so, often attributed to Bhagat Singh, indicates a reading of the Indian present through the lens of the Bolshevik revolution and the emergence of the Soviet state, developments which populated Indian newspaper columns throughout the 1920s.}} * {{citation |last=Moffat |first=Chris |title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action |pages=73&ndash;89; 82 |year=2015 |editor1-last=Maclean |editor1-first=Kama |chapter=Experiments in Political Truth |location=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-138-79497-9 |quote=For Bhagat Singh and his comrades, the precedent set by Lenin and his 'professional revolutionaries' is enabling: the Bolshevik stands as the signal of a 'New Age' and an unfolding world-historical moment. This is not, then, the 'textbook' Lenin of post-war Soviet Studies, tied casually to statism and Stalinism via the party and interventionist vanguard. |editor2-last=Elam |editor2-first=J. David}} * {{citation |last=Elam |first=J. Daniel |title=World Literature for the Wretched of the Earth: Anticolonial Aesthetics, Postcolonial Politics |url=https://books.google.com/books?id=hEBOEAAAQBAJ&pg=PA8 |page=8 |year=2021 |publisher=Fordham University Press |quote=Despite their significant disagreements, the thinkers presented here share a common theoretical belief: that the true practice of anticolonialism must be uninhibited by the telos of its realization. In Bhagat Singh's Bolshevik-inspired terms, this was permanent revolution.}} * {{Citation |last=Balinisteanu |first=Tudor |title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions |page=141 |year=2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29095-2 |quote=To capture better the political value of the manifestation of the contrary tendencies of monoglossia and heteroglossia in Joyce and Sorel, we might employ a term used to define the identity of the Indian anarchist Bhagat Singh: 'mystical atheism'. Singh developed his own brand of anarchism in the context of anti-colonial movements in India led by Gandhi and partly in relation to Irish anti-imperialism. Singh read anarchist philosophy extensively and translated Daniel Breen's ''My Fight for Irish Freedom'' (1924) under the name of Balwant Singh (Dublin, 1982, p. 54). In his 'Why I am an Atheist's, written in jail awaiting execution, Singh reflected on the role of religious belief in producing the romantic conviction required of the revolutionaries, but reasserted his faith in reason.}} * {{Citation |last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh |year=2019 |location=Cambridge, UK, and New York |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108655194 |isbn=978-1-108-49690-2 |quote=(p. 34) The worldliness of these spaces and print areas – rallies against the bombing of Medina at Mochi Bagh, reports from Munich in Lajpat Rai's weekly. The People, speeches on South Africa at the Bradlaugh Hall, books on the Soviet Union smuggled into Lahore by underground booksellers – allows us to approach a problem related to Bhagat Singh's biography: the manner in which the young man negotiated transnational currents so deftly, citing French anarchists in manifestos and regularly alluding to revolutionary Moscow, without ever once leaving India. (p. 151) The second function of the journey metaphor is to posit the eventual arrival at something refined, comprehensive, stable. If Bhagat Singh is separated from a 'terrorist' past above, here he is propelled into the future, beyond the event of death. The nature of his destination varies across the corps: for some it is most certainly Marxist, for others anarchist. <Footnote 128:<small>Regarding the move from 'libertarian socialism' to 'decentralized collectives', the American historian and anarchist activist Maia Ramnath writes on Bhagat Singh that 'one revolutionary who might have been capable of persuasively elaborating such a synthesis died too soon to do so.' Ramnath, ''Decolonizing Anarchism'', 145</small>> |s2cid=158993652 |doi-access=free}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaries |page=123 |year=2021 |location=Cambridge, UK and New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-83808-5 |lccn=2021005366 |quote=As Bhagat wrote in one his essays: 'All forms of government rest on violence.' The state, in the Marxist–anarchist conception, was the focal point of violence. "at is, the state created and perpetuated conditions of violence. If elimination of structural violence was the aim then the state as a form of human governance had to be done away with. Bhagat Singh questioned the desirability of all forms of state systems, democratic or otherwise: 'They say: "Undermine the whole conception of the State and then only we will have liberty worth having."' In Bhagat's conception, anti-statism (or astatism) was almost indistinguishable from anarchism. The post-revolutionary society was to be one with absolute individual freedom: a society created, maintained and experienced collectively, and where military and bureaucracy were no longer needed. The statement the HSRA revolutionaries made to the Commissioner of the Special Tribunal, for instance, declared: 'Revolutionaries by virtue of their altruistic principles are lovers of peace – a genuine and permanent peace based on justice and equity, not the illusory peace resulting from cowardice and maintained at the point of bayonets.' Here ''poorna swaraj'' transformed into an 'astatist' and 'aviolent' utopia for absolute political and human freedom even if the means of achieving this goal were violent or involved staging an armed revolution.}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਹਿੰਸਕ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਫਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{multiref|{{cite book|last=Chenoy|first=Kamal Mitra|chapter=Russian Revolution and the Global South|publisher=Palgrave Macmillan|year=2021|title=Hundred Years of the Russian Revolution: Its Legacies in Perspective|isbn=9789813347854|editor1-first=Anuradha M.|editor1-last=Chenoy|editor2-first=Archana|editor2-last=Upadhyay |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XxIoEAAAQBAJ&pg=PA73|quote=Indian communists, who became active in the early 1920s and called for independence from Great Britain in 1925, became a significant force in the 1930s and 1940s and influenced several other progressive movements inspired by the Russian Revolution. Most popular and well known among them were the Hindustan Socialist Revolutionary Army established in 1928, whose '''charismatic leader Bhagat Singh''' and his comrades were all executed and buried in unmarked graves by the British colonialists.}}|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|publisher=University of California Press|page=143|year=2019|isbn=9780520301009|lccn=2018057018|quote=In this year (1929) the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case. This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions}}|{{cite book|last=Misra|first=Maria|author-link=Maria Misra|title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion|location=New Haven|publisher=Yale University Press|page = 174| year=2007|isbn=978-0-300-13721-7|lccn=2007936529|quote=The slavishly pro-Moscow communists left room for another form of Marxism, more fully blended with nationalism. In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a '''charismatic 22-year-old student''', Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}}|{{cite book|last=Maclean|first=Kama|title=A Revolutionary History of Interwar India: Violence, Image, Voice and Text|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143426332|year=2016|page=184|quote=Chapter 8, Controlling Political Violence, Prisoner as Pedagogy: The bulk of the memoirs, oral histories and visual artefacts that I have drawn on to demonstrate the intersection between revolutionary and Congress activity in 1929&ndash;1930 are so heavily focused on the lives and adventures of personalities, especially '''the charismatic Bhagat Singh''' and the more enigmatic Chandrashekhar Azad, that evidence of revolutionary energies being chanelled into Congress activity in the aftermath of their deaths becomes elusive. From the perspective of Manmathnath Gupta, after the loss of these two figureheads, the revolutionary movement 'became divorced from its moorings and was more artificial and people came into it because of romantic glamour attached to it, not out of any deep idealism.'}}|{{cite book|last=Young|first=Robert J. C.|title=Postcolonialism: An Historical introduction|publisher=Wiley Blackwell|edition=Anniversary|page=324|year=2016|orig-year=2001|isbn=9781405120944|lccn=2016025068|quote=Even within Gandhi's own closest political entourage his prohibitions against violence were interpreted with some liberality, the understanding being that violence against people was unacceptable, but violence against property was permissible. In political terms Gandhics position also served to distinguish him clearly from the violence of the Bengali Hindu, Maharashtran chitpavan Brahmin, and communist terrorists, such as the celebrated group under Surjya Sen that carried out the Chittagong Armoury Raid in 1930, the followers of Vinayak Damodar Savarkar, or the '''charismatic Bhagat Singh’s Hindustan Socialist Republic Association'''. Although this terrorism was carried out by small groups and never seriously endangered British rule, its militancy, its increasing frequency from 1930 onwards, and its popularity greatly worried the British Government of India and led to fierce repression. It also made the government much more receptive to the liberal Congress Party that adopted Gandhi’s stance of non-violence. As always in liberation struggles, militant ‘extremists’ encouraged the administration to negotiate with the moderates.}}|{{harvnb|Nair|2011|p=258}}: "The '''charisma and sacrifice of Bhagat Singh''' and thirteen other prisoners could unite the entire spectrum of political opinion in the Punjab and beyond, a significant achievement for a particularly fractured Congress, but for reasons never clear, the non-violent hunger strikers failed to move Gandhi very much. At any rate, the “Punjab wrongs” brought Indians from the rest of India into the politics of the province, courting arrest, writing in the press, and returning their medals of honour in protest against British imperialism."|{{cite book|last=Grant|first=Kevin|title=Last Weapons: Hunger Strikes and Fasts in the British Empire, 1890&ndash;1948|location=Oakland, CA|publisher=University of California Press|series=Berkeley series in British studies|date=18 June 2019 |isbn=9780520301009|lccn=2018057018|page=143|quote=After 1929 the British regime became increasingly concerned that the hunger strike might break down discipline across the prison system and demoralize the police and army. In this year the power of the hunger strike was demonstrated by members of the Hindustan Socialist Republican Association before and during their trial in the second Lahore conspiracy case.” This case was widely publicized because several of the defendants had been involved either in the assassination of a police official and a head constable or in the bombing of the Central Legislative Assembly in Delhi. Bhagat Singh, '''the charismatic leader''' of the group, had participated in both actions.}}|{{cite book|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian English Literature, 1830&ndash;1947|series=Routledge Research in Postcolonial Literatures series|date=17 June 2013 |location=London and New York|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-87715-2|lccn=2011019599|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C&pg=PT221|quote='''Under its charismatic leader, Bhagat Singh''', the HSRA carried out several high-profile terror-attacks, including the assassination of J. P.Saunders, the Lahore assistant superintendent of police, whom they wrongly held responsible for Lala Lajpat Rai's death as the result of police brutality during a demonstration.' The HSRA also carried out two bombings: the first, a daring attack on the Legislative Assembly in session at Delhi, in which bombs were thrown from the public gallery but little damage was caused; and a subsequent attempt to blow up the viceroy's train. Bhagat Singh and a co-revolutionary, Sukhdev, were soon arrested and underwent a highly publicized trial before being executed in 1931. Baghwati Charan Vohra, another leading light of the association, died testing a bomb that would have been used to try to liberate Bhagat Singh from the Lahore Central Jail.}}}}</ref><ref name="raza-lead-12">* {{Citation |last=Jaffrelot |first=Christophe |title=Revolutionary Passions: Latin America, Middle East and India |date=22 September 2017 |page=122 |editor1-last=Bozarsian |editor1-first=Hamit |chapter=The Making of Indian Revolutionaries (1885–1931) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=H-krDwAAQBAJ&pg=PT122 |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-37809-3 |quote=The man who epitomizes this transition is Bhagat Singh. His Janus-like appearance reflected his two sources of inspiration (Bolshevism and Anarchism), the Marxist one becoming dominant by the late 1920s. But his evolution has been followed by others, including Shiv Verma, one of the founders of the HSRA. Verma, however, admitted in a 1986 article, that if in 1928 the firm resolution to turn away from 'anarchism and to make socialism an act of faith' had been taken, 'in practice, we held on to our old style of individual actions' |editor2-last=Batallion |editor2-first=Gilles |editor3-last=Jaffrelot |editor3-first=Christophe}} * {{Citation |last=Misra |first=Maria |title=Vishnu's Crowded Temple: India Since the Great Rebellion |url=https://books.google.com/books?id=QjxiMSd0YwoC&pg=PA174 |page=174 |year=2008 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14523-6 |quote=In 1928 the Hindustan Socialist Republican Army (HSRA), an out-growth of the older revolutionary tradition of the Punjab, was founded in Lahore. Led by a charismatic 22-year-old student, Bhagat Singh, it departed from its pre-war terrorist lineage by adopting Marxist militant atheism as its ideology. The HSRA favoured acts of 'exemplary' revolutionary violence.}} * {{Citation |last=Vaidik |first=Aparna |title=Waiting for Swaraj: Inner Lives of Indian Revolutionaires |url=https://books.google.com/books?id=WSI3EAAAQBAJ&pg=PA75 |page=75 |year=2021 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-00-903238-4 |quote=Bhagat's use of the 'socialist' language in his later writings has created the assumption of him being a theoretically sophisticated author. Daniel Elam in his analysis of Bhagat's jail notebook, however, observes that there has been 'a politically sympathetic attempt to place Bhagat Singh in line with other radical writers, especially Antonio Gramsci'. While Bhagat was believed to be a singular anti-colonial 'author' figure of his jail notebook, the text was actually an assemblage of quotations, fragments and notes. He is also believed to have authored all the HSRA propaganda materials (pamphlets, posters, court statements and essays) that were in fact a product of brainstorming and collective authorial contribution of Shiv Verma, Bhagwati Charan Vohra, Yashpal and others.}} * {{Citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=Bhagat Singh's hanging further galvanized a radical and militantly nationalistic politics that was in a state of ferment from the mid-1920s onwards.<Footnote 22: A point made, among others, by Kama Maclean in ''A Revolutionary History of Interwar India'' ...> It also lent an added urgency to the ongoing civil disobedient movement.}} * {{cite book|last=Stein|first=B.|author-link=Burton Stein|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&pg=PA289|title=A History of India|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|year=2010|isbn=978-1-4051-9509-6|editor-last=Arnold|editor-first=D.|edition=2nd|place=Oxford|page=289|quote=Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India's independence.}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮੂਹ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ ਕਿ ਆਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਜ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ 21 ਸਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, [[ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ|ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ]] ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।{{sfn|Moffat|2016|pp=83, 89}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਮੌਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਂਡਰਸ ਇੱਕ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼, ਦੁਆਰਾ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ਖਮੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਕਈ ਵਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਪੋਸਟਮਾਰਟਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।{{sfn|Moffat|2016|p=89}} ਸਿੰਘ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}}{{sfn|Maclean|Elam|2016|p=28}} ਭੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਮਸ ਸਕਾਟ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਸੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=83}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੰਘ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ, [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਘੱਟ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਘਰੇਲੂ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਗੈਲਰੀ ਤੋਂ ਪਰਚੇ ਵਰ੍ਹਾਏ, ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।{{sfn|Moffat|2016|p=84}} ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਹਮਦਰਦੀ ਉਦੋਂ ਮਿਲੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਤੀਵਾਦੀ [[ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ|ਜਤਿਨ ਦਾਸ]] ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੜਤਾਲ ਸਤੰਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1931 ਵਿੱਚ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਭੁੱਲ ਗਈ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉੱਠਿਆ।"{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਵਾਦ|ਸਮਾਜਵਾਦੀ]] ਸੀ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਜਿੱਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ (ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="raza-lead-22">{{citation |last=Raza |first=Ali |title=Revolutionary Pasts: Communist Internationalism in Colonial India |url=https://books.google.com/books?id=snzUDwAAQBAJ&pg=PA107 |page=107 |year=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-48184-7 |quote=His trial became the stuff of popular legend, as did his hanging — and those of his comrades Raj Guru and Sukhdev – in Lahore in March 1931. Bhagat Singh's death earned him the title of Shaheed-e-Azam (Great Martyr). He was not the only Shaheed who went to the gallows for his or her revolutionary activities, nor was he the only Shaheed-e-Azam.}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ [[ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹਾ|ਲਾਇਲਪੁਰ]] (ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] (ਹੁਣ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]) ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਦਿਆਵਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ{{sfnp|Gaur|2008|p=53|ps=}} ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਚਿਆਂ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਕੁਝ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ]] ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ, [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]], ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਗਤ ਸਿੱਘ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।{{sfnp|Gaur|2008|pp=54–55|ps=}} ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ]] ਅਤੇ [[ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ|ਹਰਦਿਆਲ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸਰਗਰਮ [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤਹਿਤ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1910 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਚਾਚੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=138|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਹਾਈ ਸਕੂਲ [[ਲਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੂੰ 'ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਨਰਸਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। [[ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਲਹੌਰ]] ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੇ ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|pp=20–21|ps=}} ਉਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ''ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਸੰਸਥਾ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ ਵੈਦਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ'' ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011">{{cite news |first=Roopinder |last=Singh |title=Bhagat Singh: The Making of the Revolutionary |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=17 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930145024/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/main6.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> 1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|pp=12–13|ps=}} ਜਦੋਂ ਉਹ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਨੂੰ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Sanyal|Yadav|Singh|Singh|2006|p=13|ps=}} [[ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ [[ਅਹਿੰਸਾ]] ਦੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ'' ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=20–21|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat singh noncooperation.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਪਰ ਸੱਜਿਓ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ [[ਪੱਗ]] ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਕਲੱਬ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ]] 1923 ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ [[ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ]] ਸੰਮੇਲਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਕ ਨਿਬੰਧ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Tribune2011" /> ਇਹ ਉਸਨੇ [[ਜੂਜ਼ੈੱਪੇ ਮਾਤਸੀਨੀ]] ਦੀ ਯੰਗ ਇਟਲੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref name=s380/> ਉਸਨੇ ਮਾਰਚ 1926 ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਗਠਨ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ,{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=14|ps=}} ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸ਼ਫ਼ਾਕਉਲਾ ਖ਼ਾਨ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੀਡਰ ਸਨ।{{sfnp|Singh|2007|ps=}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ [[ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਵਿਆਹ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਉਹ ਭੱਜ ਕੇ [[ਕਾਨਪੁਰ|ਕਾਨਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="Tribune2011" /> ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਜੋ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੁਭਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।<ref name="Tribune2011" />}} ਪੁਲੀਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਹਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1927 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ, [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]] ਦੁਆਰਾ ਛਾਪੇ ਗਏ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਪਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸਨੇ [[ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ|ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਰਸਾਲੇ '''''ਕਿਰਤੀ'',''' ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ '''''ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ''''' ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਬਲਵੰਤ, ਰਣਜੀਤ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਰਗੇ ਲੁਕਵੇਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=100|ps=}} ==ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ== === ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ === 1928 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣ ਲਈ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਭੀੜ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਈ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ''ਸਕਾਟ'' ਨੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਦੀ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਸੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।{{sfnp|Rana|2005a|p=36|ps=}}<ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14–27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archivedate=29 August 2007 |accessdate=9 October 2013}}</ref><ref name=Friend/> ਭਗਤ ਐੱਚ.ਆਰ.ਏ. ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 1928 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=s380/> ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ।{{sfnp|Singh|Hooja|2007|p=16|ps=}} ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋਹਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ, ਜੋ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=39|ps=}} [[ਤਸਵੀਰ:Pamphlet by HSRA after Saunders murder.jpg|thumb|ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਲੋਂ, ਬਲਰਾਜ (ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ ਦਾ ਗੁਪਤ ਨਾਮ) ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲਾ ਪੈਂਫਲਟ]] ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦ ਪੀਪਲ'' ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਏ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ।<ref name=Nair/> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਤਲ ਦੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਾਰਵਾਈ ਵਜੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਕੰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਣੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਉਸਨੇ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ।<ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |authorlink2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065}} {{subscription required}}</ref><ref name=Nair>{{citation|last=Nair|first=Neeti|title=Changing Homelands|url=https://books.google.com/books?id=sbqF0z3d7cUC|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-06115-6}}</ref>|sign=|source=}} ===ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣਾ=== ਸਾਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਸੜਕ ਦੇ ਪਾਰ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਚੰਨ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਟਲਿਆ ਤਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Rana|2005b|p=65|ps=}} ਉਹ ਉਥੋਂ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੁਲਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਲੁਕੇ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ [[ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਮੈਂਬਰ, ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਹਾਵੜਾ]] [[ਕੋਲਕਾਤਾ|(ਕੋਲਕਾਤਾ)]] ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਡਡ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਘਰ ਛੱਡ ਗਏ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} ਪੱਛਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ (ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨ ਲਈ ਸੀ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੇ ਸਮਾਨ ਚੁੱਕ ਨੌਕਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਕਵਨਪੋਰ (ਹੁਣ ਕਾਨਪੁਰ) ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਤੇ 'ਸੀ ਆਈ ਡੀ' ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਆਈ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੇ ਸਵਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[ਲਖਨਊ]] ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ [[ਬਨਾਰਸ]] ਲਈ ਅਲੱਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।{{sfnp|Rana|2005a|p=39|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=42–44|ps=}} [[File:A part from Bhagat Singh's Letter to Sukhdev, Hussainiwala.jpg|thumb|right|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ]] === 1929 ਅਸੈਂਬਲੀ ਘਟਨਾ === ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਰਤਾਨੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ [[ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਵਰਗੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਲਾਈਡ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਦੂ ਦੀ ਲਾਲਟਨ ਖਰੀਦਣਾ। 1929 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਐਚ. ਐਸ. ਆਰ. ਏ. ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। [[ਪੈਰਿਸ]] ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਅਗਸਟਸ ਵੈੱਲਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਬ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਨਾਮਾਤਰ ਇਰਾਦਾ [[ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ|ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ]] ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿਵਾਦ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਐਚਐਸਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਨ ਕਿ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਹੀਨ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੈ। ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਚੁਣਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ [[ਬੰਬ]] ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name=Nair/> ਪਰ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੈਂਬਰ ਜਾਰਜ ਅਰਨੇਸਟ ਸ਼ੂਟਰ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=Bombs Thrown into Assembly|url=https://news.google.com/newspapers?nid=vf0YIhSwahgC&dat=19290408&printsec=frontpage |page=1 |accessdate=29 August 2013 |newspaper=Evening Tribune |date=8 April 1930}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਕਬੂਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੰਬ ਫਟਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਇਨਕਲਾਬ-ਜਿੰਦਾਬਾਦ]] ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਦ ਪੁਲਿਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ===ਅਸੈਂਬਲੀ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ=== ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੈਤੀ ਨਾਇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।"<ref name=Nair/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।{{sfnp|Mittal|Habib|1982|ps=}} ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ "ਡਰਾਮਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਲਿਖ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{quote|ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ...ਨਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ''ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਪਾਗਲ' ਹਾਂ ... ਤਾਕਤ ਜਦੋਂ ਹਮਲਾਵਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ 'ਹਿੰਸਾ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਨੈਤਿਕ ਰੂਪ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੈ।<ref name=Nair/>}} ਮਈ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਕੱਦਮਾ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 12 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ "ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ" ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Gaur|2008|p=101|ps=}}{{sfnp|Nayar|2000|pp=76–78|ps=}} ਦੱਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਅਸਫ਼ ਅਲੀ ਨੇ, ਜਦਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |accessdate=14 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ===ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ === 1929 ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਸੁਖਦੇਵ, [[ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਜੈ ਗੋਪਾਲ]] ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਮੁਖਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਲਿਸ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬਾਰੀ, ਅਤੇ ਬੰਬ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ 21 ਹੋਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> ====ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ==== ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ]] ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਬਿਆਨ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਅਤੇ ਚੰਨਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |accessdate=11 October 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=81|ps=}} ਉਸ ਨੂੰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਜੇਲ ਤੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਮਿਆਂਵਾਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Lal/> ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਕ ਖੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ, ਸਵੈ-ਪਛਾਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮਿਆਰ, ਕੱਪੜੇ, ਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।{{sfnp|Nayar|2000|pp=83–89|ps=}}<ref name=Nair/> ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਜੂਨ 1929 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖਬਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। ਇਕੱਠਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫੌਜਦਾਰੀ ਕੋਡ ਦੀ [[ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਇਕੱਠ#ਭਾਰਤ|ਧਾਰਾ 144]] ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਪਈ।<ref name=Nair/> ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ [[ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: {{quote|ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 20 ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੀ ਖਾਣਾ ਖਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।}} [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਕਿਹਾ: {{quote|ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਰੂਹ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ... ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਇਹ ਗੰਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=When Jinnah defended Bhagat Singh |date=8 August 2005 |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm |accessdate=2011-10-11 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150234/http://www.thehindu.com/2005/08/08/stories/2005080801672000.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੈਦੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣ ਜਾਂ ਹੜਤਾਲ ਤੋੜ ਦੇਣ; ਕੋਈ ਵੀ ਲੜਖੜਾਇਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੁੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਛੁੱਟੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਅਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਕਤਲ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ 10 ਜੁਲਾਈ, 1929 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਟ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੇਚਰ 'ਤੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਅਦਾਲਤ ਲਿਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਰ 60 ਕਿਲੋ ਤੋਂ 6.4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ "ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀ ਸਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ-ਕਰਤਾ, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ, ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1929 ਨੂੰ, 63 ਸਾਲ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|title=ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਮੌਤ|website=The Lallantop|publisher=The Lallantop|access-date=Sept 13 2016|archive-date=2019-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408084915/https://www.thelallantop.com/jhamajham/jatindra-nath-das-indian-independence-activist-and-revolutionary-who-died-in-lahore-jail-after-a-63-day-hunger-strike/|dead-url=yes}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ "ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਇਲਾਜ" ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=224328|title=ਮੁਹੰਮਦ ਆਲਮ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ|website=youngbite|access-date=11/20/2018}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1929 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nation-world/remembering-the-men-who-shook-up-the-british-raj/prison-hunger-strike/slideshow/57792766.cms|title=ਸਿਂਘ ਦਾ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ|website=economictimes|access-date=23 Mar 2017}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਟੀਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਐਚ. ਕਰਡਨ-ਨੌਡ, ਕਲੰਦਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਲਾਲ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=ILJ/> ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਅੱਠ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। 27 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਵਰਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁੱਤਾ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਗਾਸਾ ਗਵਾਹ ਬਣਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹੱਥਕੜੀ ਲਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।<ref name=rare/> ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ&q=9780195796674&dq=9780195796674 |title=The Trial of Bhagat Singh |author-link=A. G. Noorani|author= Noorani, A.G.|publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0195796674 |page=339}}</ref><ref name="refusaltoattend">{{cite news |title=Reasons for Refusing to Attend the Court |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court |accessdate=16 February 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930150741/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=refusing_court|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਮੁਲਜ਼ਮ ਜਾਂ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਝਟਕਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ====ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ==== ਹੌਲੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਾਇਸਰਾਏ, ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 1 ਮਈ, 1930 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੇਸ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਪੀਲ ਸੀ।<ref name=ILJ/> 2 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਇੱਕ ''[[ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ]]'' ਪਟੀਸ਼ਨ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਅਤਿ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ; ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੋਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=ILJ/> ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1915 ਨੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ-ਅਤੇ-ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਡਨ-ਨੌਡ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗ਼ੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=ILJ/> ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਲਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜੀ. ਟੀ. ਐਚ. ਹੈਮਿਲਟਨ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਸਬੂਤ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁਕਮਾਂ ਅਧੀਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ [[ਐਫ.ਆਈ.ਆਰ.]] ਰਿਪੋਰਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸਨ। ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀ. ਐਨ. ਘੋਸ਼, ਹੰਸ ਰਾਜ ਵੋਹਰਾ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਦੇ ਸਬੂਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਹੇ ਸਨ। 10 ਜੁਲਾਈ, 1930 ਨੂੰ, ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ 18 ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 30 ਸਤੰਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਹੋਈ।<ref name=ILJ/> ਤਿੰਨ ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਪਸ ਲਏ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਬੰਬ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfnp|Nayar|2000|p=117|ps=}} ਆਰਡੀਨੈਂਸ (ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ) 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 300 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਫੈਸਲੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।<ref name=ILJ/> ਦੂਜੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ (ਅਯੋਜਿਆ ਘੋਸ਼, ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ ਅਤੇ ਦੇਸ ਰਾਜ) ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1930 ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=IndiaToday.in |date=2015-03-23 |title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary |url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23 |access-date=2025-09-21 |website=India Today |language=en}}</ref> ====ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨੀ==== [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਡਿਫੈਂਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਅਪੀਲ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰੇਗੀ। ਅਪੀਲਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਅਯੋਗ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਜੱਜ ਵਿਸਕਾਊਂਟ ਡੂਨਡੇਨ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ 17 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 17 ਮਾਰਚ, ਨੂੰ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ ਤਾਰ ਨੰਬਰ 797-ਐੱਸ. ਰਾਹੀਂ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਸੋਮਵਾਰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਬਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਲਸਰੂਪ 18 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ 24 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਗੇਗੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/|title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? - Punjabi Tribune|work=Punjabi Tribune|access-date=2025-09-23|language=pa-IN}}</ref>। ਆਖ਼ਰੀ ਉਪਰਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਰਖਾਸਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉਪਰੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਾਈ ਗਈ ‘ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦੀ ਪੜਤਾਲ’ (ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ) ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਸ਼ੀਰ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਇੱਕ ਡਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਆਪ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੁਣਵਾਈ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਸਵੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਭੇਜਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ ਤਾਂ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਦੱਸਿਆਂ, ਅਦਾਲਤ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹੈਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਸਰ ਐਲਨ ਬਰਾਡਵੇ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਜੌਹਨਸਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬੈਂਚ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਵੱਲੋਂ ਬਦਰੀ ਦਾਸ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬੈਂਚ ਨੇ ਸੁਣਵਾਈ ਉਪਰੰਤ 3 ਵਜੇ ਪਟੀਸ਼ਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਜਸਟਿਸ ਭਿਡੇ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਜੀਵਨ ਲਾਲ ਕਪੂਰ ਵਕੀਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ। ਦੋਵਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਅੜਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਅਮਲ ਹੋਣਾ ਸੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਤਰੀਕ 23 ਕਿ 24 ਮਾਰਚ? |url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/literature/is-the-execution-date-march-23rd-or-24th/ |access-date=2025-09-21 |website=Punjabi Tribune |language=pa}}</ref> ====ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ]] ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.myindiamyglory.com/2017/02/13/save-bhagat-singh-mercy-appeal-filed-14-february-1931/|title=ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਦਾ ਇਰਵਿਨ ਅੱਗੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨਾ|website=myindiamyglory.com}}</ref> ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੇ ਆਪਣੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਖਬਰ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਰਾਚੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|title=ਵਾਇਸਰਾਏ ਦਾ ਨੋਟ|website=Daily Sikh Updates|accessdate=23 March, 2015|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420192915/http://dailysikhupdates.com/gandis-reactions-before-and-after-hanging-of-bhagat-singh/|dead-url=yes}}</ref>}} ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ: {{quote|ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਮਨਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।}} ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਦੁਰਗਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪਤੀ ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬੰਬ ਫਟਣ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। === ਫ਼ਾਂਸੀ === [[ਤਸਵੀਰ:BhagatSingh DeathCertificate.jpg|thumb|300px|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 24 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bhagat-singh-death-warrant-martyrdom-anniversary-245441-2015-03-23|title=Read Bhagat Singh's death warrant on his 84th martyrdom anniversary (updated)|website=India Today|language=en|access-date=23 March 2019}}</ref> ਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਬਦਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਜੱਜ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮੌਤ ਵਾਰੰਟਾਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਵਾਰੰਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Haroon |last=Khalid |title=In Bhagat Singh's memory |date=March 2010 |url=http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm#1 |work=[[Daily Jang]] |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151305/http://jang.com.pk/thenews/mar2010-weekly/nos-28-03-2010/she.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਭੰਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਤੋਂ ਕਰੀਬ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.2 ਮੀਲ) ਦੂਰ [[ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।<ref name="ferozepur.nic.in">{{cite web |url=http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html |title=National Martyrs Memorial, Hussainiwala |accessdate=11 October 2011 |publisher=District Administration, Firozepur, Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151411/http://ferozepur.nic.in/html/HUSSAINIWALA.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਸੁਣਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ==== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ "ਅਪਰਾਧਿਕ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਲਟ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=supremecourt>{{cite web |url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html |title=Supreme Court of India&nbsp;– Photographs of the exhibition on the "Trial of Bhagat Singh" |accessdate=11 October 2011 |work=Supreme Court of India |publisher=[[Supreme Court of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151530/http://www.supremecourtofindia.nic.in/sciphoto/photo_m1.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸਪੈਸ਼ਲ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੌਂਸਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੁਲਜ਼ਮ ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੋ ਗਏ।<ref name=rare>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Rare documents on Bhagat Singh's trial and life in jail |date=15 August 2011 |url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece |work=The Hindu |accessdate=31 October 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930151706/http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article2356959.ece|archivedate=30 September 2015}}</ref> ====ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ==== [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|right|280px|[[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]], ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਹੇ ਲਟਕਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ - ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟ੍ਰੀਬਿਊਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਰਕੇ ਤੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bhagat Singh The Tribune.jpg|thumb|right| ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ‘ਦਿ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ 25 ਮਾਰਚ 1931 ਦੀ ਕਾਪੀ ਜੋ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ’ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ]] ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Indian executions stun the Congress |date=25 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0B11F83F5E1B7A93C7AB1788D85F458385F9"Bhagat |accessdate=11 October 2011 }}</ref> ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਝੰਡੇ ਦਿਖਾਏ ਸਨ। ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ: {{quote|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਾਨਪੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਹੋਏ, ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਸਨ।<ref>{{cite news|title=50 die in India riot; Gandhi assaulted as party gathers |date=26 March 1931 |work=The New York Times |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0C15F93F5E1B7A93C4AB1788D85F458385F9|accessdate=2011-10-11 |df=dmy }}</ref>}} ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: {{quote|ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖ ਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਫਾਂਸੀ ਬੇਤੁਕੀ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਹੰਗਾਮੇ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਬ-ਮੰਗ ਦਾ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਕਿ [ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼] ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੀ-ਇੱਛਾਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=India: Naked to Buckingham Palace |date=6 April 1931 |work=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741366-2,00.html |page=3 |accessdate=2011-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152125/http://content.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C741366-2%2C00.html |archivedate=30 September 2015 |deadurl=yes |df=dmy-all }}</ref>}} 29 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਯੰਗ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ, ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਧਰਮਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਵੱਸੀ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਫਾਂਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਪ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਡਾ ਦੇਵੋ।" ਇਹਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਓ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰ ਝੁੱਕਣੇ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਤਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਾਡੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਗੇ। ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਟਾਈ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਂਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਸਾਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲਣ, ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html |title=Bhagat Singh |accessdate=2012-01-13 |publisher=Research, Reference and Training Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, New Delhi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152238/http://www.rrtd.nic.in/bhagat%20singh.html|archivedate=30 September 2015}}</ref>}} ====ਗਾਂਧੀ ਵਿਵਾਦ==== ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਰੋਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ,<ref name="The Sunday Tribune">{{cite news |first=V.N. |last=Datta |title=Mahatma and the Martyr |date=27 July 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152335/http://www.tribuneindia.com/2008/20080727/spectrum/main1.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Varun |last=Suthra |title=Gandhiji tried hard to save Bhagat Singh |date=16 December 2012 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=14 January 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152449/http://www.tribuneindia.com/2011/20111216/main7.htm|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="The Sunday Tribune" /> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫਾਂਸੀ 'ਤੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ।"<ref>{{cite web | title=Bhagat Singh, Martyr Vs. Reformer | website=Our Heritage | date=2015-03-20 | url=https://vikramjits.wordpress.com/2015/03/20/bhagat-singh-martyr-vs-reformer/ | access-date=2025-11-14}}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ।"<ref>{{cite news |first=Rajindar |last=Sachar |title=Death to the death penalty |date=17 May 2008 |work=[[Tehelka]] |url=http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |archive-url=https://archive.today/20120913161434/http://www.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op170508death_to.asp |dead-url=yes |archive-date=13 September 2012 |accessdate=1 November 2011 }}</ref> ਗਾਂਧੀ ਨੇ 90,000 ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀ, ਜੋ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨੂੰ [[ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ ਪੈਕਟ]] ਅਧੀਨ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Vaidya/> ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ [[ਫਰੰਟਲਾਈਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ 19 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਦੌਰੇ ਸਮੇਤ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਮੁਅੱਤਲ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇਗੀ।<ref name=Vaidya/> ==ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ। ਭਗਤ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title=The Influence of Ghadar Movement on Bhagat Singh's Thought and Action |journal=Journal of Pakistan Vision |year=2008 |first=Harish K. |last=Puri |volume=9 |issue=2|url=http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf |accessdate=18 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930152717/http://pu.edu.pk/images/journal/studies/PDF-FILES/4-Harish%20Puri.pdf|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Rao1997/> ਉਹ [[ਮਿਖਾਇਲ ਬਾਕੂਨਿਨ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਅਤੇ [[ਤ੍ਰੋਤਸਕੀ]] ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅਖੀਰਲੇ ਵਸੀਅਤਨਾਮੇ, "ਟੂ ਯੰਗ ਪਲੀਟੀਕਲ ਵਰਕਰਜ਼", ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ" ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ "ਨਵੇਂ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਰਥਾਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ, ਆਧਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Singh|first1=Bhagat|title=To Young Political Workers|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|publisher=Marxists.org|accessdate=13 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001153755/https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1931/02/02.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ]] ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ - ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ।<ref name=HINDUBSMP>{{cite news|title=Bhagat Singh an early Marxist, says Panikkar |work=The Hindu |date=14 October 2007 |url=http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|accessdate=1 January 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115200414/http://www.hindu.com/2007/10/14/stories/2007101454130400.htm|archivedate=15 January 2008 |deadurl=no |location=Chennai, India}}</ref> ਮਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1928 ਤਕ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ''ਕਿਰਤੀ'' ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਸੀ ਕਿ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ: "ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਅਰਾਜਕਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਾਸਕ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੌਜੂਦਗੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ''ਵਸੁਧਿਵ ਕੁਟੂਮਬਾਕ'' ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਇਕੋ ਅਰਥ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ: {{quote|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਪੂਰਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰੱਬ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਜਾਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਲਈ ਪਾਗਲ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਚੇਨ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਰਚ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਧਰਮ; ਰਾਜ; ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Rao1997/>}} ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਕੇ ਐਨ ਪਾਨੀਕਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ।<ref name=HINDUBSMP /> ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਜੇਸਨ ਐਡਮਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਲੇਨਿਨ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ<ref name=Adams/> 1926 ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਅਤੇ ਟਰੌਟਸਕੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੰ ਉਸਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Chinmohan Sehanavis |url=http://www.mainstreamweekly.net/article351.html |title=Impact of Lenin on Bhagat Singh's Life |work=Mainstream Weekly |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153113/http://www.mainstreamweekly.net/article351.html|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=Adams/> ===ਨਾਸਤਿਕਤਾ=== ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੂਨਿਨ, ਲੈਨਿਨ, ਟ੍ਰਾਟਸਕੀ - ਸਾਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਹੰਮ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਕਾਮਨ ਸੇਂਸ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ। 1930-31 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕੈਦੀ [[ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ|ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ: "ਤੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜੋ ਤੁਰੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਹੈ"। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ "[[ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ]]" ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਘਮੰਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਥ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਦਰਸ਼ਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ, ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਦ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਯੋਗ ਫੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖਤਰਾ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਿਪਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਆਦਮੀ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਬੇਬੱਸ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸਰਵਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਦਦਗਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|2=|title=Why I am an Atheist|website=http://thedemocraticbuzzer.com|access-date=2019-04-15|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328124834/http://thedemocraticbuzzer.com/blog/why-am-i-an-atheist/|dead-url=yes}}</ref>|sign=|source=}} ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ:{{quote|ਆਓ ਦੇਖੀਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਆਉਣਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓਗੇ।" ਮੈਂ ਕਿਹਾ, "ਨਹੀਂ, ਪਿਆਰੇ ਸ੍ਰੀਮਾਨ, ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਤਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥੀ ਇਰਾਦੇ ਲਈ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ। "ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤੋ, ਕੀ ਇਹ ਘਮੰਡ ਹੈ? ਜੇ ਇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਖੜ੍ਹਾ ਹਾਂ।<ref>{{Cite web|url=https://www.marxists.org/archive/bhagat-singh/1930/10/05.htm|title=Why I am an Atheist|website=marxists}}</ref>}} ==="ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ"=== ਉਸ ਨੇ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਲੀਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ। ਮਹਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਡਿੱਗ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਬਚ ਗਏ।"<ref>{{cite web |url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8 |work=Letters, Writings and Statements of Shaheed Bhagat Singh and his Copatriots |title=Leaflet thrown in the Central Assembly Hall, New Delhi at the time of the throwing bombs. |accessdate=11 October 2011 |publisher=Shahid Bhagat Singh Research Committee, Ludhiana|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930153306/http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?link=april8|archivedate=30 September 2015}}</ref> ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |first=Pamela |last=Philipose |title=Is this real justice? |date=10 September 2011 |url=http://www.thehindu.com/arts/magazine/article2442039.ece |work=The Hindu |accessdate=20 November 2011 |location=Chennai, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151534/http://www.thehindu.com/features/magazine/article2442039.ece|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰਣਥ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 20 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਖਰੜਾ ਪੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਪਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=Vaidya/> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ== [[ਤਸਵੀਰ:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|right|frameless]] ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।" ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੌਮੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ: "ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰਾ ਲੜਾਕੂ ਸੀ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ... ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਜੋ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।" ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ: "ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.newsclick.in/happy-birthday-shaheed-bhagat-singh-interview-professor-chaman-lal|title=ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਰ ਹੋਰੇਸ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ|last=|first=|date=28 Sep 2016|website=newsclick|publisher=newsclick|access-date=28 Sep 2016}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕ == ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ।<ref name="Pinney" /> ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਸਮੱਸਿਆ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢੁੱਕਵੀਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਘਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ, ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ, ਸੰਸਦੀ ਖੱਬੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਨਕਸਲੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਿੰਸਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਸਮੱਸਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਉਸਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਕਸਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਕਸਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਤਿਕਥਨੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sacw.net/article22.html |title=Book review: Why the Story of Bhagat Singh Remains on the Margins? |accessdate=2011-10-29|last=Singh |first=Pritam |date=24 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151416/http://www.sacw.net/article22.html|archivedate=1 October 2015}}</ref>}} * 15 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 18 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ [[ਭਾਰਤੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Aditi |last=Tandon |title=Prez to unveil martyr's 'turbaned' statue |date=8 August 2008 |url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm#16 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152945/http://www.tribuneindia.com/2008/20080808/nation.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੱਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp |title=Bhagat Singh and B.K. Dutt|accessdate=3 December 2011 |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151310/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/picture_gallery/bk_dutt_1.asp|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg|thumb|ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ]] * ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ। 17 ਜਨਵਰੀ, 1961 ਨੂੰ, ਸੂਲੇਮੰਕੀ ਹੈਡ ਵਰਕਜ਼ ਨੇੜੇ 12 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ferozepur.nic.in" /> ਉਥੇ ਹੀ 19 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਬੱਤੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tribuneindia.com" /> 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। 1968 ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਰਕ ਸਸਕਾਰ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite news |first=K.S. |last=Bains |title=Making of a memorial |date=23 September 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=21 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001151150/http://www.tribuneindia.com/2007/20070923/spectrum/main2.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਦਗਾਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ<ref name="ferozepur.nic.in" /><ref>{{cite web |title=ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ |url=https://vaisakhi.co.in/%e0%a8%b6%e0%a8%b9%e0%a9%80%e0%a8%a6-%e0%a8%ad%e0%a8%97%e0%a8%a4-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98/ |url-status=dead |accessdate=26 ਸਤੰਬਰ 2023 |publisher=Vaisakhi Publisher, Punjab, India |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926033533/https://vaisakhi.co.in/%E0%A8%B6%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%AD%E0%A8%97%E0%A8%A4-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98/ }}</ref> ਪਰ 1973 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="tribuneindia.com">{{cite news |title=Shaheedon ki dharti |date=3 July 1999 |work=The Tribune |location=India |url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm#3 |accessdate=11 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150708/http://www.tribuneindia.com/1999/99jul03/saturday/regional.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ''ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ'' 23 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਮਾਰਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm |title=Dress and Ornaments |accessdate=21 October 2011|work=Gazetteer of India, Punjab, Firozpur (First Edition) |year=1983 |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150557/http://punjabrevenue.nic.in/gazfzpr5.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਇਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Chander |last=Parkash |title=National Monument Status Eludes Building |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#9 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ 50 ਵੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਰੇਤ, ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਅਖਬਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਨੂੰ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=museum>{{cite news |first=Sarbjit |last=Dhaliwal |author2=Amarjit Thind |title=Policemen make a beeline for museum |date=23 March 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm#2 |work=The Tribune |location=India |accessdate=29 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150359/http://www.tribuneindia.com/2011/20110323/punjab.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਪੰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਨੋਟਸ ਭੇਜੇ ਸਨ,<ref name=museum /> ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਵਾਲੀ ''[[ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ]]'' ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਵਸਤਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm |title=Chapter XIV (f) |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Jalandhar |publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150255/http://punjabrevenue.nic.in/gaz_jdr13.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm |title=Chapter XV |accessdate=21 October 2011 |work=Gazetteer Nawanshahr|publisher=Department of Revenue, Rehabilitation and Disaster Management, Government of Punjab|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150114/http://punjabrevenue.nic.in/Chapter%2015.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਖਟਕੜ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ {{INR}}168 ਮਿਲੀਅਨ ($ 2.3 ਮਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|title=Bhagat Singh memorial in native village gets go ahead|date=30 January 2009|publisher=[[Indo-Asian News Service]]|accessdate=22 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001150011/http://www.thaindian.com/newsportal/uncategorized/bhagat-singh-memorial-in-native-village-gets-go-ahead_100149026.html|archivedate=1 October 2015}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਨੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 28 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉਤਸਵ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=supremecourt /><ref name=rare /> == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|210px|ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Sharmila |last=Ravinder |title=Bhagat Singh, the eternal youth icon |date=13 October 2011 |url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/entry/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon |work=The Times of India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145727/http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/tiger-trail/bhagath-singh-the-eternal-youth-icon/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=Bhagat Singh: Hero then, hero now |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#6 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |first=Amit |last=Sharma |title=We salute the great martyr Bhagat Singh |date=28 September 2011 |url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm#8 |work=The Tribune |location=India |accessdate=4 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145505/http://www.tribuneindia.com/2011/20110928/cth1.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ''ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ'' ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ "ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ" ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=S. |last=Prasannarajan |title=60 greatest Indians |date=11 April 2008 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/60+greatest+Indians/1/6964.html |work=[[India Today]] |accessdate=7 December 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001152706/http://indiatoday.intoday.in/story/60%2Bgreatest%2BIndians/1/6964.html |archivedate=1 October 2015 |deadurl=yes }}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ''ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੰਸਥਾਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |title=In memory of Bhagat Singh |date=1 January 2007 |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm |work=The Tribune |location=India |accessdate=28 October 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001145058/http://www.tribuneindia.com/2007/20070101/region.htm|archivedate=1 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਨੇ 23 ਮਾਰਚ, 2001<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2001 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015706/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/192/23032001.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਅਤੇ 2005<ref>{{cite web |url=http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |title=Tributes to Martyrs Bhagat Singh, Raj Guru and Sukhdev |accessdate=3 December 2011 |date=23 March 2005 |format=PDF |publisher=[[Rajya Sabha]], [[Parliament of India]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426015242/http://rajyasabhahindi.nic.in/rshindi/session_journals/204/23032005.pdf |archivedate=26 April 2012 }}</ref> ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੌਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਦਮਾਨ ਚੌਂਕ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{ cite news |title=Bhagat Singh: ‘Plan to rename chowk not dropped, just on hold’| date= 18 December 2012|url=http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/ |newspaper=The Express Tribune |accessdate=26 December 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144830/http://tribune.com.pk/story/480973/bhagat-singh-plan-to-rename-chowk-not-dropped-just-on-hold/|archivedate=1 October 2015}}</ref><ref>{{cite news |title=It's now Bhagat Singh Chowk in Lahore |date=30 September 2012 |url=http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true |work=[[The Hindu]] |accessdate=2 October 2012 |location=Chennai, India |first=Anita |last=Joshua|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001144058/http://www.thehindu.com/news/international/its-now-bhagat-singh-chowk-in-lahore/article3951829.ece?homepage=true|archivedate=1 October 2015}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2015 ਨੂੰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਕ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name="BSMFP">{{cite news |title=Plea to prove Bhagat's innocence: Pak-based body wants speedy hearing |url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |date=6 September 2015 |work=Hindustan Times |accessdate=8 September 2015 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6bOhkydCu?url=http://www.hindustantimes.com/jalandhar/plea-to-prove-bhagat-singh-s-innocence-pak-based-body-wants-speedy-hearing-of-case/article1-1387844.aspx |archivedate=8 September 2015 |deadurl=yes }}</ref> === ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1954) ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਬੀਦ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ''ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1963) ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ''ਸ਼ਹੀਦ'' (1965) ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]] ਨੇ ਅਤੇ ''ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' (1974) ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਮ ਦੱਤ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 2002 ਵਿੱਚ ''ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ'', ''23 ਮਾਰਚ ,1931: ਸ਼ਹੀਦ'' ਅਤੇ ''ਦੀ ਲੈਜੇਡ ਆਫ਼ ਭਗਤ ਸਿੰਘ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਸੋਨੂੰ ਸੂਦ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ]] ਅਤੇ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/dara-singhs-best-bollywood-moments-shaheed-bhagat-singh-109052-2012-07-12|title=Dara Singh's best Bollywood moments: Amar Shaheed Bhagat Singh|date=12 July 2012|accessdate=1 July 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.freepressjournal.in/featured-blog/bhagat-singh-death-anniversary-7-movies-based-on-the-life-of-bhagat-singh/1241877|title=Bhagat Singh death anniversary: 7 movies based on the life of Bhagat Singh|accessdate=22 March 2018}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ]]'' (2006), ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|first=Rajiv |last=Vijayakar |title=Pictures of Patriotism |date=19 March 2010 |publisher=[[Screen (magazine)|Screen]] |url=http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809025848/http://www.screenindia.com/news/pictures-of-patriotism/592527/ |archivedate=9 August 2010 }}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ'' ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਕਰਮ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ'', ਜੋ ਕਿ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ive-been-wanting-to-play-bhagat-singh-karam-rajpal/articleshow/64115143.cms|title=I've been wanting to play Bhagat Singh: Karam Rajpal|accessdate=27 May 2018}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ, ''[[ਨਹਿਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]]'' ਅਤੇ ''[[ਅਨਹਦ (ਐਨਜੀਓ)|ਅਨਹਦ]]'', ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 40-ਮਿੰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਕਲਾਬ'' ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਗੌਹਰ ਰਜ਼ਾ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news |title=New film tells 'real' Bhagat Singh story |date=13 July 2008 |work=Hindustan Times |url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |accessdate=29 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoL36hh?url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/cinema/New-film-tells-real-Bhagat-Singh-story/Article1-323749.aspx |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Documentary on Bhagat Singh |date=8 July 2008 |url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoGmFaz?url=http://www.hindu.com/2008/07/08/stories/2008070853690400.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਥੀਏਟਰ === ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਈ ਭੀੜ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |first=Chaman |last=Lal |title=Partitions within |date=26 January 2012 |url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |work=The Hindu |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aoBEUJC?url=http://www.thehindu.com/arts/theatre/article2834265.ece |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |first=Shreya |last=Ray |title=The lost son of Lahore |date=20 January 2012 |url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |work=[[Live Mint]] |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66ao4hUQ4?url=http://www.livemint.com/2012/01/20195956/The-lost-son-of-Lahore.html?h=B |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref>{{cite news |title=Sanawar students dramatise Bhagat Singh's life |date=n.d. |url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |work=Day and Night News |accessdate=30 January 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anxTWhA?url=http://www.dayandnightnews.com/2012/01/sanawar-students-dramatise-bhagat-singhs-life/ |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਗਾਣੇ === [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਣੇ, "ਸਰਫਰੋਸ਼ੀ ਕੀ ਤਮੰਨਾ" ਅਤੇ "ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਦੇ ਬੇਸੰਤ ਚੋਲਾ" ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite news |first=Yogendra |last=Bali |title=The role of poets in freedom struggle |date=August 2000 |publisher=[[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] |url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |work=Press Information Bureau |accessdate=4 December 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anqlzCn?url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/faug2000/f070820002.html |archivedate=1 April 2012 }}</ref><ref name="films">{{cite news |title=A non-stop show&nbsp;... |date=3 June 2002 |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |work=The Hindu |accessdate=28 October 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66aovff0n?url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/06/03/stories/2002060300500100.htm |archivedate=1 April 2012 }}</ref> === ਹੋਰ === 1968 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਿੰਘ ਦੇ 61ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |title=Bhagat Singh and followers |accessdate=20 November 2011 |work=Indian Post |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/66anegLfh?url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Alpha/B/BHAGAT%20SINGH%20AND%20FOLLOWERS |archivedate=1 April 2012 }}</ref> 2012 ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ₹5 ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Issue of coins to commemorate the occasion of "Shahid Bhagat Singh Birth Centenary"|url=https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|website=rbi.org.in|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=1 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001143633/https://www.rbi.org.in/commonman/English/Scripts/PressReleases.aspx?Id=1155|archivedate=1 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist|refs= {{efn|name=birth|Whereas most sources state 27 September 1907 to be Bhagat Singh's birth date,<ref name=combined-birth-date-27-9> * {{Citation|year=2021|chapter= Bhagat Singh|title=Encyclopedia Britannica|chapter-url= https://www.britannica.com/biography/Bhagat-Singh|quote=Quick Facts <br/>Born: September 27, 1907, Lyallpur, western Punjab, India [now in Pakistan] <br/> Died: March 23, 1931, Lahore [now in Pakistan] (aged 23)}} * {{Cite ODNB|id=73519|last=Deol|first=Jeevan Singh|title=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu]|year=2004|quote=Singh, Bhagat [known as Bhagat Singh Sandhu] (1907–1931), revolutionary and writer, was born in the village of Banga, Punjab, India (now in Pakistan) on 27 September 1907}} * {{Citation|last=NCERT (India)|title=Modern India: a textbook for Class XII|series=Textbooks from India|volume=18|location=New Delhi|publisher=National Council for Educational Research and Training|page=242|year=2004|oclc=838284530|isbn=9788174501295|url=https://archive.org/details/modern-india-satish-chandra-mittal-ncert/page/241/mode/2up|quote=Sardar Bhagat Singh was born in a place called Banga in Lyalpur district on 27 September 1907}} * {{Citation|last1=Singh|first1=Bhagat|last2=Gupta|first2=D. N.|title=Selected Writings|location=New Delhi|publisher=National Book Trust|year=2007|editor1-last=Gupta|editor1-first=D. N.|editor2-last=Chandra|editor2-first=Bipan|isbn=9788123749419|oclc=607855643|page=xi|url=https://archive.org/details/bhagatsinghselectspeechesandwritingsguptad.n._590_s/page/n11/mode/2up| quote=Bhagat Singh was born in a patriotic family on 27 September 1907 in the village Khatkar Kalan, tehsil Banga, district Jalandhar, though his father Sardar Kishen Singh had shifted to Lyallpur (now Faislabad in Pakistan) sometime before his birth.}} * {{Cite book|last=Singh|first=Bhagat|title=Words of Freedom: Ideas of a Nation|publisher = Penguin Books|year=2010|isbn=9780143068884|url=https://books.google.com/books?id=1nQTv8c6V90C&pg=PR10|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in Lyallpur, Punjab into a family of revolutionaries. His uncles, Ajit Singh and Swaran Singh, as well as his father, Kishan Singh, were members of the Ghadar Party. (Swaran Singh was hanged in 1927, four years before his nephew, for his involvement in the Kakori train robbery of 1925.)}} * {{Cite book|last=Juss|first=Satvinder S.|title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT30|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7 |quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in a small village by the name of 'Banga'. It was then in the Lyallpur district of undivided ... Punjab. Today it is located in Pakistan under the new name of Faisalabad.}} ** {{Cite book|last=Juss |first=Satvinder S. |title=Bhagat Singh: A Life in Revolution|publisher=Penguin Random House|url=https://books.google.com/books?id=kSZ_EAAAQBAJ&pg=PT297|year=2022|isbn=978-93-5492-674-7|quote=At any rate, this is what Lajjawati appears to have said when she was interviewed for the oral history archive of the Nehru Memorial Museum & Library. The disclosure to Lala Feroz Chand of the bundle of documents enabled the publication of one of the writings of Bhagat Singh, namely, his celebrated, ‘Why I Am an Atheist’, on 27 September 1931. This was designed to coincide with what would have been Bhagat Singh's twenty-fourth birthday.}} * {{Citation|last=Noorani|first=A. G.|author-link=A. G. Noorani|title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice|publisher = Oxford University Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=Hmg-AQAAIAAJ|page=9|isbn=978-0-19-579667-4|quote=Bhagat Singh was born in the village Banga in Lyallpur, on September 27, 1907, in a family of revolutionaries and in a clime in which the spirit of revolt gripped a large number of people in the Punjab.}} * {{Citation|editor1-last=Dayal|editor1-first=Ravi|title=We Fought Together for Freedom: Chapters from the Indian National Movement|location=Delhi|publisher=Oxford University Press|url=https://books.google.com/books?id=vSZuAAAAMAAJ|year=1995|page=139|isbn=978-0-19-563286-6|quote=Bhagat Singh was born on 27 September 1907 in the village of Banga in the Lyallpur district of Punjab (now in Pakistan) into a patriotic family.}} * {{Citation|last=Singh|first=Fauja|title=Eminent Freedom Fighters of Punjab|publisher=Punjab University, Department of Punjab Historical Studies|year=1972|oclc=504464385|page=80|quote=Bhagat Singh He belongs to the front rank of Punjabi heroes martyred in the cause of national movement . ... He was born on September 27 , 1907.}} * {{Citation|last=Aggarwal|first=Som Nath|title=The heroes of Cellular Jail: Study based on personal memoirs of Indian freedom fighters incarcerated in the Cellular Jail, Andaman and Nicobar Islands, in connection with freedom movement, 1857-1945; includes a list of prisoners period-wise and state-wise|location=Patiala|publisher=Publication Bureau, Punjab University|year=1995|isbn=9788173801075|oclc= 33970606|page=193|quote=In the Punjab , Lahore was once again agog with revolutionary activities and Bhagat Singh who was to become Shaheed - i - Azam in subsequent years was on the forefront . He was born on 27 September 1907 and belonged to village Khatkar}} * {{Citation|last=Communist Party of India (Marxist) History Commission|location=New Delhi|publisher=CPI (M) Publications and LeftWord Books|year=2005|title=History of the Communist Movement in India: The Formative Years, 1920&ndash;1933|isbn=9788187496496|oclc=493429162|url=https://books.google.com/books?id=KqLaAAAAMAAJ|page=231|quote=Bhagat Singh 1907-1931 One of the most outstanding revolutionaries of India, martyred at the age of 23. Born in a peasant family in Banga village of Lyallpur district of Punjab on September 27 , 1907}} </ref> some mention 28 September 1907.<ref name=sohi-parashar-birth> * {{Citation|last=Sohi|first=Seema|title=Echoes of Mutiny: Race, Surveillance, and Indian Anticolonialism in North America|publisher=Oxford University Press|page=195|year=2014|isbn=978-0-19-939044-1|url=https://books.google.com/books?id=x_D8AwAAQBAJ&pg=PT195|quote=... on March 23, 1931, twenty-three year old Bhagat Singh was hanged. Born on September 28, 1907, Bhagat Singh came from a family of freedom fighters}} * {{Citation|last=Parashar|first=Swati|chapter=Terrorism and the Postcolonial 'State'|title=Routledge Handbook of Postcolonial Politics|publisher=Routledge|editor1-first=Olivia U.|editor1-last=Rutazibwa|editor2-first=Robbie|editor2-last=Shilliam|year=2018|page=178|isbn=978-1-317-36939-4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zEBNDwAAQBAJ&pg=PT178|quote=Footnote 2: Bhagat Singh (28 September 1907 – 23 March 1931) was an Indian freedom fighter with socialist revolutionary leanings.}}</ref> Some others mention both 27 and 28 September in different contexts;<ref name=chaman-yates-moffat> * {{Cite book|editor1-last=Lal|editor1-first=Chaman|editor2-last=Yates|editor2-first=Michael D.|title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=34|isbn=978-1-68590-067-0|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA34|quote=Kumari Lajjawati, secretary of the Bhagat Singh Defence Committee and a Congress activist, frequently visited the Lahore jail to discuss the legal aspects of the case. In an interview with the Nehru Memorial Museum and Library’s oral history cell, she said that she brought some papers given to her by Bhagat Singh, which she later showed to Feroze Chand, editor of ''The People'', Lala Lajpat Rai’s well-established paper in Lahore. Feroze Chand was given the freedom to select whatever he wanted for publication in ''The People''. He did this and returned the rest to Lajjawati, who handed them over to Bejoy Kumar Sinha in 1938. From the papers he had, Feroze Chand published ‘Why I am an Atheist’ on 27 September 1931, Bhagat Singh’s first birthday after his execution on 23 March of that same year.}} * {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024 |publisher=NYU Press|page=127|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA127|isbn=978-1-68590-066-3| quote=Bhagat Singh wrote an impassioned letter to Bhai Randir Singh, and the latter agreed to meet. However, he implored the young revolutionary to renounce his atheism and embrace the religion in which he was raised. He claimed his word convinced Bhagat Singh to repent and return to the religious fold. But Bhagat Singh, understanding that what he said could be distorted after his death, soon wrote this famous essay, so that people would know what he really believed. This was done in October 1930, and the essay was published in ''The People'' on 27 September 1931, the first birth anniversary of Bhagat Singh after his execution.<Footnote 1: Bhagat Singh's birth anniversary is now widely accepted to fall on 28 September>}} ** {{Cite book |editor-last=Lal |editor-first=Chaman |editor-last2=Yates |editor-first2=Michael D. |title=The Political Writings of Bhagat Singh|date=9 January 2024|publisher=NYU Press|url=https://books.google.com/books?id=PafoEAAAQBAJ&pg=PA12|page=12|isbn=978-1-68590-066-3 |quote=Bhagat Singh is a legend, but how he became one needs to be understood. He was born on 28 September 1907 in the village of Chak No. 105, Lyallpur Bange, as it was called in those days, which is now in Faisalabad, Pakistan, which itself was formerly known as Lyallpur.}} * {{Cite book|last=Moffat|first=Chris|title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=128|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA128|quote=According to the scholar Chaman Lal, Lajjawati showed the contents of the bundle to Lala Feroz Chand, editor of The People. For Lal, this explains how the essay ‘Why I Am an Atheist’ came to appear in the Lahore weekly on 27 September 1931, selected from the smuggled documents and published near to what would have been the revolutionary’s twenty-fourth birthday.}} ** {{Cite book|last=Moffat |first=Chris |title=India's Revolutionary Inheritance: Politics and the Promise of Bhagat Singh|publisher=Cambridge University Press|page=210|url=https://books.google.com/books?id=LFR-DwAAQBAJ&pg=PA210|year=2019|isbn=978-1-108-49690-2|quote=Solitude characterizes the biographies of all three sites. Each structure is relegated from the rhythms of everyday experience due to poor accessibility: Khatkar Kalan is a small village in rural Punjab, Hussainiwala, an outpost on the border with Pakistan, and the Lok Sabha grounds have been highly securitized since militant attacks on the complex in December 2001. Crowds gather at the first two sites on special occasions — the 23 March death anniversary or 28 September birth anniversary, specifically — but visitors are otherwise infrequent. }}</ref> One scholar has suggested that 27 September was widely celebrated in India as Bhagat Singh's birthday until the turn of the 21st century when [[Google]]'s celebration of its founding on that day began to critically affect Indian media's coverage of the birthday.<ref name=phanjoubam-2016>{{citation|last=Phanjoubam|first=Pradip|title=The Northeast Question: Conflicts and frontiers|location=London and New York|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-138-95798-5|url=https://books.google.com/books?id=YBStCwAAQBAJ&pg=PT53|quote=Consider this. 27 September is the birthday of Google. This day is also the birthday of well-known and respected Indian freedom fighter Bhagat Singh, though some claim 28 September to be his birthday. For all the years after Indian independence, Bhagat Singh’s birthday was what the Indian media remembered on 27 September, with the union government’s Directorate of Advertising and Visual Publicity (DAVP) issuing large eulogising display advertisements ahead of the day, reminding the nation of the day’s significance in the Indian independence movement and nation-building. But by the turn of the twenty-first century, amidst the excitement of changes brought about by the liberalisation of the Indian economy and its consequent growing integration with the global market, all major Indian news channels and newspapers began enthusiastically remembering Google, carrying features on this phenomenon of the digital age for days, and in the process, virtually marginalised the memory of Bhagat Singh to the periphery of the media’s, and therefore, the public’s consciousness.}}</ref>}} }} === ਹਵਾਲੇ === <references> <ref name=Adams>{{citation |url=http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en |first=Jason |last=Adams |title=Asian Anarchism: China, Korea, Japan & India |publisher=Raforum.info |year=2005 |access-date=28 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001143403/http://raforum.info/article.php3?id_article=3225&lang=en|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Dam>{{citation |title=Presidential Legislation in India: The Law and Practice of Ordinances |first=Shubhankar |last=Dam |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=978-1-107-72953-7 |url=https://books.google.com/books?id=RvxGAgAAQBAJ&pg=PA44|page=44}}</ref> <ref name=Friend>{{citation |last=Friend|first=Corinne |title=Yashpal: Fighter for Freedom – Writer for Justice |journal=Journal of South Asian Literature |volume=13 |issue=1 |year=1977 |pages=65–90 [69–70]|jstor=40873491}} {{subscription required}}</ref> <!-- <ref name=Govind>{{citation|last=Govind|first=Nikhil|title=Between Love and Freedom: The Revolutionary in the Hindi Novel|url=https://books.google.com/books?id=3Hk9BAAAQBAJ|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-55975-7|pages=56–57}}</ref> --> <ref name=ILJ>{{citation |title=The Trial of Bhagat Singh |journal=India Law Journal |url=http://www.indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html |volume=1 |issue=3 |date=July–September 2008 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142717/http://indialawjournal.com/volume1/issue_3/bhagat_singh.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Lal>{{citation |last=Lal |first=Chaman |title=April 8, 1929: A Day to Remember |date=11 April 2009 |url=http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html |work=Mainstream |access-date=14 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001142556/http://www.mainstreamweekly.net/article1283.html|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=Mittal>{{citation |last1=Mittal|first1=S.K. |last2 = Habib|first2=Irfan |title=The Congress and the Revolutionaries in the 1920s |author-link2=Irfan Habib |journal=Social Scientist |volume=10 |issue=6 |date=June 1982 |pages=20–37 |jstor=3517065|doi=10.2307/3517065 }} {{subscription required}}</ref> <ref name=Pinney>{{citation |last=Pinney |first=Christopher |year=2004 |url=https://books.google.com/books?id=8hhXq7hpzSwC |title='Photos of the Gods': The Printed Image And Political Struggle in India |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-86189-184-6|pages=117, 124–126}}</ref> <ref name=Rao1997>{{citation |last=Rao |first=Niraja |date=April 1997 |title=Bhagat Singh and the Revolutionary Movement |journal=Revolutionary Democracy |volume=3 |issue=1 |access-date=18 November 2011|url=http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001141654/http://www.revolutionarydemocracy.org/rdv3n1/bsingh.htm|archive-date=1 October 2015}}</ref> <ref name=s380>{{citation |title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice |editor1-first=Anshu |editor1-last=Malhotra |editor2-first=Farina |editor2-last=Mir |year=2012 |isbn=978-0-19-807801-2 |chapter=Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope |first=Simona |last=Sawhney |doi=10.1093/acprof:oso/9780198078012.003.0054 |publisher=Oxford University Press|page=380}}</ref> <ref name=Vaidya>{{citation |title=Historical Analysis: Of means and ends |journal=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=27 April 2001 |first=Paresh R. |last=Vaidya |volume=18 |issue=8|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829191713/http://www.frontlineonnet.com/fl1808/18080910.htm |archive-date=29 August 2007 |access-date=9 October 2013}}</ref> </references> === Works cited and bibliography === {{Refbegin|colwidth=40em}} * {{citation |last1=Bakshi |first1=S.R. |last2=Gajrani |first2=S. |last3=Singh |first3=Hari |title=Early Aryans to Swaraj |volume=10: Modern India |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |year=2005 |url=https://books.google.com/books?id=7fXK3DiuJ5oC |isbn=978-8176255370 }} * {{Cite book |last=Datta |first=Vishwanath |year=2008 |title=Gandhi and Bhagat Singh |publisher=Rupa & Co. |isbn=978-81-291-1367-2 }} * {{citation|last=Gaur|first=I.D.|title=Martyr as Bridegroom|url=https://books.google.com/books?id=PC4C3KcgCv0C|year=2008|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-348-9}} * {{citation|last=Grewal|first=J.S.|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC|year=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-63764-0}} * {{citation |last=Gupta|first=Amit Kumar |title=Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938 |journal=Social Scientist |volume=25 |issue=9/10 |date=September–October 1997 |pages=3–27 |jstor=3517678|doi=10.2307/3517678 }} {{subscription required}} * {{Cite book|last2=Singh|first2=Bhagat|last1=Habib|first1=Irfan S.|author-link1=Irfan Habib|url=https://books.google.com/books?id=JoIMAQAAMAAJ|year=2007|title=To make the deaf hear: ideology and programme of Bhagat Singh and his comrades|publisher=Three Essays Collective|isbn=978-81-88789-56-6}} * {{cite book|last1=MacLean|first1=Kama|title=A revolutionary history of interwar India : violence, image, voice and text|url=https://archive.org/details/revolutionaryhis0000macl|date=2015|publisher=OUP|location=New York|isbn=978-0-19-021715-0}} * {{citation|last1=Maclean|first1=Kama|last2=Elam|first2=J. David|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7}} * {{citation|last=Moffat|first=Chris|editor1-first=Kama|editor1-last=Maclean|editor2-first=J. David|editor2-last=Elam|title=Revolutionary Lives in South Asia: Acts and Afterlives of Anticolonial Political Action|chapter-url=https://books.google.com/books?id=TnSFCwAAQBAJ&pg=PA73|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-63712-7|pages=73–89|chapter=Experiments in political truth}} * {{cite book |title=Changing Homelands |first=Neeti |last=Nair |publisher=Harvard University Press |year=2011 |isbn=978-0-674-05779-1 |url=https://books.google.com/books?id=o-NoCp9Lc24C }} * {{citation |title=Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India |journal=[[Modern Asian Studies]] |date=May 2009 |first=Neeti |last=Nair |volume=43 |issue=3 |pages=649–681 |jstor=20488099 |doi=10.1017/S0026749X08003491 |s2cid=143725577 }} * {{citation |last=Nayar |first=Kuldip |author-link=Kuldip Nayar |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=bG9lA6CrgQgC |title=The Martyr Bhagat Singh: Experiments in Revolution |publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-0700-3 }} * {{cite book |last=Noorani |first=Abdul Gafoor Abdul Majeed |title=The Trial of Bhagat Singh: Politics of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2001 |orig-year=1996 |isbn=978-0-19-579667-4}} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005a |url=https://books.google.com/books?id=PEwJQ6_eTEUC |title=Bhagat Singh |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0827-2 }} * {{citation |last=Rana |first=Bhawan Singh |year=2005b |url=https://books.google.com/books?id=sudu7qABntcC |title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India) |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-288-0816-6 }} * {{cite book|last1=Sharma|first1=Shalini|title=Radical Politics in Colonial Punjab: Governance and Sedition|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0-415-45688-3}} * {{citation |last2=Hooja |first2=Bhupendra |last1=Singh |first1=Bhagat |url=https://books.google.com/books?id=OAq4N60oopEC |title=The Jail Notebook and Other Writings |publisher=LeftWord Books |year=2007 |isbn=978-81-87496-72-4 }} * {{citation |title=Review article |journal=Journal of Punjab Studies |date=Fall 2007 |first=Pritam |last=Singh |volume=14 |issue=2 |pages=297–326 |access-date=8 October 2013 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001140644/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_14_2/review_article.pdf |archive-date=1 October 2015 }} * {{cite book |last2=Singh |first2=Trilochan |last1=Singh |first1=Randhir |author-link1=Randhir Singh (Sikh) |title=Autobiography of Bhai Sahib Randhir Singh: freedom fighter, reformer, theologian, saint and hero of Lahore conspiracy case, first prisoner of Gurdwara reform movement |publisher=Bhai Sahib Randhir Singh Trust |year=1993}} * {{citation|last=Tickell|first=Alex|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|url=https://books.google.com/books?id=wJhD6My4tR0C|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61840-6}} * {{cite book|last1=Waraich|first1=Malwinder Jit Singh|title=Bhagat Singh: The Eternal Rebel|date=2007|publisher=Publications Division|location=Delhi|isbn=978-8123014814}} * {{cite book |last2=Sidhu |first2=Gurdev Dingh |last1=Waraich |first1=Malwinder Jit Singh |title=The hanging of Bhagat Singh : complete judgement and other documents |url=https://archive.org/details/hangingofbhagats0000unse |publisher=Unistar |location=Chandigarh |year=2005}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Sister project links|d=Q377808|c=category:Bhagat Singh|s=ਲੇਖਕ:ਭਗਤ ਸਿੰਘ|n=no|b=no|wikt=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|species=no}} * [http://www.shahidbhagatsingh.org/ Bhagat Singh biography, and letters written by Bhagat Singh] * [http://www.outlookindia.com/article.aspx?208908 His Violence Wasn't Just About Killing], ''[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]'' * [http://www.tribuneindia.com/2011/20110508/edit.htm#1 The indomitable courage and sacrifice of Bhagat Singh and his comrades will continue to inspire people], ''[[Tribune India|The Tribune]]'' * [https://www.thequint.com/news/world/pakistans-bhagat-singh-tracing-the-martyrs-footsteps-in-lahore Tracing the Martyr's Footsteps in Lahore], ''[[The Quint]]'' {{Indian independence movement}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੌਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਸਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ifea4qjgt6gk799rzauahxo594whdd7 0 11954 838451 838215 2026-05-02T12:51:14Z Harchand Bhinder 3793 838451 wikitext text/x-wiki [[Image:Beit alfa01.jpg|thumb|[[ਇਜ਼ਰਾਇਲ]] ਦੇ ਬੇਤ ਐਲਫਾ ਕਸਬੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ੬ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਯੂਨਾਨੀ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੜਕ ਦੀ ਇੱਕ ਟਾਇਲ ਜਿਸਪਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਬਣਾ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਨਾ ਹੈ]] '''ਰਾਸ਼ੀ ਚੱਕਰ''' ਉਹ [[ਤਾਰਾਮੰਡਲ]] ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ ਜੋ ਕਰਾਂਤੀਵ੍ਰੱਤ ( ਏਕਲਿਪਟਿਕ ) ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਜੋਤਿਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਰਸਤਾ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦਿਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਤਹਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਸੂਰਜ]] ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲੀ ਗੋਲੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬਾਰਾਹ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਹਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਇਸ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਸ਼ੀ ਮੇਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਬੈਬਿਲੋਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ੀਚਕਰ ਨੂੰ ੧੬ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦੈਨਿਕ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੀਨੀਆਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਨੂੰ ੨੮ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਕੀਤਾ । ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਪਥ ੨੭ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹੈ । ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਭ ਵਿਭਾਜਨ ਚਾਂਦਰ ਰਾਸ਼ਿਚਕਰ ਦੇ ਹਨ । ==੧੨ ਰਾਸ਼ੀਆਂ== ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਬਾਰਾਹ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਹਨ , ਜੋ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ - # ਮੇਖ<ref>{{Citation |title=ਮੇਖ |date=2015-05-23 |url=https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%96&oldid=243784 |work=ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ |language=pa |access-date=2026-05-02}}</ref> (ਏਰੀਜ Aries) # [[ਵ੍ਰਸ਼]] (ਟੌਰਸ Taurus) # [[ਮਿਥੁਨ]] (ਜਮਿਨਾਇ Gemini) # [[ਕਰਕ]] (ਕੈਂਸਰ Cancer) # [[ਸਿੰਘ]] (ਲੀਓ Leo) # [[ਕੰਨਿਆ]] (ਵਰਗਾਂ Virgo) # [[ਤੱਕੜੀ]] (ਲਿਬਰਾ Libra) # [[ਵ੍ਰਸਚਿਕ]] (ਸਕੋਰਪਯੋ Scorpio) # [[ਧਨੁ]] (ਸੈਜੀਟੇਰਿਅਸ Sagittarius) # [[ਮਕਰ]] (ਕੈਪ੍ਰਿਕਾਰਨ Capricorn) # [[ਕੁੰਭ]] (ਅਕਵੇਰਿਅਸ Aquarius) # [[ਮੀਨ]] (ਪਾਇਸੀਜ Pisces) gzaeo2l4ywxoytxfsyhqrvekp4qqrhs 0 16306 838494 573850 2026-05-02T17:04:06Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "History" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1343920931|Violin]]" 838494 wikitext text/x-wiki {{Infobox Instrument |name= ਵਾਇਲਿਨ |names=ਫ਼ਿਡਲ, [[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ:]]&nbsp;''Violine'' or ''Geige,'' [[ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੁਰਕੀ:]]&nbsp;''Keman,'' [[ਫ਼ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼੍ਰੈਂਚ:]]&nbsp;''Violon,'' [[ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਇਟਾਲੀਅਨ:]]&nbsp;''Violino'' [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ:]] &nbsp; كمان or كمنجة |image=Violin VL100.png |image_capt=ਅਜੋਕੀ ਮਿਆਰੀ ਵਾਇਲਿਨ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ |background=string |hornbostel_sachs=321.322-71 |hornbostel_sachs_desc=Composite [[chordophone]] [[ਗਜ (ਸੰਗੀਤ)|ਗਜ]] ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ |developed=16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ |range=[[Image:Range violin.png|130px|center]] |related= *'''[[ਵਾਇਲਿਨ ਪਰਵਾਰ]]''' ([[ਵਾਇਓਲਾ]], [[ਸੈਲੋ]]) *[[ਵਾਇਓਲ]] ਪਰਵਾਰ (double bass ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ) |musicians= *[[ਵਾਇਲਿਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ]] |builders= *[[:Category:ਵਾਇਲਿਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ|ਲੂਟੀਅਰ]] |articles= [[Image:Scroll and ear.jpg|center]] * [[ਵਾਇਲਿਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਫ਼ਿਡਲਰਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ|ਫ਼ਿਡਲਰ]] * [[ਵਾਇਲਿਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] * [[:Category:ਲੂਟੀਅਰ|ਲੂਟੀਅਰ]] * [[ਸੰਗੀਤਕ ਅੰਦਾਜ਼ (ਵਾਇਲਿਨ)|ਸੰਗੀਤਕ ਅੰਦਾਜ਼]] * [[ਵਾਇਲਿਨ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਓ|ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਓ]] * [[ਵਾਇਲਿਨ ਤਕਨੀਕਾਂ]] * [[ਵਾਇਲਿਨ ਦੀ ਬਣਤਰ]] * [[ਵਾਇਲਿਨ ਪਰਵਾਰ]] * [[ਵਾਇਲਿਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ|ਵਾਇਲਿਨਿਸਟ]]}} [[File:Ruthin School Uploads 19.jpg|thumb|right|ਰੁਥਿਨ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਇਲਿਨਿਸਟ]] '''ਵਾਇਲਿਨ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਫ਼ਿਡਲ''' ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ [[ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼]] ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗਜ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="tq">{{cite web | url=http://library.thinkquest.org/15413/instruments/strings.htm | title=Violin | publisher=[http://thinkquest.org ThinkQuest] | accessdate=ਨਵੰਬਰ 16, 2012 | archive-date=2012-10-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20121015075957/http://library.thinkquest.org/15413/instruments/strings.htm | dead-url=yes }}</ref> ਇਹ ਵਾਇਲਿਨ ਪਰਵਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਇਓਲਾ ਅਤੇ ਸੈਲੋ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹਾਈ-ਪਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਹੈ।<ref name="tvs">{{cite web | url=http://www.theviolinsite.com/history.html | title=About the Violin | publisher=[http://www.theviolinsite.com TheViolinSite.com] | accessdate=ਨਵੰਬਰ 16, 2012}}</ref> ਇਸ ਲਈ ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਬਦ ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ''violino'' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹੈ 'ਛੋਟਾ ਵਾਇਓਲਾ'। ਵਾਇਲਿਨ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਵਾਇਲਿਨਿਸਟ ਜਾਂ ਫ਼ਿਡਲਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਾਇਲਿਨਿਸਟ ਵਾਇਲਿਨ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਤਾਰਾਂ ਤੇ ਗਜ ਫੇਰ ਕੇ ਜਾਂ ਵਾਇਲਿਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਾਇਲਿਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ, [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]], [[ਜੈਜ਼]], [[ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]], [[ਰਾਕ ਐਂਡ ਰੋਲ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਇਲਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵਾਇਲਿਨ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਲੂਟੀਅਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਾਇਲਿਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹੈ। ਪਰ ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਇਲਿਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਨਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ==ਗਜ== ਵਾਇਲਿਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਗਜ ਨਾਲ਼ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਪਤਲਾ ਡੰਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲ਼ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 75 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (29 ਇੰਚ) ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 60 ਗਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਇਓਲਾ ਦੇ ਗਜ ਇਸ ਨਾਲ਼ੋਂ 5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ 10 ਗਰਾਮ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਾਲ਼ ਨਰ ਗ੍ਰੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਸਤੇ ਗਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਲੀ ਰੇਸ਼ੇ ਵੀ ਵਰਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ==ਫ਼ਿਡਲ== ਜਦ ਵਾਇਲਿਨ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਫ਼ਿਡਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਾਇਲਿਨ ਨੂੰ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫ਼ਿਡਲ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ==ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਇਲਿਨ== [[Image:Transformation.JPG|thumb|260 px|ਅਕੌਸਟਿਕ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਇਲਿਨਾਂ]] '''ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਇਲਿਨਾਂ''' ਚੁੰਬਕ ਜਾਂ ਪੀਜ਼ੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪਿਕਅੱਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਬਣ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲਈ ਸਿਗਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਾਰ ਜਾਂ ਟਰਾਂਸਮੀਟਰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਗਨਲਾਂ ਨੂੰ ਐਂਪਲੀਫ਼ਾਇਰ ਤੱਕ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Gaudenzio_Ferrari_002.jpg|right|thumb|ਸਾਰੋਨੋ, [[ਇਟਲੀ]] ਵਿੱਚ ਮੈਡੋਨਾ ਦੇਈ ਮਿਰਾਕੋਲੀ ਦਾ ਕਪੋਲਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਤ ਵਾਇਲਨ, ਵਾਯੋਲਾ ਅਤੇ ਸੈਲੋ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, 1535 ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਇਲਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।]] ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਨਾਨੀ ਲਾਇਰ ਤੋਂ ਲਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੋ-ਤਾਰ ਵਾਲੇ, ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਸਾਜ਼, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਿੱਧੇ ਰਖ ਕੇ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਮੋਰਿਨ ਹੂਰ ਅਤੇ ਕਜ਼ਾਖ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਮੱਧ ਪੂਰਬ, ਕੋਬੀਜ਼ ਵਰਗੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ।[1] [2] ਅਤੇ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਤੱਕ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। [3][4] ਰੇਬੇਕ, ਫਿਡਲ ਅਤੇ ਲੀਰਾ ਦਾ ਬ੍ਰੈਸੀਓ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਾਇਲਿਨ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਸਰੋਤ ਵਾਇਲਿਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਲਈ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ।<ref>{{Cite web |last=Schlesinger |first=Kathleen |date=May 29, 1914 |title=The Precursors of the Violin Family: Records, Researches & Studies |url=https://books.google.com/books?id=yNc5AAAAIAAJ |publisher=W. Reeves |page=221 |via=Google Books}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |last=Sandys |first=William |last2=Forster |first2=Simon Andrew |date=May 29, 1864 |title=The history of the violin, and other instruments played on with the bow from the remotest times to the present. Also, an account of the principal makers, English and foreign, with numerous illustrations. By William Sandys and Simon Andrew Forster |url=http://archive.org/details/historyofviolin00sand |publisher=London W. Reeves |page=28 |via=Internet Archive}}</ref><ref>{{Cite web |last=Riemann |first=Hugo |date=May 29, 1892 |title=Catechism of musical history |url=https://books.google.com/books?id=qRwvAQAAIAAJ |publisher=Augener & Company, printed in Germany |page=27 |via=Google Books}}</ref> ਵਾਇਲਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਲਾਈਰਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇਜਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਲੇ (ਜਿਸ ਨੂੰ <nowiki><i id="mw5w">ਫਿਡੇਲ</i></nowiki> ਜਾਂ ਵਿਓਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੀਰਾ ਦਾ ਬ੍ਰੈਸੀਓ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="Grillet29">{{Harvard citation no brackets|Grillet|1901}}</ref><ref>{{Cite web |last=Arkenberg |first=Rebecca |date=October 2002 |title=Renaissance Violins |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/renv/hd_renv.htm |access-date=2006-09-22 |publisher=[[Metropolitan Museum of Art]]}}</ref> ਵਾਇਲਿਨ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ। ਵਾਇਲਿਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਤਿੰਨ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਉੱਤਰੀ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ 1530 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਇਤਾਲਵੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ "ਵਾਇਲਿਨੋ" ਅਤੇ "ਵਾਇਓਲੋਨ" ਸ਼ਬਦ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਟਿਊਨਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, 1556 ਵਿੱਚ [[ਲਿਓਂ|ਲਿਓਨ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜੈਮਬੇ ਡੀ ਫੇਰ ਦੁਆਰਾ ''ਐਪੀਟੋਮ ਸੰਗੀਤ'' ਤੋਂ ਹੈ।<ref> {{Cite web |last=Deverich |first=Robin Kay |year=2006 |title=Historical Background of the Violin |url=http://www.violinonline.com/historicalbackgroundoftheviolin.htm |access-date=2006-09-22 |publisher=ViolinOnline.com}}</ref> ਵਾਇਲਿਨ ਗਲੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ; ਫ੍ਰੈਂਚ ਰਾਜਾ ਚਾਰਲਸ IX ਨੇ 1560 ਵਿੱਚ ਐਂਡਰੀਆ ਅਮਾਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਲਈ 24 ਵਾਇਲਿਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Bartruff |first=William |title=The History of the Violin |url=http://www.bartruff.com/history.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208112530/http://www.bartruff.com/history.php <!-- Bot retrieved archive --> |archive-date=2007-02-08 |access-date=2006-09-22}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ "ਮਹਾਨ" ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਚਾਰਲਸ IX, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਇਲਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਹੁਣ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ|ਆਕਸਫੋਰਡ]] ਦੇ ਅਸ਼ਮੋਲੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=''Charles IX'' violin |url=https://www.ashmolean.org/collections-online#/item/ash-object-350555 |access-date=29 August 2025 |website=Ashmolean Museum |publisher=Ashmolean Museum, University of Oxford}}</ref> ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਉੱਕਰੀ ਅਤੇ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਵਾਇਲਿਨ ਗੈਸਪਾਰੋ ਦਾ ਸਾਲੋ (ਸਾਲ 1574) ਹੈ ਜੋ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਆਰਚਡੁਕੇ ਫਰਡੀਨੈਂਡ II ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1841 ਤੋਂ, ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਵਰਚੂਓਸੋ ਓਲੇ ਬੁੱਲ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ਇਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਟੋਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਗਾਰਨੇਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ. "ਮਸੀਹਾ" ਜਾਂ "ਲੇ ਮੈਸੀ" (ਜਿਸ ਨੂੰ 1716 ਵਿੱਚ ਐਂਟੋਨੀਓ ਸਟ੍ਰੈਡੀਵਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ "ਸਲਾਬੁਏ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ਮੋਲੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Violin by Antonio Stradivari, 1716 (Messiah; la Messie, Salabue) |url=http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081008063952/http://www.cozio.com/Instrument.aspx?id=111 |archive-date=2008-10-08 |access-date=2008-09-26 |publisher=Cozio.com}}</ref> 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਇਲਿਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ [[ਤਸਵੀਰ:Stainer.jpg|thumb|1658 ਬਰੋਕ ਵਾਇਲਿਨ ਜੈਕਬ ਸਟੈਨਰ ਦੁਆਰਾ]] * ਬ੍ਰੈਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਕੂਲ, 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਲੀਰਾ, ਵਾਈਓਲੇਟਸ, ਵਾਯੋਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਿਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ * ਡੱਲਾ ਕੋਰਨਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਬ੍ਰੈਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਵੇਨਿਸ 1510-1560 ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ * ਮਿਸ਼ੇਲੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਬ੍ਰੈਸੀਆ 1530-1615 ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ * ਇਨਵਰਾਰਡੀ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰੈਸੀਆ1550–1580 ਵਿਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ * ਗੈਸਪਾਰੋ ਦਾ ਸਾਲੋ ਪਰਿਵਾਰ, ਬ੍ਰੈਸਿਆ 1530-1615 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ * <id4 ਅਤੇ="" ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲul="" ਗੈਸਪਾਰੋ="" ਜਿਓਵਾਨੀ="" ਦਾ="" ਦੀ="" ਪਰਿਵਾਰ="" ਪਾਓਲੋ="" ਬ੍ਰੈਸਸੀਆ="" ਬ੍ਰੈਸੀਯਾ="" ਮੈਗਿਨੀ="" ਰੋਜੇਰੀ="" ਵਿਦਿਆਰਥਣ="" ਵਿੰਚ="" ਵਿੱਚ="" ਸਕ੍ਰਿਆ="" ਸਾਲਓ="" ਸਾਲੋ="">ਡੱਲਾ ਕੋਰਨਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰੈਸ਼ੀਆ ਅਤੇ [[ਵੈਨਿਸ|ਵੇਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1510-1560 ਹੈ।</id4> * <id4 ਅਤੇ="" ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲul="" ਗੈਸਪਾਰੋ="" ਜਿਓਵਾਨੀ="" ਦਾ="" ਦੀ="" ਪਰਿਵਾਰ="" ਪਾਓਲੋ="" ਬ੍ਰੈਸਸੀਆ="" ਬ੍ਰੈਸੀਯਾ="" ਮੈਗਿਨੀ="" ਰੋਜੇਰੀ="" ਵਿਦਿਆਰਥਣ="" ਵਿੰਚ="" ਵਿੱਚ="" ਸਕ੍ਰਿਆ="" ਸਾਲਓ="" ਸਾਲੋ="">ਮਿਸ਼ੇਲੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰੈਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1530-1615 ਹੈ।</id4> * <id4 ਅਤੇ="" ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲul="" ਗੈਸਪਾਰੋ="" ਜਿਓਵਾਨੀ="" ਦਾ="" ਦੀ="" ਪਰਿਵਾਰ="" ਪਾਓਲੋ="" ਬ੍ਰੈਸਸੀਆ="" ਬ੍ਰੈਸੀਯਾ="" ਮੈਗਿਨੀ="" ਰੋਜੇਰੀ="" ਵਿਦਿਆਰਥਣ="" ਵਿੰਚ="" ਵਿੱਚ="" ਸਕ੍ਰਿਆ="" ਸਾਲਓ="" ਸਾਲੋ="">ਇਨਵਰਾਰਡੀ ਪਰਿਵਾਰ ਬ੍ਰੇਸਸੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1550-1580 ਹੈ।</id4> * <id4 ਅਤੇ="" ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲul="" ਗੈਸਪਾਰੋ="" ਜਿਓਵਾਨੀ="" ਦਾ="" ਦੀ="" ਪਰਿਵਾਰ="" ਪਾਓਲੋ="" ਬ੍ਰੈਸਸੀਆ="" ਬ੍ਰੈਸੀਯਾ="" ਮੈਗਿਨੀ="" ਰੋਜੇਰੀ="" ਵਿਦਿਆਰਥਣ="" ਵਿੰਚ="" ਵਿੱਚ="" ਸਕ੍ਰਿਆ="" ਸਾਲਓ="" ਸਾਲੋ="">ਗੈਸਪਾਰੋ ਦਾ ਸਾਲੋ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਬ੍ਰੈਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਾਲੋ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1530-1615 ਹੈ।</id4> * <id4 ਅਤੇ="" ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲul="" ਗੈਸਪਾਰੋ="" ਜਿਓਵਾਨੀ="" ਦਾ="" ਦੀ="" ਪਰਿਵਾਰ="" ਪਾਓਲੋ="" ਬ੍ਰੈਸਸੀਆ="" ਬ੍ਰੈਸੀਯਾ="" ਮੈਗਿਨੀ="" ਰੋਜੇਰੀ="" ਵਿਦਿਆਰਥਣ="" ਵਿੰਚ="" ਵਿੱਚ="" ਸਕ੍ਰਿਆ="" ਸਾਲਓ="" ਸਾਲੋ="">ਜਿਓਵਾਨੀ ਪਾਓਲੋ ਮੈਗਿਨੀ, ਗੈਸਪਾਰੋ ਦਾ ਸਾਲੋ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਬ੍ਰੇਸਸੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1600-1630</id4> * <id4 ਅਤੇ="" ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲul="" ਗੈਸਪਾਰੋ="" ਜਿਓਵਾਨੀ="" ਦਾ="" ਦੀ="" ਪਰਿਵਾਰ="" ਪਾਓਲੋ="" ਬ੍ਰੈਸਸੀਆ="" ਬ੍ਰੈਸੀਯਾ="" ਮੈਗਿਨੀ="" ਰੋਜੇਰੀ="" ਵਿਦਿਆਰਥਣ="" ਵਿੰਚ="" ਵਿੱਚ="" ਸਕ੍ਰਿਆ="" ਸਾਲਓ="" ਸਾਲੋ="">ਰੋਜੇਰੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਬ੍ਰੇਸਸੀਆ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1661-1721</id4> * ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਦਾ ਸਕੂਲ, 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲੋਨ ਅਤੇ ਵਾਇਲੋਨ ਨਾਲ ਅਤੇ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਅੱਧ ਵਿਚ ਵਾਇਲਿਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਮਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ 1550-1740 ਗਰੇਮੋਨਾ ਅਤੇ ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਗੌਰਨੇਰੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ 1626-1744 ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੈਡਵਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ 1644-1737 ਰੂਗੇਰੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਿਰਿਆਤਮਕ 1650-1740 ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਕਾਰਲੋ ਬਰਗੋਨਜ਼ੀ (ਲੂਥੀਅਰ (1683-1747) ਵਿੱਚ[1] ** ਅਮਾਤੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1550-1740 ** ਗੁਆਰਨੇਰੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਅਤੇ ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1626-1744 ** ਸਟ੍ਰੈਡੀਵਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1644-1737 ** ਰੁਗੇਰੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਵਿੱਚ ਰਗੇਰੀ 1650-1740 ** ਕਾਰਲੋ ਬਰਗੋਨਜ਼ੀ (ਲੂਥੀਅਰ (1683-1747) ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਵਿੱਚ * [[ਵੈਨਿਸ|ਵੇਨਿਸ]] ਸਕੂਲ, 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ 1490 ਅਤੇ 1630 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਜਿਸਟਰਡ ਤਾਰ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ 140 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਝੁਕਿਆ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|location=Venice, Italy}}</ref> ਲਿਨਾਰੋਲੋ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ, ਮੈਟਿਓ ਗੋਫ੍ਰੀਲਰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੈਲੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਨਿਸ ਵਿੰਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ 1685-1742, ਜੂਜ਼ੇਪੇ ਜਿਓਵਾਨੀ ਬਤਿਸਤਾ ਗੁਆਰਨੇਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਤੋਂ, ਵੇਨਿਸ ਡੋਮੇਨਿਕੋ ਮੋਂਟੇਗਨਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਵੇਨੇਸ ਸੈਂਟੋ ਸੇਰਾਫਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1700-1750 ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ 1741 ਤੋਂ 1776 ਤੱਕ ਵੇਨਿਸ ਵਿ ** [[Linarolo family|ਲਿਨਾਰੋਲੋ ਪਰਿਵਾਰ]], ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1505-1640 ** ਮੈਟਿਓ ਗੋਫ੍ਰੀਲਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੈਲੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1685-1742 ** ਪਿਟ੍ਰੋ ਗੁਆਰਨੇਰੀ, ਜੂਜ਼ੇਪੇ ਜਿਓਵਾਨੀ ਬਤਿਸਤਾ ਗੁਆਰਨੇਰਿ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੇਮੋਨਾ ਤੋਂ, ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1717-1762 ** ਡੋਮੇਨਿਕੋ ਮੋਂਟੈਗਨਾਨਾ, ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 1700-1750 ** ਸੈਂਟੋ ਸੇਰਾਫਿਨ, 1741 ਤੋਂ 1776 ਤੱਕ ਵੇਨਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਿਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਭਾਰੀ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਬਾਸ ਬਾਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਕੋਣ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਾਣੇ ਯੰਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਛੱਡੇ ਸਨ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref> {{Cite web |last=Perras |first=Richard |title=Violin changes by 1800 |url=http://rperras.tripod.com/id42.htm |access-date=2006-10-29}}</ref> ਪਰ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ (ਸੋਧੀ ਹੋਈ) ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਯੰਤਰਾਂ ਨੇ ਵਾਇਲਨ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਮਿਆਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਾਇਲਿਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਜਿੰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇ ਨੇਡ਼ੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਵਾਇਲਿਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਯੰਤਰ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟ੍ਰੈਡੀਵਾਰੀ, ਗੁਆਰਨੇਰੀ ਡੇਲ ਗੇਸੂ ਅਤੇ ਮੋਂਟੈਗਨਾਨਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਕੁਲੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੈਡੀਵਾਰੀ ਵਾਇਲਿਨ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੌਜੂਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰਕਮ [[ਪਾਊਂਡ ਸਟਰਲਿੰਗ|£]] 9.8 ਮਿਲੀਅਨ (ਉਸ ਸਮੇਂ 15.9 ਮਿਲੀਅਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਡਾਲਰ|ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ]]) ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੇਡੀ ਬਲੰਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਾਧਨ 20 ਜੂਨ, 2011 ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਨਿਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਟੈਰਿਸਿਓ ਆਕਸ਼ਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-13852872|title=Stradivarius violin sold for £9.8m at charity auction|date=2011-06-21|work=BBC News|access-date=2011-06-21}}</ref>&nbsp;&nbsp; ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Violin|ਵਾਇਲਿਨ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼]] br50ljywejl4pyp1ofqb0ydkgwb6m5w 0 18659 838531 674972 2026-05-03T08:31:23Z Sonia Atwal 49604 838531 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:ERS 2.jpg|thumb|right|]] [[File:NASA Earth-observing Fleet June 2012.ogv|thumb|2012 ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਾਸਾ ਦਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ]] [[File:ConstellationGPS.gif|thumb|right|ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣਾ]] '''ਉਪਗ੍ਰਹਿ''' ([[ਅੰਗਰੇਜੀ]]: Satellite) ਦੋ ਤਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- [[ਮਾਨਵ]] ਨਿਰਮਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ (Object) ਦੂਜੇ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾ ਉਹ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 11 ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ 11ਵੇਂ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਖੋਜ 1987 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ [[ਸੂਰਜ]] ਤੋ ਲਗਭਗ 1500 ਕਰੋੜ [[ਕਿਲੋਮੀਟਰ]] ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ R26-27 ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ, Dimensions in Physical Geography, p25, 2011</ref> ਉਧਾਰਨ ਲਈ [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਉਪਗ੍ਰਹ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਾਸਾ]] ਦਾ [[ਸਪੇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਇੱਕ [[ਮਾਨਵ ਨਿਰਮਿਤ]] ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਨਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲੱਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ==ਬਣਤਰ== ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਢਾਂਚਾ [[ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ]] ਜਾਂ [[ਪਲਾਸਟਿਕ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਕਾਰਬਨ]] ਦੇ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ 10 ਤੋਂ 30 ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਕਾਰਨ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਡਿਗਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂਤਾ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਇਤਿਹਾਸ== *[[ਚੀਨ]] ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤੰਗ ਉਡਾਇਆ ਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। *1752 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਫਰੈਂਕਲਿਨ]] ਨੇ ਪਤੰਗ ਨਾਲ ਧਾਤ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। *ਸੰਨ 1945 ਵਿੱਚ [[ਆਰਥੁਰ ਸੀ। ਕਲਾਰਕ]] ਨੇ ਕਿਸੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਫਿਕਸ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। *ਸੰਨ 1957 ਵਿੱਚ [[ਰੂਸ]] ਨੇ [[ਸਪੂਤਨਿਕ-1]] ਨਾਂਅ ਦਾ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੀ ਦੌੜ ਜਿਹੀ ਲੱਗ ਗਈ। *ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 1958 ਵਿੱਚ ਐਕਸਪਲੋਰ-1, 1962 ਵਿੱਚ ਟੈਲਸਟਾਰ, 1963 ਵਿੱਚ ਸਾਈਨਕੌਮ-2, 1972 ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸੈਟ, 1992 ਵਿੱਚ ਸੀ। ਓ. ਬੀ. ਈ. ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਨਾਸਾ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਨਾਂਅ ਦੇ ਬਨਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ। ==ਲਾਭ== ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਸੂਸੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ *ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਟੈਲੀਫੋਨ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। *ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਬਨਸਪਤੀ, ਭੂਮੀ, ਚਟਾਨਾਂ, ਬਰਫ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। *ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ==ਦੇਸ਼ਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ== {| class="sortable wikitable" |+ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਨ |- bgcolor=#efefef !ਲੜੀ ਨੰ ! ਦੇਸ਼ || ਉਡਾਨ ਦੀ ਮਿਤੀ|| ਰਾਕਟ ਦਾ ਨਾਂ || ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਂ |- | scope="row" | 1 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}} || 4 ਅਕਤੂਬਰ 1957 || [[ਸਪੂਤਨਿਕ-PS]] || [[ਸਪੂਤਨਿਕ-1]] |- | scope="row" | 2 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ}} || 1 ਫਰਵਰੀ 1958<!--UTC--> || [[ਜੁਨੋ I]] || [[ਐਕਪਲੋਰਰ-1]] |- | scope="row" | 3 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਫ੍ਰਾਂਸ}} || 26 ਨਵੰਬਰ 1965 || [[ਡਾਈਮਡ--A]] || [[ਅਸਟ੍ਰੈਕਸ]] |- | scope="row" | 4 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਜਪਾਨ}} || 11 ਫਰਵਰੀ 1970 || [[ਲੰਬਡਾ]] || [[ਓਸੂਮੀ]] |- | scope="row" | 5 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਚੀਨ}} || 24 ਅਪਰੈਲ 1970 || [[ਲੌਗ ਮਾਰਚ-1]] || [[ਡੌਂਗ ਫਾਂਗ ਹੌਂਗ-I]] |- | scope="row" | 6 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਬਰਤਾਨੀਆ}} || 28 ਅਕਤੂਬਰ 1971 || [[ਬਲੈਕ ਐਰੋ]] || [[ਪ੍ਰੋਸਪੇਰੋ]] |- | scope="row" | 7 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਭਾਰਤ}} || 19 ਅਪਰੈਲ 1975 || [[ਐਸ.ਐਲ.ਵੀ]] || [[ਆਰੀਆਭੱਟ]] |- | scope="row" | 8 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ}} || 19 ਸਤੰਬਰ 1988 || [[ਸ਼ਾਵਿਤ]] ||[[ਅਫੇਕ-1]] |- | scope="row" | &mdash; <!--do not appropriate a number--> |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਰੂਸ}}<ref name="Ref label|RUS-UKR|1">Ref label|RUS-UKR|1|</ref> || 21 ਜਨਵਰੀ 1992 || [[ਸੋਯੂਜ਼-U]] || [[ਕੋਸਮੋਸ-2175]] |- | scope="row" | &mdash; <!--do not appropriate a number--> |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਯੂਕ੍ਰੇਨ}}<ref name="Ref label|RUS-UKR|1"/> || 13 ਜੁਲਾਈ 1992 || [[ਟਸੀਕਲੋਨ-3]] ||[[ਸਟਰੇਲਾ]] |- | scope="row" | 9 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਇਰਾਨ}} || 2 ਫਰਵਰੀ 2009 || [[ਸਫਿਰ-1]] ||[[ੳਮੀਦ]] |- | scope="row" | 10 |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ}} || 12 ਦਸੰਬਰ 2012 || [[ਉਨਹਾ-3]] ||[[ਕਵਾਂਗਮਾਈੳਗਸੋਂਗ-3 ਯੂਨਿਟ-2]] |- | scope="row" | 11<!--South Korea bought 1st stage from Russia only, but full KSLV2-Naro is own launcher--> |align="left"| {{ਝੰਡਾ|ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ}}<!-- see Talk:Timeline of first orbital launches by country#Inclusion of South Korea --> || 30 ਜਨਵਰੀ 2013 || [[ਕੇਐਸਐਲਵੀ-1]] || [[ਐਸਟੀਐਸਏਟੀ-2C]] |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਪਗ੍ਰਹਿ]] d66mhvjuzkvj5xz69ufbfyfceuubg89 0 27686 838532 779465 2026-05-03T08:34:29Z Sonia Atwal 49604 838532 wikitext text/x-wiki [[file:Mars Orbiter Mission - India - ArtistsConcept.jpg|thumb|ਕਲਾਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਮੰਗਲਯਾਨ ਦਾ ਚਿੱਤਰ]] '''ਮੰਗਲ ਪਾਂਧੀ ਮਿਸ਼ਨ 1''', ਜਾਂ '''ਮੰਗਲਯਾਨ-1''', [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇਹ ਉੱਪਗ੍ਰਹਿ ‘ਪੀਐਸਐਲਵੀ ਸੀ25’ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਦੇ 40 ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਪੰਧ ਉੱਤੇ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੇ 24 ਸਤੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] ਗ੍ਰਹਿ [[ਪੰਧ (ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਪੰਧ]] ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਸਟ ਲਾਂਚ ਪੈਡ ਦੇ ਪੈਰ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 44.4 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਰਾਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ 76 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਮੋਬਾਈਲ ਸਰਵਿਸ ਟਾਵਰ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ ਲਾਂਚ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਜੇ 230 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫਾਨ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸ਼ਨ ਹੈ। 11 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਫ਼ਰ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ ਮੰਗਲਯਾਨ ਰਾਕਟ [[ਸ੍ਰੀਹਰੀਕੋਟਾ]] ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਇਸਰੋ]] ਨੇ 44 ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ==ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ== ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਧਰਤੀ ਪੰਧ ਉਪਰ ਪੈਣ ਦੇ ਕਰੀਬ 20-25 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 1 ਦਸੰਬਰ, ਨੂੰ [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] ਗ੍ਰਹਿ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾਏਗਾ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਉਪਰ 450 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਲਾਗਤ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪੁੰਜ 500 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਜੋ ਕਿ [[ਪ੍ਰੋਪੇਲੈਟ]] ਅਤੇ [[ਆਕਸੀਜਨ]] ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਆਕਸੇਡਾਈਜਰ ਹੈ ਦਾ ਪੁੰਜ 850 ਕਿਲੋਗਰਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਸਫਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤ, ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਯੂਰਪੀਨ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ]], [[ਨਾਸਾ]] ਤੇ [[ਰੂਸ]] ਦੀ ਰੋਸਕੋਸਮੋਸ ਤਿੰਨ ਏਜੰਸੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਭੇਜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਭੇਜੇ ਕੁੱਲ 51 ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 21 ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਹਨ। [[File:PSLV.svg|thumb|100px|ਪੀਐਸਐਲਵੀ]] ==ਵਿਗਿਆਨੀ== ਇਸ ਮੰਗਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ: *ਕੇ. ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (ਚੇਅਰਮੈਨ, ਇਸਰੋ)<ref name='Pro'>{{cite news |last=Walton |first=Zach |title=India Announces Mars Mission One Week After Curiosity Landing |url=http://www.webpronews.com/india-announces-mars-mission-one-week-after-curiosity-landing-2012-08 |date=15 August 2012 |work=Web Pro News |accessdate=8 September 2013 |archive-date=14 ਜੂਨ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170614071520/http://www.webpronews.com/india-announces-mars-mission-one-week-after-curiosity-landing-2012-08/ |dead-url=yes }}</ref> *ਐਸ. ਰਾਮਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਵਿਕਰਮ ਸਾਰਾਭਾਈ ਸਪੇਸ ਸੈਂਟਰ) *ਐਮ. ਅੰਨਾਦੁਰਾਈ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਮੰਗਲ ਮਿਸ਼ਨ) *ਏ.ਐਸ. ਕਿਰਨ ਕੁਮਾਰ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ) *ਐਮ.ਵਾਈ.ਐਸ. ਪ੍ਰਸਾਦ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਤੀਸ਼ ਧਵਨ ਸਪੇਸ ਸੈਂਟਰ) *ਐਸ.ਕੇ. ਸਿਵਾਕੁਮਾਰ *ਪੀ. ਕੁਨੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ *ਐਸ. ਅਰੁਨਨ *ਬੀ. ਜੈਯਕੁਮਾਰ *ਐਮ.ਐਸ. ਪੰਨਿਰਸੇਲਵਮ। ==ਬਣਤਰ== * ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਉਪ ਗ੍ਰਹਿ ‘ਮਾਰਜ਼ ਔਰਬਾਈਟਰ’ ਨੂੰ 44.4 ਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਪੀਐਸਐਲਵੀ ਲਾਂਚ ਰਾਕਟ ਰਾਹੀਂ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਦਾਗਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਲਾਂਚਰ 320 ਟਨ ਭਾਰਾ ਹੈ। * ਪੀਐਸਐਲਵੀ-ਸੀ25 ਲਾਂਚਰ, ਔਰਬਾਈਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੁਆਲੇ ਗ੍ਰਹਿਪੰਧ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਸ਼ਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਉਪ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] ਦੇ ਰਾਹ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। * ਪਹਿਲੀ ਮਸ਼ਕ 7 ਨਵੰਬਰ, ਨੂੰ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਤੇ ਆਖਰੀ ਮਸ਼ਕ 16 ਨਵੰਬਰ, ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹੀ ਜਾਵੇਗੀ। ==ਉਦੇਸ਼== *ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਮਤਲਬ ਕਿ ਡੀਪ ਸਪੇਸ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਤਕਨੀਕੀ ਟੀਚਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। *ਫਿਲਹਾਲ ਮੰਗਲ ‘ਤੇ ਇਹ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਗਲ ‘ਤੇ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵੀ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। *ਮੰਗਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਿਥੇਨ ਸੈਂਸਰ ਫਾਰ ਮਾਰਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਮਾਰਸ ‘ਤੇ ਮਿਥੇਨ ਗੈਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਕਿ ਮੰਗਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇਗੀ। *ਮੰਗਲ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ ਸਪੈਕਟਰੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਮੰਗਲ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਖਣਿਜ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਖਣਿਜਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਪਗ੍ਰਹਿ]] n6s7iufcm8qy0zdjpldmlvpe95xh9qt 0 39670 838453 834502 2026-05-02T13:09:40Z Innerstream 41029 838453 wikitext text/x-wiki [[Image:Benzyl acetate - functional groups and moieties.svg|thumb|150px|[[ਬੈਨਜ਼ਾਈਲ ਐਸੀਟੇਟ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਟਰ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹ (ਸੂਹੇ ਰੰਗ 'ਚ), ਇੱਕ ਐਸੀਟਾਈਲ ਅੱਧ (ਹਰੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੈਨਜ਼ੀਲਾਕਸੀ ਅੱਧ (ਸੰਤਰੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।]] [[ਕਾਰਬਨੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ '''ਬਿਰਤੀਮੂਲਕ ਸਮੂਹ''' (ਹੋਰ ਨਾਂ '''ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹ''' ਅਤੇ '''ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸਮੂਹ''' ਹਨ) [[ਅਣੂ]]ਆਂ ਵਿਚਲੇ [[ਪਰਮਾਣੂ]]ਆਂ ਜਾਂ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਾਸ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਅਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ [[ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ]] ਭਾਵ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਲਈ ਜੁੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹ ਇੱਕੋ ਹੀ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਸਾਇਣਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਜਿਸ ਅਣੂ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਦਾ ਅਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।<ref>[[Compendium of Chemical Terminology]] (IUPAC "Gold Book") http://goldbook.iupac.org/F02555.html</ref><ref>{{JerryMarch}}</ref> ਪਰ ਉਹਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਨੇੜਲੇ ਹੋਰ ਬਿਰਤੀਮੂਲਕ ਸਮੂਹ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਆਮ ਬਿਰਤੀਮੂਲਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਨੀ == ਹੇਠਾਂ ਆਮ ਬਿਰਤੀਮੂਲਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਮੂਲਿਆਂ ਵਿੱਚ R ਅਤੇ R' ਚਿੰਨ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਨਾਲ਼ ਲੱਗੀ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ [[ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ]] ਦੀ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। === ਹਾਈਡਰੋਕਾਰਬਨ === {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:550px" |- ! [[ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਲੀ]] ! ਸਮੂਹ ! ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਬਣਤਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਅਗੇਤਰ ! ਪਿਛੇਤਰ ! ਮਿਸਾਲ |- | [[ਅਲਕੇਨ]]|| [[ਅਲਕੇਨ|ਅਲਕਾਈਲ]] | R(CH₂)_nH | [[Image:Alkyl-(general)-skeletal.svg|75px|ਅਲਕਾਈਲ]] | R|| -ਏਨ | [[Image:Ethane-2D.png|75px|ਮੀਥੇਨ]]<br>[[ਈਥੇਨ]] |- | [[ਅਲਕੀਨ]]|| [[ਅਲਕੀਨ|ਅਲਕੀਨਾਈਲ]] | R₂C=CR₂ | [[Image:Alkene-2D-skeletal.svg|75px|Alkene]] | ਅਲਕੀਨਾਈਲ-|| -ਈਨ | [[Image:Ethylene.svg|75px|ethylene]]<br>[[ਐਥਲੀਨ]]<br/>''(ਈਥੀਨ)'' |- | [[ਅਲਕਾਈਨ]]|| [[ਅਲਕਾਈਨ|ਅਲਕੀਨਾਈਲ]] | RC≡CR' | [[Image:Alkyne general.svg|100px|Alkyne]] | ਅਲਕੀਨਾਈਲ-|| -ਆਈਨ | [[Image:Acetylene-2D.svg|100px|acetylene]]<br>[[ਐਸਿਟਲੀਨ]]<br/>''(ਈਥਾਈਨ)'' |- |- | [[ਬੈਨਜ਼ੀਨ|ਬੈਨਜ਼ੀਨ ਉਤਪਤ]] | [[ਫ਼ਿਨਾਈਲ]] | RC₆H₅<br />RPh | [[Image:Phenyl-group.svg|75px|Phenyl]] | ਫ਼ਿਨਾਈਲ-|| -ਬੈਨਜ਼ੀਨ | [[Image:Cumene-skeletal.svg|45px|Cumene]]<br />[[ਕਿਊਮੀਨ]]<br/>''(2-ਫ਼ਿਨਾਈਲਪ੍ਰੋਪੇਨ)'' |- | [[ਟੌਲਵੀਨ|ਟੌਲਵੀਨ ਉਤਪਤ]] | [[ਬੈਨਜ਼ਾਈਲ]] | RCH₂C₆H₅<br />RBn | [[Image:Benzyl-group.svg|75px|Benzyl]] | ਬੈਨਜ਼ਾਈਲ- | 1-(''substituent'')ਟੌਲਵੀਨ | [[Image:Benzyl-bromide-skeletal.svg|75px|Benzyl bromide]]<br />[[ਬੈਨਜ਼ਾਈਲ ਬਰੋਮਾਈਡ]]<br />''(α-ਬਰੋਮੋਟੌਲਵੀਨ)'' |- |} There are also a large number of branched or ring alkanes that have specific names, e.g., [[tert-butyl]], [[bornyl]], [[cyclohexyl]], etc. Hydrocarbons may form charged structures: positively charged [[carbocation]]s or negative [[carbanion]]s. Carbocations are often named ''-um''. Examples are [[tropylium]] and [[triphenylmethyl]] cations and the [[cyclopentadienyl]] anion. === ਹੈਲੋਜਨਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੂਹ === Haloalkanes are a class of molecule that is defined by a carbon–[[halogen]] bond. This bond can be relatively weak (in the case of an iodoalkane) or quite stable (as in the case of a fluoroalkane). In general, with the exception of [[Fluorination|fluorinated]] compounds, haloalkanes readily undergo [[nucleophilic substitution]] reactions or [[elimination reaction]]s. The substitution on the carbon, the acidity of an adjacent proton, the solvent conditions, etc. all can influence the outcome of the reactivity. {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:550px" |- ! [[ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਲੀ]] ! ਸਮੂਹ ! ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਬਣਤਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਅਗੇਤਰ ! ਪਿਛੇਤਰ ! ਮਿਸਾਲ |- | [[ਹੈਲੋਅਲਕੇਨ]]|| [[ਹੈਲੋਜਨ|ਹੈਲੋ]] | RX | [[Image:Halide-group.svg|50px|Halide group]] | halo-|| alkyl '''halide''' | [[Image:Chloroethane-skeletal.png|75px|Chloroethane]]<br>[[ਕਲੋਰੋਈਥੇਨ]]<br>''(ਇਥਾਈਲ ਕਲੋਰਾਈਡ)'' |- | [[ਫ਼ਲੋਰੋਅਲਕੇਨ]]|| [[ਫ਼ਲੋਰੀਨ|ਫ਼ਲੋਰੋ]] | RF | [[Image:Fluoro-group.svg|50px|Fluoro group]] | fluoro-|| alkyl '''fluoride''' | [[Image:Fluoromethane.svg|75px|Fluoromethane]]<br>[[ਫ਼ਲੋਰੋਮੀਥੇਨ]]<br>''(ਮਿਥਾਈਲ ਫ਼ਲੋਰਾਈਡ)'' |- | [[ਕਲੋਰੋਅਲਕੇਨ]]|| [[ਕਲੋਰੀਨ|ਕਲੋਰੋ]] | RCl | [[Image:Chloro-group.svg|50px|Chloro group]] | chloro-|| alkyl '''chloride''' | [[Image:Chloromethane.svg|75px|Chloromethane]]<br>[[ਕਲੋਰੋਮੀਥੇਨ]]<br>''(ਮਿਥਾਈਲ ਕਲੋਰਾਈਡ)'' |- | [[ਬਰੋਮੋਅਲਕੇਨ]]|| [[ਬਰੋਮੀਨ|ਬਰੋਮੋ]] | RBr | [[Image:Bromo-group.svg|50px|Bromo group]] | bromo-|| alkyl '''bromide''' | [[Image:Methyl bromide.svg|75px|Bromomethane]]<br>[[ਬਰੋਮੋਮੀਥੇਨ]]<br>''(ਮਿਥਾਈਲ ਬਰੋਮਾਈਡ)'' |- | [[ਆਇਡੋਅਲਕੇਨ]]|| [[ਆਇਓਡੀਨ|ਆਇਡੋ]] | RI | [[Image:Alkyl iodide.svg|50px|Iodo group]] | iodo-|| alkyl '''iodide''' | [[Image:Iodomethane.svg|75px|Iodomethane]]<br>[[ਆਇਡੋਮੀਥੇਨ]]<br>''(ਮਿਥਾਈਲ ਆਇਓਡਾਈਡ)'' |- |} === ਆਕਸੀਜਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੂਹ === Compounds that contain C-O bonds each possess differing reactivity based upon the location and [[orbital hybridisation|hybridization]] of the C-O bond, owing to the electron-withdrawing effect of sp-hybridized oxygen (carbonyl groups) and the donating effects of sp²-hybridized oxygen (alcohol groups). {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:300px" |- ! [[ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਲੀ]] ! ਸਮੂਹ ! ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਬਣਤਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਅਗੇਤਰ ! ਪਿਛੇਤਰ ! ਮਿਸਾਲ |- | [[ਅਲਕੋਹਲ]]|| [[ਹਾਈਡਰਾਕਸਿਲ]] | ROH | [[Image:Hydroxy-group-bw.svg|60px|Hydroxyl]] | hydroxy-|| '''-ol''' | [[Image:Methanol-2D.svg|70px|methanol]]<br>[[ਮੀਥਨੋਲ]] |- | [[ਕੀਟੋਨ]]|| [[ਕਾਰਬੋਨਿਲ]] | RCOR' | [[File:Ketone-group-2D-skeletal.svg|Ketone|75px]] | -oyl- (-COR')<br>or<br>oxo- (=O)|| '''-ਓਨ''' | [[Image:Butanone-structure-skeletal.png|75px|Butanone]]<br />[[ਬਿਊਟਨੋਨ]]<br>''(ਮਿਥਾਈਲ ਇਥਾਈਲ ਕੀਟੋਨ)'' |- | [[ਐਲਡੀਹਾਈਡ]]|| [[ਐਲਡੀਹਾਈਡ]] | RCHO | [[Image:Skeletal formula of an aldehyde group.svg|75px|Aldehyde]] | formyl- (-COH)<br>or<br>oxo- (=O)|| '''-ਅਲ''' | [[Image:Acetaldehyde-skeletal.svg|75px|acetaldehyde]]<br>[[ਐਸੀਟਲਡੀਹਾਈਡ]]<br/>''(ਈਥੇਨਲ)'' |- | [[ਅਸਾਈਲ ਹੇਲਾਈਡ]]|| ਹੈਲੋਫ਼ੋਰਮਾਈਲ | RCOX | [[Image:Acyl-halide-skeletal2D.svg|75px|Acyl halide]] | ਕਾਰਬੋਨੋਫ਼ਲੋਰੀਡੌਇਲ-<br/>ਕਾਰਬੋਨੋਕਲੋਰੀਡੌਇਲ-<br/>ਕਾਰਬੋਨੋਬਰੋਮੀਡੌਇਲ-<br/>ਕਾਰਬੋਨੋਆਇਡੋਡੌਇਲ-|| -ਔਇਲ '''ਹੇਲਾਈਡ''' | [[Image:Acetyl-chloride.svg|75px|Acetyl chloride]]<br />[[ਐਸੀਟਾਈਲ ਕਲੋਰਾਈਡ]]<br/>''(ਈਥੇਨੌਇਲ ਕਲੋਰਾਈਡ)'' |- |[[ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਐਸਟਰ|ਕਾਰਬੋਨੇਟ]] | [[ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਐਸਟਰ]] | ROCOOR | [[Image:Carbonate-group-skeletal.svg|75px|Carbonate]] | (ਅਲਕੌਕਸੀਕਾਰਬੋਨਿਲ)ਆਕਸੀ- | ਅਲਕਾਈਲ '''ਕਾਰਬੋਨੇਟ''' | [[Image:Triphosgene-skeletal.png|90px|triphosgene]]<br>[[ਟਰਾਈਫ਼ੌਸਜੀਨ]]<br/>''(ਬਿਸ(ਟਰਾਈਕਲੋਰੋਮਿਥਾਈਲ) ਕਾਰਬੋਨੇਟ)'' |- | [[ਕਾਰਬੌਕਸਿਲੀ ਤਿਜ਼ਾਬ|ਕਰਬਾਕਸੀਲੇਟ]] | [[ਕਾਰਬੌਕਸੀਲੇਟ]]|| RCOO⁻ | [[Image:Carboxylate-resonance-hybrid.svg|60px|Carboxylate]]<br> [[Image:Carboxylate-canonical-forms.svg|75px|Carboxylate]] | carboxy-|| -ਓਏਟ | [[Image:Sodium-acetate-2D-skeletal.png|75px|Sodium acetate]]<br />[[ਸੋਡੀਅਮ ਐਸੀਟੇਟ]]<br />''(ਸੋਡੀਅਮ ਈਥੈਨੋਏਟ)'' |- | [[ਕਾਰਬੌਕਸਿਲੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]] | [[ਕਾਰਬੌਕਸਿਲ]]|| RCOOH | [[Image:Carboxylic-acid-skeletal.svg|75px|Carboxylic acid]] | carboxy-|| -oic '''acid''' | [[Image:Acetic-acid-2D-skeletal.svg|75px|Acetic acid]]<br />[[ਐਸਟਿਕ ਤਿਜ਼ਾਬ]]<br />''(ਈਥੈਨੋਇਕ ਤਿਜ਼ਾਬ)'' |- | [[ਐਸਟਰ]]|| [[ਐਸਟਰ]] | RCOOR' | [[Image:Ester-skeletal.svg|Ester|75px]] | alkanoyloxy-<br>or<br>alkoxycarbonyl|| ਅਲਕਾਈਲ ਅਲਕੈਨ'''ਓਏਟ''' | [[Image:Ethyl butyrate.png|75px|Ethyl butyrate]]<br>[[ਇਥਾਈਲ ਬਿਊਟਰੇਟ]]<br>''(ਇਥਾਈਲ ਬਿਊਟੈਨੋਏਟ)'' |- | [[ਮਿਥੌਕਸੀ]]|| [[ਮਿਥੌਕਸੀ]] | ROCH3 | [[Image:Methoxy group.svg|75px|Methoxy]] | ਮਿਥੌਕਸੀ- | | |- | [[ਕਾਰਬਨੀ ਪਰਾਕਸਾਈਡ|ਹਾਈਡਰੋਪਰਾਕਸਾਈਡ]] | [[ਕਾਰਬਨੀ ਪਰਾਕਸਾਈਡ|ਹਾਈਡਰੋਪਰਾਕਸੀ]] | ROOH | [[Image:Hydroperoxide-group-2D.svg|75px|Hydroperoxy]] | hydroperoxy- | ਅਲਕਾਈਲ '''ਹਾਈਡਰੋਪਰਾਕਸਾਈਡ''' | [[Image:Methyl-ethyl-ketone-peroxide-2D-skeletal.png|75px|Methyl ethyl ketone peroxide]]<br />[[ਮਿਥਾਈਲ ਇਥਾਈਲ ਕੀਟੋਨ ਪਰਾਕਸਾਈਡ]] |- | [[ਕਾਰਬਨੀ ਪਰਾਕਸਾਈਡ|ਪਰਾਕਸਾਈਡ]] | [[ਕਾਰਬਨੀ ਪਰਾਕਸਾਈਡ|ਪਰਾਕਸੀ]] | ROOR | [[Image:Peroxy-group.svg|75px|Peroxy]] | ਪਰਆਕਸੀ- | ਅਲਕਾਈਲ '''ਪਰਾਕਸਾਈਡ''' | [[Image:Di-tert-butyl peroxide.svg|75px|Di-tert-butyl peroxide]]<br />[[ਡਾਈ-ਟਰਟ-ਬਿਊਟਾਈਲ ਪਰਾਕਸਾਈਡ]] |- | [[ਈਥਰ]]|| [[ਈਥਰ]] | ROR' | [[Image:Ether-(general).svg|75px|Ether]] | ਅਲਕਾਕਸੀ- | ਅਲਕਾਈਲ '''ਈਥਰ''' | [[Image:Diethyl ether chemical structure.svg|75px|Diethyl ether]]<br>[[ਡਾਈਇਥਾਈਲ ਈਥਰ]]<br>''(ਇਥਾਕਸੀਈਥੇਨ)'' |- | [[ਹੈਮੀਐਸੀਟਲ]]|| [[ਹੈਮੀਐਸੀਟਲ]] | RCH(OR')(OH) | [[Image:Hemiacetal general.svg|75px|Hemiacetal]] | ਅਲਕਾਕਸੀ -ਓਲ | -ਅਲ ਅਲਕਾਈਲ '''ਹੈਮੀਐਸੀਟਲ''' | |- | [[ਹੈਮੀਕੀਟਲ]]|| [[ਹੈਮੀਕੀਟਲ]] | RC(ORʺ)(OH)R' | [[File:Hemiketal-2D-skeletal.png|75px|Hemiketal]] | ਅਲਕਾਕਸੀ -ਓਲ | -ਓਨ ਅਲਕਾਈਲ '''ਹੈਮੀਕੀਟਲ''' | |- | [[ਐਸੀਟਲ]]|| [[ਐਸੀਟਲ]] | RCH(OR')(OR") | [[Image:Generic Acetal.png|75px|Acetal]] | ਡਾਈਅਲਕਾਕਸੀ- | -ਅਲ ਡਾਈਅਲਕਾਈਲ '''ਐਸੀਟਲ''' | |- | [[ਕੀਟਲ]] (ਜਾਂ [[ਐਸੀਟਲ]])|| [[ਕੀਟਲ]] (ਜਾਂ [[ਐਸੀਟਲ]]) | {{nowrap|RC(OR&#x02BA;)(OR&#x2034;)R'}} | [[File:Ketal-2D-skeletal.png|75px|Ketal]] | ਡਾਈਅਲਕਾਕਸੀ- | -ਵਨ ਡਾਈਅਲਕਾਈਲ '''ਕੀਟਲ''' | |- | [[ਆਰਥੋਐਸਟਰ]]|| [[ਆਰਥੋਐਸਟਰ]] | {{nowrap|RC(OR')(OR&#x02BA;)(OR&#x2034;)}} | [[File:Orthoester general structure.svg|75px|Orthoester]] | ਟਰਾਈਅਲਕਾਕਸੀ- | | |- | [[ਹੈਟਰੋਸਾਈਕਲ]]|| [[ਮੈਥਲੀਨਡਾਈਆਕਸੀ]] | {{nowrap|PhOCOPh}} | [[File:Methylenedioxy skeletal.svg|75px|Methylenedioxy chemical structure.]] | ਮੈਥਲੀਨਡਾਈਆਕਸੀ- | -ਡਾਈਆਕਸੋਲ | [[File:Benzo(d)(1,3)dioxole 200.svg|75px]]<br>[[1,3-ਬੈਨਜ਼ੋਡਾਈਆਕਸੋਲ|1,2-ਮੈਥਲੀਨਡਾਈਆਕਸੀਬੈਨਜ਼ੀਨ]]<br/>''(1,3-ਬੈਨਜ਼ੋਡਾਈਆਕਸੋਲ)'' |- | [[ਆਰਥੋਕਾਰਬੋਨੇਟ ਐਸਟਰ]]|| [[ਆਰਥੋਕਾਰਬੋਨੇਟ ਐਸਟਰ]] | {{nowrap|C(OR)(OR')(OR&#x02BA;)(OR&#x2033;)}} | | ਟੈਟਰਾਅਲਕਾਕਸੀ- | ''ਟੈਟਰਾਅਲਕਾਈਲ'' '''ਆਰਥੋਕਾਰਬੋਨੇਟ''' | |} === ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੂਹ === Compounds that contain nitrogen in this category may contain C-O bonds, such as in the case of [[amide]]s. {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:700px" |- ! [[ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਲੀ]] ! ਸਮੂਹ ! ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਬਣਤਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਅਗੇਤਰ ! ਪਿਛੇਤਰ ! ਮਿਸਾਲ |- | [[ਅਮਾਈਡ]]|| [[ਕਾਰਬਾਕਸੇਮਾਈਡ]] | RCONR₂ | [[Image:Amide-(tertiary)-skeletal.svg|75px|Amide]] | carboxamido-<br>or<br>carbamoyl-|| -ਅਮਾਈਡ | [[Image:Acetamide skeletal.svg|75px|acetamide]]<br>[[ਐਸੀਟਾਮਾਈਡ]]<br/>''(ਈਥੇਨਅਮਾਈਡ)'' |- | rowspan="4"| [[ਅਮੀਨ]] | [[ਅਮੀਨ|ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਮੀਨ]] | RNH₂ | [[Image:1°-amino-group.png|75px|Primary amine]] | ਅਮੀਨੋ-|| -ਅਮੀਨ | [[Image:Methylamine-2D.svg|75px|methylamine]]<br>[[ਮਿਥਾਈਲਅਮੀਨ]]<br/>''(ਮੀਥੇਨਅਮੀਨ)'' |- | [[ਅਮੀਨ|ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਮੀਨ]] | R₂NH | [[Image:Amine-(secondary).png|75px|Secondary amine]] | ਅਮੀਨੋ-|| -ਅਮੀਨ | [[Image:Dimethylamine-2D.png|75px|dimethylamine]]<br>[[ਡਾਈਮਿਥਾਈਲਅਮੀਨ]] |- | [[ਅਮੀਨ|ਟਰਸ਼ਰੀ ਅਮੀਨ]] | R₃N | [[Image:Amine-(tertiary).png|75px|Tertiary amine]] | ਅਮੀਨੋ-|| -ਅਮੀਨ | [[Image:Trimethylamine chemical structure.png|75px|trimethylamine]]<br>[[ਟਰਾਈਮਿਥਾਈਲਅਮੀਨ]] |- | [[ਕੁਆਟਰਨਰੀ ਅਮੋਨੀਅਮ ਕਟਾਇਨ|4° ਅਮੋਨੀਅਮ ਆਇਨ]] | R₄N⁺ | [[Image:Quaternary-ammonium-cation.svg|75px|Quaternary ammonium cation]] | ਅਮੋਨੀਓ-|| -ਅਮੋਨੀਅਮ | [[Image:Choline-skeletal.svg|150px|choline]]<br>[[ਕੋਲੀਨ]] |- |rowspan="4"| [[ਇਮੀਨ]] | [[ਇਮੀਨ|ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੀਟੀਮੀਨ]] | RC(=NH)R' | [[Image:Imine-(primary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | ਇਮੀਨੋ-|| -ਇਮੀਨ | |- | [[ਇਮੀਨ|ਸੈਕੰਡਰੀ ਕੀਟੀਮੀਨ]] | RC(=NR'')R' | [[Image:Imine-(secondary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | ਇਮੀਨੋ-|| -ਇਮੀਨ | |- | [[ਇਮੀਨ|ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਐਲਡਿਮੀਨ]] | RC(=NH)H | [[Image:Aldimine-(primary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | ਇਮੀਨੋ-|| -ਇਮੀਨ | [[Image:Ethanimine skeletal.svg|150px|Ethanimine]]<br>[[ਈਥੇਨਿਮੀਨ]] |- | [[ਇਮੀਨ|ਸੈਕੰਡਰੀ ਐਲਡਿਮੀਨ]] | RC(=NR')H | [[Image:Aldimine-(secondary)-skeletal.svg|75px|Imine]] | ਇਮੀਨੋ-|| -ਇਮੀਨ | |- | [[ਇਮਾਈਡ]]|| [[ਇਮਾਈਡ]] | (RCO)₂NR' | [[Image:Imide-group.svg|75px|Imide]] | ਇਮਾਈਡੋ- | -ਇਮਾਈਡ | [[Image:Succinimide.svg|75px|Succinimide]]<br>[[ਸਕਸਿਨੀਮਾਈਡ]]<br>(ਪੀਰੋਲਿਡੀਨ-2,5-ਡਾਈਓਨ) |- | [[ਅਜ਼ਾਈਡ]] | [[ਅਜ਼ਾਈਡ]] | RN₃ | [[Image:Azide-2D.svg|75px|Organoazide]] | ਅਜ਼ਾਈਡੋ-|| ਅਲਕਾਈਲ '''ਅਜ਼ਾਈਡ''' | [[Image:Phenyl azide-chemical.png|75px|Phenyl azide]]<br/>[[ਫ਼ਿਨਾਈਲ ਅਜ਼ਾਈਡ]]<br/>(ਅਜ਼ੀਡੋਬੈਨਜ਼ੀਨ) |- | [[ਐਜ਼ੋ ਯੋਗ]] | [[ਐਜ਼ੋ ਯੋਗ|ਐਜ਼ੋ<br />(ਡਾਈਇਮਾਈਡ)]] | RN₂R' | [[Image:Azo-group.svg|75px|Azo.pngl]] | ਐਜ਼ੋ-|| -ਡਾਇਆਜ਼ੀਨ | [[Image:Methyl-orange-skeletal.png|150px|Methyl orange]]<br/>[[ਮਿਥਾਈਲ ਔਰਿੰਜ]]<br/>(p-ਡਾਈਮਿਥਾਈਲਅਮੀਨੋ-ਐਜ਼ੋਬੈਨਜ਼ੀਨਸਲਫ਼ੋਨਿਕ ਤਿਜ਼ਾਬ) |- | rowspan=2|[[ਸਾਇਆਨੇਟ]] | [[ਸਾਇਆਨੇਟ]]|| ROCN | [[Image:Cyanate-group.svg|75px|Cyanate]] | ਸਾਇਆਨੇਟੋ- | ਅਲਕਾਈਲ '''ਸਾਇਆਨੇਟ''' |[[Image:Methyl cyanate.svg|75px|Methyl cyanate]]<br>[[ਮਿਥਾਈਲ ਸਾਇਆਨੇਟ]] |- | [[ਆਈਸੋਸਾਇਆਨੇਟ]]|| RNCO | [[Image:Isocyanate-group.svg|75px|Isocyanate]] | ਆਈਸੋਸਾਇਆਨੇਟੋ- | ਅਲਕਾਈਲ '''ਆਈਸੋਸਾਇਆਨੇਟ''' | [[Image:Methyl-isocyanate.svg|75px|Methyl isocyanate]]<br>[[ਮਿਥਾਈਲ ਆਈਸੋਸਾਇਆਨੇਟ]] |- | [[ਨਾਈਟਰੇਟ]]|| [[ਨਾਈਟਰੇਟ]] | RONO₂ | [[Image:Nitrate-group-2D.svg|75px|Nitrate]] | ਨਾਈਟਰਾਕਸੀ-|| ਅਲਕਾਈਲ '''ਨਾਈਟਰੇਟ''' | [[Image:Amyl nitrate.svg|150px|Amyl nitrate]]<br/>[[ਅਮਾਈਲ ਨਾਈਟਰੇਟ]]<br>''(1-ਨਾਈਟਰਾਕਸੀਪੈਂਟੇਨ)'' |- | rowspan=2|[[ਨਾਈਟਰਾਈਲ]] | [[ਨਾਈਟਰਾਈਲ]] | RCN | [[Image:Nitril (vzorec).svg|75px|Nitrile]] | ਸਾਇਨੋ- | ਅਲਕੇਨ'''ਨਾਈਟਰਾਈਲ'''<br>alkyl '''ਸਾਇਆਨਾਈਡ''' | [[Image:Benzonitrile.svg|75px|Benzonitrile]]<br />[[ਬੈਨਜ਼ੋਨਾਈਟਰਾਈਲ]]<br>''(ਫ਼ਿਨਾਈਲ ਸਾਇਆਨਾਈਡ)'' |- | [[ਆਈਸੋਨਾਈਟਰਾਈਲ]]|| RNC | [[Image:Isocyanide-2D.png|75px|Isocyanide]] | ਆਈਸੋਸਾਇਨੋ- | ਅਲਕੇਨ'''ਆਈਸੋਨਾਈਟਰਾਈਲ'''<br>ਅਲਕਾਈਲ '''ਆਈਸੋਸਾਇਆਨਾਈਡ''' | [[Image:Methyl isocyanide.svg|90px|Methyl isocyanide]]<br />[[ਮਿਥਾਈਲ ਆਈਸੋਸਾਇਆਨਾਈਡ]] |- | [[ਨਾਈਟਰਾਈਟ]]|| [[ਨਾਈਟਰਾਈਟ|ਨਾਈਟਰੋਸਾਕਸੀ]] | RONO | [[Image:Nitrite-group-2D.svg|75px|Nitrite]] | ਨਾਈਟਰੋਸਾਕਸੀ-|| ਅਲਕਾਈਲ '''ਨਾਈਟਰਾਈਟ''' | [[Image:Amyl nitrite.svg|150px|Amyl nitrite]]<br/>[[ਆਈਸੋਅਮਾਈਲ ਨਾਈਟਰਾਈਟ]]<br>''(3-ਮਿਥਾਈਲ-1-ਨਾਈਟਰੋਸਾਕਸੀਬਿਊਟੇਨ)'' |- | [[ਨਾਈਟਰੋ ਯੋਗ]] | [[ਨਾਈਟਰੋ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹ|ਨਾਈਟਰੋ]] | RNO₂ | [[Image:Nitro-group.svg|75px|Nitro]] | ਨਾਈਟਰੋ-|| | [[Image:Nitromethane2.png|75px|Nitromethane]]<br />[[ਨਾਈਟਰੋਮੀਥੇਨ]] |- | [[ਨਾਈਟਰੋਸੋ|ਨਾਈਟਰੋਸੋ ਯੋਗ]] | [[ਨਾਈਟਰੋਸੋ]]|| RNO | [[Image:Nitroso-compound-2D.svg|75px|Nitroso]] | ਨਾਈਟਰੋਸੋ- (ਨਾਈਟਰੋਸਿਲ-)|| | [[Image:Nitrosobenzene.png|75px|Nitrosobenzene]]<br />[[ਨਾਈਟਰੋਸੋਬੈਨਜ਼ੀਨ]] |- | [[ਪਿਰੀਡੀਨ|ਪਿਰੀਡੀਨ ਉਤਪਤ]] | [[ਪਿਰੀਡੀਨ|ਪਿਰੀਡਾਈਲ]] | RC₅H₄N | [[Image:4-pyridyl.svg|75px|4-pyridyl group]]<br> [[Image:3-pyridyl.svg|75px|3-pyridyl group]]<br> [[Image:2-pyridyl.svg|75px|2-pyridyl group]]<br> | 4-ਪਿਰੀਡਾਈਲ<br>(ਪਿਰੀਡਿਨ-4-ਆਇਲ) 3-ਪਿਰੀਡਾਈਲ<br>(ਪਿਰੀਡਿਨ-3-ਆਇਲ) 2-ਪਿਰੀਡਾਈਲ<br>(ਪਿਰੀਡਿਨ-2-ਆਇਲ) | -ਪਿਰੀਡੀਨ | [[Image:Nicotine skeletal.svg|75px|Nicotine]]<br />[[ਨਿਕੋਟੀਨ]] |- |} ===ਗੰਧਕ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੂਹ=== Compounds that contain sulfur exhibit unique chemistry due to their ability to form more bonds than oxygen, their lighter analogue on the periodic table. Substitutive nomenclature (marked as prefix in table) is preferred over functional class nomenclature (marked as suffix in table) for sulfides, disulfides, sulfoxides and sulfones. {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:800px" |- ! [[ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਲੀ]] ! ਸਮੂਹ ! ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਬਣਤਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਅਗੇਤਰ ! ਪਿਛੇਤਰ ! ਮਿਸਾਲ |- | [[ਥਾਈਓਲ]] | [[ਥਾਈਓਲ|ਸਲਫ਼ਹਾਈਡਰਾਈਲ]] | RSH | [[Image:Thiol-group.svg|75px|Sulfhydryl]] | ਸਲਫ਼ਾਨਿਲ-<br>(-SH) | -'''ਥਾਈਓਲ''' | [[Image:Ethanethiol-skeletal.svg|75px|Ethanethiol]]<br />[[ਈਥੇਨੀਥਾਈਓਲ]] |- | [[ਸਲਫ਼ਾਈਡ]]<br/>([[ਥਾਇਓਈਥਰ]]) | [[ਸਲਫ਼ਾਈਡ]] | RSR' | [[Image:Sulfide-group-2D.svg|75px|Sulfide group]] | ''ਬਦਲ'' ਸਲਫ਼ਾਨਾਈਲ-<br>(-SR') | di(''ਬਦਲ'') '''ਸਲਫ਼ਾਈਡ''' |<br>[[Image:Dimethyl sulfide structure.svg|130px|Dimethyl sulfide]]<br><br />[[(ਮਿਥਾਈਲਸਲਫ਼ਾਨਾਈਲ)ਮੀਥੇਨ]] (ਅਗੇਤਰ) or<br/>[[ਡਾਈਮਿਥਾਈਲ ਸਲਫ਼ਾਈਡ]] (ਪਿਛੇਤਰ) |- | [[ਡਾਈਸਲਫ਼ਾਈਡ ਜੋੜ|ਡਾਈਸਲਫ਼ਾਈਡ]]|| [[ਡਾਈਸਲਫ਼ਾਈਡ]] | RSSR' | [[Image:Disulfide general formula.svg|75px|Disulfide]] | ''ਬਦਲ'' ਡਾਈਸਲਫ਼ਾਨਾਈਲ-<br>(-SSR') | di(''ਬਦਲ'') '''ਡਾਈਸਲਫ਼ਾਈਡ''' |<br/>[[Image:Dimethyl disulfide.PNG|130px|Dimethyl disulfide]]<br><br>[[(ਮਿਥਾਈਲਡਾਈਸਲਫ਼ਾਨਾਈਲ)ਮੀਥੇਨ]] (ਅਗੇਤਰ) or<br>[[ਡਾਈਮਿਥਾਈਲ ਡਾਈਸਲਫ਼ਾਈਡ]] (ਪਿਛੇਤਰ) |- | [[ਸਲਫ਼ਾਕਸਾਈਡ]] | [[ਸਲਫ਼ਾਕਸਾਈਡ|ਸਲਫ਼ੀਨਾਈਲ]] | RSOR' | [[Image:Sulfoxide-2D.svg|75px|Sulfinyl group]] | -ਸਲਫ਼ੀਨਾਈਲ-<br>(-SOR') | di(''ਬਦਲ'') '''ਸਲਫ਼ਾਕਸਾਈਡ''' | [[Image:Dimethylsulfoxid.svg|130px|DMSO]]<br />[[(ਮੀਥੇਨਸਲਫ਼ੀਨਾਈਲ)ਮੀਥੇਨ]] (ਅਗੇਤਰ) or<br>[[Dimethyl ਸਲਫ਼ਾਕਸਾਈਡ]] (ਪਿਛੇਤਰ) |- | [[ਸਲਫ਼ੋਨ]] | [[ਸਲਫ਼ੋਨ|ਸਲਫ਼ੋਨਾਈਲ]] | RSO₂R' | [[Image:Sulfone-2D.svg|75px|Sulfonyl group]] | -ਸਲਫ਼ੋਨਾਈਲ-<br>(-SO₂R') | di(''ਬਦਲ'') '''ਸਲਫ਼ੋਨ''' | [[Image:DMSO2.svg|75px|Dimethyl sulfone]]<br/>[[(ਮੀਥੇਨਸਲਫ਼ੋਨਾਈਲ)ਮੀਥੇਨ]] (ਅਗੇਤਰ) or<br>[[ਡਾਈਮਿਥਾਈਲ ਸਲਫ਼ੋਨ]] (ਪਿਛੇਤਰ) |- | [[ਸਲਫ਼ੀਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]]|| ਸਲਫ਼ੀਨੋ | RSO₂H | [[Image:Sulfinic-acid-2D.svg|75px]] | ਸਲਫ਼ੀਨੋ-<br>(-SO₂H) | -'''ਸਲਫ਼ੀਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ''' | [[Image:Hypotaurine.svg|75px|Hypotaurine]]<br />[[2-ਅਮੀਨੋਈਥੇਨਸਲਫ਼ੀਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]] |- | [[ਸਲਫ਼ੋਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]]|| ਸਲਫ਼ੋ | RSO₃H | [[Image:Sulfonic-acid.svg|75px|Sulfonyl group]] | ਸਲਫ਼ੋ-<br>(-SO₃H) | -'''ਸਲਫ਼ੋਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ''' | [[Image:Benzenesulfonic-acid-2D-skeletal.png|75px|Benzenesulfonic acid]]<br />[[ਬੈਨਜ਼ੀਨ ਸਲਫ਼ੋਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]] |- | rowspan=2|[[ਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ]] | [[ਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ]]|| RSCN | [[Image:Thiocyanate-group.svg|75px|Thiocyanate]] | ਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟੋ-<br>(-SCN) | ''ਬਦਲ'' '''ਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ''' | [[Image:Phenyl thiocyanate.svg|100px|Phenyl thiocyanate]]<br />[[ਫ਼ਿਨਾਈਲ ਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ]] |- | [[ਆਈਸੋਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ]]|| RNCS | [[Image:Isothiocyanate-group.svg|75px|Isothiocyanate]] | ਆਈਸੋਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟੋ-<br>(-NCS) | ''ਬਦਲ'' '''ਆਈਸੋਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ''' | [[Image:Allyl-isothiocyanate-2D-skeletal.png|100px|Allyl isothiocyanate]]<br />[[ਅਲਾਈਲ ਆਈਸੋਥਾਇਓਸਾਇਆਨੇਟ]] |- | [[ਥਾਈਓਨ]] | [[ਕਾਰਬੋਨੋਥਾਈਆਇਲ]] | RCSR' | [[Image:Thioketone-skeletal.svg|60px|Thione]] | -ਥਾਈਆਇਲ-<br/>(-CSR')<br/>or<br/>ਸਲਫ਼ਾਨਾਇਲੀਡੀਨ-<br>(=S) | -'''ਥਾਈਓਨ''' | [[Image:Thiobenzophenone.svg|75px|Diphenylmethanethione]]<br />[[ਡਾਈਫ਼ਿਨਾਈਲਮੀਥੇਨਥਾਈਓਨ]]<br/>([[ਥਾਇਓਬੈਨਜ਼ੋਫ਼ਿਨੋਨ]]) |- | [[ਥਾਇਅਲ]] | [[ਕਾਰਬੋਨੋਥਾਈਆਇਲ]] | RCSH | [[Image:Thial-skeletal.svg|60px|Thial]] | ਮੀਥੇਨਥਾਈਆਇਲ-<br/>(-CSH)<br/>or<br/>ਸਲਫ਼ਾਨਾਇਲੀਡੀਨ-<br>(=S) | -'''ਥਾਇਅਲ''' | |} ===ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੂਹ=== Compounds that contain phosphorus exhibit unique chemistry due to their ability to form more bonds than nitrogen, their lighter analogues on the periodic table. {| class="wikitable" style="background: #ffffff; text-align: center;width:800px" |- ! [[ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਲੀ]] ! ਸਮੂਹ ! ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਬਣਤਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ! ਅਗੇਤਰ ! ਪਿਛੇਤਰ ! ਮਿਸਾਲ |- | [[ਫ਼ਾਸਫ਼ੀਨ]]<br>([[ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਨ]])|| ਫ਼ਾਸਫ਼ੀਨੋ | R₃P | [[Image:Phosphine-general.svg|75px|A tertiary phosphine]] | ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਨਾਇਲ-|| -ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਨ | [[Image:Methylpropylphosphane-skeletal.svg|75px|Methylpropylphosphane]]<br />ਮਿਥਾਈਲਪ੍ਰੋਪਾਈਲਫ਼ਾਸਫ਼ੇਨ |- | [[ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]] | ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੋ | RP(=O)(OH)₂ | [[Image:Phosphonic-acid.svg|75px|Phosphono group]] | ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੋ- | ''ਬਦਲ'' '''ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ''' | [[Image:Benzylphosphonic-acid-2D-skeletal.png|75px|Benzylphosphonic acid]]<br />ਬੈਨਜ਼ਾਈਲਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ |- | rowspan=2| [[ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ]] | rowspan=2| ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ | rowspan=2| ROP(=O)(OH)₂ | rowspan=2| [[Image:Phosphate-group.svg|75px|Phosphate group]] | rowspan=2| ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੋਆਕਸੀ-<br>or<br>''O''-ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੋ- (ਫ਼ਾਸਫ਼ੋ-) | rowspan=2| ''ਬਦਲ'' '''ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ''' | [[Image:G3P-2D-skeletal.png|75px|Glyceraldehyde 3-phosphate]]<br />[[ਗਲਿਸਰਰੈਲਡੀਹਾਈਡ 3-ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ|ਗਲਿਸਰੈਲਡੀਹਾਈਡ 3-ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ]] (ਪਿਛੇਤਰ) |- | [[Image:Phosphocholine.png|75px|Phosphocholine]]<br />''O''-ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਨੋਕੋਲੀਨ (ਅਗੇਤਰ)<br>([[ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਕੋਲੀਨ]]) |- | rowspan=2|[[ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਡਾਈਐਸਟਰ ਜੋੜ|ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਡਾਈਐਸਟਰ]] | rowspan=2|[[ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ]] | rowspan=2|HOPO(OR)₂ | rowspan=2|[[Image:Phosphodiester-group.svg|75px|Phosphodiester]] | rowspan=2|<small>[(ਅਲਕਾਕਸੀ)ਹਾਈਡਰਾਕਸੀਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਾਇਲ]ਆਕਸੀ-<br>or<br>''O''-[(ਅਲਕਾਕਸੀ)ਹਾਈਡਰਾਕਸੀਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਾਇਲ]-</small> | rowspan=2|ਡਾਈ(''ਬਦਲ'') ਹਾਈਡਰੋਜਨ '''ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ'''<br>or<br>ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰੀ ਤਿਜ਼ਾਬ ਡਾਈ(''ਬਦਲ'') '''ਐਸਟਰ''' | [[ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ.]] |- | <small>''O''‑[(2‑ਗੁਆਨੀਡੀਨੋਇਥਾਕਸੀ)ਹਾਈਡਰਾਕਸੀਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਾਇਲ]‑{{Smallcaps|l}}‑ਸਿਰੀਨ</small> (ਅਗੇਤਰ)<br>([[ਲੌਂਬਰੀਸੀਨ]]) |} ===ਬੋਰਾਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਮੂਹ=== Compounds containing boron exhibit unique chemistry due to their having partially filled octets and therefore acting as [[Lewis acid]]s. {| class="wikitable" |- ! [[ਰਸਾਇਣਕ ਟੋਲੀ]] !! ਸਮੂਹ !! ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ !! ਬਣਤਰੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ !! ਅਗੇਤਰ !! ਪਿਛੇਤਰ !! ਮਿਸਾਲ |- | [[ਬੋਰਾਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]]|| ਬੋਰਾਨੋ|| RB(OH)₂|| [[Image:Boronic-acid-2D.svg|70px]]|| ਬੋਰਾਨੋ-|| ''ਬਦਲ'' '''ਬੋਰਾਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ'''|| [[Image:Bortezomib.svg|175px|Bortezomib]] <br />[[ਬੋਰਟੇਜ਼ੋਮਿਬ]]<br /><small>([(1R)-3-ਮਿਥਾਈਲ-1-({(2S)-3-ਫ਼ਿਨਾਈਲ-2-[(ਪਿਰਾਜ਼ੀਨ-2-ਆਇਲਕਾਰਬੋਨਾਇਲ)ਅਮੀਨੋ]ਪ੍ਰੋਪਾਨਾਇਲ}ਅਮੀਨੋ)ਬਿਊਟਾਈਲ]ਬੋਰਾਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ)</small> |- | [[ਬੋਰਾਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ#ਬੋਰਾਨੀ ਐਸਟਰ|ਬੋਰੋਨੀ ਐਸਟਰ]]|| Boronate|| RB(OR)₂|| [[Image:Boronate-ester-2D.svg|70px]]|| O-[ਬਿਸ(ਅਲਕਾਕਸੀ)ਅਲਕਾਈਲਬੋਰਾਨਾਇਲ]-|| ''ਬਦਲ'' '''ਬੋਰਾਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ''' ਡਾਈ(''ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਡਾਈਐਸਟਰ'') '''ਐਸਟਰ'''|| |- | [[ਬੋਰੀਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ]]|| ਬੋਰੀਨੋ|| R₂BOH|| [[Image:Borinic-acid-2D.svg|70px]]|| ਹਾਈਡਰਾਕਸੀਬੋਰੀਨੋ-|| ਡਾਈ(''ਬਦਲ'') '''ਬੋਰੀਨਿਕ ਤਿਜ਼ਾਬ'''|| |- | [[ਬੋਰਾਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ#ਬੋਰੀਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਐਸਟਰ|ਬੋਰੀਨੀ ਐਸਟਰ]]|| Borinate|| R₂BOR|| [[Image:Borinate-ester-2D.svg|70px]]|| O-[ਅਲਕਾਕਸੀਡਾਈਅਲਕਾਈਲਬੋਰੋਨਾਇਲ]-|| ਡਾਈ(''ਬਦਲ'') '''ਬੋਰੀਨੀ ਤਿਜ਼ਾਬ''' ''ਬਦਲ'' '''ਐਸਟਰ'''|| |} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ ਆਈਯੂਪੈਕ ਨੀਲੀ ਕਿਤਾਬ (ਕਾਰਬਨੀ ਨਾਮਕਰਨ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608140820/http://www.acdlabs.com/iupac/nomenclature/ |date=2011-06-08 }} * [http://www.iupac.org/reports/provisional/abstract04/RB-prs310804/TableVII-3.04.pdf ਆਈਯੂਪੈਕ ਲੀਗੰਡਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪ] (ਪੀ.ਡੀ.ਐੱਫ਼.) * [http://www.iucr.org/__data/iucr/cifdic_html/1/cif_core.dic/Ichemical_formula_moiety.html _chemical_formula_moiety in CIF dictionary] * [http://www.organic-reaction.com/organic-synthesis/functional-group-synthesis/ ਬਿਰਤੀਮੂਲਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120907042512/http://www.organic-reaction.com/organic-synthesis/functional-group-synthesis/ |date=2012-09-07 }} organic-reaction.com ਤੋਂ {{ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਮੂਹ]] fv8gyf0inobnphy3ryolhsvdyp5m1ci 0 40345 838495 576071 2026-05-02T17:14:58Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351051656|Iqbal Bano]]" 838495 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਇਕਬਾਲ ਬਾਨੋ | image = | caption = | image_size = | background = ਗਾਇਕਾ | birth_name = <!-- only if different --> | alias = | birth_date =1935<ref name="bbc">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8011930.stm Pakistani singer Iqbal Bano dies] by M. Ilyas Khan. BBC 22 April 2009. Retrieved 30 October 2011</ref> | birth_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | origin = [[ਰੋਹਤਕ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] | death_date = {{death date|df=y| 2009|4|21}}<ref name="inde">[http://www.independent.co.uk/news/obituaries/iqbal-bano-singer-who-transformed-the-genre-of-the-ghazal-1679025.html Iqbal Bano: Singer who transformed the genre of the ghazal] Independent 5 May 2009 Retrieved 30 October 2011</ref> (aged 74) | death_place = [[ਲਹੌਰ]] | genre = [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] | occupation = [[ਗਾਇਕੀ]] | instrument = | years_active = 1940ਵਿਆਂ ਤੋਂ 2000ਵਿਆਂ ਤੱਕ | label = | website = [https://www.facebook.com/pages/Iqbal-Bano/267242443290318 Facebook] }} '''ਇਕਬਾਲ ਬਾਨੋ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|اقبال بانو}}}}), [[Pride of Performance|PP]] ([[1935]], [[ਦਿੱਲੀ]] - [[21 ਅਪਰੈਲ]] [[2009]], [[ਲਹੌਰ]])<ref name="inde"/> ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਗਾਇਕਾ ਸੀ<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200904212011.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-06-04 |archive-date=2012-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106223849/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200904212011.htm |dead-url=yes }}</ref>। "ਉਸਤਾਦ ਚਾਂਦ ਖ਼ਾਨ" ਇਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਨੇ [[ਗ਼ਜ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਗੀਤ]] ਗਾਏ। [[ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼|ਫੈਜ਼]], [[ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ|ਗ਼ਾਲਿਬ]] ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਨਿਜਾਮੀ ਗੰਜਵੀ]] ਨੂੰ ਇਸਨੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਲੇਕਿਨ [[1952]] ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ [[ਵਿਆਹ|ਸ਼ਾਦੀ]] ਹੋਈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਇਕਬਾਲ ਬਾਨੋ ਦਾ ਜਨਮ 1928 ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਦਿੱਲੀ]],[[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="bbc">{{Cite web |last=M. Ilyas Khan |date=22 April 2009 |title=Pakistani singer Iqbal Bano dies |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8011930.stm |access-date=3 July 2020 |website=BBC News website}}</ref><ref name="TheGuardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2009/may/11/iqbal-bano-obituary|title=Iqbal Bano – Renowned Pakistani singer of Urdu ghazals|date=10 May 2009|work=The Guardian (UK newspaper)|access-date=3 July 2020}}</ref><ref name="inde">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/iqbal-bano-singer-who-transformed-the-genre-of-the-ghazal-1679025.html|title=Iqbal Bano: Singer who transformed the genre of the ghazal|last=Ken Hunt|date=5 May 2009|work=The Independent newspaper [UK]|access-date=3 July 2020}}</ref> ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ]] ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਲ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬਾਨੋ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਕਬਾਲ ਬਾਨੋ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਕਤ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਖਸਿਯਤ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੋਹਤਕ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।<ref name="TheGuardian" /> ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਦਿੱਲੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਸਾਬਰੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਚਾਂਦ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ।<ref name="TheGuardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2009/may/11/iqbal-bano-obituary|title=Iqbal Bano – Renowned Pakistani singer of Urdu ghazals|date=10 May 2009|work=The Guardian (UK newspaper)|access-date=3 July 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://www.theguardian.com/music/2009/may/11/iqbal-bano-obituary "Iqbal Bano – Renowned Pakistani singer of Urdu ghazals"]. ''The Guardian (UK newspaper)''. 10 May 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 July</span> 2020</span>.</cite></ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ [[ਠੁਮਰੀ]] ਅਤੇ ਦਾਦਰਾ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਹਲਕੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੱਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਡਾ-ਬੰਧ ਸ਼ਗਿਰਦ (ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਚੇਲਾ ਗੰਡਾ ਬੰਧ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਗੰਢ-ਬੰਧਨ ਸਮਾਰੋਹ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ (ਅਧਿਆਪਕ) ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="inde">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/iqbal-bano-singer-who-transformed-the-genre-of-the-ghazal-1679025.html|title=Iqbal Bano: Singer who transformed the genre of the ghazal|last=Ken Hunt|date=5 May 2009|work=The Independent newspaper [UK]|access-date=3 July 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFKen_Hunt2009">Ken Hunt (5 May 2009). [https://www.independent.co.uk/news/obituaries/iqbal-bano-singer-who-transformed-the-genre-of-the-ghazal-1679025.html "Iqbal Bano: Singer who transformed the genre of the ghazal"]. ''The Independent newspaper [UK]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 July</span> 2020</span>.</cite></ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕਾ]] 1dmo90tsi33yw9x4seh6okme4jsvbmx 0 44177 838450 836496 2026-05-02T12:46:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838450 wikitext text/x-wiki [[File:Watercolour painting of the interior of the Golden Temple in Amritsar, by William Carpenter, circa 1854.webp|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ (ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਰਪੇਂਟਰ ਦੁਆਰਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਲਗਭਗ 1854)]]{{Sikhism sidebar}} '''ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ''', ਅਤੇ '''ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ''', ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ '''ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite journal |last=Kaur |first=Inderjit N. |date=2011 |title=Sikh Shabad Kīrtan and Gurmat Sangīt: What's in the Name? |url=https://punjab.global.ucsb.edu/sites/secure.lsit.ucsb.edu.gisp.d7_sp/files/sitefiles/journals/volume18/9_ShabadKirtan.pdf |journal=Journal of Punjab Studies |publisher=University of California, Santa Cruz |volume=18 |issue=1–2 |pages=251–278 |via=ebscohost}}</ref> ਇਹ ਸੰਸਥਾਗਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref>{{Cite journal |last=van der Linden |first=Bob |date=2011-12-01 |title=Sikh Sacred Music, Empire and World Music |url=https://doi.org/10.1080/17448727.2011.637364 |journal=Sikh Formations |volume=7 |issue=3 |pages=383–397 |doi=10.1080/17448727.2011.637364 |s2cid=219697855 |issn=1744-8727}}</ref><ref>{{Cite book |last=Paintal |first=Ajit Singh |url=https://www.sahapedia.org/sites/default/files/Sikh%20Devotional%20Music-Its%20Main%20Traditions-Ajit%20Singh%20Paintal.pdf |title=Sikh Devotional Music – Its Main Traditions}}</ref> ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਰਬਾਬੀ]], [[ਰਾਗੀ (ਸਿੱਖ ਧਰਮ)|ਰਾਗੀ]] ਅਤੇ [[ਢਾਡੀ (ਸੰਗੀਤ)]] ਹਨ।<ref name=":2" /> ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰੀਲੇ ਢੰਗਾਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਰੂਪਾਂ, ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref name=":2" /> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਸਿੱਖ ''ਸੰਗੀਤ'' ਨੂੰ ''ਗੁਰਬਾਨੀ ਸੰਗੀਤ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਗੁਰਮੁਖੀਃ ਰੋਮਨੀਕਰਨਃ ਗੁਰਬਾਨੀ ਸਗੀਤ) ਭਾਵ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ '''''ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ''''' (ਗੁਰਮੁਖੀ, ਰੋਮਾਨੀਕਰਣਃ ਗੁਰਮਤੀ ਸਗੀਤ), ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਣ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":2"/> ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ''[[ਗੁਰੂ-ਚੇਲਾ ਪਰੰਪਰਾ|ਪਰੰਪਰਾ]]'' (ਪਰੰਪਰਾ) ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite web |date=13 August 2021 |title=Gurmat or Gurbani Sangeet ? |url=https://blog.kirtananmolratan.com/posts/gurmat-gurbani-sangeet |access-date=25 January 2026 |website=Kirtan Anmol Ratan}}</ref> ਗੁਰਬਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਣ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":3" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੀਤ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਸ਼ਬਦ "ਰਾਗ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ " ਹੈ।<ref name=":2"/> ਉਹ ਅੱਗੇ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ "ਗੁਰੂਮਤ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰ/ਵਿਗਿਆਨ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਗ ਕੀਰ੍ਤਨ ਇੱਕ ਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":2" /> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{See also|ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://www.sikhroots.com/blog/raags The 31 Raags of Sri Guru Granth Sahib]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sikher.com/wiki/sikh-scriptures/raag-melodies/ raag-melodies] {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਦਸਤੂਰ]] kb38opl8gxruuwviyvccsl2n4az6i66 0 51448 838445 574684 2026-05-02T12:03:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838445 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site | name = ਸਿਗੁਏਨਜ਼ਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ | native_name = Catedral de Santa María de Sigüenza | native_language = ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ | image = CathedralsFacadeInSiguenza.JPG | caption = | locmapin = ਸਪੇਨ | latitude = 41.068411 | longitude = -2.641267 | location = [[ਸਿਗੁਏਨਜ਼ਾ ]], [[ਸਪੇਨ]] | area = | built = | architect = | architecture = | governing_body = [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ]] | designation1 = ਸਪੇਨ | designation1_offname = Catedral de Santa María de Sigüenza | designation1_type = ਅਹਿਲ | designation1_criteria = ਸਮਾਰਕ | designation1_date = 1931<ref name="bic" /> | designation1_number = RI-51-0000599 }} [[File:Siguviae.jpg|thumb|200px|Cathedral of Sigüenza.]] '''ਸਿਗੁਏਨਜ਼ਾ ਵੱਡਾ ਗਿਰਜਾਘਰ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: Catedral de Santa María de Sigüenza) ਸਿਗੁਏਨਜ਼ਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਸੀਟ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਰਜਾਘਰ [[ਸਿਗੁਏਨਜ਼ਾ]], [[ਗੁਆਦਿਲਜ਼ਾਰਾ ]], [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 1931 ਈ. ਵਿੱਚ [[ਬਿਏਨ ਦੇ ਇੰਤਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਲ]] ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="bic">{{Bien de Interés Cultural}}</ref> ਇਹ ਰੋਮਾਨਿਸਕਿਊ ਅਤੇ ਗੋਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। [[File:Presbiterio.jpg|thumb|200px|Vaults of the presbytery and the transept.]] ==ਇਤਿਹਾਸ== ਇਸ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1121ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਬਿਸ਼ਪ ਡੋਨ ਬੇਰਨਾਰਡੋ ਦੇ ਅਗੇਨ (Bishop Don Bernardo de Agén (1121–1152)) ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ। ਇਹ ਗਿਰਜਾਘਰ ਗੋਥਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਥੱਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰੋਮਾਨਿਸਕਿਊ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸਿਗੁਏਨਜ਼ਾ - ਗੁਆਦੀਲਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ ਦੀ ਸੀਟ ਹੈ। [[File:Sepulcro doncel de sigüenza.JPG|thumb|The sepulchre of Martín Vázquez de Arce, with "el doncel de Sigüenza"]] ਇਸ ਗਿਰਜਾਘਰ ਨੂੰ ਸਪੇਨੀ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਛੱਤ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੀ ਮੁੜਉਸਾਰੀ 1947ਈ. ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{commons category|Category:Cathedral of Santa María de Sigüenza}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book |apellidos=Ávila|nombre=Ana |título=Imágenes y símbolos en la arquitectura pintada española (1470-1560) |año=1993 |editorial=Anthropos |location=Barcelona |id= ISBN 84-7658-417-2 }} * {{cite book |url=http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:QExbBE6Rq6YJ:biblioteca2.uclm.es/biblioteca/CECLM/ARTREVISTAS/Wad/wad10Davara.pdf+Fachada+de+la+catedral+de+Sig%C3%BCenza&hl=es&gl=es&pid=bl&srcid=ADGEESiA35T32JCVHJj55R8xVVvy_1FNSmConiiHv95A9l-XAUoNi0OEwPxYL4mlQHBtM_hCUKEe4nsPLD-513qmhvzMQrDVRNMy0GoDFgtEcNZo0UBQnJxQC1rF419ReNxgWbbKOoGc&sig=AHIEtbRwmNMaPsWKoVwn7AwUP27i7mhzCw |título= La significación de la catedral medieval de Sigüenza |autor= Davara Rodríguez, Francisco Javier |colección: Wad-al-Hayara: Revista de estudios de Guadalajara |año=1983 |id= ISSN 0214-7092 |editor= Diputación Provincial de Guadalajara |fechaacceso=8-09-2010 |ref=Dav83 }} * {{cite book | author = De Federico, Aurelio | title= La catedral de Sigüenza | year = 1954 | editorial = Ediciones Plus Ultra | location= Madrid | id = | ref= Fed54 }} * {{cite book | autor= Fernández Madrid, Mª Teresa | título= El Mecenazgo de los Mendoza en Guadalajara | año= 1990 | editorial = Madrid, Marqués de Santillana. Diputación de Guadalajara | id= ISBN 84-87164-03-X }} * {{cite book | author = Ferrer González, José María | coautores = Ramírez Ruiz, Victoria | title= Tapices y Textiles de Castilla-La Mancha | year = 2007 | editorial = Ediciones AACHE | location= Guadalajara | id = ISBN 978-84-96885-06-6 | ref= Fer07 }} * {{cite book | last = Gómez Moreno|nombre=Elena| title= Mil Joyas del Arte Español, tomo I: Antigüedad y Edad Media| year = 1947| editorial = Instituto Gallach| location= Barcelona}} * {{cite book | author = Herrera Casado, Antonio | title= Sigüenza una ciudad medieval | year = 2000 | editorial = Ediciones AACHE | location= Guadalajara | id = ISBN 84-87743-08-0 | ref= Her00 }} * {{cite book | author = Herrera Casado, Antonio | title= Heráldica seguntina: La Catedral de Sigüenza | year = 1990 | editorial = Ediciones AACHE | location= Guadalajara | id = ISBN 978-84-404-7656-2 | ref= Ant90 }} * {{cite book | author = Herrera Casado, Antonio | title= El románico de Guadalajara | year = 2009 | editorial = Ediciones AACHE | location= Guadalajara | id = ISBN 84-87743-35-8 | ref= Her09 }} * {{cite book | autor=Muñoz Párraga, María del Carmen | título= La Catedral de Sigüenza (Las fábricas románica y gótica | año=1987 | editorial = Guadalajara, Ed. Publicaciones del Cabildo se SICB de Sigüenza | id= }} * {{cite book |apellidos=Navascués Palacio|nombre=Pedro|enlaceautor=Pedro Navascués | nombre2=Carlos |apellidos2=Sarthou Carreres |enlaceautor2=Carlos Sarthou Carreres |año=1997|título=Catedrales de España | location=Madrid | editorial=[[Espasa Calpe]] | isbn=84-239-7645-9 | id= {{OCLC|249825366}} | otros=Edición especial para el [[Banco Bilbao Vizcaya|BBV]]}} * {{cite book | autor= Peces y Rata, Felipe-Gil | título= La Fortis Seguntina: La Catedral de Sigüenza | año= 1997 | editorial = Barcelona, Ed. Escudo de Oro, S.A | id= ISBN 84-378-1910-5 }} * {{cite book | last = Pérez Villamil|nombre= Manuel | title= La Catedral de Sigüenza erigida en el siglo XII, con noticias nuevas para la historia del arte de España | year = 1899 | editorial = | location= Madrid | id = }} * {{cite book | last = Orduña Viguera|nombre=Emilio | title= La Talla ornamental en madera | year = 1930 | editorial = Compañía Ibero-Americana de Publicaciones | location= Madrid | id = }} * {{cite book | author = Orueta, Ricardo de | title= La escultura funeraria en España: provincias de Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara | year = 2000 | editorial = Aache | location= Guadalajara | id = ISBN 84-95179-44-X | ref= Oru00 }} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== : {{commonscat|Cathedral of Santa María de Sigüenza}} * [https://web.archive.org/web/20141219025829/http://www.siguenza.com/ Página de la oficina de turismo de Sigüenza] *{{cite book|url=http://oa.upm.es/10412/12/CATEDRALES_DE_ESPANA_3.pdf|title=Catedrales de España|caption=Catedral de Sigüenza|páginas=284-289|last=Navascués Palacio|first=Pedro|enlaceautor=Pedro Navascués|apellidos2=Sarthou Carreres|nombre2=Carlos|enlaceautor2=Carlos Sarthou Carreres|año=1998|isbn=84-239-5270-3|editorial=[[Espasa Calpe]]|ubicación=Madrid|edition=duodécima|16=|access-date=2014-10-31|archive-date=2014-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017151719/http://oa.upm.es/10412/12/CATEDRALES_DE_ESPANA_3.pdf|url-status=dead}} (la edición digital tiene los capítulos desordenados; el de la catedral de Sigüenza está entre las páginas 339 y 344). {{Luis Romo}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] d2jx3va6pgo1sgokzwmwd257w897wxv 0 64662 838452 544152 2026-05-02T13:06:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838452 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] | era = [[ਮੱਧਕਾਲੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] | image = Sibuye1.jpg | caption = ਸੀਬਵੀਹ ਦੀ ਦਰਗਾਹ | name = ਸੀਬਵੀਹ | birth_date = c. 760, [[ਹਮਦਾਨ]] | death_date = c. 796,<ref>{{Cite web |url=http://web.mit.edu/CIS/www/mitejmes/issues/200310/br_lane.htm |title=Mit-Ejmes |access-date=2015-09-08 |archive-date=2008-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306031906/http://web.mit.edu/CIS/www/mitejmes/issues/200310/br_lane.htm |url-status=dead }}</ref> [[ਸ਼ਿਰਾਜ]] | school_tradition = | main_interests = [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] | influences = <small> [[Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi]]<ref name="harun">{{Citation | last =Sībawayh | first =ʻAmr ibn ʻUthmān | publication-date =1988 | editor-last =Hārūn | editor-first =ʻAbd al-Salām Muḥammad | title =Al-Kitāb Kitāb Sībawayh Abī Bishr ʻAmr ibn ʻUthmān ibn Qanbar | edition =3rd | publication-place =Cairo | publisher =Maktabat al-Khānjī | volume =Introduction | pages =7–12}}</ref> <br>[[Hammad ibn Salamah]]<ref name="harun" /> <br>[[Al-Akhfash al-Akbar]]<ref name="harun" /> <br>[[Yunus ibn Habib]]<ref name="harun" /> <br>[[Qira'at#The Ten Readers & Their Transmitters plus the four aberrant readings|Ya‘qub Ibn Ishaq Ibn Zayd Ibn ‘Abdillah Ibn Abi Ishaq]]<ref name="harun" /> <br>[[Sa'id ibn Aws al-Ansari]]<ref name="harun" /> </small> | influenced = [[Niftawayh]], [[Abu Turab al-Zahiri]] | notable_ideas = }} '''ਸੀਬਵੀਹ''' ({{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}}760 - {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}}796) ਇੱਕ [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਅਤੇ [[ਵਿਆਕਰਨੀ]] ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਕਰਨ ਲਿੱਖਿਆ ਹੈ।<ref>[[Kees Versteegh]], ''The Arabic Linguistic Tradition'', pg. 4. Part of the ''Landmarks in Linguistic Thought'' series, vol. 3. [[London]]: [[Routledge]], 1997. ISBN 9780415157575</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਸਨੇ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਅਰਬੀ ਆਪਣੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ। ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ,ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ ਦੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Jonathan Owens, ''Early Arabic Grammatical Theory: Heterogeneity and Standardization'', pg. 8. Volume 53 of Amsterdam studies in the theory and history of linguistic science. [[Amsterdam]]: [[John Benjamins Publishing Company]], 1990. ISBN 9789027245380</ref> ==ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜਨਮ 760 ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ [[ਇਰਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹਮਦਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] n37ujtbnlz35l08dn3cu5zc24wx1rvy 0 67196 838485 545266 2026-05-02T15:57:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838485 wikitext text/x-wiki {{Infobox TV channel | name = ਹਮ ਟੀਵੀ | logofile = Hum TV 2013.png | logosize = | logocaption = ਹਮ ਟੀਵੀ ਦਾ ਲੋਗੋ | logoalt = | logo2 = | established = | airdate = | launch = {{Start date|df=yes|2005|01|17}} | closed date = | picture format = [[4:3]] ([[576i]], [[SDTV]]) | share = '''UK:'''<br>0.11% | share as of = {{Start date|df=yes|2015|09}} | share source = [http://www.barb.co.uk/whats-new/monthly-viewing-summary?_s=4 BARB] | network = | owner = [[ਹਮ ਨੈਟਵਰਕ ਲਿਮਿਟਿਡ]] | parent = | key people = [[ਸੁਲਤਾਨਾ ਸਿੱਦਕੀ]] (ਮੁਖੀ) | slogan = "ਹਮ ਔਰ ਆਪ....... ਹਰ ਪਲ਼ ਸਾਥ" "ਹਮ ਜੈਸਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ" | motto = | country = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | language = [[ਉਰਦੂ]] | broadcast area = | affiliates = | headquarters = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਲਾਹੌਰ]] | former names = | replaced names = | replaced by names = | sister names = [[ਹਮ ਮਸਾਲਾ]]<br/>[[ਸਟਾਇਲ 360]]<br/>[[ਹਮ ਸਿਤਾਰੇ]]<br/>[[ਹਮ ਨਿਊਜ਼]]<br/>[[ਹਮ ਐਫ ਐਮ]] | timeshift names = | web = [http://www.hum.tv Official Website] | terr serv 1 = | terr chan 1 = | sat serv 1 = [[AsiaSat|AsiaSat 3S]] <small>([[Asia]],<br>[[Middle East]] and [[Australia]])</small> | sat chan 1 = 4155 H, 9.833-3/5 | sat serv 2 = [[Dish Network]] <small>([[United States|USA]])</small> | sat chan 2 = Channel 620<ref>{{cite web |url=http://www.hum.tv/index.php?option=com_content&view=article&id=226&Itemid=155 |title=Hum TV Pakistani Dramas Online&#124; Hum Video Gallery &#124; Hum Archive&#124; Live TV |publisher=Hum.tv |date= |accessdate=2012-09-11 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107063611/https://www.hum.tv/?option=com_content&view=article&id=226&Itemid=155%20 |url-status=dead }}</ref> | sat serv 3 = [[Sky (UK and Ireland)|Sky]] <small>([[United Kingdom|UK]] & [[Ireland]])</small> | sat chan 4 = Channel 844 | sat serv 5 = [[Freeview (UK)|Freeview]] | sat chan 5 = Channel 76 | cable serv 1 = [[WorldCall|World Call Cable]] <small>([[Pakistan]])</small> | cable chan 1 = Channel 22 | cable serv 2= [[ABNXcess]] ([[Malaysia]]) | cable chan 2 = Channel 505 | cable serv 3 = [[Virgin Media]] ([[United Kingdom]]) | cable chan 3 = Channel 833 }} '''ਹਮ ਟੀਵੀ '''ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ]]<nowiki/>ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 24 ਘੰਟੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੜੇ ਕੇਂਦਰ [[ਕਰਾਚੀ ]]<nowiki/>ਅਤੇ [[ਲਾਹੌਰ]], ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹਨ। 21 ਜਨਵਰੀ 2011 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਹਮ ਨੈਟਵਰਕ ਲਿਮਿਟਿਡ]] ਆਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੈਟਵਰਕ ਲਿਮਿਟਿਡ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url = http://www.reuters.com/finance/stocks/HUMN.KA/key-developments/article/2073928|title = Hum Network Ltd (HUMN.KA) Key Developments|publisher = Reuters.com|date = 2011-01-27|accessdate = 2012-09-11}}</ref> ਹਮ ਟੀਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ 17 ਜਨਵਰੀ 2005 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 2011 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਨੈਟਵਰਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਮ ਨੈਟਵਰਕ ਨੇ ਹੋਰ ਕਈ ਹਮ ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਹਮ ਟੀਵੀ ਹੁਣ ਹਮ ਨੈਟਵਰਕ ਲਿਮਿਟਿਡ ਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url = http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot_article.asp?ticker=HUMNL:PA|title = HUM NETWORK LTD (HUMNL:Karachi): Company Description - Businessweek|publisher = Investing.businessweek.com|date = |accessdate = 2012-09-11}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ ਹਮ ਟੀਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮ ਅਵਾਰਡਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।<ref name="announce">{{Cite news|title = Hum Awards 2013: Another awards night for TV buffs|url = http://tribune.com.pk/story/509017/hum-awards-2013-another-awards-night-for-tv-buffs/|accessdate = 22 February 2013|newspaper = [[The Express Tribune]]|date = 18 February 2013}}</ref> == Current programs == == ਸਿਸਟਰ ਚੈਨਲ == * ਹਮ ਸਿਤਾਰੇ * ਹਮ ਮਸਾਲਾ * ਸਟਾਇਲ 360 * ਹਮ ਐਫ ਐਮ * ਹਮ ਨਿਊਜ਼ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth = 30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੀਵੀ ਚੈਨਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] 4v6eplwuoyvfhut2yzrl6qm42tdh2hq 0 67970 838506 783362 2026-05-02T17:42:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838506 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਹੈਜ਼ਲ ਕੀਚ | occupation = [[ਮਾਡਲ]], [[ਅਦਾਕਾਰ]] | image = Hazel Keech at the launch of 'Dongri To Dubai' book (1).jpg | caption = ਹੈਜ਼ਲ ਕੀਚ ਮਈ 2012 ਵਿੱਚ | birth_date = {{birth based on age as of date|24|2011|March|3}} | birth_place = [[ਏਸੇਕਸ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | othername = | death_date = | death_place = | years active = 2007–ਹੁਣ ਤੱਕ | spouse = | partner = | children = | parents = | residence = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | nationality = [[ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] | relations = [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]] (ਪਤੀ) | website = }} '''ਹੈਜ਼ਲ ਕੀਚ''' ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ [[ਬਿੱਲਾ]] ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਫਿਲਮ [[ਬਾਡੀਗਾਰਡ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ''ਕਹੀਂ ਪੇ ਨਿਗਾਹੇਂ'' ਨਾਂ ਦੇ ਗਾਣੇ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last=Sonal Chawla|date=3 Mar 2011|work=[[Indiatimes]]|accessdate=11 December 2013|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-11-18 |archive-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Hazel Keech is back with a bang|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/hazel-keech-is-back-with-a-bang-234333|work=ndtv.com|accessdate=7 December 2013|archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107072224/http://movies.ndtv.com/bollywood/hazel-keech-is-back-with-a-bang-234333%20|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107072224/http://movies.ndtv.com/bollywood/hazel-keech-is-back-with-a-bang-234333%20 |date=7 ਜਨਵਰੀ 2019 }}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਹੈਜ਼ਲ ਕੀਚ ਦਾ ਜਨਮ [[ਏਸੈਕਸ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੋਕ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਅਤੇ ਮਾਤਾ [[ਮਾਉਰੀਟੀਅਨ|ਮਾਉਰੀਟੀਅਨਜ਼]] ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech}}</ref><ref>{{cite web|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755?utm_source=taboola|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|access-date=2016-11-30|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206162834/http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755?utm_source=taboola|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੀ ਮਾਤਾ [[ਬਿਹਾਰੀ ਲੋਕ|ਬਿਹਾਰੀ]] ਵੰਸ਼ ਦੇ [[ਮਾਉਰੀਟੀਅਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਵਾਦ|ਮਾਉਰੀਟੀਅਨ ਹਿੰਦੂ]] ਵਿਚੋਂ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|work=indiatvnews.com|accessdate=12 August 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|agency=TNN|work=[[The Times of India]]|date=14 November 2015|author=Renuka Vyavahare}}</ref><ref name="articles.timesofindia.indiatimes.com">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|work=The Times Of India|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|access-date=2015-11-18|archive-date=2012-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-11-18 |archive-date=2012-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|work=Mid-Day|accessdate=7 December 2013|archive-date=13 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> ਹੈਜ਼ਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ [[ਰੈਡਬ੍ਰਿਜ, ਲੰਦਨ]] ਵਿੱਚ [[ਬੀਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ]]<ref name="thisislondon.co.uk">{{cite web|author=Rob Parsons|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|publisher=Thisislondon.co.uk|work=[[Evening Standard]]|accessdate=20 July 2012|date=9 September 2011|archive-date=21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|dead-url=yes}}</ref> ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਥੇ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸਿਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਚ]] ਅਤੇ ਵੈਸਟਰਨ ਕੰਟੈਨਪਰੇਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਚ ਕਿਸਮਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ। ==ਕੈਰੀਅਰ== [[File:Hazelsagarikafatima.png|thumb|right|Hazel with [[Sagarika Ghatge]] and Fatema Agarkar]] ਕੀਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੀਚ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, "ਅਗਥਾ ਕ੍ਰਾਈਸ਼ਟ'ਸ ਮੈਪਲ" ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਚ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸ਼ੋਅ 'ਕਾਲ ਦਿ ਸ਼ਾਟਸ' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿਖਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a342334/hazel-keech-i-think-bollywood-chose-me.html|title=I think Bollywood has chosen me|website=[[Digital Spy]]|date=26 September 2011|access-date=20 July 2012|archive-date=1 ਜਨਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120101000611/http://www.digitalspy.co.uk/bollywood/news/a342334/hazel-keech-i-think-bollywood-chose-me.html|url-status=dead}}</ref> ਉਹ 2002 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਲਈ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਬਾਂਬੇ ਡਰੀਮਜ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਵੈਸਟ ਐਂਡ ਦੇ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਜੋਸੇਫ ਅਤੇ ਅਮੇਜ਼ਿੰਗ ਟੈਕਨੀਕਲਰ ਡ੍ਰੀਮਕੋਟ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ। ਉਹ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸੀ।<ref name="articles.timesofindia.indiatimes.com"/> ਸਾਲ 2005 ਵਿੱਚ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="rediff.com">{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-hazel-keech/20110908.htm |title='I had no expectations from Bodyguard' - Rediff.com Movies |website=[[Rediff.com]]|date=8 September 2011|access-date=20 July 2012}}</ref> ਕੀਚ ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ "ਕਹੀਂ ਪੇ ਨਿਗਾਹੇਂ" ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੀਵੀ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਈਟੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵੇਲ, ਅਤੇ ਸਪ੍ਰਾਈਟ 'ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਫਰੈਸ਼ੋਲੋਜੀ' ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/salman-khans-new-girlfriend/20110303.htm |title=Is this Salman Khan's new girlfriend? - Rediff.com Movies|website=Rediff.com|date=3 March 2011|access-date=20 July 2012}}</ref> ਕੀਚ 2007 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਿੱਲਾ' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗਾਣੇ "ਸੇਈ ਇਥਵਾਥੁ" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਤੁਲ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਸਿਦਿਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਾਡੀਗਾਰਡ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name=hazel>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-02/news-interviews/31960878_1_sonu-sood-salman-khan-rose-dawn|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603092348/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-02/news-interviews/31960878_1_sonu-sood-salman-khan-rose-dawn|url-status=dead|archive-date=3 June 2012|title=Salman's Hazel as item girl|last=Iyer|first=Meena|date=2 June 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=3 June 2012}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-02/news-interviews/31960878_1_sonu-sood-salman-khan-rose-dawn |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2012-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603092348/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-02/news-interviews/31960878_1_sonu-sood-salman-khan-rose-dawn |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੇ 'ਮੈਕਸੀਮਮ' ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ “ਏ ਐਂਟੇ ਅਮਲਾਪੁਰਮ” ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ ਇੱਕ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ ਵੰਦੇ ਜਗਦਗੁਰਮ' (2012) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੀਤ, “ਚਲ ਚਲ ਚਲ” ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Re3imDTNWvc|title=YouTube|website=www.youtube.com|access-date=3 January 2020}}</ref> === ਬਿਗ ਬੌਸ 7 === ਉਹ ਸਤੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ੋਅ 'ਬਿੱਗ ਬੌਸ 7' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ ਪਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਪ੍ਰਤੀਊਸ਼ਾ ਬੈਨਰਜੀ]] ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।"<ref>{{cite web | url=http://indiatoday.intoday.in/story/pratusha-likes-to-create-problems-says-hazel-keech-bigg-boss-7/1/311117.html| title=Pratyusha likes to create problems: Hazel Keech|work=India Today| access-date=22 September 2013}}</ref> ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਹੈਜ਼ਲ ਕੀਚ ਦੀ ਸਗਾਈ [[12 ਨਵੰਬਰ]], [[2015]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਖਿਲਾੜੀ [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈਜ਼ਲ ਅਤੇ ਯੁਵਰਾਜ ਨੇ 29-30 ਨਵੰਬਰ, [[2016]] ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|agency=TNN|work=The Times of India|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=12 November 2015|accessdate=12 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web | title = Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview | last = Kashyap | first = Maleeka | work = India Today | date = 9 April 2016 | accessdate = 2016-08-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|website=telugu.gulte.com|access-date=2016-11-07|archive-date=2018-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਗ ਬੌਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lx3hzsnb4p3byowmeo77uvp9cj7nklg 0 69885 838488 783331 2026-05-02T16:27:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838488 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਹਵਾਈਜ਼ਾਦਾ | image = Hawaizaadai Film Poster..JPG | image_size = | alt = | caption = ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ | film name = | director = [[ਵਿਭੂ ਪੁਰੀ]] | producer = {{Plain list| *ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਰਨਾਨੀ *ਰਾਜੇਸ਼ ਬੰਗਾ *[[ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ]] *ਵਿਭੂ ਪੁਰੀ }}| | writer = | screenplay = {{Plain list| *ਵਿਭੂ ਪੁਰੀ *ਸੌਰਭ ਭਵੇ }}| | story = | based on = <!-- {{based on|title of the original work|writer of the original work}} --> | narrator = | starring ={{Plain list| *[[ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ]] *[[ਮਿਥੁਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] *[[ਪੱਲਵੀ ਸ਼ਾਰਦਾ]] }} | music = '''Songs''' <br /> [[Rochak Kohli]] <br /> Mangesh Dhakde <br /> [[Ayushman Khurrana]] <br /> '''Guest Composer''' <br /> [[Vishal Bharadwaj]] <br /> '''Background Score''' <br /> [[Monty Sharma]] | cinematography = ਸਵਿਤਾ ਸਿੰਘ | editing = ਸ਼ਾਨ ਮੁਹੰਮਦ | studio = Trilogic Media Ltd.<br>Film Farmers | distributor = [[Reliance Entertainment]] | released = {{Film date|df=yes|2015|01|30}} | runtime = 157 ਮਿੰਟ | country = ਭਾਰਤ | language = ਹਿੰਦੀ | budget = {{INRConvert|25|c}} | gross = <!--Figure has been contested. Do not add without providing a reliably published source with reputation for editorial oversight.--> }} '''ਹਵਾਈਜ਼ਾਦਾ''' 2015 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ [[ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਿਲਮ|ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ]] ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਿਭੂ ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਸ਼ਿਵਕਰ ਬਾਪੁਜੀ ਤਲਪੜੇ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{cite web|title='Hawaizaada' special film for Ayushmann Khurrana|url=http://www.mid-day.com/articles/hawaizaada-special-film-for-ayushmann-khurrana/15332194|website=mid-day.com|accessdate=7 June 2014|date=28 May 2014|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714194741/http://www.mid-day.com/articles/hawaizaada-special-film-for-ayushmann-khurrana/15332194|url-status=dead}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਆਯੂਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ|ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਖੁਰਾਨਾ]], [[ਮਿਥੁਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਲਵੀ ਸ਼ਾਰਦਾ]]<ref>http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/7846</ref> ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। 1895 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਸ਼ਿਵਕਰ ਬਾਪੁਜੀ ਤਲਪੜੇ]] ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਵਾਈਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/A-flight-over-Chowpatty-that-made-history/articleshow/890055.cms|title =Shivkar Bapuji Talpade unmanned plane 'Marutsakha' |date = |accessdate = |website = |publisher =THE TIMES OF INDIA |last = |first = }}</ref> ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 30 ਜਨਵਰੀ 2015 ਨੂੰ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੁਝ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url = http://www.hindustantimes.com/reviews/hawaizaada-review-a-masterpiece-about-a-dreamer/article1-1312036.aspx|title = Hawaizaada review|work = Hindustan Times|access-date = |archive-date = 2015-02-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20150202060241/http://www.hindustantimes.com/reviews/hawaizaada-review-a-masterpiece-about-a-dreamer/article1-1312036.aspx|dead-url = yes}} {{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/reviews/hawaizaada-review-a-masterpiece-about-a-dreamer/article1-1312036.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-12-23 |archive-date=2015-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202060241/http://www.hindustantimes.com/reviews/hawaizaada-review-a-masterpiece-about-a-dreamer/article1-1312036.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url =http://youtube.com/watch?v=tqwAIvu_8iw|title = Hawaizaada Promotion In Kolkata - Ayushmann Khurrana|date = |accessdate = |website = |publisher =Haalum |last = |first = }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵਨੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2015 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] pywdkszukuf4z0xjddfye23b4ceef05 0 76754 838516 705991 2026-05-02T20:56:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838516 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿਡੇ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ |image = Ashwini Bhide-Deshpande Performing at Rajarani Music Festival-2016, Bhubaneswar, Odisha, India (09).JPG |caption = Ashwini Bhide-Deshpande Performing at Rajarani Music Festival-2016, [[Bhubaneswar]], [[Odisha]] |image_size = 250px |background = solo_singer |birth_name = ਅਸ਼ਵਨੀ ਗੋਵਿੰਦ ਭਿਡੇ |Also known as = |birth_date = {{Birth date and age|1960|10|7|mf=y}} |death_date = |origin = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] |Gharana = [[ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ]] |instrument = [[ਸੰਗੀਤ]] |genre = [[ਖਯਲ]], [[ਭਜਨ]], [[ਠੁਮਰੀ]] |occupation = [[Hindustani classical music|ਭਾਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ]] |years_active = 1980–ਹੁਣ ਤੱਕ |label = |associated_acts = [[Jasrangi]] with [[Sanjeev Abhyankar]] |website = http://www.ashwinibhide.in }} '''ਡਾ. ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿਡੇ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ''' ਦਾ ਜਨਮ 7 ਅਕਤੂਬਰ 1960 ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਰੁਚੀਆਂ ਤੇ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਬੀਰ ਭਜਨ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1070727/asp/northeast/story_8107005.asp|title=An innovative evening raga|date=July 27, 2007|newspaper=The Telegraph}}</ref> ਤਾਨਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ, ਭਾਵੁਕਤਾ, ਸੰਜੀਵਤਾ ਤੇ ਰਾਗ-ਬਣਤਰ ਦੀ ਸੁਮੇਲਤਾ ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿਡੇ ਦੀ ਗਾਇਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਰਾਗ-ਵਿਆਕਰਣ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਅਚੁੱਕ ਪਕੜ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਕਰਕੇ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਪਰ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ == ਅਸ਼ਵਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਅਸ਼ਵਨੀ ਨੇ ਨਰਾਇਣ ਰਾਓ ਦਤਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਕਲਾਸਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਾੜ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮਾਨਿਕ ਭੀਦੇ ਤੋਂ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਨੀ ਨੂੰ ਰਤਨਾਕਾਰ ਪਾਈ ਤੋਂ 2009 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। === ਸਿੱਖਿਆ === ਭਿਡੇ-ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਨੇ ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਭਾ ਐਟਮੀ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਗੰਧਰਵ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਾੜ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ==ਕਰੀਅਰ== ਅਸ਼ਵਨੀ ਨੇ ਮਾਈਕਰੋ ਬਾਇਓਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਐੱਮ. ਐੱਸਸੀ। ਅਤੇ ਬਾਇਓ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਤਾਲੀਮ ਮਰਹੂਮ [[ਪੰਡਤ ਨਾਰਾਇਣ ਰਾਓ ਦਾਤਾਰ]] ਤੋਂ ਲਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ [[ਮਾਣਿਕ ਭਿਡੇ]] ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਤਾਲੀਮ ਹੇਠ ਜੈਪੁਰ ਗਾਇਕੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਸਿੱਖੀ। ਉਸ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਸੰਗੀਤ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲੇ ਤੋਂ ‘ਸੰਗੀਤ ਵਿਸ਼ਾਰਦ’ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਵੀ ਏ-ਗਰੇਡ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਜਸਰਾਜ ਦੇ 75ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ’ਤੇ ਦਿੱਤਾ ‘ਪੰਡਤ ਜਸਰਾਜ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/03/%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%A8-%E0%A8%A4%E0%A9%8B%E0%A8%82-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%97%E0%A9%80%E0%A8%A4-%E0%A8%B5%E0%A9%B1%E0%A8%B2-%E0%A8%85%E0%A8%B6%E0%A8%B5%E0%A8%A8/ | title=ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿਡੇ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=19 ਮਾਰਚ 2016 | accessdate=24 ਮਾਰਚ 2016 | author=ਸੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਸਮਾਂ == * 1977 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਸੰਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ’ ਜਿੱਤਿਆ। * 1980 ਤੋਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। * 1985 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਨੀ ਭਿਡੇ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਐਲਬਮ ਐਚ.ਐਮ.ਵੀ. ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ * 2004 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਰਾਗ ਰਚਨਾਂਜਲੀ’ ਛਪੀ। ਇਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ 2010 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। * 2005 ਵਿੱਚ ਸਹਯਾਦਰੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ‘ਸੰਗੀਤ ਰਤਨ’ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ ਸਨਮਾਨ’ ਮਿਲਿਆ। * 2011 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''Introducing Ashwini Bhide'' ([[HMV]]; 1985) - Raag Yaman, Raag Tilak Kamod, Bhajan * ''Rhythm House Classics'' (Rhythm House; 1987) - Raag Puriya Dhanashri, Raag Bhoop, Bhajan * ''Ashwini Bhide Sings'' (HMV; 1988) - Raag Kedar, Raag Khambavati, Raag Bhoop Nat * ''Live for Femina'' (Rhythm House; 1989) - Raag Nand, Raag Bageshri * ''Morning Ragas Vol. 1'' (Rhythm House; 1990) - Raag Lalit, Raag Vibhas * ''Morning Ragas Vol. 2'' (Rhythm House; 1990) - Raag Todi, Raag Kabir Bhairav, Raag Sukhiya Bilawal * ''Bhaktimala: Ganesh Vol. 2'' ([[Music Today]]; 1991) - "Jehi Sumirat Siddhi Hoi," "Jai Shri Shankar Sut Ganesh," "Jai Ganesh Gananath," "Ganapat Vighna Harana" * ''Bhaktimala: Shakti Vol. 2'' (Music Today; 1991) - "Jwalatkoti Balark," "Tero Chakar Kare Pukar," "Jai Jai Jai Giriraj Kishori," "Main Dharu Tiharo Dhyan" * ''Bhaktimala: Krishna Vol. 2'' (Music Today;1991) - "Madhurashtakam," "Mhari Surta Suhagan," "Kaisi Hori Machaiyi," "Sundar Badan Sukh," "Ka Karoon Na Mane" * ''Bhaktimala: Namastotram, Ganesh'' (Music Today;1991) - Bhajans * ''Young Masters'' (Music Today; 1992) - Raag Bhimpalas, Raag Shuddha Kalyan * ''Raag Rang Vol. 1'' (Alurkar; 1996) - Raag Bihag, Raag Bhinna Shadaj, Bhajan * ''Raag Rang Vol. 2'' (Alurkar; 1996) - Raag Madhuwanti, Raag Jhinjhoti, Raag Jog, Raag Nayaki Kanada * ''Pandharpuricha Nila'' (Sagarika; 1998) - Abhangs * ''Women Through the Ages'' (Navras Records; 1998) - Raag Ahir Bhairav, Raag Jaunpuri, Bhajan * ''Krishna'' (Ninaad Music; 1999) - Raag Jaijaiwanti, Raag Vachaspati, Raag Megh Malhar, Jhoola, Bhajan * ''Anandacha Kand'' (Megh Music; 2000) - Abhangs * ''Ashwini Bhide-Deshpande Vol. 1'' (Alurkar; 2000) - Raag Bilaskhani Todi, Raag Gujri Todi, Raag Nat Bhairav * ''Ashwini Bhide-Deshpande Vol. 2'' (Alurkar; 2000) - Raag Rageshri, Raag Durga, Raag Yaman * ''Golden Raaga Collection'' ([[Times Music]]; 2000) - Raag Multani, Raag Gaud Malhar, Bhajan * ''Swar Utsav'' (Music Today; 2002) - Raag Jhinjhoti, Raag Nayaki Kanada * ''Navagraha Puja'' ([[Sony Music]]; 2002) - Bhajans * ''Ashwini Bhide-Deshpande - Vocal'' (India Archive Music; 2003) - Raag Bageshri, Raag Kedar, Bhajan * ''Roop Pahata Lochani'' (Self-published; 2004) - Abhangs * ''Ragarachananjali'' (Rajhansa Prakashan; 2004) - Book and CD of self composed bandishes * ''Kari Badariya'' (Self-published; 2005) - Raagas Abhogi and Prateeksha, Jhoola, Dadra * ''Sandhya'' (Sense World Music; 2006) - Raag Bageshri, Bhajan * ''Soordas'' (Self-published; 2009) - Bhajans * ''Unmesh'' (Self-published; 2010) - Raagas Vibhavati, Puriya Dhanashri, Raag Patdeep, Raag Manikauns<ref>{{Cite web |url=http://www.ashwinibhide.in/index_files/published.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-05-13 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120110219/http://ashwinibhide.in/index_files/published.htm |dead-url=yes }}</ref> * ''Ragarachananjali 2'' (Rajhansa Prakashan; 2010) - Book and CD of self composed bandishes * ''Arghyam'' (East Meets West; 2013) - Utsav Janasanmodini, Utsav Bairagi Todi, Utsav Nandadhwani, Utsav Utsav Charukauns, Utsav Pancham se Gara == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ == * ''Ragarachananjali'' (Rajhansa Prakashan; 2004) - Book and CD of self composed bandishes * ''Ragarachananjali 2'' (Rajhansa Prakashan; 2010) - Book and CD of self composed bandishes * ''Madam Curie - मादाम क्युरी'' (2015) - [[Marathi language|Marathi]] translation of [[Eve Curie|Eve Curie's]] biography of [[Marie Curie]].<ref>https://www.mid-day.com/articles/book-on-physicist-marie-curie-now-translated-in-marathi/16175193{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4fuqegkmvkwqv1by6tw8dytcxx1u69y 0 80617 838517 835213 2026-05-02T21:23:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838517 wikitext text/x-wiki [[ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ|ਰੇਖਿਕ ਬੀਜ-ਗਣਿਤ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ [[ਫੀਲਡ(ਗਣਿਤ)|ਫੀਲਡ]] F ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] V ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੈਪ|ਰੇਖਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ]] ਜਾਂ [[ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਵੈਕਟਰ]], ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ|ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਓਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੇਖਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਇਸ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੇਕਰ v ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੈਕਟਰ ਹੋਵੇ ਜੋ [[ਜ਼ੀਰੋ ਵੈਕਟਰ]] ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਰੇਖਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ T ਦਾ ਇੱਕ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ T(v), '''v''' ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਾਂਕ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਮੈਪਿੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :<math>T:\mathbf{v}\mapsto \lambda \mathbf{v},</math> ਜਿੱਥੇ λ, ਫੀਲਡ F ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਸਕੇਲਰ (ਗਣਿਤ)|ਸਕੇਲਰ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਇਗਨਵੈਕਟਰ '''v''' ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਮੁੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ V ਸੀਮਰ-ਅਯਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੇਖਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ T ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਸਕੁਏਅਰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਕਟਰ v ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਰੋ ਅਤੇ ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ|ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਗੁਣਨਫਲ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਸਕੇਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। :<math>A\mathbf{v} = \lambda \mathbf{v}.</math> ਇੱਕ n-ਅਯਾਮੀ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੱਕ ਰੇਖਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ n ਗੁਣਾ n ਵਰਗ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮੇਲਜੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਰੇਖਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਇਗਨ-ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Herstein 1964 228-299">{{harvtxt|Herstein|1964|pp=228,229}}</ref><ref name="Nering 1970 38">{{harvtxt|Nering|1970|p=38}}</ref> ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਰਿਵਰਤ ਅਤੇ ਆਇਗਨ-ਮੁੱਲ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਾਸਤਵਿਕ, ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੋਈ ਆਇਗਨ-ਵੈਕਟਰ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਨੈਗਟਿਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{harvtxt|Burden|Faires|1993|p=401}}</ref> == ਨੋਟਸ == {{reflist|2}} == ਹਵਾਲੇ == {{refbegin|2}} * {{Citation | last1=Akivis | first1=Max A. | last2=Goldberg | first2=Vladislav V. | title=Tensor calculus | series=Russian | publisher=Science Publishers, Moscow | year=1969 }} * {{Citation | last = Aldrich | first = John | title = Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics | url = http://jeff560.tripod.com/e.html | editor = Jeff Miller (Editor) | year = 2006 | chapter = Eigenvalue, eigenfunction, eigenvector, and related terms | chapterurl = http://jeff560.tripod.com/e.html | accessdate = 2006-08-22 }} * {{Citation | last=Alexandrov | first=Pavel S. | title=Lecture notes in analytical geometry | series=Russian | publisher=Science Publishers, Moscow | year=1968 | isbn= }} * {{ Citation | last1 = Anton | first1 = Howard | year = 1987 | isbn = 0-471-84819-0 | title = Elementary Linear Algebra | edition = 5th | publisher = [[John Wiley & Sons|Wiley]] | location = New York }} * {{ citation | last1 = Beauregard | first1 = Raymond A. | first2 = John B. | last2 = Fraleigh | year = 1973 | isbn = 0-395-14017-X | title = A First Course In Linear Algebra: with Optional Introduction to Groups, Rings, and Fields | publisher = [[Houghton Mifflin Co.]] | location = Boston }} * {{Citation | last=Beezer | first=Robert A. | title=A first course in linear algebra | url=http://linear.ups.edu/ | publisher=Free online book under GNU licence, University of Puget Sound | year=2006 | isbn= | access-date=2016-07-03 | archive-date=2008-03-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080310035407/http://linear.ups.edu/ | url-status=dead }} * {{Citation | last1 = Betteridge | first1 = Harold T. | title = The New Cassell's German Dictionary | publisher = [[Funk & Wagnall]] | location = New York | lccn = 58-7924 | year = 1965 }} * {{Citation | last1=Bowen | first1=Ray M. | last2=Wang | first2=Chao-Cheng | title=Linear and multilinear algebra | publisher=Plenum Press, New York | year=1980 | isbn=0-306-37508-7 }} * {{Citation | last=Brown | first=Maureen | title=Illuminating Patterns of Perception: An Overview of Q Methodology | date=October 2004 | isbn= }} * {{ citation | last1 = Burden | first1 = Richard L. | first2 = J. Douglas | last2 = Faires | year = 1993 | isbn = 0-534-93219-3 | title = Numerical Analysis | edition = 5th | publisher = [[Prindle, Weber and Schmidt]] | location = Boston }} * {{Citation | last1=Carter | first1=Tamara A. | last2=Tapia | first2=Richard A. | last3=Papaconstantinou | first3=Anne | title=Linear Algebra: An Introduction to Linear Algebra for Pre-Calculus Students | publisher=Rice University, Online Edition | url=http://ceee.rice.edu/Books/LA/index.html | accessdate=2008-02-19 }} * {{Citation | last = Cohen-Tannoudji | first = Claude | authorlink = Claude Cohen-Tannoudji | title = Quantum mechanics | publisher = John Wiley & Sons | year = 1977 | chapter = Chapter II. The mathematical tools of quantum mechanics | isbn = 0-471-16432-1 }} * {{ citation | last = Curtis | first = Charles W. | authorlink = Charles W. Curtis | title = Linear Algebra: An Introductory Approach | publisher = Springer | edition = 4th | year = 1999 | ISBN = 0-387-90992-3 }} * {{Citation | last=Demmel | first=James W. | authorlink = James Demmel | title=Applied numerical linear algebra | publisher=SIAM | year=1997 | isbn=0-89871-389-7 }} * {{ citation | last1 = Fraleigh | first1 = John B. | year = 1976 | isbn = 0-201-01984-1 | title = A First Course In Abstract Algebra | edition = 2nd | publisher = [[Addison-Wesley]] | location = Reading }} * {{Citation | last1 = Fraleigh | first1 = John B. | first2 = Raymond A. | last2 = Beauregard | title = Linear algebra | edition = 3rd | publisher = Addison-Wesley Publishing Company | year = 1995 | isbn = 0-201-83999-7}} * {{Citation | last = Friedberg | first = Stephen H. | first2 = Arnold J. | last2 = Insel | first3 = Lawrence E. | last3 = Spence | title = Linear algebra | edition = 2nd | publisher = Prentice Hall | location = Englewood Cliffs, New Jersey 07632 | year = 1989 | isbn = 0-13-537102-3 }} * {{Citation | last=Gelfand | first=I. M. | title=Lecture notes in linear algebra | series=Russian | publisher=Science Publishers, Moscow | year=1971 | isbn= }} * {{Citation | last1=Gohberg | first1=Israel | last2=Lancaster | first2=Peter | last3=Rodman | first3=Leiba | title=Indefinite linear algebra and applications | publisher=Birkhäuser Verlag | place=Basel-Boston-Berlin | year=2005 | isbn=3-7643-7349-0 }} * {{Citation | last1 = Golub | first1 = Gene F. | first2 = Henk A. | last2 = van der Vorst | title = Eigenvalue computation in the 20th century | journal = Journal of Computational and Applied Mathematics | volume = 123 | pages = 35–65 | year = 2000 | doi = 10.1016/S0377-0427(00)00413-1 |bibcode = 2000JCoAM.123...35G }} * {{Citation | last1=Golub | first1=Gene H. | authorlink1 = Gene H. Golub | last2=Van Loan | first2=Charles F. | authorlink2 = Charles F. Van Loan | title=Matrix computations | edition=3rd | publisher=Johns Hopkins University Press, Baltimore, Maryland | year=1996 | isbn=978-0-8018-5414-9 }} * {{Citation | last=Greub | first=Werner H. | title=Linear Algebra | edition=4th | publisher=Springer-Verlag, New York | year=1975 | isbn=0-387-90110-8 }} * {{Citation | last = Halmos | first = Paul R. | authorlink = Paul Halmos | title = Finite-dimensional vector spaces | edition = 8th | publisher = Springer-Verlag | location = New York | year = 1987 | isbn = 0-387-90093-4 }} * {{Citation | last = Hawkins | first = T. | title = Cauchy and the spectral theory of matrices | journal = Historia Mathematica | volume = 2 | pages = 1–29 | year = 1975 | doi = 10.1016/0315-0860(75)90032-4 }} * {{Citation | last=Hefferon | first=Jim | title=Linear Algebra | publisher=Online book, St Michael's College, Colchester, Vermont, USA | url=http://joshua.smcvt.edu/linearalgebra/ | year=2001 | isbn= | access-date=2016-07-03 | archive-date=2014-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140301110706/http://joshua.smcvt.edu/linearalgebra/ | url-status=dead }} * {{ citation | last1 = Herstein | first1 = I. N. | year = 1964 | isbn = 978-1114541016 | title = Topics In Algebra | publisher = [[Blaisdell Publishing Company]] | location = Waltham }} * {{Citation | last1=Horn | first1=Roger A. | last2=Johnson | first2=Charles F. | title=Matrix analysis | publisher=Cambridge University Press | year=1985 | isbn=0-521-30586-1 }} * {{Citation | last=Kline | first=Morris | title=Mathematical thought from ancient to modern times | publisher=Oxford University Press | year=1972 | isbn=0-19-501496-0 }} * {{Citation | last1=Korn | first1=Granino A. | last2=Korn | first2=Theresa M. | title=Mathematical Handbook for Scientists and Engineers: Definitions, Theorems, and Formulas for Reference and Review | publisher=Dover Publications | edition=2nd Revised | year=2000 | isbn=0-486-41147-8 | bibcode=1968mhse.book.....K | journal=New York: McGraw-Hill }} * {{Citation | last=Kuttler | first=Kenneth | title=An introduction to linear algebra | publisher=Online e-book in PDF format, Brigham Young University | url=http://www.math.byu.edu/~klkuttle/Linearalgebra.pdf | format=PDF | year=2007 | isbn= | access-date=2016-07-03 | archive-date=2008-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080807175104/http://www.math.byu.edu/~klkuttle/Linearalgebra.pdf | url-status=dead }} * {{Citation | last = Lancaster | first = P. | title = Matrix theory | series = Russian | publisher = Science Publishers | location = Moscow, Russia | year = 1973 }} * {{Citation | last1=Larson | first1=Ron | last2=Edwards | first2=Bruce H. | title=Elementary linear algebra | edition=5th | publisher=Houghton Mifflin Company | year=2003 | isbn=0-618-33567-6 }} * {{Citation | last = Lipschutz | first = Seymour | title = Schaum's outline of theory and problems of linear algebra | edition = 2nd | publisher = McGraw-Hill Companies | location = New York | series = Schaum's outline series | year = 1991 | isbn = 0-07-038007-4 }} * {{Citation | last=Meyer | first=Carl D. | title=Matrix analysis and applied linear algebra | publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM), Philadelphia | year=2000 | isbn=978-0-89871-454-8 }} * {{ citation | last1 = Nering | first1 = Evar D. | year = 1970 | title = Linear Algebra and Matrix Theory | edition = 2nd | publisher = [[John Wiley & Sons|Wiley]] | location = New York | lccn = 76091646 }} * {{ru icon}}{{ cite encyclopedia | last1 = Pigolkina | first1 = T. S. | last2 = Shulman | first2 = V. S. | title = Eigenvalue | editor-last = Vinogradov | editor-first = I. M. | encyclopedia = Mathematical Encyclopedia | volume = 5 | publisher = Soviet Encyclopedia | place = Moscow | year = 1977 }} * {{Citation | last1=Press | first1=William H. | last2=Teukolsky | first2=Saul A. | authorlink2=Saul Teukolsky | last3=Vetterling | first3=William T. | last4=Flannery | first4=Brian P. | title=Numerical Recipes: The Art of Scientific Computing | year=2007 | edition=3rd | isbn=9780521880688 }} * {{Citation | last=Roman | first=Steven | title=Advanced linear algebra | edition=3rd | publisher=Springer Science + Business Media, LLC | place=New York | year=2008 | isbn=978-0-387-72828-5 }} * {{Citation | last=Sharipov | first=Ruslan A. | title=Course of Linear Algebra and Multidimensional Geometry: the textbook | year=1996 | isbn=5-7477-0099-5 | arxiv=math/0405323 |bibcode = 2004math......5323S }} * {{Citation | last=Shilov | first=Georgi E. | title=Linear algebra | others=Translated and edited by Richard A. Silverman | publisher=Dover Publications | place=New York | year=1977 | isbn=0-486-63518-X }} * {{Citation | last=Shores | first=Thomas S. | title=Applied linear algebra and matrix analysis | publisher=Springer Science+Business Media, LLC | year=2007 | isbn=0-387-33194-8 }} * {{Citation | last=Strang | first=Gilbert | title=Introduction to linear algebra | publisher=Wellesley-Cambridge Press, Wellesley, Massachusetts | year=1993 | isbn=0-9614088-5-5 }} * {{Citation | last=Strang | first=Gilbert | title=Linear algebra and its applications | publisher=Thomson, Brooks/Cole, Belmont, California | year=2006 | isbn=0-03-010567-6 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikibooks|Linear Algebra|Eigenvalues and Eigenvectors}} {{Wikibooks|The Book of Mathematical Proofs|Algebra/Linear Transformations}} * [http://www.physlink.com/education/AskExperts/ae520.cfm What are Eigen Values?] – non-technical introduction from PhysLink.com's "Ask the Experts" * [http://people.revoledu.com/kardi/tutorial/LinearAlgebra/EigenValueEigenVector.html Eigen Values and Eigen Vectors Numerical Examples] – Tutorial and Interactive Program from Revoledu. * [http://khanexercises.appspot.com/video?v=PhfbEr2btGQ Introduction to Eigen Vectors and Eigen Values] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325112901/http://khanexercises.appspot.com/video?v=PhfbEr2btGQ |date=2010-03-25 }} – lecture from Khan Academy * {{cite web |last=Hill |first=Roger |title=λ – Eigenvalues |url=http://www.sixtysymbols.com/videos/eigenvalues.htm |work=Sixty Symbols |publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]] |year=2009 |access-date=2016-07-03 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602125458/http://sixtysymbols.com/videos/eigenvalues.htm |url-status=dead }} * {{cite web |title=A Beginner's Guide to Eigenvectors |url=http://deeplearning4j.org/eigenvector |publisher=[[Deeplearning4j]] |year=2015 |access-date=2016-07-03 |archive-date=2018-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721133013/https://deeplearning4j.org/eigenvector |dead-url=yes }} === ਥਿਊਰੀ === * {{Springer |title=Eigen value |id=p/e035150}} * {{Springer |title=Eigen vector |id=p/e035180}} * {{planetmath reference|id=4397|title=Eigenvalue (of a matrix)}} * [http://mathworld.wolfram.com/Eigenvector.html Eigenvector] – Wolfram [[MathWorld]] * [http://ocw.mit.edu/ans7870/18/18.06/javademo/Eigen/ Eigen Vector Examination working applet] * [http://web.mit.edu/18.06/www/Demos/eigen-applet-all/eigen_sound_all.html Same Eigen Vector Examination as above in a Flash demo with sound] * [http://www.sosmath.com/matrix/eigen1/eigen1.html Computation of Eigenvalues] * [http://www.cs.utk.edu/~dongarra/etemplates/index.html Numerical solution of eigenvalue problems] Edited by Zhaojun Bai, [[James Demmel]], Jack Dongarra, Axel Ruhe, and [[Henk van der Vorst]] * Eigenvalues and Eigenvectors on the Ask Dr. Math forums: [http://mathforum.org/library/drmath/view/55483.html], [http://mathforum.org/library/drmath/view/51989.html] === ਡੈਮੋਂਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਐੱਪਲੈਟ === * [http://scienceapplets.blogspot.com/2012/03/eigenvalues-and-eigenvectors.html Java applet about eigenvectors in the real plane] {{ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ}} {{ਗਣਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ |collapsed}} {{DEFAULTSORT:ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਆਇਗਨ-ਵੈਕਟਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਅਲਜਬਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਗੁਲਰ ਮੁੱਲ ਡਿਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਉੱਚਾਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] apgv5f70pv1l30oxh02u2if41gaaxi8 0 91769 838470 765249 2026-05-02T14:36:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838470 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ | image = Sonakshi Sinha - IIFA 2017 Green Carpet (35586491213) (cropped).jpg | caption = S2017 ਆਈਫਾ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ | birth_name = ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ<ref>{{cite web|title=Sonakshi Sinha At Lakme Fashion Week [2017]|url=http://mingbuzz.com/sonakshi-sinha-at-lakme-fashion/|publisher=''MingBuzz''|author=Krisna Yadv|date=23 Jun 2017|access-date=29 ਮਾਰਚ 2017|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202065248/http://mingbuzz.com/sonakshi-sinha-at-lakme-fashion/|dead-url=yes}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1987|06|02|df=y}} | birth_place = [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | alma_mater = ਐਸਐਨਡੀਟੀ ਵੁਮੈਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = {{flatlist| * [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] }} | parents = [[ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਿਨਹਾ]]<br/>[[ਪੂਨਮ ਸਿਨਹਾ]] | family = [[ਲਵ ਸਿਨਹਾ]] (ਭਰਾ)<br/>ਕੁਸ਼ ਸਿਨਹਾ (ਭਰਾ) | religion = [[ਹਿੰਦੂ]] | years active = 2010–ਵਰਤਮਾਨ | ethnicity = [[ਬਿਹਾਰੀ ਲੋਕ|ਬਿਹਾਰੀ]] | spouse = {{marriage|[[ਜ਼ਹੀਰ ਇਕਬਾਲ]]|June 2024}} }} '''ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ '''(ਉਚਾਰਨ {{IPA-hns|soːnaːkʂiː sɪnɦaː|pron}};  ਜਨਮ 2 ਜੂਨ, 1987) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Sonakshi-Sinha-Turns-Singer-Rapper/2015/12/31/article3203720.ece|title=Sonakshi Sinha Turns Singer-Rapper|date=31 December 2015|website=The New Indian Express|author1=Joginder Tuteja|accessdate=3 January 2016|archive-date=12 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312002553/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/Sonakshi-Sinha-Turns-Singer-Rapper/2015/12/31/article3203720.ece|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਪੂਨਮ ਦੀ ਕੁੜੀ ਹੈ। ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਕੋਸਚੁਮ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐਕਸ਼ਨ-ਫ਼ਿਲਮ ''ਦਬੰਗ'' (2010) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ [[ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਵੀਂ ਅਦਾਕਾਰਾ]] ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{cite news|url=http://www.mid-day.com/articles/salman-hosts-an-impromptu-birthday-bash-for-sonakshi-sinha/16260195|title=Salman Khan hosts an impromptu birthday bash for Sonakshi Sinha|publisher=Mid Day|issue=Mid-Day.com|accessdate=3 June 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053719/http://www.mid-day.com/articles/salman-hosts-an-impromptu-birthday-bash-for-sonakshi-sinha/16260195|url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ [[2 ਜੂਨ]], [[1987]] ਨੂੰ [[ਪਟਨਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਹਾਰੀ  ਕਯਾਸਥਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਾਤਾ ਪੂਨਮ ਸਿਨਹਾ  (ਚੰਦ੍ਰਾਮਨੀ) ਦੋਵੇਂ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਹੁਣ  [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/shotgun-junior-sonakshi-sinha-turns-26_135886.html|title=‘Shotgun Junior’ Sonakshi Sinha turns 26!|website=Zee News|access-date=3 October 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.ndtv.com/photos/entertainment/sonakshi-sinha-s-birthday-with-fans-8785/slide/2|title=Sonakshi Sinhas birthday with fans - NDTV|access-date=3 October 2014|archive-date=16 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816105414/http://m.ndtv.com/photos/entertainment/sonakshi-sinha-s-birthday-with-fans-8785/slide/2|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਜੁੜਵਾ ਭਰਾਵਾਂ ਲਵ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਸਿਨਹਾ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੈ। Shਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਰਿਆ ਵਿੱਦਿਆ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਐਸਐਨਡੀਟੀ ਵੁਮੈਨ'ਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-just-how-educated-are-bollywood-heroines/20120118.htm#11|title=Just How educated are our Bollywood heroines?|date=18 January 2012|publisher=Rediff.com|access-date=25 February 2014}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤ (2010–13) === ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਬਤੌਰ ਕੋਸਚੁਮ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੇਕੇ ਦੇਖੋ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਸਚੁਮ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/article/people/who-is-sonakshi-sinha-229078|title=Who is Sonakshi Sinha?|publisher=NDTV|access-date=12 July 2013|archive-date=4 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234807/http://www.ndtv.com/article/people/who-is-sonakshi-sinha-229078|dead-url=yes}}</ref> ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਐਕਟਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2010 ਫ਼ਿਲਮ ''ਦਬੰਗ ਤੋਂ ਕੀਤੀ'', ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]] ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਤੌਰ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ 2010 ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਉੱਪਰ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=317&catName=MjAxMC0yMDE5|title=Top Lifetime Grossers 2010–2019 (Figures in Ind Rs)|publisher=Box Office India|access-date=12 July 2013|archive-date=15 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115031944/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=317&catName=MjAxMC0yMDE5|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Dabangg-17th-on-list-of-highest-grossers/articleshow/6633161.cms|title='Dabangg' 17th on list of highest grossers|date=27 September 2010|access-date=19 November 2010|publisher=Times of India}}</ref> ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ 30 ਕਿਲੋ ਭਰ ਘਟਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2009/oct/291009-sonakshi-sinha-dabangg.htm|title=Sonakshi Sinha lost 30kgs for her debut film Dabangg|last=Tushar Doshi|date=29 October 2009|work=MiD DAY|access-date=13 February 2012}}</ref> ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ, ਤਰਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੇ ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਲਈ ਕਿਹਾ,  "ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ  ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਰਪੂਰ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਲਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਜੋੜੀ ਲੱਗੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।"<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/515346|title=Dabangg (2010) Movie Review|last=Adarsh|first=Taran|publisher=Bollywood Hungama|access-date=12 July 2013}}</ref> ਸਿਨਹਾ ਦੀ [[2011]] ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਨਾਮ ਵੀ ਜਿੱਤੇ। [[ਤਸਵੀਰ:Sonakshi_Sinha_at_the_DVD_launch_of_'Rowdy_Rathore'.jpg|thumb|ਸਿਨਹਾ 2012 ਵਿੱਚ, [[ਰਾਉਡੀ ਰਾਠੋਰ]] ਡੀਵੀਡੀ ਦੇ ਲਾਂਚ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Ajay_Devgn,_Sonakshi_Sinhaat_promotions_of_'Action_Jackson'.jpg|left|thumb|ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ [[ਅਜੇ ਦੇਵਗਨ]] ਨਾਲ, 2014 ਵਿੱਚ ਐਕਸ਼ਨ ਜੈਕਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ]] === 2013–2016: ਲੁਟੇਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ === ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਸਾਲ 2013 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਮੋਟਵਨੇ ਦੀ ਪੀਰੀਅਡ ਰੋਮਾਂਸ-ਡਰਾਮਾ 'ਲੂਟੇਰਾ' ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਣਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਬਟੋਰੀ, ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਪਾਖਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਲੜਕੀ, ਜੋ ਕਿ ਤਪਦਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ। ਸਰਿਤਾ ਤੰਵਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਟਾਰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ ਹੈ [ਜੋ] ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਤਰ ਦੇਹ ਅਤੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ।” ਰਾਜਾ ਸੇਨ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ ਪਾਖੀ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਨਿਭਦੀ ਹੈ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਿਰਦਾਰ, ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਚੌੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਪਰ ਬੇਅੰਤ ਕਿਰਪਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਨਾਲ ਨਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਖਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਚੰਗੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਇਨਸਾਫ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ. ਫਿਲਮ, ਅਤੇ ਸਿਨਹਾ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਪਟਾਏ ਬਿਨਾਂ ਬਾਹਰ ਕੱ !ਦਾ ਹੈ। ” ਉਹ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲਾਨ ਲੂਥਰੀਆ ਦੀ ਅਪਰਾਧ ਰੋਮਾਂਸ ਫਿਲਮ ਵਨਸ ਅੌਨ ਏ ਟਾਈਮ ਇਨ ਮੁੰਬਈ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ! ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਇਮਰਾਨ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਅਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਮੋਹਰ ਬਾਸੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੈਟਰਬਾਕਸ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਲੇਬਲ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਭੋਲਾਪਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਸਿਨਹਾ ਫਿਰ ਤਿੱਗਮਨਸ਼ੂ ਧੂਲੀਆ ਦੇ ਬੁਲੇਟ ਰਾਜਾ ਵਿੱਚ ਸੈਫ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜੋ ਇੱਕ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਫਲਾਪ ਹੈ. ਉਸ ਦੀ ਸਾਲ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਿਲੀਜ਼ प्रभुਦੇਵਾ ਦੀ ਆਰ ... ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ਾਹਿਦ ਕਪੂਰ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ। ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ, ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਤਰਨ ਆਦਰਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਦੁਹਰਾਓ" ਦਾ ਲੇਬਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ" ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੀ-ਡੱਬਡ ਰੀਓ 2 ਵਿੱਚ ਗਹਿਣੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਏ.ਆਰ. ਮੁਰੁਗਾਦਾਸ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਥ੍ਰਿਲਰ ਹਾਲੀਡੇ: ਏ ਸੋਲਜਰ ਇਜ਼ ਨੇਵਰ ਆਫ ਡਿਊਟੀ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਥੱਪਪੱਕੀ ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਹੈ। ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸਿਨਹਾ ਇੱਕ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ-ਤੋਂ-ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਹਿੱਟ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰੀ। ਜੋਤੀ ਸ਼ਰਮਾ ਬਾਵਾ ਨੇ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ: “ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਚੁਕਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ।" ਸਿਨਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਯੋ ਯੋ ਹਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੁਪਰਸਟਾਰ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਲਡ ਕਬੱਡੀ ਲੀਗ ਵਿਚ ਇਕ ਟੀਮ ਖਰੀਦੀ। ਉਸ ਦੀ 2014 ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਸ ਦੇਵ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਜੈਕਸਨ ਸੀ, ਅਜੈ ਦੇਵਗਨ ਅਤੇ ਯਾਮੀ ਗੌਤਮ ਨਾਲ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇ ਐਸ ਰਵੀਕੁਮਾਰ ਦੇ ਲਿੰਗਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ 2014 ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਸੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੋਨੀ ਕਪੂਰ ਦੇ ਓਕੱਕੜੂ ਦੇ ਰੀਮੇਕ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਤੇਵਰ ਸੀ, ਅਰਜੁਨ ਕਪੂਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ। ਆਪਣੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਚ, ਰਾਜੀਵ ਮਸੰਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: "ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ, ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਊਥ ਰੀਮੇਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਧਾਰਨ ਲੜਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।" ਟੇਵਰ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਕਮਾਲ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫਲਾਪ ਸੀ। ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਨੇ 23 ਦਸੰਬਰ 2015 ਨੂੰ ਮੀਟ ਬ੍ਰੋਜ਼ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਗਲ “ਅਜ ਮੂਡ ਇਸ਼ਕੋਲਿਕ ਹੈ” ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਸਿਨਹਾ ਨੇ 2011 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਮੌਨਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੀਮੇਕ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਕੀਰਾ ਸੀ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਏ ਆਰ ਮੁਰੁਗਾਦੋਸ ਦਾ ਇੱਕ ਐਕਸ਼ਨ-ਡਰਾਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਕਾਲਜ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਅਕੀਰਾ ਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2016 ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰੀਲੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 15.5 ਕਰੋੜ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ 'ਤੇ 33+ ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ, ਇਕ gਸਤ ਗ੍ਰੋਸਰ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅਭਿਨੈ ਦਿਓ ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ-ਥ੍ਰਿਲਰ ਫੋਰਸ 2, ਜੋਨ ਅਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਘੱਟ ਬਜਟ 'ਤੇ ਬਣੀ ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ 58.75 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਔਸਤਨ ਗ੍ਰੋਸਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ 'ਤੇ ਇਕ ਅਣਜਾਣ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ. ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਲਾਈਫ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ "ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ ਐਕਸ਼ਨ ਸੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੌਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।" == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|20em}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{commons category|Sonakshi Sinha}} * {{IMDb name|3848064}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਮਾਡਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਨਾ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] lubslvj83enfbyghsnb25ev11ezgi52 0 92473 838528 709188 2026-05-03T07:56:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838528 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=<span style="font-weight: bold; color: rgb(106, 106, 106); font-family: arial, sans-serif; font-size: small;">ਨਮਰਤਾ ਬਰਾੜ</span>|image=Namrata Brar during a debate.jpg|residence=ਨਿਊਯਾਰਕ|nationality=ਅਮਰੀਕੀ|alma mater=<div><font color="#0645ad">ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ</font></div><div><font color="#0645ad">ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਬਿਜ਼ਨਸ</font></div>|alma_mater=[[Lady Shri Ram College for Women|Lady Sri Ram College]]<br>[[Indian School of Business]]|occupation=<font color="#0645ad">ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਐਂਕਰ</font>|employer=<span style="color: rgb(84, 84, 84); font-family: arial, sans-serif; font-size: small;">ਐਨ ਡੀ ਟੀ ਵੀ </span>|known for=Anchoring, Reporting and Panels<ref name="XENAKIS">{{Cite news |url=http://www.breitbart.com/national-security/2016/09/22/22-sep-16-world-view-pakistan-india-tensions-surge-pakistan-demands-independence-kashmir/ |title=World View: Pakistan-India Tensions Again Surge as Pakistan Demands Independence for Kashmir |last=XENAKIS |first=JOHN J. |date=22 September 2016 |work=Breitbart.com}}</ref>|known_for=Anchoring, Reporting and Panels<ref name="XENAKIS"/>}}'''ਨਮਰਤਾ ਬਰਾੜ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਖੋਜੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/remove-the-indian-how-things-get-tough-for-india-pak-journalists/story-lCF0qNuHf6syimWdoEnINO.html|title=‘Remove the Indian’: How things get tough for India, Pak journalists|last=Laskar|first=Rezaul H|date=20 September 2016|publisher=[[Hindustan Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/india-news/iss-indian-ko-nikalo-ndtv-journalist-asked-out-of-pakistan-briefing-in-new-york-1463807|title='Iss Indian Ko Nikalo': NDTV Journalist Asked To Leave Pakistan Briefing In New York|last=Ghosh|first=Deepshikha|date=20 September 2016|publisher=[[NDTV]]}}</ref> ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਊਜ਼ ਚੈਨਲ ਐਨ ਡੀ ਟੀ ਵੀ ਦੀ ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ ਹੈ।<ref name="imf">{{Cite news|url=https://www.imf.org/external/POS_Meetings/SeminarDetails.aspx?SeminarId=177|title=Toward Better Infrastructure in Developing Countries|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://blogs.gwhatchet.com/newsroom/2016/10/05/imf-panelists-talk-infrastructure-in-developing-nations/|title=IMF panelists talk infrastructure in developing nations|date=5 October 2016|publisher=[[The GW Hatchet]]|access-date=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220093123/http://blogs.gwhatchet.com/newsroom/2016/10/05/imf-panelists-talk-infrastructure-in-developing-nations/|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2016 ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ,<ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.in/entry/trump-supporter-microphone-journalist-rally_us_580b7bdde4b0cdea3d87c502|title=Donald Trump Supporter Swats Away Reporter's Microphone Outside Rally|last=Marans|first=Daniel|date=22 October 2016|publisher=Huffington Post}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/video/news/news/can-donald-trump-take-on-hillary-clinton-406211|title=Can Donald Trump Take On Hillary Clinton?|date=3 March 2016|publisher=[[NDTV]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wbnews.info/2016/09/stock-markets-drop-ahead-of-us-presidential-debate-as-it-happened/|title=Stock markets drop ahead of US presidential debate – as it happened|date=26 September 2016|access-date=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|archive-date=21 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221062858/https://www.wbnews.info/2016/09/stock-markets-drop-ahead-of-us-presidential-debate-as-it-happened/|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/200916/outrage-nah-twitter-is-amused-after-paks-iss-indian-ko-bahar-nikalo-snub.html|title=Outrage? Nah, Twitter is amused after Pak's 'Iss Indian ko bahar nikalo' snub|date=20 September 2016|publisher=[[Deccan Chronicle]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.in/2016/09/20/an-ndtv-reporter-was-asked-to-leave-a-pakistan-briefing-because/|title=NDTV Reporter Asked To Leave Pakistan Briefing Because She Is An Indian|last=Chaturvedi|first=Naina|date=20 September 2016|publisher=Huffington Post}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jansatta.com/international/indian-journalist-asked-to-get-out-of-pakistan-press-conference/146260/|title=Indian journalist asked to get out of Pakistan press Conference|last=जनसत्ता ऑनलाइन|date=2016-09-20|publisher=Jansatta|access-date=2016-12-13}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਬਰਾੜ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲੇਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਬਿਜ਼ਨਸ, [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਬਿਜ਼ਨਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਐਮਬੀਏ ਵੀ ਕੀਤੀ। 2009 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲੀ ਗਈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਨਮਰਤਾ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਪਰੌਫਿਟ ਨਾਲ ਸੀਨੀਅਰ ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ "ਕਾਊਂਟਡਾਊਨ" (ਉਲਟੀ ਗਿਣਤੀ) ਅਤੇ "ਓਪਨਿੰਗ ਬੈਲ" ਸਹਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਿਊਰੋ ਚੀਫ, ਯੂਐਸਏ ਤੱਕ ਪੁੱਜੀ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲੀ ਗਈ। <ref>{{Cite news|url=http://engineering.nyu.edu/in-media/2015/10/16/indian-american-couple-donated-100-mn-new-york-university|title=THIS INDIAN-AMERICAN COUPLE DONATED $100 MN TO NEW YORK UNIVERSITY|date=16 October 2015|publisher=NYU School of Engineering}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ|ਟਰੰਪ]] ਦੀ ਭਾਰਤ ਨੀਤੀ,<ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/world-news/donald-trump-supporters-heckle-media-ndtv-reporter-call-them-liars-1477596|title=Donald Trump Supporters Heckle NDTV Reporter, Threaten To Knock Her Mic Down|date=22 October 2016|publisher=[[NDTV]]}}</ref>  ਦੇਵਯਾਨੀ ਖੋਬਰਗੜੇ ਕੇਸ, ਸਿਗ ਸੌਏਰ $1 ਬਿਲੀਅਨ ਹਥਿਆਰ ਸੌਦਾ ਘੁਟਾਲੇ ਅਤੇ [[2016 ਉਰੀ ਹਮਲਾ|ਉੜੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੂਟਨੀਤਕ ਮਤਭੇਦ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਹਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਵਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.scoopwhoop.com/Iss-Indian-Ko-Nikalo-Pak-Official-Asks-NDTV-Journo-To-Leave-Press-Conference-In-US/#.cvdripwqk|title=’Iss Indian Ko Nikalo’. Pak Official Asks NDTV Journo To Leave Press Conference In US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.ndtv.com/video/news/news/will-bernie-sanders-supporters-back-hillary-clinton-in-november-406210|title=Will Bernie Sanders' Supporters Back Hillary Clinton In November?|date=3 March 2016|publisher=[[NDTV]]}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,<ref>{{Cite news|url=https://www.americanbazaaronline.com/2016/09/20/indian-journalist-asked-to-leave-pak-foreign-secretary-aizaz-ahmad-chaudhrys-press-meet417387/|title=Indian journalist asked to leave Pak Foreign Secretary Aizaz Ahmad Chaudhry’s press meet|last=Nair|first=Sreekanth A|date=20 September 2016|publisher=The American Bazaar}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ  ਉਭਰੀ, ਜਦ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸਕੱਤਰ, ਐਜ਼ਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਚੌਧਰੀ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਘਟਨਾ ਬਣ ਨਿਬੜੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=http://www.darpanmagazine.com/videos/interesting/iss-indian-ko-nikalo-journalist-namrata-brar-asked-to-leave-pakistan-briefing-in-new-york/|title='Iss Indian Ko Nikalo': Journalist Namrata Brar Asked To Leave Pakistan Briefing In New York|date=20 September 2016|publisher=Darpan Magazine}}</ref> ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]] ਉੱਤੇ ਟਰਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਯੂਨੇਸਕੋ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/is-indian-ko-nikalo-is-trending-on-twitter-but-no-one-is-actually-angry-3040548/|title=‘Is Indian Ko Nikalo’ is trending on Twitter but no one is actually angry|date=20 September 2016|publisher=[[Indian Express]]}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੱਤਰਕਾਰੀ]] * ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ  == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|3}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 61by626lh6v6024bv6vb6gspxvaurpz 0 93990 838460 594828 2026-05-02T13:50:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838460 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਰਭਿ ਚੰਦਨਾ | image = Surbhi Chandna at the 25th SOL Lions Gold Awards 2018.jpg | caption = ਸੁਰਭੀ ਚੰਦਨਾ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1989|09|11}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]] | residence =[[ਪੋਵਾਈ, ਮੁੰਬਈ]] | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] | known_for =[[ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼]] | notable_works =[[ਕਬੂਲ ਹੈ]], [[ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼]] | height = | yearsactive = 2014–present }} '''ਸੁਰਭੀ ਚੰਦਨਾ '''(ਜਨਮ 11 ਸਤੰਬਰ, 1989) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀ. ਵੀ.]] ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਾਟਕ ''[[ਕਬੂਲ ਹੈ]]''  ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਹਯਾ ਸਮਾਂਤਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surbhi-Jyotis-painting-bond-with-Surbhi-Chandna/articleshow/54287731.cms|title=Surbhi Jyoti's painting bond with Surbhi Chandna - Times of India|access-date=4 December 2016}}</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਉੱਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੋਅ ''ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼''  ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਅਨਿਕਾ (ਨਾਰੀ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ) ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Being-in-love-is-a-wonderful-feeling-Surbhi-Chandna/articleshow/55078572.cms|title=Being in love is a wonderful feeling: Surbhi Chandna - Times of India|access-date=4 December 2016}}</ref> == ਜੀਵਨ == === ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ === ਸੁਰਭੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਸਤੰਬਰ, 1989 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵੀ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਸੁਰਭੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ। ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਏ ਅਥਰਵ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸਟਡੀਜ਼ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ === ਸੁਰਭੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਕਈ ਐਡ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਕੀਤੇ। ਇਸਨੇ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀ. ਵੀ.]] ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਾਟਕ [[ਕਬੂਲ ਹੈ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੂੰਗੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀ ਕੁੜੀ ਹਯਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ [[ਵਿਦਿਆ ਬਾਲਨ]] ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਬੌਬੀ ਜਾਸੂਸ ''ਵਿੱਚ ਆਮਨਾ ਖ਼ਾਨ /ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਰਭੀ ਨੇ [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (ਭਾਰਤ)]] ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਨਾਟਕ  ਆਹਟ  ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਬ ਟੀਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤਾਰਕ ਮਹਿਤਾ ਕਾ ਉਲਟਾ ਚਸ਼ਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਦੇ  ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਏਕ ਨੰਨਦ ਕੀ ਖੁਸ਼ਿਓਂ ਕੀ ਚਾਬੀ... ਮੇਰੀ ਭਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਅਨਿਕਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। == ਮੀਡੀਆ == ਸੁਰਭੀ ਚੰਦਨਾ ਬਿਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦੁਆਰਾ 2017 ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 7ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਚੰਦਨਾ ਪੂਰਬੀ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸੈਕਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਔਰਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 16ਵੇਂ ਅਤੇ ਬਿਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 8ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। 2019 ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਚੰਦਨਾ ਈਸਟਨ ਆਈ ਦੀ ਸੈਕਸੀਐਸਟ ਏਸ਼ੀਅਨ ਔਰਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 5ਵੇਂ ਅਤੇ ਬਿਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਟੀ.ਵੀ. ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ। 2020 ਵਿਚ, ਚੰਦਨਾ ਬਿਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਟੀ ਵੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਸੀ [2] ਅਤੇ ਈਸਟਨ ਆਈ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਚੋਟੀ ਦੇ 50 ਏਸ਼ੀਅਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ 9 ਵੇਂ ਸਥਾਨ' ਤੇ ਹੈ. == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ<br> !ਫ਼ਿਲਮ<br> !ਭੂਮਿਕਾ<br> !ਹਵਾਲਾ. |- |2014 |''ਬੌਬੀ ਜਾਸੂਸ<br> '' |ਆਮਨਾ ਖ਼ਾਨ/ਅਦਿਤੀ<br> |<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/surbhi-chandna-ditched-bollywood-for-small-screen/17410152|title=Surbhi Chandna ditched Bollywood for small screen|publisher=|accessdate=4 December 2016|archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220050604/http://www.mid-day.com/articles/surbhi-chandna-ditched-bollywood-for-small-screen/17410152|url-status=dead}}</ref> |} == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Year !Show (Title) !Character !Role !Network |- |2009 |''ਤਾਰਕ ਮਹਿਤਾ ਕਾ ਉਲਟਾ ਚਸ਼ਮਾ<br> '' |ਸਵੀਟੀ<br> |ਕਾਮਿਓ<br> |ਸਬ ਟੀਵੀ<br> |- |2013 |''ਏਕ ਨੰਨਦ ਕੀ ਖੁਸ਼ਿਓਂ ਕੀ ਚਾਬੀ...ਮੇਰੀ ਭਾਬੀ<br> '' |ਸੁਜ਼ੈਨ<br> |ਕਾਮਿਓ<br> |ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ |- |2014-2015 |''[[ਕਬੂਲ ਹੈ|ਕਬੂਲ ਹੈ<br> ]]'' |''ਹਯਾ ਇਮਰਾਨ ਕੁਰੇਸ਼ੀ ''<ref>{{cite web|url=http://www.abplive.in/television/surbhi-jyotis-painting-bond-with-surbhi-chandna-413965|title=Surbhi Jyoti's painting bond with Surbhi Chandna|date=11 September 2016|publisher=|accessdate=4 December 2016|archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220045904/http://www.abplive.in/television/surbhi-jyotis-painting-bond-with-surbhi-chandna-413965|dead-url=yes}}</ref> |ਅਸਧਾਰਨ<br> |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਟੀਵੀe<br> ]] |- |2015 |ਆਹਟ<br> |ਸਿਆ<br> |ਐਪੀਸੋਡਿਕ ਭੂਮਿਕਾ <br> |[[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ]]<br> |- |2016–present |''ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼'' |ਅਨਿਕਾ ਸ਼ਿਵਾਏ ਸਿੰਘ  ਓਬਰਾਏ<ref>{{cite web|url=http://www.abplive.in/television/ishqbaaz-actor-nakul-mehta-hurted-surbhi-chandna-420809|title=ISHQBAAZ actor Nakul Mehta hurted Surbhi Chandna!|date=25 September 2016|publisher=|accessdate=4 December 2016|archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220050209/http://www.abplive.in/television/ishqbaaz-actor-nakul-mehta-hurted-surbhi-chandna-420809|dead-url=yes}}</ref> |ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ<br> |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ|ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ<br> ]] |- |2017–present |''Dil Boley Oberoi'' |ਅਨਿਕਾ ਸ਼ਿਵਾਏ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ<br> |ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ<br> |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |} == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ<br> !ਅਵਾਰਡ<br> !ਸ਼੍ਰੇਣੀ<br> !ਸ਼ੋਅ<br> !ਸਿੱਟਾ<br> !ਹਵਾਲਾ. |- |2016 |ਏਸ਼ੀਅਨ ਵਿਊਅਰਸ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਵਾਰਡਸ<br> |ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰਾ<br> | rowspan="6" |Ishqbaaaz |{{nom}} |<ref>{{cite web|url=http://avta.tv/the-nominee-shortlist-for-the-asian-viewers-television-awards-2016-have-been-announced/|title="The nominee shortlist for the Asian Viewers Television Awards 2016 have been announced"|date=|author=}}</ref> |- | rowspan="5" |2017 | rowspan="5" |ਸਟਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਅਵਾਰਡਸ<br> |ਪਸੰਦੀਦਾ ਨਯਾ ਸਦਸਯ (ਔਰਤ)<br> |{{won}} | rowspan="5" |<ref name="Star Parivaar Awards 2017">{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ishqbaazs-nakuul-mehta-surbhi-chandna-and-kunal-jaisingh-win-big-at-the-star-parivaar-awards-2017-check-out-full-winners-list/|title="Ishqbaaaz's Nakuul Mehta, Surbhi Chandna and Kunal Jaisingh win big at the Star Parivaar Awards 2017|date=|author=|work=}}</ref> |- |ਪਸੰਦੀਦਾ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਦਸਯ<br> |{{won}} |- |ਪਸੰਦੀਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜੋੜੀ (ਨਕੁਲ ਮਹਿਤਾ) |{{won}} |- |ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤਨੀ<br> |{{nom}} |- |ਪਸੰਦੀਦਾ ਜੋੜੀ (ਨਕੁਲ ਮਹਿਤਾ) |{{nom}} |} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == ▪ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|7409438}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1989]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] sqbye0fqz0z3i1osmepu7fg16v0gx9l 0 94303 838471 602453 2026-05-02T14:36:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838471 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਭਦੌਰੀਆ | image = SonarikaBhadoria.jpg | image_size = | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਭਦੌਰੀਆ | birth_date = | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰ]], [[ਡਾਂਸਰ]], [[ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]], [[ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ]], [[ਮਾਡਲ (ਪੇਸ਼ਾ)|ਮਾਡਲ]] | residence = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] | years_active = 2011-ਵਰਤਮਾਨ | known_for = ''[[ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ...ਮਹਾਦੇਵ]]'' | nationality = [[ਭਾਰਤ।ਭਾਰਤੀ]] }} '''ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਭਦੌਰੀਆ''' (ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ, ਨ੍ਰਤਕੀ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੋਨਾਰਿਕਾ ''ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ'' ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ [[ਪਾਰਵਤੀ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadoria-i-did-not-pose-in-a-bikini-hoping-that-a-filmmaker-would-offer-me-a-movie/articleshow/58595012.cms Sonarika Bhadoria: I did not pose in a bikini hoping that a filmmaker would offer me a movie]</ref><ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-23/tv/32381773_1_lord-shiva-producer-nikhil-sinha-mythological-show|title=I was destined to play Parvati: Sonarika Bhadoria!|last=Vijaya Tiwari|date=2012-06-23|publisher=[[The Times of India]]|access-date=2014-01-21|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625010009/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-23/tv/32381773_1_lord-shiva-producer-nikhil-sinha-mythological-show|dead-url=yes}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਯਸ਼ੋਧਾਮ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਡੀ.ਜੀ. ਰੂਪਰੇਲ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.lightscamerabollywood.com/any-guesses-about-the-beautiful-sonarika-bhadoria-age/|title=Sonarika Bhadoria education details|access-date=18 October 2013|archive-date=19 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019221840/http://www.lightscamerabollywood.com/any-guesses-about-the-beautiful-sonarika-bhadoria-age/|dead-url=yes}}</ref> ==ਕੈਰੀਅਰ== ===ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (2011–ਵਰਤਮਾਨ)=== ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡੈਬਿਊ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2011 ਵਿੱਚ [[ਲਾਇਫ਼ ਓਕੇ]] ਦੇ [[ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ (ਲਾਇਫ਼ ਓਕੇ)।ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ]] ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ‘ਚ ਉਸ ਨੇ ਆਗੂ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.tellychakkar.com/news/sonarika-bhadoria-aka-abhilasha-felt-uncomfortable-getting-intimate|title=Sonarika Bhadoria felt uncomfortable getting intimate|work=Telly Chakkar|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102181239/http://www.tellychakkar.com/news/sonarika-bhadoria-aka-abhilasha-felt-uncomfortable-getting-intimate|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/television/Sonarika-Bhadoria-ditches-TV-plans-to-move-to-Bollywood/Article1-1104019.aspx|title=Sonarika Bhadoria ditches TV, plans to move to Bollywood|work=Hindustan Times|access-date=2019-12-06|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016215043/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/television/Sonarika-Bhadoria-ditches-TV-plans-to-move-to-Bollywood/Article1-1104019.aspx|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ “[[ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ...ਮਹਾਦੇਵ]] ‘ਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="TimesOfIndia">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-01/tv/32962752_1_sonarika-bhadoria-devon-ke-dev-mahadev-tum-dena-saath|title=Sonarika Bhadoria is just 18|work=The Times of India|access-date=2019-12-06|archive-date=2013-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704100947/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-01/tv/32962752_1_sonarika-bhadoria-devon-ke-dev-mahadev-tum-dena-saath|dead-url=yes}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ [[ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ]] ਦੇ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਲੱਭ- ਇਤਿਹਾਸ ਭੀ, ਰਹਸਿਆ ਭੀ।ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਲੱਭ]] ‘ਚ [[ਅਸ਼ੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2019, ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ [[ਕਲਰਜ਼]] ਦੇ [[ਦਾਸਤਾਂ-ਏ-ਮਹੁਬੱਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ।ਦਾਸਤਾਂ-ਏ-ਮਹੁਬੱਤ: ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ]] ‘ਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadoria-is-shaheer-sheikhs-anarkali-in-mughal-e-azam/articleshow/64777264.cms|title=Sonarika Bhadoria to play Anarkali in 'Dastaan-E-Mohabbat'|work=The Times of India}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ [[ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਮਰਜਾਵਾਂ]] ‘ਚ ਨੇਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।'<ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/ishq-mein-marjawan-take-leap-sonarika-bhadoria-enter/2019/02/28|title=Ishq Mein Marjawan to take a leap; Sonarika Bhadoria to enter|last=Rajesh|first=Author: Srividya|date=2019-02-28|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2019-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadorias-entry-in-ishq-mein-marjawan-brings-unexpected-twist-and-turns-in-tara-and-deeps-life/articleshow/68357184.cms|title=Sonarika Bhadoria's entry in Ishq Mein Marjawan brings unexpected twist and turns in Tara and Deep's life - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> ===ਫ਼ਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ (2015–ਵਰਤਮਾਨ)=== 2015 ਵਿੱਚ, ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ [[ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਫ਼ਿਲਮ “[[ਜਾਦੂਗਾਦੂ]] ‘ਚ ਪਾਰਵਤੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ”[[ਸਪੀਡੂਨੋਡੂ]] ‘ਚ [[ਭੀਮਨੇਨੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਓ]] ਨੇ ਵੀ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ ਜੋ 2012 ਦਾ ਤੇਲਗੂ ਰੀਮਾਰਕ ਸੀ।<ref name="Sonarika on a roll">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sonarika-on-a-roll/articleshow/48857475.cms |title=Sonarika on a roll|work=The Times of India}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਈ ਜਿਸ ‘ਚ ਭਦੌਰੀਆ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/speedunnodu-movie-review-by-audience-live-update-665784|title =Speedunnodu Movie Review|work=IB Times}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ “[[ਇਦੋ ਰਾਕਮ ਆਦੋ ਰਾਕਮ]] ਸੀ ਜੋ 2016 ‘ਚ ਰੀਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫ਼ਿਸ ‘ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ [[ਹਿੰਦੀ]] ਫ਼ਿਲਮ [[ਸਾਂਸੇ]] ‘ਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਰਾਜੀਵ ਐਸ ਰੁਈਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਰਜਨੀਸ਼ ਦੁਗੱਲ]] ਉਸ ਦਾ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Mahavdev-actress-Sonarika-Bhadoria-to-make-her-Bollywooddebut/articleshow/54357612.cms |title=Sonarika Bhadoria to make her Bollywood debut|work=The Times of India}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ‘ਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜੀ. ਕਾਰਤਿਕ ਰੇੱਡੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ [[ਮੰਚੂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਅਤੇ [[ਸਾਰਦਾ]] ‘ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ [[ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ।ਤਾਮਿਲ]] ਫ਼ਿਲਮ [[ਇੰਦਰਜੀਤ]] ‘ਚ [[ਗੌਤਮ ਕਾਰਤਿਕ]] ਦੀ ਸਹਿ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ “ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ” ‘ਚ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਿਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਖਰਲੀ 20 ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/meet-the-times-20-most-desirable-women-on-tv/amp_articleshow/64234804.cms|title=Meet The Times 20 Most Desirable Women on TV|work=The Times of India|language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== 2017 ਵਿੱਚ, ਭਦੌਰੀਆ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਫੈਨ ਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਫੋਨ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/actor-sonarika-bhadoria-parvati-stalked-arrested-college-student-4636162/|title=I was fed up and scared: Sonarika Bhadoria on being allegedly stalked|date=2017-05-02|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-a-college-student-sent-tv-actress-sonarika-bhadoria-lewd-pictures-here-s-what-she-did-next-2422477|title=A college student sent TV actress Sonarika Bhadoria lewd pictures. Here's what she did next!|last=Team|first=DNA Web|date=2017-04-29|website=DNA India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨਾਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ‘ਚ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮੋਂਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="text-align:center;" ! scope="col"|ਸਾਲ ! scope="col"|ਫ਼ਿਲਮ ! scope="col"|ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col"|ਭਾਸ਼ਾ ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟਸ |- | 2015 | ''[[ਜਾਦੂਗਾਦੁ]]'' | ਪਾਰਵਥੀ |rowspan="3"|[[ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ।ਤੇਲਗੂ]] | |- |rowspan="3"|2016 | ''[[ਸਪੀਡੁਨੋਦੂ]]'' | ਵਸੰਤੀ | |- | ''[[ਇਦੋ ਰਾਕਮ ਆਦੋ ਰਾਕਮ]]'' | ਨੀਲਵਾਨੀ | |- | ''[[ਸਾਸੇਂ]]'' | ਸ਼ੀਰੀਨ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- | 2017 |''[[ਇੰਦਾਜੀਤ]]'' | ਮੀਥਾ |[[ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] | |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="text-align:center;" ! ਸਾਲ ! ਸ਼ੋਅ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ !ਨੋਟਸ |- | 2011&ndash;2012 |''ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ'' | ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ | rowspan="2" |[[ਲਾਇਫ਼ ਓਕੇ]] | |- | 2012&ndash;2013 |''[[ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ...ਮਹਾਦੇਵ]]'' |[[ਪਾਰਵਥੀ]] | |- | 2018 |''[[ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਲੱਭ - ਇਤਿਹਾਸ ਭੀ, ਰੱਹਸਿਅੲ ਭੀ]]'' | ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮ੍ਰਿਨਲਵਤੀ | [[ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.]] | |- | 2018&ndash;2019 |''[[ਦਾਸਤਾਂ-ਏ-ਮਹੁਬੱਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ]]” |[[ਅਨਾਰਕਲੀ]] | rowspan="2" |[[ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ.]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/sonarika-bhadoria-who-would-say-no-to-being-anarkali/19949156|title=Sonarika Bhadoria: Who would say no to being Anarkali?|date=2018-11-06|website=mid-day|language=en|access-date=2019-07-25|archive-date=2019-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725035943/https://www.mid-day.com/articles/sonarika-bhadoria-who-would-say-no-to-being-anarkali/19949156|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dastaan-e-mohobbat-salim-anarkali-to-go-off-air-sonarika-bhadoria-gets-emotional-on-the-last-day-of-shoot/articleshow/67435615.cms|title=Dastaan-E-Mohabbat: Salim Anarkali to go off air; Sonarika Bhadoria gets emotional on the last day of shoot - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> |- | 2019 |''[[ਇਸ਼ਕ ਮੇ. ਮਰਜਾਵਾਂ]]'' | ਨੇਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰਮਾ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadoria-quits-ishq-mein-marjawaan-says-not-creatively-satisfied/articleshow/69212001.cms|title=Sonarika Bhadoria quits Ishq Mein Marjawaan, says not ‘creatively satisfied’ - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] m7kk67u5je1posnp8908atx2k25qux1 838472 838471 2026-05-02T14:36:43Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 838472 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਭਦੌਰੀਆ | image = SonarikaBhadoria.jpg | image_size = | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਭਦੌਰੀਆ | birth_date = | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰ]], [[ਡਾਂਸਰ]], [[ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]], [[ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ]], [[ਮਾਡਲ (ਪੇਸ਼ਾ)|ਮਾਡਲ]] | residence = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] | years_active = 2011-ਵਰਤਮਾਨ | known_for = ''[[ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ...ਮਹਾਦੇਵ]]'' | nationality = [[ਭਾਰਤ।ਭਾਰਤੀ]] }} '''ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਭਦੌਰੀਆ''' (ਜਨਮ 3 ਜਨਵਰੀ 1992) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ, ਨ੍ਰਤਕੀ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੋਨਾਰਿਕਾ ''ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ'' ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ [[ਪਾਰਵਤੀ]] ਅਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadoria-i-did-not-pose-in-a-bikini-hoping-that-a-filmmaker-would-offer-me-a-movie/articleshow/58595012.cms Sonarika Bhadoria: I did not pose in a bikini hoping that a filmmaker would offer me a movie]</ref><ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-23/tv/32381773_1_lord-shiva-producer-nikhil-sinha-mythological-show|title=I was destined to play Parvati: Sonarika Bhadoria!|last=Vijaya Tiwari|date=2012-06-23|publisher=[[The Times of India]]|access-date=2014-01-21|archive-date=2012-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625010009/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-23/tv/32381773_1_lord-shiva-producer-nikhil-sinha-mythological-show|dead-url=yes}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੋਨਾਰਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਯਸ਼ੋਧਾਮ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਡੀ.ਜੀ. ਰੂਪਰੇਲ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.lightscamerabollywood.com/any-guesses-about-the-beautiful-sonarika-bhadoria-age/|title=Sonarika Bhadoria education details|access-date=18 October 2013|archive-date=19 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019221840/http://www.lightscamerabollywood.com/any-guesses-about-the-beautiful-sonarika-bhadoria-age/|dead-url=yes}}</ref> ==ਕੈਰੀਅਰ== ===ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (2011–ਵਰਤਮਾਨ)=== ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡੈਬਿਊ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2011 ਵਿੱਚ [[ਲਾਇਫ਼ ਓਕੇ]] ਦੇ [[ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ (ਲਾਇਫ਼ ਓਕੇ)।ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ]] ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ‘ਚ ਉਸ ਨੇ ਆਗੂ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.tellychakkar.com/news/sonarika-bhadoria-aka-abhilasha-felt-uncomfortable-getting-intimate|title=Sonarika Bhadoria felt uncomfortable getting intimate|work=Telly Chakkar|access-date=2019-12-06|archive-date=2012-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102181239/http://www.tellychakkar.com/news/sonarika-bhadoria-aka-abhilasha-felt-uncomfortable-getting-intimate|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/television/Sonarika-Bhadoria-ditches-TV-plans-to-move-to-Bollywood/Article1-1104019.aspx|title=Sonarika Bhadoria ditches TV, plans to move to Bollywood|work=Hindustan Times|access-date=2019-12-06|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016215043/http://www.hindustantimes.com/Entertainment/television/Sonarika-Bhadoria-ditches-TV-plans-to-move-to-Bollywood/Article1-1104019.aspx|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ “[[ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ...ਮਹਾਦੇਵ]] ‘ਚ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="TimesOfIndia">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-01/tv/32962752_1_sonarika-bhadoria-devon-ke-dev-mahadev-tum-dena-saath|title=Sonarika Bhadoria is just 18|work=The Times of India|access-date=2019-12-06|archive-date=2013-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704100947/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-08-01/tv/32962752_1_sonarika-bhadoria-devon-ke-dev-mahadev-tum-dena-saath|dead-url=yes}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ [[ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ]] ਦੇ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਲੱਭ- ਇਤਿਹਾਸ ਭੀ, ਰਹਸਿਆ ਭੀ।ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਲੱਭ]] ‘ਚ [[ਅਸ਼ੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2019, ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ [[ਕਲਰਜ਼]] ਦੇ [[ਦਾਸਤਾਂ-ਏ-ਮਹੁਬੱਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ।ਦਾਸਤਾਂ-ਏ-ਮਹੁਬੱਤ: ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ]] ‘ਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadoria-is-shaheer-sheikhs-anarkali-in-mughal-e-azam/articleshow/64777264.cms|title=Sonarika Bhadoria to play Anarkali in 'Dastaan-E-Mohabbat'|work=The Times of India}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ [[ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਮਰਜਾਵਾਂ]] ‘ਚ ਨੇਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।'<ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/ishq-mein-marjawan-take-leap-sonarika-bhadoria-enter/2019/02/28|title=Ishq Mein Marjawan to take a leap; Sonarika Bhadoria to enter|last=Rajesh|first=Author: Srividya|date=2019-02-28|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2019-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadorias-entry-in-ishq-mein-marjawan-brings-unexpected-twist-and-turns-in-tara-and-deeps-life/articleshow/68357184.cms|title=Sonarika Bhadoria's entry in Ishq Mein Marjawan brings unexpected twist and turns in Tara and Deep's life - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> ===ਫ਼ਿਲਮਾਂ ‘ਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ (2015–ਵਰਤਮਾਨ)=== 2015 ਵਿੱਚ, ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ [[ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਫ਼ਿਲਮ “[[ਜਾਦੂਗਾਦੂ]] ‘ਚ ਪਾਰਵਤੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ”[[ਸਪੀਡੂਨੋਡੂ]] ‘ਚ [[ਭੀਮਨੇਨੀ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਓ]] ਨੇ ਵੀ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ ਜੋ 2012 ਦਾ ਤੇਲਗੂ ਰੀਮਾਰਕ ਸੀ।<ref name="Sonarika on a roll">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Sonarika-on-a-roll/articleshow/48857475.cms |title=Sonarika on a roll|work=The Times of India}}</ref> ਫ਼ਿਲਮ ਫਰਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ ਰੀਲਿਜ਼ ਹੋਈ ਜਿਸ ‘ਚ ਭਦੌਰੀਆ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/speedunnodu-movie-review-by-audience-live-update-665784|title =Speedunnodu Movie Review|work=IB Times}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ “[[ਇਦੋ ਰਾਕਮ ਆਦੋ ਰਾਕਮ]] ਸੀ ਜੋ 2016 ‘ਚ ਰੀਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਕਸ ਆਫ਼ਿਸ ‘ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ [[ਹਿੰਦੀ]] ਫ਼ਿਲਮ [[ਸਾਂਸੇ]] ‘ਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਰਾਜੀਵ ਐਸ ਰੁਈਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਰਜਨੀਸ਼ ਦੁਗੱਲ]] ਉਸ ਦਾ ਸਹਿ-ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Mahavdev-actress-Sonarika-Bhadoria-to-make-her-Bollywooddebut/articleshow/54357612.cms |title=Sonarika Bhadoria to make her Bollywood debut|work=The Times of India}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ‘ਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜੀ. ਕਾਰਤਿਕ ਰੇੱਡੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ [[ਮੰਚੂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਅਤੇ [[ਸਾਰਦਾ]] ‘ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਭਦੌਰੀਆ ਨੇ [[ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ।ਤਾਮਿਲ]] ਫ਼ਿਲਮ [[ਇੰਦਰਜੀਤ]] ‘ਚ [[ਗੌਤਮ ਕਾਰਤਿਕ]] ਦੀ ਸਹਿ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ “ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ” ‘ਚ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਿਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਾਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਖਰਲੀ 20 ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/meet-the-times-20-most-desirable-women-on-tv/articleshow/64234804.cms|title=Meet The Times 20 Most Desirable Women on TV|work=The Times of India|language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== 2017 ਵਿੱਚ, ਭਦੌਰੀਆ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਫੈਨ ਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਫੋਨ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜੇ।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/actor-sonarika-bhadoria-parvati-stalked-arrested-college-student-4636162/|title=I was fed up and scared: Sonarika Bhadoria on being allegedly stalked|date=2017-05-02|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-a-college-student-sent-tv-actress-sonarika-bhadoria-lewd-pictures-here-s-what-she-did-next-2422477|title=A college student sent TV actress Sonarika Bhadoria lewd pictures. Here's what she did next!|last=Team|first=DNA Web|date=2017-04-29|website=DNA India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨਾਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਸ਼ਿਪ ‘ਚ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮੋਂਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="text-align:center;" ! scope="col"|ਸਾਲ ! scope="col"|ਫ਼ਿਲਮ ! scope="col"|ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col"|ਭਾਸ਼ਾ ! class="unsortable" scope="col" |ਨੋਟਸ |- | 2015 | ''[[ਜਾਦੂਗਾਦੁ]]'' | ਪਾਰਵਥੀ |rowspan="3"|[[ਤੇਲਗੂ ਭਾਸ਼ਾ।ਤੇਲਗੂ]] | |- |rowspan="3"|2016 | ''[[ਸਪੀਡੁਨੋਦੂ]]'' | ਵਸੰਤੀ | |- | ''[[ਇਦੋ ਰਾਕਮ ਆਦੋ ਰਾਕਮ]]'' | ਨੀਲਵਾਨੀ | |- | ''[[ਸਾਸੇਂ]]'' | ਸ਼ੀਰੀਨ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- | 2017 |''[[ਇੰਦਾਜੀਤ]]'' | ਮੀਥਾ |[[ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] | |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- style="text-align:center;" ! ਸਾਲ ! ਸ਼ੋਅ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ !ਨੋਟਸ |- | 2011&ndash;2012 |''ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ'' | ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ | rowspan="2" |[[ਲਾਇਫ਼ ਓਕੇ]] | |- | 2012&ndash;2013 |''[[ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ...ਮਹਾਦੇਵ]]'' |[[ਪਾਰਵਥੀ]] | |- | 2018 |''[[ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਲੱਭ - ਇਤਿਹਾਸ ਭੀ, ਰੱਹਸਿਅੲ ਭੀ]]'' | ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮ੍ਰਿਨਲਵਤੀ | [[ਸੋਨੀ ਟੀ.ਵੀ.]] | |- | 2018&ndash;2019 |''[[ਦਾਸਤਾਂ-ਏ-ਮਹੁਬੱਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ]]” |[[ਅਨਾਰਕਲੀ]] | rowspan="2" |[[ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ.]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/sonarika-bhadoria-who-would-say-no-to-being-anarkali/19949156|title=Sonarika Bhadoria: Who would say no to being Anarkali?|date=2018-11-06|website=mid-day|language=en|access-date=2019-07-25|archive-date=2019-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725035943/https://www.mid-day.com/articles/sonarika-bhadoria-who-would-say-no-to-being-anarkali/19949156|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dastaan-e-mohobbat-salim-anarkali-to-go-off-air-sonarika-bhadoria-gets-emotional-on-the-last-day-of-shoot/articleshow/67435615.cms|title=Dastaan-E-Mohabbat: Salim Anarkali to go off air; Sonarika Bhadoria gets emotional on the last day of shoot - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> |- | 2019 |''[[ਇਸ਼ਕ ਮੇ. ਮਰਜਾਵਾਂ]]'' | ਨੇਤ੍ਰਾ ਸ਼ਰਮਾ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sonarika-bhadoria-quits-ishq-mein-marjawaan-says-not-creatively-satisfied/articleshow/69212001.cms|title=Sonarika Bhadoria quits Ishq Mein Marjawaan, says not ‘creatively satisfied’ - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-25}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1dtotho5pzenw0zf59eu296fehtmnkx 0 104084 838514 761952 2026-05-02T19:39:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838514 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਥਿਆ ਸ਼ੈੱਟੀ | image = Athiya Shetty.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1992|11|05}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] | education = [[ਕੈਥੀਡ੍ਰਲ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਕਾਨਨ ਸਕੂਲ]] <br> [[ਅਮਰੀਕਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਬੋਂਬੇ]] | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰਾ]] | years active = 2015–ਵਰਤਮਾਨ | spouse = {{Marriage|[[ਲੋਕੇਸ਼ ਰਾਹੁਲ]]|2023}}<ref>{{Cite web |date=5 September 2022 |title=EXCLUSIVE: Athiya Shetty, KL Rahul ditch 5-star hotels, to get married at Shetty's Khandala Bungalow |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-athiya-shetty-kl-rahul-ditch-5-star-hotels-get-married-shettys-khandala-bungalow-1188059 |access-date=28 September 2022 |website=PINKVILLA |language=en}}</ref> | parents = [[ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ]] (ਪਿਤਾ)<br>[[ਮਾਨਾ ਸ਼ੈੱਟੀ]] (ਮਾਂ) | relatives = See [[List of Hindi film clans#Shetty family (of Sunil Shetty)|Shetty family]] }} '''ਅਥਿਆ ਸ਼ੈੱਟੀ''' (ਜਨਮ 5 ਨਵੰਬਰ 1992)<ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/sunil-shetty-had-a-swell-diwali/101291|title=Sunil Shetty had a swell Diwali|last=KBR|first=Upala (8 November 2010)|website=Mid-Day|access-date=21 November 2015|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224184205/https://www.mid-day.com/articles/sunil-shetty-had-a-swell-diwali/101291|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ।ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ ''ਹੀਰੋ''  ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ''ਦਾਦਾਸਾਹੇਬ ਫਾਲਕੇ ਐਕਸੇਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ''  ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਬੇਸਟ ਫ਼ੀਮੇਲ ਡੇਬਿਊ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/sooraj-pancholi-athiya-shetty-bag-best-debut-at-dada-saheb-phalke-awards/17181182|title=Sooraj Pancholi, Athiya Shetty bag best debut at Dada Saheb Phalke awards|date=29 April 2016|website=mid-day|access-date=2016-08-20}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਸ਼ੈੱਟੀ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਨਵੰਬਰ 1992 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਖੇ ਅਦਾਕਾਰ ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ, ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ, ਅਤੇ ਮਾਨਾ ਸ਼ੈੱਟੀ, ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/acting-with-dad-will-be-weird-athiya-shetty/|title=Acting with dad will be weird: Athiya Shetty|website=indianexpress.com|access-date=12 October 2015}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਤੁਲੂਵਾ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/40906/tuluvas-hardworking-sunil-shetty.html|title=Tuluvas hardworking: Sunil Shetty|website=deccanherald.com|access-date=2 July 2016}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਅਰਧ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਅਰਧ ਪੰਜਾਬੀ ਕਪੂਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Mumbai-girls-were-safe-when-Balasaheb-was-alive-Suniel-Shetty-Suniel-Shettys-Koyelaanchal-Koyelaanchal-movie/articleshow/34735035.cms|title=Mumbai girls were safe when Balasaheb was alive: Suniel Shetty|last=Gupta|first=Priya (7 May 2014)|website=Times of India|access-date=19 August 2015}}</ref> ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੈਥੀਡ੍ਰਲ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਕਾਨਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਬੋਂਬੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲੈ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/Athiya-Shetty-Lesser-known-facts/Athiya-Shetty-Lesser-known-facts/photostory/48699100.cms|title=Athiya Shetty: Lesser known facts|website=The Times of India|access-date=2 July 2016}}</ref> ਉਥੇ ਹੀ, ਉਸਨੇ [[ਸ਼ਰਧਾ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਗਰ ਸ਼ਰਾਫ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲੀ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Athiya-Shetty-My-grandfather-is-larger-than-life-for-me-as-he-has-never-discriminated-between-a-boy-and-a-girl/articleshow/48494323.cms|title=Athiya Shetty: My grandfather is larger than life for me as he has never discriminated between a boy and a girl|website=timesofindia.com|access-date=12 October 2015}}</ref> ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸ਼ੌਂਕ ਵਜੋਂ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਇਕੱਲੀ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸਦਾ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਸੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ [[ਹੀਰੋ (2015 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੀਰੋ]] ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਸਲਮਾਨ ਖ਼ਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ [[ਨੀਖਿਲ ਅਡਵਾਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਫਿਲਮ ਨੇ 33.37 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ (5.1 ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ) ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ ਰਾਧਾ ਮਾਥੁਰ ਨਾਂ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਿਸਨੇ ਇੱਕ ਅਗਵਾਕਾਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਫ਼ਿਰੌਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਧਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਸਟ ਫ਼ੀਮੇਲ ਡੇਬਿਊ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|title=Sooraj Pancholi, Athiya Shetty bag best debut at Dada Saheb Phalke awards|url=http://www.mid-day.com/articles/sooraj-pancholi-athiya-shetty-bag-best-debut-at-dada-saheb-phalke-awards/17181182|work=mid-day.com|accessdate=2 July 2016}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੈਬਸਾਈਟ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ"।<ref>{{cite web|title=Hero Review|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/criticreview/id/718511|work=bollywoodhungama.com|accessdate=12 October 2015}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੇਬੇਲਿਨ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਫਰੈਂਚਾਈਜ਼ੀ ਲਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਬਣ ਗਈ<ref>{{Cite web | title = Athiya is definitely debuting opposite Sooraj: Suniel Shetty | last = Marwah | first = Navdeep Kaur | work = Hindustan Times | date = 9 February 2014 | accessdate = 2016-06-06 | url = http://www.hindustantimes.com/bollywood/athiya-is-definitely-debuting-opposite-sooraj-suniel-shetty/story-Qx2QefLK3U0HMDkFGqPQoL.html;jsessionid=9FDAD6C7C0FAC55F42010ADEF5020B9F | archive-date = 2016-06-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160608042440/http://www.hindustantimes.com/bollywood/athiya-is-definitely-debuting-opposite-sooraj-suniel-shetty/story-Qx2QefLK3U0HMDkFGqPQoL.html;jsessionid=9FDAD6C7C0FAC55F42010ADEF5020B9F | url-status = dead }}</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹਾਇਪਰਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕਰਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੌਸਮੋਪੋਲਿਟਨ, ਵੇਰਵ, ਹਾਰਪਰ'ਸ ਬਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web|title=7 Times Athiya Shetty's Style Was On Point|url=http://www.cosmopolitan.in/celebrity/how-to/a7876/7-times-athiya-shettys-style-was-on-point/|work=cosmopolitan|accessdate=2 July 2016|archive-date=30 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160630185337/http://www.cosmopolitan.in/celebrity/how-to/a7876/7-times-athiya-shettys-style-was-on-point/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Check out: Athiya Shetty on the cover of Harper's Bazaar India|url=http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/8815|work=bollywoodhungama.com|accessdate=2 July 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=GETTING TO KNOW ATHIYA SHETTY|url=http://www.vervemagazine.in/people/athiya-shetty-bollywood-actress|work=vervemagazine.in|accessdate=2 July 2016}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 34px;" ! ਸਾਲ ! ਫਿਲਮਾਂ ! ਰੋਲ ! ਨੋਟਸ |- | 2015 |''ਹੀਰੋ'' |ਰਾਧਾ ਮਾਥੁਰ |ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ |- | 2017 |''ਮੁਬਾਰਕਾਂ'' |ਬਿੰਕਲ ਸੰਧੂ |ਦੂਜੀ-ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.athiyashetty.com/}} * {{IMDb name|7508187}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ 2018]] 8t1j6htjsbtw87jj8x6nyt8doud0j7m 0 104987 838490 783343 2026-05-02T16:54:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838490 wikitext text/x-wiki [[File:Comet Hale-Bopp 1995O1.jpg|thumb|right|ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇੇਤੂ ਦੀ 4 ਅਪਰੈਲ, 1997 ਨੂੰ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ।]] '''ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ''' (ਉਪਚਾਰਿਕ ਨਾਮ '''C/1995 O1''') ਪਿਛਲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ [[ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ [[ਪੂਛਲ ਤਾਰਾ|ਧੂਮਕੇਤੂ]] ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਨੰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ 23 ਜੁਲਾਈ 1995 ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘੇਗਾ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਣ ਤੋਂ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਚਮਕ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਅਤੇ ਬੌਪ ਦੇ ਕਿਆਸ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧੂਮਕੇਤੂ [[ਪਰੀਹੀਲੀਅਨ]] ਤੋਂ 1 ਅਪਰੈਲ, 1997 ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਇਸਨੂੰ 1997 ਦਾ ਮਹਾਨ ਧੂਮਕੇਤੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਧੂਮਕੇਤੂ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਾਲੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧੂਮਕੇਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਹ ਧੂਮਕੇਤੂ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਤਹਿ ਤੇ ਬਲਣ ਵਾਲੀ ਭਾਫ਼ [[ਸੂਰਜ]] ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਜਿੰਨੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਇੰਨੀ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪਥ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਪੂਛ ਤੇ ਉਲਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ।<ref>''Exploring Creation With Astronomy'' by Jeannie K. Fulbright, p.94</ref> == ਖੋਜ == ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੋ [[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]], [[ਐਲਨ ਹਾਲੇ]] ਅਤੇ [[ਥੌਮਸ ਬੌਪ]] ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ 23 ਜੁਲਾਈ 1995 ਨੂੰ ਸੰਯੁੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal |title = The comets of 1995 |last = Shanklin |first = Jonathan D. |journal = Journal of the British Astronomical Association |year = 2000 |volume = 110 |issue = 6 |pages = 311 |url = http://articles.adsabs.harvard.edu//full/2000JBAA..110..311S/0000311.000.html }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹਾਲੇ ਨੇ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਘੰਟੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ [[ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਹ ਲੱਭੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ [[ਐਪਰੈਂਟ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] 10.5 ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ [[ਗਲੋਬੂਲਰ ਕਲਸਟਰ ਐਮ70]] ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕਿ ਐਮ70 ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪਦਾਰਥ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਖੋਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਧੂਮਕੇਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪਦਾਰਥ ਪਿਛਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੇ [[ਸੈਂਟਰਲ ਬੀਊਰੋ ਔਫ਼ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀਕਲ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮਜ਼]] ਨੂੰ [[ਈ-ਮੇਲ]] ਭੇਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਖਗੋਲੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="TimeDiscovery">{{cite news | title = Comet of the decade Part II | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html | work = Time | date = March 17, 1997 | first = Michael D. | last = Lemonick | accessdate = 2008-10-30 | archive-date = 2008-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081130085357/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html | dead-url = yes }} {{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-31 |archive-date=2008-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081130085357/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986055,00.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Hale-Bopp sodium tail.gif|thumb|left|ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੀ ਸੋਡੀਅਮ ਦੀ ਪੂਛ।]] == ਰਸਾਇਣਿਕ ਪਦਾਰਥ == ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਉੱਪਰ ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਧੂਮਕੇਤੂ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਪਰ [[ਆਰਗਨ]] ਗੈਸ ਸੀ।<ref name="Argon">{{cite journal | title=The Discovery of Argon in Comet C/1995 O1 (Hale-Bopp) | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000ApJ...544L.169S | last=Stern | first=S. A. | year=2000 | journal=The Astrophysical Journal | volume=544 | issue=2 | pages = L169–L172 | doi=10.1086/317312 | last2=Slater | first2=D. C. | last3=Festou | first3=M. C. | last4=Parker | first4=J. Wm. | last5=Gladstone | first5=G. R. | last6=A’hearn | first6=M. F. | last7=Wilkinson | first7=E.}}</ref> ਇਸਦੀ ਪੂਛ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਸੋਡੀਅਮ]] ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੱਬੇ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪੂਛ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। == ਯੂ.ਐਫ਼.ਓ. ਦੇ ਦਾਅਵੇ == ਇੱਕ ਬੰਦਾ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਚਕ ਸ਼੍ਰਾਮੇਕ ਸੀ, ਨੇ ਇੱਕ ਘੱਟ ਚਮਕੀਲਾ, ''ਸ਼ਨੀ ਵਰਗਾ'' ਪਦਾਰਥ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਾਲੇ-ਬੌਪ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਰਟ ਬੈਲ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕੋਈ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਲਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਹੀ ਸੀ।<ref name="time">{{cite news | title = The man who spread the myth | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html | work = Time | date = April 14, 1997 | first = Leon | last = Jaroff | coauthors = Willwerth, James | accessdate = 2008-10-30 | archive-date = 2008-11-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081123083645/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html | dead-url = yes }} {{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-31 |archive-date=2008-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123083645/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,986171,00.html |url-status=dead }}</ref> ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ [[ਹੈਵਨਜ਼ ਗੇਟ]] ਕਲਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਡਣ ਤਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref>{{cite journal | title = Heaven's Gate: The End | first = Wendy Gale | last = Robinson | journal = Journal of Computer-Mediated Communication | volume = 3 | issue = 3 | doi = 10.1111/j.1083-6101.1997.tb00077.x | issn = 1083-6101 | url = http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue3/robinson.html | access-date = 2018-03-31 | archive-date = 2011-06-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110610162038/http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue3/robinson.html | dead-url = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610162038/http://jcmc.indiana.edu/vol3/issue3/robinson.html |date=2011-06-10 }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * Newcott, William R. (December 1997). "The age of comets". ''National Geographic'', p.&nbsp;100. == ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ == * [http://www.cometography.com/lcomets/1995o1.html Cometography.com: Comet Hale-Bopp] * [http://www.jpl.nasa.gov/comet NASA Hale-Bopp page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821073111/http://www2.jpl.nasa.gov/comet/ |date=2011-08-21 }} * {{JPL Small Body|name=Hale-Bopp}} * [http://www.shadowandsubstance.com/Past%20graphics/Comet%20Hale-Bopp%20orbit.htm Shadow and Substance.com: Static orbital diagram]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827030726/http://shadowandsubstance.com/Past%20graphics/Comet%20Hale-Bopp%20orbit.htm |date=2011-08-27 }} * [http://one.revver.com/watch/90657/flv/affiliate/14715 Comet Nucleus Animation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083554/http://one.revver.com/watch/90657/flv/affiliate/14715 |date=2007-09-29 }} * [http://hammernews.com/comet2.gif COMET PHOTO ALTERED, UH SCIENTIST SAYS] - ''Honolulu Advertiser'' by Michael Hammerschlag [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧੂਮਕੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਗਰ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖ]] s5jbl37mxo5peucdjav9wdn5j094hxz 0 107377 838448 816869 2026-05-02T12:37:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838448 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਡਾ. ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ|image=Dr. Sindhutai Sapkal, Pune on International Women’s Day 2017 (cropped).jpg|birth_date={{birth date and age|1948|11|14||df=yes}}|birth_place=[[Wardha]], [[Central Provinces and Berar]], [[India]]|residence=ਹਦਸਪੁਰ, [[ਪੂਨੇ]]|nationality=ਭਾਰਤੀ|other names=ਅਨਾਥਾਂ ਦੀ ਮਾਂ Mai (mother)|other_names=Mother of orphans Mai (mother)|known for=Raising orphan children|known_for=ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼|religion=[[ਹਿੰਦੂ]]|spouse=ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸਾਪਕਲ |children=ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ{{citation needed|date=March 2017}}<br>1042 Adopted|father=Abhimanji Sathe}} '''ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ''', ਜਿਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ "ਅਨਾਥਾਂ ਦੀ ਮਾਂ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web |url=http://ckpally.tripod.com/mother/ |title=Mother of Orphans |access-date=2018-05-19 |archive-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215083930/http://ckpally.tripod.com/mother/ |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਡੀਵਾਈ ਪਾਟਿਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ।  == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਨਵੰਬਰ [[1948]] ਨੂੰ ਪਿੰਪਰੀ ਮੇਘੇ  ਪਿੰਡ, ਵਰਧਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਅਭੀਮਾਂਜੀ ਸਾਥੇ, ਪੇਸ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਅਨਚਾਹੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਚਿੰਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ (ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ "ਕਪੜੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਟੁਕੜੇ ਲਈ" ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਪਰ, ਉਸਦੇ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਛਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.hbcse.tifr.res.in/events/sindhutai-sapkal|title=Sindhutai Sapkal|publisher=Homi Bhabha Centre for Science Education,TIFR}}</ref> == ਵਿਆਹ == ਦੱਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਸਾਪਕਲ ਅਲਾਈਸਿਸ ਹਰਬਾਜੀ, ਇੱਕ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦਾ ਨਾਵਾਰਗਾਓਂ ਪਿੰਡ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਵਰਧਾ ਦਾ ਗਾਇਕ, ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸੈਨਿਕ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਫਲ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪੇਂਡੂਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਗਊ ਗੋਬਰ ਦੇ ਇੱਕਠ ਵਿੱਚ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਬਗੈਰ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਚਿਆ। ਉਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਕਲੈਕਟਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਪਕਲ ਸਹੀ ਹੈ।  ==ਕਾਰਜ== ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਨਾਥ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੂੰ "ਮਾਈ" (ਮਾਂ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਕਰੀਬਨ 1,050 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 207 ਜਵਾਈ, 36 ਨੁਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਪੋਤੇ-ਪੋਤਿਆਂ, ਦੋਤੇ-ਦੋਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਅੱਜੇ ਵੀ ਅਗਲੇ ਖਾਨੇ ਲਈ ਲੜ੍ਹ ਰਹਿ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਪਕਲ ਨੇ ਵਧੀਆ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਾਇਆ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੱਚੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਈਆਂ ਧੀਆਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਅਨਾਥ-ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸੰਗਠਨ == * ਸੰਮਤੀ ਬਾਲ ਨਿਕੇਤਨ, ਭੇਲੇਕਰ ਵਸਤੀ, ਹੜਾਪਸਰ, [[ਪੂਨੇ]] * ਮਮਤਾ ਬਾਲ ਸਦਨ, ਕੁੰਭਾਰਵਲਨ, ਸਾਸਵਦ  * ਮਾਈ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਚਿਖਲਦਰਾ, [[ਅਮਰਾਵਤੀ]] * ਅਭਿਮਨ ਬਾਲ ਭਵਨ, ਵਰਧਾ * ਗੰਗਾਧਾਰਬਾਬਾ ਛਤਰਾਲਯਾ, ਗੁਹਾ * ਸਪਤ ਸਿੰਧੂ' ਮਹਿਲਾ ਅਧਾਰ, ਬਾਲਸਾਂਗੋਪਨ ਆਨੀ ਸ਼ਿਕਸ਼ਨ ਸੰਸਥਾ, [[ਪੂਨੇ]] == ਅਵਾਰਡ == ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਨੂੰ 750 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * 2017 - 8 ਮਾਰਚ 2018 ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਨੂੰ '''ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2017''' ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|url=/india/nari-shakti-puraskar/articleshow/63203332.cms}}Missing or empty <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;title=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23citation_missing_title help]){{cite web|url=/india/nari-shakti-puraskar/articleshow/63203332.cms}}</ref> ਇਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ। * 2016- ਵੋਕਹਾਰਡਟ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ 2016 ਦੁਆਰਾ ਸੋਸ਼ਲ ਵਰਕਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ * 2015 - ਅਹਾਮਦਿਯਾ ਮੁਸਲਿਮ ਪੀਸ ਪ੍ਰਾਇਅਜ਼ ਫਾਰ ਦ ਈਅਰ 2014<ref>http://www.themuslimtimes.org/2015/03/countries/india/the-2015-ahmadiyya-muslim-prize-for-the-advancement-of-peace-goes-to-sou-sindhutai-sapkal#ixzz3UX1Qxrwk </ref> * 2014 - ਬਾਸਵਾ ਭੂਸਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ''-2014'', ਜੋ ਬਸਾਵਾ ਸੇਵਾ ਸੰਘ ਪੂਨੇ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। * 2013 - ਮਦਰ ਟਰੇਸਾ ਅਵਾਰਡਸ ਫਾਰ ਸੋਸ਼ਲ ਜਸਟਿਸ<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-harmony-foundation-to-host-mother-teresa-awards-on-nov-9-2033089|title=Harmony Foundation to host Mother Teresa awards on Nov 9|date=8 November 2014|work=dna|publisher=Diligent Media Corporation Ltd.|accessdate=11 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/mother-teresa-awards-given-to-promoters-of-social-justice/|title=Mother Teresa Awards given to promoters of social justice|publisher=Catholic News Agency|accessdate=14 December 2014}}</ref> * 2013 - ''ਦ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਫਾਰ ਆਈਕੋਨਿਕ ਮਦਰ'' ---- (ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ)<ref>{{Cite news|url=http://netindian.in/news/2013/10/01/00026217/mukherjee-confers-first-national-award-senior-citizens|title=Mukherjee confers first National Award for Senior Citizens|date=1 October 2013|publisher=NetIndian|access-date=19 ਮਈ 2018|archive-date=13 ਦਸੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010845/http://netindian.in/news/2013/10/01/00026217/mukherjee-confers-first-national-award-senior-citizens|url-status=dead}}</ref> * 2012 - ਸੀਐਨਐਨ-ਆਈਬੀਐਨ ਅਤੇ ਰਿਲਾਇੰਸ ਫ਼ਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਰੀਅਲ ਹੋਰਸਿਸ ਅਵਾਰਡਸ<ref>{{cite web|url=http://www.realheroes.com/2012-heroes.php|title=Real Heroes|publisher=Reliance Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160331051827/http://www.realheroes.com/2012-heroes.php|archivedate=31 March 2016|deadurl=yes|df=dmy-all}}</ref> * 2010 - ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ ਅਵਾਰਡ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਬਾਲ ਭਲਾਈ ਦੇ ਸਮਾਜ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |title=Sindhutai Sapkal to receive state award child welfare |access-date=2018-05-19 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103120413/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |dead-url=yes }}</ref> * 1996 - ਡੱਟਕ ਮਾਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾਖੋਰੀ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ- ਸੁਨੀਤਾ ਕਲਾਨੀਕੇਤਨ ਟ੍ਰਸਟ, ਤਾਲ– ਸ਼੍ਰੀਰਮਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਹਿਮਦਾਨਗਰ. ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਪੂਨੇ<ref>{{cite web|url=http://www.reminderindia.com/sindhutai-sapkal/|title=Sindhutai Sapkal|publisher=reminderindia.com|access-date=2018-05-19|archive-date=2014-06-17|archive-url=https://archive.today/20140617233246/http://www.reminderindia.com/sindhutai-sapkal/|dead-url=yes}}</ref> * 1992 - ''ਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ  ਸਹਾਇਕ ਅਵਾਰਡ'' * ''ਸਾਹਯਾਦਰੀ ਹਿਰਕਾਨੀ ਅਵਾਰਡ ''({{lang-mr|सह्याद्रीची हिरकणी पुरस्कार}}) * ''ਰਜਾਈ ਅਵਾਰਡ'' ({{lang-mr|राजाई पुरस्कार}}) * ''ਸ਼ਿਵਲੀਲਾ ਗੌਰਵ ਅਵਾਰਡ ''({{lang-mr|शिवलीला महिला गौरव पुरस्कार}}) == ਫਿਲਮ == 2010 ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਮਹਾਦੇਵਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਫਿਲਮ "ਮੀ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ" ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂਤਾਈ ਸਾਪਕਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਵਰਲਡ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 54ਵੇਂ ਲੰਦਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |title=Mee Sindhutai will have its world premiere at the 54th London Film Festival |access-date=2018-05-19 |archive-date=2012-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103120413/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-11-28/pune/27316600_1_cash-award-child-welfare-social-workers |dead-url=yes }}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [https://www.facebook.com/PresidentOfIndia/photos/ms.c.eJxFkccNA1AIQzeK6GX~;xaLgDzk~_UWyMuldFtrWYcn~;0x0nyY~_l4rMLe1KrgCCrxjOTHGuzNJH08~_0KOp7999~;vsC9p6Yr4eG~;zY~_mH0~_~_tPmbrE6jmhf~_ddwb4ss5~;Pv0~;9f0~_Nv3icxqMndnpTp70nc~_aF19~;cKyWbFyGv1Q~;MXx4JfVn9LDBd~;sjn~;Iye~_OnZ7OM8v6g~;juqZz1jGfbb7GPnl5ot~;~_v2z4NfWbyNP2v857t16kkz~;~;j~;N4Ue~;Oo583Q~-~-.bps.a.355886308257701.1073741856.246140099232323/355887321590933/?type=3&theater Receiving award from President Of India] [[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ|Ram Nath Kovind]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * http://www.gits4u.com/women/womenf22.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512022513/http://www.gits4u.com/women/womenf22.htm |date=2016-05-12 }} * http://www.india-intro.com/blog/fan-musings/502-mother-of-orphans-sindhu-tai-sapkal-part-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920184004/http://www.india-intro.com/blog/fan-musings/502-mother-of-orphans-sindhu-tai-sapkal-part-1.html |date=2016-09-20 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] a8uqaambzxpfssq8mvr3clrg4mj25fq 0 107630 838527 615991 2026-05-03T06:45:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838527 wikitext text/x-wiki {{Infobox beverage | name = ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ | image = | caption = ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੱਪ, ਚੇਜ਼ਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ | type = [[ਕੌਫੀ]] | origin = [[ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] (ਅੱਜ ਦਾ [[ਤੁਰਕੀ]]) | region = | color = [[ਗੂੜ੍ਹਾ ਭੂਰਾ]] }} '''ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ''' ({{Lang-tr|ਤੁਰਕ ਖਾਵੇਸੀ}}) ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਗੈਰ ਫਿਲਟਰ [[ਕੌਫ਼ੀ|ਕਾਫੀ]] ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.ricksteves.com/watch-read-listen/read/articles/getting-your-buzz-with-turkish-coffee|title=Getting Your Buzz with Turkish coffee|work=ricksteves.com|accessdate=19 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/travel/story/20140707-the-complicated-culture-of-bosnian-coffee|title=BBC - Travel - The complicated culture of Bosnian coffee|author=Brad Cohen|work=bbc.com|accessdate=19 August 2015}}</ref> ਉਸੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ|ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ]] ਦੇਸ਼। == ਤਿਆਰੀ == ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ, ਕਾਫੀ ਬਾਰੀਕ ਕੌਫੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਕੌਫੀ ਬੀਨ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਅਰੈਬਿਕਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੋਬਸਟਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://resources.urnex.com/blog/making-turkish-coffee-with-a-turkish-barista-champion|title=Making Turkish Coffee with a Turkish Barista Champion|author=Nisan Agca|date=22 November 2017|website==Resources.urnex.com|accessdate=5 May 2018|quote=Some supermarkets sell coffee that is pre-ground, marketed as Turkish coffee, and usually robusta.}}</ref> ਬੀਨਜ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਰੀਕ ਪਾਊਡਰ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੀਸਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਫੀ ਵਰਤਾਉਣ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Coffee_cup_from_Turkey,_Ottoman_period,_late_19th-early_20th_century,_silver,_porcelain.JPG|thumb|ਓਟਮੈਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀ ਕੌਫੀ ਪਿੜਾਈ]] ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ, ਬਰੀਕ ਪੀਸੀ ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਟਕੀ, ਚਿਜ਼ਵੇ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਫਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਹ ਉਬਲੇ, ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਉਬਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਉਬਾਲਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="basan">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-7wnpIi3VRwC&pg=PA37|title=The Middle Eastern Kitchen|author-last=Basan|author-first=Ghillie|publisher=Hippocrene Books|isbn=978-0-7818-1190-3|location=New York|page=37}}</ref> ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੋਰਸਿਲੇਨ ਦੇ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਾਹਵੇ ਫਿੰਜਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। <ref name="engin">{{Cite book|title=Essential Turkish Cuisine|last=Akin|first=Engin|date=2015-10-06|publisher=Abrams|isbn=978-1-61312-871-8}}</ref> [[ਸ਼ੱਕਰ|ਖੰਡ]] ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਫੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਖੰਡ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਫਿੱਕਾ ({{Lang-tr|sade kahve}}: ਸਾਦੇ ਕਾਹਵੇ), ਘੱਟ ਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸ਼ੱਕਰ ਨਾਲ (ਓਰਤਾ ਸੇਕੇਰਲੀ) ਨਾਲ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਦੀ ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਤੁਰਕੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨਾਲ ਜਾਂ ਰੌਕ ਕੈੰਡੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Turkey|url=https://archive.org/details/isbn_9780307928436|last1=Inc|first1=Fodor's Travel Publications|last2=Hattam|first2=Jennifer|last3=Larson|first3=Vanessa|last4=Newman|first4=Scott|date=2012|publisher=Fodor's Travel Publications|isbn=978-0-307-92843-6}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xb62ZJMNVBwC&pg=PA218|title=Classic Turkish Cookery|author-last=Basan|author-first=Ghillie|publisher=I.B. Tauris|isbn=1860640117|page=218}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਲਆਚੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="dugan">{{Cite book|title=The Blue Bottle Craft of Coffee: Growing, Roasting, and Drinking, With Recipes|url=https://archive.org/details/bluebottlecrafto0000free|last1=Freeman|first1=James|last2=Freeman|first2=Caitlin|last3=Duggan|first3=Tara|date=2012-10-09|publisher=Ten Speed Press|isbn=978-1-60774-118-3}}</ref> ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿੱਠੀ ਇਲਾਆਚੀ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਾਲੀ ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਸੇਲਟਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਠੰਡਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੈਸ ਭਰ ਕੇ ਸੋਡਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book| publisher = Storey Publishing| isbn = 978-1-60342-706-7| last = Schloss| first = Andrew| title = Homemade Soda: 200 Recipes for Making & Using Fruit Sodas & Fizzy Juices, Sparkling Waters, Root Beers & Cola Brews, Herbal & Healing Waters, Sparkling Teas & Coffees, Shrubs & Switchels, Cream Sodas & Floats, & Other Carbonated Concoctions| url = https://archive.org/details/homemadesoda0000schl| date = 2011-06-01}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠੀ ਸੀ ਕਿ [[ਕੁਰਾਨ]] ਦੇ ਸਖਤ ਅਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੜਕ ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਸ਼ਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖਪਤ ਮਨ੍ਹਾ ਸੀ। ਪੀਣ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।<ref>{{Cite book| publisher = SAGE| isbn = 978-0-7619-2980-2| last = Gannon| first = Martin J.| title = Understanding Global Cultures: Metaphorical Journeys Through 28 Nations, Clusters of Nations, and Continents| url = https://archive.org/details/understandingglo0003gann| date = 2004}}</ref> ਤੁਰਕ ਕਾਫੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਫ੍ਰਾਂਸ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਾਫੀ ਹਾਊਸ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਯਹੂਦੀ ਦੁਆਰਾ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।1680 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਾਂਸ ਦੇ ਤੁਰਕੀ ਰਾਜਦੂਤ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਈ ਜਲਸਿਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਗੁਲਾਮ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੌਫੀ, ਪੋਰਸਿਲੇਨ ਦੇ ਫਿਨ੍ਜਾਂ ਵਿੱਚ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name=basan /> === ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ, ਸਲੋਵਾਕੀਆ ਅਤੇ ਲਿਥੂਆਨੀਆ === [[ਤਸਵੀਰ:Czech_Turkish_Coffee.jpg|thumb|ਆਮ ਚੈਕ ਜਾਂ ਸਲੋਵਾਕ ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਗ੍ਰਾਮ ਕੌਫੀ ਬੀਨ ਨੂੰ ਉਬਾਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਦਾ [[ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਸਲੋਵਾਕੀਆ]], ਦਾ ਰੂਪ ਅਰਬੀ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਬਾਲਕਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਜਵੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਫੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਹੈ: ਗਰਾਉਂਡ ਕੌਫੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਜਾਂ ਉਬਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਫੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਿਰਫ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਿਥੁਆਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੌਫੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਧੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਜ ਤਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>TV3.lt, [https://www.tv3.lt/naujiena/721137/lietuviska-kava-griauna-mitus-lenkia-italus-vejasi-pasaulio-geriausius Lietuviška kava griauna mitus: lenkia italus, vejasi pasaulio geriausius], retrieved February 16, 2018.</ref> ਹਾਲ ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਚਿਜ਼ਵੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਅਸਲੀ ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਰਕੀ ਕੌਫੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਪਰ ਲਿਖੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>LAZAROVÁ Daniela, [http://www.radio.cz/en/section/panorama/czech-baristas-compete-in-the-art-of-coffee-making Czech baristas compete in the art of coffee-making] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110130917/http://www.radio.cz/en/section/panorama/czech-baristas-compete-in-the-art-of-coffee-making |date=2016-11-10 }}, ''Radio Prague'', May 12, 2011.</ref><ref>Piccolo neexistuje, ''[http://www.piccoloneexistuje.cz/turek Turek]''.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing non-English-language text]] oyaz1o7rixsxv31nvmevfjpmljps8ou 0 108425 838480 810075 2026-05-02T15:43:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838480 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ |image size=<!-- DISCOURAGED per WP:IMGSIZE. Use image_upright. -->|image_size=<!-- DISCOURAGED per WP:IMGSIZE. Use image_upright. --> |birth_name=<!-- only use if different from name above --> |birth_date=1982|birth_place=[[ਡੁਬਈ]], [[ਯੂਏਈ]] |baptised=<!-- will not display if birth_date is entered -->|disappeared_date=<!-- {{disappeared date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (disappeared date then birth date) -->|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|burial_place=<!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) -->|burial_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|resting place coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|resting_place_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> |residence=[[ਬ੍ਰੇਸਵੇ]], [[ਡੋਡਾ]], [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] |education=* [[ਬੀਕੌਮ]] * [[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]] [[ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਾਹਿਤ]] |alma mater = ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕਾਲਜ, ਬੈਂਗਲੂਰੂ * [[ਬਿਸ਼ਪ ਕਾਟਨ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ]] * [[ਇੰਡੀਅਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਦੁਬਈ]] |occupation=*[[ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] ਡਾਇਰੈਕਟਰ/ਅਧਿਆਪਕ (2009-ਮੌਜੂਦ) ਪਲਾਨੈਟਸਰਫ ਕਰੀਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਿਟਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਪਾਦਕ/ਕੰਟੈਂਟ ਲੇਖਕ (2008) *ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਕਨਵਰਜੈਂਸ ਲਿਮਟਿਡ ਵਿੱਚ ਕੰਟੈਂਟ ਲੇਖਕ/ਕਾਪੀ ਐਡੀਟਰ (2007-08) *ਡੀਲਕਸ ਡਿਜੀਟਲ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਲੀਡ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਪੋਰਟ ਸਰਵਿਸਜ਼) (2005-07) *ਕੇਪੀਐਮਜੀ, ਬੰਗਲੌਰ (2003-04) ਵਿੱਚ ਸਟਾਫ ਅਕਾਊਂਟੈਂਟ (ਆਡਿਟ ਟ੍ਰੇਨੀ) |agent=<!-- Discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source -->|known for=[[Haji Public School]]|known_for=[[Haji Public School]]|notable works=<!-- produces label "Notable work"; may be overridden by <nowiki>|</nowiki>credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by <nowiki>|</nowiki>works=, which produces label "Works" -->|notable_works=<!-- produces label "Notable work"; may be overridden by <nowiki>|</nowiki>credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by <nowiki>|</nowiki>works=, which produces label "Works" -->|net worth=<!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source -->|net_worth=<!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source -->|height=<!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) -->|weight=<!-- "X kg", "X lb" or "X st Y lb" plus optional reference (conversions are automatic) -->|religion=<!-- Religion should be supported with a citation from a reliable source, showing self-identification if a living person; do not add a religious denomination here -->|denomination=<!-- Denomination should be supported with a citation from a reliable source -->|criminal charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|criminal_charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|spouse=<!-- Use article title or common name -->|partner=<!-- (unmarried long-term partner) -->|parents=Saleem Haji and Tasneem Haji|father=<!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->|mother=<!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->|awards=* L'oreal Paris Femina Award 2013 for Education *State Award for Social Reforms and Empowerment, 2017 |website=http://www.hajipublicschool.org}} '''ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ''' ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ, ਗ਼ੈਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸਕੂਲ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2009 ਵਿੱਚ ਹੋਰੀ, ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਿੲਹ ਸਕੂਲ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਪਿੰਡ ਡੋਡਾ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।.<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thebetterindia.com/31348/haji-public-school-in-jammu-and-kashmir/|title=How One School Is Bringing World Class Education to 320 Children in Remote Jammu & Kashmir - The Better India|date=2015-08-26|work=The Better India|access-date=2016-12-22|language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.shurukaro.com/index.php/community/apps/canvas/27-discussions/group/33-teachersquare?customView=item&discussionId=130|title=Shurukaro.com - Interview with Ms. Sabbah Haji, Director, Haji Public School, Breswana, Jammu and Kashmir|website=www.shurukaro.com|access-date=2016-12-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸੱਬ੍ਹਾ ਦਾ ਜਨਮ ਦੁਬਈ ਵਿੱਖੇ 1982 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਲੀਮ ਹਾਜੀ, ਸ਼ੀਪਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ ਸੀ। ਸੱਬ੍ਹਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਰੇਸਵਨਾ ਪਿੰਡ, ਡੋਡਾ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1980ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਿੲਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1997 ਵਿੱਚ ਬੈਂਗਲੌਰ ਵੱਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ, ਬਰੇਸਵਾਨਾ, ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਸਕੂਲ ਦਾ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਪਰ ਹੈ। ==ਪਰਿਵਾਰ== ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਡੋਡਾ ਦੇ ਬਰੇਸਵਾਨਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਸਲੀਮ ਹਾਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੰਮੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਦੁਬਈ, ਯੂ.ਏ.ਈ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2000 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਸਕੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਰੇਸਵਾਨਾ ਦੇ ਸਰਪੰਚ (ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੈਡਮੈਨ) ਚੁਣੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Dreams/917/schooling-change.html|title=Schooling change|website=www.theweekendleader.com|access-date=2016-12-22|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202094948/https://www.theweekendleader.com/Dreams/917/schooling-change.html|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.hajipublicschool.org/management.html|title=Management|website=HAJI PUBLIC SCHOOL|access-date=2016-12-22|archive-date=2016-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223063334/http://www.hajipublicschool.org/management.html|url-status=dead}}</ref> ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਤਸਨੀਮ ਹਾਜੀ, ਸਾਲ 2009 ਤੋਂ ਹੀ ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। ਤਸਨੀਮ ਹਾਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੁਬਈ, ਯੂ.ਏ.ਈ. ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੱਬ੍ਹਾ ਦਾ ਚਾਚਾ, ਨਸੀਰ ਹਾਜੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਡ੍ਰਾਇਵਿੰਗ ਫੋਰਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਫੰਡਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ- ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਬਈ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਬਈ, ਜਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕਈ ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਖੁਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਨਸੀਰ ਹਾਜੀ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਸੀਰ ਹਾਜੀ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਡੋਡਾ ਵਿਖੇ "ਹਾਜੀ ਅਮੀਨਾ ਚੈਰੀਟੀ ਟਰੱਸਟ" ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਟਰੱਸਟ ਡੋਡਾ ਖੇਤਰ ਵਿਖੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਮੁਹੱਈਆ, ਡਾਕਟਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.aquila-style.com/focus-points/mightymuslimah/journey-of-haji-school-by-sabbah-haji/100890/|title=Journey Of HAJI school by Sabbah Haji|date=2015-05-01|newspaper=Aquila Style|language=en-US|access-date=2016-12-22}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.hajipublicschool.org/about-us.html|title=About Us|website=HAJI PUBLIC SCHOOL|access-date=2016-12-22|archive-date=2016-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223062920/http://www.hajipublicschool.org/about-us.html|url-status=dead}}</ref> ==ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ== ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਦੁਬਈ ਤੋਂ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ 1997 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲੁਰੂ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੋਂ ਹਾਜੀ ਨੇ ਬਿਸ਼ਪ ਕਾਟਨ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ ਬੰਗਲੁਰੂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲੁਰੂ ਦੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਕਾਮਰਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੱਬ੍ਹਾ ਕੇ.ਪੀ.ਐਮ.ਜੀ., ਬੰਗਲੌਰ (2003-2004) ਵਿੱਚ ਸਟਾਫ ਅਕਾਉਂਟੈਂਟ (ਆਡਿਟ ਟ੍ਰੇਨੀ); ਡੀਲਕਸ ਡਿਜੀਟਲ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ (2005-2007) ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਲੀਡ (ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸਪੋਰਟ ਸਰਵਿਸਿਜ਼); ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਕਨਵਰਜਨ ਲਿਮਟਿਡ ਵਿੱਚ ਸਮੱਗਰੀ ਲੇਖਕ / ਕਾੱਪੀ ਸੰਪਾਦਕ (2007-2008); ਪਲੇਨੇਟਸਫ ਕ੍ਰਿਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ (2008) ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ ਸੰਪਾਦਕ/ਸਮਗਰੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਅਮਰਨਾਥ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਦੀ ਮਾਂ, ਤਸਨੀਮ ਹਾਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੁੰਦਿਆ ਦੇਖਿਆ। ਤਦ ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਬੰਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ==ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ== 2008 ਵਿੱਚ ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਬਰੇਸਵਾਨਾ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਗਾਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਉਦਾਸੀਨ ਵਤੀਰੇ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਬਰੇਸਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ (ਐਚ.ਪੀ.ਐਸ.) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2009 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/living/harbingers-of-hope-on-womens-day-salute-these-five-angels-of-change-in-kashmir-2663482.html|title=Harbingers of hope: On Women's Day, salute these five angels of change in Kashmir - Firstpost|date=2016-03-08|newspaper=Firstpost|language=en-US|access-date=2016-12-22}}</ref> ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ 4 ਮਈ 2009 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣਾ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇੰਨੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਸਕੂਲ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਲ 2008 ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਤਸਨੀਮ ਹਾਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋ ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਬੰਗਲੁਰੂ ਤੋਂ ਸੱਬ੍ਹਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਕੰਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਤਸਨੀਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਗਭਗ 25 ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੁਣ 350 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ।<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.motivateme.in/sabbah-haji-a-fresh-whiff-of-change-blowing-across-kashmir/|title=Sabbah Haji- A fresh whiff of change blowing across Kashmir – MotivateMe.in|website=www.motivateme.in|access-date=2016-12-22|archive-date=2016-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223132323/http://motivateme.in/sabbah-haji-a-fresh-whiff-of-change-blowing-across-kashmir/|dead-url=yes}}</ref> ਹਾਜੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ੍ਰੀ ਨਸੀਰ ਹਾਜੀ ਦੁਆਰਾ ਡੋਡਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜੀ ਅਮੀਨਾ ਚੈਰੀਟੀ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਹੁਣ ਹਾਜੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ 2011 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਜੀ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੀਮ ਹਾਜੀ, ਤਸਨੀਮ ਹਾਜੀ ਅਤੇ ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਹਨ। ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਨਸੀਰ ਹਾਜੀ ਤੋਂ ਇਸ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ==TED ਵਿਖੇ ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ== ਸੱਬ੍ਹਾ ਹਾਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੀ.ਈ.ਡੀ. (TED) ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੀ.ਆਈ.ਟੀ.ਐਸ. ਪਿਲਾਨੀ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਟੀ.ਈ.ਡੀ.ਐਕਸ. ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ ਸਿੰਬੀਓਸਿਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਵਲੇ, ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਰਾਹਿਲ ਖੁਰਸ਼ੀਦ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀ.ਈ.ਡੀ.ਐਕਸ. ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਸਹਿਯੋਜਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ==ਇਨਾਮ== * ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਲੋਰੀਅਲ ਪੈਰਿਸ ਫੈਮਿਨਾ ਅਵਾਰਡ 2013<ref>{{Cite news|url=http://www.femina.in/lifestyle/in-the-news/and-the-winners-are%E2%80%A6-1082.html|title=And the winners are…|newspaper=femina.in|access-date=2017-02-19}}</ref> * ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਲਈ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਟੇਟ ਅਵਾਰਡ, 2017<ref>{{Cite news|url=http://www.dailyexcelsior.com/neeraj-rohmetra-gets-state-award-2/|title=Neeraj Rohmetra gets State Award|date=2017-01-27|newspaper=Jammu Kashmir Latest News {{!}} Tourism {{!}} Breaking News J&K|access-date=2017-02-19|language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] cbv9k5ssmjhaxbn6mbt7isgf2wh00sp 0 109977 838492 626480 2026-05-02T17:00:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838492 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਹਿਚਕੀ | image = Hichki - Poster.jpg | alt = The poster features Rani Mukerji Rabdi and the title appears at bottom. | caption = | director = ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ | producer = ਮਨੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ | writer = ਅੰਕੁਰ ਚੌਧਰੀ {{small|(ਸੰਵਾਦ)}} | screenplay = {{ubl|ਅੰਕੁਰ ਚੌਧਰੀ|ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ|ਅੰਬਰ ਹਦਪ|ਗਣੇਸ਼ ਪੰਡਤ}} | story = {{ubl|ਅੰਕੁਰ ਚੌਧਰੀ|ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ|ਅੰਬਰ ਹਦਪ|ਗਣੇਸ਼ ਪੰਡਤ}} | based on = {{based on|''ਫ੍ਰੰਟ ਆਫ ਦਿ ਕਲਾਸ''|ਬ੍ਰੈਡ ਕੋਹੇਨ|ਲੀਸਾ ਵਿਸੌਕੀ}} | starring = [[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]] | music = <small>'''(ਗਾਣੇ)'''</small><br>[[ਜਸਲੀਨ ਰੋਇਲ]]<br><small>'''(ਸਕੋਰ)'''</small><br>ਹਿਤੇਸ਼ ਸੋਨਿਕ | cinematography = ਅਵਿਨਾਸ਼ ਅਰੁਣ | editing = ਸ਼ਵੇਤਾ ਵੈਂਕਟ ਮੈਥਿਊ | studio = ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼<ref name ="Rani Mukerji on her comeback film Hichki: Wanted a script that would challenge and excite&nbsp;me">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rani-mukerji-comeback-film-hichki-siddharth-p-malhotra-4546543/|title=Rani Mukerji on her comeback film Hichki: Wanted a script that would challenge and excite&nbsp;me|newspaper='''ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ'''|date=27 February 2017|accessdate=1 March 2017|last=Sharma|first=Priyanka}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/rani-mukerji-to-make-comeback-with-women-centric-film-hichki/article17377141.ece|title=Rani Mukerji to make comeback with 'Hichki' |newspaper=[[The Hindu]]|date=27 February 2017|accessdate=1 March 2017|author=PTI}}</ref> | distributor = ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ | released = {{film date|2018|3|23|df=yes}} | runtime = 116 ਮਿੰਟ | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | budget = {{INR}}20 [[ਕਰੋੜ]]<ref>{{cite tweet|user=taran_adarsh|author=Taran Adarsh|number=976771456695611393|title=#Hichki screen count... India: 953 Overseas: 343 Worldwide total: 1296 screens #Hichki economics... Cost of Production: ₹ 12 cr Prints & Advertising: ₹ 8 cr Total: ₹ 20 cr|date=22 March 2018|accessdate=23 March 2018}}</ref> | gross = {{INR}}76.54 [[ਕਰੋੜ]]<ref name="BH Gross">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-break-hichki/|title=Box Office: Worldwide collections and day wise break up of Hichki|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=2 April 2018}}</ref> }} ''''ਹਿਚਕੀ(ਫ਼ਿਲਮ)'''' (हिचकी {{IPA-hns | ɦɪtʃkiː | hi}}) [[2018]] ਸੰਨ੍ਹ ਦੀ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ-ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜੋ 'ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ' ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ "ਮਨਸੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ" ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਬੈਨਰ "ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼" ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ [[ਬ੍ਰੈਡ ਕੋਹੇਨ]] ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ '''ਫਰੰਟ ਆਫ਼ ਦ ਕਲਾਸ: ਕਿਵੇਂ 'ਟੂਰੈਟ ਸਿੰਡਰੋਮ' ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਾਇਆ''' ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ(ਰੂਪ) ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਯਸ਼ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/201217/hichki-is-a-brand-new-film-says-the-makers-of-rani-mukerjis-upcoming-movie.html|title=The makers of Rani Mukerji's Hichki rebuff the claim of plagiarism|author=Deccan Chronicle|date=20 December 2017|work='''Deccan Chronicle'''|access-date=20 December 2017}}</ref>'ਹਿਚਕੀ' ਵਿੱਚ [[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]] ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਖਿਅਕ(ਅਧਿਆਪਕ) ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਟੂਰੈਟ ਸਿੰਡਰੋਮ]] ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਟ੍ਰੇਲਰ [[19 ਦਸੰਬਰ]] [[2017]] ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood-hichki-trailer-launch-rani-mukerji-comfortable-romancing-younger-actors-on-screen-see-pics-417795|title=Hichki trailer launch: Rani Mukerji comfortable romancing younger actors on screen, see pics|access-date=21 December 2017|date=19 December 2017|author=India TV Entertainment Desk|work='''India TV'''|publisher=Independent News Service}}</ref> ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾ-ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ [[23 ਮਾਰਚ]] [[2018]] ਨੂੰ ਪਰਦਾਪੇਸ਼(ਰਿਲੀਜ਼) ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite web|url=http://www.firstpost.com/entertainment/thugs-of-hindostan-tiger-zinda-hai-hichki-release-dates-announced-by-yrf-heres-when-they-come-to-theatres-4047055.html |publisher='''Firstpost''' |work=Showsha |title=Thugs of Hindostan, Tiger Zinda Hai, Hichki release dates announced by YRF: Here's when they come to theatres|author=PTI|date=15 September 2017|accessdate=23 March 2018}}</ref> ਹਿਚਕੀ [[18 ਜੂਨ]] [[2018]] ਨੂੰ '''ਸੰਘਾਈ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ''' 'ਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/rani-mukerjis-hichki-china-bound-will-be-screened-at-shanghai-film-fest-1862863 |title=Rani Mukerji's Hichki China-Bound, Will Be Screened At Shanghai Film Fest |publisher=''' ਐੱਨ.ਡੀ.ਟੀ.ਵੀ.'''}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rani-mukerji-hichki-shanghai-international-film-festival-5222654/ |title=Rani Mukerji starrer Hichki receives standing ovation at Shanghai International Film Festival |publisher='''ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ'''}}</ref> ==ਗੋਂਦ/ਪਲਾਟ== ਨੈਣਾ ਮਾਥੁਰ ([[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]]), ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਬੀ.ਈ.ਈ.) ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ(ਐਮਐਸਸੀ) ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ 'ਟੂਰੈਟ ਸਿੰਡਰੋਮ' ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਕਾਬੂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੜਿੱਕਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੇ 5 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ (ਸੁਪ੍ਰਿਆ ਪਿਲਗਨਕਰ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ (ਹੁਸੈਨ ਦਾਲਾਲ) ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ (ਸਚਿਨ ਪਿਲਗਨਕਰ) ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ 'ਨੈਨਾ' ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਨੈਨਾ ਨੂੰ 'ਸੇਂਟ ਨੋਟਕਰਸ' ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਨੌਕਰੀ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਸਕੂਲ ਲਈ ਇੰਨੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨੈਨਾ ਨੇ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ 'ਸੇਂਟ ਨੋਟਕਰ' ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ 'ਮਿਸਟਰ ਖਾਨ' (ਵਿਕਰਮ ਗੋਖਲੇ) ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਨੈਨਾ ਦਾ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮਾਹੌਲ ਮੌਜੂਦਾ ਸਕੂਲ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '9 ਐੱਮ.(ਜਮਾਤ ਦਾ ਸੈਕਸ਼ਨ) ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ [[ਸਕੂਲ]] ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਲਈ ਕਲਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਨੈਨਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਬੇਈਮਾਨ, ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਆਮ ਲਾਲ(ਸਕੂਲ ਦਾ ਪੀਅਨ), ਉਸ ਨੇ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ '9 ਐੱਫ.' ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇੜੇ ਦੇ ਝੌਂਪੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੋਟਾ ਭਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਮਾਤ(ਕਲਾਸ) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਨੈਨਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਕਲਾਸ ਰੂਮ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਕਲਾਸ]] ਨਾਲ਼ ਨਜਿੱਠਣ ਸਮੇਂ ਸਥਿਰਤਾ ਦਿਖਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਰਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਹਲਕੇ ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੀਆਂ ਤਾਕੀਆਂ(ਵਿੰਡੋਜ਼) ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਨਾ ਨੇ ਕਲਾ(ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ) ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਮਿਸਟਰ ਵਾਡੀਆ (ਨੀਰਜ ਕਬੀ), 9 ਵੀਂ ਕਲਾਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, '9 ਐੱਫ.' ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਨਾਪਸੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ 'ਪ੍ਰਿੰਕਟ' ਦੇ ਨਾਲ਼ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਨੈਨਾ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਡੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 9 ਐੱਫ. ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸਟ ਬੈਜ(ਅਭਿਆਸ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਸਕੂਲ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ 'ਸਾਇੰਸ ਫ਼ੇਅਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਜਮਾਤ '9 ਏ.' ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਡੀਆ ਦੁਆਰਾ '9 ਐੱਫ.ਐਚ.' ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ, ਜੋ 9 ਐਫ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਨੀਵੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ '9 ਐਫ.' ਨੈਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ [[ਦਿਲ]] ਨਾਲ਼ ਉਸਨੇ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਤੀਸ਼ (ਹਰਸ਼ ਮਾਇਰ), ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ ਜੋ ਨੈਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '9 ਏ.' ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਸ੍ਰੀ ਵਾਡੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ (ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। '9 ਐੱਫ.' ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨੈਨਾ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਲਾਸ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰੇਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਨਿਰਾਸ਼, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਤੀਸ਼ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। '9 ਐੱਫ.' ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਆਮ ਲਾਲ ਅਤਿਸ਼ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸਵਾਲ ਪੱਤਰ ਦੇ ਕਾਪੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੱਗਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਵੀਚਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। '9 ਐੱਮ.' ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਲਾਸ ਉੱਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਆਮ ਲਾਲ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਲਈ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਪ੍ਰੀਕਟ ਪਿਨਿੰਗ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਵਾਡੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਆਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ '9 ਐਫ.' ਠੱਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਵਾਡੀਆ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਫ਼ਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨੈਨਾ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਬੈਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਆਮ ਲਾਲ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਡੀਆ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ [[ਤਰਲ]] [[ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ]] ਵਿਸਫ਼ੋਟ ਕੀਤਾ। '9 ਏ.' ਅਤੇ '9 ਐੱਫ.' ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਇੰਸ ਫ਼ੇਅਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਨੈਨਾ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਨੋਟਕੇਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 25 ਸਾਲ ਤਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਬੋਲੀ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਖ਼ਰੀ ਉਹ '9 ਐੱਫ.' ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਫ਼ਲ ਬਾਲਗ ਹਨ। ==ਅਦਾਕਾਰ/ਸਿਤਾਰੇ== {{div col}} # [[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]] ਨੈਨਾ ਮਾਥੁਰ ਵਜੋਂ #ਸਚਿਨ ਪਿਲਗਨਕਰ (ਸ਼੍ਰੀ ਮਥੁਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ-ਨੈਨਾ ਦੇ ਪਿਤਾ) #ਹੁਸੈਨ ਦਿਆਲ (ਵਿਨੈ ਮਾਥੁਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ-ਨੈਨਾ ਦੇ ਭਰਾ) #ਹਰਸ਼ ਮਾਇਰ (ਆਤਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) #ਸਪਾਰਸ਼ ਖਾਂਚੰਦਨੀ (ਓਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ) #ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਯੰਗਲ (ਅਬਦੁੱਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ) #ਕਲੈਵਨਨ ਕਨਨ (ਰਘੁ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ) #ਰੋਹਿਤ ਸੁਰੇਸ਼ ਸਾਰਫ (ਅਕਸ਼ੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) #ਵਿਕਰਮ ਗੋਖਲੇ (ਮਿਸਟਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) #ਆਸਿਫ਼ ਬਸਰਾ (ਸ਼ਿਆਮਲਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ) #ਸੁਪੀਰੀਓ ਬੋਸ (ਮਿਸਟਰ ਪਰੇਰਾ ਤੌਰ 'ਤੇ) #ਜੰਨਤ ਜ਼ੁਬੈਰ ਰਾਮਨਾਨੀ (ਨਤਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) #ਕੁਨਾਲ ਸ਼ਿੰਦੇ ਨੂੰ (ਸੀਨੀਅਰ ਪੰਕਜ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ) #ਅਮਾਨ ਗੋਂਟਰਾਰਾ ਦਾ ਕੈਮੀਓ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। {{div col end}} ==ਨਿਰਮਾਣ== ''''ਬ੍ਰੈਡ ਕੋਹਾਨ'''' ਦੀ ਕਿਤਾਬ 'ਫਰੰਟ ਆਫ਼ ਦ ਕਲਾਸ' ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਮੌਕੇ ਵੇਖੋ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਆਦਿਤਿਆ ਚੋਪੜਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਨਸ਼ਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 'ਮਨੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ' ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੇਠ ''''ਬੇਫ਼ਿਕਰੇ'''' ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/hichki-director-siddharth-p-malhotra-on-the-struggle-to-get-the-film-made-and-how-yrf-rani-mukerji-came-on-board-4414635.html |title=Hichki director Siddharth P Malhotra on the struggle to get the film made, and how YRF, Rani Mukerji came on board |publisher='''First Post'''}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਦੇ ਮੂਲ ਡਰਾਫਟ ਦੀ ਲਿਪੀ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਜੋ ਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਸਨੇ 'ਮਨਸੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ' ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/hichki-was-supposed-to-be-a-male-centric-film-sidharth-p-malhotra/story-E3QBTVgW1w0DZexeJm9grI.html |title=Hichki was supposed to be a male-centric film: Sidharth P Malhotra |publisher='''Hindustan Times'''}}</ref> ==ਅਦਾਕਾਰ-ਚੋਣ== [[ਅਕਤੂਬਰ]] [[2016]] ਵਿਚ, ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ [[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]] ਨੇ "ਯਸ਼ ਰਾਜ ਫਿਲਮਜ਼" 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-rani-returns-2261021 |title=Rani returns |publisher='''DNA India'''}}</ref><ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/rani-mukerjis-reportedly-signs-next-film-details-here-1470408 |title=Rani Mukerji Reportedly Signs Next Film |publisher='''ਐੱਨ.ਡੀ.ਟੀ.ਵੀ'''}}</ref>[[ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[2017]] ਵਿਚ, ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ ਦੀ ਅਗ਼ਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਹਿਚਕੀ' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rani-mukerji-plans-her-comeback-with-yrf-s-hichki/story-r4ILp6IYM6i1JDUxPNZYVN.html |title=Rani Mukerji plans her comeback with YRF’s Hichki |publisher='''ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼''' }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yashrajfilms.com/news/detail/2017/02/27/rani-mukerji-returns-to-acting-with-hichki |title=Rani Mukerji Returns To Acting With HICHKI |publisher='''ਯਸ਼ਰਾਜ ਫ਼ਿਲਮਜ਼'''}}</ref> ==ਫ਼ਿਲਮਾਕਣ== ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ [[4 ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[2017]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/hichki-rani-mukerji-starts-shooting-is-she-playing-a-teacher-in-her-comeback-watch-video-4599283/ |title=Hichki: Rani Mukerji starts shooting. Is she playing a teacher in her comeback? |publisher='''The Indian Express'''}}</ref> ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ [[5 ਜੂਨ]] [[2017]] ਨੂੰ ਮਹਿਬੂਬ ਸਟੂਡੀਓਜ਼-ਬਾਂਦਰਾ ([[ਮੁੰਬਈ]])ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{cite web |url=https://www.mid-day.com/articles/rani-mukerji-hichki-yrf-aditya-chopra-mumbai-bollywood-news-twitter/18314166 |title=Rani Mukerji wraps up shoot of her next film 'Hichki' |publisher='''Mid-Day''' |access-date=2018-08-08 |archive-date=2018-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703104014/https://www.mid-day.com/articles/rani-mukerji-hichki-yrf-aditya-chopra-mumbai-bollywood-news-twitter/18314166 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-rani-mukerji-wraps-up-hichki-in-lightning-fast-speed-2462191 |title=Rani Mukerji wraps up Hichki in lightning fast speed! |publisher='''DNA India'''}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/hichki-rani-mukerji-wraps-up-shooting-for-comeback-film-under-yrf-3523767.html |title=Hichki: Rani Mukerji wraps up shooting for comeback film under YRF |publisher='''First Post'''}}</ref> ਚਾਲਕ ਦਲ ਨੇ [[12 ਨਵੰਬਰ]] [[2017]] ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ਼ ਪੈਚ ਅਪ ਕੀਤਾ। ==ਸੰਗੀਤ== 'ਹਿਚਕੀ' ਦਾ ਸੰਗੀਤ 'ਜੈਸਲਿਨ ਰਾਇਲ' ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 'ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਸਕੋਰ' ਹਿਟਸ਼ ਸੋਨਿਕ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ, ਜੈਦੀਪ ਸਾਹਨੀ, ਨੀਰਜ ਰਾਜਾਵਤ, ਆਦਿਤਿਆ ਸ਼ਰਮਾ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਕਲਟਨ ਨੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਐਲਬਮ ਵਿੱਚ 7 ​​ਟਰੈਕ ਹਨ ਅਤੇ [[20 ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[2018]] ਨੂੰ 'ਯਸ਼ ਰਾਜ ਸੰਗੀਤ' ਦੁਆਰਾ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ== ਹਿਚਕੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਟ੍ਰੇਲਰ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਮੈਲਬੌਰਨ ਅਧਾਰਿਤ ਲੇਖਕ ਨਿਸ਼ਾਂਤ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਿਧਾਰਥ ਪੀ. ਮਲਹੋਤਰਾ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/rani-mukerjis-hichki-writer-accuses-yash-raj-films-of-taking-away-his-writing-credit-goes-on-twitter-rant-4268253.html |title=Rani Mukerji's Hichki: Writer accuses Yash Raj Films of taking away his writing credit; goes on Twitter rant |publisher='''First Post'''}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/reel/862159/yrf-fights-twin-hiccups-for-hichki-says-its-an-official-adaptation-no-writer-shortchanged |title=YRF fights twin hiccups for ‘Hichki’, says it’s an official adaptation; no writer shortchanged |publisher=Scroll}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬ੍ਰੈਡ ਕੋਹਾਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, 'ਅਮੋਲ ਗੁਪਤੇ' ਅਤੇ 'ਅੱਬਾਸ ਤਹਿਰੇਲਾ' ਸਮੇਤ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੀ]] [[ਫ਼ਿਲਮ]] ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ "ਰਚਨਾਤਮਕ ਯੋਗਦਾਨ" ਹੋਣ ਦੇ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/hichki-director-sidharth-p-malhotra-responds-to-writing-credit-accusations-says-they-are-baseless-4269029.html |title=Hichki director Sidharth P Malhotra responds to writing credit accusations, says they are baseless |publisher='''First Post'''}}</ref> ਸਿਧਾਰਥ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਪਟਕਥਾ (ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ) ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/who-wrote-rani-mukerji-s-hichki-the-curious-case-of-missing-credits/story-dFbYsiptiWCFVoLOjq7VgP.html |title=Who wrote Rani Mukerji’s Hichki: The curious case of missing credits |publisher='''ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼'''}}</ref> ==ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ(ਪ੍ਰਾਪਤੀ)== '''ਹਿਚਕੀ''' ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਟੂਰੈਟ ਦੇ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="BH Gross"/><ref>{{cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/hichki-movie-review-this-what-critics-celebs-say-about-rani-mukerji-starrer-764713 |title=Hichki movie review: This is what critics, celebs say about Rani Mukerji-starrer |publisher='''ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਜ਼ਨਸ ਟਾਈਮਜ਼'''}}</ref>'ਰਿਵਿਊ ਐਗਰੀਗ੍ਰਾਟਰ ਵੈਬਸਾਈਟ "ਰੈਟਨ ਟੋਮੈਟੋਜ਼" 'ਤੇ, ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ 5 ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 80% ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਰੇਟਿੰਗ ਹੈ ਅਤੇ 6/10 ਇੱਕ ਔਸਤ ਰੇਟਿੰਗ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/hichki |title=Hichki - Tomatometer |publisher='''Rotten Tomatoes'''}}{{Rating|6|10}}</ref>'''ਦਿ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ ਇੰਡੀਆ''' ਦੇ ਰਚਿਤ ਗੁਪਤਾ ਨੇ 5 ਵਿੱਚੋਂ 3.5 ਦਾ ਰੇਟਿੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਜ਼ਗੀ, ਸੂਝ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਖ਼ੂਬੀਆ ਹਨ।"<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/hichki/movie-review/63428161.cms |title=Hichki Movie Review |publisher='''ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'''}}{{Rating|3.5|5}}</ref>'ਰਾਜੀਵ ਮਸੰਦ' ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 5 ਵਿੱਚੋਂ 3 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਹਿਚਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਸੰਗਤ ਹੈ ਪਰ ਚੰਗੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੀ ਹੈ। '9 ਐਡੀ ਡੀ.' ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਸੈਬਾਲ ਚੈਟਰਜੀ ਨੇ ਫਿਲਮ ਨੂੰ 2.5 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹਿਚਕੀ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿਚਕੀ ਦੇ [[ਦਿਲ]]ਦੀ [[ਕਹਾਣੀ]] ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਹੈ। |ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਿਤ-ਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਸਨੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕ਼ਤ ਨਾਲ਼ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।"<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/hichki-movie-review-rani-mukerji-gets-full-marks-but-this-film-is-not-a-class-act-1827719 |title=Hichki Movie Review: Rani Mukerji Gets Full Marks But This Film Is Not A Class Act |publisher='''ਐੱਨ.ਡੀ. ਟੀ.ਵੀ.'''}}{{Rating|2.5|5}}</ref>''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼'' ਦੇ ਰੋਹਿਤ ਵਟਸ ਨੇ [[ਫ਼ਿਲਮ]] ਨੂੰ 5 ਵਿੱਚੋਂ 2.5 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ-ਪਹਿਚਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ."<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/movie-reviews/hichki-movie-review-melodrama-overpowers-rani-mukerji-s-well-intentioned-film/story-Quua3YZYf8TdEnek8nABZM.html |title=Hichki movie review: Rani Mukerji’s well-intentioned film could have been so much more |publisher='''ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼'''}}{{Rating|2.5|5}}</ref> [[ਦ ਹਿੰਦੂ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਹਨ ਜੋ ਮੁਨਾਸਬ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/hichki-review/article23333912.ece |title=‘Hichki’ review: a pile of clichés |publisher='''[[ਦ ਹਿੰਦੂ]]'''}}</ref> 'ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ' ਦੇ ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਲਗੇਰ ਨੇ 5 ਵਿੱਚੋਂ 3.5 ਦਾ ਰੇਟਿੰਗ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਜਦ ਕਿ ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਸਭ ਸਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਣਯੋਗ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/hichki-movie-review-rani-mukerji-star-rating-5108782/ |title=Hichki movie review: The Rani Mukerji film earns an A |publisher='''ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ'''}}{{Rating|3.5|5}}</ref>'ਨਿਊਜ਼ 18' ਦੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਤੁਲਸੀਨੀ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 5 ਵਿੱਚੋਂ 2.5 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਜਦੋਂ ਰਾਣੀ ਸਹੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਹੇਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੜਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰੇਗੀ। ਸਿਰਫ਼ ਅਧੂਰਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੁਕਤਾ ਅੱਗੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।"<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/hichki-movie-review-rani-mukerji-delivers-her-best-in-an-otherwise-hiccup-ridden-film-1698139.html |title=Hichki Movie Review: Rani Mukerji Delivers Her Best In An Otherwise Hiccup-ridden Film |publisher='''ਨਿਊਜ਼ 18'''}}{{Rating|2.5|5}}</ref>'ਰੈਡੀਫ' ਦੇ ਸੁਕੁਨੀਆ ਵਰਮਾ ਨੇ 5 ਵਿਚੋਂ 2.5 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਹਿਚਕੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ।"<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/review/hichki-review-an-out-and-out-rani-show/20180323.htm |title=Hichki Review: An out-and-out Rani show! |publisher='''Rediff'''}}{{Rating|2.5|5}}</ref>'ਡੈਕਨ ਕਰੌਨਿਕਲ' ਦੇ ਰੋਹਿਤ ਭਟਨਾਗਰ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 5 ਵਿੱਚੋਂ 3 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।" ਰਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਨ ਪਲਾਟ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸਨੇਹਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।"<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/movie-reviews/230318/hichki-movie-review-rani-mukerji-underdog-told-well-yrk-yash-raj.html |title=Hichki movie review: Tale of an underdog made well |publisher='''Deccan Chronicle'''}}{{Rating|3|5}}</ref>'ਫ਼ਿਲਮ ਕਪੀਨੀਅਨ' ਦੇ ਅਨੁਪਮਾ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ 5 ਵਿੱਚੋਂ 2.5 ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, "ਹਿਚਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਿਲ-ਛੂਹਣ ਯੋਗ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਨਾਲ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਤਰੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ''ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਪਰ' ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।"<ref>{{cite web|url=https://www.filmcompanion.in/hichki-movie-review-rani-mukerji-anupama-chopra/ |title=Hichki Movie Review |publisher=Film Companion}}{{Rating|2.5|5}}</ref> ==ਪੁਰਸਕਾਰ ਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ == {| class="wikitable sortable" !ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ !ਪੁਰਸਕਾਰ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਪ੍ਰਾਪਤ-ਕਰਤਾ(s) ਤੇ ਨਾਮਜ਼ਾਦਗੀ(s) !ਨਤੀਜਾ !ਹਵਾਲਾ |- | rowspan="4" |[[10 ਅਗਸਤ]] [[2018]] | rowspan="4" |ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੇਲਾ-ਮੈਲਬੌਰਨ |ਸਰਵੋਤਮ ਫ਼ਿਲਮ |ਹਿਚਕੀ |{{Pending}} | rowspan="4" |<ref>{{Cite web|url=http://www.iffm.com.au/nominees.html|title=Indian Film Festival Melbourne|website=www.iffm.com.au|access-date=2018-07-13|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014214118/http://iffm.com.au/nominees.html|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181014214118/http://iffm.com.au/nominees.html |date=2018-10-14 }}</ref> |- |ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |ਸਿਧਾਰਥ ਮਲਹੋਤਰਾ |{{Pending}} |- |ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰਾ |[[ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ]] |{{Pending}} |} [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਦਾ [[2018]] ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ- ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰੋਲ 2018- ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲਈ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਪੁਰਸਕਾਰ(ਅਵਾਰਡ)ਮਿਲਿਆ। ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{URL|https://www.yashrajfilms.com/movies/hichki|Official Website}} *{{IMDb title|6588966}} {{Portal|India|2010s|Film|Bollywood}} * [http://www.bollywoodhungama.com/movie/hichki/ Hichki] at '''ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ''' ==ਹਵਾਲਾ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2018 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 21anvch6vc9c5ob3gcnjid4yrj0fzic 0 115168 838466 789353 2026-05-02T14:07:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838466 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=June 2016}} {{Infobox person | name = ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਦਿਵਗੀਕਰ | image = Sushant Divgikar.jpg | other names = | religion = | birth_date ={{birth date and age|df=yes|1990|7|2}} | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | height = {{height|m=1.78}} | years_active = 2011–ਹੁਣ | occupation = {{flat list| *[[ਅਦਾਕਾਰ]] *ਵੀ.ਜੇ. *ਮਾਡਲ *ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹਸਤੀ }} }} '''ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਦਿਵਗੀਕਾਰ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਾਡਲ, ਅਦਾਕਾਰ, ਕਲਾਕਾਰ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਵਿਡੀਓ ਜੌਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਗੇ ਇੰਡੀਆ 2014 ਦਾ ਤਾਜ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਗੇ ਵਿਸ਼ਵ 2014 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web|title=Mumbai model to represent India at Mr Gay World|url=http://www.mid-day.com/articles/mumbai-model-to-represent-india-at-mr-gay-world/15479174|work=mid-day.com|accessdate=6 August 2014|archive-date=10 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810062433/http://www.mid-day.com/articles/mumbai-model-to-represent-india-at-mr-gay-world/15479174|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Sushant Divigak Mr Gay India 2014|url=http://pink-pages.co.in/news-digest/sushant-divgikar-mr-gay-india-2014/|work=pink-pages.co.in|accessdate=6 August 2014|archive-date=5 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140805221626/http://pink-pages.co.in/news-digest/sushant-divgikar-mr-gay-india-2014/|url-status=dead}}</ref> ਮਿਸਟਰ ਗੇ ਵਿਸ਼ਵ 2014 ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਐਲਟੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿਗ ਬੌਸ- 8 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Sushant Divgikar reveals Bigg Boss 8 secrets and his life plans!|url=http://buddybits.com/sushant-divgikar-reveals-bigg-boss-secrets-and-his-life-plans/|work=BuddyBits.com|accessdate=6 December 2014|archive-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405232312/http://buddybits.com/sushant-divgikar-reveals-bigg-boss-secrets-and-his-life-plans/|url-status=dead}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਅਨ ਕੋਂਕਣੀ ਤੋਂ ਆਏ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਦੀਪ ਦਿਵਗੀਕਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਿਵਗੀਕਰ ਦੇ ਘਰ [[ਬਾਂਦਰਾ]], [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ.ਐਮ.ਏ.ਏ.ਏ. ਦੇ ਜਨਰਲ ਸੈਕਰੇਟਰੀ ਹਨ।<ref>http://expressindia.indianexpress.com/ie/daily/19980813/22550854p.html</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਰੀਆ ਵਿਦਿਆ ਮੰਦਰ, ਬਾਂਦਰਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੂ.ਟੀ.ਵੀ.ਬਿੰਦਾਸ 'ਤੇ ਬਿਗ ਸਵਿਚ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਰੋਹਿਤ ਸੈਟੀ ਦੁਆਰਾ ਡਾਇਰੈਕਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇਸ ਚੈਨਲ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਾ ਪੰਚਨਾਮਾ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਲਰ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਬਿਗ ਬੌਸ-8 ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.in.com/entertainment/|title=Entertainment News, Latest Entertainment News, Photos, Videos|website=in.com|access-date=23 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051017052005/http://in.com/entertainment/|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਦੇ 10 ਫਾਇਨਲ-ਲਿਸਟ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਹਿ-ਸਨਮਾਨ- ਮਿਸਟਰ ਗੇ ਵਰਲਡ ਕਨਜੇਂਲਟੀ-2014, ਮਿਸਟਰ ਪੀਪਲਜ਼ ਚੋਇਸ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਗੇ ਵਰਲਡ ਆਰਟ-2014 ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web |url=http://mrgayworld.com/mgw2014-second-round-of-winners/ |title=Archived copy |access-date=27 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903172407/http://mrgayworld.com/mgw2014-second-round-of-winners/ |archive-date=3 September 2014 |dead-url=yes |df=dmy-all }}</ref> ਉਸਨੇ ਟੀ.ਵੀ. ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ<ref>https://www.youtube.com/channel/UCHXN6jGxJ4k2KyPAbKh66sw Commercials</ref> 'ਤੇ ਮਾਰੂਤੀ ਸਜੂਕੀ, ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ.ਇੰਡੀਆ, ਚੈਨਲ ਵੀ. ਅਤੇ ਆਈਡਿਆ ਮੋਬਾਇਲ ਜਿਹੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>https://www.youtube.com/watch?v=SjMR-yB5Vic Idea Commercial</ref> ==ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ== *2015 '''ਸਟਾਇਲ ਪੰਗਾ''' ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਜ਼ੂਮ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲ 'ਤੇ *2015 '''ਕਿਲਰ ਕਰੋਕੇ ਅਟਕਾ ਤੋ ਲਟਕਾ''' ਐਂਡ ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ *2015 '''ਇੰਡੀਆ ਗੋਟ ਟੈਲੇਂਟ''' ਕਲਰ ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ *2014 '''ਬਿਗ ਬੌਸ 8''' ਕਲਰ ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ *2012 '''ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਾ ਪੰਚਨਾਮਾ''' ਬਿੰਦਾਸ ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=U5orIUNWfJI Atyachaar Ka Punchnama</ref> *2012 '''ਬਿਗ ਸਵਿਚ 3''' ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਖ਼ੁਦ<ref>http://www.bollywoodhungama.com/more/videos/view/id/1402044 Video Clip</ref> *2018 ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਜ਼ੀ.ਟੀ.ਵੀ. 'ਤੇ। ==ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਸੁਸ਼ਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕਰਨ ਦਿਵਗੀਕਰ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਦਿਵਗੀਕਰ ਨੇ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]] ਵਜੋਂ ਸ਼ਰਟੀਫਿਕੇਟ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ [[ਉਦਯੋਗ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://www.missmalini.com/2015/01/18/11-awesome-things-sushant-divgikar-told-us-about-bigg-boss-8-and-beyond/|title=11 Awesome Things Sushant Divgikar Told Us About Bigg Boss 8 (And Beyond!)|first=|last=missmalini|date=18 January 2015|website=MissMalini}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਮਿਸਟਰ ਗੇ ਇੰਡੀਆ]] * [[ਮਿਸਟਰ ਇੰਡੀਆ ਵਰਲਡ]] * [[ਪ੍ਰਤੀਕ ਜੈਨ]] ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ) ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੇਅ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੇਅ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] gy4ezxavdbtf8jmg3hon7nsj4wnn4y6 0 118538 838504 577685 2026-05-02T17:29:06Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Popular culture" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351405624|Chhaap Tilak Sab Chheeni]]" 838504 wikitext text/x-wiki {{Infobox song | name = ''ਛਾਪ ਤਿਲਕ ਸਬ ਛੀਨੀ''<br><br>"{{nq|چھاپ تلک سب چھینی}}" | cover = | alt = | type = ਸਿੰਗਲ | artist = ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ | album = | released = | format = | recorded = | studio = | venue = | genre = ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ | length = | label = | writer = [[ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ]] | producer = | prev_title = | prev_year = | next_title = | next_year = }} '''''ਛਾਪ ਤਿਲਕ ਸਬ ਛੀਨੀ''''' ([[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] چھاپ تلک سب چھینی) [[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ|ਬ੍ਰਜ]] ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀ]] ਰਹੱਸਵਾਦੀ [[ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲ (ਇਕ ਖਾਸ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਗੀਤ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅਕਸਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਕੱਵਾਲੀ|ਕਵਾਲੀ]] ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-24/kolkata/28359294_1_sabri-brothers-qawwali-amin-sabri|title=A message of love: Sabri brothers enthrall the audience with their qawwali|date=24 January 2011|work=Times of India|access-date=26 October 2017|agency=TNN|archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928034536/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-24/kolkata/28359294_1_sabri-brothers-qawwali-amin-sabri|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਮਾਂਸਕੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ, [[ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ|ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ]] ਲਈ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ''<nowiki/>'ਹੇ ਨਿਜ਼ਾਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਲਾੜੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ '।''<ref>{{Cite news|url=https://www.ravimagazine.com/chaapp-tilak-sab-cheeni-hazrat-amir-khursus-timeless-masterpiece/|title=Chaapp Tilak Sab Cheeni: Hazrat Amir Khursu's timeless masterpiece - Ravi Magazine|date=2017-10-25|work=Ravi Magazine|access-date=2017-10-28|language=en-GB}}</ref> ''ਛਾਪ'' ਸ਼ਬਦ ਚੰਨਣ ਦੀ ਪੇਸਟ ਨੁੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ''ਤਿਲਕ'' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਤਿਲਕ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ''ਛਾਪ'' ਅਤੇ ''ਤਿਲਕ'' ਇਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।". ''ਛਾਪ'' ਅਤੇ ''ਤਿਲਕ'' ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ==ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ== {| class="wikitable" style="display: inline-table; vertical-align: top;" ! '''ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ''' ! '''ਨਸਤਾਲੀਕ''' ! '''ਗੁਰਮੁਖੀ''' ! '''ਲੈਟਿਨ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ''' |- style="vertical-align: top;" | : You've taken away my looks, my identity, by just a glance. : You've said the unsaid, just by a glance. : By making me drink the love of devotion. : You've intoxicated me by just a glance; : My fair, delicate wrists with green bangles on them, : Have been taken off by you with just a glance. : I give my life to you, Oh my cloth-dyer, : You've dyed me like yourself, by just a glance. : I give my whole life to you Oh, Nizam, : You've made me your bride, by just a glance. : You've said the wonder, by just a glance. | :{{Nastaliq|چھاپ تلک سب چھینی رے موسے نیناں ملائیکے}} :{{Nastaliq|بات اگم کہہ دینی رے موسے نیناں ملائیکے}} :{{Nastaliq|پریم بھٹی کا مدھوا پلائیکے}} :{{Nastaliq|متوالی کر لينی رے موسے نیناں ملائیکے}} :{{Nastaliq|گوری گوری بياں، ہری ہری چوڑیاں}} :{{Nastaliq|بياں پکڑ ہر لينی رے موسے نیناں ملائیکے}} :{{Nastaliq|بل بل جاؤں میں تورے رنگ رجوا}} :{{Nastaliq|آپ کی سی رنگ دينھی رے موسے نیناں ملائیکے}} :{{Nastaliq|خسرو نظام کے بل بل جائے}} :{{Nastaliq|موہے سہاگن کر دینی رے موسے نیناں ملائیکے}} :{{Nastaliq|چھاپ تلک سب چھینی رے موسے نیناں ملائیکے}} :{{Nastaliq|بات عجب کہہ دینی رے موسے نیناں ملائیکے}} | : ਛਾਪ ਤਿਲਕ ਸਬ ਛੀਨੀ ਰੇ ਮੋਸੇ ਨੈਨਾ ਮਿਲਾਇਕੇ : ਬਾਤ ਅਗਮ ਕਹ ਦੀਨੀ ਰੇ ਮੋਸੇ ਨੈਨਾ ਮਿਲਾਇਕੇ : ਪ੍ਰੇਮ ਭਟੀ ਕਾ ਮਧਵਾ ਪਿਲਾਇਕੇ : ਮਤਵਾਲੀ ਕਰ ਲੀਨੀ ਰੇ ਮੋਸੇ ਨੈਨਾ ਮਿਲਾਇਕੇ : ਗੋਰੀ ਗੋਰੀ ਬਈਯਾੰ, ਹਰੀ ਹਰੀ ਚੂਡ਼ਿਯਾੰ : ਬਈਯਾੰ ਪਕਡ਼ ਹਰ ਲੀਨੀ ਰੇ ਮੋਸੇ ਨੈਨਾ ਮਿਲਾਇਕੇ : ਬਲ ਬਲ ਜਾਊੰ ਮੈਂ ਤੋਰੇ ਰੰਗ ਰਜਵਾ : ਅਪਨੀ ਸੀ ਰੰਗ ਦੀਨੀ ਰੇ ਮੋਸੇ ਨੈਨਾ ਮਿਲਾਇਕੇ : ਖ਼ੁਸਰੋ ਨਿਜਾਮ ਕੇ ਬਲ ਬਲ ਜਾਏ : ਮੋਹੇ ਸੁਹਾਗਨ ਕੀਨੀ ਰੇ ਮੋਸੇ ਨੈਨਾ ਮਿਲਾਇਕੇ : ਬਾਤ ਅਜਬ ਕਹ ਦੀਨੀ ਰੇ ਮੋਸੇ ਨੈਨਾ ਮਿਲਾਇਕੇ | : Chaāp tilak sab chhīnī re mose nainā milāike : Bāt agam keh dīnī re mose nainā milāike : Prem bhaṭī kā madhvā pilāike : Matvālī kar līnī re mose nainā milāike : Gorī gorī baīyān, harī harī chuṛiyān : Baīyān pakaṛ har līnī re mose nainā milāike : Bal bal jāūn main tore rang rajvā : Apnī sī rang dinī re mose nainā milāike : Khusro nizaam ke bal bal jaiye : Mohe suhāgan kīnī re mose nainā milāike : Bāt ajab keh dīnī re mose nainā milāike |} ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ [[ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]], [[ਨਹੀਦ ਅਖਤਰ|ਨਾਹੀਦ ਅਖ਼ਤਰ]], [[ਮਿਹਨਾਜ਼ ਬੇਗਮ|ਮਹਿਨਾਜ ਬੇਗਮ]], [[ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ|ਅਬੀਦਾ ਪਰਵਿਨ]], ਸਬਰੀ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-09/kolkata/37007186_1_sabri-brothers-aftab-and-hashim-sufi-kalaams|title=Notes etched in sand & spiritual quest|last=Jhimli Mukherjee Pandey|date=9 February 2013|work=Times of India|access-date=26 October 2017|agency=TNN|archive-date=3 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203034347/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-09/kolkata/37007186_1_sabri-brothers-aftab-and-hashim-sufi-kalaams|dead-url=yes}}</ref> ਇਕਬਾਲ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਬੰਦਾਨਾਵਾਜ਼ੀ, [[ਫ਼ਰੀਦ ਆਇਆਜ਼|ਫਰੀਦ ਅਯਾਜ਼]] ਅਤੇ ਅਬੂ ਮੁਹੰਮਦ ਕਵਾਲ, ਉਸਤਾਦ ਜਫ਼ਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਉਸਤਥ ਵਿਲਾਇਤ ਖਾਨ,<ref>{{Cite web|url=//www.youtube.com/watch?t=214&v=4siilbIgPBw|title=Chhaap Tilak Sab Chheeni - Hazrat Amir Khusro - Vocal & Sitar - Ustad Vilayat Khan|last=Siraj Shnai|date=4 September 2015|publisher=[[YouTube]]|access-date=26 October 2017}}</ref> ਉਸਤ੍ਰਿਤ ਸ਼ੁਜਾਤ ਖ਼ਾਨ, ਜ਼ਿਲਾ ਖ਼ਾਨ, [[ਹਦੀਕ਼ਾ ਕਿਆਨੀ|ਹਦਕੀ ਕਿਆਨੀ]] ਅਤੇ [[ਰਾਹਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ]] ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਵਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ == 1978 ਦੀ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫ਼ਿਲਮ ਮੈਂ ਤੁਲਸੀ ਤੇਰੇ ਦੀ ਆਂਗਨ ਕੀ ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਅਤੇ [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ|ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। [[ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ|ਅਬੀਦਾ ਪਰਵੀਨ]] ਅਤੇ [[ਰਾਹਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਨੇ]] ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਣਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ੋਅ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ 'ਤੇ]] ਦਿਖਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://soundcloud.com/cokestudio/6-01-chaap-tilak-1|title=Abida Parveen & Rahat Fateh Ali Khan, Chaap Tilak, Coke Studio Season 7, Episode 6|publisher=[[SoundCloud]]|access-date=26 October 2017|archive-date=21 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921051920/https://soundcloud.com/cokestudio/6-01-chaap-tilak-1|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਗਾਣੇ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ' ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. == ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ == 1978 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ਮੈਂ ਤੁਲਸੀ ਤੇਰੇ ਆਂਗਨ ਕੀ ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਅਤੇ [[ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯੁਗਲ ਸੰਸਕਰਣ ਸੀ। [[ਆਬਿਦਾ ਪਰਵੀਨ]] ਅਤੇ [[ਰਾਹਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕਰਣ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੋਅ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ।<ref>{{Cite web |title=Abida Parveen & Rahat Fateh Ali Khan, Chaap Tilak, Coke Studio Season 7, Episode 6 |url=https://www.youtube.com/watch?v=7SDrjwtfKMk |access-date=26 October 2017 |via=[[YouTube]]}}</ref> ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਵਿੱਚ ''ਸਾਤ ਉਚੱਕੇ'' (2016) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੀਰਤੀ ਸਾਗਥੀਆ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਬਾਪੀ-ਟੁਟੁਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਨਪੌਜ਼ਡ (2020) -ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਏ ਸਾਮੰਤ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮੰਤ ਅਤੇ ਸੁਨੀਲ ਕਾਮਤ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ।<ref>{{Citation |title=Saat Uchakkey (Original Motion Picture Soundtrack) - EP by Jaidev Kumar, Bapi-Tutul, Vivek Kar, Niranjan Khound & Saket Singh |url=https://music.apple.com/us/album/saat-uchakkey-original-motion-picture-soundtrack-ep/1174367810 |language=en-US |access-date=2021-05-06}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 December 2020 |title=Unpaused (Music from the Prime Original Series) |url=https://music.amazon.in/albums/B08Q8483G7 |publisher=Amazon Music}}</ref> ਇਸ ਗੀਤ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਾਣੇ]] 0jl4bie3pqqh7kthjq37l1rewhmh0uy 0 120304 838501 831703 2026-05-02T17:25:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838501 wikitext text/x-wiki '''{{Infobox person | name = ਹੁਮਾ ਸਫ਼ਦਰ | image = | caption = ''caption'' | native_name = ہما صفدر | birth_name = ਹੁਮਾ ਸਫ਼ਦਰ | birth_date = | nationality = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] | occupation = ਅਧਿਆਪਕ, ਥੀਏਟਰ ਕਲਾਕਾਰ | known_for = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਕਾਰਕੁਨ, ਅਦਾਕਾਰ, ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਥੀਏਟਰ “ਸੰਗਤ” ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ। }} '''ਹੁਮਾ ਸਫ਼ਦਰ''' ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ<ref>{{Cite web|url=https://dailytimes.com.pk/288992/punjabi-theatre-from-norah-richards-to-huma-safdar/|title=Punjabi theatre — from Norah Richards to Huma Safdar|date=2018-08-27|website=Daily Times|language=en-US|access-date=2019-09-19|archive-date=2020-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509024311/https://dailytimes.com.pk/288992/punjabi-theatre-from-norah-richards-to-huma-safdar/|url-status=dead}}</ref> ਹੈ। ਉਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੀਟ ਥੀਏਟਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਦਰਜਨਾਂ ਸਕੂਲ ਨਾਟਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹੁਮਾ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਆਰਟ, [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://apnaorg.com/articles/huma/|title=Theatre of love and freedom|website=apnaorg.com|access-date=2019-09-19}}</ref> == ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਥੀਏਟਰ == ਸਫਦਰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ। ਸਫਦਰ [[ਮਦੀਹਾ ਗੌਹਰ]] ਦੇ [[ਅਜੋਕਾ ਥੀਏਟਰ]] ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ, ਲੋਕ ਰਹਿਤ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਜਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1394937|title=Footprints: REDISCOVERING THEATRE|last=Eleazar|first=Sarah|date=13 March 2018|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://images.dawn.com/news/1179937|title=Madeeha Gauhar remembered: "She was the name of a movement"|last=Ahmed|first=Shoaib|date=26 April 2018|work=Images|language=en}}</ref> ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਡੇਢ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਥੀਏਟਰ ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ == ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਸਫ਼ਦਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਾਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਉਸ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।ਆਪਣੇ ਥੀਏਟਰ “ਸੰਗਤ” ਰਾਹੀਂ ਸਫ਼ਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਜ ਵਜੋਂ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕਲਾਸਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੀਰ ਦਾਮੋਦਰ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਬਾਨ, ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, 'ਅਲਫੋ ਪੀਰਨੀ ਦੀ ਵਾਰ' (ਛੇ ਘੰਟੇ ਦਾ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕ) ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਸਿਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਮੰਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ, ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਦਰਗਾਹਾਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Kazmi|first=Sara|date=18 October 2018|title=Of subalterns and Sammi trees: echoes of Ghadar in the Punjabi literary movement|url=https://www.socialiststudies.com/index.php/sss/article/view/27242|journal=Socialist Studies/Études Socialistes|language=en|volume=13|issue=2|pages=114|doi=10.18740/ss27242|issn=1918-2821|doi-access=free}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Naal Saheeti De Saaz Bnaiye Ji |url=http://www.puncham.com/sucheet.asp?ID=227 |website=www.puncham.com |publisher=Puncham: Sucheet Kitab Ghar}}</ref><ref>{{Cite web |title=Karo Deed Aes Jag De Peekhnay Nu |url=http://www.puncham.com/sucheet.asp?ID=206 |website=www.puncham.com |publisher=Puncham: Sucheet Kitab Ghar}}</ref><ref>{{Cite web |title=Laggiyan Heer Nu Milan Wadhaiyan Naen |url=http://www.puncham.com/sucheet.asp?ID=199 |website=www.puncham.com |publisher=Puncham: Sucheet Kitab Ghar}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukhran Sir Sanjog Wikhan |url=http://www.puncham.com/sucheet.asp?ID=191 |website=www.puncham.com |publisher=Puncham: Sucheet Kitab Ghar}}</ref><ref>{{Cite web |title=GauliaN UngauliaN-Mithi naiN Day Naa |url=http://www.puncham.com/sucheet.asp?ID=181 |website=www.puncham.com |publisher=Puncham: Sucheet Kitab Ghar}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/559678-undistorted-view|title=Undistorted view {{!}} Art & Culture {{!}} thenews.com.pk|work=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2024-02-11|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411161525/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/559678-undistorted-view|url-status=dead}}</ref> ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਰਕੁਨ ਵਜੋਂ ਸਫਦਰ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਆਇਆ।<ref>{{Cite web |date=31 October 2015 |title='We must learn to live with multiple identities,' says Huma Safdar |url=https://www.hindustantimes.com/lifestyle/we-must-learn-to-live-with-multiple-identities-says-huma-safdar/story-PLTTbDA943dlDldEn0sr0H.html |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=LGS 1A1 Activities Page |url=http://lahoregrammarschool.com/1A1/activities.html |website=lahoregrammarschool.com |access-date=2024-02-11 |archive-date=2023-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231114065827/http://lahoregrammarschool.com/1A1/activities.html |url-status=dead }}</ref> ==ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਨਾਟਕ== *''ਸੰਮੀ ਦੀ ਵਾਰ'' (ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ) *''ਚੋਗ ਕਸੁੰਭੇ ਦੀ'' (ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ) *''ਇੱਕ ਰਾਤ ਰਾਵੀ ਦੀ'' (ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ) *''ਹੀਰ'' *''ਰਜਨੀ'' (ਨਜਮ ਹੁਸੈਨ ਸੱਯਦ) ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[https://www.youtube.com/watch?v=aoiyhGNOygU Cultural Talks - EP 2 - Huma Safdar] *[https://www.youtube.com/watch?v=25ErA_0Ph9Y Philosophy of Heer Waris Shah by Huma Safdar! A Punjabi theater] *[https://www.youtube.com/watch?v=bu1ZCeenG-U Heer and Chog Kusambey Di Feminist Theatre for Social Change] *[https://www.youtube.com/watch?v=Jsjs5ydygjQ ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ] *[https://www.youtube.com/watch?v=QmeQNPEwyfQ ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ ਭਾਗ ਦੂਜਾ] *[https://www.youtube.com/watch?v=1EN7X2C499s ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ ਪੂਰਾ] *[https://www.youtube.com/watch?v=Fdy4ARUFM6U ਰਜਨੀ] *[https://www.youtube.com/watch?v=aoiyhGNOygU ਹੁਮਾ ਸਫਦਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਲਚਰ (IAC), ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਥੀਏਟਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lpmvancfebic7gciavi9zwbur8ynf3t 0 122297 838518 659627 2026-05-02T21:55:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838518 wikitext text/x-wiki ਇਰਾਕ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ [[ਬਨਸਪਤੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਾਣੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਬਸੇਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਰਾਕ ਦੇ ਕਈ ਬਾਇਓਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਕੁਰਦੀਸਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਫਰਾਤ ਦਰਿਆ ਦੇ ਗਿੱਲੇ ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਤੱਕ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਘੱਟ ਬਰਸਾਤ ਵਾਲ਼ੇ ਖੇਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 2001 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਇਰਾਕ]] ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਥਣਧਾਰੀ ਅਤੇ 12 ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਨ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਗੰਜੇ ਆਈਬਿਸ ਅਤੇ ਪਰਸੀਅਨ ਫਾਲੋ ਹਿਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੀਰੀਆਈ ਜੰਗਲੀ ਖੋਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਸਾਊਦੀ ਗਜ਼ਾਲ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਇਰਾਕੀ ਮਾਰਸ਼== ਪੰਛੀ ਦੇ 40 ਸਪੀਸੀਜ਼ ਲਈ ਘਰ ਦੇ, ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਕਈ ਸਪੀਸੀਜ਼, ਪਲੱਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਹਨ ਪੰਛੀ ਸਪੀਸੀਜ਼. दलदल ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਲੱਖਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਫਲਾਇੰਗੋ, ਪੈਲੀਕਾਨ ਅਤੇ ਹੇਅਰਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਤੋਂ ਅਫਰੀਕਾ ਗਏ ਸਨ। ਜੋਖਮ ਦੇ ਖਤਰੇ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਾਰਬਲਡ ਟੀਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 40% ਤੋਂ 60% ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਾਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 90% ਆਬਾਦੀ ਬਸਰਾ ਰੀਡ-ਵਾਰਬਲਰ ਦੀ ਹੈ।<ref name="Hatt1959">{{cite book |author=Hatt, R. T. |year=1959 |title=The mammals of Iraq |location=Ann Arbor |publisher=Museum of Zoology, University of Michigan |url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/56350/MP106.pdf?sequence=1}}</ref> ਸੱਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹੁਣ दलदल ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਸਟਡ ਪੋਰਕੁਪਾਈਨ, ਬੈਂਡਿਕੂਟ ਚੂਹਾ ਅਤੇ ਮਾਰਸ਼ ਸਲੇਟੀ ਬਘਿਆੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ . दलदल ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲ ਬਾਇਓਪ੍ਰੋਡੱਕਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ; ਸਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੋਰਸ ਦੇ ਤਖਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, दलदल ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇਰਾਕੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੇ ਪਾਣੀ 28 ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਕੋਰਲ ਰੀਫ ਦੀ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ   ਕਿਲੋਮੀਟਰ 2 ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਅਲ-ਅਰਬ ਨਦੀ ( 29°37′00″N 048°48′00″W ).<ref>{{cite web|url=http://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Iraq-ENVIRONMENT.html#ixzz2KYDDfUwB|title=Environment - Iraq - average, farming, policy|website=Nationsencyclopedia.com|accessdate=6 January 2018}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਕੂਬਾ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਇਰਾਕੀ-ਜਰਮਨ ਚੜਹਾਈ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਇਸ ਦੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਰਾਕ ਹੈ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਾਣੀ ਰੋਕਿਆ ਸਥਾਨਕ ਕੋਰਲ ਰੀਫ ਦੀ ਸੰਭਾਵਤ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ.<ref>{{cite web|title=Iraq's Marshes Show Progress toward Recovery|url=http://www.wildlifeextra.com/go/news/good-iraqimarshes.html#cr|publisher=Wildlife Extra|accessdate=7 August 2010|archive-date=9 ਮਈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100509195006/http://www.wildlifeextra.com/go/news/good-iraqimarshes.html#cr|url-status=dead}}</ref> ਇਰਾਕੀ ਪਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਰਦਾ-ਰਹਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 14 ਤੋਂ 34 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਚੀਤੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2001 ਅਤੇ 2014 ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 9 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} 52kbg823s7vaa29d9r8lpbup2y4yih6 0 126723 838522 757489 2026-05-03T02:13:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838522 wikitext text/x-wiki {{Infobox pandemic|name= ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ 2020|first_case=[[Bogotá]]|total_ili=|suspected_cases=|confirmed_cases=2,054|deaths=55|recovery_cases=123|origin=[[ਵੁਹਾਨ]], [[ਚੀਨ]] (ਗਲੋਬਲੀ ਵਿਸ਼ਵ) <br> [[ਮਿਲਾਨ]], [[ਇਟਲੀ]] (locally)|arrival_date=6 March 2020<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=3|day1=6|year1=2020|month2=|day2=|year2=}})|location=[[Colombia]]|map1=COVID-19 Outbreak Cases in Colombia.svg|virus_strain=[[SARS-CoV-2]]|disease=[[ਕੋਵਿਡ-19]]|legend3=|map3=|legend2=|map2=|legend1=Confirmed cases by [[Departments of Colombia|departments]] {{legend|#C9C9C9|No confirmed cases}} {{legend|#FFDDCC|<10 confirmed}} {{legend|#FFAAAA|10–49 confirmed}} {{legend|#FF7777|50–99 confirmed}} {{legend|#FF0000|100–499 confirmed}} {{legend|#BB0000|500–999 confirmed}} {{legend|#500000|≥1 000 confirmed}}|website={{URL|https://www.ins.gov.co/Noticias/Paginas/Coronavirus.aspx|www.ins.gov.co/Coronavirus}}}} 2019–20 ਦੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀ 6 ਮਾਰਚ 2020 ਨੂੰ [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://mobile.twitter.com/MinSaludCol/status/1236020009127890951|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200307044253/https://mobile.twitter.com/MinSaludCol/status/1236020009127890951|archive-date=7 March 2020|access-date=6 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.minsalud.gov.co/Paginas/Colombia-confirma-su-primer-caso-de-COVID-19.aspx|title=Colombia confirma su primer caso de COVID-19|website=www.minsalud.gov.co|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309185456/https://www.minsalud.gov.co/Paginas/Colombia-confirma-su-primer-caso-de-COVID-19.aspx|archive-date=9 March 2020|access-date=6 March 2020}}</ref> 17 ਮਾਰਚ ਤੱਕ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਨੇ ਜੋ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਜਾਂ ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਨਹੀਂ ਹਨ ਦੀ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/travel/article/coronavirus-travel-bans/index.html|title=Coronavirus: Which countries have travel bans?|date=17 March 2020|website=cnn.com|access-date=17 March 2020}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == 12 ਜਨਵਰੀ 2020 ਨੂੰ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ]] (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਚੀਨ ਦੇ ਹੁਬੇਈ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਵੁਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 31 ਦਸੰਬਰ 2019 ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Elsevier">{{Cite web|url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|title=Novel Coronavirus Information Center|last=Elsevier|date=|website=Elsevier Connect|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130171622/https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|archive-date=30 January 2020|access-date=15 March 2020}}</ref><ref name="Reynolds4March2020">{{Cite news|url=https://www.wired.co.uk/article/china-coronavirus|title=What is coronavirus and how close is it to becoming a pandemic?|last=Reynolds|first=Matt|date=4 March 2020|work=Wired UK|access-date=5 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305104806/https://www.wired.co.uk/article/china-coronavirus|archive-date=5 March 2020|issn=1357-0978}}</ref> ਕੋਵਿਡ-19 ਲਈ ਕੇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ [[ਸਾਰਸ (ਰੋਗ)|2003 ਦੇ ਸਾਰਸ]] ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ,<ref name="Imperial13March2020">{{Cite web|url=https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/|title=Crunching the numbers for coronavirus|website=Imperial News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084913/https://www.imperial.ac.uk/news/196137/crunching-numbers-coronavirus/|archive-date=19 March 2020|access-date=15 March 2020}}</ref><ref name="Gov.ukHCIDDef">{{Cite web|url=https://www.gov.uk/guidance/high-consequence-infectious-diseases-hcid|title=High consequence infectious diseases (HCID); Guidance and information about high consequence infectious diseases and their management in England|last=|first=|date=|website=GOV.UK|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303051938/https://www.gov.uk/guidance/high-consequence-infectious-diseases-hcid|archive-date=3 March 2020|access-date=17 March 2020}}</ref> ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="WFSA">{{Cite web|url=https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus|title=World Federation Of Societies of Anaesthesiologists – Coronavirus|last=|first=|date=|website=www.wfsahq.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200312233527/https://www.wfsahq.org/resources/coronavirus|archive-date=12 March 2020|access-date=15 March 2020}}</ref> == ਟਾਈਮਲਾਈਨ == 6 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ 19 ਸਾਲਾ ਮਰੀਜ਼, ਜਿਸਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ [[ਮਿਲਾਨ]] ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੀ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite tweet|title=#ATENCIÓN}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.minsalud.gov.co/Paginas/Colombia-confirma-su-primer-caso-de-COVID-19.aspx|title=Colombia confirma su primer caso de COVID-19|website=minsalud.gov.co|access-date=2020-04-09|archive-date=2020-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309185456/https://www.minsalud.gov.co/Paginas/Colombia-confirma-su-primer-caso-de-COVID-19.aspx|url-status=dead}}</ref> 9 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਦੋ ਹੋਰ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/salud/confirman-nuevos-casos-de-de-coronavirus-en-colombia-470492|title=Coronavirus en Colombia: confirman dos nuevos casos en Medellín y Buga|date=9 March 2020|website=El Tiempo|access-date=9 March 2020}}</ref> 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਛੇ ਹੋਰ ਕੇਸਾਂ ਤਿੰਨ [[ਮੇਦੇਯੀਨ]] ਵਿਚ,<ref>{{Cite web|url=https://www.lafm.com.co/colombia/confirman-tres-nuevos-casos-de-coronavirus-en-medellin|title=Confirman tres nuevos casos de coronavirus en Medellín|date=11 March 2020|publisher=La FM|access-date=11 March 2020}}</ref> ਦੋ [[ਬੋਗੋਤਾ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਟਾਗੇਨਾ ਵਿਚ, ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦਿਨ, ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਲ 9 'ਤੇ ਆ ਗਈ।<ref name="MinSaludCol">{{Cite tweet|title=Confirmamos 6 nuevos casos de coronavirus COVID-19 en Colombia. Los pacientes se encuentran en Bogotá, Medellín y Cartagena. Con esto, el número de casos confirmados en el país asciende a 9 personas.|date=11 March 2020}}</ref> 12 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਹੋਰ ਕੇਸਾਂ ਦੋ ਬੋਗੋਟਾ ਅਤੇ ਦੋ ਨੀਵਾ ਵਿੱਚ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ins.gov.co/Noticias/Paginas/Coronavirus.aspx|title=Coronavirus en Colombia|website=ins.gov.co|access-date=13 March 2020}}</ref> ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜਨਤਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰੂਜ਼ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਡੌਕਿੰਗ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-colombia/colombia-declares-health-emergency-to-tackle-coronavirus-idUSKBN20Z2QX|title=Colombia declares health emergency to tackle coronavirus|date=12 March 2020}}</ref> 13 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਬੋਗੋਟਾ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਪਾਮੇਮੀਰਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਵਿਲਾਵੀਸੈਂਸੀਓ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਵੇਂ ਕੇਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।<ref>{{Cite news|url=https://www.eltiempo.com/salud/confirman-casos-de-coronavirus-en-villavicencio-bogota-y-palmira-472622|title=Tres nuevos casos de coronavirus: Bogotá, Palmira y Villavicencio|last=|first=|date=13 March 2020|work=El Tiempo|access-date=}}</ref> ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਵਾਨ ਡੂਕ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ 16 ਮਾਰਚ ਤੱਕ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਿਛਲੇ 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਏ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਵਸਨੀਕ ਜੋ ਯੂਰਪ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਹਨ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਜੋਂ 14 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।<ref name="MinSaludCol">{{Cite tweet|title=Confirmamos 6 nuevos casos de coronavirus COVID-19 en Colombia. Los pacientes se encuentran en Bogotá, Medellín y Cartagena. Con esto, el número de casos confirmados en el país asciende a 9 personas.}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡੁਕ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੋਲੰਬੀਆ [[ਵੈਨੇਜ਼ੁਐਲਾ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰਾਂ ਨੂੰ 14 ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.eltiempo.com/politica/gobierno/duque-ordena-cerrar-los-pasos-fronterizos-con-venezuela-472746|title=Duque ordena cerrar los pasos fronterizos con Venezuela|date=13 March 2020|work=El Tiempo|access-date=13 March 2020|language=ES}}</ref> ''[[ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ]]'' ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਹਰ ਚਿੰਤਤ ਹਨ ਕਿ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸੰਕਟ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/07a1e78f17fdc39144b14e95292b93a6|title=Venezuela, already in crisis, reports 1st coronavirus cases|last=Smith|first=Scott|date=13 March 2020|website=Associated Press|archive-url=|archive-date=|access-date=14 March 2020}}</ref> 15 ਮਾਰਚ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 11 ਨਵੇਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕੁਲ 45 ਹੋ ਗਏ.।ਉਨ੍ਹਾਂ 11 ਵਿੱਚੋਂ 6 [[ਬੋਗੋਤਾ|ਬੋਗੋਟਾ ਵਿੱਚ]], 4 ਨਿਈਵਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1 ਫਾਸਟਾਟੀਵ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਵਾਨ ਡੂਕ ਨੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://colombiareports.com/colombia-closes-schools-and-universities-in-attempt-to-combat-coronavirus/|title=Colombia closes schools and universities in attempt to combat coronavirus|date=16 March 2020}}</ref> 16 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਬੋਗੋਟਾ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਨਵੇਂ ਕੇਸ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/salud/casos-de-coronavirus-en-colombia-sube-a-54-473250|title=Suben los casos de coronavirus en Colombia: ya son 54|last=|first=|date=16 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ਉਸੇ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਬੋਗੋਟਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਕੇਸ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ,<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/salud/sube-a-numero-de-casos-de-coronavirus-en-colombia-473594|title=Colombia suma tres nuevos casos de coronavirus|last=|first=|date=16 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ਜੋ ਕਿ ਕੁਲ 57 ਹੋ ਗਏ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਵਾਨ ਡੂਕ ਨੇ [[ਏਕੁਆਦੋਰ|ਇਕੂਏਟਰ]], [[ਪੇਰੂ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/politica/gobierno/coronavirus-en-colombia-duque-ordena-cerrar-todas-las-fronteras-terrestres-y-maritimas-473628|title=Duque ordena cerrar todas las fronteras terrestres y marítimas|last=|first=|date=16 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਕਾਰਡੋਬਾ, ਮੈਟਾ ਅਤੇ ਸੈਂਟੇਂਦਰ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਰਫਿੳ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/colombia/otras-ciudades/decretan-toque-de-queda-en-meta-como-medida-contra-el-coronavirus-473586|title=Toque de queda y ley seca en el Meta por alerta de coronavirus|last=|first=|date=16 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/colombia/cordoba-ordena-toque-de-queda-por-coronavirus-473490|title=Córdoba, con toque de queda para evitar propagación del coronavirus|last=|first=|date=16 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/colombia/otras-ciudades/toque-de-queda-en-santander-por-coronavirus-473568|title=Toque de queda en Santander por coronavirus|last=|first=|date=16 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> [[ਤਸਵੀ|left|thumb| ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਗਾਣੂ ਮੁਕਤ]] 17 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 8 ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/MinSaludCol/status/1239908973739941888?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1239908973739941888&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.eltiempo.com%2Fcolombia%2Fotras-ciudades%2Fen-vivo-todos-los-casos-de-coronavirus-confirmados-en-colombia-473150|title=Twiiter - MinSaludCol|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ਉਸੇ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10 ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਲ 75 ਹੋ ਗਏ।<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/salud/confirman-10-nuevos-casos-de-covid-19-en-colombia-ya-son-75-en-total-474026|title=Confirman 10 nuevos casos de covid-19 en Colombia: ya son 75 en total|last=|first=|date=17 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ਕਾਰਟੇਜੇਨਾ ਦੇ ਮੇਅਰ ਨੇ ਕਰਫਿੳ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਸੈਲਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ 10:00 ਵਜੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ &nbsp; ਸ਼ਾਮ 4:00 ਵਜੇ ਤੱਕ &nbsp; ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ &nbsp; ਸ਼ਾਮ 4:00 ਵਜੇ ਤੱਕ &nbsp; ਹਫਤੇ ਦੇ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ, ਅਤੇ ਹਫਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 24 ਘੰਟੇ ਲਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.eluniversal.com.co/cartagena/alcaldia-anuncia-toque-de-queda-en-toda-cartagena-DY2562216|title=Alcaldía anuncia toque de queda en toda Cartagena|date=17 March 2020|access-date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-date=17 ਮਾਰਚ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317183149/https://www.eluniversal.com.co/cartagena/alcaldia-anuncia-toque-de-queda-en-toda-cartagena-DY2562216|url-status=dead}}</ref> [[ਬੋਗੋਤਾ|ਬੋਗੋਟਾ ਦੀ]] ਮੇਅਰ ਕਲਾਉਡੀਆ ਲੋਪੇਜ਼ ਨੇ 20 ਤੋਂ 23 ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਵਧਾਏ ਗਏ ਹਫਤੇ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਮਸ਼ਕ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ.<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/bogota/bogota-hara-simulacro-de-aislamiento-obligatorio-474090|title=Bogotá hará simulacro de aislamiento obligatorio|last=|first=|date=17 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ਬੋਗੋਟਾ ਡਰਿੱਲ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਅਪਾਹਜਾਂ ਅਤੇ ਡਿਲਿਵਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਵਾਦ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਲਤੂਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ 20 ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਪਲਾਈ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2020-03-20/a-muted-bogota-awakes-to-coronavirus-quarantine-drill|title=A Muted Bogota Awakes to Coronavirus Quarantine Drill|date=20 March 2020}}</ref> 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ 9 ਵਜੇ (ਜੀ.ਐੱਮ.ਟੀ.-5), ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਵਾਨ ਡੂਕ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਰਥਿਕ ਉਪਾਅ ਕਰਨਗੇ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ 20 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 31 ਮਈ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 7:00 ਵਜੇ ਤੋਂ 70 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ, ਦਵਾਈਆਂ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/politica/gobierno/coronavirus-en-colombia-presidente-duque-decreta-estado-de-emergencia-474158|title=Duque ordena aislamiento obligatorio a mayores de 70 años|last=|first=|date=17 March 2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> 20 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਵਾਨ ਡੂਕ ਨੇ 19 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-colombia-quarantin/colombia-to-hold-19-day-quarantine-to-fight-coronavirus-idUSKBN218068|title=Colombia to hold 19-day quarantine to fight coronavirus|last=|first=|date=20 March 2020|publisher=Reuters}}</ref> 21 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮੌਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ 58 ਸਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਾਰਟੇਜੇਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ 16 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ 4 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਟੈਕਸੀ ਉੱਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਲੱਛਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕੋਵਿਡ -19 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਲਈ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਸੀ. ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਇੰਸਟੀਚਿੳਟ (ਆਈ.ਐੱਨ.ਐੱਸ.) ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਟੈਸਟਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਏ ਗਏ ਇੱਕ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ.।ਆਖਰਕਾਰ, ਆਈਐਨਐਸ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਡਿਆ ਕਿ ਟੈਕਸੀ ਡਰਾਈਵਰ ਉਸ ਦੀ ਛੂਤ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਰੋਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਵੇਂ ਵਾਇਰਸ ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.eltiempo.com/salud/se-reporta-el-primer-muerto-por-coronavirus-en-colombia-473874|title=Se confirma la primera muerte en Colombia por coronavirus|date=21 March 2020|publisher=El Tiempo|language=es}}</ref> 21 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਬੋਗੋਟਾ ਦੀ ਲਾ ਮਾਡਲੋ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਦੰਗੇ ਦੌਰਾਨ ਤਕਰੀਬਨ 23 ਕੈਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 83 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਜੋ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਫੈਲਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਭੜਕ ਉੱਠੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/03/colombia-coronavirus-23-killed-prison-riot-200323104057561.html|title=Colombia coronavirus: 23 killed in prison riot|website=www.aljazeera.com|access-date=23 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/03/23/americas/colombia-prison-riots/index.html|title=23 dead in prison riot in Colombia prompted by coronavirus fears, Ministry of Justice says|last=Vera|first=Amir|website=CNN|access-date=23 March 2020}}</ref> ਕੋਵੀਡ -19 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕੈਦੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਰਹੀ ਭੀੜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਾੜੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-51999594|title=At least 23 killed in Colombia prison unrest|date=23 March 2020|work=BBC News|access-date=23 March 2020|language=en-GB}}</ref> 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਵਾਇਰਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੂਸਰੀ ਮੌਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਯੰਬੋ ਦੀ ਇੱਕ 70 ਸਾਲਾ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਜਿਸਦੀ ਧੀ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਯੰਬੋ ਤੋ ਪਰਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਕੋਰੋਨਵਾਇਰਸ ਲਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 21 ਨਵੇਂ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਕੁੱਲ 231 ਹੋ ਗਏ =ਹਵਾਲੇ= [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2019-20 ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਬਿਮਾਰੀ]] qo4hii803ylwjybn26clvfg8r6rkplo 0 128991 838457 836221 2026-05-02T13:30:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838457 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਧਾ ਚੰਦਰਨ | birth_name = | image = Sudha Chandran (cropped).jpg | image size = | caption = ਸੁਧਾ ਚੰਦਰਨ 2016 ਵਿਚ। | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1965|09|27}}<ref>{{cite web|title=Sudha Chandran Herself|url=http://www.nokiajeenaisikanaam.indiatimes.com/sudha.html|website=Indiatimes|access-date=23 September 2016}}</ref><ref name="gulf">{{cite web|title=Women's Day special – against all odds|url=http://gulfnews.com/opinion/thinkers/women-s-day-special-against-all-odds-1.1685946|website=Gulf News|first=Vimala|last=Madon |access-date=16 June 2016| date=7 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308102926/http://gulfnews.com/opinion/thinkers/women-s-day-special-against-all-odds-1.1685946|archive-date=8 March 2016}}</ref><!--Note: She was 50 according to a 2016 particles written in September, which means she was 51 by September. 2016-51=1965--> | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | spouse = {{Marriage|ਰਵੀ ਦੰਗ|1994}}<ref name="dna">{{cite web|last1=Farook|first1=Farhana|title=I view the accident as a blessing: Sudha Chandran|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-view-the-accident-as-a-blessing-sudha-chandran-1134378|website=DNA|access-date=16 June 2016|date=27 November 2007}}</ref> }} '''ਸੁਧਾ ਚੰਦਰਨ''' (ਜਨਮ 27 ਸਤੰਬਰ 1965) [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਡਾਂਸਰ ਹੈ। 1981 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਤਿਰੁਚਿਰਪੱਲੀ|ਤਿਰੂਚਿਰਾਪੱਲੀ]] ਨੇੜੇ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗੀ।<ref name="1981 accident">https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/music/Natya-Mayuri-from-state-gets-her-groove-back/articleshow/46660655.cms</ref> ਉਸਦੀ ਲੱਤ [[ਗੈਂਗਰੀਨ]] ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਡਾਂਸ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/everything-social/sudha-chandrans-story-about-her-accident-will-leave-you-inspired/|title=Sudha Chandran's story about her accident will leave you inspired|date=18 January 2016|website=The Times of India|access-date=16 June 2016}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸਥਾਪਤ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਡਾਂਸਰ ਬਣ ਗਈ। ਚੰਦਰਨ ''ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਰੋਜ'' ਵਿਚ ਰਾਮੋਲਾ ਸਿਕੰਦ, ''ਨਾਗੀਨ'' ''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|1, 2 ਅਤੇ 3]]'' ਵਿਚ ਯਾਮਿਨੀ, ਦੇਵੀਮ ਠੰਧਾ ਵੀਦੂ ਵਿਚ ''ਚਿੱਤਰਦੇਵੀ'', ''[[ਸਾਥ ਨਿਭਾਨਾ ਸਾਥੀਆ|ਸਾਥੀ ਨਿਭਣਾ ਸਾਥੀਆ]]'' ਦੀ ਤਮਿਲ ਰੀਮੇਕ ਅਤੇ ''ਹਮ ਪੰਚ'' (ਸੀਜ਼ਨ ਦੋ) ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ''ਝਲਕ ਦਖਲਾ ਜਾ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। 1985 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ''ਮਯੂਰੀ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]], [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]] ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸੁਧਾ ਚੰਦਰਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="ref1">[http://www.thehindu.com/features/metroplus/article111469.ece Never-say-die attitude: BACK ON THE BIG SCREEN – Sudha Chandran] ''[[The Hindu]]''. 22 February 2010. Retrieved</ref> ਉਸਨੇ ਨੇਟਵੂ ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਇਲੂਰ, [[ਤਿਰੁਚਿਰਪੱਲੀ|ਤਿਰੂਚਿਰਪੱਲੀ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਤੋਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਦਾਦੀ, ਜੋ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਨ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਤੋਂ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਪਲਕਕੈਡ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੇ.ਡੀ.ਚੰਦਰਨ, ਯੂ.ਐਸ.ਆਈ.ਐਸ. ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਦਾਕਾਰ ਹਨ। ਸੁਧਾ ਚੰਦਰਨ ਨੇ ਮਿਥੀਬਾਈ ਕਾਲਜ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/education/edex/Her-Friends-Stood-by-Her/2015/07/27/article2938624.ece|title=Her Friends Stood by Her|last=Swaminathan|first=Rajeshwari|date=27 July 2015|website=The New Indian Express|location=Chennai|access-date=17 June 2016|archive-date=8 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808150108/http://www.newindianexpress.com/education/edex/Her-Friends-Stood-by-Her/2015/07/27/article2938624.ece|url-status=dead}}</ref> ਮਈ 1981 ਵਿਚ ਲਗਭਗ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿਚ, ਚੰਦਰਨ ਨਾਲ ਇਕ ਹਾਦਸੇ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਵਿਜੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਲੱਤ 'ਤੇ [[ਗੈਂਗਰੀਨ|ਗੈਂਗਰੇਨ]] ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/telugu-film-mayuri-captivates-andhra-pradesh-movie-going-public/1/354108.html|title=Mayuri: A profile in courage|last=Amarnath K. Menon|date=9 December 2013|access-date=4 February 2015}}</ref> ਚੰਦਰਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੌਰ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਜੈਪੁਰ ਪੈਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।<ref name="time_Icho">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv/I-choose-to-fight-in-my-life-Sudha-Chandran/articleshow/11032492.cms?referral=PM|title=I choose to fight in my life: Sudha Chandran – The Times of India|last=Patel|first=Priyanka J|date=9 December 2011|website=The Times of India|access-date=2016-06-17}}</ref> ਉਹ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਚ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]], [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਕੇ]], [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ|ਯੂਏਈ]], [[ਕਤਰ]], [[ਕੁਵੈਤ]], [[ਬਹਿਰੀਨ]], [[ਯਮਨ]] ਅਤੇ [[ਉਮਾਨ|ਓਮਾਨ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ 8-11 ਦੀ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="mathrubhumi.com">{{Cite web|url=http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-148768|title=Inspiration for world|language=Malayalam|archive-url=https://web.archive.org/web/20141024065758/http://www.mathrubhumi.com/mb4eves/online/malayalam/kerala/women/articles/infocus_interview-article-148768|archive-date=24 October 2014|access-date=13 December 2013}}</ref><ref name="newsgraph.net">{{Cite web|url=https://www.newsgraph.net/detail/1094-Sudha-Chandran-performing-hindi-Play-Kuch-Meetha-Ho-Jaye.html|title=Sudha Chandran performing a hindi Play Kuch Meetha Ho Jaye|language=English|archive-date=28 ਮਾਰਚ 2020|access-date=14 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328081632/https://www.newsgraph.net/detail/1094-Sudha-Chandran-performing-hindi-Play-Kuch-Meetha-Ho-Jaye.html|dead-url=yes}}</ref> ਸੁਧਾ ਚੰਦਰਨ ਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਵੀ ਡਾਂਗ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sudha-chandran-i-married-my-husband-ravi-in-a-temple-24-years-back/articleshow/69111752.cms|title=|last=|first=|date=|website=Times of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਇਨਵਰਟਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰੇਲੀ ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਕਰੀਅਰ == ਚੰਦਰਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਫ਼ਿਲਮ ਮਯੂਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਵਿਚ ਡੱਬ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/fighting-fate|title=Fighting fate|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328081631/https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/fighting-fate|archive-date=2020-03-28|access-date=|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ''ਨਾਚੇ ਮਾਯੂਰੀ'' ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਰਨ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ [[ਸ਼ੇਖਰ ਸੁਮਨ]], [[ਅਰੁਣਾ ਇਰਾਨੀ|ਅਰੁਣਾ ਈਰਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਦੀਨਾ ਪਾਠਕ]]<nowiki/>ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ''ਮਯੂਰੀ'' ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ 1986 ਦੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡਾਂ]] ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ''ਜਿਊਰੀ'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ 'ਤੇ ਚੰਦਰਨ ਦੇ ਉਘੇ ਸ਼ੋਅ 'ਚ 'ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਰੋਜ' ਅਤੇ ''ਕੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਾਲੀ ਹਿੱਲ'' ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਹ 2007 ਵਿਚ ਡਾਂਸ ਰਿਏਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 2'' ਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸੀ। ਉਹ 2015 ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਸੀਰੀਅਲ ਨਾਗਿਨ ਵਿੱਚ ਯਾਮਿਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ !ਫ਼ਿਲਮ !ਭੂਮਿਕਾ !ਭਾਸ਼ਾ !ਹਵਾਲੇ |- |1984 |''ਮਯੂਰੀ'' |ਮਯੂਰੀ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/telugu-filmmakers-are-working-on-a-line-up-of-biopics-from-sports-to-politics-and-history/article23959962.ece|title=Telugu cinema hops on the biopic bandwagon|last=|first=|date=|website=The Hindu|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |1986 |''ਮਾਲਰੁਮ ਕੀਲੀਯੁਮ'' |ਰੇਖਾ |[[ਮਲਿਆਲਮ]] | |- |1986 |''ਸ੍ਰਵਾਮ ਸ਼ਕਤੀਯਾਮ'' |ਸਿਵਾਕਮੀ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] | |- |1986 |''ਧਰਮਾਮ'' | |ਤਮਿਲ | |- |1986 |''ਨਮਭੀਰ ਕੇਡੂਵੀਥੀਲਮ'' | |ਤਮਿਲ | |- |1986 |''ਨਾਚੇ ਮਯੂਰੀ'' |ਮਯੂਰੀ |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.pagalparrot.com/this-actress-is-not-getting-any-film-offer-from-13-years-started-film-career-with-her-own-biopic/|title=This Actress Is Not Getting Any Film Offer From 13 Years, Started Film Career With Her Own Biopic|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528095425/https://www.pagalparrot.com/this-actress-is-not-getting-any-film-offer-from-13-years-started-film-career-with-her-own-biopic/|archive-date=2023-05-28|access-date=|url-status=dead}}</ref> |- |1986 |ਵਸ਼ਾਂਥਾ ਰਾਗਮ | |ਤਮਿਲ | |- |1987 |''ਕਲਮ ਮਾਰੀ ਕਥਾ ਮਾਰੀ'' |ਅਰੀਫ਼ਾ |ਮਲਿਆਲਮ | |- |1987 |''ਚਿਨਾ ਥੰਬੀ ਪੇਰੀਆ ਥੰਬੀ'' |ਥਯਾਮਾ |ਤਮਿਲ | |- |1987 |''ਚਿਨਾ ਪੁਵੇ ਮੇਲਾ ਪੇਸੁ'' |ਸ਼ਾਂਤੀ |ਤਮਿਲ | |- |1987 |ਥਾਏ ਨੀਏ ਥੁਏ | |ਤਮਿਲ | |- |1988 |ਉਰੀਗੀਤਾ ਕੋਲੀ | |[[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]] | |- |1988 |''ਓਲਾਵੀਨਾ ਆਸਰੇ'' | |ਕੰਨੜ | |- |1988 |''ਥਂਗਾ ਕਲਾਸਮਾ'' | |ਤਮਿਲ | |- |1989 |ਬੀਸੀਲੂ ਬੇਲਾਦਿੰਗਲੂ | |ਕੰਨੜ | |- |1990 |''ਰਾਜਨਰਤਕੀ'' |ਚੰਦਰਿਮਾ |[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] | |- |1990 |''ਥਾਨੇਦਾਰ'' |ਮਿਸਸ ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰਾ |ਹਿੰਦੀ | |- |1990 |ਪਤੀ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ | |ਹਿੰਦੀ | |- |1991 |ਮਸਕਾਰੀ |ਸੁਮਨ |ਮਰਾਠੀ | |- |1991 |''ਕੁਰਬਾਨ'' |ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੀ ਭੈਣ |ਹਿੰਦੀ | |- |1991 |''ਜਾਨ-ਪਛਾਨ'' |ਹੇਮਾ |ਹਿੰਦੀ | |- |1991 |''ਜੀਨੇ ਕੀ ਸਜ਼ਾ'' |ਸ਼ੀਤਲ |ਹਿੰਦੀ | |- |1992 |''ਨਿਸ਼ਚੇ'' |ਜੂਲੀ |ਹਿੰਦੀ | |- |1992 |''ਨਿਸ਼ਚੇ'' | |ਹਿੰਦੀ | |- |1992 |''ਇੰਤਹਾ ਪਿਆਰ ਕੀ'' |ਡਾਂਸਰ |ਹਿੰਦੀ | |- |1992 |''ਕੈਦ ਮੇਂ ਹੈ ਬੁਲਬੁਲ'' |ਜੂਲੀ |ਹਿੰਦੀ | |- |1992 |''ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ'' |ਕਰਨ ਦੀ ਭੈਣ |ਹਿੰਦੀ | |- |1992 |''ਇਨਸਾਫ਼ ਕੀ ਦੇਵੀ'' |ਸੀਤਾ ਸ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ |ਹਿੰਦੀ | |- |1993 |''ਫੂਲਨ ਹਸੀਨਾ ਰਾਮਕਲੀ'' |ਫੂਲਨ |ਹਿੰਦੀ | |- |1993 |''ਅਵਾਨ ਅੰਨਥਾਪਦਮਨ'' |ਭਾਦਰਾ |ਮਲਿਆਲਮ | |- |1994 |''ਅੰਜ਼ਾਮ'' |ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਦੀ ਭੈਣ |ਹਿੰਦੀ | |- |1994 |''ਦਾਲਦੁ ਚੌਰਾਇਆ ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ'' | |ਹਿੰਦੀ | |- |1994 |''ਬਾਲੀ ਉਮਰ ਕੋ ਸਲਾਮ'' | |ਹਿੰਦੀ | |- |1995 |''ਮਿਲਨ'' |ਜਯਾ |ਹਿੰਦੀ | |- |1995 |''ਰਘੁਵੀਰ'' |ਆਰਤੀ ਵਰਮਾ |ਹਿੰਦੀ | |- |1999 |''ਹਮ ਆਪਕੇ ਦਿਲ ਮੇਂ ਰਹਤੇ ਹੈਂ'' |ਮੰਜੂ |ਹਿੰਦੀ | |- |1999 |''ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੇ ਭੂਲਸੋ ਨਾਹੀ'' |ਸ਼ਾਰਦਾ |[[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | |- |2000 |''ਤੂਨੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਲੈ ਲੀਆ'' |ਰਾਨੀ |ਹਿੰਦੀ | |- |2001 |''ਏਕ ਲੁਟੇਰੇ'' | |ਹਿੰਦੀ | |- |2004 |''ਸਮਾਇਲ ਪਲੀਜ਼'' |ਤੁਲਸੀ |ਹਿੰਦੀ | |- |2006 |''ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ ਫਸ ਗਯਾ ਯਾਰ'' |ਡਾਕਟਰ |ਹਿੰਦੀ | |- |2006 |''ਮਾਲਾਮਾਲ ਵੀਕਲੀ'' |ਠਾਕੁਰਾਇਨ |ਹਿੰਦੀ | |- | rowspan="2" |2008 |''ਸਥਯਾਮ'' | rowspan="2" |ਸਥਯਾਮ ਦੀ ਮਾਂ |ਤਮਿਲ | |- |''ਸਲੂਟ'' |ਤੇਲਗੂ | |- |2008 |''ਪ੍ਰਣਾਲੀ'' |ਅਕਾ |ਹਿੰਦੀ | |- |2010 |''ਅਲਕਜੈਦਰ ਦ ਗ੍ਰੇਟ'' |ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ |ਮਲਿਆਲਮ | |- |2011 |''ਵੇਂਘਾਈ'' |ਰਾਧਿਕਾ ਦੀ ਮਾਂ |ਤਮਿਲ | |- |2013 |''ਅਮੀਰੀ ਆਧੀ ਭਗਵਾਨ'' |ਇੰਦਰਾ ਸੁੰਦਰਾਮੂਰਤੀ |ਤਮਿਲ | |- |2013 |''ਪਰਮਵੀਰ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ'' | |[[ਭੋਜਪੁਰੀ ਬੋਲੀ|ਭੋਜਪੁਰੀ]] | |- |2013 |''ਸਲਿਓਪਾਤਰਾ'' | |ਮਲਿਆਲਮ | |- |2015 |''ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕਰਨ'' | |ਤਮਿਲ | |- |2016 |''ਸਿਸਟਰਜ਼'' |ਸੁਧਾ |[[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] | |- |2016 |''ਬਾਬੂਜੀ ਏਕ ਟਿਕਟ ਮੁੰਬਈ'' | |ਹਿੰਦੀ | |- |2017 |''ਤੇਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ'' | |ਹਿੰਦੀ | |- |2017 |''ਵਿਜ਼ਹੀਥਿਰੁ'' |ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ |ਤਮਿਲ | |- |2018 |''ਸਮਯ 2'' |ਇਆਯਾ ਪੇਰੂਮਲ |ਤਮਿਲ | |- |2018 |''ਕਰੀਨਾ'' | |ਹਿੰਦੀ | |- |- |2019 |''ਸਿਫ਼ਰ'' |ਆਇਸ਼ਾ |ਹਿੰਦੀ |<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/aug/30/sudha-chandran-starrer-sifar-shines-in-film-festivals-collects-over-26-awards-2026579.html|title=Sudha Chandran starrer 'Sifar' shines in film festivals, collects over 26 awards|last=|first=|date=|website=Indian Express|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |} == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ !ਸੀਰੀਅਲ !ਭੂਮਿਕਾ !ਚੈਨਲ !ਭਾਸ਼ਾ !ਹਵਾਲੇ |- | rowspan="2" |1993 |''ਰਿਸ਼ਤੇ'' |ਸੋਨੂ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | rowspan="16" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- |''ਅਪਾਰਜਿਤਾ'' | | rowspan="2" |ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ | |- |1996 |''ਸਾਹਿਲ'' | | |- |1997 |''ਹਮ ਪਾਂਚ'' |ਅਨੰਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ | rowspan="2" |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- |1998 |''ਚਸ਼ਮੇ ਬਾਦੂਰ'' | | |- |1998–2003 |''ਹੀਨਾ'' | |ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ | |- |2001 |''ਕਿਸੇ ਕਹੂੰ'' | |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- |2001–2004 |''ਕਹੀਂ ਕਿਸੀ ਰੋਜ਼'' |ਰਾਮੋਲਾ ਸਿਕੰਦ | rowspan="2" |[[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/telly-talk/gossip/photo-gallery/komolika-to-ramola-sikand-5-iconic-vamps-of-tv-producer-ekta-kapoor-we-all-loved-to-hate/432819|title=Ekta Kapoor birthday: Komolika to Ramola Sikand, 5 iconic vamps of the TV producer we all loved to hate!|last=|first=|date=|website=Times Now News|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/telly-talk/gossip/article/5-videos-that-prove-ramola-sikand-aka-sudha-chandran-is-the-most-badass-villains-of-all-times-tv-news/396525|title=5 videos that prove Ramola Sikand aka Sudha Chandran is the most badass villains of all times|last=|first=|date=|website=Times Of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |2002–2005 |''ਕਿਉਂਕੀ ਸਾਸ ਭੀ ਕਭੀ ਬਹੂ ਥੀ'' |ਰੇਣੁਕਾ ਚੌਧਰੀ / ਰਾਗਨੀ ਸੂਰਿਆਵੰਸ਼ੀ | |- | rowspan="2" |2003–2004 |''ਤੁਮ ਬਿਨ ਜਾਉ ਕਹਾਂ'' |ਗੁਰੂਮਾਂ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- |''ਵਿਸ਼ਨੂ ਪੁਰਾਨ'' |[[ਕੁੰਤੀ]] |ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ | |- |2004 |''ਜ਼ਮੀਨ ਸੇ ਅਸਮਾਨ ਤਕ'' |ਮੀਰਾ |ਸਹਾਰਾ ਵਨ | |- | rowspan="2" |2004–2006 |''ਤਮ੍ਹਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾ'' |ਵਸੁੰਦਰਾ ਮਲਿਕ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- |''ਕ.ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਲੀ ਹੈ'' |ਗਾਇਤਰੀ ਕੌਲ |ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ | |- |2006–2009 |''ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ'' |ਰਾਜਯਲਕਸ਼ਮੀ |ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ | |- |2006–2008 |''ਸੋਲਹਾ ਸਿੰਗਾਰ'' |ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀ |ਸਹਾਰਾ ਵਨ | |- |2006 |''ਕਾਵਿਅੰਜਲੀ'' | |ਸੁਰਿਯਾ ਟੀਵੀ |ਮਲਿਆਲਮ | |- |2006–2007 |''ਜਯਾਮ'' |ਰੰਗਨਨਾਇਕੀ |ਜਯਾ ਟੀਵੀ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] | |- |2007 |''ਝਲਕ ਦਿਖਲਾ ਜਾ 2'' |ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ |ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ | rowspan="6" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- | rowspan="3" |2007–2008 |''ਅਰਧਾਂਗਨੀ'' |ਮੌਸਮੀ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- |''ਕੁਛ ਇਸ ਤਰਹ'' |ਮਲਿਕਾ ਨੰਦਾ |ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ |<ref>{{Cite web|url=https://m.rediff.com/movies/2007/nov/26s4.htm|title=A peek at Ekta's Kuchh Is Tara|last=|first=|date=|website=Rediff.com|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |''[[ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਮੇ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ|ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ]]'' |ਇੰਸਪੈਕਟਰ | rowspan="2" |ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ | |- |2007–2009 |''ਕਸਤੂਰੀ'' |ਮਾਸੀ | |- |2008–2011 |''ਮਾਤਾ ਕੀ ਚੌਕੀ'' |ਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ |ਸਹਾਰਾ ਵਨ | |- | rowspan="4" |2008–2009 |''ਕਲਾਸਮ'' |ਚੰਦਰਾਮਤੀ | rowspan="2" |ਸਨ ਟੀਵੀ | rowspan="2" |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] | |- |''ਆਰਸੀ'' |ਥਿਲਗਵਤੀ | |- |''ਕੈਸੀ ਲਗੀ ਲਗਨ'' |ਅੰਬਿਕਾ | rowspan="2" |ਸਹਾਰਾ ਵਨ | rowspan="2" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- |''ਸ਼ੁਭ ਕਦਮ'' |ਰਾਘਵ ਦੀ ਅਸਲ ਮਾਂ | |- | |''ਸ਼ਮਾ'' | |ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- | rowspan="2" |2009–2010 |''ਕਰੁਨਾਮੰਜਰੀ'' |ਇੰਦਰਾ |ਰਾਜ ਟੀਵੀ | rowspan="2" |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] | |- |''ਪੋਂਡਤੀ ਥੇਵਾਈ'' |ਰਾਜੀ |ਸਨ ਟੀਵੀ | |- |2010 |ਦੋ ਸਹੇਲੀਆਂ |ਗੁਰੂ ਮਾਂ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Sudhas-getting-positive/articleshow/6050219.cms|title=Sudha getting positive|last=|first=|date=|website=The Times of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- | rowspan="3" |2010–2011 |- |''ਸੋਂਦਰਾਵਲ ਦੇਵੀ'' |ਆਕਿਲੰਦੇਸ਼ਵਰੀ |ਜਯਾ ਟੀਵੀ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] | |- |ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਸ ਇਲਾਹਾਬਾਦਵਾਲੇ |ਗਵਾਂਢੀ |ਸਬ ਟੀਵੀ | rowspan="5" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- |2010–2011 |''ਸੰਯੋਗ ਸੇ ਬਨੀ ਸੰਗਨੀ'' |ਕਾਲਕੀ ਦੇਵੀ |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] | |- |2010 |''ਮਾਤਾ ਕੀ ਚੌਕੀ'' |ਸਵੇਤਾ ਦੇਵੀ |ਸਹਾਰਾ ਵਨ | |- |2011 |''ਅਦਾਲਤ'' |ਇੰਦਰਾਨੀ ਸਿੰਘ |ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ | |- |2012 |''ਝਿਲਮਿਲ ਸਿਤਾਰੋਂ ਕਾ ਆਂਗਨ ਹੋਗਾ'' |ਕਲਿਆਣੀ ਦੇਵੀ ਰਾਇਚੰਦ |ਸਹਾਰਾ ਵਨ | |- |2012–2013 |''ਅਰਦਰਮ'' |ਰਿਟਾਇਰ ਜੱਜ |ਏਸ਼ੀਆਨੈੱਟ |[[ਮਲਿਆਲਮ]] | |- |2012–2015 |''ਥੇਂਦਰਲ'' |ਭੁਵਨਾ |ਸਨ ਟੀਵੀ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] | |- | rowspan="3" |2013 |ਦਿਲ ਸੇ ਦੀ ਦੁਆ |ਮਿਸਸ ਵਿਆਸ | rowspan="2" |ਲਾਈਫ ਓਕੇ | rowspan="2" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] | |- |''ਏਕ ਥੀ ਨਾਇਕਾ'' |ਉਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ |<ref>{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/sudha-chandran-to-feature-in-ek-thi-naayka/1083364/|title=Sudha Chandran to feature in Ek Thi Naayka|last=|first=|date=|work=Indian Express|access-date=}}</ref> |- |''ਨੰ.23 ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿਵਾਸਨ'' | |ਜੇਮਿਨੀ ਟੀਵੀ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |<ref>{{Citation|title=No. 23 Mahalakshmi Nivasam - 114|url=https://www.youtube.com/watch?v=zMNzJYC8zmc|accessdate=2020-01-13}}</ref> |- |2013–2015 |''ਦੇਇਵਮ ਥੰਧਾ ਵੇਦੁ'' |ਚਿੱਤਰਾਦੇਵੀ ਦੇਵਰਾਜ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ |ਸਟਾਰ ਵਿਜੇ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] |<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/tamil/My-character-is-strong-willed-just-like-me-Sudha-Chandran/articleshow/48223157.cms#_ga=2.120802696.1201897673.1570208584-669017979.1570208584|title=My character is strong-willed just like me: Sudha Chandran|last=|first=|date=|website=Times of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |2014 |''ਕੈਸਾ ਯੇ ਇਸ਼ਕ ਹੈ...ਅਜਬ ਸਾ ਰਿਸ਼ਕ ਹੈ'' |ਲੋਹਾਰੀ |ਲਾਈਫ ਓਕੇ | rowspan="4" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/mona-ambegaonkar-quits-life-oks-kaisa-yeh-ishq-hai-after-huge-jhamela-sudha-chandran-step|title=Mona Ambegaonkar quits Life OK's Kaisa Yeh Ishq Hai after huge jhamela; Sudha Chandran to step in as Lohari Bua|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |2014–2015 |''ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿਸਟਰਜ਼'' |ਬੁਆਜੀ | rowspan="3" |ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ |<ref name=":1">{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/interesting-phase-in-tv-now-sudha-chandran_1489054.html|title=Interesting phase in TV now: Sudha Chandran|last=|first=|date=|website=Zee News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718070518/https://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/interesting-phase-in-tv-now-sudha-chandran_1489054.html|archive-date=2020-07-18|access-date=|dead-url=yes}}</ref> |- |2015–2016 |''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ]]'' |ਯਾਮਿਨੀ ਸਿੰਘ ਰਹੇਜਾ |<ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/entertainment/and-more/i-want-performance-to-be-my-style-statement-sudha-chandran_1822272.html|title=I want performance to be my style statement: Sudha Chandran|last=|first=|date=|website=Zee News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718064032/https://zeenews.india.com/entertainment/and-more/i-want-performance-to-be-my-style-statement-sudha-chandran_1822272.html|archive-date=2020-07-18|access-date=|dead-url=yes}}</ref> |- |2015 |''ਕਮੇਡੀ ਨਾਇਟ ਬਚਾਓ'' |ਯਾਮਿਨੀ | |- |2015–2016 |''ਸੋਲਵਾਥੇਲਮ ਉਨਮਈ'' |ਖੁਦ |[[ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ|ਜ਼ੀ ਤਮਿਲ]] |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] |ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂt<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150823/entertainment-tvmusic/article/popular-reality-show-reaches-1000th-episode-mark|title=Popular reality show reaches 1000th episode mark|last=|first=|date=|website=Deccan Chronicle|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |2016–2017 |''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ 2]]'' |ਯਾਮਿਨੀ ਸਿੰਘ ਰਹੇਜਾ |ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ | rowspan="7" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Get-ready-for-an-adventurous-season-of-Naagin-2/articleshow/54737639.cms|title=Get ready for an adventurous season of 'Naagin 2'|last=|first=|date=|website=Times Of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/naagin-2-adaa-khan-calls-sudha-chandran-overacting-ki-dukaan-on-off-screen|title=Adaa Khan call’s Sudha Chandran ‘overacting ki dukaan’ on off screen|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- | rowspan="4" |2017 |''ਆਯੁਸ਼ਮਨ ਭਵ'' |ਮਾਈ |ਸਟਾਰ ਭਾਰਤ |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/sudha-chandran-ayushaman-bhava-has-engrossing-storyline/18734152|title=Sudha Chandran: Ayushaman Bhava has engrossing storyline|last=|first=|date=|website=Mid Day|archive-url=https://web.archive.org/web/20200718073554/https://www.mid-day.com/articles/sudha-chandran-ayushaman-bhava-has-engrossing-storyline/18734152|archive-date=2020-07-18|access-date=|url-status=dead}}</ref> |- |''ਸ਼ਾਨੀ'' |ਸਿਮਹਿਕਾ |ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ |<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodmdb.com/television/sudha-chandran-joins-the-cast-of-karamphal-data-shani-excited-for-her-first-mythological-show|title=Sudha Chandran joins the cast of ‘Karamphal Data Shani’; excited for her first mythological show!|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090542/https://www.bollywoodmdb.com/television/sudha-chandran-joins-the-cast-of-karamphal-data-shani-excited-for-her-first-mythological-show|archive-date=2023-02-06|access-date=|url-status=dead}}</ref> |- |''ਦੂਰ ਕਿਨਾਰੇ ਮਿਲਤੇ ਹੈਂ'' | |ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ | |- |''ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ'' |ਹਰਜੀਤ ਖੁਰਾਨਾ |ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ | |- |2018 |''ਰੁਦਰਾ ਕੇ ਰਕਸ਼ਕ'' |ਕੁਈਨ ਸਪਾਇਡਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ |ਬਿਗ ਮੈਜਿਕ |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/after-naagin-sudha-chandran-to-lend-voice-to-a-spider-on-a-tv-show-1152000-2018-01-23|title=After Naagin, Sudha Chandran to lend voice to a spider on a TV show|last=|first=|date=|website=India Today|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |2018–2019 |''ਯੇ ਹੈ ਮਹੱਬਤੇਂ'' |ਸੁਧਾ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ |ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ |<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.in/movies/yeh-hai-mohabbatein-sudha-chandran-set-to-re-enter-divyanka-tripathis-star-plus-show-1056160|title=yeh-hai-mohabbatein-sudha-chandran-set-to-re-enter-divyanka-tripathis-star-plus-show|last=|first=|date=|website=Abp Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914040343/https://www.abplive.in/movies/yeh-hai-mohabbatein-sudha-chandran-set-to-re-enter-divyanka-tripathis-star-plus-show-1056160|archive-date=2019-09-14|access-date=|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="3" |2019 |''ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਟੋਰ'' |ਸੰਕੁਤਲਾ ਦੇਵੀ |ਸਨ ਟੀਵੀ |[[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] |<ref>{{Cite web|url=https://cinema.vikatan.com/television/147897-actress-sudha-chandran-talks-about-her-serial-acting-experience|title=Actress Sudha Chandran talks about her serial acting experience|last=|first=|date=|website=Vikatan|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |''ਕਿਚਨ ਚੈਂਪੀਅਨ'' |ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ | rowspan="3" |ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ | rowspan="4" |[[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/watch-urvashi-dholakia-and-sudhaa-chandran-to-compete-against-each-other-in-kitchen-champions/articleshow/68688701.cms|title=Watch: Urvashi Dholakia and Sudhaa Chandran to compete against each other in Kitchen Champion|last=|first=|date=|website=Times of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> |- |''[[ਨਾਗਿਨ (ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015)|ਨਾਗਿਨ 3]]'' |ਯਾਮਿਨੀ ਸਿੰਘ ਰਹੇਜਾ |ਐਪੀਸੋਡ ਪਹਿਲਾ ਕੈਮਿਓ ਲਈ |- | rowspan="2" |2019–2020 |''ਬੇਪਨਾਹ ਪਿਆਰ'' |ਕੁੰਤੀ ਮਲਹੋਤਰਾ |<ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.in/television/bepanah-pyaarr-naagin-fame-sudha-chandran-enters-show-to-play-step-mother-to-raghbir-aka-pearl-v-puri-1027555|title=Bepanah Pyaarr: 'Naagin' Fame Sudha Chandran To Enter Show, Reunites With Pearl V Puri!|last=|first=|date=|website=Abp Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801234808/https://www.abplive.in/television/bepanah-pyaarr-naagin-fame-sudha-chandran-enters-show-to-play-step-mother-to-raghbir-aka-pearl-v-puri-1027555|archive-date=2019-08-01|access-date=|url-status=dead}}</ref> |- |''ਤਾਰਾ ਫ੍ਰਾਮ ਸਿਤਾਰਾ'' |ਸ੍ਰੀਲੇਖਾ |[[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/sudha-chandran-to-play-a-judge-in-tara-from-satara/21599474|title=Sudha Chandran to play a judge in Tara From Satara|last=|first=|date=|website=Mid Day|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916083602/https://www.mid-day.com/articles/sudha-chandran-to-play-a-judge-in-tara-from-satara/21599474|archive-date=2019-09-16|access-date=|url-status=dead}}</ref> |- |2019–present |''ਨੰ. 1 ਕੋਡਾਲੂ'' |ਵਗਦੇਵੀ ਅਰੁਣਪ੍ਰਸਾਦ |ਜ਼ੀ ਤੇਲਗੂ |[[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/telugu/sudha-chandran-to-make-her-telugu-tv-debut-with-no-1-kodalu/articleshow/71792589.cms|title=Sudha Chandran to make her Telugu TV debut with ‘No.1 Kodalu’|website=The Times of India|access-date=28 October 2019}}</ref> |} ; ਬਤੌਰ ਜੱਜ {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ! ਚੈਨਲ ! ਭਾਸ਼ਾ |- | 2019 | ''ਠਕਰਪਨ ਕਾਮੇਡੀ'' | ਮਜ਼ਾਵਿਲ ਮਨੋਰਮਾ | [[ਮਲਿਆਲਮ]] |- | 2018 | ''ਡਾਂਸ ਜੋਡੀ ਡਾਂਸ ਜੂਨੀਅਰ'' | [[ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ]] | [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] |- | 2018/2019 | ''ਕਾਮੇਡੀ ਸਿਤਾਰੇ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ 2'' | ਏਸ਼ੀਆਨੈੱਟ | ਮਲਿਆਲਮ |- | 2017–2018 | ''ਜ਼ੀ ਡਾਂਸ ਲੀਗ'' | ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ | rowspan="2" | ਤਾਮਿਲ |- | rowspan="2" | 2017 | ''ਖਿਲੈਡੀਜ਼ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ'' | ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ |- | ''ਮਲਯਾਲੀ ਵੀਟਾਤਮ'' | ਫਲਾਵਰ ਟੀਵੀ | ਮਲਿਆਲਮ |- | 2016–2017 | ''ਡਾਂਸ ਜੋੜੀ ਡਾਂਸ'' <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/laila-sneha-and-sudha-chandran-have-a-blast-on-the-sets-of-dance-jodi-dance-juniors-see-video/articleshow/68499669.cms|title=Laila, Sneha and Sudha Chandran have a blast on the sets of Dance Jodi Dance Juniors; see video|last=|first=|date=|website=Times of India|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> | ਜ਼ੀ ਤਾਮਿਲ | ਤਾਮਿਲ |- | rowspan="2" | 2013 | ''ਉਗਰਾਮ ਉਜਵਲਮ'' <ref>{{Cite web|url=https://english.manoramaonline.com/entertainment/interview/sudha-chandran-reality-show-judge-ugram-ujjwalam-adds-one-more-feather.html|title='Ugram Ujjwalam' another feather in my cap: Sudha Chandran|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> | ਮਜ਼ਾਵਿਲ ਮਨੋਰਮਾ | rowspan="2" | ਮਲਿਆਲਮ |- | ''ਛੋਟੇ ਸਿਤਾਰੇ'' | ਏਸ਼ੀਆਨੈੱਟ |- | 2012 | ''ਮਰਾਠੀ ਤਾਰਾਕਾ'' | ਜ਼ੀ ਮਰਾਠੀ | [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] |- | 2009 | ''ਸੁਪਰ ਡਾਂਸਰ ਜੂਨੀਅਰ 2'' <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Diva-and-loving-it/article15901524.ece|title=Diva and loving it|last=|first=|date=|website=The Hindu|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> | ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਟੀਵੀ | [[ਮਲਿਆਲਮ]] |- | rowspan="2" | 2008 | ''ਕ੍ਰੈਜੀ ਕੀਆ ਰੇ'' | ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ | [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] |- | ''ਸੁਪਰ ਡਾਂਸਰ'' | ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਟੀਵੀ | rowspan="2" | ਮਲਿਆਲਮ |- | 2007 | ''ਸੁਪਰ ਡਾਂਸਰ ਜੂਨੀਅਰ'' | ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਟੀਵੀ |} * == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2021 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] 9terrr7occ7p2b35jvbrhbva9wh8as7 0 129017 838486 775309 2026-05-02T16:10:33Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838486 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਹਰਸ਼ਿਤਾ ਗੌੜ|spouse=|ethnicity=|signature=|website=|awards=|relatives=|parents=ਡਾ. ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਗੌੜ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਨੀਨਾ ਗੌੜ|children=|years_active=2013-ਹੁਣ|image=Harshita Gaur(cropped) attends the trailer launch of the web series "Mirzapur".jpg|occupation=ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ|nationality=ਭਾਰਤੀ|residence=|birth_place=[[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]|birth_date={{Birth date and age|1992|10|12|df=yes}}|birth_name=|caption=ਹਰਸ਼ਿਤਾ ਗੌੜ 2018 ਵਿਚ|image_size=|denomination=}} '''ਹਰਸ਼ਿਤਾ ਗੌੜ''' (ਜਨਮ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1992<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/videos/zoom/episode-updates/harshita-gaur-celebrates-her-birthday-shares-special-message-birthday-special/12356|title=Harshita Gaur celebrates her birthday & shares special message {{!}} Birthday Special|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|access-date=2019-01-23}}</ref>) ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਯੂਥ ਅਧਾਰਤ ਸ਼ੋਅ 'ਸਾਡਾ ਹੱਕ' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ,<ref>{{Cite news|url=https://www.missmalini.com/2016/04/06/visited-sets-sadda-haq/|title=We Visited The Sets Of Sadda Haq & It Was Awesome!|date=2016-04-06|work=MissMalini|access-date=2018-09-07|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/sadda-haq-why-we-dont-agree-with-sanyuktas-death-in-the-show/|title=Sadda Haq: Why we don't agree with Sanyukta's death in the show? - Bollywoodlife.com|access-date=2018-09-07|language=en-US}}</ref> ਇਸ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੰਯੁਕਤਾ ਅਗਰਵਾਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/sadda-haq-hottie-harshita-gaur-roped-in-for-vishwak-sens-remake-of-angamaly-diaries/articleshow/64700087.cms|title=Sadda Haq hottie Harshita Gaur roped in for Vishwak Sen's remake of Angamaly Diaries - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-01-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/mirzapur-actress-harshita-gaur-web-series-have-a-great-scope-in-india/19986193|title=Mirzapur actress Harshita Gaur: Web series have a great scope in India|date=2018-11-19|website=mid-day|language=en|access-date=2019-01-23|archive-date=2019-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118020405/https://www.mid-day.com/articles/mirzapur-actress-harshita-gaur-web-series-have-a-great-scope-in-india/19986193|url-status=dead}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਗੌਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਡਾਬਰ ਵਾਟਿਕਾ ਹੇਅਰ ਆਇਲ, ਗਾਰਨੀਅਰ ਲਾਈਟ ਕ੍ਰੀਮ, ਅਤੇ ਸਨਸਿਲਕ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਵੀਨਤਮ ਵਪਾਰਕ ਵਿਗਿਆਪਨ Renault Kwid ਲਈ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਵਿੱਚ 'ਡਿੰਪੀ ਪੰਡਿਤ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/harshita-gaur-i-refused-to-get-out-of-my-house-for-days-and-also-stopped-meeting-people/articleshow/65551029.cms|title=Harshita Gaur: I refused to get out of my house for days and also stopped meeting people |website=The Times of India|access-date=2018-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/movie-masti/television-news/sadda-haq-actress-harshita-gaur-reveals-that-she-suffered-depression-after-it-wrapped-up-the-show/articleshow/65561060.cms|title=Harshita Gaur : 'साड्डा हक' की हर्षिता गौर ने बताई डिप्रेशन की दुनिया में पहुंचने की कहानी|date=2018-08-27|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2018-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/shocking-break-ups-of-tv-actors-here-the-list/ghulam-actor-param-singh-and-girlfriend-harshita-gaur-call-it-quits-after-four-years-of-being-together/photostory/65211111.cms|title=Ghulam actor Param Singh and girlfriend Harshita Gaur call it quits after four years of being together – Shocking break-ups of TV actors, here's the list|website=The Times of India|access-date=2018-12-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/web-series-have-a-great-scope-in-india-says-mirzapur-actress-harshita-gaur/316788|title=Web series have a great scope in India, says Mirzapur actress Harshita Gaur {{!}} Bollywood News|website=www.timesnownews.com|language=en-GB|access-date=2019-01-23}}</ref> ਉਹ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਹਰਸ਼ਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਮੀਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਨੋਇਡਾ ਤੋਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਡਿਗਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਦਾਕਾਰਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰਸ਼ਿਤਾ ਇੱਕ ਸਿਖਿਅਤ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਆਪਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ''ਸਾਡਾ ਹੱਕ ਦਾ'' ਆਫਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.timesnownews.com/bollywood/tv-masala/photo-gallery/hot-photoshoot-of-sadda-haq-fame-actress-harshita-gaur-see-viral-pics/326367|title='साड्डा हक' फेम इस एक्‍ट्रेस ने कराया हॉट Photoshoot, इंटरनेट पर आते ही मच गई सनसनी|website=hindi.timesnownews.com|language=hi|access-date=2019-01-23|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209123510/https://hindi.timesnownews.com/bollywood/tv-masala/photo-gallery/hot-photoshoot-of-sadda-haq-fame-actress-harshita-gaur-see-viral-pics/326367|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.express.co.uk/showbiz/tv-radio/1049525/Mirzapur-cast-Dimpy-Pandit-Harshita-Gaur-Amazon-series-India|title=Mirzapur cast: Who plays Dimpy Pandit? Who is Harshita Gaur?|last=Debnath|first=Neela|date=2018-11-23|website=Express.co.uk|language=en|access-date=2019-01-23}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" ! ਸਾਲ ! ਫ਼ਿਲਮ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟ |- | 2019 | ਫਲਕਨੁਮਾ ਦਾਸ | ਸਾਖੀ | ਤੇਲਗੂ ਡੈਬਿਉ ਫ਼ਿਲਮ<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/vishwak-sen-says-50-of-shoot-is-completed-for-his-upcoming-falaknuma-das/articleshow/65355088.cms|title=Vishwak Sen says half of the shoot is completed for his upcoming directorial Falaknuma Das - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-09-07}}</ref> |- | 2019 | ''ਕਾਨਪੁਰੀਏ'' | ਬੁਲਬੁਲ | ਹੌਟਸਟਾਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਫਿਲਮ<ref name="bsi">{{Cite web|url=https://wap.business-standard.com/article-amp/pti-stories/kanpuriye-to-release-on-hotstar-on-oct-25-119102301398_1.html|title=Kanpuriye' to release on Hotstar on Oct 25|website=Business Standard India|access-date=23 October 2019|archive-date=23 ਅਕਤੂਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023154020/https://wap.business-standard.com/article-amp/pti-stories/kanpuriye-to-release-on-hotstar-on-oct-25-119102301398_1.html|url-status=dead}}</ref> |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" ! ਸਾਲ ! ਸ਼ੋਅਜ਼ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਚੈਨਲ ! ਹਵਾਲਾ |- | 2013–2016 | ''ਸਾਡਾ ਹੱਕ'' | ਸੰਯੁਕਤਾ ਅਗਰਵਾਲ | ਚੈਨਲ ਵੀ ਇੰਡੀਆ |<ref>{{Cite web|url=https://hindi.timesnownews.com/bollywood/tv-masala/photo-gallery/hot-photoshoot-of-sadda-haq-fame-actress-harshita-gaur-see-viral-pics/326367|title='साड्डा हक' फेम इस एक्‍ट्रेस ने कराया हॉट Photoshoot, इंटरनेट पर आते ही मच गई सनसनी|website=hindi.timesnownews.com|language=hi|access-date=2018-12-07|archive-date=2018-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181209123510/https://hindi.timesnownews.com/bollywood/tv-masala/photo-gallery/hot-photoshoot-of-sadda-haq-fame-actress-harshita-gaur-see-viral-pics/326367|url-status=dead}}</ref> |} === ਵੈੱਬ === {| class="wikitable sortable" |+ ! ਸਾਲ ! ਦਿਖਾਓ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟ ! ਹਵਾਲਾ |- | 2017 | ''ਬਲੈਕ ਕਾਫੀ'' | ਹੇਮਲ | ਅਸਲੀ ਤੋਂ ਪਰੇ |<ref>{{Cite news|url=https://www.bizasialive.com/yash-patnaik-confirms-web-series-param-singh-harshita-gaur/|title=Yash Patnaik confirms web-series with Param Singh & Harshita Gaur|date=2017-10-11|work=BizAsia {{!}} Media, Entertainment, Showbiz, Events and Music|access-date=2018-09-07|language=en-GB}}</ref> |- | rowspan="2" | 2018 | ਅਮਨ | ਨੇਹਾ | ਸ਼ਾਰਟ ਫ਼ਿਲਮ |<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/sadda-haq-fame-harishita-gaur-be-back-onscreen-web-series-386252|title=Sadda Haq fame Harshita Gaur to be back onscreen with a web series|website=PINKVILLA|language=en|access-date=2018-09-07|archive-date=2020-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720004448/https://www.pinkvilla.com/tv/news-gossip/sadda-haq-fame-harishita-gaur-be-back-onscreen-web-series-386252|url-status=dead}}</ref> |- | ''[[ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ (ਵੈੱਬ ਲੜੀ)|ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ]]'' | ਡਿੰਪੀ | ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ |<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/web-series-have-a-great-scope-in-india-says-mirzapur-actress-harshita-gaur/3|title=Web series have a great scope in India, says Mirzapur actress Harshita Gaur}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | rowspan="2" | 2019 | ''[[ਸੇਕਰਡ ਗੇਮਜ਼ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਸੇਕਰਡ ਗੇਮਜ਼ 2]]'' | ਮਰਿਯਮ | [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/web-series/story/mirzapur-s-dimpy-aka-harshita-gaur-roped-in-for-sacred-games-2-1404294-2018-12-07|title=Mirzapur's Dimpy aka Harshita Gaur roped in for Sacred Games 2|last=DelhiDecember 7|first=IANS New|last2=December 7|first2=2018UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2018-12-07|last3=Ist|first3=2018 10:54}}</ref> |- | ''ਪੰਚ ਬੀਟ'' | ਦਿਵਯੰਕਾ | ਏਐਲਟੀ ਬਾਲਾਜੀ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/harshita-gaur-takes-motivational-abs-lessons-from-co-star-priyank-sharma/articleshow/65911209.cms|title=Harshita Gaur takes motivational abs lessons from Priyank Sharma - Times of India|work=The Times of India|access-date=2018-10-12}}</ref> |- | 2020 | ਹੈਪਲੀ ਏਵਰ ਆਫਟਰ | ਅਵਨੀ | ਜ਼ੂਮ ਸਟੂਡੀਓ | |} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|nm7477060}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> {| class="plainlinks cmbox cmbox-notice" role="presentation" | class="mbox-image" |[[File:Information_icon4.svg|link=|alt=|40x40px]] | class="mbox-text" style="text-align: center;" | ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਇਸਦੇ ਸਦੱਸੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੇ [[:Category:Hidden categories|ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਈ]] ਜਾਂਦੀ ਜਦ ਤੱਕ ਉਚਿਤ [[Special:Preferences#mw-input-wpshowhiddencats|ਉਪਭੋਗਤਾ ਤਰਜੀਹ]] (ਦਿੱਖ hidden ਲੁਕਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਿਖਾਓ) ਸੈਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ. |} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] k4hz04tb0ykt2u1xcpxw1k4mnsqsd5v 0 133943 838454 717676 2026-05-02T13:10:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838454 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਸੁਕਨਿਆ ਵਰਮਾ|image=|caption=|birth_date=|birth_place=[[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]]|occupation=ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਪੱਤਰਕਾਰ|website={{URL|www.sukanyaverma.com}}}}'''ਸੁਕਨਿਆ ਵਰਮਾ''' ਇਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਉਹ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ ਰੈਡਿਫ ਡਾਟ ਕਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮ ਸਮੀਖਿਅਕ ਰਹੀ ਹੈ।{{R|Rediff}} ਉਸਨੇ [[ਦ ਹਿੰਦੂ]] ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਲਮ ਲਿਖੇ ਹਨ।{{R|thehindu}} ਉਹ 2018 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ਅਲੋਚਕ ਗਿਲਡ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।{{R|FP-FCG}} {{R|FCG}} == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਸੁਕਨਿਆ ਵਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ।{{R|justdial}} ਉਹ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਫ਼ਿਲਮ ਆਲੋਚਕ, ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ, ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕੁਇਜ਼ ਹੋਸਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਰੈਡਿਫ ਡਾਟ ਕਾਮ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਭੈਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇੰਡੀਆ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੈ।{{R|justdial}} ਵਰਮਾ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ 5 ਵੇਂ ਜਾਗਰਣ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਆਲੋਚਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।{{R|Shetty}}{{R|justdial}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em|refs=<ref name="Rediff">{{cite web |title=Sukanya Verma - Rediff.com |url=https://www.rediff.com/author/Sukanya%20Verma |website=Rediff.com |publisher=[[Rediff.com]] |accessdate=23 May 2020}}</ref> <ref name="thehindu">{{cite news |title=Sukanya Verma - The Hindu |url=https://www.thehindu.com/profile/author/Sukanya-Verma-2978/ |accessdate=23 May 2020 |publisher=[[The Hindu]]}}</ref> <ref name="FP-FCG">{{cite news |author1=FP Staff |title=Anupama Chopra, Rajeev Masand, Baradwaj Rangan, Bharati Pradhan and others form Film Critics Guild |url=https://www.firstpost.com/entertainment/anupama-chopra-rajeev-masand-baradwaj-rangan-bharati-pradhan-and-others-form-film-critics-guild-5310201.html |accessdate=23 May 2020 |publisher=[[Firstpost]] |date=3 October 2018}}</ref> <ref name="FCG">{{cite web |title=Film Critics Guild |url=http://filmcriticsguild.com/ |website=filmcriticsguild.com |accessdate=20 April 2020}}</ref> <ref name="Shetty">{{cite news |last1=Shetty |first1=Shakti |title=5th Jagran Film Festival: A fitting finale |url=https://www.mid-day.com/articles/5th-jagran-film-festival-a-fitting-finale/15646159 |accessdate=20 April 2020 |work=[[Mid Day]] |date=30 September 2014 |archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028215222/http://www.mid-day.com/articles/5th-jagran-film-festival-a-fitting-finale/15646159 |url-status=dead }}</ref> <ref name="justdial">{{cite web |title=Sukanya Verma - Film Critic |url=https://www.justdial.com/entertainment/artist/Sukanya-Verma/A514851 |website=justdial.com |publisher=Just Dial |accessdate=23 May 2020 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official Website}} * [https://www.rediff.com/author/Sukanya%20Verma ਪੇਜ ਰੈਡਿਫ ਉੱਤੇ] * {{Rotten-tomatoes}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] tsgyryfg9pt17g38u0axq848pg7osie 0 137058 838489 836259 2026-05-02T16:30:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838489 wikitext text/x-wiki '''ਹਵੇਲੀ ਬਰੂਦ ਖ਼ਾਨਾ''' 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ [[ਹਵੇਲੀ|ਹਵੇਲੀ ਹੈ]] ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] [[ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ|ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/the-old-world-charms-of-mian-salli/|title=The old world charms of Mian Salli|publisher=thefridaytimes}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://walledcitylahore.gop.pk/haveli-barood-khana/4|title=Walled City Lahore - Havelis Of Lahore|publisher=walledcitylahore.gop.pk|access-date=2021-09-09|archive-date=2021-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429111326/https://walledcitylahore.gop.pk/haveli-barood-khana/4/|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲੀਆ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਵੇਲੀ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2015/05/30/gems-of-lahore-the-havelis/|title=Gems of Lahore — The Havelis|publisher=pakistantoday.com.pk}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ|ਹਵੇਲੀ ਬਰੂਦ ਖਾਨਾ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ]] ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਜਨਰਲ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਦੇ ਘਰ ਬਾਰੂਦ ਰੱਖਣਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਮ ਰਵਾਜ ਸੀ। [[ਲਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਹਵੇਲੀ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ]] ਬਾਹਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡੀਪੂ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਬਰੂਦ ਖਾਨਾ" ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅਸਲਾ ਡੀਪੋ"। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਯੂਸਫ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਲਾਹੂਦੀਨ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮੀਆਂ ਕਰੀਮ ਬਖਸ਼ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 1870 ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਹਵੇਲੀ ਬਰੂਦ ਖ਼ਾਨਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਹਵੇਲੀ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਨੇਤਾ [[ਮੀਆਂ ਅਮੀਰੁੱਦੀਨ]] ਦਾ ਘਰ ਸੀ ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਸਲਿਮ ਲਾਰਡ ਮੇਅਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/641240|title=Flashback: From guns to roses|publisher=dawn.com}}</ref> == ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ == ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਛੱਤ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਖਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਰਮ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਹਵੇਲੀ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ। 1901 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ''ਜ਼ਨਾਨ ਖ਼ਾਨਾ'' ਅਤੇ ''ਮਰਦਾਨ ਖ਼ਾਨਾ'' ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ''ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੱਚ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗ੍ਰੰਥ, ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਮਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/557657-music-never-stops-in-yousaf-salahuddin-barood-khana-haveli|title=Where the music never stops…|publisher=The News}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਟਿਕਾਣਾ == ਹਵੇਲੀ ਬਰੂਦ ਖ਼ਾਨਾ ਅੰਦਰੂਨ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਕਸਾਲੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਹੱਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ,ਪੀਰ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਨੌਗਜਾਹ ਦੇ ਅਸਥਾਨ, ਜਾਮੀਆ ਮਸਜਿਦ ਹੰਫੀਆ ਅਤੇ [[ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ|ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨੇੜੇ]] ਵੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਟੈਂਕੀ ਬਣਾਈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/1113813/corner-ali-shah/|title=The corner: Ali Shah|publisher=tribune.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://insidelahore.com/1634-2/|title=Inside the Walled City of Lahore|publisher=insidelahore.com|access-date=2021-09-09|archive-date=2021-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909012818/https://insidelahore.com/1634-2/|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909012818/https://insidelahore.com/1634-2/ |date=2021-09-09 }}</ref> == ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ == ਹਵੇਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। [[ਬਸੰਤ - ਪਤੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ (ਪੰਜਾਬ)|ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ]] ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਸਾਲਾਂ-ਬੱਧੀ ਰਾਇਲਟੀ, ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ, ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ਾਮ, ਟੀਵੀ / ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ, ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ। ''[[ਖ਼ੁਦਾ ਕੇ ਲੀਏ|ਫਿਲਮ ਖ਼ੁਦਾ ਕੇ ਲੀਏ]]'' ਦੇ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੱਥੇ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ ''ਵਿਰਸਾ: ਹੈਰੀਟੇਜ ਰਿਵਾਈਵਡ'' ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.youlinmagazine.com/story/yusuf-salahuddin-guardian-of-cultural-heritage/MTgx|title=Yusuf Salahuddin: Guardian of Cultural Heritage|publisher=youlinmagazine}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://newslinemagazine.com/magazine/interview-mian-yusuf-salahuddin/|title=Interview: Mian Yusuf Salahuddin|publisher=newslinemagazine|access-date=2021-09-09|archive-date=2018-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627045931/https://newslinemagazine.com/magazine/interview-mian-yusuf-salahuddin/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮਕਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵੇਲੀਆਂ]] st8xzbvv73em2uz2a0gza7crp8944uf 0 142036 838535 759400 2026-05-03T08:48:09Z Sonia Atwal 49604 838535 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Earth's_shadow_and_Belt_of_Venus.jpg|thumb|[[ਡਾਨ|ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ]] ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ (ਨੀਲਾ) ਅਤੇ [[ਵੀਨਸ ਦੀ ਪੱਟੀ|ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ]] (ਗੁਲਾਬੀ), ਦੂਰੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸਮਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, [[ਟਵਿਨ ਪੀਕਸ (ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ)|ਟਵਿਨ ਪੀਕਸ]], [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।<br /><br /><br /><br /> {{ਛੋਟਾ|(Note: The lowest blue-grey area is the surface of the [[Pacific Ocean]], not the sky.)}}]] '''ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ''' (ਜਾਂ '''ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ''' ) ਉਹ [[ਸ਼ੈਡੋ|ਪਰਛਾਵਾਂ]] ਹੈ ਜੋ [[ਧਰਤੀ]] ਖੁਦ [[ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ|ਆਪਣੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ]] ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ [[ਪੁਲਾੜ|ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ]] ਵਿੱਚ, [[ਐਂਟੀਸੋਲਰ ਪੁਆਇੰਟ|ਐਂਟੀਸੋਲਰ ਬਿੰਦੂ]] ਵੱਲ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ। [[ਸੰਧਿਆ]] ਸਮੇਂ (ਦੋਵੇਂ [[ਸੰਧਿਆ|ਸ਼ਾਮ]] ਅਤੇ ਦੇਰ [[ਡਾਨ|ਸਵੇਰ]]), ਪਰਛਾਵੇਂ ਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕਿਨਾਰੀ - ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ '''ਹਨੇਰਾ ਖੰਡ''' ਜਾਂ '''ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਵੇਜ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://www.weatherscapes.com/album.php?cat=optics&subcat=twilight_wedge|title=Twilight wedge|website=www.weatherscapes.com}}</ref> - ਇੱਕ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ [[ਦੁਮੇਲ]] ਬੈਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਅਕਾਸ਼|ਅਸਮਾਨ]] ਸਾਫ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ [[ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ|ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਆਸ]] ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲੋਂ 3.7 ਗੁਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਛੱਤਰੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ [[ਅੰਬਰਾ, ਪੇਨਮਬਰਾ ਅਤੇ ਐਂਟੁੰਬਰਾ|ਅੰਬਰੇ]] ਨਾਲੋਂ 3.7 ਗੁਣਾ ਹੈ: ਲਗਭਗ 1,400,000 km (870,000 ਮੀ)।<ref>{{Cite web|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit2/eclipses.html|title=Lecture 9: Eclipses of the Sun & Moon|last=Pogge|first=Richard|website=Astronomy 161: An Introduction to Solar System Astronomy|publisher=[[Ohio State University]]|access-date=July 16, 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Golden_Gate_Bridge,_the_Belt_of_Venus_and_the_Earth's_shadow.jpg|thumb|ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਵਿੱਚ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਮਾਰਿਨ ਹੈੱਡਲੈਂਡਜ਼]] ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, [[ਸੰਧਿਆ|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ]] ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਅਤੇ [[ਵੀਨਸ ਦੀ ਪੱਟੀ|ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ]]।<br /><br /><br /><br /> {{ਛੋਟਾ|(Note: A thin layer of greyish cloud partially obscures the horizon in this image.)}}]] ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ [[ਸੰਧਿਆ]] ਦੇ "ਸਿਵਲ" ਪੜਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ [[ਦੁਮੇਲ|ਬੇਰੋਕ]] ਹੈ। ਪਰਛਾਵੇਂ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਤੋਂ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਅਜ਼ੀਮਥ|180°]] ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਸੂਰਜ]] ਦੇ ਉਲਟ, ਭਾਵ [[ਸੰਧਿਆ|ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ]] ਪੂਰਬੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਡਾਨ|ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ]] ਪੱਛਮੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ। ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ [[ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨਾ|ਚੜ੍ਹਦੇ]] ਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਘਟਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਛਾਵਾਂ ਉੱਠਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੂਰੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਰੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਨਿਰੀਖਕ ਦੀ [[ਉਚਾਈ|ਉੱਚਾਈ]] ਜਿੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰਛਾਵਾਂ ਓਨਾ ਹੀ ਤਿੱਖਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। == ਵੀਨਸ ਦੀ ਪੱਟੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Moon_and_red_blue_haze.jpg|left|thumb| [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ|ਪੂਰਾ ਚੰਦ]] ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੀਨਸ ਦੀ ਪੱਟੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ (ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ) ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦਾ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ।]] ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ ਹੈ [[ਵੀਨਸ ਦੀ ਪੱਟੀ]], ਜਾਂ ਐਂਟੀ-ਟਵਾਈਲਾਈਟ ਆਰਕ, ਇੱਕ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦਾ ਬੈਂਡ ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ [[ਸ਼ੁੱਕਰ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਵੀਨਸ]] [[ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਦੀ [[ਟਰਮੀਨੇਟਰ (ਸੂਰਜੀ)|ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਰੇਖਾ]], ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਵੰਡਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਰੰਗਦਾਰ ਬੈਂਡ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ, ਪਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ [[ਬਾਅਦ ਦੀ ਚਮਕ|ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ]] ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਲਟ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। === ਰੰਗ === ਜਦੋਂ [[ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ|ਸੂਰਜ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ]] ਜਾਂ [[ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨਾ|ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ]] ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਲਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ [[ਹਵਾ ਪੁੰਜ (ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ)|ਮੋਟੀ ਪਰਤ]] ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਫਿਲਟਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲੰਬੀਆਂ (ਲਾਲ) ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ [[ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਖਿੰਡਾਉਣਾ|ਖਿੰਡਾਉਂਦੀਆਂ]] ਹਨ। ਨਿਰੀਖਕ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਲਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਲਟ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ [[ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ|ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ]] ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਰੋਸ਼ਨੀ [[ਬੈਕਸਕੈਟਰ|ਨਿਰੀਖਕ]] ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ [[ਵੀਨਸ ਦੀ ਪੱਟੀ|ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ]] ਗੁਲਾਬੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਾ ਓਨੀ ਹੀ ਘੱਟ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਡੁੱਬਦਾ ਸੂਰਜ ਹੁਣ ਉੱਪਰਲੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਲਾਲ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਿੰਡਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਘੱਟ ਕਣ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਖ ਸਿਰਫ "ਆਮ" (ਆਮ) ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਵਾ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ [[Rayleigh ਸਕੈਟਰਿੰਗ|ਰੇਲੇ ਦੇ ਖਿੰਡਣ]] ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਦੋਵੇਂ [[ਰਾਤ ਦਾ ਅਸਮਾਨ|ਰਾਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ]] ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ ਰੰਗ == [[ਤਸਵੀਰ:Full_Eclipse_of_the_Moon_as_seen_in_from_Irvine,_CA,_USA_(52075715442)_(cropped).jpg|thumb| [[ਮਈ 2022 ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ|15 ਮਈ, 2022]] ਨੂੰ ਪੂਰਾ [[ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ|ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਜਿੰਨਾ ਵਕਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਛੱਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ 1,400,000 km (870,000 mi) ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ([[ਐਂਟੁੰਬਰਾ|ਅੰਤੁਮਬਰਾ]], ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।) ਜਦੋਂ [[ਸੂਰਜ]], ਧਰਤੀ ਅਤੇ [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ (ਜਾਂ ਲਗਭਗ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) [[Syzygy (ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ)|ਇਕਸਾਰ]] ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਰਾਤ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ|ਪੂਰਾ ਚੰਦਰਮਾ]], ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ|ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ]] ਹੈ। ਕੁੱਲ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਵੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਚੰਦਰਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਿੱਧੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ [[ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ|ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ]] ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਸਮੇਂ [[ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ|ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ]] ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਅਣੂ ਅਤੇ ਕਣ ਇਸ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ [[Rayleigh ਸਕੈਟਰਿੰਗ|ਛੋਟੀ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ]] ਨੂੰ [[ਪਾਰਟੀਕੁਲੇਟ|ਖਿੰਡਾਉਦੇ]] ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਚੰਦਰਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ]] ਜਾਂ [[ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨਾ|ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ]] ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਾਲ ਰੋਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਲਾਲ ਜਾਂ [[ਤਾਂਬਾ|ਤਾਂਬੇ]] ਦਾ ਰੰਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਬ੍ਰੋਕਨ ਸਪੈਕਟਰ]], ਸੂਰਜ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਉਲਟ ਬੱਦਲਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਛਾਵਾਂ। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://glossary.ametsoc.org/wiki/Dark_segment "ਹਨੇਰੇ ਹਿੱਸੇ" ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ] * [http://www.perezmedia.net/beltofvenus/archives/000357.html ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਤਸਵੀਰ] * [http://lunaproductions.com/clouds-rest-panoramas/ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ, ਵੀਨਸ ਦੀ ਪੱਟੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਧੇ ਗੁੰਬਦ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਯੋਸੇਮਾਈਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਇੱਕ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਪੈਨੋਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327142849/http://lunaproductions.com/clouds-rest-panoramas/ |date=2017-03-27 }} [http://lunaproductions.com/clouds-rest-panoramas/ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਯੋਸੇਮਾਈਟ ਪੈਨੋਰਾਮਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਖਣ ਲਈ ਪੋਸਟ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਸਕ੍ਰੋਲ ਕਰੋ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327142849/http://lunaproductions.com/clouds-rest-panoramas/ |date=2017-03-27 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤੀ]] == ਹਵਾਲੇ == 2ity858ixao4ogdsr5xqenp9ykffvbx 0 143862 838503 818196 2026-05-02T17:28:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838503 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Humaira Ali|image=|alt=|caption=|native_name=|native_name_lang=|birth_name=Humaira Chaudhry|birth_date={{birth date and age|1960|4|5|df=y}}|birth_place=[[Lahore]], [[Pakistan]]|education=University of Lahore|occupation={{Hlist | Actress | Singer}}|years_active=1973 – present|spouse={{marriage|[[Abid Ali (actor)|Abid Ali]]|1976|2006|end=div}}|parents=|children=[[Iman Ali]] (daughter) <br> [[Rahma Ali]] (daughter) <br> Maryam Ali (daughter)|relatives=Shama Chaudhry (sister) <br> Babar Bhatti (son-in-law) <br> Sibtain Khalid (son-in-law)}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਹੁਮੈਰਾ ਅਲੀ''' (ਨਈ ਚੌਧਰੀ) ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਅਦਾਕਾਰ|ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ। ਉਹ ਨਾਟਕਾਂ [[ਨੇਲ ਪੋਲਿਸ਼]], [[ਕੰਕਰ]], [[ਜਬ ਵੀ ਵੈਡ]] ਅਤੇ [[ਸੰਮੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1156276|title=CULTURE CIRCLE : Ajoka set to undertake 'Amrika Chalo' project|date=December 1, 2020|website=Dawn News}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਹੁਮੈਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ 1960 ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.brecorder.com/news/413357|title=Pakistani mother-daughter celebrities who are too good to be ignored|date=December 6, 2020|website=Business Recorder}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਲੀ 1973 ਵਿੱਚ [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1504619|title=IN MEMORIAM: THE MAN WHO SPOKE WITH HIS EYES|date=December 3, 2020|website=Dawn}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੀਟੀਵੀ ਦੇ ਡਰਾਮਾ ਸੀਰੀਅਲ ਝੋਕ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਆਬਿਦ ਅਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1155511|title=PTV's Golden Jubilee: Fade to black|date=December 2, 2020|website=Dawn}}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਡਰਾਮਾ ''ਅਕਬਰੀ ਅਸਗਰੀ'', ''ਸਬਜ਼ ਪਰੀ ਲਾਲ ਕਬੂਤਰ'', ''ਨੇਲ ਪੋਲਿਸ਼'', ''ਕੰਕਰ'', ''ਜਬ ਵੀ ਵੈਡ'', ''ਰੰਜੀਸ਼ ਹੀ ਸਹੀ'' ਅਤੇ ''ਸੰਮੀ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{cite web|url=https://images.dawn.com/news/1177053|title=Mawra Hocane's Sammi is a slow unravelling of one of Pakistan's darkest truths|date=December 10, 2020|website=Images.Dawn}}</ref> ਹੁਮੈਰਾ ਨੇ ਝੋਕ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਣੇ ਗਾਏ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ [[ਆਬਿਦ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ।<ref>{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1157709|title=culture circle : Art consultancy launches Artist's Notebook|date=December 8, 2020|website=Dawn News}}</ref> ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਦਸ਼ਤ'' ਅਤੇ ''ਦੁਸਰਾ ਆਸਮਾਨ'' ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.dawnnews.tv/news/1007915|title=ہر دور کے سب سے مقبول 20 پاکستانی ڈرامے|date=December 7, 2020|website=Dawn News Television}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਹੁਮੈਰਾ ਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਆਬਿਦ ਅਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=olOX9d6lW48|title=Jee Saheeli Epi-23 part 4/5 Guest : Humaira Ali, Ismat Iqbal, Faiza Gillani|date=December 4, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://arynews.tv/en/iman-ali-childhood-picture-instagram|title=Iman Ali shares her childhood picture and fans are just loving it!|date=December 14, 2020|website=Ary News|access-date=ਅਗਸਤ 6, 2022|archive-date=ਅਗਸਤ 6, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220806144847/https://arynews.tv/en/iman-ali-childhood-picture-instagram|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਜੋਹਾਕ ਸਿਆਲ'' ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਹਨ: ਸੁਪਰ-ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣੀ [[ਇਮਾਨ ਅਲੀ]], ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਰਹਿਮਾ ਅਲੀ]], ਅਤੇ [[ਮਰੀਅਮ ਅਲੀ|ਮਰੀਅਮ ਅਲੀ।]]<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IjXGNXJ3k-s|title=Jee Saheeli Epi-23 part 5/5 Guest : Humaira Ali, Ismat Iqbal, Faiza Gillani|date=December 5, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/435382-inside-iman-alis-glitzy-wedding-ceremony|title=Supermodel Iman Ali is married now!|date=December 12, 2020|website=The News International}}</ref> ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਆਬਿਦ ਅਲੀ ਦਾ 2006 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568469-memory-abid-ali-end-era|title=In Memory: Abid Ali and the end of an era|date=December 13, 2020|website=The News International|access-date=ਅਗਸਤ 6, 2022|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209204345/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568469-memory-abid-ali-end-era|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਹੁਮੈਰਾ ਦੀ ਭੈਣ ਸ਼ਮਾ ਵੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" |ਟਾਈਟਲ ! scope="col" |ਕੰਮ |- |2011 |''[[ਬੋਲ]]'' |ਮੈਰਿਜ਼ ਬਿਊਰੋ ਮਹਿਲਾ |- |2012 |ਇਫਤ-ਏ-ਮਾਬ |ਅੰਜੂਮਨ ਦਾ ਮਾਸੀ |- |ਟੀਬਾ |''ਕਮਬਖ਼ਤ'' |ਟੀਬੀਏ |} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] szane9sbin1vhkdk1wv97xjffl7jrf6 0 147302 838481 707844 2026-05-02T15:45:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838481 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਹਜ਼ੀਨ ਕਾਦਰੀ|birth_name=ਬਸ਼ੀਰ ਅਹਿਮਦ|birth_date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1926 ਈ|birth_place=[[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]]|death_date={{death date and age|df==yes|1991|03|19|1926|04|09}}|death_place=|nationality=ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ|occupation=ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ|years_active=1950 &ndash; 1991|awards=}} '''ਹਜ਼ੀਨ ਕਾਦਰੀ''' ਜਾਂ ਹਾਜ਼ਿਨ '''ਕਾਦਰੀ''' (9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1926 &ndash; 19 ਮਾਰਚ 1991) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਹਜ਼ੀਨ ਕਾਦਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1926 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ 'ਰਾਜਾ ਤਮੋਲੀ' ਵਿੱਚ ਬਸ਼ੀਰ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਉੱਘੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਨਵਰ ਕਮਲ ਪਾਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ਦੋ ਅੰਸੂ (1950) ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮ’ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। <ref>{{Cite web|url=http://cineplot.com/do-ansoo-1950-review|title=Do Ansoo (1950) - Review|date=6 January 2018|website=Cineplot.com website|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915223721/http://cineplot.com/do-ansoo-1950-review|archive-date=15 September 2019|access-date=7 September 2022}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਹਜ਼ੀਨ ਕਾਦਰੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਫਿਲਮ ''ਨਾਥ'' (1952) ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ, ਫਿਲਮ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ, ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। <ref name="pakmag2">{{Cite web|url=https://pakmag.net/MasoodRana/HazinQadri.php|title=Masood Rana and Hazeen Qadri film songs (in Urdu language)|date=1 June 2019|website=Pakistan Film Magazine website|archive-url=https://web.archive.org/web/20200704043116/https://pakmag.net/MasoodRana/HazinQadri.php|archive-date=4 July 2020|access-date=7 September 2022}}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ 1955 ਵਿੱਚ, ਹਜ਼ੀਨ ਕਾਦਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਸਨ, ਅਰਥਾਤ ਹੀਰ (1955) ਅਤੇ ''ਪੱਤੇ ਖਾਨ'' (1955)। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੂਰਾਨ (1957), ''ਦਾਚੀ'' (1964), ''ਹੱਥ ਜੋਰੀ'' (1964) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਆਈਆਂ। <ref name="pakmag2"/><ref name="TNI">{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562058-melodies-punjab|title=Melodies of Punjab|last=Mahmood Awan|date=6 November 2016|work=The News International (newspaper)|access-date=8 September 2022|archive-date=28 ਜੁਲਾਈ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240728005336/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562058-melodies-punjab|url-status=dead}}</ref><ref name="pakmag3">{{Cite web|url=http://pakfilms.net/writers/HazinQadri.php|title=Hazeen Qadri film songs (in English)|website=Pakistan Film Magazine website|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810145453/http://pakfilms.net/writers/HazinQadri.php|archive-date=10 August 2017|access-date=19 September 2022}}</ref> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਹਜ਼ੀਨ ਕਾਦਰੀ ਦੀ ਮੌਤ 19 ਮਾਰਚ 1991 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। <ref name="pakmag22">{{Cite web|url=http://pakfilms.net/artists/details.php?pid=1349|title=Profile of Hazeen Qadri|date=1 May 2016|website=Pakistan Film Magazine website|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614040023/http://pakfilms.net/artists/details.php?pid=1349|archive-date=14 June 2017|access-date=8 September 2022}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] tjjfxzx9i279hqcl8f01s513m7axjhf 0 148536 838446 629769 2026-05-02T12:20:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838446 wikitext text/x-wiki [[ਸੱਯਦ]] '''ਸਿਬਤ-ਏ-ਜਾਫਰ ਜ਼ੈਦੀ''' ([[ਉਰਦੂ]]: سيد سبط جعفر زيدى) ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਤਾਦ ਸਿਬਤੇ ਜਾਫ਼ਰ ([[ਉਰਦੂ]]: اُستاد سبطِ جعفر) (ਜਨਮ 1957) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਕਵੀ, ਵਕੀਲ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਸਨ।<ref name="thenews.com.pk">{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-166042-Educationist-Sibte-Jafar-shot-dead|title=The News International: Latest News Breaking, Pakistan News|website=The News International|access-date=2023-01-14|archive-date=2015-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150206210642/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-166042-Educationist-Sibte-Jafar-shot-dead|url-status=dead}}</ref><ref name="tribune.com.pk">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/522884/no-one-spared-liaquatabad-college-loses-its-principal-in-shooting/|title=No one spared: Liaquatabad college loses its principal in shooting – The Express Tribune|date=19 March 2013}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/523440/prof-sibte-jafar-laid-to-rest-amid-more-attacks|title=Prof. Sibte Jafar laid to rest amid more attacks – The Express Tribune|date=20 March 2013}}</ref> ਇੱਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ, ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ 7 ​​ਕਾਲਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਹਰੇਕ ਦੀ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ 60 ਲੱਖ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰੁਪਈਆ|ਰੁਪਏ]] ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਲਗਭਗ 5 ਭਲਾਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਵਿੰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਕਈ ਚੈਰਿਟੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ [[ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ|ਅਨਾਥ ਆਸ਼ਰਮਾਂ]] ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਟਾਂਡੋ ਆਦਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਚਲਾਇਆ ਜਿੱਥੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੂ]] ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ, ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Suleman |first=Sadiq |date=2020-03-19 |title=Remembering Professor Sibte Jaffar & His Contributions To Pakistan! |url=https://www.parhlo.com/professor-sibte-jaffar-contributions-pakistan/ |access-date=2022-09-28 |website=Parhlo |language=en-US}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== qfvehssl3iveh2io7wh7eshu574kxxt 0 149370 838459 815194 2026-05-02T13:42:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838459 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ | image = File:Suniel Shetty at the Fit India Campaign, in New Delhi on May 26, 2018 (cropped).jpg | caption = ਸ਼ੈੱਟੀ in 2019 | other_names = ਅੰਨਾ | birth_name = ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ<ref>{{cite news|title=ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈਟੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀਰੱਪਾ ਸ਼ੈਟੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ|url=http://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/suniel-shettys-father-virappa-shetty-passes-away/ articleshow/57406652.cms|work=The Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.|access-date=1 ਮਾਰਚ 2017}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1961|08|11}}<ref name=mangalo /> | birth_place = ਮੁਲਕੀ, ਭਾਰਤ{{!}}ਮੁਲਕੀ, ਮੈਸੂਰ ਰਾਜ (ਅਜੋਕੇ [[ਕਰਨਾਟਕ]]), ਭਾਰਤ | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰ|ਉਦਮੀ|ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ|[[ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]]}} | years_active = 1992–ਮੌਜੂਦ | organization = Popcorn Entertainment Pvt. ਲਿਮਿਟੇਡ | spouse = {{ਵਿਆਹ|ਮਨਾ ਸ਼ੈੱਟੀ (ਨੀ ਕਾਦਰੀ)|1991}} | children = [[ਅਥਿਆ ਸ਼ੈੱਟੀ]] (ਧੀ)<br/>ਅਹਾਨ ਸ਼ੈੱਟੀ (ਪੁੱਤਰ) | website = | signature = }} '''ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ''' (ਜਨਮ '''ਸੁਨੀਲ ਵੀ. ਸ਼ੈੱਟੀ''' ; 11 ਅਗਸਤ 1961) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ, ਉਸਨੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2000/09/21/stories/09210221.htm|title=From action to acting|date=21 September 2000|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://archive.today/20140812041651/http://www.thehindu.com/2000/09/21/stories/09210221.htm|archive-date=12 August 2014}}</ref> ''.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Suniel-Shetty/awards|title=Suniel Shetty Awards: List of awards and nominations received by Suniel Shetty {{!}} Times of India Entertainment|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=24 May 2020}}</ref>'' ਉਹ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਹਾਊਸ ਪੌਪਕਾਰਨ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/Sunil-Shetty-Into-Popcorn-entertainment/articleshow/20759799.cms|title=Sunil Shetty: Into 'Popcorn' entertainment! - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=24 May 2020}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੌਪਕੋਰਨ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ''ਖੇਲ – ਨੋ ਆਰਡੀਨਰੀ ਗੇਮ'', ਰੱਖ ਅਤੇ ''ਭਾਗਮ'' ''ਭਾਗ'' ਸਮੇਤ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਅਗਸਤ 1961 ਨੂੰ ਮੁਲਕੀ, [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ|ਮੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਤੁਲੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੁਲੂ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ <ref name="mangalo">{{Cite news|url=http://mangalorean.com/browsearticles.php?arttype=Feature&articleid=1793|title=Mangalore: A tete-a-tete with Suniel Shetty|last=Pereira|first=Violet|date=29 March 2019|work=Mangalorean|access-date=16 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116201809/http://www.mangalorean.com/browsearticles.php?arttype=Feature&articleid=1793|archive-date=16 November 2011}}</ref><ref name="Times">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-12-20/bangalore/27321225_1_delegates-sunil-shetty-nadavara-mathr-sangha|title=World Bunts meet begins Friday|date=20 December 2002|work=[[The Times of India]]|access-date=16 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521030451/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-12-20/bangalore/27321225_1_delegates-sunil-shetty-nadavara-mathr-sangha|archive-date=21 May 2013}}</ref> ਬੰਟ ਪਰਿਵਾਰ <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/mumbai-girls-were-safe-when-balasaheb-was-alive-suniel-shetty-suniel-shettys-koyelaanchal-koyelaanchal-movie/articleshow/34735035.cms|title=Mumbai girls were safe when Balasaheb was alive: Suniel Shetty|last=Gupta|first=Priya|date=7 May 2014|work=The Times of India|access-date=19 May 2022}}</ref> ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="mangalo" /> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Film_Actor,_Sunil_Shetty_along_with_the_Director_Anand_Mahadevan_addressing_the_Press_Conference_on_Indian_Premier_Cinema_‘Red_Alert’_during_the_40th_International_Film_Festival_(IFFI-2009),_at_Panaji,_Goa.jpg|thumb|ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ]] ਉਸਨੇ 1992 ਵਿੱਚ 31 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਵਿਆ ਭਾਰਤੀ|ਦਿਵਿਆ ਭਾਰਤੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ''ਬਲਵਾਨ'' ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com/features/birthday-special-best-suniel-shetty-movies-42770.html|title=Birthday Special: Best Suniel Shetty Movies|date=11 August 2020|website=filmfare.com|access-date=28 September 2020}}</ref> ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਕਸ਼ਨ ਹੀਰੋ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ 'ਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ 'ਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2021}} ਉਸਨੇ ''ਬਲਵਾਨ'' (1992), = ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ''ਵਕਤ ਹਮਾਰਾ ਹੈ'' (1993), = ਸੁਨੀਲ ਚੌਧਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ''ਪਹਿਚਾਨ'' (1993), = ਕੁਨਾਲ ਵਰਮਾ ''ਦਿਲਵਾਲੇ'' (1994), = ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ''ਅੰਤ'' (1994), || ਵਿਜੇ ਸਕਸੈਨਾ || ''ਮੋਹਰਾ'' (1994), = ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ || ''ਗੋਪੀ ਕਿਸ਼ਨ'' (1994), = ਗੋਪੀ ਨਾਥ ਚੌਧਰੀ / ਕਿਸ਼ਨ ਨਾਥ ਚੌਧਰੀ ''ਹਮ ਹੈ ਬੇਮਿਸਾਲ'' (1994), = ਮਾਈਕਲ ਡਸੂਜ਼ਾ ਸੁਰੱਖਿਆ (1995), = ਰਾਜਾ ਰਘੁਵੀਰ (1995), || ਰਘੁਵੀਰ ਵਰਮਾ || ਟੱਕਰ (1995), = ਰਵੀ ਮਲਹੋਤਰਾ ''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ'', || ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ / ਸੁਨੀਲ || ਸ਼ਾਸਤਰ (1996), || ਵਿਜੇ ਖੰਨਾ || ''ਸਪੂਤ'' (1996), = ਰਾਜ ਸਿੰਘਾਨੀਆ ''ਰਕਸ਼ਕ'' (1996), = ਰਾਜ ਸਿਨਹਾ ''ਬਾਰਡਰ'' (1997), = ਭੈਰਵ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌੜ ''ਜੱਜ ਮੁਜਰੀਮ'' (1997), = ਸੁਨੀਲ/ਧਾਗਾ ''[[ਭਾਈ (1997 ਫ਼ਿਲਮ )|ਭਾਈ]]'' (1997), = ਕੁੰਦਨ ''ਕਹਾਰ'' (1997), = ਅਮਰ ਕਪੂਰ ''ਵਿਨਾਸ਼ਕ'' (1998), = ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ''ਹੂ ਤੂ ਤੂ'' (1999), = ਆਦਿਤਿਆ ਪਟੇਲ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਐਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2000 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਲਟੀ-ਸਟਾਰਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਅਰਜੁਨ ਰਾਮਪਾਲ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ''ਪਿਆਰ ਇਸ਼ਕ ਔਰ ਮੁਹੱਬਤ'' (2001) ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾ ਕੋਪੀਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਯਸ਼ ਸੱਭਰਵਾਲ || ''ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ'' (2000), = ਸ਼ਿਆਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ / ਘਨਸ਼ਿਆਮ ''ਧੜਕਨ'' (2000), || ਦੇਵ ਚੋਪੜਾ || ''ਜੰਗਲ'' (2000), = ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਮਿੱਤਲ ''ਯੇ ਤੇਰਾ ਘਰ ਯੇ ਮੇਰਾ ਘਰ'' = ਦਯਾ ਸ਼ੰਕਰ ਮਨੋਰੀਲਾਲ ਪਾਂਡੇ (2001), ''ਮੈਂ ਹੂੰ ਨਾ'' (2004), = ਐਕਸਮੇਜਰ ਰਾਘਵਨ ਦੱਤਾ || ''ਫਿਰ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ'' (2006), = ਸ਼ਿਆਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ / ਘਨਸ਼ਿਆਮ || ਅਤੇ ''ਰੈੱਡ ਅਲਰਟ: ਦ ਵਾਰ ਵਿਦਿਨ'' (2010), = ਨਰਸਿਮਹਾ <ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity-profile/Sunil-Shetty.htm|title=Celebrity profile – Sunil Shetty|publisher=Zee news|access-date=7 August 2014}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸਪੈਲਿੰਗ ਸੁਨੀਲ ਤੋਂ ਸੁਨੀਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2001/nov/13num.htm|title=The name game|website=Rediff.com|access-date=7 August 2014}}</ref> ''ਸ਼ੂਟਆਊਟ ਐਟ ਲੋਖੰਡਵਾਲਾ'' (2007), = ਕਵੀਰਾਜ ਪਾਟਿਲ ਕਰਜ਼: ਦ ਬਰਡਨ ਆਫ ਟਰੂਥ (2002), = ਰਾਜਾ ਚੌਹਾਨ ''ਇੱਕ ਦੋ ਤਿੰਨ'' (2008) = ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਅਤੇ ''ਦੇ ਦਾਨਾ ਦਾਨ'' (2009)। = ਰਾਮ ਮਿਸ਼ਰਾ ਉਸਨੇ ''ਧੜਕਨ'' (2000), = ਦੇਵ ਚੋਪੜਾ ''ਖੇਲ - ਨੋ ਆਰਡੀਨਰੀ ਗੇਮ'' (2003), = ਦੇਵ ਮਾਲਿਆ ''ਬਾਜ਼: ਏ ਬਰਡ ਇਨ ਡੇਂਜਰ'' (2003), = ਹਰਸ਼ਵਰਧਨ ਭੱਟੀ ''ਮੈਂ ਹੂੰ ਨਾ'' (2004) ਸਮੇਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਨਿਭਾਈਆਂ। ), ''ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼'' (2004), = ਭੂਰੀਆ ਆਨ: ਮੈਨ ਐਟ ਵਰਕ ''(2004) = ਅੱਪਾ ਕਦਮ ਨਾਇਕ ਦੁਸ਼ਮਣ: ਲਾਅ ਐਂਡ ਡਿਸਆਰਡਰ'' (2013) = ਭਾਊ / ਏਕਲਵਯ ਕਰਮਰਕਰ ''ਨਕਦ'' = ਅੰਗਦ ''ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ'' = ਮਾਰਕੋਸ ਐਂਡ ''ਏ ਜੈਂਟਲਮੈਨ'' (2017)। = ਕਰਨਲ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਕਸੈਨਾ || ''ਰੇਸ - 4'' (2023)। = ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਖੰਨਾ ਮੁਕੇਸ਼ ਛਾਬੜਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਕਾਸਟਿੰਗ ਕੰਪਨੀ, F...the Couch (FTC) ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਟੀ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਲੀਗ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]] ਹੀਰੋਜ਼ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰੇਸਤਰਾਂ ਮਿਸਚਿਫ ਡਾਇਨਿੰਗ ਬਾਰ ਅਤੇ ਕਲੱਬ H2O ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਿਟਨੈਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਬਿਗੇਸਟ ਲੂਜ਼ਰ ਜੀਤੇਗਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਸਲੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ ਡੈਮ ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ? . 2005 ਵਿੱਚ, ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ 61ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ, ਮੁੰਬਈ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਯੂਥ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸ਼ੈਟੀ ਨੂੰ [http://www.thehindu.com/2005/08/20/stories/2005082003841300.htm ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪੁਰਸਕਾਰ] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=June 2022}} FTC ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ੈੱਟੀ ਰੀਅਲਟੀ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Suniel_Shetty_at_Tata_Sky's_Health_And_Fitness_launch.jpg|thumb|ਸ਼ੈਟੀ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ]] ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੇ 2020 ਵਿੱਚ [[ਰਜਨੀਕਾਂਤ]] ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ''ਦਰਬਾਰ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2021 ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈੱਟੀ [[ਸੰਜੇ ਗੁਪਤਾ]] ਦੀ ਗੈਂਗਸਟਰ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ''ਮੁੰਬਈ ਸਾਗਾ'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਕਿ 19 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। <ref name="Mumbai Saga">{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/john-abraham-emraan-hashmi-starrer-mumbai-saga-to-go-on-floors-tomorrow/articleshow/70842066.cms|title=John Abraham, Emraan Hashmi-starrer Mumbai Saga to go on floors tomorrow|date=28 August 2019|work=Mumbai Mirror|access-date=23 February 2021|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/exclusive-john-abraham-and-emraan-hashmi-starrer-mumbai-saga-set-for-theatrical-release-on-march-19-2021/|title=Exclusive: John Abraham and Emraan Hashmi starrer Mumbai Saga set for theatrical release on March 19, 2021|date=21 February 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=23 February 2021|language=en}}</ref> ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਕਿਰਨ ਕੋਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ''ਗਨੀ'' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://tv9telugu.com/varun-tej-ghani-movie-release-date-out-402430.html|title=Ghani Movie Update: వరుణ్ తేజ్ 'గని' వచ్చేది అప్పుడే.. అఫీషియల్‏గా ప్రకటించిన చిత్రయూనిట్..|date=28 January 2021|work=[[TV9 Telugu]]|access-date=31 January 2021|language=te|trans-title=Ghani Movie Update: Varun Tej 'Ghani' was coming then .. Officially announced movie unit}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == ਹੋਰ ਕੰਮ == === ਫਿਤਰ === 2019 ਵਿੱਚ, ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਪੁਣੇ ਸਥਿਤ ਔਨਲਾਈਨ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਸਟਾਰਟ ਅੱਪ ਫਿਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਣਦੱਸੀ ਰਕਮ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਜਿਤੇਂਦਰ ਚੌਕਸੀ ਨੇ ਫਿਟਨੈਸ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਵਰੀ 2016 ਵਿੱਚ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ|ਫੇਸਬੁੱਕ]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿੱਟਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਟਰ ਹੁਣ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਅਤੇ 550,000 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ, ਫਿਟਰ, ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 500,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਡਾਊਨਲੋਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/suniel-shetty-picks-up-minority-stake-in-online-fitness-startup-squats/articleshow/69271383.cms|title=Suniel Shetty picks up minority stake in online fitness startup Squats|last=Laghate|first=Gaurav|date=10 May 2019|work=The Economic Times|access-date=26 September 2019}}</ref> === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === ਸ਼ੈੱਟੀ ਸਹਾਰਾ ਵਨ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਿਟਨੈਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਬਿਗੇਸਟ ਲੂਜ਼ਰ ਜੀਤੇਗਾ'' ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1081024/jsp/entertainment/story_10011048.jsp|title=The Telegraph – Calcutta (Kolkata) – Entertainment – Host with the most|work=The Telegraph|location=Kolkota}}</ref> ਅਤੇ ''ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ ਡੈਮ?'' &TV 'ਤੇ। === ਭੋਜਨਾਲਾ === ਅਦਾਕਾਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਮਿਸਚਿਫ ਡਾਇਨਿੰਗ ਬਾਰ ਅਤੇ ਕਲੱਬ H2O ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਥਾਨ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/bollywood-stars-and-their-business-ventures-415169.html|title=Sunil Shetty – Celebrity restaurant Chain|date=2 November 2011|work=news18.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/12-restaurants-with-a-huge-bollywood-connect-245120.html|title=Sunil Shetty – Celebrity restaurant connect|date=11 September 2015|work=The Times of India|access-date=28 ਜਨਵਰੀ 2023|archive-date=6 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706201338/https://www.indiatimes.com/entertainment/bollywood/12-restaurants-with-a-huge-bollywood-connect-245120.html|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਕੈਫੇ H2O ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਾਟਰ ਐਡਵੈਂਚਰ ਪਾਰਕ ਦਾ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਮਿਸਚਿਫ ਬਾਰ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਲਿਟਲ ਇਟਲੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਉਡੀਪੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਸੀ, ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਫਿਰ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/in-place-of-sunils-mischief-dining-bar-there-is-now-little-italy/73290|title=In place of Sunil's Mischief Dining Bar, there is now Little Italy|date=24 February 2010|website=[[Mid-Day]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ === ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਹੀਰੋਜ਼ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodmantra.com/picture/mumbai-heroes-league-2011/|title=Sunil Shetty – Celebrity Cricket League 2011 Photo #335|website=bollywoodmantra.com|access-date=2023-01-28|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714063217/http://www.bollywoodmantra.com/picture/mumbai-heroes-league-2011/|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਫੇਰਿਟ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਬੈਸ਼ ਦਾ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-ferit-cricket-bash-suniel-shetty-zaheer-khan-set-to-launch-country-s-first-cricket-league-for-amateur-cricketers-2698418|title=Ferit Cricket Bash: Suniel Shetty, Zaheer Khan set to launch country's first cricket league for amateur cricketers|date=20 December 2018|website=[[DNA India]]}}</ref> === ਹੀਰੂ ਗੋਲਡਨ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ === ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ ਨੇ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਵਿੱਚ ਹੀਰੂ ਗੋਲਡਨ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ 2014 ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://hirugoldenfilmawards.lk/|title=Hiru Golden Film Awards|website=hirugoldenfilmawards.lk}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Suniel_Shetty,_Mana_Shetty_at_the_special_screening_of_'Bol_Bachchan'_15.jpg|thumb|2011 ਵਿੱਚ ''ਬੋਲ ਬੱਚਨ'' ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਟੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ]] 1991 ਤੋਂ ਉਹ ਮਾਨਾ ਸ਼ੈੱਟੀ (ਨੀ ਮੋਨੀਸ਼ਾ ਕਾਦਰੀ) ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ, ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ,<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/photo-gallery-meet-suniel-shetty-s-wife-mana-shetty-an-entrepreneur-and-social-activist-2889788/suniel-shetty-and-mana-shetty-s-love-story-2889791|title=Meet Suniel Shetty's wife Mana Shetty, an entrepreneur and social activist|date=11 May 2021|website=[[DNA India]]}}</ref> ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਧੀ [[ਅਥਿਆ ਸ਼ੇੱਟੀ|ਆਥੀਆ ਸ਼ੈੱਟੀ]] <ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/sunil-shetty-had-a-swell-diwali/101291|title=Sunil Shetty had a swell Diwali|last=KBR|first=Upala|date=8 November 2010|website=Mid-Day|access-date=8 March 2014|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224184205/https://www.mid-day.com/articles/sunil-shetty-had-a-swell-diwali/101291|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟਾ ਅਹਾਨ ਸ਼ੈੱਟੀ । <ref>{{Cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/sunil-shetty-son-ahaan-hit-bangkok/107715|title=Sunil Shetty, son Ahaan hit Bangkok|last=KBE|first=Upala|date=3 January 2011|website=Mid-Day|access-date=8 March 2014|archive-date=9 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140309003347/http://www.mid-day.com/articles/sunil-shetty-son-ahaan-hit-bangkok/107715|url-status=dead}}</ref> ਸ਼ੈਟੀ ਕੋਲ ਕਿੱਕਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਬੈਲਟ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Suniel-Shetty-returns-to-action/Article1-645889.aspx|title=Sunil Shetty returns to action|date=4 January 2011|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20110121224627/http://www.hindustantimes.com/Suniel-Shetty-returns-to-action/Article1-645889.aspx|archive-date=21 January 2011|access-date=27 January 2011|quote=A Black Belt in kick boxing, he kept the decade packed with more of muscle power in outings like Waqt Hamara Hai, Bhai, Border, Mohra, Suraksha, Shastra, Rakshak, Krishna, Aakrosh and Dus, to name a few.}}</ref> ਉਹ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਬੁਟੀਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਡੁਪੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/coming-back-soon-says-suniel-shetty-76624|title=Coming back soon, says Suniel Shetty|date=3 January 2011|work=NDTV|access-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121080134/http://movies.ndtv.com/bollywood/coming-back-soon-says-suniel-shetty-76624|archive-date=21 January 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] 5qvqbbt7rjvpkf8kwv72jzmdo73ub1z 0 151670 838515 822980 2026-05-02T19:42:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838515 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਦਿਤੀ ਮਿੱਤਲ | caption = ਅਦਿਤੀ ਮਿੱਤਲ | birth_date = | birth_place = | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ | years_active = 2009 –ਮੌਜੂਦ | image = Aditi Mittal.png }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਅਦਿਤੀ ਮਿੱਤਲ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ: '''Aditi Mittal''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-joke-s-on-you/article1-1125221.aspx "The Joke's on you"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310222122/http://www.hindustantimes.com/brunch/brunch-stories/the-joke-s-on-you/article1-1125221.aspx|date=March 10, 2014}}, ''[[ਪੁਦੀਨਾ (ਅਖਬਾਰ)|Mint]]'', Mumbai, 29 September 2013.</ref><ref>[http://wonderwoman.intoday.in/story/little-miss-sunshine-aditi-mittal/1/100554.html "Little Miss Sunshine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822130623/http://wonderwoman.intoday.in/story/little-miss-sunshine-aditi-mittal/1/100554.html|date=2016-08-22}}, ''[[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ|India Today]]''</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20130906124516/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-11/tv/30141653_1_stand-up-comedy-comedians-russell-peters "Comic Relief"], ''[[The Times of India]]'', Mumbai, 11 September 2011.</ref> CNNIBN.com ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟਵਿੱਟਰ 'ਤੇ ਫਾਲੋ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 30 "ਮਜ਼ਾਕੀਆ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਜ਼ੇਦਾਰ" ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>[https://web.archive.org/web/20130310035627/http://ibnlive.in.com/photogallery/12773.html “Women’s Day: 30 witty, intelligent and incredibly fun Indian women to follow on Twitter”], “[[CNN IBN]]”</ref> ਮਿੱਤਲ ਨੇ ''ਗ੍ਰਾਜ਼ੀਆ'' ਮੇਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ''ਡੀਐਨਏ'', ਫਸਟਪੋਸਟ ਡਾਟ ਕਾਮ ਅਤੇ ''ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਟਾਈਮਜ਼'' (ਯੂਕੇ, ਵੀਕੈਂਡ ਐਡੀਸ਼ਨ) ਵਿੱਚ ਕਾਲਮ ਅਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ।<ref>[http://www.dnaindia.com/mumbai/column-carpe-the-hell-out-of-every-diem-1836929 “Carpe the Hell Out of every Diem”], ''[[Daily News and Analysis|DNA]]'', Mumbai, 20 May 2013.</ref><ref>[http://www.firstpost.com/bollywood/the-curious-case-of-armaan-kohli-the-bigg-boss-7-contestant-1161727.html “The Curious Case of Armaan Kohli”], “[[Firstpost.com]]”, 17 December 2013.</ref><ref>[http://www.ft.com/intl/cms/s/2/5c978d2e-2eb6-11e2-9b98-00144feabdc0.html#axzz2poTDnVgd “In all Fairness”], ''[[Financial Times]]'', UK, 16 November 2012.</ref><ref>[http://grazia.co.in/lifestyle2/can-women-be-funny “Can Women be Funny”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203045203/http://grazia.co.in/lifestyle2/can-women-be-funny|date=2014-02-03}}, ''[[ਗ੍ਰਾਜ਼ੀਆ|Grazia]]'', 19 January 2013.</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਮਿੱਤਲ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਸੀਨ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>[http://www.mid-day.com/entertainment/2012/jul/120712-Getting-candid-with-the-phunny-girl.htm “Getting candid with the phunny girl”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130121949/https://www.mid-day.com/entertainment/2012/jul/120712-Getting-candid-with-the-phunny-girl.htm |date=2024-11-30 }}, “[[Mid-Day]]”, Mumbai, 12 July 2012.</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਯੂਕੇ ਸਥਿਤ "ਦ ਕਾਮੇਡੀ ਸਟੋਰ" ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਸਥਾਨਕ ਹੀਰੋਜ਼ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਸਿਰਫ਼ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 5 ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>[http://www.zomato.com/por/events/mumbai/local-heroes-100015552 “Local Heroes”] {{Webarchive|url=https://archive.today/20140126120129/http://www.zomato.com/por/events/mumbai/local-heroes-100015552|date=2014-01-26}}, “[[Zomato.com]]”, Mumbai, 20 June.</ref> ਅੱਜ, ਉਹ ਕੈਨਵਸ ਲਾਫ ਫੈਕਟਰੀ, ਕਾਮੇਡੀ ਸਟੋਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬਾਂ ਅਤੇ ਲਾਫ ਫੈਕਟਰੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>[http://www.livemint.com/Leisure/tdQIqKqo76MyRXZRSaDHRI/Society--Funny-girls.html “What makes India’s Women comedian tick”], “[[Mint (newspaper)|Mint]]”, Mumbai, 6 July 2013.</ref><ref>[http://www.standupplanet.org/2013/05/28/from-the-directors-notebook-los-angeles-california/ “From the Directors notebook”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130911003909/http://www.standupplanet.org/2013/05/28/from-the-directors-notebook-los-angeles-california/ |date=2013-09-11 }}, “[[Stand Up Planet]]”, USA.</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਮਿੱਤਲ ਨੂੰ ਬੀਬੀਸੀ ਦੁਆਰਾ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਵੱਕਾਰੀ 100 ਮਹਿਲਾ ਸੰਮੇਲਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-24579511 “100 Women: Who took part”], “[[Bbc.com]]”, London, 22 November 2013.</ref> ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੁਲਾਈ 2013 ਵਿੱਚ ਕੈਨਵਸ ਲਾਫ ਫੈਕਟਰੀ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੋਲੋ ਸ਼ੋਅ 'ਥਿੰਗਸ ਵੇ ਨਾਟ ਲੇਟ ਮੀ ਸੇਅ' ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>[http://nh7.in/indiecision/2013/07/24/aditi-mittal-walks-into-a-bar/ “Aditi walks into a bar”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304055400/http://nh7.in/indiecision/2013/07/24/aditi-mittal-walks-into-a-bar/|date=2016-03-04}}, “[[NH7.com]]”, Mumbai, 24 July 2013.</ref> ਟੂਰ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਡਾ. ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੂਚੁਕ ਅਤੇ "ਸੋਚ" ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸਟਾਰਲੇਟ ਡੌਲੀ ਖੁਰਾਣਾ।<ref>[http://in.bookmyshow.com/events/Things-They-Wouldnt-Let-Me-Say/ET00015938 “Things they wouldn’t let me say”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230104140910/https://in.bookmyshow.com/events/things-they-wouldnt-let-me-say/ET00015938 |date=2023-01-04 }}, “[[Bookmyshow.com]]”.</ref> 2013 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਬੀਬੀਸੀ ਦੀਆਂ 100 ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-24579511|title=100 Women: Who took part?|date=2013-10-20|work=BBC News|access-date=2022-12-18|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-29758792|title=Who are the 100 Women 2014?|date=2014-10-26|work=BBC News|access-date=2018-01-05|language=en-GB}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਮਿੱਤਲ ਨੇ AIB ( ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਬਕਚੌਦ) ਨਾਕਆਊਟ 'ਤੇ ਰੋਸਟ ਪੈਨਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਦੇ ਦ ਨਾਓ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |title=BBC Radio 4 - the Now Show, Series 45, Episode 5 |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b0512ln6}}</ref> ਮਿੱਤਲ ਦੀ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਸੀਰੀਜ਼ ''ਬੈਡ ਗਰਲਜ਼'' ਮਹਿਲਾ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਪਹਿਲਾ ਐਪੀਸੋਡ, ਨਿਧੀ ਗੋਇਲ ' ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Sharma |first=Deeksha |date=17 February 2017 |title=Visually-Impaired Comedian Nidhi Goyal Slays It On 'Bad Girls' |url=https://www.thequint.com/neon/social-buzz/nidhi-goyal-aditi-mittal-comedy-visually-impaired-woman-disability-and-sexuality-comedian-bad-girls-youtube |access-date=27 August 2018 |website=[[The Quint]]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਮੇਡੀਅਨ]] ndhdxgfhcqm1b01mfpyt0co4896ux2a 0 152130 838455 766862 2026-05-02T13:15:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838455 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਖਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ''' ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਜੱਜ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਹੈ। ਉਹ 2020-21 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਥਾਰਟੀ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਮੈਂਬਰ ਸਕੱਤਰ ਰਹੀ। ਉਹ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ ਐਕਟ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ]], [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿਖੇ ਦੋ ਸਾਲ ਡਿਪਟੀ ਰਜਿਸਟਰਾਰ (ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ) ਵੀ ਰਹੀ।<ref>{{Cite web |title=National Green Tribunal |url=http://www.greentribunal.gov.in/dy_reg.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130162242/http://www.greentribunal.gov.in/dy_reg.aspx |archive-date=30 January 2019 |access-date=30 January 2019}}</ref> ਉਹ ਹਰਿਆਣਾ ਕੇਡਰ ਤੋਂ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤਾਂ ਸੋਨੀਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੀਕ ਸਿਵਲ ਜੱਜ (ਸੀ.) ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਕਮ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |date= |title=History of Courts |url=http://ecourts.gov.in/sonipat/history |access-date=2016-09-23 |publisher=Ecourts.gov.in}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜਸਟਿਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਾਲ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ [[ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ|ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ]] ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕਪਾਲ ਸੰਸਥਾ, ਲੋਕਾਯੁਕਤ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਯੁਕਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ 18 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਨੂੰ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਤੋਂ [[ਸੋਨੀਪਤ]] ਹੋ ਗਿਆ<ref>{{Cite web |title=एक सप्ताह में ज्यूडिशियरी में दूसरा बड़ा फेरबदल, 199 जजों के तबादले |url=http://www.amarujala.com/chandigarh/199-judges-of-district-level-courts-of-haryana-transferred}}</ref> == ਜੱਜ == [[File:Sukhda_Pritam_in_Protection_Home.jpg|right|thumb| ਸਪੈਸ਼ਲ ਹੋਮ ਸੋਨੀਪਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]] ਉਹ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੰਚਕੂਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤਾਂ<ref>{{Cite web |date= |title=About District Court |url=http://ecourts.gov.in/chandigarh |access-date=2016-09-23 |publisher=Ecourts.gov.in}}</ref> ਵਿੱਚ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ<ref>{{Cite web |date=2014-04-09 |title=महात्मा गांधी के अपमान पर मोदी और मेहरा के वकील अदालत में देंगे जवाब |url=http://www.bhaskar.com/news/c-3-956969-NOR.html |access-date=2016-09-23 |publisher=www.bhaskar.com |language=Hindi}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date= |title=Court frames charges against Kuldeep Bishnoi, 26 others in assault case |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Court-frames-charges-against-Kuldeep-Bishnoi-26-others-in-assault-case/articleshow/39326526.cms |access-date=2016-09-23 |publisher=Timesofindia.indiatimes.com}}</ref> ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਜੱਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਿਊਟੀ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਕਾਨਫਰੰਸਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date= |title=The Tribune |url=http://www.tribuneindia.com/2012/20121123/cth1.htm#2 |access-date=2015-01-16}}</ref> ਉਸਨੇ HJC, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਕੁਲਦੀਪ ਬਿਸ਼ਨੋਈ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਉੱਚ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਕੁਲਦੀਪ ਬਿਸ਼ਨੋਈ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |date= |title=Kuldeep Bishnoi, 24 party men to be tried for damaging property as well |url=http://www.hindustantimes.com/haryana/kuldeep-bishnoi-24-party-men-to-be-tried-for-damaging-property-as-well/article1-1349418.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613210814/http://www.hindustantimes.com/haryana/kuldeep-bishnoi-24-party-men-to-be-tried-for-damaging-property-as-well/article1-1349418.aspx |archive-date=13 June 2015 |access-date=2016-09-23 |publisher=Hindustan Times}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮੈਡੀਕਲ ਜਾਂਚ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਮੁਲਜ਼ਮਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |last= |first= |date= |title=Life beyond ordinary |url=http://therebelindian.com/2016/02/life-beyond-ordinary/ |access-date=2016-09-23 |publisher=Therebelindian.com |archive-date=2016-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604012258/http://therebelindian.com/2016/02/life-beyond-ordinary/ |url-status=dead }}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਤਸਕਰੀ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਕੈਂਡਲ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਫਰਨੀਚਰ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Dozen scrap dealers from city had links in Mumbai - dailypost.in |url=http://dailypost.in/regions/chandigarh/55967-dozen-scrap-dealers-from-city-had-links-in-mumbai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160510065741/http://dailypost.in/regions/chandigarh/55967-dozen-scrap-dealers-from-city-had-links-in-mumbai.html |archive-date=10 May 2016 |access-date=17 January 2022 |website=dailypost.in}}</ref> == ਵਕੀਲ == ਡਾ. ਸੁਖਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਨਯੋਗ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ]] ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਸੰਖੇਪ ਪੇਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਲਈ ਖੜ੍ਹੀ ਵਕੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date= |title=Anoop Sharma vs Exec.Eng.Pub.Health Division |url=http://indiankanoon.org/doc/1702768/ |access-date=2016-09-23 |publisher=Indiankanoon.org}}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਹਾਈ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। == ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ == ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਉਹ 2002 ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ<ref>{{Cite web |last=Ahlawat |first=Bijendra |date= |title=She notches success of a verse kind |url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020121/ncr1.htm#7 |access-date=2016-09-23 |publisher=Tribuneindia.com}}</ref> ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਸ਼ੁਕੀਨ ਕਵੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - NCR stories |url=https://www.tribuneindia.com/2002/20020121/ncr1.htm#7}}</ref> ਉਹ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ [[ਜੱਟ|ਜਾਟ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜੋ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਮੋਟਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜਸਟਿਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਾਲ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਖੁਦ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਫਤ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਂਪ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web |date= |title=Justice Pritam Pal submitted to the Heritage Museum |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/state/punjab-and-haryana/kurukshetra/justice-pritam-pal-submitted-to-the-heritage-museum/articleshow/45661397.cms |access-date=2016-09-23 |publisher=Navbharattimes.indiatimes.com}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 2016 ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਹਿਤ ਯਾਚਿਕਾ|ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਪਟੀਸ਼ਨ]]<ref>{{Cite web |title=पूर्व लोकायुक्त ने बनाया सोशल जस्टिस फ्रंट : The Dainik Tribune |url=http://dainiktribuneonline.com/2016/10/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B2%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE/}}</ref> ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਫਰੰਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [http://cja.gov.in/ ਸਟੇਟ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਅਕੈਡਮੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿਖੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜੁਵੇਨਾਈਲ ਲਾਅ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ "ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਨਿਆਂ" ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਵੀਨਤਮ ਜੁਵੇਨਾਈਲ ਕਾਨੂੰਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * http://www.greentribunal.gov.in/dy_reg.aspx * http://mhone.in/mhonenews/?p=27291{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20150126174613/http://www.hindustantimes.com/chandigarh/ex-cong-councillor-babla-let-off-in-cheating-case/article1-1307200.aspx ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼] * http://www.yespunjab.com/punjab/item/23435-vodafone-under-scanner--9-company-officials-summoned-for-cheating {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130609181124/http://yespunjab.com/punjab/item/23435-vodafone-under-scanner--9-company-officials-summoned-for-cheating |date=2013-06-09 }} * http://archive.indianexpress.com/news/rohtak-shelter-home-io-sent-in-judicial-custody/978114/ * http://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/courts/relief-for-healthyway-fraud-accused/65325.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.tribuneindia.com/2002/20020121/ncr1.htm * http://www.tribuneindia.com/2002/20020121/ncr.htm * [http://www.hindustantimes.com/chandigarh/militant-narain-singh-chaura-to-be-produced-in-court-on-sept-2/story-kzeolKnFvOTbAxQJl58kAM.html ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼] * http://cslra.in/blog/2015/09/27/custodial-beating-in-chandigarh-court-of-dr-sukhda-pritam-takes-stringent-view/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214134207/http://cslra.in/blog/2015/09/27/custodial-beating-in-chandigarh-court-of-dr-sukhda-pritam-takes-stringent-view/ |date=2019-02-14 }} * http://cja.gov.in/News%20Letter/News%20Letter%202013.pdf * http://www.face2news.com/news/19096-heritage-furniture-theft-case-five-sofa-chairs-recovered-from-near-nahan-forest-area-mumbai-links-being-.aspx{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://freelegalconsultancy.blogspot.in/2012/06/service-law-date-of-birth-correction-of.html * http://www.amarujala.com/chandigarh/199-judges-of-district-level-courts-of-haryana-transferred * http://highcourtchd.gov.in/sub_pages/top_menu/dist_jud/pdf/list_of_all_judicial_officers_hr.pdf * http://mhone.in/mhonenews/court-rejects-dsp-raka-giras-plea/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]] 89nh4g5l65qrl6b2l5waynvcmzq3x6m 0 154047 838447 830246 2026-05-02T12:35:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838447 wikitext text/x-wiki '''ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ''' (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸੂਬੇ [[ਸਿੰਧ]] ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref name="Tehreek">{{Cite web |title=The Sindhiyani Tehreek: Revolutionary Feminism in Sindh? |url=https://www.jamhoor.org/read/2020/11/25/the-sindhiyani-tehreek-revolutionary-feminism-in-sindh |website=Jamhoor}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1980 ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਸਿੰਧ]] ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹਕ|ਜ਼ਿਆ ਦੇ]] ਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ [[ਅਵਾਮੀ ਤਹਿਰੀਕ]] ਦੀਆਂ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਇੱਕ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ [[ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ|ਸਿੰਧੀ]] [[ਸਿਆਸੀ ਦਲ|ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ]]।<ref name="Tehreek"/><ref>{{Cite news|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/06/08/rasool-bux-palijo-laid-to-rest/?__cf_chl_jschl_tk__=1d6123ed5234997efab9e7a161f104e5657a515b-1607201204-0-AcfVo50-CVKV7N8wU166iT8IlWVwn8E_OZqs_EReRrQtWtBYY-9oLgowSPWhAoueHmmY2u9CKuCkDZ4zBMxBd09fYpKG2YYIHeRWytr3DLecKL0Dy4l_CtM8WZNUNJxaHd-m_UVSDozkfbYXLREuLEl6vqeXSB0WyW0SbAMS3e_gTZzjNHUsd3x0cBi7OMIt0eLaV4XTHbuyEkljUKXbQGU7CBNL0JYOgLH4S9iVpodae-NGIHCflQHqM6ks2jiLdvuL7jIDFQI7Bc1AMqCIEdx_J3fhvgGM-p57TGBTHTGrm8OYa5wygfWt9_0fH_mg0SAJ_pBm6gSL6iJ2rQhW8yL_Eilh5XRHgbBAvP7S1pn8|title=Veteran politician Rasool Bux Palijo laid to rest}}</ref> ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੈਨਿਨਵਾਦ-ਮਾਓਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।<ref name="jamhoor.org" /> ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਔਰਤਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ, ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="jamhoor.org" /> ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ ਨੇ [[ਅਣਖ ਹੱਤਿਆ|ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ]], ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਵੰਡ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ।<ref>{{Cite web |date=18 October 2018 |title=Pakistan’s ‘good’ and ‘bad’ feminisms |url=https://www.himalmag.com/pakistans-good-and-bad-feminisms-amna-chaudhry-2018/ |website=Himal Southasian}}</ref> ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਅਵਾਮੀ ਤਹਿਰੀਕ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ, ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ ਨੇ ਵੱਡੇ ਸੂਬਾਈ ਮੁੱਦਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ, ਗੈਰ-ਸਿੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨਿਲਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਿੰਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਬਾਰੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>Myron Weiner, Ali Banuazizi, “Political Science,” ''The Politics of Social Transformation in Afghanistan, Iran, and Pakistan'' Syracuse University Press: 1994. See pp. 435.</ref><ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/250724/sindh-loses-a-principled-political-voice/|title=Sindh loses a principled political voice|date=7 June 2018|work=Daily Times|access-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=7 ਜੁਲਾਈ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707113857/https://dailytimes.com.pk/250724/sindh-loses-a-principled-political-voice/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://arynews.tv/en/rasool-bux-palijo-passes-away/|title=Veteran politician Rasool Bux Palijo passes away|date=7 June 2018|work=ARY NEWS|access-date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128030040/https://arynews.tv/en/rasool-bux-palijo-passes-away/|url-status=dead}}</ref> ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ ਨੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹਕ|ਜ਼ਿਆ]] ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਐਮਆਰਡੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name="Tehreek"/> === 1980 === ਸਿੰਧਿਆਨੀ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾਬਾਗ ਡੈਮ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਮਾਰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਲਟਕ ਕੇ, ਪੈਦਲ ਤੁਰਦੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਧੀ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ]] ਵੀ 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਘੋਟਕੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਓਬੌਰੋ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ [[ਸੱਖਰ|ਸੁੱਕਰ]] ਤੋਂ [[ਕਰਾਚੀ]] ਤੱਕ ਦੇ ਲੌਂਗ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="Tehreek" /><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1213976/resurrection-of-dam-issue-a-plot-against-federation|title=‘Resurrection of dam issue a plot against federation’|last=Report|first=Dawn|date=19 October 2015|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> === 2000 === ਅੰਦੋਲਨ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਰਸੂਲ ਬਕਸ਼ ਪਾਲੀਜੋ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਯਾਜ਼ ਲਤੀਫ ਪਾਲੀਜੋ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ " ''ਸਿੰਧੀ ਔਰਾਂਤਨ ਜੀ ਤਨਜ਼ੀਮ'' " (ਸਿੰਧੀ ਮਹਿਲਾ ਅੰਦੋਲਨ) (ਅਵਾਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੋਰਚਾ) ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। [[Zahida Dahri|ਜ਼ਾਹਿਦਾ ਡਾਹਰੀ]] ਅਤੇ ਨਜ਼ੀਰ ਕੁਰੈਸ਼ੀ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦੀ ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਮੇਤ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/266927-women-sindh-and-politics|title=Women, Sindh and politics|work=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> ਸਿੰਧਿਆਨੀ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ 2020 ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ<ref>{{Cite news|url=https://newslinemagazine.com/magazine/you-go-girl/|title=You Go, Girl|work=Newsline|language=en|access-date=2023-02-26|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226143308/https://newslinemagazine.com/magazine/you-go-girl/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/624735-a-case-for-scandalous-slogans|title=Aurat March 2020: A case for ‘scandalous’ slogans {{!}} Special Report {{!}} thenews.com.pk|work=www.thenews.com.pk|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1539489|title=Defiance in the air as women stage Azadi March in Sukkur|last=Reporter|first=A.|date=9 March 2020|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 31gw628ikpvrltlbykebfc71nmk5nss 0 155397 838536 811034 2026-05-03T10:26:59Z Kiranveer Chahal 59864 838536 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨਿਧੀ ਅਗਰਵਾਲ | image = Nidhhi Agerwal.png | image_size = | caption = 2026 ਵਿੱਚ ਨਿਧੀ ਅਗਰਵਾਲ | other_names = | birth_name = | birth_date = 17 ਅਗਸਤ 1992/1993 | birth_place = [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] (ਮੌਜੂਦਾ ਦਿਨ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]]), [[ਭਾਰਤ]] | death_place = | alma_mater = ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਡਾਂਸਰ | years_active = 2017 - ਮੌਜੂਦ | website = }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਨਿਧੀ ਅਗਰਵਾਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nidhhi Agerwal''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸ ਦੀਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸ 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ''ਮੁੰਨਾ ਮਾਈਕਲ'' (2017) ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਬੈਸਟ ਫੀਮੇਲ ਡੈਬਿਊ ਲਈ ਜ਼ੀ ਸਿਨੇ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।''<ref name="deccanchronicle">{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/150816/tiger-shroffs-heroine-for-munna-michael-has-been-confirmed.html|title=Confirmed! Tiger Shroff to romance Nidhhi Agerwal in Munna Michael|date=15 August 2016|work=[[Deccan Chronicle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180739/http://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/150816/tiger-shroffs-heroine-for-munna-michael-has-been-confirmed.html|archive-date=1 August 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/entertainment/munna-michael-starring-tiger-shroff-nawazuddin-siddiqui-to-release-on-21-july-3396758.html|title=Munna Michael starring Tiger Shroff, Nawazuddin Siddiqui to release on 21 July|date=21 April 2017|work=[[Firstpost]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503230713/http://www.firstpost.com/entertainment/munna-michael-starring-tiger-shroff-nawazuddin-siddiqui-to-release-on-21-july-3396758.html|archive-date=3 May 2017}}</ref><ref name="budding star">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-feature/nidhhi-agerwal-steamy-pictures-of-the-budding-star/beauty-in-blue/photostory/61560747.cms|title=Nidhhi Agerwal: Steamy pictures of the budding star|date=8 November 2017|work=The Times of India|access-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927115909/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-feature/nidhhi-agerwal-steamy-pictures-of-the-budding-star/beauty-in-blue/photostory/61560747.cms|archive-date=27 September 2018}}</ref>'' == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਅਗਰਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਲੋਕ|ਮਾਰਵਾੜੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਹ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ]] ਬੋਲਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/nidhhi-agerwal-i-am-a-tollywood-buff-who-grew-up-watching-telugu-films-dubbed-in-hindi/articleshow/61660243.cms|title=Nidhhi Agerwal: I am a Tollywood buff who grew up watching Telugu films dubbed in Hindi|last=Nayak|first=Elina Priyadarshini|date=16 November 2017|work=The Times of India|access-date=24 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518121503/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/nidhhi-agerwal-i-am-a-tollywood-buff-who-grew-up-watching-telugu-films-dubbed-in-hindi/articleshow/61660243.cms|archive-date=18 May 2019}}</ref> ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 1992<ref>{{Cite web |date=18 August 2021 |title=Nidhhi Agerwal spends time in an old-age home on her birthday |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/nidhhi-agerwal-spends-time-in-an-old-age-home-on-her-birthday/articleshow/85424453.cms |website=The Times of India}}</ref> ਜਾਂ 1993<ref>{{Cite web |date=28 May 2018 |title=A stunning affair of mesh and sheer – Nidhhi Agerwal reveals it all at the GQ Best Dressed 2018 party! |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/stunning-affair-mesh-sheer-nidhhi-agerwal-reveals-gq-best-dressed-2018-party/ |website=Bollywood Hungama}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 January 2020 |title=Video Alert! Nidhhi Agerwal welcomes 2020 by gifting herself a swanky car |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/video-alert-nidhhi-agerwal-welcomes-2020-by-gifting-herself-a-swanky-car/articleshow/73124973.cms |access-date=16 February 2022 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇਬੀਪੁਰ ਮਿਲਨ ਵਿਦਿਆਪੀਠ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Nidhhi Agerwal |url=http://beautypageants.indiatimes.com/miss-diva/miss-diva-contestants/2014/Nidhhi-Agerwal/profile/42481675.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606132701/http://beautypageants.indiatimes.com/miss-diva/miss-diva-contestants/2014/Nidhhi-Agerwal/profile/42481675.cms |archive-date=6 June 2017 |access-date=17 May 2017 |website=[[Times Internet|The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://beautypageants.indiatimes.com/Tiger-Shroff-to-romance-Nidhhi-Agerwal-in-Munna-Michael/eventshow/53797004.cms|title=Tiger Shroff to romance Nidhhi Agerwal in Munna Michael|date=21 August 2016|work=[[Times Internet|The Times of India]]|access-date=17 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902030831/http://beautypageants.indiatimes.com/Tiger-Shroff-to-romance-Nidhhi-Agerwal-in-Munna-Michael/eventshow/53797004.cms|archive-date=2 September 2017}}</ref> ਉਹ [[ਬੈਲੇ]], [[ਕਥਕ]] ਅਤੇ ਬੇਲੀ ਡਾਂਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://beautypageants.indiatimes.com/I-always-wanted-to-be-an-actor-Nidhhi-Agerwal/I-always-wanted-to-be-an-actor-Nidhhi-Agerwal/eventshow/54998665.cms|title=I always wanted to be an actor - Nidhhi Agerwal|date=22 October 2016|work=[[Times Internet|The Times of India]]|access-date=17 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902032343/http://beautypageants.indiatimes.com/I-always-wanted-to-be-an-actor-Nidhhi-Agerwal/I-always-wanted-to-be-an-actor-Nidhhi-Agerwal/eventshow/54998665.cms|archive-date=2 September 2017}}</ref> == ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ == ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਮੋਸਟ ਡਿਜ਼ਾਇਰੇਬਲ ਵੂਮਨ]] ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ 2019 ਵਿੱਚ 11ਵੇਂ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/gosh-these-divas-are-oh-so-oomph/articleshow/74655536.cms|title=Gosh! these divas are oh so oomph|date=17 March 2020|work=The Times of India|access-date=2 May 2022|language=en}}</ref> ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ 8ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/hyderabad-times-most-desirable-women-2020-behold-the-divas-who-ooze-desirability/articleshow/83175421.cms|title=Hyderabad Times Most Desirable Women 2020: Behold, the divas who ooze desirability|date=3 June 2021|work=The Times of India|access-date=2 May 2022}}</ref> ਉਹ ਕਈ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਫੇਅਰਨੈਸ ਕਰੀਮ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.indiaherald.com/Movies/Read/287546/Nidhi-Agarwal-will-never-endorse-That-|title=Nidhi Agarwal will never endorse fairness cream; rejects an offer|last=Jeyya|first=Siby|date=8 February 2019|work=India Herald|access-date=2 May 2022}}</ref> ਅਗਰਵਾਲ ਕਲਿਆਣ ਜਵੈਲਰਜ਼ ਦੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਗਿਆਪਨ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। '''ਸਨਮਾਨ''' * ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਲੱਬ ਦੀ ਜੀਵਨ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ * ਯਾਮਾਹਾ ਫਾਸੀਨੋ ਮਿਸ ਦੀਵਾ 2014 - ਫਾਈਨਲਿਸਟ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਵਾੜੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] 3p9nvqbxw5kjcdjn27cj2rze2z6zny1 0 158816 838474 655025 2026-05-02T14:47:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838474 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = | caption = | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | office1 = [[ਕੇਰਲਾ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ | spouse = ਕੇ ਕੇ ਸੁਰੇਂਦਰਨ | residence = ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਰ, ਕੇਰਲ | occupation = ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਕਰਤਾ | alma_mater = ਕਾਲੀਕਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | children = 2 | name = ਸ਼ੋਭਾ ਸੁਰੇਂਦਰਨ }} '''ਸੋਭਾ ਸੁਰੇਂਦਰਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sobha Surendran''') [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ [[ਕੇਰਲਾ]] ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਸੋਭਾ ਕੇਰਲ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=BJP the first woman politician from Kerala BJP |url=https://malayalam.samayam.com/latest-news/kerala-news/who-is-kerala-bjp-woman-leader-sobha-surendran-latest-news-kerala-local-body-election/articleshow/79317070.cms |website=malayalam.samayam.com}}</ref> ਉਸਨੇ ਭਾਜਪਾ ਮਹਿਲਾ ਮੋਰਚਾ ਦੀ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਨਈ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Chennai Petroleum Corporation Management Information - Details of Chennai Petroleum Corporation Management - The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/chennai-petroleum-corporation-ltd/infocompanymanagement/companyid-11661.cms |website=economictimes.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/bjps-power-couple/article8530678.ece|title=BJP's power couple - The Hindu|last=Naha|first=Abdul Latheef|date=28 April 2016|work=The Hindu}} </ref><ref>{{Cite web |title=Kerala elections 2021: BJP's Sobha Surendran puts state leadership in the dock over denial of ticket- The New Indian Express |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2021/mar/15/kerala-elections-2021-bjps-sobha-surendran-puts-state-leadership-in-the-dock-over-denial-ofticket-2276639.html}} </ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਸੋਭਾ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਦਕੰਚੇਰੀ, ਤ੍ਰਿਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, [[ਕੇਰਲਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=28 April 2016 |title=Choice of BJP candidates upsets many supporters in Kerala |url=https://indianexpress.com/article/elections-2016/india/india-news-india/kerala-assembly-elections-2016-choice-of-bjp-candidates-upsets-many-supporters-2773571/}}</ref><ref><nowiki>{{cite web title=Biodata of Shobha%20Surendran|url=</nowiki>http://keralaassembly.org/lok/sabha/biodata.php4?no=120&name=Shobha%20Surendran%7Cwebsite=keralaassembly.org%7Caccess-date=10<nowiki> March 2019}}</nowiki></ref> ਸੋਭਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇਕੇ ਸੁਰੇਂਦਰਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ]] ਇੱਕ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵੀ ਵਡੱਕਨਚੇਰੀ ਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Husband-wife Duo to Try Luck in Kerala Polls- The New Indian Express |url=https://www.newindianexpress.com/elections/elections-2016/2016/apr/16/Husband-wife-Duo-to-Try-Luck-in-Kerala-Polls-924933.html}} </ref> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਸੋਭਾ ਮਹਿਲਾ ਮੋਰਚਾ ਦੀ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Absence of woman leader at the helm leaves BJP worried |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/nov/29/absence-of-woman-leader-at-the-helm-leaves-bjp-worried-2229437.html |website=The New Indian Express}}</ref> ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੋਰ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸੂਬਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/bjps-power-couple/article8530678.ece|title=BJP's power couple|last=Naha|first=Abdul Latheef|date=28 April 2016|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਬਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਤੋਂ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Sobha Surendran's outburst exposes chinks in Kerala BJP |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/nov/02/sobhas-outburst-exposes-chinks-in-kerala-bjp-2218082.html |website=The New Indian Express}}</ref> == ਚੋਣਾਂ == 2016 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 40,087 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Palakkad Assembly Election 2016 Latest News & Results |url=https://www.india.com/assembly-election-2016/kerala/palakkad/ |access-date=2020-01-14 |website=India.com |language=en-EN}}</ref> ਸੋਭਾ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਟਿਕਟ 'ਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਚੋਣ ਨਤੀਜੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵੋਟ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Chandran |first=Cynthia |date=12 April 2019 |title=Left sitting pretty in its Attingal bastion |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/politics/120419/left-sitting-pretty-in-its-attingal-bastion.html |website=Deccan Chronicle}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਸੋਭਾ ਨੇ ਅਟਿੰਗਲ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਅਦੂਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਆਈ। 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ 92000 ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਅਟਿੰਗਲ ਵਿੱਚ 248000 ਵੋਟਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ।<ref name="auto1">{{Cite web |title=Attingal Lok Sabha Election Results 2019 Live: Attingal Constituency Election Results, News, Candidates, Vote Paercentage |url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/kerala/attingal-election-result-s11p19/ |access-date=2020-01-14 |website=News18}}</ref><ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-48315659|title=Lok Sabha: India general election results 2019|date=2019-05-22|access-date=2020-01-14|language=en-GB}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ, ਸੋਭਾ ਸੁਰੇਂਦਰਨ ਨੇ [[ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਜ਼ਕਕੂੱਟਮ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਕਡਕਮਪੱਲੀ ਸੁਰੇਂਦਰਨ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮ) ਉਮੀਦਵਾਰ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ। == ਵਿਵਾਦ == ਸੂਬਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਭਾ ਸੁਰੇਂਦਰਨ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਾਰਟੀ ਅੰਦਰ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/sobha-surendran-falls-in-line-attends-bjp-meet/article33753589.ece|title=Sobha Surendran falls in line, attends BJP meet|last=Anandan|first=S.|date=4 February 2021|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 November 2020 |title=Kerala BJP leader Sobha Surendran alleges bid in state unit to humiliate her |url=https://indianexpress.com/article/india/kerala-bjp-leader-sobha-surendran-alleges-bid-in-state-unit-to-humiliate-her-6912895/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Attempt at disciplinary action against Sobha Surendran foiled |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2020/dec/25/attempt-at-disciplinary-action-against-sobha-surendran-foiled-2240815.html |website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/sobhas-outburst-brings-unusual-camaraderie-in-bjp/articleshow/78987407.cms|title=Sobha's outburst brings unusual camaraderie in BJP &#124; Thiruvananthapuram News - Times of India|date=2 November 2020|work=The Times of India}}</ref> ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦਾ [[ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ|ਐਨਡੀਏ]] ਵਿੱਚ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਵਿੱਚ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇ. ਸੁਰੇਂਦਰਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sobha invites IUML to NDA fold, leaves K Surendran in a spot |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2021/feb/28/sobha-invites-iuml-to-nda-fold-leaves-k-surendran-in-a-spot-2269977.html |website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/bjp-leaders-blow-hot-and-cold-on-iuml-ties/articleshow/81249081.cms|title=Kerala: BJP leaders blow hot and cold on IUML ties &#124; Kochi News - Times of India|date=28 February 2021|work=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/bjp-list-earns-sobha-surendrans-sarcasm/articleshow/81504508.cms|title=BJP list earns Sobha Surendran's sarcasm &#124; Thiruvananthapuram News - Times of India|date=15 March 2021|work=[[The Times of India]]}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, [[ਕਨੂਰ|ਕੰਨੂਰ]] ਵਿੱਚ ਕੇ. ਸੁਰੇਂਦਰਨ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ, ਸੋਭਾ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਊ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਸਪੀ ਯਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Shobha Surendran booked for provocative statements against Kerala cops |url=https://www.onmanorama.com/kerala/top-news/2018/11/28/shobha-surendran-booked-threatening-yathish-chandra.html |access-date=2021-03-18 |website=www.onmanorama.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2018-11-29 |title=BJP leader Sobha Surendran booked for threatening remarks against Kerala police |url=https://www.thenewsminute.com/article/bjp-leader-sobha-surendran-booked-threatening-remarks-against-kerala-police-92407 |access-date=2021-03-18 |website=The News Minute |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] qik595p42s1nvjtgqgsx9r05i5bv4li 0 159138 838468 755198 2026-05-02T14:10:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838468 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਹਾਸੀ ਗੋਰਾੜੀਆ ਧਾਮੀ | image = Suhasi Dhami graces ‘Big Life OK Now Awards 2014’.jpg | image_size = | caption = ਬਿਗ ਲਾਈਫ ਓਕੇ ਨਾਓ ਅਵਾਰਡਜ਼ 2014 ਵਿੱਚ ਧਾਮੀ | birth_date = | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = {{hlist|ਅਭਿਨੇਤਰੀ|ਮਾਡਲ|ਡਾਂਸਰ}} | years_active = 2004–ਮੌਜੂਦ | spouse = {{marriage|ਜੈਸ਼ੀਲ ਧਾਮੀ|2007}} | children = 1 | relatives = ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਮੀ (ਭੈਣ) }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸੁਹਾਸੀ ਗੋਰਾੜੀਆ ਧਾਮੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Suhasi Goradia Dhami''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਹ "ਯਹਾਂ ਮੈਂ ਘਰ ਘਰ ਖੇਲੀ"<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Yahaan-Main-Ghar-Ghar-Kheli-comes-to-an-end/articleshow/14801203.cms|title=Yahaaan Main Ghar Ghar Kheli to end|last=Jha|first=Sumit|date=10 June 2012|work=The Times of India}}</ref> ਵਿੱਚ ਆਭਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਅਤੇ 'ਆਪ ਕੇ ਆ ਜਾਨੇ ਸੇ' ਵਿੱਚ ਵੇਦਿਕਾ ਮਾਥੁਰ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕਾ ਪ੍ਰਤਾਬ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=26 February 2018 |title=Suhasi Dhami pulls off a Deewani-Mastani on the sets of Aap Ke Aa Jaane Se |url=https://www.mid-day.com/articles/suhasi-dhami-pulls-off-a-deewani-mastani-on-the-sets-of-aap-ke-aa-jaane-se/19119181 |website=[[Mid-Day]] |access-date=25 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=18 ਜੂਨ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618152259/https://www.mid-day.com/articles/suhasi-dhami-pulls-off-a-deewani-mastani-on-the-sets-of-aap-ke-aa-jaane-se/19119181 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਕੇਕੇ ਦੇ 'ਆਸਮਾਨ ਕੇ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਧਾਮੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=4 July 2007 |title=I was never interested in acting: Suhasi Goradia |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-i-was-never-interested-in-acting-suhasi-goradia-1108192 |website=[[Daily News and Analysis]]}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Suhasi_nach_baliye_5.jpg|thumb| 2012 ਵਿੱਚ ''ਨੱਚ ਬਲੀਏ 5'' ਦੇ ਸੈੱਟ ਉੱਤੇ ਸੁਹਾਸੀ]] ਉਸਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੇ. ਸਟ੍ਰੀਟ ਪਾਲੀ ਹਿੱਲ ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੂੰ ਖੰਡੇਲਵਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। 2005 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਤ ਹੋਣ ਕੋ ਹੈ, ਪੂਰਵ ਯਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਹੋਮ ਸਵੀਟ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦੋ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ''<nowiki/>'ਏਕ ਚਾਭੀ ਹੈ ਪੜੋਸ ਮੇਂ''' ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਉਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਅੰਤ੍ਰਿਕਸ਼-ਏਕ ਅਮਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ'' ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2009 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ''ਯਹਾਂ ਮੈਂ ਘਰ ਘਰ ਖੇਡੀ'' ਵਿੱਚ ਆਭਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Yahan Main Ghar Ghar Kheli Photos |url=https://www.indiaforums.com/show/yahan-main-ghar-ghar-kheli_4617/photos?it=0 |access-date=2022-11-21 |website=India Forums |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 January 2013 |title=Being a housewife not easy: Suhasi Dhami |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/being-a-housewife-not-easy-suhasi-dhami-5961.html |website=[[India TV]]}}</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜੈਸ਼ੀਲ ਧਾਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ''ਨੱਚ ਬਲੀਏ 5'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਨਰ ਅੱਪ ਰਹੀ। ਟੀਵੀ ਤੋਂ 3 ਸਾਲ ਦਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 2017 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਦੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ੋਅ 'ਆਪ ਕੇ ਆ ਜਾਣ ਸੇ' ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਕਰਨ ਜੋਤਵਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਦਿਕਾ ਮਾਥੁਰ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕਾ ਪ੍ਰਤਾਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |title=#EXCLUSIVE: Not a REVAMP, it will be like Aapke Aa Jane Se 2, says Suhasi Dhami |url=https://www.indiaforums.com/article/exclusive-not-a-revamp-it-will-be-like-aapke-aa-jane-se-2-says-suhasi-dhami_149676 |access-date=2022-11-21 |website=India Forums |language=en}}</ref> ਜੂਨ 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੀਆ ਅਲਬੇਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Rajshri divas under one roof in Zee TV’s Piya Albela |url=https://www.tellybest.com/news/rajshri-divas-under-one-roof-in-zee-tvs-piya-albela |access-date=2022-11-21 |website=www.tellybest.com |language=en-US |archive-date=2022-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121074150/https://www.tellybest.com/news/rajshri-divas-under-one-roof-in-zee-tvs-piya-albela |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈਸ਼ੀਲ ਧਾਮੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਕਬੀਰ ਧਾਮੀ (ਜਨਮ. 2015)।<ref>{{Cite web |title=Exclusive - Suhasi Dhami and husband Jaisheel on their happy married life: We give each other freedom and space, we go on solo trips once in a year - Times of India ► |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-suhasi-dhami-and-husband-jaisheel-on-their-happy-married-life-we-give-each-other-freedom-and-space-we-go-on-solo-trips-once-in-a-year/articleshow/90548731.cms |access-date=2022-11-21 |website=The Times of India |language=en}}</ref> [[ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਮੀ]] ਉਸਦੀ ਭਾਬੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Suhasi Goradia Dhami talks on her 'special bonding' with Drashti Dhami |url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/suhasi-goradia-dhami-talks-her-special-bonding-drashti-dhami |access-date=2022-11-21 |website=Tellychakkar.com |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ciivoxt7c064ewmv9ee8hmmnylmgzdj 0 159213 838463 834132 2026-05-02T14:02:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838463 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">ਸੁਲਭਾ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਕੁਲਕਰਨੀ</div> |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਨਮ | class="infobox-data" | 1 ਜੂਨ 1949 <span class="noprint ForceAgeToShow">(ਉਮਰ 73)</span><div class="birthplace" style="display:inline"> ਪੂਨੇ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕੌਮੀਅਤ | class="infobox-data category" | ਭਾਰਤੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਨਾਗਰਿਕਤਾ | class="infobox-data category" | ਭਾਰਤ |- !ਅਲਮਾ ਮੈਟਰ |ਪੂਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਕਿਸ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | class="infobox-data" | ਨੈਨੋ ਤਕਨਾਲੋਜੀ<br />ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਗਿਆਨ<br />ਸਤਹ ਵਿਗਿਆਨ |} '''ਸੁਲਭਾ ਕਾਸ਼ੀਨਾਥ ਕੁਲਕਰਨੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sulabha Kashinath Kulkarni;''' ਜਨਮ 1 ਜੂਨ 1949 [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]], ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਖੋਜ [[ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਨੈਨੋਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]], ਪਦਾਰਥ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਸਤਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ, ਪੁਣੇ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bio |url=http://www.iiserpune.ac.in/people/faculty-details/33 |website=www.iiserpune.ac.in}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == 1949 ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਕੁਲਕਰਨੀ ਨੇ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ]] (1969), ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (1971), ਅਤੇ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ]] (1976) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1976 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਟੈਕਨੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਮਿਊਨਿਖ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ (E20) ਵਿੱਚ ਸਤਹ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੈਸ/ਠੋਸ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ-ਡਾਕਟੋਰਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।<ref name="insaindia.org">{{Cite web |title=INSA |url=http://insaindia.org/detail.php?id=P11-1548 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104534/http://insaindia.org/detail.php?id=P11-1548 |archive-date=2014-04-04 |access-date=2013-09-03}}</ref> == ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਕੁਲਕਰਨੀ ਭਾਰਤ ਪਰਤਣ 'ਤੇ ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਨੇ 32 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨੈਨੋ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਕੋਰਸ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਚ 2009 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ [[ਆਈ. ਆਈ. ਐੱਸ. ਈ. ਆਰ.|ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ]] (IISER) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|UGC]] ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। 2010 ਤੋਂ 2011 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਬਨਸਥਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ UGC ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ IISER ਪੁਣੇ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ IISER ਪੁਣੇ ਵਿਖੇ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਹੈ।<ref name="IASFellowProfile">{{Cite web |title=Fellow Profile – Kulkarni, Prof. Sulabha Kashinath |url=http://www.ias.ac.in/describe/fellow/Kulkarni,_Prof._Sulabha_Kashinath |access-date=23 January 2016 |website=Indian Academy of Sciences |publisher=[[Indian Academy of Sciences]] |location=Bangalore}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * ਐਸੋਸੀਏਟ ਐਡੀਟਰ, ''ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਨੈਨੋਫੋਟੋਨਿਕਸ'' (2011)<ref>spie.org/x90356.xml</ref> * ਫੈਲੋ (FNA), ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ (ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) (2011) * ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸ਼ਕਤੀ "ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਕਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ (2007)<ref>{{Cite web |title=Awards - Bharatiya Stree Shakti |url=http://www.bharatiyastreeshakti.org/awards.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019013741/http://www.bharatiyastreeshakti.org/awards.html |archive-date=19 October 2014 |access-date=15 January 2022 |website=www.bharatiyastreeshakti.org}}</ref> * ਐਸੋਸੀਏਟ ਐਡੀਟਰ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਜਰਨਲ ਆਫ ਨੈਨੋਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਨੈਨੋਟੈਕਨਾਲੋਜੀ (2006)<ref>{{Cite web |title=International Journal of Nanoscience and Nanotechnology - Editorial Board |url=http://www.ijnnonline.net/journal/editorial.board |website=www.ijnnonline.net |access-date=2023-03-25 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325093724/http://www.ijnnonline.net/journal/editorial.board |url-status=dead }}</ref> * ਫੈਲੋ (FASc), ਇੰਡੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸ (ਬੰਗਲੌਰ) (2004) * ਫੈਲੋ (FNASc), ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, ਇੰਡੀਆ (ਇਲਾਹਾਬਾਦ), (2003)<ref>{{Cite web |title=The National Academy of Sciences, India - Fellows |url=http://www.nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=K |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315081652/http://nasi.org.in/fellows.asp?RsFilter=K |archive-date=2016-03-15 |access-date=2016-10-20}}</ref> * ਚੁਣੇ ਗਏ ਪ੍ਰਧਾਨ, IPA ਪੁਣੇ ਚੈਪਟਰ (1996–1998)<ref>{{Cite web |title=1 |url=http://physics.unipune.ernet.in/~ipa/list.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212012048/http://physics.unipune.ernet.in/~ipa/list.htm |archive-date=12 December 2006 |access-date=15 January 2022 |website=physics.unipune.ernet.in}}</ref> * ਫੈਲੋ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ (1995)<ref>{{Cite web |title=Maharashtra academy of sciences |url=http://mahascience.org/files/Fellowship/files/academyMembers.htm#s |website=mahascience.org |access-date=2023-03-25 |archive-date=2018-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180831005059/http://mahascience.org/files/Fellowship/files/academyMembers.htm#s |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]] i7eb1vsu0awhblbsp2ibv75d93xxyc1 0 159279 838461 662939 2026-05-02T13:54:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838461 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੁਰਭੀ ਸ਼ਰਮਾ | image = | caption = ਸੁਰਭੀ ਸ਼ਰਮਾ | native_name_lang = ਹਿੰਦੀ | birth_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] | alma_mater = ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, [[ਪੂਨੇ]] | occupation = [[ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]], ਸਿੱਖਿਅਕ, ਕਿਊਰੇਟਰ | years_active = 1998 – ਮੌਜੂਦ | website = https://surabhisharma.wordpress.com }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸੁਰਭੀ ਸ਼ਰਮਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Surabhi Sharma''') ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਕਿਊਰੇਟਰ ਹੈ।<ref name="mid-day">{{Cite web |date=23 January 2014 |title=GDPR compliance |url=https://www.mid-day.com/articles/all-about-the-money-a-discussion-on-documentary-filmmaking/15043040 |access-date=29 May 2018 |website=mid-day.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਓਹ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="indianexpress">{{Cite web |date=3 September 2013 |title=Bhojpur to Bambai |url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/bhojpur-to-bambai-2/ |access-date=29 May 2018 |website=The Indian Express}}</ref> ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਗਲਪ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਫੀਚਰ-ਲੰਬਾਈ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="thehindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/entertainment/music/exploring-mumbais-musical-past/article20010694.ece|title=Exploring Mumbai's musical past|last=Swaminathan|first=Chitra|date=9 November 2017|work=The Hindu|access-date=29 May 2018}}</ref> ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਕਿਰਤ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਿਰਤ ਦੇ ਲੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਨੇਮਾ ਵੇਰੀਟ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਉਹ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਦੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="soas">{{Cite web |title=CSAS Seminar - Surabhi Sharma - Jahaji Music: India in the Caribbean |url=https://www.soas.ac.uk/south-asia-institute/events/seminars/28nov2008-film-jahaji-music-india-in-the-caribbean.html |access-date=29 May 2018 |website=soas.ac.uk |archive-date=29 ਮਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203834/https://www.soas.ac.uk/south-asia-institute/events/seminars/28nov2008-film-jahaji-music-india-in-the-caribbean.html |url-status=dead }}</ref><ref name="choosebrisbane">{{Cite web |title=Winners announced at the 8th annual Asia Pacific Screen Awards |url=http://www.choosebrisbane.com.au/invest/news-and-insights/news/winners-announced-at-apsa?sc_lang=ar-sa |access-date=29 May 2018 |website=Choose Brisbane}}</ref> == ਵਿਦਿਅਕ ਪਿਛੋਕੜ == ਸੁਰਭੀ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]], [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਤੋਂ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਫੀਆ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ। == ਗਲਪ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ == 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ' ਰਿਸ਼ਤੇ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) ' ਅਤੇ 'ਗੁਬਾਰੇ' ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਸਕ੍ਰਿਪਟਡ ਫਿਕਸ਼ਨ ਟੈਲੀ-ਫਿਲਮਾਂ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੈਰ-ਗਲਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। 'ਭੂਮੀ'<ref name="imdb">{{Cite web |title=Bhoomi (TV Series 2003– ) |url=https://www.imdb.com/title/tt0398421/ |access-date=29 May 2018 |website=IMDb}}</ref> ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਲੜੀ ਸੀ ਅਤੇ 'ਟੀਨ ਟਾਕ'<ref name="imdb2">{{Cite web |title=Teen Talk (TV Series 2002– ) |url=https://www.imdb.com/title/tt0358891/ |access-date=29 May 2018 |website=IMDb}}</ref> ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲ 'ਸੇਹਰ' ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਡਾਇਲਾਗ ਲਿਖੇ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 2000-2001 ਵਿੱਚ ਸਟਾਰ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਗਲਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਿਖੀ। == ਅਵਾਰਡ == * 'ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇਨ ਏ ਵਿਲੇਜ ਨਾਮ 1 ਪੀਬੀ' (2015) ਦੇ ਫਿਲਮ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਐਮਪੀਏ-ਏਪੀਐਸਏ ਫੰਡ। * ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਬਿਡੇਸੀਆ, ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਵਾਰਡਜ਼ 2014 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਰਵੋਤਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ * ਜੀਵਿਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2013 ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ 'ਕੀ ਅਸੀਂ ਬੇਬੀ ਬੰਪ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?' ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ।<ref>{{Cite web |title=Awards at the Jeevika 2013 - Magic Lantern Movies LLP |url=http://magiclanternmovies.in/blogs/awards-jeevika-2013 |website=magiclanternmovies.in |access-date=2023-03-25 |archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108155312/http://magiclanternmovies.in/blogs/awards-jeevika-2013 |url-status=dead }}</ref> * ਬ੍ਰਿਟਡੌਕ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 2011 ਵਿੱਚ ਪੁਮਾ ਕੈਟਾਲਿਸਟ ਅਵਾਰਡ। ਇਹ 'ਬੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਬਿਡੇਸੀਆ' ਨਾਮਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * ਟਰਟਲ ਪੀਪਲ (2003) ਨੂੰ ਈਕੋ-ਸਿਨੇਮਾ, ਗ੍ਰੀਸ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲਾ ਰਾਮਸਰ- ਮੇਡਵੇਟ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ramsar.org">{{Cite web |title=Indian film wins first Ramsar/MedWet prize for wetlands- and water-related cinema, June 2004 - Ramsar |url=https://www.ramsar.org/news/indian-film-wins-first-ramsarmedwet-prize-for-wetlands-and-water-related-cinema-june-2004 |website=www.ramsar.org}}</ref> * 2002 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਟਾਈਟਲ ਤੋਂ ਪੋਸਟ ਮੈਨ ਤੋਂ ਕੋਰੀਅਰ ਬੁਆਏ ਲਈ ਮਜਲਿਸ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ। * ਜਰੀ ਮਾਰੀ: ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੀ; ਕਰਾਚੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ<ref>{{Cite web |title=Film Southasia 2017 - Jari Mari: Of Cloth and Other Stories |url=http://www.filmsouthasia.org/film/jari-mari-of-cloth-and-other-stories/ |website=www.filmsouthasia.org |access-date=2023-03-25 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612172157/http://www.filmsouthasia.org/film/jari-mari-of-cloth-and-other-stories/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] qxi5ji3hqdrkw2dgr8r945ld26uynou 0 159290 838456 833062 2026-05-02T13:29:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838456 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|name=ਸੁਤਾਪਾ ਬਿਸਵਾਸ|native_name=|native_name_lang=|image=|image_size=|alt=|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth year and age|1962}}|birth_place=ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ, ਭਾਰਤ|death_place=|resting_place=|nationality=|spouse=|field=|training=|alma_mater=ਲੀਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਲੇਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ|movement=|works=|patrons=|awards=|memorials=|elected=|bgcolour=|module=}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਸੁਤਪਾ ਬਿਸਵਾਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sutapa Biswas;''' ਜਨਮ 1962) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸੰਕਲਪਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਪੇਂਟਿੰਗ]], [[ਡਰਾਇੰਗ]], [[ਫ਼ਿਲਮ|ਫਿਲਮ]] ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਆਧਾਰਿਤ ਮੀਡੀਆ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>[http://www.iniva.org/library/archive/people/b/biswas_sutapa "Sutapa Biswas"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170705190529/http://www.iniva.org/library/archive/people/b/biswas_sutapa |date=2017-07-05 }}, iniva, Retrieved 17 October 2014.</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 1962 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ|ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ]], ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ,<ref name="FAB">{{Cite web |title=Sutapa Biswas |url=http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/feminist_art_base/gallery/sutapa_biswas.php |access-date=1 February 2014 |publisher=Feminist Art Base, Brooklyn Museum |archive-date=4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140204051715/http://www.brooklynmuseum.org/eascfa/feminist_art_base/gallery/sutapa_biswas.php |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ [[ਸਾਊਥਾਲ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/10/15/arts/design/sutapa-biswas-art.html|title=Recognition, at Last, After Decades Decolonizing Art|last=Elkin|first=Lauren|date=2021-10-15|work=The New York Times|access-date=2021-10-16|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 1981 ਅਤੇ 1985 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ BFA ਲਈ ਲੀਡਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ 1988-1990 ਤੱਕ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਲੇਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1996 ਤੋਂ 1998 ਤੱਕ, ਬਿਸਵਾਸ ਨੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। == ਸੰਗ੍ਰਹਿ == ਬਿਸਵਾਸ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਜਨਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: * ਟੇਟ, ਲੰਡਨ == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ == * 1987 ''ਸੁਤਪਾ ਬਿਸਵਾਸ'', ਹੋਰੀਜ਼ਨ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ<ref name=":0">{{Cite book|title=Recordings : a select bibliography of contemporary African, Afro-Caribbean and Asian British art|url=https://archive.org/details/recordingsselect0000keen|last=Keen, Melanie.|date=1996|publisher=Institute of International Visual Arts and Chelsea College of Art and Design|others=Ward, Elizabeth., Chelsea College of Art and Design., Institute of International Visual Arts.|isbn=1-899846-06-9|location=London|oclc=36076932}}</ref> * 1992 ''ਸਿਨੈਪਸ:'' ਸੁਤਪਾ ਬਿਸਵਾਸ, ਦਿ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰਜ਼ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ, (ਗਿਲੇਨ ਟਵਾਡ੍ਰੋਸ ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਚੈਂਡਲਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਤਾਂ)। * 2021 'ਲੁਮੇਨ', ਸੁਤਪਾ ਬਿਸਵਾਸ, ਬਾਲਟਿਕ ਸਮਕਾਲੀ<ref>{{Cite web |title=Sutapa Biswas :: BALTIC Centre for Contemporary Art. |url=https://baltic.art/sutapa-biswas |access-date=2021-12-01 |website=baltic.art |archive-date=2021-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201122606/https://baltic.art/sutapa-biswas |url-status=dead }}</ref> * 2021 'ਲੁਮੇਨ' ਸੁਤਪਾ ਬਿਸਵਾਸ, ਕੇਟਲਜ਼ ਯਾਰਡ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ<ref>{{Cite web |title=Sutapa Biswas: Lumen – Events |url=https://www.kettlesyard.co.uk/events/sutapa-biswas/ |access-date=2021-12-01 |website=Kettle's Yard |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੰਡਨ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]] k2aw0p1d27c7j448ganpeyl6y9nllk0 0 160226 838473 726889 2026-05-02T14:39:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838473 wikitext text/x-wiki '''ਸੋਨੀਆ ਅਹਿਮਦ''' ( '''ਉਰਦੂ: سونیا احمد''' ) (ਜਨਮ 23 ਅਗਸਤ 1980) ਸੋਨੀਆ ਇਕਬਾਲ ਅਹਿਮਦ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਕੁਵੈਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਸ ਕੈਨੇਡਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੰਕ. ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,<ref name="nytimes">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/12/19/nyregion/19bigcity.html|title=Pakistan May Not Be Ready For Its Beauty Queen|work=[[The New York Times]]|access-date=15 November 2014}}</ref><ref name="ryerson">{{Cite web |title=DIVERSITY WATCH - Media - 2003 Archive |url=http://www.diversitywatch.ryerson.ca/media/cache/pakistanipageant_star_mar14.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606012613/http://www.diversitywatch.ryerson.ca/media/cache/pakistanipageant_star_mar14.htm |archive-date=6 June 2011 |access-date=15 November 2014 |publisher=Diversitywatch.ryerson.ca}}</ref> ਮਿ. ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਸ਼ਵ<ref>{{Cite web |last=Inc |first=TouchGate Global |title=American Pakistani Kevaan Hasnain wins Mr. Pakistan World 2020 |url=https://www.newswire.ca/news-releases/american-pakistani-kevaan-hasnain-wins-mr-pakistan-world-2020-873945415.html |access-date=2021-12-22 |website=www.newswire.ca |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-03-29 |title=The newly appointed Mr. Pakistan World 2021 is Syed Shah |url=http://www.itssouthasian.com/the-newly-appointed-mr-pakistan-world-2021-is-syed-shah/ |access-date=2021-12-22 |website=Its South Asian |language=en-US |archive-date=2021-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211210101439/http://www.itssouthasian.com/the-newly-appointed-mr-pakistan-world-2021-is-syed-shah/ |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ<ref>{{Cite web |date=14 January 2010 |title=Porter: This beauty queen has brains and bite |url=https://www.thestar.com/news/gta/2010/01/14/porter_this_beauty_queen_has_brains_and_bite.html |website=[[Toronto Star]]}}</ref> ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2002 ਵਿੱਚ [[ਟੋਰਾਂਟੋ|ਟੋਰਾਂਟੋ, ਓਨਟਾਰੀਓ]], ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nytimes" /> 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਟਰਾਂਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ<ref>{{Cite web |date=2021-06-15 |title=Is change really in the air for Pakistan's transgender community? {{!}} Opinion |url=https://www.newsweek.com/change-really-air-pakistans-transgender-community-opinion-1600557 |access-date=2021-12-22 |website=Newsweek |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=NewsDesk |date=2021-05-24 |title=Shyraa Roy Crowned Miss Trans Pakistan 2021 |url=https://www.oyeyeah.com/celebrity/shyraa-roy-crowned-miss-trans-pakistan-2021/ |access-date=2021-12-22 |website=Oyeyeah |language=en-US |archive-date=2021-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207210714/https://www.oyeyeah.com/celebrity/shyraa-roy-crowned-miss-trans-pakistan-2021/ |url-status=dead }}</ref> ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਜੀਵਨੀ == ਸੋਨੀਆ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੁਵੈਤ]] ਵਿੱਚ [[ਅਰਾਈਂ|ਅਰੇਨ]]<ref>{{Cite web |last=Times |first=Parliament |title=Sonia Ahmed: Our Real Hero - Daily Parliament Times |url=https://www.dailyparliamenttimes.com/2021/06/22/sonia-ahmed-our-real-hero/ |website=www.dailyparliamenttimes.com}}</ref> [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਿਤਾ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਾਂ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਸਿੰਧੀ ਤੋਂ ਹੈ।]] ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ [[ਕੁਵੈਤ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ [[ਓਟਾਵਾ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਅਹਿਮਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਲੇਖਾਕਾਰ ਹੈ।<ref name="indianexpress.com">{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Pakistani beauty pageant aims to celebrate womanhood |url=http://www.indianexpress.com/news/pakistani-beauty-pageant-aims-to-celebrate-womanhood/884115/ |access-date=15 November 2014 |publisher=Indianexpress.com}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।<ref name="khaleejtimes.com">{{Cite web |title=Celeb talk: The world at her fingertips |url=http://www.khaleejtimes.com/citytimes/inside.asp?xfile=%2Fdata%2Fcitytimes%2F2009%2FAugust%2Fcitytimes_August240.xml&section=citytimes |publisher=Khaleejtimes.com\Accessdate=15 November 2014 |access-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=27 ਨਵੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127012817/http://www.khaleejtimes.com/citytimes/inside.asp?xfile=%2Fdata%2Fcitytimes%2F2009%2FAugust%2Fcitytimes_August240.xml&section=citytimes |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2011 |title=Miss Pakistan World |url=http://tribune.com.pk/story/127030/miss-pakistan-world/ |access-date=15 November 2014 |publisher=Tribune.com.pk}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 July 2010 |title=Pak beauty pageant organiser sick of hypocrite Pakistanis |url=http://www.zeenews.com/news642066.html |access-date=15 November 2014 |website=Zee News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistani beauty queen opposes deal on Shariah law |url=http://www.mid-day.com/news/2009/feb/180209-Pakistani-beauty-queen-opposes-deal-on-Shariah-law.htm |access-date=15 November 2014 |publisher=Mid-day.com |archive-date=3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403013943/http://www.mid-day.com/news/2009/feb/180209-Pakistani-beauty-queen-opposes-deal-on-Shariah-law.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Crowning glory for 'Miss Pakistan' beauty pageants |url=http://www.theasiantoday.com/article.aspx?articleId=176 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129041140/http://www.theasiantoday.com/article.aspx?articleId=176 |archive-date=29 November 2014 |access-date=15 November 2014 |publisher=Theasaintoday.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=IANS |title=Stop Sharia laws, kick out Taliban nomads: Miss Pakistan World |url=http://www.siliconindia.com/shownews/Stop_Sharia_laws_kick_out_Taliban_nomads_Miss_Pakistan_World-nid-52643.html |access-date=15 November 2014 |website=siliconindia}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੇਜੈਂਟ ਇੰਡਸਟਰੀ === 2002 ਵਿੱਚ,<ref>{{Cite web |date=6 December 2006 |title=Crowning glory for 'Miss Pakistan' beauty pageants - Features, Sports |url=https://www.theasiantoday.com/index.php/2006/12/06/crowning-glory-for-miss-pakistan-beauty-pageants/ |access-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329132617/https://www.theasiantoday.com/index.php/2006/12/06/crowning-glory-for-miss-pakistan-beauty-pageants/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Miss Pakistan Sonia Ahmed |url=https://www.oyetimes.com/lifestyle/community/930-miss-paksitan-sonia-ahmed |url-status=live |access-date=2021-12-22}}</ref> ਅਹਿਮਦ<ref>{{Cite web |title=The Tribune, Chandigarh, India - The Tribune Lifestyle |url=https://www.tribuneindia.com/2011/20111205/ttlife1.htm |website=www.tribuneindia.com}}</ref> ਨੇ ਮਿਸ ਕੈਨੇਡਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਰੱਖਿਆ<ref>{{Cite web |date=5 December 2011 |title=Pakistani beauty pageant aims to 'celebrate womanhood' |url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/pakistani-beauty-pageant-aims-to-celebrate-womanhood/}}</ref><ref>{{Cite web |date=25 March 2010 |title="Miss Pakistan World is a step towards showing a different Pakistan" – Sonia Ahmed |url=https://bollyspice.com/miss-pakistan-world-is-a-step-towards-showing-a-different-pakistan-sonia-ahmed/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pakistani Canadian kills daughter over hijab |url=http://www.dnaindia.com/world/report_pakistani-canadian-kills-daughter-over-hijab_1138800 |access-date=15 November 2014 |website=dna}}</ref><ref name="indianexpress.com" /><ref>[http://www.dailymailnews.com/0908/20/ShowBiz/ShowBiz1.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209190509/http://www.dailymailnews.com/0908/20/ShowBiz/ShowBiz1.php|date=December 9, 2009}}</ref> ਉਸਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਬਣਾਈ. 2007 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ।<ref>{{Cite web |title=Farah mahmood - Pakistan gets its Mrs. Pakistan World 2013 - Farah Mahmood |url=http://www.newswire.ca/en/story/1114989/pakistan-gets-its-mrs-pakistan-world-2013-farah-mahmood |access-date=15 November 2014 |publisher=Newswire.ca |archive-date=26 ਨਵੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126050214/http://www.newswire.ca/en/story/1114989/pakistan-gets-its-mrs-pakistan-world-2013-farah-mahmood |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਮਿਸਟਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਇਵੈਂਟ ਨੂੰ [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ]], ਯੂਐਸਏ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |date=30 November 2017 |title=Pakistan shines in Mr Ocean 2017 |url=https://tribune.com.pk/story/1572317/4-pakistan-shines-mr-ocean-2017/}}</ref><ref>{{Cite web |title=2014 Miss Pakistan World Pageant coming to Edison |url=http://www.my9nj.com/story/26474107/2014-miss-pakistan-world-pageant-coming-to-edison |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010080437/http://www.my9nj.com/story/26474107/2014-miss-pakistan-world-pageant-coming-to-edison |archive-date=October 10, 2014 |access-date=October 30, 2014}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਅਹਿਮਦ, ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਲਿਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਲਡ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਰੀਜ ਚੌਧਰੀ । ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 25 ਮਈ, 2021 ਨੂੰ, ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ<ref>{{Cite web |date=22 May 2021 |title=Shyraa Roy, Miss Trans Pakistan 2021 |url=http://www.itssouthasian.com/shyraa-roy-miss-trans-pakistan-2021/ |access-date=29 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=3 ਜੁਲਾਈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220703112914/http://www.itssouthasian.com/shyraa-roy-miss-trans-pakistan-2021/ |url-status=dead }}</ref> ] ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤਾਂ<ref>{{Cite web |date=23 April 2022 |title=Becoming Miss Trans Pakistan turned Shyraa Roy's life around and she wants the same for her community |url=https://images.dawn.com/news/1189978/becoming-miss-trans-pakistan-turned-shyraa-roys-life-around-and-she-wants-the-same-for-her-community}}</ref> ] ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸ ਟ੍ਰਾਂਸ <ref>{{Cite web |date=24 May 2021 |title=Sialkot Born Singer Actress Shyraa Becomes First Miss Trans Pakistan &#124; Daily Outcome |url=https://dailyoutcome.pk/sialkot-born-singer-actress-shyraa-becomes-first-miss-trans-pakistan/}}</ref> ਪਾਕਿਸਤਾਨ<ref>{{Cite web |date=26 May 2021 |title=Model and singer Shyraa Roy selected as Pakistan's first Miss Trans Beauty Queen |url=https://en.baaghitv.com/model-and-singer-shyraa-roy-selected-as-pakistans-first-miss-trans-beauty-queen/}}</ref> ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਤਾਜ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਟਰਾਂਸ ਕੁੜੀ [[ਸ਼ਾਇਰਾ ਰਾਏ]] ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] 5yzeeozptkeqi8k3hnf45vd8nc63ez4 0 160399 838533 659331 2026-05-03T08:38:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838533 wikitext text/x-wiki {{Infobox tennis biography|name=ਨਿਰੂਪਮਾ ਮਾਨਕਡ|image=|country={{IND}}|residence=|birth_date={{birth date and age|1947|01|17|df=y}}|birth_place=ਕਰਾਚੀ, ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਾਂਤ (1936-55), [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]|height=|turnedpro=1964|retired=1979|plays=|careerprizemoney=|singlesrecord=|singlestitles=9 ITF|highestsinglesranking=|currentsinglesranking=|AustralianOpenresult=|FrenchOpenresult=|Wimbledonresult=|USOpenresult=|doublesrecord=|doublestitles=11 ITF|highestdoublesranking=|currentdoublesranking=|Mixed=yes|WimbledonMixedresult=2R (1971 ਵਿੰਬਲਡਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ - ਮਿਕਸਡ ਡਬਲਜ਼)}} '''ਨਿਰੂਪਮਾ ਮਾਨਕਡ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nirupama Mankad;''' ਜਨਮ ਤੋਂ: '''ਵਸੰਤ''' ; ਜਨਮ 17 ਜਨਵਰੀ 1947) ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਗੇਂਦ-ਛਿੱਕਾ|ਟੈਨਿਸ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਡਰਾਅ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਨਿਰੂਪਮਾ ਮਾਂਕਡ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰੀ ਜੀ ਵਸੰਤ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਮਰਹੂਮ ਅਸ਼ੋਕ ਮਾਂਕਡ, ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਤੋਂ ਬਚੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਸ਼ ਮਾਂਕੜ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਡੇਵਿਸ ਕੱਪ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2000-06-05 |title=All eyes on Harsh Mankad |url=http://www.thehindu.com/2000/06/05/stories/07051029.htm |access-date=2018-05-03 |website=[[The Hindu]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=April 2021}}</ref> ਮਾਂਕਡ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਮਹਿਲਾ ਟੈਨਿਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1965 ਵਿੱਚ [[ਵਿੰਬਲਡਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ|ਵਿੰਬਲਡਨ]] ਜੂਨੀਅਰ ਈਵੈਂਟ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਮਿਕਸਡ ਡਬਲਜ਼ ਈਵੈਂਟ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਅਮ੍ਰਿਤਰਾਜ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਦੂਜੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਹ 1965 ਅਤੇ 1978 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਾਲੀ ਟੈਨਿਸ ਖਿਡਾਰਨ ਸੀ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੱਤ ਵਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਨੰਬਰ 1 ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਦੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੇਡ ਕੱਪ ਖਿਡਾਰਨ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/at-56-tennis-coach-mayur-vasant-finally-dons-india-colours/17348166|title=At 56, tennis coach Mayur Vasant finally dons India colours|date=2016-06-18|work=mid-day|access-date=2018-05-03}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]] 5g0l6yjoa3nztc0oikka5auq3kz9wn6 0 160417 838534 737375 2026-05-03T08:43:31Z Sonia Atwal 49604 838534 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:SE2043Apr09T.png|thumb|http://eclipse.gsfc.nasa.gov/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/]] 9 ਅਪਰੈਲ, 2043 ਵੀਰਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਪੂਰਾ [[ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਲੱਗੇਗਾ। [[ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਉਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਚੰਦਰਮਾ]] [[ਧਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਸੂਰਜ|ਸੂਰਜ ਦੇ]] ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਬਿੰਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧੁੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਉਦੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਆਸ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਧਰਾਤਲ ਦੇ ਇੱਕ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਅੰਸ਼ਕ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੁੱਲ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਜਦੋਂ ਗਾਮਾ 0.9972 ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਕੇਂਦਰ-ਰੇਖਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕੇਂਦਰ ਰੇਖਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਪਰ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਸਮ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮੁੱਚਤਾ ਸਿਰਫ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। == ਦਿੱਖ == ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਸ ਦੇ ਕਾਮਚਟਕਾ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ, ਮੈਗਾਡਨ ਓਬਲਾਸਟ ਅਤੇ ਯਾਕੁਟੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ (ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ) ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ, ਕੈਨੇਡਾ, ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ, ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਅਤੇ ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਲਾਸਕਾ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸਮੇਤ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੀ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ। ਕੁੱਲ ਪੜਾਅ ਦੇ ਬੰਦੋਬਸਤ: ਈਵੰਸਕ, ਓਮਸੁਚਨ, ਪਲਾਨਾ, ਸੇਮਚਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਰਯੰਕਾ। == ਚਿੱਤਰ == [[ਤਸਵੀਰ:SE2043Apr09T.gif]] == ਹਵਾਲੇ == http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/eclipse/eclipsecycles.htm#Sar%20%28Half%20Saros%29 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਜੀ ਵਰਤਾਰੇ]] ptbiqrtxjpzu48rt6zlyreb1wjjl0uh 0 162505 838519 733111 2026-05-02T23:49:32Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838519 wikitext text/x-wiki '''ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਸ੍ਰੀਧਰ''' ( [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] : '''ऐश्वर्या श्रीधर''' ; ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ) [[ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪੇਸ਼ਕਾਰ, ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੈਂਚੂਰੀ ਏਸ਼ੀਆ - ਯੰਗ ਨੈਚੁਰਲਿਸਟ ਅਵਾਰਡ<ref name="the hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/kids/think-for-tomorrow/article7282105.ece|title=Think for TOMORROW|date=4 June 2015|work=[[The Hindu]]|language=en-IN}}</ref> ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਮਰਾ ਮੇਲਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref name="NIE">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2016/sep/14/Aishwarya-Sridhar---youngest-to-win-Best-Nature-and-Wildlife-Award-1519193.html|title=Aishwarya Sridhar – youngest to win Best Nature and Wildlife Award|last=U|first=Chandni|date=14 September 2016|work=[[The New Indian Express]]}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਵਾਈਲਡ ਲਾਈਫ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2020-10-17 |title=Meet Aishwarya Sridhar, first Indian woman to win Wildlife Photographer of the Year award |url=https://www.dnaindia.com/india/report-aishwarya-sridhar-first-indian-woman-to-win-wildlife-photographer-of-the-year-award-2850473 |access-date=2020-10-18 |website=DNA India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-10-17 |title=Aishwarya Sridhar becomes first Indian woman to win Wildlife Photographer of the Year award |url=https://zeenews.india.com/india/aishwarya-sridhar-becomes-first-indian-woman-to-win-wildlife-photographer-of-the-year-award-2318042.html |access-date=2020-10-18 |website=Zee News |language=en}}</ref> ਉਹ ਬੰਬੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਸਟੇਟ ਵੈਟਲੈਂਡ ਆਈਡੈਂਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/six-researchers-prevented-from-entering-panje-wetland-in-navi-mumbai/story-joh1SPRvHNHtWciLhGbzTJ.html|title=Six researchers prevented from entering Panje wetland in Navi Mumbai|last=Chatterjee|first=Badri|date=26 September 2019|work=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੀਬੀਸੀ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ, [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ]], ਸੈਂਚੂਰੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਸੇਵਸ, [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]], ਮੁੰਬਈ ਮਿਰਰ, [[ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰਾ]], ਮਾਥਰੂਭੂਮੀ ਅਤੇ ਮੋਂਗਬੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/features/aishwarya-sridhar-aishwarya-sridhar-photography-women-photographer-wildlife-photography-1.4875620|title=കാടും ക്യാമറയും വിട്ടൊരു ജീവിതം ചിന്തിക്കാനേ പറ്റില്ല ഈ പെണ്‍കുട്ടിക്ക്|last=ശ്രീധര്‍|first=എഴുത്ത്: രശ്മി രഘുനാഥ്/ ചിത്രങ്ങള്‍: ഐശ്വര്യ|work=[[Mathrubhumi]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/wildbuzz-why-leopards-sniff-cities-and-change-their-spots/story-jqlwdkDpW5PUnVJcV8D8PK.html|title=Wildbuzz: Why leopards sniff cities and change their spots|date=25 April 2020|work=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2016/sep/14/Aishwarya-Sridhar---youngest-to-win-Best-Nature-and-Wildlife-Award-1519193.html|title=Aishwarya Sridhar – youngest to win Best Nature and Wildlife Award|work=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2017/jun/09/the-week-in-wildlife-in-pictures?page=with:img-17|title=The week in wildlife – in pictures|date=9 June 2017|work=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/mumbai/other/navi-mumbai-girl-wins-young-naturalist-award/articleshow/16185665.cms|title=Navi Mumbai girl wins Young Naturalist award|work=[[Mumbai Mirror]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://india.mongabay.com/2019/02/wetlands-to-wastebins-mumbais-diverse-habitats-house-hundreds-of-bird-species/|title=Wetlands to wastebins, Mumbai's diverse habitats house hundreds of bird species|date=18 February 2019|work=[[Mongabay]]}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ' ਡਾਇਨਾ ਅਵਾਰਡ '<ref name="TOI">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/navi-mumbai/panvel-girl-wins-diana-award-for-her-contribution-towards-nature/articleshow/70524213.cms|title=Panvel girl wins 'Diana Award' for her contribution towards nature {{!}} Navi Mumbai News – Times of India|last=Singh|first=Vijay|date=4 August 2019|work=[[The Times of India]]|language=en}}</ref> ਅਤੇ 'ਵੂਮੈਨ ਆਈਕਨ ਇੰਡੀਆ ਅਵਾਰਡ' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="TOI1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/navi-mumbai/green-crusader-wins-woman-icon-award-for-filming-wildlife/articleshow/68306154.cms|title=Navi Mumbai: Green crusader wins Woman Icon Award for filming wildlife {{!}} Navi Mumbai News – Times of India|last=Singh|first=Vijay|date=7 May 2019|work=[[The Times of India]]|language=en}}</ref> ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="Mid day">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-pillai-s-aishwarya-sridhar-excels-in-cambridge-international-exams-1898162|title=Pillai's Aishwarya Sridhar excels in Cambridge International Exams|last=Srivastava|first=Amit|date=4 October 2013|work=[[Daily News & Analysis]]|language=en}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਰੰਗਨਾਥਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।<ref name="Maharashtra Times">{{Cite news|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/indian-queen-tops-in-new-york/articleshow/71846665.cms|title=भारतीय 'क्वीन' न्यूयॉर्कमध्ये अव्वल|date=1 November 2019|work=[[Maharashtra Times]]|language=mr}}</ref> ਉਹ ਦਿ ਡਾ. ਪਿੱਲੇ ਗਲੋਬਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਟਾਪਰ ਰਹੀ ਸੀ<ref name="Mid day" /> ਉਹ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੰਬੇ ਨੇਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ|ਬਾਂਬੇ ਨੈਚੁਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ]] (BNHS) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰਨ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਤਨਾਗਿਰੀ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="the hindu" /> ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ 'ਪੰਜੇ-ਦਿ ਲਾਸਟ ਵੈਟਲੈਂਡ' 2018 ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਉੱਤੇ ਟੈਲੀਕਾਸਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref name="News Band">{{Cite news|url=https://www.newsband.in/?p=7610|title=As a young environmentalist my aim is to save the green belt of Navi Mumbai as well as India: Aishwarya Sridhar|last=Singh|first=Abhitash|date=25 October 2019|work=News Band}}</ref> ਇਹ ਊਰਨ ਦੇ ਪੰਜੇ ਨਾਮ ਦੇ ਆਖਰੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਗਿੱਲੇ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nmtv.tv/aishwarya-the-young-environment-crusader-determined-to-save-urans-panje-wetlands/|title=Aishwarya, The Young Environment Crusader Determined To Save Uran's Panje Wetlands|date=26 July 2018|work=[[NMTV]]|access-date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=30 ਅਕਤੂਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030173721/https://www.nmtv.tv/aishwarya-the-young-environment-crusader-determined-to-save-urans-panje-wetlands/|url-status=dead}}</ref> ਫਿਲਮ ਨੇ ਵੈਟਲੈਂਡ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੰਬੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-diary-wednesday-dossier-august292018/19750199|title=Mumbai Diary: Wednesday Dossier|date=29 August 2018|work=[[Mid-Day]]|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ਮਾਇਆ ਨਾਮਕ ਜੰਗਲੀ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰਸ 'ਤੇ 'ਦ ਕੁਈਨ ਆਫ਼ ਤਾਰੂ'<ref name="TOI1" /> ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ 9ਵੇਂ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (WCFF) ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੁਕੀਨ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thevibe.me/stories/wildlife-elemental/|title=Wildlife Elemental: Click and Capture|date=17 January 2020|work=TheVibe – Spirit of Our Times|access-date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023|archive-date=30 ਅਕਤੂਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030111953/https://www.thevibe.me/stories/wildlife-elemental/|url-status=dead}}</ref><ref name="Maharashtra Times" /> ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ।<ref name="News Band" /><ref>{{Cite news|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/features/aishwarya-sridhar-aishwarya-sridhar-photography-women-photographer-wildlife-photography-1.4875620|title=കാടും ക്യാമറയും വിട്ടൊരു ജീവിതം ചിന്തിക്കാനേ പറ്റില്ല ഈ പെണ്‍കുട്ടിക്ക്|last=ശ്രീധര്‍|first=എഴുത്ത്: രശ്മി രഘുനാഥ്/ ചിത്രങ്ങള്‍: ഐശ്വര്യ|date=2 June 2020|work=[[Mathrubhumi]]|language=en}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ae7t2zkkpxfer9apls3f1iv0yt37dz6 0 163150 838491 667063 2026-05-02T16:57:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838491 wikitext text/x-wiki '''ਹਾਸ਼ਿਮ ਨਦੀਮ''' ([[ਉਰਦੂ]]: ہاشم ندیم) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]]-[[ਉਰਦੂ]] ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ [[ਸਕ੍ਰੀਨਲੇਖਕ|ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ]] ਹੈ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਕ੍ਰੀਨਰਾਈਟਿੰਗ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਨਦੀਮ ਨੂੰ [[ਲਕਸ ਸਟਾਈਲ ਅਵਾਰਡ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ [[ਤਮਗ਼ਾ ਹੁਸਨ ਕਾਰਕਰਦਗੀ|ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ]] ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/803700-the-artists-of-story-telling|title=The artists of story telling|date=14 March 2021|work=The News|access-date=|archive-date=4 ਦਸੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204143415/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/803700-the-artists-of-story-telling|url-status=dead}}</ref><ref name="masterpiece">{{cite web|date=15 January 2021|url=https://www.thenews.com.pk/print/774536-hashim-nadeem-s-new-masterpiece-ready-to-air-on-geo-tv|title=Hashim Nadeem's new masterpiece ready to air on Geo TV|website=The News|access-date=11 May 2021|author=Muhammad Nasir}}</ref> ==ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ== ਉਸਦਾ ਜਨਮ [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਕੋਇਟਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸਨੇ [[ਬੋਲਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਂਡ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਿਜ਼|ਬੋਲਾਨ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੈਡੇਟ ਕਾਲਜ ਪਟਾਰੋ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸਨੇ 1996 ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਵੇਟਾ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ow3ov0t3ue5lxfinv8u72guqmm9086m 0 166850 838479 766877 2026-05-02T15:40:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838479 wikitext text/x-wiki '''ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਬਾਸਕਟਬਾਲ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1982 ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ 1981, 1983 ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਮੈਚਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ <ref>{{Cite news|url=https://www.sbs.com.au/yourlanguage/punjabi/en/audiotrack/interview-arjun-awardee-sajjan-singh-cheema|title=An Interview with 'Arjun Awardee' Sajjan Singh Cheema|date=5 October 2013|work=[[SBS (Australian TV channel)|SBS]]|access-date=15 April 2018|archive-date=17 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617170823/https://www.sbs.com.au/yourlanguage/punjabi/en/audiotrack/interview-arjun-awardee-sajjan-singh-cheema|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਐਵਾਰਡ]] ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਨਾਮ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਐਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/arjuna-awardee-sajjan-singh-cheema-joins-aap/story-IqeKr2ly9TXdxnVsqVFjRP.html|title=Arjuna awardee Sajjan Singh Cheema joins AAP|date=1 March 2016|work=[[Hindustan Times]]|access-date=15 April 2018|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180415191442/https://www.hindustantimes.com/punjab/arjuna-awardee-sajjan-singh-cheema-joins-aap/story-IqeKr2ly9TXdxnVsqVFjRP.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Punjab's former players to return awards |url=https://www.tribuneindia.com/news/sports/punjabs-former-players-to-return-awards-178790 |access-date=2020-12-08 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> == ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1957 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਸ਼ਹਿਰ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਬੁਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=http://punjabnewsexpress.com/punjab/news/arjuna-awardee-and-former-sp-sajjan-singh-cheema-joins-aap-47208.aspx|title=Arjuna Awardee and former S.P Sajjan Singh Cheema joins AAP|date=1 March 2016|work=Punjab News Express|access-date=15 April 2018}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੇ ਕਮਾਲੀਆ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਸਪੋਰਟ ਕਾਲਜ [[ਜਲੰਧਰ]] ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1976 ਵਿੱਚ [[ਜੈਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੰਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1981, 1983 ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ FIBA ਏਸ਼ੀਆ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਹ [[Punjab Polica (India)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] <ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/news/jalandhar/we-will-work-to-seek-solution-to-drug-mess-sajjan-singh-cheema/274325.html|title=We will work to seek solution to drug mess: Sajjan Singh Cheema|date=1 August 2016|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=15 April 2018|archive-date=17 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617165148/http://www.tribuneindia.com/news/jalandhar/we-will-work-to-seek-solution-to-drug-mess-sajjan-singh-cheema/274325.html|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ (ਟ੍ਰੈਫਿਕ) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਐਸਪੀ ਰਿਹਾ <ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/politics/aap-candidates-for-punjab-polls-include-arjuna-awardee-sc-lawyer-noted-radiologist-and-more-2937086.html|title=AAP candidates for Punjab polls include Arjuna awardee, SC lawyer, noted radiologist and more|date=5 August 2016|work=[[Firstpost]]|access-date=15 April 2018}}</ref> == ਸਿਆਸੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਉਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] (ਆਪ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2016-03-01 |title=Arjuna awardee Sajjan Singh Cheema joins AAP |url=https://www.hindustantimes.com/punjab/arjuna-awardee-sajjan-singh-cheema-joins-aap/story-IqeKr2ly9TXdxnVsqVFjRP.html |access-date=2020-12-08 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=2018-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415191442/https://www.hindustantimes.com/punjab/arjuna-awardee-sajjan-singh-cheema-joins-aap/story-IqeKr2ly9TXdxnVsqVFjRP.html |url-status=dead }}</ref> 'ਆਪ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਜ਼ਨ ਭਰਾ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਨੇ ਵੀ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖੇਡੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਗੁਨੀਤ ਕੌਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅੰਡਰ-17 ਵਰਗ 'ਚ ਖੇਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁਰਲੀ ਖੀਰਾਂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ <ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060217/jplus.htm#1|title=For Cheema brothers, the game must go on|last=Deepkamal Kaur|date=17 February 2006|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=15 April 2018|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729032119/http://www.tribuneindia.com/2006/20060217/jplus.htm#1|url-status=dead}}</ref> 2017 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/assembly-elections/punjab-elections-2017-sajjan-singh-cheema-cites-stalin-s-regime-to-decry-badal-captain-amarinder/story-7g4YMQ0clnQ34I8YCgwMNP.html|title=Punjab polls: Sajjan cites Stalin's regime to decry Badal, Captain in Kapurthala district|last=Saurabh Duggal|date=1 February 2017|work=[[Hindustan Times]]|access-date=15 April 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.punjabbasketball.org/User/arjunawardees.htm ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230323014616/http://punjabbasketball.org/User/arjunawardees.htm |date=2023-03-23 }} * punjabbasketball.org 'ਤੇ [https://web.archive.org/web/20120219091148/http://www.punjabbasketball.org/HEROES/04-S.S.%20CHEEMA/SSCheema.html ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] (ਪੁਰਾਲੇਖਬੱਧ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1957]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ]] mb6re4yfvcmmvtwqrjirthcx8pxrx67 0 167016 838465 678798 2026-05-02T14:03:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838465 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Suvarnavathy_reservoir_-_panoramio.jpg|thumb| ਸੁਵਰਨਾਵਤੀ ਡੈਮ]] '''ਸੁਵਰਨਾਵਤੀ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨਾਵਤੀ ਡੈਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,''' [[ਚਾਮਰਾਜਨਗਰ|ਚਮਰਾਜਨਗਰ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]],ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।ਚਾਮਰਾਜਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ . ਇਹ ਡੈਮ ਸੁਵਰਨਾਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ [[ਕਵੇਰੀ ਦਰਿਆ|ਕਾਵੇਰੀ]] ਨਦੀ ਦੀ ਉਪ-ਨਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Chamarajanagar |first=K H Obalesh |date=2015-11-16 |title=Twin reservoirs in Chamarajanagar close to full |url=http://www.deccanherald.com/content/512101/twin-reservoirs-chamarajanagar-close-full.html |access-date=2016-07-08}}</ref> ਇਹ ਡੈਮ ਪੁਨਾਜਨੂਰ ਰਾਜ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਆਕਰਸ਼ਣ == ਸੁਵਰਨਾਵਤੀ ਡੈਮ ਨਾਲ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਇਹ ਮੌਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ।{{wide image|Suvarnavathy reservoir சுவர்ணவதி அணை - panoramio.jpg|1280px}} == ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ == ਬੰਗਲੌਰ ਤੋਂ ਚਾਮਰਾਜਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਗਭਗ 180 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ , ਚਾਮਰਾਜਨਗਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸੁਵਰਨਾਵਤੀ ਡੈਮ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਬੱਸਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। == ਦੇਖਣ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਸਥਾਨ == * [[ਬਾਂਦੀਪੁਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ|ਬਾਂਦੀਪੁਰਾ ਰਿਜ਼ਰਵ ਫੋਰੈਸਟ]] * [[ਭਵਾਨੀਸਾਗਰ ਡੈਮ]] * [[ਬਿਲੀਗੀਰੰਗਾ ਪਹਾੜੀਆਂ]] * [[Himavada Gopalaswamy Hill|ਹਿਮਾਵਦਾ ਗੋਪਾਲਸਵਾਮੀ ਪਹਾੜੀ]] * [[K Gudi Reserve Forest|ਕੇ ਗੁੜੀ ਰਿਜ਼ਰਵ ਫੋਰੈਸਟ]] * [[ਸ਼ਿਵਾਨਸਮੁਦ੍ਰ ਫਾਲਸ|ਗਗਨਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਬਾਰਾਚੁੱਕੀ ਫਾਲਸ]] * [[ਨਰ ਮਹਾਦੇਸ਼ਵਾਰਾ ਪਹਾੜੀਆਂ|ਨਰ ਮਹਾਦੇਸ਼ਵਰ ਪਹਾੜੀ]] * [[ਸਤ੍ਯਮਂਗਲਮ|ਸਤ੍ਯਮਙ੍ਗਲਮ੍]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * [http://waterresources.kar.nic.in/salient_features_suvarnavathy.htm waterresources.kar.nic.in] * [http://www.karnataka.com/mysore/river-suvarnavathi/ karnataka.com]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਡੈਮ ਅਤੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰ]] f13sptjodwmbjoikxnckjwcc8mzfpe2 0 168736 838507 838275 2026-05-02T18:06:49Z Hundalsu 7527 /* ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ */ ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜੋੜੀ ਹੈ। 838507 wikitext text/x-wiki ''ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ'' ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਟੀਚਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸਬੌਰਡੀਨੇਟ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ `ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ (ਸੀ ਐੱਨ ਆਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-02 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਹੋਂਦ ਕਥਾ (ਕਵਿਤਾ) * ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਵਾਰਤਕ), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1992 * ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, (ਵਾਰਤਕ), ਅਨੂਪਮ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, 1995 * ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਵਾਰਤਕ), 1996, ਚਿਰਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ (ਵਾਰਤਕ), ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, 2003 * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਏ. ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ (ਵਾਰਤਕ: ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ), ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ, 2005 * ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ (ਨਾਵਲ), ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] g4xqssk2cvl7el21mwbnsx7j69m0sp4 838508 838507 2026-05-02T18:28:31Z Hundalsu 7527 /* ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ */ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜੋੜੀ ਹੈ। 838508 wikitext text/x-wiki ''ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ'' ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਟੀਚਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸਬੌਰਡੀਨੇਟ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ `ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ (ਸੀ ਐੱਨ ਆਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-02 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਰੈਗੂਲਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ  ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਕਹਾਣੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ।" ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਹੋਂਦ ਕਥਾ (ਕਵਿਤਾ) * ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਵਾਰਤਕ), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1992 * ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, (ਵਾਰਤਕ), ਅਨੂਪਮ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, 1995 * ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਵਾਰਤਕ), 1996, ਚਿਰਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ (ਵਾਰਤਕ), ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, 2003 * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਏ. ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ (ਵਾਰਤਕ: ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ), ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ, 2005 * ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ (ਨਾਵਲ), ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] sdfpyoheygt86l4ehl6e8ab1w9yforp 838510 838508 2026-05-02T18:52:56Z Hundalsu 7527 /* ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ */ ਹਵਾਲਾ ਜੋੜਿਆ 838510 wikitext text/x-wiki ''ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ'' ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਟੀਚਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸਬੌਰਡੀਨੇਟ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ `ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ (ਸੀ ਐੱਨ ਆਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-02 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਰੈਗੂਲਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ  ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਕਹਾਣੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ।"<ref>[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 22]</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਹੋਂਦ ਕਥਾ (ਕਵਿਤਾ) * ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਵਾਰਤਕ), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1992 * ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, (ਵਾਰਤਕ), ਅਨੂਪਮ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, 1995 * ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਵਾਰਤਕ), 1996, ਚਿਰਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ (ਵਾਰਤਕ), ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, 2003 * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਏ. ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ (ਵਾਰਤਕ: ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ), ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ, 2005 * ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ (ਨਾਵਲ), ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] eh6vro3iyfcuqbekgz5vqllwrz7df9b 838511 838510 2026-05-02T18:56:52Z Hundalsu 7527 /* ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ */ 838511 wikitext text/x-wiki ''ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ'' ਕੈਨੇਡੀਅਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸੀ। ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੱਸੀਆਂ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਜੇ ਬੀ ਟੀ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਟੀਚਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਸਬੌਰਡੀਨੇਟ ਇੰਪਲਾਈਜ਼ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿ਼ਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ `ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-01 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਕੈਨੇਡਾ ਅਵਾਸ == ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ, ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਰੇਲਵੇ (ਸੀ ਐੱਨ ਆਰ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=ਢਾਅ |first=ਸਤਨਾਮ |date=2021-11-22 |title=ਯੂਨੀਅਨਨਿਸਟ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਲੇਖਕ: ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ-ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ |url=https://likhari.net/%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%85%E0%A8%A8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A9%80-%E0%A8%B2/ |access-date=2026-05-02 |website=ਲਿਖਾਰੀ |language=en-GB}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਰੈਗੂਲਰ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ  ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫੀ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: "ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕੁੱਝ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਕੁੱਝ ਮੈਂ ਅੱਜ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਸਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਦੀ ਕਦਾਈਂ ਵਾਰਤਕ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਲੋਚਨਾ, ਕਹਾਣੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ।"<ref>[https://dn721604.ca.archive.org/0/items/sirjanadepanjhi-vareh/sirjanadepanjhi-vareh.pdf ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ 25 ਵਰ੍ਹੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੰਚ, ਸਫਾ 22]</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== * ਹੋਂਦ ਕਥਾ (ਕਵਿਤਾ) * ਪੰਜਾਬ ਸਮੱਸਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਵਾਰਤਕ), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 1992 * ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖਵਾਦ ਦੀ ਵਕਾਲਤ, (ਵਾਰਤਕ), ਅਨੂਪਮ ਪ੍ਰੈਸ, ਜਲੰਧਰ, 1995 * ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਵਾਰਤਕ), 1996, ਚਿਰਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ * ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ (ਵਾਰਤਕ), ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ, 2003 * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਾਮਰੇਡ ਏ. ਕੇ. ਗੁਪਾਲਨ (ਵਾਰਤਕ: ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਅਨੁਵਾਦ), ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ, 2005 * ਸਿੰਮਲ ਰੁਖੁ ਸਰਾਇਰਾ (ਨਾਵਲ), ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2007 == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] kscxkf0upcwphro0vs6gl1zmp5bsrp4 0 174498 838521 707901 2026-05-03T01:43:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838521 wikitext text/x-wiki '''ਕੋਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਰ ਭਾਰਤ''' (ਜਨਮ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1993) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਕ੍ਰਿਕਟ|ਕ੍ਰਿਕਟਰ]] ਹੈ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਕ੍ਰਿਕਟ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਲਈ [[ਵਿਕਟ-ਕੀਪਰ|ਵਿਕਟਕੀਪਰ]] ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਦੇ ਖਿਲਾਫ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਭਾਰਤ]] ਲਈ ਆਪਣਾ [[ਟੈਸਟ ਕ੍ਰਿਕਟ|ਟੈਸਟ]] ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ। ਫਰਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ]] ਵਿੱਚ ਤੀਹਰਾ ਸੈਂਕੜਾ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਕਟਕੀਪਰ ਬੱਲੇਬਾਜ਼ ਬਣਿਆ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਕੇਐਸ ਭਾਰਤ ਦਾ ਜਨਮ [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]] ਵਿੱਚ 3 ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇਵਲ ਡਾਕਯਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰ ਕਾਰੀਗਰ ਕੋਨਾ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਰਾਓ ਅਤੇ ਮੰਗਾ ਦੇਵੀ, ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/vizagites-rejoice-as-bharat-joins-the-indian-test-squad/article30060992.ece|title=Vizagites rejoice as Bharat joins the Indian Test squad|last=Bhattacharjee|first=Sumit|date=23 November 2019|work=The Hindu|access-date=19 February 2023|language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/indian/india-vs-australia-1st-test-border-gavaskar-trophy-suryakumar-yadav-ks-bharat-debut-family-cricket/article66489600.ece|title=Special day for Suryakumar, Bharat as families witness Test debut in Nagpur|last=Karhadkar|first=Amol|date=9 February 2023|work=Sportstar|access-date=19 February 2023|agency=The Hindu|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਐਲੋਸੀਅਸ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਲੰਕਾਪੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ ਕਾਲਜ ਤੋਂ [[ਬੀਕੋਮ|ਬੀਕਾਮ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/vizag-cheers-as-city-boy-ks-bharat-makes-test-debut-versus-australia/article66490088.ece|title=Vizag cheers as city boy K.S. Bharat makes Test debut versus Australia|last=Gilai|first=Harish|date=9 February 2023|work=The Hindu|access-date=19 February 2023|language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2016/aug/21/City-lad-selected-in-Duleep-Trophy-team-1511457.html|title=City lad selected in Duleep Trophy team|work=The New Indian Express|access-date=19 February 2023}}</ref> ਭਰਤ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਰਣਜੀ ਟਰਾਫੀ ਟੀਮ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/australia-in-india/from-an-11-year-old-training-with-ranji-trophy-team-to-completing-mba-ks-bharat-is-result-of-a-long-grind/articleshow/97792568.cms|title=From an 11-year-old training with Ranji Trophy team to completing MBA, KS Bharat is result of a long grind|date=10 February 2023|work=The Times of India|access-date=19 February 2023}}</ref> ਉਹ 2005 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਨਡੇ ਮੈਚ ਲਈ ਬਾਲ ਲੜਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/india-a-cricketer-ks-bharat-quietly-stakes-his-claim-6058588/|title=Keeper of faith: From ball boy to India A regular, KS Bharat quietly stakes his claim|date=8 October 2019|work=The Indian Express|access-date=19 February 2023|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟ ਕੀਪਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.espncricinfo.com/story/ks-bharat-the-keeper-knocking-on-destiny-s-door-1158950|title=KS Bharat: the keeper knocking on destiny's door|work=ESPNcricinfo|access-date=19 February 2023}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਅੰਜਲੀ ਨੇਦੁਰੀ ਨਾਲ 2020 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |date=11 August 2020 |title=Indian cricketer KS Bharat ties knot with girlfriend Anjali after dating 10 years |url=https://m.mid-day.com/articles/indian-cricketer-ks-bharat-ties-knot-with-girlfriend-anjali-after-dating-10-years/22929241 |website=www.midday.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cricinfo|id=529436}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਖਿਡਾਰੀ]] 9tklupt1zyy0kjgkit0erpm293q5dxk 0 175656 838500 825756 2026-05-02T17:25:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838500 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Huma Mulji | image = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = <!-- {{Birth date and age|1970|MM|DD}} --> | birth_place = Karachi, Pakistan | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = Pakistani | occupation = Visual artist | known_for = | awards = Abraaj Capital Art Prize (2013) }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਹੁਮਾ ਮੂਲਜੀ''' (ਜਨਮ 1970 [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref name="HangingFire">{{Cite book|title=Hanging fire : Contemporary Art from Pakistan|url=https://archive.org/details/hangingfireconte0000hash|date=2009|publisher=Asia Society Museum|isbn=978-0-300-15418-4|editor-last=Hashmi|editor-first=Salima|location=New York|page=[https://archive.org/details/hangingfireconte0000hash/page/108 108]|oclc=317471831}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਾਚੀ ਗੈਲਰੀ, ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਸੁਸਾਇਟੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref name="Eid">{{Cite web |last=Eid |first=Diana |title=Taxidermy Camel + Oversized Suitcase = Controversial Art |url=http://inventorspot.com/articles/oh_so_thats_where_i_put_my_stuffed_camel_12774 |access-date=13 July 2020 |website=Inventorspot.com |archive-date=11 ਨਵੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133633/http://inventorspot.com/articles/oh_so_thats_where_i_put_my_stuffed_camel_12774 |url-status=dead }}</ref><ref name="Artnet">{{Cite web |title=Saatchi Gallery |url=http://www.artnet.com/artists/huma-mulji/arabian-delight-detail-a-d_gkgfkQ3Y3xvYzic3G_tw2 |access-date=13 July 2020 |website=Artnet.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Huma Mulji |url=http://museum.asiasociety.org/collection/artists/huma-mulji |access-date=13 July 2020 |website=museum.asiasociety.org |publisher=Asia Society}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਅਬਰਾਜ ਕੈਪੀਟਲ ਆਰਟ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=29 August 2012 |title=The Abraaj Capital Art Prize 2013 winners announced |url=https://www.e-flux.com/announcements/33813/the-abraaj-capital-art-prize-2013-winners-announced/ |access-date=7 July 2020 |website=e-flux.com}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਹੁਮਾ ਮੂਲਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1970 ਵਿੱਚ [[ਕਰਾਚੀ|ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="HangingFire"/> 1995 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਡਸ ਵੈਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ BFA ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ, ਬਰਲਿਨ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਰਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ MFA ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Mirza |first=Quddus |date=13 October 2019 |title=Between artists and their artwork |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568671-artists-artwork |access-date=27 April 2020 |publisher=The News on Sunday }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Huma Mulji |url=http://vaslart.org/huma-mulji/# |access-date=7 July 2020 |website=Vaslart.org |publisher=Vasl Artists' Association}}</ref><ref name="plymouth">{{Cite web |title=Huma Mulji |url=https://www.plymouthart.ac.uk/studying/staff-profiles/huma-mulji |access-date=13 July 2020 |website=Plymouthart.ac.uk}}</ref> 2003 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ, ਉਹ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੀਕਨਹਾਊਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ।<ref name="Bristol">{{Cite web |date=9 February 2017 |title=Discussion: International Artist Residencies at Spikes Island in Bristol on 9 February 2017 |url=https://365bristol.com/event/international-artist-residency-on-9-feb |access-date=18 July 2020 |website=365bristol.com}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਲਈ ਟੈਰਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Terra Foundation Fellows |url=https://www.terraamericanart.org/fellows/#M |access-date=13 July 2020 |publisher=Terra Foundation for American Art}}</ref> ਉਹ 2015 ਤੋਂ 2017 ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਸਮਿਥਸ ਕਾਲਜ, ਲੰਡਨ, ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਆਰਟਿਸਟ ਸੀ।<ref name="Bristol" /> 2017 ਵਿੱਚ, ਮੂਲਜੀ ਨੂੰ ਨਿਗਾਹ ਆਰਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=12 September 2017 |title=Nigaah Art Awards – Celebrating Pakistani art |url=https://aurora.dawn.com/news/1142358 |access-date=13 July 2020 |publisher=Aurora}}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਵੈਸਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬ੍ਰਿਸਟਲ, ਯੂਕੇ,<ref>{{Cite web |title=Ms Huma Mulji |url=https://people.uwe.ac.uk/person/humamulji |access-date=13 July 2020 |publisher=UWE Bristol}}</ref> ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਲਾਈਮਾਊਥ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ, ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ, ਬੀਏ (ਆਨਰਜ਼) ਫਾਈਨ ਆਰਟ ਹੈ।<ref name="plymouth"/> == ਕੰਮ == ਮੂਲਜੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਯੂਏਈ ਵਿੱਚ ਆਰਟ ਦੁਬਈ ਵਿੱਚ <ref>{{Cite book|title=The Next Thing Art in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/nextthingartintw0000pabl|last=Baler|first=Pablo|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|year=2015|isbn=978-1-61147-811-2|pages=[https://archive.org/details/nextthingartintw0000pabl/page/53 53]–66}}</ref><ref name="Universes" /> ਗਵਾਂਗਜੂ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ 10ਵਾਂ ਗਵਾਂਗਜੂ ਬਿਏਨਾਲੇ,<ref name="Kunstaspekte">{{Cite web |title=Huma Mulji |url=https://kunstaspekte.art/person/huma-mulji |access-date=8 July 2020 |website=Kunstaspekte.art |archive-date=10 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200710122149/https://kunstaspekte.art/person/huma-mulji |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Farago |first=Jason |date=9 September 2014 |title=Gwangju Biennale: an aggressive exhibition that electrifies South Korea |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2014/sep/09/gwangju-biennale-south-korea-exhibition-aggressive-art |access-date=8 July 2020 |website=[[The Guardian]]}}</ref> ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ 56ਵਾਂ ਵੇਨਿਸ ਬਿਏਨਾਲੇ,<ref name="Kunstaspekte" /> ਕਰਾਚੀ ਬਿਏਨਾਲੇ 2017,<ref>{{Cite web |title=Witnessing from afar: making sense of the Karachi Biennale |url=http://www.4a.com.au/4a_papers_article/witnessing-afar-making-sense-karachi-biennale/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209052840/http://www.4a.com.au/4a_papers_article/witnessing-afar-making-sense-karachi-biennale/ |archive-date=9 December 2020 |access-date=25 June 2020 |website=4A Centre for Contemporary Asian Art}}</ref> ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ,<ref>{{Cite web |title=In the Open or in Stealth : The Unruly Presence of an Intimate Future |url=https://www.macba.cat/en/exhibitions-activities/exhibitions/open-or-stealth |access-date=8 July 2020 |website=Macba.cat |publisher=Museu d'Art Contemporani de Barcelona}}</ref> ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਸੋਸਾਇਟੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ,<ref>{{Cite web |last=Kennedy |first=Randy |date=2 September 2009 |title=Contradictions Remains Vital to Pakistan and Its Art |url=https://www.nytimes.com/2009/09/03/arts/design/03fire.html |access-date=18 July 2020 |website=[[The New York Times]]}}</ref> ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਚੀ ਗੈਲਰੀ <ref>{{Cite web |title=Huma Mulji Exhibite dat the Saatchi Gallery |url=https://www.saatchigallery.com/artists/huma_mulji.htm |access-date=18 July 2020 |website=Saatchigallery.com |publisher=Saatchi Gallery |archive-date=22 ਅਗਸਤ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200822125339/https://www.saatchigallery.com/artists/huma_mulji.htm |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 88 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Huma Mulji : Project 88 Exhibition |url=http://project88.in/exhibition/4 |access-date=18 July 2020 |website=Project88.in |publisher=Project 88 |archive-date=18 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718063559/http://project88.in/exhibition/4 |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਕੱਲੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ 2009 ਵਿੱਚ ਐਲੀਮੈਂਟਾ ਗੈਲਰੀ, ਦੁਬਈ, ਯੂਏਈ ਵਿੱਚ ''ਹਾਈ ਰਾਈਜ਼'',<ref name="Universes">{{Cite web |date=June 2009 |title=Huma Mulji: High Rise |url=https://universes.art/en/nafas/articles/2009/huma-mulji |access-date=8 July 2020 |website=Universes.art |publisher=Universes in Universe}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਰੋਥਾਸ ਗੈਲਰੀ, ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ''ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫੋਲੀਜ਼'', <ref name="KB17" /> ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 88 ਵਿੱਚ ''ਟਵਾਈਲਾਈਟ'', 2011 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ, ਭਾਰਤ,<ref>{{Cite web |last=Murray |first=Rachel |date=19 December 2011 |title=Huma Mulji's Suspension in Twilight |url=https://www.a-n.co.uk/reviews/huma-muljis-suspension-in-twilight/ |access-date=7 July 2020}}</ref> ਅਤੇ ''ਏ ਕੰਟਰੀ ਆਫ਼ ਲਾਸਟ ਥਿੰਗਸ'' ਇਨ ਕੋਇਲ ਗੈਲਰੀ, ਕਰਾਚੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ 2016 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="KB17">{{Cite web |title=Huma Mulji |url=https://www.kbcuratorial.com/artists/huma-mulji |access-date=8 July 2020 |website=Kbcuratorial.com |publisher=Karachi Biennale 2017}}</ref> ਮੂਲਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਬੋਧ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਕਲਚਰ ਦੇ ਭੂਗੋਲ 'ਤੇ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ,<ref>{{Cite book|title=Art practice as research : inquiry in visual arts|last=Sullivan, Graeme, 1951-|date=2010|publisher=Sage Publications|isbn=978-1-4129-7451-6|edition=2nd|location=Thousand Oaks [Calif.]|oclc=351322811}}</ref> ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਬੇਤੁਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਆਮ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=JSTOR : a history|last=Schonfeld, Roger C., 1977-|date=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-4311-4|location=Princeton|oclc=777375664}}</ref> ਮੂਲਜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Sneden, Eleanor Antoinette|date=2011-10-31|publisher=Oxford University Press|series=Benezit Dictionary of Artists|doi=10.1093/benz/9780199773787.article.b00171338}}</ref> ਸ਼ਹਿਰ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਜੀਬ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Huma Mulji |url=https://www.kbcuratorial.com/artists/huma-mulji |access-date=2020-08-04 |website=Karachi Biennale 2017 |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|humamulji.com}} * [https://artfacts.net/artist/huma-mulji/77434 Huma Mulji] at ArtFacts * [https://www.saatchigallery.com/artists/huma_mulji.htm Huma Mulji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822125339/https://www.saatchigallery.com/artists/huma_mulji.htm |date=2020-08-22 }} at Saatchi Gallery * [https://www.oneart.org/biographies/artist/huma-mulji Huma Mulji] at OneArt, Platform for contemporary art from Asia, Africa and Latin America [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] 6yex6l8s27jr90fqpd97fg0y09vnwnz 0 181068 838505 736306 2026-05-02T17:31:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838505 wikitext text/x-wiki '''''ਹੂ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਬਖਸ਼ੀ''''' [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] ਲੇਖਕ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਬਖਸ਼ੀ ਬਾਰੇ 2013 ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵਨੀ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਰਾਮਾਵਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੋਜ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 15 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਥੀਏਟਰ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਪਿਛੋਕੜ == ''ਹੂ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਬਖਸ਼ੀ'', ਸ਼ਿਸ਼ੀਰ ਰਾਮਾਵਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੋਜ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ, ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਰੀਅਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 15 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਥੀਏਟਰ, [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Ahmedabad Mirror 2017">{{Cite news|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/entertainment/unwind/gandhi-makes-a-comeback/articleshow/56838710.cms|title=Gandhi makes a comeback…|date=29 January 2017|work=Ahmedabad Mirror|access-date=22 October 2020}}</ref><ref name="DeshGujarat 2013">{{Cite web |date=12 June 2013 |title=A play featuring Chandrakant Bakshi's life opens on 15 June |url=https://www.deshgujarat.com/2013/06/12/a-play-featuring-chandrakant-bakshis-life-opens-on-15-june/ |access-date=20 October 2020 |website=DeshGujarat}}</ref><ref name="Kumar 2013">{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/rebel-with-a-cause/218350|title=Rebel with a cause|last=Kumar|first=Rinky|date=16 June 2013|work=Mid-Day|access-date=24 October 2020|archive-date=26 ਅਕਤੂਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026233137/https://www.mid-day.com/articles/rebel-with-a-cause/218350|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਨਾਟਕ ਮਨੋਜ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਆਈਡੀਆਜ਼ ਅਨਲਿਮਟਿਡ ਦੇ ਤਹਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Patel 2013">{{Cite news|url=https://www.gujaratimidday.com/entertainment/articles/gujaratti-natak--chandrakant-baxi-42001|title=નાટક : ચંદ્રકાંત બક્ષી જ્યારે ગુજરાતી રંગભૂમિ પર અવતાર ધારણ કરે છે|last=Patel|first=Sheetal|date=15 June 2013|work=Gujarati Mid-day|access-date=29 October 2020|language=gu}}</ref> ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪੌੜੀ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਟਕ ਦੇ ਥੀਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੌੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Seta 2013">{{Cite web |last=Seta |first=Keyur |date=1 October 2013 |title=Review: Hu Chandrakant Bakshi – Meet the bold and rebellious author |url=http://mytheatrecafe.com/reviews/hu-chandrakant-bakshi-gujarati-play-review-manoj-shah/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526190548/http://mytheatrecafe.com/reviews/hu-chandrakant-bakshi-gujarati-play-review-manoj-shah/ |archive-date=26 May 2018 |access-date=30 October 2020 |website=My Theatre Cafe}}</ref> == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == ਉਤਪਲ ਭਿਆਨੀ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ''ਹੂ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਬਖਸ਼ੀ'', ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਹੈ ਜੋ ਬਖਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਖਸ਼ੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਜ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਭਾਵਨਾ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਪੌੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਕਸਰ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਸਵੈ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਬਖਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਦੁਹਰਾਓ ਹੈ ਜੋ ਬਖਸ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਤਰਫਾ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕੀ ਤੱਤ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।<ref name="Bhayani2010">{{Cite book|title=Rangbhoomi 2013: Reviews of Dramas Performed on Stage in Different Languages and Other Articles on Theatre During 2013|last=Bhayani|first=Utpal|publisher=Image Publication Pvt. Ltd.|year=2014|isbn=((81-7997-599-2))|location=Mumbai|pages=36–38|language=gu|author-link=Utpal Bhayani}}</ref> ਮਾਈ ਥੀਏਟਰ ਕੈਫੇ ਦੇ ਕੇਯੂਰ ਸੇਟਾ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਨਾਟਕ ''ਕਲਬਾਦੇਵੀ ਵਿੱਚ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ'' ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ" ਕਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਬਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ "ਨਾਇਕ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Seta 2013" /> == ਹਵਾਲੇ == gt24uj73a5cdha84cu2glau9v7tggfb 0 182842 838524 743911 2026-05-03T05:53:00Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Rachel_Grant_headshot.jpg|Rachel_Grant_headshot.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 25 April 2026. 838524 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = }} '''ਰੇਚਲ ਲੂਈਸ ਗ੍ਰਾਂਟ ਡੀ ਲੋਂਗੁਇਲ''' (ਜਨਮ 25 ਸਤੰਬਰ 1977) ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜ਼|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਹੈ।<ref name=":0">Rannard, Georgina; Evans, Patrick (January 15, 2018). </ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਾ ਜਨਮ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਲੂਜ਼ਨ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਮਾਈਕਲ ਗ੍ਰਾਂਟ, 12ਵੇਂ ਬੈਰਨ ਡੀ ਲੋਂਗੁਇਲ ਅਤੇ ਇਜ਼ਾਬੇਲ ਪਡੁਆ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ [[ਨੌਟਿੰਘਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਕਾਟਿਸ਼, ਫ੍ਰੈਂਚ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ, 11 ਵੇਂ ਬੈਰਨ ਡੀ ਲੋਂਗੁਇਲ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਵੇਸ-ਲਿਓਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ [[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II|ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਹੈ।<ref>Burke's Peerage, Baronetage and Knightage, 101st edition, ed. </ref> == ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਗ੍ਰਾਂਟ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਬਾਂਡ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਡਾਈ ਅਨਦਰ ਡੇ ਵਿੱਚ ਪੀਸਫੁਲ ਫਾਉਂਟੇਨਜ਼ ਆਫ਼ ਇੱਛਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |date=12 December 2016 |title=Rachel Grant interview: Stunning Real Life Bond Girl Bravo 'Tour Group' Star |url=https://www.huffingtonpost.com/carol-ruth-weber/rachel-grant-interview-st_b_13464622.html |website=[[HuffPost]]}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੀ. ਵੀ. ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਈਫਾਈ ਉੱਤੇ ਨੀਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਸ਼ੋਅ ਸਾਇ-ਫਰਾਈਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਕਾਈ ਵਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਬ੍ਰੇਨਿਯਾਕਃ ਸਾਇੰਸ ਅਬਯੂਜ਼ 2003-2007 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਯਾਂਗ-ਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਐਮਮਰਡੇਲ'', ਮਰਡਰ ਇਨ ਸਬਅਰਬੀਆ, ਬਲੂ ਮਰਡਰ ਅਤੇ ਕੈਜ਼ੁਅਲਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅੰਟਿਲ ਡੈਥ, ਦ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸ-ਫਾਈ-ਕਾਮੇਡੀ ਸਨੈਚਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਂਟ ਨੇ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਵਿੱਚ ਬਿਆਗੀ ਲਗੇਜ ਦੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਸੀਈਓ]] ਸਟੀਫਨ ਹਰਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Rachel Grant Marries Successful CEO with Lots of Baggage |url=https://www.24-7pressrelease.com/press-release/467329/rachel-grant-marries-successful-ceo-with-lots-of-baggage |access-date=2021-02-17 |website=24-7 Press Release Newswire |language=en}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''ਐਮਮਰਡੇਲ'' ਨੇ ਤਾਨਿਆ ਵਜੋਂ (1998) <ref>{{Citation |last=Daw |first=Terence |title=Emmerdale: Revenge |date=1998-11-20 |url=https://www.imdb.com/title/tt0357633/?ref_=tt_ch |type=Drama |access-date=2022-01-02}}</ref> * ਕਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਲਡ਼ਾਈ ਦੇ ਮਾਸਟਰ'' (2001) * ਨੀਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸ-ਡਰ (2001) <ref>{{Citation |title=Sci-Fright |url=https://www.imdb.com/title/tt0478489/ |type=Action, Adventure, Comedy |publisher=The Sci-Fi Channel |access-date=2022-01-02}}</ref> * Brainiac: ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮਯਾਂਗ-ਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ (2003-2007) * ਡੀ. ਸੀ. ਜੈਨੀ ਚੇਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਲੂ ਮਰਡਰ (2003) * ਜ਼ੀਰੋ ਟੂ ਹੀਰੋ ਐਜ ਨੇਮੇਸਿਸ (2004) * ਮੈਰੀ ਵੈਬਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਦੁਰਘਟਨਾ'' (2004) * ਵੂ ਊਫ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਸਟਾਰਹਾਈਕ'' (2006) * ਸਬਅਰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਸੈਂਡਰਾ ਫੋਏ (2004) * ''ਮਿਸ ਅਰਥ 2010'' ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਵਜੋਂ (2010) * ਟੂਰ ਗਾਈਡ ਵਜੋਂ ''ਟੂਰ ਗਰੁੱਪ'' (2016) <ref>{{Citation |title=Tour Group |date=2016-02-08 |url=https://www.imdb.com/title/tt5577354/ |type=Reality-TV |publisher=Monkey Kingdom Productions |access-date=2022-01-02}}</ref> === ਫ਼ਿਲਮ === * ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਨ "ਇੱਛਾ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਝਰਨੇ" ਵਜੋਂ ਮਰੋ (2002) <ref>{{Cite web |title=BBC - Nottingham Features - Rachel Grant - Bond Girl |url=https://www.bbc.co.uk/nottingham/features/2002/11/bond_girl.shtml |access-date=2022-01-02 |website=www.bbc.co.uk}}</ref> * ਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ'' (2004) <ref>{{Citation |title=The Purifiers (2004) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0371902/fullcredits |access-date=2022-01-02}}</ref> * ਜਿਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਆਫ਼ ਬਲੱਡ (2006) <ref>{{Citation |title=Brotherhood of Blood (2007) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0493404/characters/nm1013812 |access-date=2022-01-02}}</ref> * ਮਾਰੀਆ ਰੋਨਸਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਮੌਤ ਤੱਕ'' (2007) <ref>{{Citation |title=Until Death (2007) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt0783598/characters/nm1013812 |access-date=2022-01-02}}</ref> * ਲੀਨਾ ਸੋਫੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ'' (2009) * ਅਫਰੀਕੀ ਖੇਡ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਆਣ (2010) * ਲਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਲੂਜ਼ (ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ) (2011) * ਸਨੈਚਰਜ਼ (ਐਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ) (2017) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] ccmh39ggl7o61keb08ci4vjzi3hemim 0 182982 838496 761480 2026-05-02T17:15:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838496 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਹੀਨਾ ਰਿਜ਼ਵੀ | image = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = ਸ਼ਰਮੀਨ ਰਿਜ਼ਵੀ | birth_date = {{birth date and age|1980|3|16|df=y}} | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | education = ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2003 – ਮੌਜੂਦ | parents = }} '''ਹੀਨਾ ਰਿਜ਼ਵੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Hina Rizvi''') ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] [[ਅਭਿਨੇਤਰੀ]] ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=1 March 2021 |title=Naach Na Jaane proves thundering success |url=https://www.thenews.com.pk/print/516072-naach-na-jaane-proves-thundering-success |website=The News International}}</ref> ਉਹ ਡਰਾਮੇ ''ਤਿਸ਼ਨਗੀ ਦਿਲ ਕੀ'', ''ਉਮੇਦ'', ''ਹਰੀ ਹਰੀ ਚੂੜੀਆਂ'', ''ਨੀਲੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'' ਅਤੇ ''ਕੁਦੁੱਸੀ ਸਾਹਬ ਕੀ ਬੇਵਾਹ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2 March 2021 |title=It was laughter, laughter all the way |url=https://www.thenews.com.pk/print/446997-it-was-laughter-laughter-all-the-way |website=The News International}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਹਿਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਮਾਰਚ 1980 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="GNN">{{Cite web |date=17 March 2021 |title=Taron Sey Karen Batain with Fiza Ali, Hina Rizvi and Waris Baig |url=https://www.youtube.com/watch?v=FKJwpVK_jno |website=GNN}}</ref> ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=3 March 2021 |title=Dare to dance |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/568406-dare-dance |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਹਿਨਾ ਦੀ ਮਾਂ ਮਹਿਤਾਬ ਰਿਜ਼ਵੀ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਲੇਖਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਤੈਯਬ ਹੁਸੈਨ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=2 July 2021 |title=Cinema Ghar's Karachi Kahaani is a glimpse of urban stories |url=https://cutacut.com/2021/05/28/cinema-ghars-karachi-kahaani-is-a-glimpse-of-urban-stories |website=Cutacut}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਹਿਨਾ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਫੈਸਲ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੀਟੀਵੀ ਦੇ ਸਿਟਕਾਮ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=4 March 2021 |title=Audience left with mixed feelings after Naach Na Jaane premiere |url=https://www.dawn.com/news/1496601 |website=Dawn News}}</ref> ਉਹ ''ਮੈਂ ਸੋਤੇਲੀ'', ''ਬਾਬੁਲ ਕੀ ਦੁਆਏਂ ਲੇਤੀ ਜਾ'', ''ਯੇਹੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'', ''ਯੇਹੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀਜ਼ਨ 2'', ''ਆਪ ਕੋ ਕਯਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੈ'' ਅਤੇ ''ਜਲਤੇ ਖਵਾਬ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=5 March 2021 |title=Pakistan National Council of Arts arranges special show of Anwar Maqsood's 'Naach Na Janay' |url=https://dailytimes.com.pk/438222/pakistan-national-council-of-arts-arranges-special-show-of-anwar-maqsoods-naach-na-janay |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2021 |title=Anwar Maqsood's Naach Na Jaane failed to lay bare the realities of Zia’s rule |url=https://images.dawn.com/news/1182109 |website=Images.Dawn}}</ref> ਉਹ ''ਉੱਲੂ ਬਰਾਏ ਫਰੋਖਤ ਨਹੀਂ'', ''ਕਲਮੂਹੀ'', ''ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਦੋਰ'' ਅਤੇ ''ਬੰਟੀ ਆਈ ਲਵ ਯੂ'', ''ਕੁਦੁੱਸੀ ਸਾਹਬ ਕੀ ਬੇਵਾਹ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=18 March 2021 |title=3rd Galaxy Lollywood Awards 2017 (Nominations) |url=https://galaxylollywood.com/2017/01/26/gala2017 |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=23 ਸਤੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923210127/https://galaxylollywood.com/2017/01/26/gala2017/ |url-status=dead }}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਤੇਰੇ ਬੀਨਾ'', ''ਮਹਿਰਮ'', ''ਤਿਸ਼ਨਾਗੀ ਦਿਲ ਕੀ'' ਅਤੇ ''ਉਮੇਦ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=15 March 2021 |title=Not quite workman like |url=https://www.dawn.com/news/1470853 |website=Dawn News}}</ref> ਉਹ ''ਇਸ਼ਕ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ'', ''ਬਾਲੂ ਮਾਹੀ'' ਅਤੇ ''ਹੱਲਾ ਗੁੱਲਾ'' ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=7 March 2021 |title=Halla Gulla all set to provide you wholesome entertainment this August. |url=https://galaxylollywood.com/2015/06/20/halla-gulla-all-set-to-provide-you-wholesome-entertainment-this-august |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183006/https://galaxylollywood.com/2015/06/20/halla-gulla-all-set-to-provide-you-wholesome-entertainment-this-august/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 March 2021 |title=Balu Mahi (Review): 30 minutes too long but definitely worth seeing! |url=https://galaxylollywood.com/2017/02/12/balu-mahi-review |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=4 ਅਕਤੂਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004074757/https://galaxylollywood.com/2017/02/12/balu-mahi-review/ |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਹਿਨਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ [[ਸੰਗੀਤਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਸੰਗੀਤਾ]] ਅਤੇ [[ਕਵਿਤਾ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਕਵਿਤਾ]] ਦੋਵੇਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=9 March 2021 |title=I don't appreciate women wearing revealing clothes at award shows: Sangeeta |url=https://tribune.com.pk/story/2153802/4-dont-appreciate-women-wearing-revealing-clothes-award-shows-sangeeta |website=The Express Tribune}}</ref> ਹਿਨਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਜ਼ਾ ਅਲੀ ਰਿਜ਼ਵੀ ਵੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=16 March 2021 |title=Family of Tayyab Rizvi |url=https://reviewit.pk/family-of-tayyab-rizvi/ |website=Pakistani Drama Story & Movie Reviews {{!}} Ratings {{!}} Celebrities {{!}} Entertainment news Portal {{!}} Reviewit.pk |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ [[ਜਿਆ ਖਾਨ|ਜੀਆ ਖਾਨ]] ਦੀ ਮਾਸੀ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=December 10, 2023 |title=Habs character Bobby Phupho belongs to this Lollywood actress |url=https://www.bolnews.com/latest/2022/08/habs-characters-bobby-phupho-is-belongs-to-this-lollywood-actress/ |website=BOL News}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Instagram|hina_rizvi_official}} * {{IMDb name|7501964}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] rl3z6zr9lmeyq5ly7mqy5rcw11payjw 0 182990 838530 826903 2026-05-03T08:31:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838530 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''ਨਿਦਾ ਮੁਮਤਾਜ਼''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Nida Mumtaz;''' ਜਨਮ 10 ਸਤੰਬਰ 1960) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=24 January 2021 |title=Three series premieres of 2021 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/778680-three-series-premieres-of-2021 |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਨਾਟਕ ''ਕਹੀਂ ਦੀਪ ਜਲੇ'', ''ਦੀਵਾਂਗੀ'' ਅਤੇ ''ਖੂਬ ਸੀਰਤ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=23 December 2020 |title=7th Sky Entertainment to bring out another love story 'Main Agar Chup Hoon' |url=https://dailytimes.com.pk/692708/7th-sky-entertainment-to-bring-out-another-love-story-main-agar-chup-hoon |website=Daily Times}}</ref> ਉਹ ''ਰਾਂਗ ਨੰਬਰ'' ਅਤੇ ''ਮੇਹਰੁਨਿਸਾ ਵੀ ਲਬ ਯੂ'' ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਨਿਦਾ ਦਾ ਜਨਮ 1960 ਵਿੱਚ 10 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਰਾਚੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=December 8, 2023 |title=ندا ممتاز نے ڈرامے میں اداکاری کرنے اور فلموں میں ناکامی کی وجہ بتادی |url=https://www.bolnews.com/urdu/entertainment/2023/09/825988/ |website=BOL News |access-date=ਮਾਰਚ 29, 2024 |archive-date=ਦਸੰਬਰ 20, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220235627/https://www.bolnews.com/urdu/entertainment/2023/09/825988/ |url-status=dead }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਮੁਮਤਾਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1980 ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="bol">{{Cite web |date=23 September 2023 |title=Nida Mumtaz talks about her sudden entry in the industry |url=https://www.bolnews.com/entertainment/2023/09/nida-mumtaz-talks-about-her-sudden-entry-in-the-industry/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230923040659/https://www.bolnews.com/entertainment/2023/09/nida-mumtaz-talks-about-her-sudden-entry-in-the-industry/ |archive-date=23 September 2023 |website=Bol News}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੀਟੀਵੀ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕਸ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਦੀਨ'', ''ਖਵਾਹਿਸ਼'', ''ਪਿਆਸ'' ਅਤੇ ''ਦੂਰੀਆਂ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ।<ref>{{Cite web |last=Omair Alavi |date=15 September 2019 |title=IN MEMORIAM: THE MAN WHO SPOKE WITH HIS EYES |url=https://www.dawn.com/news/1504619 |access-date=26 September 2023 |website=Dawn}}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਡਾਂਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਨੁਭਵਹੀਣਤਾ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 15-20 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਮਤਾਜ਼ ਫਿਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=20 June 2022 |title=ٹی وی ڈراموں کی چند مقبول مائیں |url=https://jang.com.pk/news/740631 |website=Daily Jang News}}</ref> ਉਸਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ''ਅਲਿਫ'', ''ਦੀਵਾਨਗੀ'', ''ਰਕਸ-ਏ-ਬਿਸਮਿਲ'' ਅਤੇ ''ਫਰਾਡ'' ਟੂ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=3 December 2019 |title=7th Sky Entertainment's 'Deewangi' stars Danish Taimoor and Hiba Bukhari in lead roles |url=https://dailytimes.com.pk/512362/7th-sky-entertainments-deewangi-stars-danish-taimoor-and-hiba-bukhari-in-lead-roles |website=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 December 2019 |title=Alif teasers release to awe and admiration |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/529739-alif-teasers-release-to-awe-and-admiration |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 October 2019 |title=New drama serial 'Kaheen Deep Jaley' starts on Geo TV |url=https://www.thenews.com.pk/print/535931-new-drama-serial-kaheen-deep-jaley-starts-on-geo-tv |website=The News International}}</ref><ref>{{Cite book|title=Accessions List, South Asia, Volume 13, Issues 1-6|publisher=Library of Congress Office, New Delhi|page=648}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਿਦਾ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=23 August 2020 |title=Celebrities Spotted at the Wedding of Actress Nida Mumtaz Daughter |url=https://reviewit.pk/celebrities-spotted-at-the-wedding-of-actress-nida-mumtaz-daughter/#:~:text=Nida%20Mumtaz%20is%20an%20actress,an%20old%20Pakistani%20film%20actress. |website=Pakistani Drama Story & Movie Reviews {{!}} Ratings {{!}} Celebrities {{!}} Entertainment news Portal {{!}} Reviewit.pk |language=en-US}}</ref> ਨਿਦਾ ਦੀ ਮਾਸੀ ਸ਼ੰਮੀ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚਾ ਪਰਵੇਜ਼ ਨਾਸਿਰ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸਲਮਾ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵੀ ਸੀ, ਦੀ ਮੌਤ 2012 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=1 September 2020 |title=Actress Salma Mumtaz passes away |url=https://www.dawn.com/news/689631/actress-salma-mumtaz-passes-away |website=Dawn}}</ref> ਨਿਦਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਸਦਾਫ ਕੰਵਲ ਦੀ ਮਾਸੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=10 November 2020 |title=Actresses And Their Aunts Who Are Working In Same Field |url=https://www.bolnews.com/entertainment/2020/11/actresses-and-their-aunts-who-are-working-in-same-field |website=BOL News}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 January 2022 |title=The second coming of Sadaf Kanwal |url=https://www.thenews.com.pk/magazine/instep-today/293164-the-second-coming-of-sadaf-kanwal |website=The News International}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|3125609}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] askp3nkl9libbq29p8wniak30x042kz 0 183016 838520 820661 2026-05-03T01:12:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838520 wikitext text/x-wiki {{Reflist}} '''ਕਿਨਜ਼ਾ ਮਲਿਕ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kinza Malik''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=1 May 2021 |title=Photoset of years first movie held |url=https://nation.com.pk/02-Jun-2011/photoset-of-years-first-movie-held |website=The Nation}}</ref> ਉਹ ''[[ਕਯਾਮਤ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਕਯਾਮਤ]]'', ''ਸੰਮੀ'', ''ਅਲੀਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਔਰ ਇੰਸਾਨ'', ''ਇਸ਼ਕੀਆ'', ''ਫਾਂਸ'' ਅਤੇ ''ਨੀਲੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2 May 2021 |title=Lollywood: From the set of Khamosh Raho |url=https://tribune.com.pk/story/128213/lollywood-from-the-set-of-khamosh-raho |website=The Express Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 May 2021 |title=ARY digital's upcoming Neeli Zinda Hai is a horror thriller |url=https://www.incpak.com/entertainment/ary-digitals-upcoming-neeli-zinda-hai |website=IncPak}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ 8 ਮਾਰਚ 1972 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="PakistanTelevisionCorporation">{{Cite journal|date=8 September 2014|title=اداکارہ کنزہ ملک کا انٹرویو}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੀਟੀਵੀ ਉੱਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=5 May 2021 |title=Haute Review: Neeli Zinda Hai is a supernatural drama that offers more than what meets the eye |url=https://www.somethinghaute.com/haute-review-neeli-zinda-hai-is-a-supernatural-drama-that-offers-more-than-what-meets-the-eye |website=Something Haute |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=29 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129125231/https://www.somethinghaute.com/haute-review-neeli-zinda-hai-is-a-supernatural-drama-that-offers-more-than-what-meets-the-eye/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਅਧੀ ਧੂਪ, ਚਿੰਗਾਰੀਅਨ, ਕਲਮੂਹੀ ਅਤੇ ਭੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=6 May 2021 |title=Neeli Zinda Hai releases intense teasers |url=https://cutacut.com/2021/05/05/neeli-zinda-hai-drama |website=Cutacut}}</ref> ਉਹ ''ਗੁਸਤਾਖ ਇਸ਼ਕ'', ''ਇਕ ਥੀ ਰਾਣੀਆ'', ''ਦਰ ਸੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਸਿਲਾ'', ''ਇਸ਼ਕ ਤਮਾਸ਼ਾ'', ''ਸੰਮੀ'' ਅਤੇ ''ਅਲੀਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਔਰ ਇੰਸਾਨ'' ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=7 May 2021 |title=Shakeela in Phaans breaks the narrative around sexual assault as mother of the survivor |url=https://cutacut.com/2021/03/03/phaans-characters |website=Cutacut}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 May 2021 |title=TV Review: Qayamat opens on a progressive note |url=https://cutacut.com/2021/01/07/tv-review-qayamat-opens-on-a-progressive-note |website=Cutacut}}</ref> ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ''ਸਨਵਰੀ'', ''ਬੰਦੀ'', ''ਸਾਰਾਬ'', ''ਲਸ਼ਕਾਰਾ'', ''[[ਕਯਾਮਤ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਕਯਾਮਤ]]'', ''ਇਸ਼ਕੀਆ'' ਅਤੇ ''ਨੀਲੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ'', ''ਫਾਂਸ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=9 May 2021 |title=Episode 1: Shahzad Sheikh delivers his career's best performance in 'Phaans' |url=https://www.somethinghaute.com/episode-1-shahzad-sheikh-delivers-his-careers-best-performance-in-phaans |website=Something Haute |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=20 ਜੂਨ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620144437/https://somethinghaute.com/episode-1-shahzad-sheikh-delivers-his-careers-best-performance-in-phaans/ |url-status=dead }}</ref> 2011 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਲਮ ''ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹੋ'' ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref>{{Cite web |date=10 May 2021 |title=Juggan's work in 'Khamosh Raho' earned her the title of "Babra Sharif's substitute" |url=https://galaxylollywood.com/2011/05/21/juggans-work-in-khamosh-raho-earned-her-the-title-of-babra-sharifs-substitute |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=6 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306100900/https://galaxylollywood.com/2011/05/21/juggans-work-in-khamosh-raho-earned-her-the-title-of-babra-sharifs-substitute/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=19 May 2021 |title=Laadon Mein Pali, new drama of Geo |url=https://reviewit.pk/laadon-mein-pali-new-drama-of-geo |website=Pakistani Drama Story & Movie Reviews {{!}} Ratings {{!}} Celebrities {{!}} Entertainment news Portal {{!}} Reviewit.pk}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 May 2021 |title=Three series premieres of 2021 |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/778680-three-series-premieres-of-2021 |website=The News International }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=11 May 2021 |title=Directors And Their Favorite Actors That Are Ruling The Pakistani Drama Industry |url=https://galaxylollywood.com/2020/09/10/directors-favorite-actors |website=Galaxy Lollywood |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=6 ਮਾਰਚ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306100857/https://galaxylollywood.com/2020/09/10/directors-favorite-actors/ |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕਿੰਜਾ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|3882790}} * {{Instagram|kinzamalikawan}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] i2hjlp48qchtzwxhes72kc8wpp7rwih 0 183020 838513 829562 2026-05-02T19:30:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838513 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਜ਼ਰਾ ਮਨਸੂਰ | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | nationality = | education = ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਫ਼ਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਕਵੇਟਾ | occupation = {{hlist|ਅਭਿਨੇਤਰੀ|ਰੇਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰ|}} | years_active = 1967{{ndash}}ਮੌਜੂਦ | notable_works = | children = 4 | relatives = }} '''ਅਜ਼ਰਾ ਮਨਸੂਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Azra Mansoor''') ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਅੰਕਹੀ'' (1982), ''ਸੁਨਹਿਰੇ ਦਿਨ'' (1991), ''ਅਲੀਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਔਰ ਇੰਸਾਨ'' (2017), ''ਖਾਮੋਸ਼ੀ'' (2017) ਅਤੇ ''ਪਾਰਿਸਤਾਨ'' (2022) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਫਿਲਮ ''[[ਬਿਨ ਰੋਏ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਿਨ ਰੋਏ]]'' (2015) ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref name="Express">{{Cite web |date=5 September 2021 |title=AZRA MANSOOR AND THE ART OF THE DRAMA |url=https://tribune.com.pk/story/2318433/azra-mansoor-and-the-art-of-the-drama? |archive-url=https://web.archive.org/web/20221126173040/https://tribune.com.pk/story/2318433/azra-mansoor-and-the-art-of-the-drama |archive-date=26 November 2022 |access-date=28 January 2023 |website=Express Tribune}}</ref><ref name="dawn">{{Cite web |last=Anwer |first=Zoya |date=26 May 2015 |title=Directorial woes didn't deter Bin Roye, says Mahira Khan |url=https://www.dawn.com/news/1184332 |website=www.dawn.com}}</ref> ਮਨਸੂਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਾਨਵੈਂਟ ਆਫ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ, ਕੋਮਿਲਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਮਲੇਰ ਟਾਊਨ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਮਹਿਲਾ ਕਾਲਜ, [[ਕੋਇਟਾ|ਕਵੇਟਾ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਮਨਸੂਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੀਟੀਵੀ ਦੇ ''ਕਾਗ਼ਜ਼ ਕੇ ਫੂਲ'' (1967) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੀਟੀਵੀ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਅੰਕਹੀ'' (1982) ਅਤੇ ''ਸੁਨੇਹਰੇ ਦਿਨ'' (1991) ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=21 August 2020 |title=Theatre adaption of Hasina Moin's Ankahi premieres October |url=https://www.samaaenglish.tv/news/amp/2108951 |access-date=28 January 2023 |website=Samaa English TV |archive-date=28 ਜਨਵਰੀ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128032844/https://www.samaaenglish.tv/news/amp/2108951 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Omair Alavi |date=6 June 2021 |title=The importance of adapting the written word |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word |website=The News |access-date=29 ਮਾਰਚ 2024 |archive-date=6 ਜੂਨ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210606070150/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/845150-the-importance-of-adapting-the-written-word |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਹਾਲੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ''[[ਬਿਨ ਰੋੲੇ (ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ)|ਬਿਨ ਰੋਏ]]'' (2015), ''ਅਲੀਫ਼ ਅੱਲ੍ਹਾ ਔਰ ਇੰਸਾਨ'' ਅਤੇ ''ਖਾਮੋਸ਼ੀ'' (ਦੋਵੇਂ 2017) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਅਜ਼ਰਾ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|7480253}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] rvqvbijvtzaxiod6b6gz02jexderb6v 0 183303 838487 744619 2026-05-02T16:19:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838487 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਹਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ | image = | image_size = | caption = | alias = | origin = [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], ਭਾਰਤ | genre = ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ, ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ | years_active = 2009&ndash;ਮੌਜੂਦ | label = | current_members = *ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਜ * ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ | past_members = | website = {{url|https://harisukhmani.com/}} | associated_acts = }} '''ਹਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Hari & Sukhmani;''' ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਹਰੀ + ਸੁਖਮਨੀ''' ਜਾਂ '''ਹਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਜੋੜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਜ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ]] [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ]] ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਬੁੱਲੇ]] ਦੀ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ|ਸ਼ਾਹ]], [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ]], [[ਕਬੀਰ]], ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ]], ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ।<ref name="auto1">{{Cite web |date=18 April 2017 |title=Punjabi Folk from the console: Hari and Sukhmani to perform at a Mumbai gig tomorrow |url=https://www.mid-day.com/articles/culture-news-hari-and-sukhmani-to-perform-at-a-mumbai-gig-tomorrow-lifestyle-mumbai-event/18176159 |website=mid-day }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="auto">{{Cite web |date=1 August 2012 |title=In The Studio: Hari and Sukhmani - |url=https://rollingstoneindia.com/in-the-studio-hari-and-sukhmani/ |via=Rolling Stone India}}</ref><ref name="auto3">{{Cite web |date=9 June 2014 |title=Punjabi 'folktronica' duo Hari-Sukhmani perform in New Delhi |url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/punjabi-folktronica-duo-hari-sukhmani-perform-in-new-delhi-114060900126_1.html |via=Business Standard}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == === ਹਰੀ ਸਿੰਘ === ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਜ ਦਾ ਜਨਮ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ [[ਦੂਨ ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕਾਲਜ, ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="auto2">{{Cite web |title=Folk meets electronica with Sukhmani Malik and Hari Singh |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2019/nov/15/folk-meets-electronica-with-sukhmani-malik-and-hari-singh-2062064.html |website=The New Indian Express}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਆਡੀਓ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]], ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਆਡੀਓ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ।<ref name="auto4">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/music/folk-tales-from-chandigarh/article4272899.ece|title=Folk tales from Chandigarh|last=Bhattacharya|first=Budhaditya|date=4 January 2013|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> === ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ === ਸੁਖਮਨੀ ਮਲਿਕ ਦਾ ਜਨਮ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਦਿਆਂ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="auto5">{{Cite web |last=Goyal |first=Mayank |date=27 November 2019 |title=The musical jodi |url=https://www.asianage.com/entertainment/music/271119/the-musical-jodi.html |website=The Asian Age}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ]] ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 2003 ਅਤੇ 2007 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। === ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ === ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚੰਗ ਵਾਦਕ ਚੁੱਗੇ ਖਾਨ, ਭਾਰਤੀ ਪਰਕਸ਼ਨਿਸਟ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਗੁਰਟੂ, ਵੀਅਤਨਾਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਥੂ ਲੇ, ਈਰਾਨੀ ਪਰਕਸ਼ਨਿਸਟ ਫਖਰੋਦੀਨ ਗਫਾਰੀ, ਗਾਇਕਾ ਸੁਮਨ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਅਤੇ ਅਰਸ਼ਦ ਖਾਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਏਸਰਾਜ]], ਏ ਸਤਰ ਵਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸਾਧਨ।<ref>{{Cite web |date=2 December 2019 |title=No one today can make anything that hasn't already been done before: Hari and Sukhmani |url=https://www.hindustantimes.com/music/no-one-today-can-make-anything-that-hasn-t-already-been-done-before-hari-and-sukhmani/story-NE5inINsIWwjG5sVQhpR6H.html |website=Hindustan Times}}</ref> == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == ; ਸਿੰਗਲਜ਼ * ''ਮਧਣੀਆ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) * ''ਛੱਲਾ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) * ''ਬੂਹੇ ਬਾਰੀਆਂ'' (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ) * ''ਮਾਟੀ'' ( ਤ੍ਰੈਲੋਕ ਗੁਰਤੂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ) * ''ਪਰਾਂਦਾ'' * ''ਯਾਰੀਆਂ'' (2016) - ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਨੂਰੀ ਨਾਲ * ''ਵਾਅਦੇ'' (2017) * ''ਲਾਥੇ ਦੀ ਚਾਦਰ'' (2018) * ''ਬਾਗੇ'' (2019) - ਕਾਰਨਾਮਾ। ਕੋਕੋਨਟ ਕਿਡਜ਼ ; ਮਹਿਮਾਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ * ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ (2012) * ਸੀਜ਼ਨ 2, ''[[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਭਾਰਤ )|MTV ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ]]'' (2012) * ਸੀਜ਼ਨ 2, ''ਦਿ ਡਿਵਾਰਿਸਟ'' (2012) * NH7 ਵੀਕੈਂਡਰ (2013) * ਮਿਸ ਦੀਵਾ 2020 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|https://harisukhmani.com/}} 3dleyothmuxm4uc3m3sh06zbmu3g3jw 0 183516 838512 744914 2026-05-02T19:25:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838512 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਕਾਸਾ ਸਿੰਘ | image = Akasa-Singh-grace-the-premiere-of-Air-Courting-A-Legend (cropped).jpg | caption = 2023 ਵਿੱਚ ਅਕਾਸਾ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1994|04|02}} | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ, ਅਦਾਕਾਰਾ }} '''ਅਕਾਸਾ ਸਿੰਘ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Akasa Singh;''' ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994), ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਟੇਜ ਨਾਮ ਅਕਾਸਾ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ [[ਆਸਥਾ ਗਿੱਲ]] ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੀਤ ਨਾਗਿਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 2016 ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ''ਸਨਮ ਤੇਰੀ ਕਸਮ'' ਤੋਂ ਖੀਚ ਮੇਰੀ ਫੋਟੋ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/may/20/watch-akasas-thug-ranjha-is-most-viewed-indian-video-worldwide-1817068.html|title=Watch: Akasa's 'Thug Ranjha' is most viewed Indian video worldwide|work=The New Indian Express|access-date=2018-06-18}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/thug-ranjha-is-most-viewed-indian-video-worldwide/articleshow/64242791.cms|title='Thug Ranjha' is most viewed Indian video worldwide|work=The Times of India|access-date=2018-06-18}}</ref> ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੌਪ ਸਿੰਗਲ "''ਠੱਗ ਰਾਂਝਾ''" ਨੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 27 ਮਿਲੀਅਨ + ਵਿਯੂਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਉੱਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਵੀਡੀਓ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਭਾਰਤ "ਤੋਂ' ਐਥੇ ਆ", 'ਗੁੱਡ ਨਿਊਜ਼ "ਤੋਂ' ਦਿਲ ਨਾ ਜਨੇਆ", ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿੱਟ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਜਿਵੇਂ 'ਠੱਗ ਰਾਂਝਾ ",' ਮਾਸੇਰਾਤੀ", 'ਨਈਯੋ ",' ਯਾਦ ਨਾ ਆਨਾ", 'ਸ਼ੋਲਾ ",' ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਲਦਾਈ" ਆਦਿ। ਅਕਾਸਾ ਨੇ MTV ਬੀਟਸ 'ਤੇ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਸਾਈਡ ਲਈ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਬਿੱਗ ਬੌਸ 15 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/hotwire-text/singer-akasa-singh-to-debut-as-tv-host|title=Singer Akasa Singh to debut as TV host|work=The Quint|access-date=2018-08-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/singer-akasa-singh-to-debut-as-tv-host/19710186|title=Singer Akasa Singh to debut as TV host|date=2018-08-16|work=mid-day|access-date=2018-08-19|language=en|archive-date=2018-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820005652/https://www.mid-day.com/articles/singer-akasa-singh-to-debut-as-tv-host/19710186|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/singer-akasa-singh-to-debut-as-tv-host-118081600927_1.html|title=Singer Akasa Singh to debut as TV host|date=2018-08-16|work=Business Standard India|access-date=2018-08-19}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਅਕਾਸਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਮੀਕਾ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ 10 ਪੁਰਸ਼ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਬੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਕਲੌਤੀ ਕੁੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਅ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ। ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, [[ਹਿਮੇਸ਼ ਰੇਸ਼ਮਿਆ|ਹਿਮੇਸ਼ ਰੇਸ਼ਮੀਆ]], ਨੇ ਆਕਾਸਾ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕ ਦੇਵੇਗਾ ਜੋ ਉਸਨੂੰ 2016 ਦੀ ਫਿਲਮ ਸਨਮ ਤੇਰੀ ਕਸਮ ਦੇ ਗੀਤ "ਖੀਚ ਮੇਰੀ ਫੋਟੋ" ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਕਾਸਾ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਪ੍ਰਾਈਮ ਦੇ ਅਸਲ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਦ ਰੀਮਿਕਸ ਵਿਦ ਡੀਜੇ ਸਕਿੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.millenniumpost.in/entertainment/i-was-always-taught-to-be-i-was-always-taught-to-be-218331|title=I was always taught to be myself: Akasa Singh|access-date=2018-06-19}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kheech Meri Photo from film Sanam Teri Kasam is selfie Anthem of Youth |url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Bollywood/2016-03-28/Kheech-Meri-Photo-from-film-Sanam-Teri-Kasam-is-selfie-Anthem-of-Youth/216992 |access-date=2018-06-19 |website=The Hans India |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://bandook.com/remix-show-review/|title=The Remix {{!}} Show Review - Bandook is a music-first digital news blog. It creates shareable content for music lovers who want to consume news of all genres, as it happens.|date=2018-03-09|work=Bandook is a music-first digital news blog. It creates shareable content for music lovers who want to consume news of all genres, as it happens.|access-date=2018-06-19|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thequint.com/entertainment/vente-pa-ca-ricky-martin-and-akasa-singh-of-kheech-meri-photo-fame-on-an-exclusive-single-together|title=This Is Akasa, She's Just Sung a Song With Ricky Martin!|work=The Quint|access-date=2018-06-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://rollingstoneindia.com/newcomer-akasa-singh-collaborates-with-ricky-martin/|title=Newcomer Akasa Singh Collaborates with Ricky Martin -|date=2017-02-21|work=Rolling Stone India|access-date=2018-06-19|language=en-US}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸਾ, ਜਿਸਨੇ ਬੀਇੰਗ ਇੰਡੀਅਨ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਗਨੀ ਜੀ ਨੇ ਰਿਕੀ ਮਾਰਟਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਂਟੇ ਪਾ ਕਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਡੁਇਟ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਐਡ ਸ਼ੀਰਨ]] ਦੀ ਸ਼ੇਪ ਆਫ਼ ਯੂ ਐਂਡ [[ਬਾਦਸ਼ਾਹ (ਰੈਪਰ)|ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] ਦੀ ਮਰਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਸ਼ਅੱਪ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਆਰਐਚਟੀਡੀਐਮ ਦੇ ਜ਼ਾਰਾ ਜ਼ਰਾ ਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵਰ ਸੰਸਕਰਣ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/170821-akasa-singh-reveals-her-new-music-cover-zara|title=Akasa Singh reveals her new music cover 'Zara Zara'|access-date=2018-06-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/170602-akasas-mashup-bring-badshah-and-ed-sheeran|title=Akasa's mashup bring Badshah and Ed Sheeran together|access-date=2018-06-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://m.dailyhunt.in/news/bangladesh/english/tvnews4u-epaper-tvnews/sony+music+releases+akasa+s+electric+new+original+single+thug+ranjha-newsid-88183864|title=Sony Music releases Akasa's electric new & original single 'Thug Ranjha'|work=DailyHunt|access-date=2018-06-19|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/180516-tiger-zinda-hai-actor-star-akasa-singh|title='Tiger Zinda Hai' actor to star with Akasa Singh|access-date=2018-06-19|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] h7q1wtnz1f6s9vdfhywfosggrrn2d6p 0 184326 838469 829399 2026-05-02T14:34:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838469 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਸੈੱਬੀ ਜੇ | image = | alt = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਤਮਿਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਕੀਲ। | caption = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾਈ ਤਮਿਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਕੀਲ। | native_name = சப்பி ஜெய் | birth_date = | birth_place = [[ਆਕਲੈਂਡ]], ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | nationality = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | citizenship = ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ | occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ | years_active = 2015–ਮੌਜੂਦ | website = https://www.instagram.com/sabbyjeyxx/ }} '''ਸਬੀਨਾ ਜੈਸਿੰਘਮ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sabina Jeyasingham'''), ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਸਾਬੀ ਜੇ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=In Love With The Shade Of You - Viva |url=https://www.viva.co.nz/article/beauty-wellbeing/in-love-with-the-shade-of-you/ |access-date=2020-08-04 |website=www.viva.co.nz |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2018-06-28 |title="Dark is Beautiful," and say it with pride - Model of the Fortnight |url=https://www.indiannewslink.co.nz/dark-is-beautiful-and-say-it-with-pride-model-of-the-fortnight/ |access-date=2020-11-24 |website=indiannewslink.co.nz |language=en-US}}</ref> ਉਹ ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ''ਕਾਰਤੀਕੇਅਨੁਮ ਕਾਨਮਲ ਪੋਨਾ ਕਢੀਲੇਯੁਮਿਨ ਦੀ'' ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਜੇਈ 2014 ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਛੋਟਾ ਮਾਡਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2021 ਵਿੱਚ, ਜੈ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਦ ਬੈਚਲਰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Community proud to see two Kiwi Asians competing in TVNZ's 'The Bachelor' show |url=https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/15237/New-Zealand/Community-proud-to-see-two-Kiwi-Asians-competing-in-TVNZs-The-Bachelor-show |access-date=2022-10-05 |website=Indian Weekender |language=en-NZ |archive-date=2022-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005224507/https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/15237/New-Zealand/Community-proud-to-see-two-Kiwi-Asians-competing-in-TVNZs-The-Bachelor-show |url-status=dead }}</ref> 2022 ਵਿੱਚ, ਉਹ TVNZ 2 ' ਤੇ ਐਕਸ ਬੈਸਟ ਥਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite web |last=Ward |first=Tara |date=2022-05-20 |title=TVNZ's new dating show has the ex-factor |url=https://thespinoff.co.nz/pop-culture/20-05-2022/tvnzs-new-dating-show-has-the-ex-factor |access-date=2022-10-05 |website=The Spinoff}}</ref> ਜੇਈ 2022 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਪੀੜਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਰੈਲੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title='Sexual violence is an epidemic': NZers want mandatory consent education |url=https://www.renews.co.nz/sexual-violence-is-an-epidemic-nzers-want-mandatory-consent-education/ |access-date=2022-10-05 |website=Re |language=en-US}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == 2022 ਵਿੱਚ, ਜੇਈ TVNZ 2 ' ਤੇ ਐਕਸ ਬੈਸਟ ਥਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਆਧਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਢੁਕਵੇਂ ਪਿਆਰ ਮੈਚਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Ward |first=Tara |date=2022-05-20 |title=TVNZ's new dating show has the ex-factor |url=https://thespinoff.co.nz/pop-culture/20-05-2022/tvnzs-new-dating-show-has-the-ex-factor |access-date=2022-10-19 |website=The Spinoff}}</ref> ਜੇਈ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਦ ਬੈਚਲਰ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਸੀਜ਼ਨ 4 ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 2021 ਵਿੱਚ TVNZ 2 ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=TVNZ+ The Bachelor New Zealand {{!}} Sabby Jey |url=https://www.tvnz.co.nz/shows/the-bachelor-new-zealand/bachelorettes/sabby-jey |access-date=2023-05-31 |website=www.tvnz.co.nz }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਬੈਚਲਰ ਸੋਲ ਮਿਓ ਗਾਇਕ, ਮੋਸੇਸ ਮੈਕੇ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦਸ ਐਪੀਸੋਡ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Meet the 18 stunning Kiwi singles hoping to make Moses their man. |url=https://www.nowtolove.co.nz/celebrity/tv/the-bachelor-nz-2021-bachelorettes-44921 |access-date=2023-05-31 |website=Now To Love |language=en}}</ref> Jey ਨੇ ਕਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰੋਮੋਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ BurgerFuel ਅਤੇ Huawei ਦੇ ਨਾਲ।<ref>{{Cite web |date=2021-02-23 |title=Sabby, Shivani add diversity to 'The Bachelor' party |url=https://www.stuff.co.nz/tarana/300237290/sabby-shivani-add-diversity-to-the-bachelor-party |access-date=2023-05-31 |website=Stuff |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Radio BurgerFuel Cut Class x Johnny Hash |url=https://burgerfuel.com/nz/world-of-burgerfuel/articles/radio-burgerfuel-cut-class-x-johnny-hash |access-date=2023-05-31 |website=BurgerFuel |language=en-NZ}}</ref> ਜੇਈ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਚੇਨਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਿੱਕਲ ਮੁਰੂਗਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰਜਨੀਕਾਂਤ]] ਅਤੇ ਕਮਲ ਹਸਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=Interview: International Model Sabby Jey Makes Her Kollywood Debut! |url=https://businessofcinema.com/regionalmovies/interview-international-model-sabby-jey-makes-kollywood-debut/385395 |access-date=2020-11-24 |website=Businessofcinema.com |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=A Tamil actress From new zealand - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/A-Tamil-actress-From-new-zealand/articleshow/55666500.cms |access-date=2020-11-24 |website=The Times of India |language=en}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਮਿਲ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ; "ਕਾਢਲ ਨਗਰਮ" ਜਿਸਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਆਏ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਪਕ ਅਤੇ ਹਰਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਤੀਕੇਅਨੁਮ ਕਾਨਮਲ ਪੋਨਾ ਕਧਾਲਿਅਮ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=You are being redirected... |url=https://www.browngirlmagazine.com/2018/08/new-zealand-actress-sabby-jey-on-colorism-and-accepting-yourself/ |access-date=2020-11-24 |website=www.browngirlmagazine.com |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125170458/https://www.browngirlmagazine.com/2018/08/new-zealand-actress-sabby-jey-on-colorism-and-accepting-yourself/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-02-20 |title=New Zealand Based International Model Praises Vijay {{!}}{{!}} New Zealand Based International Model Praises Vijay |url=http://www.iflicks.in/News/2017/02/20080704/New-Zealand-Based-International-Model-Praises-Vijay.vpf |access-date=2020-11-24 |website=Iflicks |language=Tamil }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ "ਸਟ੍ਰੀਟ ਫਾਈਟਰ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਅਣ-ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਨਵੇਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੂਸਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=விஜய்யின் எளிமை : நேரில் பார்த்து வியந்த நியூஸிலாந்து மாடல்! |url=http://www.kollywoodmix.com/archives/2428 |access-date=2020-11-24 |language=en-US |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614055609/http://www.kollywoodmix.com/archives/2428 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੇਲ ਕੋਵਾਨ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite web |title=Kiwi-Sri Lankan model, actress and businesswoman making waves |url=https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |access-date=2020-11-24 |website=Indian Weekender |language=en-NZ |archive-date=2021-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318085623/https://www.indianweekender.co.nz/Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਮਈ 2018 ਵਿੱਚ Sabby Jey Social Limited ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Kiwi-Sri Lankan model, actress and businesswoman making waves |url=https://www.indianweekender.co.nz//Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |access-date=2020-11-24 |website=Indian Weekender |language=en-NZ |archive-date=2021-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210318085623/https://www.indianweekender.co.nz/Pages/ArticleDetails/7/11528/New-Zealand/Kiwi-Sri-Lankan-model-actress-and-businesswoman-making-waves |url-status=dead }}</ref> 2019 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ Fit Me Foundation ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੇਂਜ ਲਈ ਇੱਕ ਚਿਹਰੇ ਵਜੋਂ ਮੇਬੇਲਾਈਨ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=In Love With The Shade Of You - Viva |url=https://www.viva.co.nz/article/beauty-wellbeing/in-love-with-the-shade-of-you/ |access-date=2022-10-07 |website=www.viva.co.nz |language=en-US}}</ref> ਜੇਈ ਨੇ ਚਾਈਨਾ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੀਵਾਰ|ਚੀਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੰਧ]] 'ਤੇ ਵੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2023-05-31 |title=Revealed: The former reality star hoping to woo The Bachelor |url=https://www.nzherald.co.nz/entertainment/revealed-the-former-reality-star-hoping-to-woo-the-bachelor/K3MUPAYGJKM5PRZIR7PU26TAQY/ |access-date=2023-05-31 |website=NZ Herald |language=en-NZ}}</ref> ਜੇਈ ਨੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਕੀਲ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title='Sexual violence is an epidemic': NZers want mandatory consent education |url=https://www.renews.co.nz/sexual-violence-is-an-epidemic-nzers-want-mandatory-consent-education/ |access-date=2023-05-31 |website=www.renews.co.nz |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] otiq5x5k8e27v820sx9ejgdaavyckls 0 185882 838476 830064 2026-05-02T15:11:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838476 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:CNC_machine.jpg|thumb|ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਜੋ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ]] [[ਤਸਵੀਰ:Wheel_Machining.jpg|thumb|ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਸੰਦ ਅਤੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਪਾ ਰਹੀ ਹੈ]] [[ਤਸਵੀਰ:Cnc_lathe.png|thumb|ਮੈਟਲ ਲੇਥ ਮਸ਼ੀਨ]] ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ, '''ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਨਿਯੰਤਰਣ''', ਜਿਸ ਨੂੰ '''[[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਅੰਕੀ ਕੰਟਰੋਲ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What Is A CNC Machine? {{!}} CNC Machines |url=https://cncmachines.com/what-is-a-cnc-machine |access-date=2022-02-04 |website=cncmachines.com}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡ੍ਰਿਲ, ਲੈਥ, ਮਿੱਲਾਂ, ਗ੍ਰਾਇੰਡਰ, ਰਾਊਟਰ ਅਤੇ 3 ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵਰਗੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਇੱਕ ਕੋਡਿਡ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਡ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਿੰਗ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂਅਲ ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ (ਧਾਤੂ, ਪਲਾਸਟਿਕ, ਲੱਕੜ, ਵਸਰਾਵਿਕ, ਜਾਂ ਮਿਸ਼ਰਤ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਇੱਕ ਮੋਟਰਾਈਜ਼ਡ ਮੈਨੂਵਰੇਬਲ ਟੂਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੋਟਰਾਈਜ਼ਡ ਮੈਨੂਵਰੇਬਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖਾਸ ਇਨਪੁਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀ-ਕੋਡ ਅਤੇ ਐਮ-ਕੋਡ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀ ਐਨ ਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ, ਅਕਸਰ, ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ-ਏਡਿਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ (CAD) ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਿਰਮਾਣ (CAM) ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।3D ਪ੍ਰਿੰਟਰਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤਾਂ (ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ) ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ "ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ।3D ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵੀ ਜੀ-ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੀਐਨਸੀ ਇਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਗੈਰ-ਕੰਪਿਉਟਰਡ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਹੱਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਜਾਂ ਲੀਵਰ ਵਰਗੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਪੈਟਰਨ ਗਾਈਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਕੈਨੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਤ ਕਰਨਾ). ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਲਾਭ ਪੂੰਜੀਗਤ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਾਗਤ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੈਚ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਮਸ਼ੀਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕੋਲ ਉੱਚ ਮਿਆਰ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਵਰਕਫਲੋ ਅਜੇ ਵੀ ਸੈੱਟਅੱਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੀਐਨਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਹਨ। ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਮਾਪ ਨੂੰ ਸੀਏਡੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਏਐੱਮ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ("ਪੋਸਟ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ" ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਦੁਆਰਾ) ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਸ਼ੀਨ ਲਈ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਲੋਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਧਨਾਂ-ਡ੍ਰਿਲ, [[ਆਰੀ]], ਟੱਚ ਪ੍ਰੋਬ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ-ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ "ਸੈੱਲ" ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਕੰਟਰੋਲਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਰੋਬੋਟਿਕ ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ CAD ਡਰਾਇੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਨਿਰਧਾਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਨਿਰਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। == ਵੇਰਵਾ == ਮੋਸ਼ਨ ਕਈ ਐਕਸਿਸਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ (X ਅਤੇ Y) ਅਤੇ ਇੱਕ ਟੂਲ ਸਪਿੰਡਲ ਜੋ Z (depth) ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.mmsonline.com/articles/key-cnc-concept-1the-fundamentals-of-cnc Mike Lynch, "Key CNC Concept #1—The Fundamentals Of CNC", ''Modern Machine Shop'', 4 January 1997]. Accessed 11 February 2015</ref> ਟੂਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ-ਡਰਾਈਵ ਸਟੈਪਰ ਮੋਟਰਾਂ ਜਾਂ ਸਰਵੋ ਮੋਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਅੰਦੋਲਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ, ਮੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸਟੈਪ-ਡਾਉਨ ਗੀਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲਡ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਪਨ-ਲੂਪ ਕੰਟਰੋਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਪਾਰਕ ਧਾਤੂ-ਕਾਰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਬੰਦ-ਲੂਪ ਨਿਯੰਤਰਣ ਮਿਆਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਗੀ ਗਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈਂ। === ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ === ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕੰਟਰੋਲਰ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਕਸੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ (ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਫਟੀ ਗਲਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-ਅਕਸਰ ਵਾਧੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਇੰਟਰਲਾਕਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਓਪਰੇਟਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਚਾਲਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੁਕਡ਼ੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਵੇਂ ਸੀਐਨਸੀ ਸਿਸਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਐਨਸੀ ਵਰਗੇ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਜ਼ਰ ਕੱਟਣ, [[ਵੈਲਡਿੰਗ]], ਰਗਡ਼ ਸਟਰਿੱਕ ਵੈਲਡਿੰ ਗ, ਅਲਟਰਾਸੋਨਿਕ ਵੈਲਡਿੰਗ, ਫਲੇਮ ਅਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕੱਟਣੀ, ਝੁਕਣਾ, ਕਤਾਈ, ਹੋਲ-ਪੰਚਿੰਗ, ਪਿੰਨਿੰਗ, ਗਲੂਇੰਗ, ਫੈਬਰਿਕ ਕੱਟਣੇ, ਸਿਲਾਈ, ਟੇਪ ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਪਲੇਸਮੈਂਟ, ਰੂਟਿੰਗ, ਪਿਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪਲੇਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਇੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪਹਿਲੀਆਂ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ 1940 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸਨ ਜੋ ਮੋਟਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਸੰਦ ਜਾਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ [[ਸੁਰਾਖ਼ਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਟੇਪ|ਪੰਚਡ ਟੇਪ]] ਤੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਏ ਗਏ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੈ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite web |last=3ERP |date=2022-06-24 |title=What is CNC Milling and How Does it Work: Everything You Need to Know - 3ERP |url=https://www.3erp.com/blog/cnc-milling-everything-you-need-to-know/ |access-date=2022-06-30 |website=Rapid Prototyping & Low Volume Production |language=en-US}}</ref> ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਰਵਮਕਾਨਿਜ਼ਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਐਨਾਲਾਗ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। == ਅੱਜ == ਹੁਣ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀਐਨਸੀ ਬਹੁਤ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਰਵਾਇਤੀ ਮਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਟਰਿੰਗ, ਹੋਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਵੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੀਐਨਸੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਮਾਣ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਬੇਸ਼ਕ, ਸੀਐਨਸੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਮ ਰੁਝਾਨ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਧੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਐਡਿਟਿਵ ਮੈਨੂਫੈਕਚਰਿੰਗ (3 ਡੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ) ਦੇ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਘਟਾਓ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਨਾ ਹੈ -ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਐਡਿਟਿਵ ਘਟਾਓ ਨਿਰਮਾਣ (ਐਚਏਐਸਐਮ).<ref>Chang Y C, Pinilla J M, Kao J H, et al. Automated layer decomposition for additive/subtractive solid freeform fabrication[C]. 1999 International Solid Freeform Fabrication Symposium, 1999.</ref><ref>{{Cite journal|last=W. Grzesik/|date=2018|title=HYBRID ADDITIVE AND SUBTRACTIVE MANUFACTURING PROCESSES...|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/99525.pdf|journal=Journal of Machine Engineering|volume=18|issue=4|pages=5–24|doi=10.5604/01.3001.0012.7629}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੁਝਾਨ AI ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਚਕਦਾਰ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ [[ਸੈਂਸਰ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>L.C. Moreira, W. Li, X. Lu, M.E. Fitzpatrick Supervision controller for real-time surface quality assurance in CNC machining using artificial intelligence Comput. Ind. Eng., 127 (2019), pp. 158-168</ref> == ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ == {| class="wikitable" !ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨ !ਵੇਰਵਾ !ਚਿੱਤਰ |- |ਮਿੱਲ |ਸਪਿੰਡਲ (ਜਾਂ ਵਰਕਪੀਸ) ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਖਾਸ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀ-ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਫੇਸ ਮਿਲਿੰਗ, ਸ਼ੋਲਡਰ ਮਿਲਿੰਗ, ਟੈਪਿੰਗ, ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੋੜਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਅੱਜ, ਸੀਐਨਸੀ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ 3 ਤੋਂ 6 ਧੁਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੀਐਨਸੀ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਕਪੀਸ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਵਰਕਪੀਸ ਜਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੀਆਂ 3-ਧੁਰੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ। | |- |ਲੈਥ |ਵਰਕਪੀਸ ਕੱਟਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ.ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਡੈਕਸੇਬਲ ਟੂਲਸ ਅਤੇ ਡ੍ਰਿਲਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਟੌਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਹਿੱਸੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਹੱਥੀਂ ਖਰਾਦ 'ਤੇ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੀ ਐਨ ਸੀ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਜੀ-ਕੋਡ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਧੁਰੇ (X ਅਤੇ Z) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਧੁਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਉੱਨਤ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। | |- |ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕਟਰ |ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਟਾਰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਨੋਜ਼ਲ ਵਿੱਚੋਂ ਗੈਸ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਪਰੈੱਸਡ ਹਵਾ) ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਗੈਸ ਰਾਹੀਂ ਨੋਜ਼ਲ ਤੋਂ ਕੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਆਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਗੈਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ [[ਪਲਾਜ਼ਮਾ]] ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।ਕੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਉਣ ਲਈ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਧਾਤ ਨੂੰ ਕੱਟ ਤੋਂ ਦੂਰ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:CNC_Plasma_Cutting.ogv|thumb|ਸੀਐਨਸੀ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਕੱਟਣਾ]] |- |ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਿਸਚਾਰਜ ਮਸ਼ੀਨ | (ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ.), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਪਾਰਕ ਮਸ਼ੀਨਿੰਗ, ਸਪਾਰਕ ਈਰੋਡਿੰਗ, ਬਰਨਿੰਗ, ਡਾਈ ਸਿੰਕਿੰਗ, ਜਾਂ ਵਾਇਰ ਇਰੋਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਡਿਸਚਾਰਜ (ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲੋੜੀਦਾ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਦੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਵਰਤੀ ਮੌਜੂਦਾ ਡਿਸਚਾਰਜ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਕਪੀਸ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਡਾਈਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤਰਲ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵੋਲਟੇਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਟੂਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ "ਟੂਲ" ਜਾਂ "ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਰਕਪੀਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ, ਜਾਂ "ਵਰਕਪੀਸ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:EDMWorkpiece.jpg|thumb|ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਮਾਸਟਰ, ਹੇਠਾਂ ਬੈਜ ਡਾਈ ਵਰਕਪੀਸ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੇਲ ਜੈੱਟ (ਤੇਲ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਲੈਟ ਸਟੈਂਪਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰਵਡ ਸਤਹ ਦੇਣ ਲਈ "ਡੈਪ" ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।]] |- |ਮਲਟੀ-ਸਪਿੰਡਲ ਮਸ਼ੀਨ |ਵੱਡੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਪੇਚ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਕਿਸਮ।ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਟੂਲਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਮਲਟੀ-ਸਪਿੰਡਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰੱਮ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਪਿੰਡਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਖਿਤਿਜੀ ਜਾਂ ਲੰਬਕਾਰੀ ਧੁਰੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।ਡਰੱਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡ੍ਰਿਲ ਹੈੱਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਪਿੰਡਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਲ ਬੇਅਰਿੰਗਾਂ ਤੇ ਮਾਊਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਡ੍ਰਿਲ ਹੈੱਡਾਂ ਲਈ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟੈਚਮੈਂਟ ਹਨ, ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਵਿਵਸਥਿਤ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ ਸਪਿੰਡਲ ਦੀ ਕੇਂਦਰ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। | |- |ਤਾਰ EDM |ਵਾਇਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ., ਵਾਇਰ ਬਰਨਿੰਗ ਈ. ਡੀ, ਜਾਂ ਯਾਤਰਾ ਤਾਰ ਈ. ਡੀ ਤਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਪਿੱਤਲ]] ਜਾਂ [[ਜਿਸਤ|ਜ਼ਿੰਕ]]-ਪਰਤਦਾਰ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਇਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. 90 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੋਨੇ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਬਾਅ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite news|url=http://parts-badger.com/machining-types/|title=Machining Types - Parts Badger|work=Parts Badger|access-date=2017-07-07|language=en-US}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਮਸ਼ੀਨ ਇੱਕ ਸਪੂਲ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਤਾਰ ਨੂੰ ਫੀਡ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਤੀ ਗਈ ਤਾਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਮੁੜ-ਘੁਮਾਈ|ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ]] ਲਈ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=How it Works – Wire EDM {{!}} Today's Machining World |url=http://todaysmachiningworld.com/magazine/how-it-works-wire-edm/ |access-date=2017-08-25 |website=todaysmachiningworld.com |language=en-US}}</ref> | |- |ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. |ਇੱਕ ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਅਤੇ ਵਰਕਪੀਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੇਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਡਾਈਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਅਤੇ ਵਰਕਪੀਸ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਵਰਕਪੀਸ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਚੈਨਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਡਾਈਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਪਾਰਕ ਜੰਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਤਪਾਦਨ ਡਾਈ ਅਤੇ ਮੋਲਡ ਅਕਸਰ ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੱਗਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਰਮ ਫੇਰਾਈਟ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਈਪੌਕਸੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚੁੰਬਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿੰਕਰ ਈ. ਡੀ. ਐੱਮ. ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Sinker EDM - Electrical Discharge Machining |url=http://www.qualityedm.com/sinkeredm.html |access-date=2017-08-25 |website=www.qualityedm.com |archive-date=2017-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810070451/http://www.qualityedm.com/sinkeredm.html |url-status=dead }}</ref> | |- |ਵਾਟਰ ਜੈੱਟ ਕਟਰ |"ਵਾਟਰਜੈੱਟ", ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਦ ਹੈ ਜੋ ਧਾਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਗਰੇਨਾਈਟ|ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ]]) ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘ੍ਰਿਣਾਯੋਗ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੇਤ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਕਰਣਾਂ ਲਈ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਟਰਜੈੱਟ ਇੱਕ ਤਰਜੀਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੇ ਮਾਈਨਿੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਏਅਰੋਸਪੇਸ ਤੱਕ ਕਈ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਪਾਏ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੱਟਣ, ਆਕਾਰ ਦੇਣ, ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੀਮਿੰਗ ਵਰਗੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:Waterjet_cutting_machine.jpg|alt=Thibaut Waterjet cutting machine|thumb|ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਲਈ ਵਾਟਰਜੈੱਟ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ]] |- |ਪੰਚ ਪ੍ਰੈੱਸ |ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛੇਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਤਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੀਟ ਮੈਟਲ, ਪਲਾਈਵੁੱਡ, ਥਿਨ ਬਾਰ ਸਟਾਕ ਅਤੇ ਟਿਊਬਿੰਗ। ਪੰਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਦੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸੀ. ਐੱਨ. ਸੀ. ਮਿੱਲ ਅਯੋਗ ਜਾਂ ਅਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਐਨਸੀ ਪੰਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸੀ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੀਟ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਰੈਮ ਸਮੱਗਰੀ ਉੱਤੇ ਹੇਠਾਂ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪੋਰਟਲ ਫਰੇਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬਾਰ ਸਟਾਕ/ਟਿਊਬਿੰਗ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। |[[ਤਸਵੀਰ:Punch_machine.jpg|thumb|ਕੰਮ 'ਤੇ ਪੰਚ ਮਸ਼ੀਨ]] |} == ਸੰਦ/ਮਸ਼ੀਨ ਕਰੈਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ == ਸੀਐਨਸੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ "ਕਰੈਸ਼" ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਸ਼ੀਨ, ਸੰਦਾਂ, ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦਾਂ ਦੇ ਝੁਕਣ ਜਾਂ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਹਾਇਕ ਕਲੈਂਪ, ਵਿਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਕਸਚਰ, ਜਾਂ ਗਾਈਡ ਰੇਲ ਨੂੰ ਝੁਕਣ, ਡਰਾਈਵ ਪੇਚ ਤੋਡ਼ਨ, ਜਾਂ ਸਟ੍ਰਕਚਰਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਨੂੰ ਤਣਾਅ ਦੇ ਤਹਿਤ ਚੀਰ ਜਾਂ ਵਿਗਾਡ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਲਕਾ ਕਰੈਸ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਮਸ਼ੀਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੀ. ਐੱਨ. ਸੀ. ਟੂਲਸ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਟੇਬਲ ਜਾਂ ਟੂਲਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ "ਹੋਮਡ" ਜਾਂ "ਜ਼ੀਰੋਡ" ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨੇ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹਾਰਡ ਮੋਸ਼ਨ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਡਰਾਈਵ ਵਿਧੀ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾਉਣਾ ਅਕਸਰ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਡਰਾਈਵ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਭੌਤਿਕ ਸੀਮਾ ਸਵਿੱਚਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਓਪਰੇਟਰ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੰਡਲ ਅਤੇ ਐਕਸਿਸ ਡਰਾਈਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਡ ਸੈਂਸਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਸ਼ੀਨ ਕੋਡ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਇੱਕ ਓਪਰੇਟਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਕਰੈਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਪਰੇਟਰ ਲਈ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਲੋਡ ਸੈਂਸਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਓਵਰਲੋਡ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਧੁਰਾ ਜਾਂ ਸਪਿੰਡਲ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਕਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕਰੈਸ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਕਸਿਸ ਜਾਂ ਸਪਿੰਡਲ ਡਰਾਈਵ ਨੂੰ ਓਵਰਲੋਡ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਡਰਾਈਵ ਸਿਸਟਮ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਖੰਡਤਾ ਨਾਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰਾਈਵ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਫ਼ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਧੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਰਾਈਵ ਮੋਟਰਾਂ "ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ"। ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਟਕਰਾਅ ਜਾਂ ਫਿਸਲਣ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਟੂਲ ਹੁਣ ਐਕਸ-ਐਕਸਿਸ ਤੇ 210 ਮਿਲੀਮੀਟਰ 'ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, 32 ਮਿਲੀਮੀਟਰ' ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਸਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ. ਅਗਲੇ ਸਾਰੇ ਟੂਲ ਮੋਸ਼ਨ X-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ-178mm ਦੁਆਰਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀ ਹੁਣ ਅਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਲੈਂਪਸ, ਵਿਜ਼ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਓਪਨ-ਲੂਪ ਸਟੈਪਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ ਪਰ ਬੰਦ-ਲੂਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੰਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੋਟਰ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਿਸਲਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਬੰਦ-ਲੂਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ੀਨ ਲੋਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਂ ਤਾਂ ਡਰਾਈਵ ਮੋਟਰ ਓਵਰਲੋਡ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਰਵੋ ਮੋਟਰ ਲੋਡ਼ੀਂਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਟਾਲਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਸੰਪੂਰਨ ਸਥਿਤੀ ਸੈਂਸਰਾਂ (ਆਪਟੀਕਲ ਏਨਕੋਡਰ ਸਟ੍ਰਿਪ ਜਾਂ ਡਿਸਕਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਗਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਟਾਰਕ ਸੈਂਸਰ ਜਾਂ ਪਾਵਰ-ਡਰਾਅ ਸੈਂਸਰ ਅਸਧਾਰਨ ਤਣਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਡਰਾਈਵ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣਾ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੌਕ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ੌਕ ਵਾਲੇ ਸੀ. ਐੱਨ. ਸੀ. ਟੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਟੈਪਰ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਟੈਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਗਲਤ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਟੂਲ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਟੈਪਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੈਪਰ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਦਲਵਾਂ ਸਾਧਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਕਰੈਸ਼ ਜਾਂ ਸਲਿੱਪ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਸੀਐਨਸੀ ਮੈਟਲਵਰਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਐਕਸਿਸ ਮੂਵਮੈਂਟ ਲਈ ਬੰਦ-ਲੂਪ ਫੀਡਬੈਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਲੋਜ਼ਡ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ, ਕੰਟਰੋਲਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਂ ਵਾਧੇ ਵਾਲੇ ਇੰਕੋਡਰ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਧੁਰੇ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਕੰਟਰੋਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਕਰੈਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਘਟਾਏਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2000 ਅਤੇ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਮਸ਼ੀਨ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਸਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਲਿਫਾਫੇ (ਸਾਰੇ ਧੁਰਿਆਂ, ਸਪਿੰਡਲਜ਼, ਚੱਕਸ, ਟਰਰੇਟਸ, ਟੂਲ ਹੋਲਡਰਾਂ, ਟੇਲਸਟੌਕਸ, ਫਿਕਸਚਰ, ਕਲੈਂਪਸ ਅਤੇ ਸਟਾਕ ਸਮੇਤ) ਲਈ ਅਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ 3 ਡੀ ਠੋਸ ਮਾਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਮਾਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਰੈਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Zelinski_2014-03-14">{{Citation |last=Zelinski |first=Peter |title=New users are adopting simulation software |date=2014-03-14 |url=http://www.mmsonline.com/blog/post/new-users-are-adopting-simulation-software |work=[[Modern Machine Shop]] |postscript=.}}</ref> == ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਬੈਕਲੈਸ਼ == ਸੀਐਨਸੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਦੇ ਅੰਕੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕੋਡ ਜਨਰੇਟਰ ਇਹ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਿਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਸਾਰੇ ਕੱਟਣ ਜਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲਸ ਦੀ ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਕੈਨੀਕਲ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੀਐਨਸੀ ਟੂਲ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਟੀਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਡਰਾਈਵ ਜਾਂ ਕੱਟਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਇੱਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉੱਚ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਸਤ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੀਐਨਸੀ ਉਪਕਰਣ ਕਟਰ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਵਰਕਪੀਸ ਗੌਜਿੰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੈਕਲੈਸ਼ ਕੱਟਣ ਦੌਰਾਨ ਐਕਸਿਸ ਮੂਵਮੈਂਟ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੀ ਮਿਲਿੰਗ, ਜਿੱਥੇ ਐਕਸਿਸ ਮੋਸ਼ਨ ਸਾਈਨੋਸੋਇਡਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਲੀਨੀਅਰ ਇੰਕੋਡਰ ਜਾਂ ਹੱਥੀਂ ਮਾਪ ਦੁਆਰਾ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਬੈਕਲੈਸ਼ ਵਿਧੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਹੀ ਹੋਣ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੀ ਸਤਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸੰਦਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੈਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਜੋ ਕਿ ਜ਼ੀਰੋ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੀਐਨਸੀ-ਏਨਕੋਡਡ ਗਤੀ ਲਈ. ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਈਕਰੋਮੀਟਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੈਫਰੈਂਸ ਬੀਮ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਅਤੇ ਵਰਨੀਅਰ ਡਾਇਲ ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਮੈਨੂਅਲ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਵਿਧੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2017}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2017)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == ਸਥਿਤੀ ਕੰਟਰੋਲ ਸਿਸਟਮ == ਅੰਕੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਟੂਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਭਾਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਮਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਿੰਗ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਓਪਨ-ਲੂਪ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕਲੋਜ਼ਡ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਓਪਨ-ਲੂਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਸੰਚਾਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈਃ ਕੰਟਰੋਲਰ ਤੋਂ ਮੋਟਰ ਤੱਕ. ਇੱਕ ਕਲੋਜ਼ਡ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ, ਕੰਟਰੋਲਰ ਨੂੰ ਫੀਡਬੈਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਥਿਤੀ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਐਕਸਲਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕੇ, ਜੋ ਲੋਡ ਜਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਓਪਨ-ਲੂਪ ਸਿਸਟਮ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਘੱਟ ਸਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹੈਂ। ਸਟੈਪਰ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਵੋ ਮੋਟਰਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੰਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਤੀ ਹੈ। === ਕਾਰਟੇਸ਼ੀਅਨ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਸ === ਜੀ ਐਂਡ ਐੱਮ ਕੋਡ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ [[ਕਾਰਟੇਜ਼ੀ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਬੰਧ|ਕਾਰਟੇਜ਼ੀਅਨ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਆਮ ਪਲੇਨ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਗਰਾਫਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋਡ਼ੀਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਲੇਨ ਉੱਤੇ (ID1) ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਅਸਲ ਮਸ਼ੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ "ਘਰੇਲੂ ਸਥਿਤੀ" ਦੇਣ ਲਈ ਸਟਾਕ ਸਮੱਗਰੀ ਉੱਤੇ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਕੋਡਿੰਗ == ਜੀ-ਕੋਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਰਕਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਸ਼ੀਨ ਚਾਲਾਂ ਜਾਂ ਡ੍ਰਿਲਿੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀ-ਕੋਡ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ (%) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ "ਓ" (ਭਾਵ ਦੂਜੀ ਲਾਈਨ ਉੱਪਰ "ਓ0001"), ਫਿਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਆਖਰੀ ਲਾਈਨ ਉੱ ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ (% ′) ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੱਦੇ ਹਨ। ਜੀ-ਕੋਡ ਲਈ ਫਾਰਮੈਟ ਅੱਖਰ ਜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਜੀ01। ਜੀ-ਕੋਡ ਇੱਕ ਮਿੱਲ ਅਤੇ ਲੈਥ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋਡ਼੍ਹਾ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈਃ : [G00 ਰੈਪਿਡ ਮੋਸ਼ਨ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨਿੰਗ] : [G01 ਲੀਨੀਅਰ ਇੰਟਰਪੋਲੇਸ਼ਨ ਮੋਸ਼ਨ] : [G02 ਸਰਕੂਲਰ ਇੰਟਰਪੋਲੇਸ਼ਨ ਮੋਸ਼ਨ-ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [G03 ਸਰਕੂਲਰ ਇੰਟਰਪੋਲੇਸ਼ਨ ਮੋਸ਼ਨ-ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [G04 ਡਵੈਲ (ਗਰੁੱਪ 00 ਮਿੱਲ] : [G10 ਸੈੱਟ ਆਫਸੈੱਟ (ਗਰੁੱਪ 00 ਮਿੱਲ] : [G12 ਸਰਕੂਲਰ ਪਾਕਟਿੰਗ-ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [G13 ਸਰਕੂਲਰ ਪਾਕਟਿੰਗ-ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] === ਐਮ-ਕੋਡ === [ਕੋਡ ਫੁਟਕਲ ਫੰਕਸ਼ਨ (ਐਮ-ਕੋਡ)]{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=November 2017}}</link> . M-ਕੋਡ ਫੁਟਕਲ ਮਸ਼ੀਨ ਕਮਾਂਡਾਂ ਹਨ ਜੋ ਐਕਸਿਸ ਮੋਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ M-ਕੋਡ ਲਈ ਫਾਰਮੈਟ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ M ਅੱਖਰ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ: : [M01 ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਸਟਾਪ] : [ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ M02 ਅੰਤ] : [M03 ਸਟਾਰਟ ਸਪਿੰਡਲ-ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ] : [M04 ਸਟਾਰਟ ਸਪਿੰਡਲ-ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ] : [M05 ਸਟਾਪ ਸਪਿੰਡਲ] : [M06 ਸੰਦ ਬਦਲੋ] : [ਧੁੰਦ ਦੇ ਕੂਲੈਂਟ ਉੱਤੇ M07 ਕੂਲੈਂਟ] : [M08 ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ ਚਾਲੂ] : [M09 ਕੂਲੈਂਟ ਬੰਦ] : [M10 ਚੱਕ ਓਪਨ] : [M11 ਚੱਕ ਬੰਦ] : [M12 ਸਪਿੰਡਲ ਅੱਪ] : [M13 ਦੋਵੇਂ M03 ਅਤੇ M08 ਸਪਿੰਡਲ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਾਓ ਅਤੇ ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ] : [M14 ਦੋਵੇਂ M04 ਅਤੇ M08 ਸਪਿੰਡਲ ਕਾਊਂਟਰ ਘਡ਼ੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਅਤੇ ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ] : [M15 ਦੋਵੇਂ M05 ਅਤੇ M09 ਸਪਿੰਡਲ ਸਟਾਪ ਅਤੇ ਫਲੱਡ ਕੂਲੈਂਟ ਬੰਦ] : [M16 ਸਪੈਸ਼ਲ ਟੂਲ ਕਾਲ] : [M19 ਸਪਿੰਡਲ ਓਰੀਐਂਟੇਟ] : [M29 DNC ਢੰਗ] : [M30 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੀਸੈਟ ਅਤੇ ਰੀਵਾਈਂਡ] : [M38 ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ] : [M39 ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ] : [ਮੱਧ ਵਿੱਚ M40 ਸਪਿੰਡਲ ਗੇਅਰ] : [M41 ਘੱਟ ਗੀਅਰ ਚੁਣੋ] : [M42 ਹਾਈ ਗੀਅਰ ਚੁਣੋ] : [M53 ਰਿਟਰਾਕਟ ਸਪਿੰਡਲ] (ਸੰਦ ਸਪਿੰਨਲ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏ ਉਹ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ : [M68 ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਚੱਕ ਕਲੋਜ਼] : [M69 ਹਾਈਡ੍ਰੌਲਿਕ ਚੱਕ ਓਪਨ] : [M78 ਟੇਲਸਟੌਕ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ] : [M79 ਟੇਲਸਟੌਕ ਰਿਵਰਸਸਿੰਗ] === ਉਦਾਹਰਣ === <syntaxhighlight lang="text"> % O0001 G20 G40 G80 G90 G94 G54(Inch, Cutter Comp. Cancel, Deactivate all canned cycles, moves axes to machine coordinate, feed per min., origin coordinate system) M06 T01 (Tool change to tool 1) G43 H01 (Tool length comp. in a positive direction, length compensation for the tool) M03 S1200 (Spindle turns CW at 1200RPM) G00 X0. Y0. (Rapid Traverse to X=0. Y=0.) G00 Z.5 (Rapid Traverse to z=.5) G00 X1. Y-.75 (Rapid traverse to X1. Y-.75) G01 Z-.1 F10 (Plunge into part at Z-.25 at 10in per min.) G03 X.875 Y-.5 I.1875 J-.75 (CCW arc cut to X.875 Y-.5 with radius origin at I.625 J-.75) G03 X.5 Y-.75 I0.0 J0.0 (CCW arc cut to X.5 Y-.75 with radius origin at I0.0 J0.0) G03 X.75 Y-.9375 I0.0 J0.0(CCW arc cut to X.75 Y-.9375 with radius origin at I0.0 J0.0) G02 X1. Y-1.25 I.75 J-1.25 (CW arc cut to X1. Y-1.25 with radius origin at I.75 J-1.25) G02 X.75 Y-1.5625 I0.0 J0.0 (CW arc cut to X.75 Y-1.5625 with same radius origin as the previous arc) G02 X.5 Y-1.25 I0.0 J0.0 (CW arc cut to X.5 Y-1.25 with same radius origin as the previous arc) G00 Z.5 (Rapid traverse to z.5) M05 (spindle stops) G00 X0.0 Y0.0 (Mill returns to origin) M30 (Program End) % </syntaxhighlight>ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਫੀਡ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਉਤਪਾਦ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਲਤ ਗਤੀ ਅਤੇ ਫੀਡ ਟੂਲ, ਮਸ਼ੀਨ ਸਪਿੰਡਲ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਇੱਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮੱਗਰੀ ਲਈ ਸਹੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਫੀਡ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਲ ਔਨਲਾਈਨ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Citation |last=Brittain |first=James |title=Alexanderson: Pioneer in American Electrical Engineering |year=1992 |postscript=. |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-4228-X}} *   *   * {{Citation |last=Reintjes |first=J. Francis |title=Numerical Control: Making a New Technology |year=1991 |postscript=. |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-506772-9}} * {{Citation |last=Weisberg |first=David |title=The Engineering Design Revolution |url=http://www.cadhistory.net/chapters/03_MIT_CAD_Roots_1945_1965.pdf |postscript=. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707074750/http://www.cadhistory.net/chapters/03_MIT_CAD_Roots_1945_1965.pdf |archive-date=7 July 2010}} * {{Citation |last=Wildes |first=Karl L. |title=A Century of Electrical Engineering and Computer Science at MIT |url=https://archive.org/details/centuryofelectri0000wild |year=1985 |postscript=. |publisher=MIT Press |isbn=0-262-23119-0 |last2=Lindgren |first2=Nilo A.}} * ਹੈਰਿਨ, ਗੋਲਡਨ ਈ. "ਇੰਡਸਟਰੀ ਆਨਰਜ਼ ਦ ਇਨਵੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਨਸੀ", ਮਾਡਰਨ ਮਸ਼ੀਨ ਸ਼ਾਪ, 12 ਜਨਵਰੀ 1998. * ਸੀਗਲ, ਅਰਨੋਲਡ। "ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਆਫ਼ ਨਿਊਮੈਰਿਕਲੀ ਕੰਟਰੋਲਡ ਮਸ਼ੀਨ ਟੂਲਜ਼", ''ਕੰਟਰੋਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ'', ਵਾਲੀਅਮ 3 ਅੰਕ 10 (ਅਕਤੂਬਰ 1956).&nbsp; *   * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਜੂਨ ਪਗੈਰਿਗਨ (ਵਿਨੀ ਐਡਮੰਟਨ ਅਲਬਰਟਾ ਕੈਨੇਡਾ) ਸੀਐਨਸੀ ਇਨਫੋਮੈਟਿਕ, ''ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ''. * [https://www.engtechgroup.com/cnc-machines-evolution/ ਸੀਐਨਸੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ (2018)]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਕਤੂਬਰ 15,2018, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਗਰੁੱਪ ਤੋਂ * ਫਿਟਜ਼ਪੈਟਰਿਕ, ਮਾਈਕਲ (2019) "ਮਸ਼ੀਨ ਅਤੇ ਸੀਐਨਸੀ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ"। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline|Computer numerical control}} 0udqulb5ikeam36iz8dmlk48tklmfeo 0 192602 838475 835861 2026-05-02T14:59:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838475 wikitext text/x-wiki   {| class="sidebar sidebar-collapse nomobile nowraplinks hlist" | class="sidebar-pretitle" |ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ |- ! class="sidebar-title-with-pretitle" style="background: #007FFF; padding:0.2em; font-size:140%;" |ਉਦਾਸੀਆਂ |- | class="sidebar-image" |[[File:Detail_of_Baba_Sri_Chand's_portrait_painting_from_a_two-section_folding_black_carved_wood_frame_in_Mughal_style,_late_19th_century.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Detail_of_Baba_Sri_Chand's_portrait_painting_from_a_two-section_folding_black_carved_wood_frame_in_Mughal_style,_late_19th_century.png|100x100px|Sri Chand]] |- | class="sidebar-content hlist" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#007FFF; padding:0.1em;;color: var(--color-base)">ਉਦਾਸੀ ਆਗੂ</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"> * ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ * ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ * ਭਾਈ ਅਲਮਸਤ * ਭਾਈ ਬਾਲੂ ਹਸਨਾ </div></div> |- | class="sidebar-content hlist" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#007FFF; padding:0.1em;;color: var(--color-base)">ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੰਤ</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"> * ਭੂਮਣ ਸ਼ਾਹ * ਬਨਖੰਡੀ * ਬੀਰਮ ਦਾਸ * ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਵਿਕਾਰਨੀ * ਗੰਗਾ ਦਾਸ </div> * </div> |- | class="sidebar-content hlist" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#007FFF; padding:0.1em;;color: var(--color-base)">ਸਥਾਨ</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"> * ਅਖਾੜਾ * ਸਾਧ ਬੇਲੋ * ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦਰਬਾਰ </div></div> |- | class="sidebar-content hlist" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#007FFF; padding:0.1em;;color: var(--color-base)">ਸਿਰਲੇਖ</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"> * ਮਹੰਤ * ਗੱਦੀ ਨਸ਼ੀਨ </div></div> |- | class="sidebar-below plainlist" |ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ |} '''ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦਰਬਾਰ''' ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦਰ ਮੰਦਿਰ''' ਇੱਕ 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ [[ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ|ਉਦਾਸੀ]] ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਠੱਟਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਠੱਟਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫਕੀਰ ਜੋ ਗੋਠ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |date=2010-08-31 |title=Shewadharis ready to die for saving historical temple |url=http://beta.dawn.com/news/891572/shewadharis-ready-to-die-for-saving-historical-temple |access-date=2024-04-12 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੇ ਤਰਖਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਕੀਰ ਜੋ ਗੋਠ ਵਿਖੇ ਧੂਣੀ ਜਗਾਈ।<ref>{{Cite web |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |date=14 December 2018 |title=Udasi Sikh Saints of Sindh |url=https://www.academia.edu/38014703 |website=Originally published on The Friday Times, republished on Academia.edu}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ, ਠੱਟਾ ਸਿੰਧ ਦੇ ਤਰਖਾਨ ਸ਼ਾਸਕ (1554-1591) ਮਿਰਜ਼ਾ ਬਾਕੀ ਬੇਗ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜ ਲਈ ਬਦਨਾਮ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਸਿਰੀ ਚੰਦਰ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬਾਕੀ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਿਆ। ਧੂਣੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Where the sacred fire is alight {{!}} Footloose {{!}} thenews.com.pk |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/562448-sacred-fire-alight |access-date=2024-04-12 |website=www.thenews.com.pk |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਬਾਬਾ ਬਣਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਧ ਬੇਲੋ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਵਾਸ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀਚੰਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2017-12-29 |title=Syncretic Sadh Belo |url=http://www.thefridaytimes.com/2017/12/29/syncretic-sadh-belo/ |access-date=2024-04-12 |website=The Friday Times |language=en |archive-date=2023-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525172420/https://www.thefridaytimes.com/2017/12/29/syncretic-sadh-belo/ |url-status=dead }}</ref> == ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾ == ਮੰਦਰ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਲਗਭਗ 24 ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਟਰ, ਬੰਧਰੋ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੋਜਨ ਹਾਲ, ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਇਹ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਏਕੜ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਝੰਡੋ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ 50 ਫੁੱਟ ਦਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਸਾਲ, ਹਿੰਦੀ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਭਾਦੋਂ ਦੀ 22 ਤਰੀਕ ਨੂੰ, ਆਮੂ ਮੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਝੰਡੋ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]], [[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ]], ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸਿੰਧ ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਗਾਇਕ ਕੰਵਰ ਭਗਤ ਦੀ 6 ਫੁੱਟ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਦੁਖਦਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਸੁੱਕਰ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰੁਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ]] jf52it6u9vnpacra2d9ocjxbauyjj0v 0 194045 838467 828765 2026-05-02T14:09:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838467 wikitext text/x-wiki {{Infobox pageant titleholder|name=ਸੁਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੇਆ ਮਿਸ਼ਰਾ|image=|image_size=|alt=|caption=|birth_name=|birth_date={{Birth date and age|1991|01|04}}|birth_place=[[ਓਡੀਸ਼ਾ]], [[ਭਾਰਤ]]|death_date=<!-- {{Death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} -->|death_place=|other_names=|education=ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੰਬਲਪੁਰ<br />ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ ਕਾਲਜ|alma_mater=|occupation=ਅਭਿਨੇਤਰੀ, ਮਾਡਲ|height={{height|ft=5|in=9|out=cm}}|spouse=|children=|module=|website=|signature=|signature_size=|signature_alt=}} '''ਸੁਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੇਆ ਮਿਸ਼ਰਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sushrii Shreya Mishraa;''' ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1991) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਮਾਡਲ (ਵਿਅਕਤੀ)|ਮਾਡਲ]], ਅਦਾਕਾਰਾ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਖਿਤਾਬਧਾਰਕ ਹੈ।<ref name="pioneer">{{Cite web |date=2018-12-24 |title=Odia girl features in Shahrukh Khan's 'Zero' |url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/odia-girl-features-in-shahrukh-khan---s----zero---.html |access-date=2021-11-16 |publisher=The Pioneer |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041636/https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/odia-girl-features-in-shahrukh-khan---s----zero---.html |url-status=dead }}</ref><ref name="odia">{{Cite web |date=2015-09-08 |title=Sushrii Shreya Mishra wins Miss United Continents 2015 |url=https://odialive.com/sushrii-shreya-mishra-wins-miss-united-continents-2015/ |access-date=2021-11-16 |publisher=OdiaLive }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਨੂੰ [[ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ|ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕੌਂਟੀਨੈਂਟਸ 2015 ਦਾ]] ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ [[ਏਕੁਆਦੋਰ|ਇਕਵਾਡੋਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਮਿਸ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕੌਂਟੀਨੈਂਟਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤੀਜੀ ਰਨਰਅੱਪ ਰਹੀ।<ref name="4u">{{Cite web |date=n.d. |title=Sushrii Shreya Mishraa |url=https://nettv4u.com/celebrity/hindi/model/sushrii-shreya-mishraa |access-date=2021-11-16 |publisher=NET TV 4 U}}</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ ਉਪ-ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਐਮ ਪਾਪੂਲਰ, ਮਿਸ ਵਿਵਾਸ਼ੀਅਸ, ਮਿਸ ਰੈਂਪਵਾਕ, ਅਤੇ ਮੇਲਵਿਨ ਨੋਰੋਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="missunited">{{Cite web |last=Agarwal |first=Netra |date=2015-06-30 |title=I feel like Sandra Bullock from Miss Congeniality: Sushrii Shreya Mishraa |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/i-feel-like-sandra-bullock-from-miss-congeniality-sushrii-shreya-mishraa/articleshow/47880564.cms |access-date=2021-11-16 |publisher=Beauty Pageants |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041637/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/i-feel-like-sandra-bullock-from-miss-congeniality-sushrii-shreya-mishraa/articleshow/47880564.cms |url-status=dead }}</ref><ref name="incredible">{{Cite web |date=2015-09-07 |title=Odia girl Sushrii Shreya Mishraa in Miss United Continent contest |url=https://incredibleorissa.com/odia-girl-sushrii-shreya-mishraa-miss-united-continent-contest/ |access-date=2021-11-19 |publisher=Incredible Orissa |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041645/https://incredibleorissa.com/odia-girl-sushrii-shreya-mishraa-miss-united-continent-contest/ |url-status=dead }}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1991 ਨੂੰ [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਕਰਨਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਬਿਤਾ ਰਾਣੀ ਪਾਂਡਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="orissa">{{Cite web |date=2015-03-09 |title=Sushrii Shreya Mishraa - Odisha Girl in Miss India 2015 Final |url=https://incredibleorissa.com/sushrii-shreya-mishraa-miss-india/ |access-date=2021-11-16 |publisher=Incredible Orissa |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041647/https://incredibleorissa.com/sushrii-shreya-mishraa-miss-india/ |url-status=dead }}</ref><ref name="sambad" /> ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉੜੀਆ ਹੈ।<ref name="sambad">{{Cite web |date=2018-12-23 |title=This Odia Girl Debuts In Bollywood With King Khan In 'Zero' |url=https://sambadenglish.com/this-odia-girl-debuts-in-bollywood-with-king-khan-in-zero/ |access-date=2021-11-19 |publisher=Sambad English Bureau}}</ref> ਉਹ ਸੰਬਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ, ਫਿਰ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸ਼ਿਆਮਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮੁਖਰਜੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅਪਲਾਈਡ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨਰਜ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।<ref name="goldberg">{{Cite web |date=2018-06-27 |title=Sushrii Mishraa to star in Jeff Goldberg's play The Altamount Road Murders |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/sushrii-shreya-mishraa-to-star-in-jeff-goldbergs-play-the-altamount-road-murders/articleshow/64762840.cms |access-date=2021-11-16 |publisher=Beauty Pageants |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041640/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/sushrii-shreya-mishraa-to-star-in-jeff-goldbergs-play-the-altamount-road-murders/articleshow/64762840.cms |url-status=dead }}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਬੈਰੀ ਜੌਨ ਐਕਟਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। == ਕਰੀਅਰ == === ਤਗ਼ਮਾ === 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੁਪਰਮਾਡਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਸ ਫ੍ਰੈਂਡਸ਼ਿਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਆਈ ਐਮ ਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿਸਦੇ ਜੇਤੂ [[ਮਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸ]] ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਉਸਨੂੰ ਆਈ ਐਮ ਪਾਪੂਲਰ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕੀ। 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਦੀਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸੱਤ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲਿਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੇ ਮਿਸ ਡਿਜੀਟਲ ਕਰਾਊਨ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ। ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ 2015 ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਸ ਵਿਵਾਸ਼ੀਅਸ ਅਤੇ ਮਿਸ ਰੈਂਪਵਾਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬੈਸਟ ਟੈਲੇਂਟ ਅਤੇ ਮਿਸ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਲਈ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Mehta |first=Ankita |date=2015-03-28 |title=Femina Miss India 2015 Finale: Kareena, Shahid to Perform; Where to Watch on TV and Live Updates Information |url=https://www.ibtimes.co.in/femina-miss-india-2015-finale-kareena-shahid-perform-where-watch-tv-live-updates-information-627484 |access-date=2021-11-16 |publisher=IB Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-03-26 |title=Femina Miss India sub-contest winners unveiled |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/femina-miss-india-sub-contest-winners-unveiled/articleshow/46703220.cms |access-date=2021-11-19 |publisher=The Economic Times}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਫੇਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ|ਮਿਸ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕੌਂਟੀਨੈਂਟਸ]] ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ। ਉਸਨੂੰ ਮਿਸ ਫੋਟੋਜੈਨਿਕ ਅਤੇ ਬੈਸਟ ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨਲ ਕਾਸਟਿਊਮ ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |date=2015-09-13 |title=Sushrii Shreya Mishra 3rd runner up in Miss United Continents |url=https://incredibleorissa.com/sushrii-shreya-mishra-3rd-runner-up-miss-united-continents/ |access-date=2021-11-19 |publisher=Incredible Orissa |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041657/https://incredibleorissa.com/sushrii-shreya-mishra-3rd-runner-up-miss-united-continents/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-09-05 |title=India obtiene, por segundo año consecutivo, el mejor Traje Típico en Miss Continentes Unidos 2015 |url=https://www.elcomercio.com/tendencias/entretenimiento/india-trajetipico-misscontinentesunidos-ibarra.html |access-date=2021-11-19 |publisher=El Comercio |language=es |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041638/https://www.elcomercio.com/tendencias/entretenimiento/india-trajetipico-misscontinentesunidos-ibarra.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਜੋ [[ਵੇਦ|ਵੇਦਾਂ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੇਲਵਿਨ ਨੋਰੋਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਮਾਡਲਿੰਗ === ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ 2016 ਅਤੇ 2019 ਦੇ ਕਿੰਗਫਿਸ਼ਰ ਕੈਲੰਡਰ ਲਈ ਫੋਟੋਸ਼ੂਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ ਫੈਸ਼ਨ ਵੀਕ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2019-03-25 |title=Classic Silhouettes & loads of fun on Day 2 of Bombay Times Fashion Week |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/fashion/shows/classic-silhouettes-loads-of-fun-on-day-2-of-bombay-times-fashion-week/articleshow/68558100.cms |access-date=2021-11-16 |publisher=Entertainment Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=n.d. |title=ATDC at BTFW Spring/Summer 2019 |url=http://www.fotocorp.com/picture-display.aspx?c=FC23031924&e=50565&r=17&t=25 |access-date=2021-11-19 |website=Photo Corp |publisher=Jafar Khan |archive-date=2024-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127095150/http://www.fotocorp.com/picture-display.aspx?c=FC23031924&e=50565&r=17&t=25 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ ''ਗ੍ਰੇਜ਼ੀਆ ਇੰਡੀਆ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ [[ਮੈਕ ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ|MAC ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ]] ਅਤੇ ਤਨਿਸ਼ਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।<ref name="sen">{{Cite web |last=Sen |first=Jaideep |date=2019-01-04 |title=All eyes on 2019! Go behind-the-scenes with Kingfisher Calendar models Shubra, Sushrii and Diva |url=https://www.indulgexpress.com/cover/2019/jan/04/all-eyes-on-2019-go-behind-the-scene-with-kingfisher-calendar-models-shubra-sushrii-and-diva-11903.html |access-date=2021-11-16 |publisher=Indulge}}</ref> === ਅਦਾਕਾਰੀ === 2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਤੀਕ ਬੱਬਰ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ ''ਬੇਤਾਖੋਲ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2018-03-28 |title=Sushrii Shreya Mishraa to debut in a web series opposite Prateik Babbar |url=https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/sushrii-shreya-mishraa-to-debut-in-a-web-series-opposite-prateik-babbar/articleshow/63505660.cms |access-date=2021-11-16 |publisher=Beauty Pageants |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041640/https://beautypageants.indiatimes.com/miss-india/sushrii-shreya-mishraa-to-debut-in-a-web-series-opposite-prateik-babbar/articleshow/63505660.cms |url-status=dead }}</ref><ref name="tnn">{{Cite web |date=2019-05-29 |title=Just want to work on good scripts with good filmmakers: Shreya Mishraa |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/just-want-to-work-on-good-scripts-with-good-filmmakers-shreya-mishraa/articleshow/69562415.cms |access-date=2021-11-16 |publisher=Times of India}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ [[ਅਭੈ ਦਿਓਲ|ਅਭੈ ਦਿਓਲ ਦੇ]] ਨਾਲ ਫਿਲਮ ''ਜ਼ੀਰੋ'' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਮੀਜ਼ਾਨ ਜਾਫਰੀ ਅਭਿਨੀਤ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਮੇਡੀ ''ਮਲਾਲ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-05-28 |title=Sushrii Mishraa to do a special number in Sanjay Leela Bhansali's 'Malaal' |url=https://beautypageants.indiatimes.com/Sushrii-Mishraa-to-do-a-special-number-in-Sanjay-Leela-Bhansalis-Malaal/Sushrii-Mishraa-to-do-a-special-number-in-Sanjay-Leela-Bhansalis-Malaal/eventshow/69542863.cms |access-date=2021-11-16 |publisher=Beauty Pageants |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041637/https://beautypageants.indiatimes.com/Sushrii-Mishraa-to-do-a-special-number-in-Sanjay-Leela-Bhansalis-Malaal/Sushrii-Mishraa-to-do-a-special-number-in-Sanjay-Leela-Bhansalis-Malaal/eventshow/69542863.cms |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ "ਲਿਲਾਹ" ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-10-08 |title=Aditya Narayan launches new single 'Lillah' |url=https://english.khabarhub.com/2019/08/48168/ |access-date=2021-11-16 |publisher=Khabarhub}}</ref> ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਤਨੁਜ ਵਿਰਵਾਨੀ|ਤਨੁਜ ਵੀਰਵਾਨੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ''ਕਾਰਟੇਲ'' ਦੀ ਕਾਸਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2021-08-04 |title=Exclusive: Sushrii Mishraa on her series Cartel and the character played by her |url=https://www.tellychakkar.com/digital/exclusive-sushrii-mishraa-her-series-cartel-and-the-character-played-her-210804 |access-date=2021-11-19 |publisher=TellyChakkar}}</ref> === ਹੋਰ === 2016 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੈ ਹਿੰਦ ਕਾਲਜ ਦੇ ਆਡੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਜੱਜ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2016-12-03 |title=Oppo Bombay Times Fresh Face 2016 : Jai Hind College Auditions |url=https://beautypageants.indiatimes.com/fresh-face/oppo-bombay-times-fresh-face-2016-jai-hind-college-auditions/articleshow/55770807.cms |access-date=2021-11-19 |publisher=Beauty Pageants |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120041639/https://beautypageants.indiatimes.com/fresh-face/oppo-bombay-times-fresh-face-2016-jai-hind-college-auditions/articleshow/55770807.cms |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਮਿਸ਼ਰਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਕੂਬਾ ਡਾਈਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਕਥਕ]] ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਦੋਵਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਰੀਅਲ ਸਿਲਕ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਹਾਈਪੋ ਥਾਈਰੋਡਿਜ਼ਮ ਹੈ। == ਫਿਲਮਾਂ == * ''ਜ਼ੀਰੋ'' (2018) * ''ਮਲਾਲ'' (2019) * ''ਰੁਸਲਾਨ'' (2024) === ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ === * ''ਕਾਰਟੇਲ'' (2021) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1991]] 8qme9kif5ok4zkkntqzc4hb2veq4il1 0 194912 838499 817980 2026-05-02T17:23:03Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Awards and recognitions" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1309367201|Yamunabai Waikar]]" 838499 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਵਾਈਕਰ | image = | image_size = | caption = | other_names = | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1915|12|31|df=y}} | birth_place = | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|2018|5|15|1915|12|31|df=y}} | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | occupation = ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ | years_active = | spouse = | partner = | children = | parents = | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]<br>[[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<br> [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ]] ਅਵਾਰਡ<br>ਅਹਿਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ ਅਵਾਰਡ<br>ਨੀਲੂ ਫੂਲੇ ਸਨਮਾਨ<br>[[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ|SNA]] ਟੈਗੋਰ ਰਤਨ ਸਨਮਾਨ<br>ਆਦਿਤਿਆ ਵਿਕਰਮ ਬਿਰਲਾ ਕਲਸੀਖਰਾ ਅਵਾਰਡ<br>ਰਸਿਕਮਣੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਡੂੰਗਗਵਰਡ | website = {{URL||ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ}} }} '''ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਵਾਇਕਰ''' (31 ਦਸੰਬਰ 1915-15 ਮਈ 2018) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ [[ਲਾਵਨੀ|ਲਾਵਣੀ]] ਅਤੇ [[ਤਮਾਸ਼ਾ (ਰੰਗਮੰਚ)|ਤਮਾਸ਼ਾ]] ਦੀਆਂ ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਲੋਕ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Sangit Kala Kendra">{{Cite web |date=2014 |title=Sangit Kala Kendra |url=http://www.sangitkalakendra.org/artist.php?action=view&artist_id=49 |access-date=1 December 2014 |publisher=Sangit Kala Kendra |archive-date=5 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405122835/http://www.sangitkalakendra.org/artist.php?action=view&artist_id=49 |url-status=dead }}</ref><ref name="IBN Live">{{Cite web |date=2014 |title=IBN Live |url=http://ibnlive.in.com/photogallery/5719-12/photostory.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20141201173801/http://ibnlive.in.com/photogallery/5719-12/photostory.html |archive-date=2014-12-01 |access-date=1 December 2014 |publisher=IBN Live}}</ref><ref name="Planet Radio City">{{Cite web |date=2014 |title=Planet Radio City |url=http://www.planetradiocity.com/musicopedia/music-genre/Genre/Lavani/105 |access-date=1 December 2014 |publisher=Planet Radio City |archive-date=17 ਮਾਰਚ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317050329/http://www.planetradiocity.com/musicopedia/music-genre/Genre/Lavani/105 |url-status=dead }}</ref><ref name="Flickr">{{Cite web |date=2014 |title=Flickr |url=https://www.flickr.com/photos/ramesh_lalwani/3878022268/ |access-date=1 December 2014 |publisher=Flickr}}</ref> [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ, 2012 ਵਿੱਚ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SNA">{{Cite web |date=2014 |title=SNA |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |access-date=30 November 2014 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref><ref name="Padma Shri">{{Cite web |date=2014 |title=Padma Shri |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |access-date=11 November 2014 |publisher=Padma Shri |archive-date=15 ਅਕਤੂਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead }}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ [[ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਤਾਰਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ [[ਮਹਾਬਲੇਸ਼ਵਰ]] ਨੇਡ਼ੇ ਨੁਨੇਕਲਾਮੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੋਲਹਾਟੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਯਮੁਨੂਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਗਲੀ ਨਾਚ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref name="TOI">{{Cite web |date=11 February 2002 |title=TOI |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/A-tearjerker-from-Wai/articleshow/603512.cms |access-date=2 December 2014}}</ref> 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਲੋਕ ਕਲਾ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੇ [[ਲਾਵਨੀ|ਲਾਵਣੀ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ''[[ਤਮਾਸ਼ਾ (ਰੰਗਮੰਚ)|ਤਮਾਸ਼ਾ]]'' ਮੰਡਲੀ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਢੋਲਕੀ]] ਵਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="TOI" /> ਬਿਹਤਰ ਕਮਾਈ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰ ਮੁੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਦੀਆਂ ਸਡ਼ਕਾਂ 'ਤੇ ਲਾਵਣੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਟੇਜ ਸ਼ੋਅ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 1975 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸਟੇਜ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਘਟਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ।<ref name="TOI" /> ਹਾਲਾਂਕਿ ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਮੁਡ਼ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀ ਭਤੀਜੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਕੋਲਹਾਟੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਉਹ ਆਈ ਸੀ।<ref name="TOI" /> ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਕ ਗੁਰੂ, [[ਬਿਰਜੂ ਮਹਾਰਾਜ]] ਨਾਲ ਸਟੇਜ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1975 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮੁਡ਼ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਭੋਪਾਲ, ਰਾਏਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।<ref name="TOI" /> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਵਾਇਕਰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ * 2012 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] <ref name="Padma Shri" /><ref name="Sangit Kala Kendra" /><ref name="TOI" /> * 1990 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਪੁਰਸਕਾਰ, <ref name="TOI" /> * ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ <ref name="Sangit Kala Kendra" /><ref name="TOI" /> * 1997 ਵਿੱਚ ਸਹਕਾਰ ਮਹਾਂਰਸ਼ੀ ਸ਼ੰਕਰਾਓ ਮੋਹਿਤੇ-ਪਾਟਿਲ ਲਾਵਣੀ ਕਲਾਵੰਤ ਪੁਰਸਕਾਰ। * 2000 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਹਿੱਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ ਅਵਾਰਡ <ref name="TOI" /><ref name="Sangit Kala Kendra" /> * ''ਨੀਲੂ ਫੂਲੇ ਸੰਮਾਨ'' 2010 ਵਿੱਚ <ref name="Sangit Kala Kendra" /><ref name="Web India">{{Cite web |date=2010 |title=Web India |url=http://news.webindia123.com/news/articles/India/20100321/1469066.html |access-date=1 December 2014 |publisher=Web India |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194521/http://news.webindia123.com/news/articles/India/20100321/1469066.html |url-status=dead }}</ref><ref name="DNA">{{Cite web |date=2010 |title=DNA |url=http://dnasyndication.com/showarticle.aspx?nid=DNPUN25113 |access-date=1 December 2014 |publisher=DNA}}</ref> * 2012 ਵਿੱਚ ''ਟੈਗੋਰ ਰਤਨ ਸਨਮਾਨ'' ਦਾ ਲਾਈਫ਼ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ।<ref name="Sangit Kala Kendra" /><ref name="SNA Tagore Samman">{{Cite web |date=25 April 2012 |title=SNA Tagore Samman |url=http://sangeetnatak.gov.in/img-events2012-13/sangeetnatak-tagore-samman-kolkata-card.pdf |access-date=1 December 2014 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref><ref name="Manipur News">{{Cite web |date=17 December 2011 |title=Manipur News |url=http://www.manipur.org/news/2011/12/17/gourakishore-selected-for-tagore-akademi-ratna/ |access-date=1 December 2014 |publisher=Manipur News}}</ref> * ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਆਦਿੱਤਿਆ ਵਿਕਰਮ ਬਿਰਲਾ ਕਲਸੀਖਾਰਾ ਅਵਾਰਡ, ਆਦਿੱਤਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ Birla.in 2012 <ref name="Loksatta">{{Cite web |date=17 November 2012 |title=Loksatta |url=http://www.loksatta.com/maharashtra-news/birla-kalashikar-award-for-yamuna-bai-waikar-10610/ |access-date=1 December 2014 |publisher=Loksatta}}</ref> * 2014 ਵਿੱਚ ਉਤੁੰਗ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਰਸਿਕਮਨੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਡਿਤ ਉਤੁੰਗਾ ਗੁਣਗੌਰਵ ਅਵਾਰਡ।<ref name="Uttung Award">{{Cite web |date=2014 |title=Uttung Award |url=http://www.ashakhadilkar.com/uttung/uttung_award.html |access-date=1 December 2014 |publisher=Uttung Sanskrutik Pariwar}}</ref> * [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2018]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1915]] == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਵਾਇਕਰ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ * 2012 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] <ref name="Padma Shri">{{Cite web |date=2014 |title=Padma Shri |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=11 November 2014 |publisher=Padma Shri}}</ref><ref name="Sangit Kala Kendra">{{Cite web |date=2014 |title=Sangit Kala Kendra |url=http://www.sangitkalakendra.org/artist.php?action=view&artist_id=49 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405122835/http://www.sangitkalakendra.org/artist.php?action=view&artist_id=49 |archive-date=5 April 2015 |access-date=1 December 2014 |publisher=Sangit Kala Kendra}}</ref><ref name="TOI">{{Cite web |date=11 February 2002 |title=TOI |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/A-tearjerker-from-Wai/articleshow/603512.cms |access-date=2 December 2014}}</ref> * 1990 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਟੇਟ ਪੁਰਸਕਾਰ, <ref name="TOI" /> * ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾਬਾਈ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ <ref name="Sangit Kala Kendra" /><ref name="TOI" /> * 1997 ਵਿੱਚ ਸਹਕਾਰ ਮਹਾਂਰਸ਼ੀ ਸ਼ੰਕਰਾਓ ਮੋਹਿਤੇ-ਪਾਟਿਲ ਲਾਵਣੀ ਕਲਾਵੰਤ ਪੁਰਸਕਾਰ।<ref>{{Cite news|url=http://marathi.eenaduindia.com/State/WesternMaharashtra/Solapur/SolapurDistrict/2015/02/03225953/Honor-Award-actor-planting-of-Vaishali-Jadhav--parabhanikara.vpf|title=वैशाली जाधव-परभणीकर यांचा लावणी कलावंत पुरस्काराने सन्मान|work=Eenadu English Portal|access-date=2016-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220190210/http://marathi.eenaduindia.com/State/WesternMaharashtra/Solapur/SolapurDistrict/2015/02/03225953/Honor-Award-actor-planting-of-Vaishali-Jadhav--parabhanikara.vpf|archive-date=20 December 2016}}</ref> * 2000 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਹਿੱਲਿਆਬਾਈ ਹੋਲਕਰ ਅਵਾਰਡ <ref name="TOI" /><ref name="Sangit Kala Kendra" /> * ''ਨੀਲੂ ਫੂਲੇ ਸੰਮਾਨ'' 2010 ਵਿੱਚ <ref name="Sangit Kala Kendra" /><ref name="Web India">{{Cite web |date=2010 |title=Web India |url=http://news.webindia123.com/news/articles/India/20100321/1469066.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304194521/http://news.webindia123.com/news/articles/India/20100321/1469066.html |archive-date=4 March 2016 |access-date=1 December 2014 |publisher=Web India}}</ref><ref name="DNA">{{Cite web |date=2010 |title=DNA |url=http://dnasyndication.com/showarticle.aspx?nid=DNPUN25113 |access-date=1 December 2014 |publisher=DNA}}</ref> * 2012 ਵਿੱਚ ''ਟੈਗੋਰ ਰਤਨ ਸਨਮਾਨ'' ਦਾ ਲਾਈਫ਼ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ।<ref name="Sangit Kala Kendra" /><ref name="SNA Tagore Samman">{{Cite web |date=25 April 2012 |title=SNA Tagore Samman |url=http://sangeetnatak.gov.in/img-events2012-13/sangeetnatak-tagore-samman-kolkata-card.pdf |access-date=1 December 2014 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref><ref name="Manipur News">{{Cite web |date=17 December 2011 |title=Manipur News |url=http://www.manipur.org/news/2011/12/17/gourakishore-selected-for-tagore-akademi-ratna/ |access-date=1 December 2014 |publisher=Manipur News}}</ref> * 2012 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਆਦਿੱਤਿਆ ਵਿਕਰਮ ਬਿਰਲਾ ਕਲਸੀਖਾਰਾ ਅਵਾਰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਦਿੱਤਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ <ref name="Loksatta">{{Cite web |date=17 November 2012 |title=Loksatta |url=http://www.loksatta.com/maharashtra-news/birla-kalashikar-award-for-yamuna-bai-waikar-10610/ |access-date=1 December 2014 |publisher=Loksatta}}</ref> * 2014 ਵਿੱਚ ਉਤੁੰਗ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਰਸਿਕਮਨੀ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਡਿਤ ਉਤੁੰਗਾ ਗੁਣਗੌਰਵ ਅਵਾਰਡ।<ref name="Uttung Award">{{Cite web |date=2014 |title=Uttung Award |url=http://www.ashakhadilkar.com/uttung/uttung_award.html |access-date=1 December 2014 |publisher=Uttung Sanskrutik Pariwar}}</ref> njft8a174sl3b3x0ys1hdhsic2rpomf 0 200765 838493 829554 2026-05-02T17:03:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838493 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ਹਿਜ਼ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵੌਇਸ | logo = File:His Master's Voice.jpg | logo_caption = 'ਹਿਜ਼ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵੌਇਸ' (1898) ਨੂੰ [[ਫਰਾਂਸਿਸ ਬੈਰੌਡ]], ਦੁਆਰਾ1899 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਿਸਕ ਮਸ਼ੀਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ। | owner = {{Plain list| * '''[[Hilco Capital|Mermaid (Brands) Limited]]''' (ਇੰਗਲੈਂਡ,ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਬਰੂਨੇਈ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ, ਆਈਸਲੈਂਡ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ, ਕੀਨੀਆ, ਨਾਮੀਬੀਆ, ਨਾਰਵੇ,ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਸੁਡਾਨ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ) * '''[[RCA (trademark)|Talisman Brands, Inc.]]''' (ਅਮਰੀਕਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਕੈਨੇਡਾ, ਚਿਲੀ, ਕਿਊਬਾ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ, ਉਰੂਗਵੇ ਅਤੇ ਵੀਅਤਨਾਮ) * '''[ਜੇਵੀਸੀ ਕੀਨਵੂਡ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ]]''' (ਜਪਾਨ) * '''ਐਚ ਐੱਮ ਵੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਪ੍ਰਾਇਵੇਟ ਲਿਮਟਡ ''' (ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਚੀਨ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਤਾਈਵਾਨ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ)) * '''ਪਾਮ ਗ੍ਰੀਨ ਕੈਪੀਟਲ ਲਿਮਟਿਡ'''' (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਰਜਿਨ ਆਈਲੈਂਡਜ਼, ਅਲਬਾਨੀਆ, ਬਹਿਰੀਨ, ਐਸਟੋਨੀਆ, ਭਾਰਤ, ਜੌਰਡਨ, ਕਿਰਗਿਸਤਾਨ, ਮੈਕਸੀਕੋ, ਮੋਲਡੋਵਾ, ਮੋਂਟੇਨੇਗਰੋ, ਉੱਤਰੀ ਮੈਸੇਡੋਨੀਆ, ਓਮਾਨ, ਸਰਬੀਆ, ਟੋਂਗਾ, ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਅਤੇ ਟੋਬੈਗੋ, ਤੁਰਕੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨ) }} }} '''ਹਿਜ਼ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵੌਇਸ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''His Master's Voice'''; [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਤਰਜਮਾ: ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼) ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਪਰ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਦੇ ਧੁਤੂ (ਹਾਰਨ) ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੋਲ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦਾ ਤੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Francis Barraud & Nipper |url=https://www.londonremembers.com/memorials/francis-barraud-nipper |access-date=2025-01-02 |website=London Remembers |language=en}}</ref> 1898 ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸਿਸ ਬੈਰੌਡ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਖਪਤਕਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ, ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Harrison |first=Kieran |date=2017-10-19 |title=His Master's Voice |url=https://medium.com/fgd1-the-archive/his-masters-voice-7b6f6010b8c4 |access-date=2025-01-07 |website=FGD1 The Archive |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=audiopolitan |date=2013-06-21 |title=His Master's Voice |url=https://www.audiopolitan.com/blog/his-masters-voice-still-echoes-in-modern-times/ |access-date=2025-01-02 |website=audiopolitan |language=en-US}}</ref> ਅਸਲ ਹਿਜ਼ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵੌਇਸਪੇਂਟਿੰਗ, ਬੈਰੌਡ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਨਕਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੰਡਨ ਦੇ ਹੇਅਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ EMI ਆਰਕਾਈਵ ਟਰੱਸਟ ਚੈਰਿਟੀ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=O'Brien |first=Richard |date=2019-09-06 |title=Secrets of the EMI Archive - 3 |url=https://www.emiarchivetrust.org/secrets-of-the-emi-archive-3/ |access-date=2025-06-03 |website=EMI Archive Trust |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Research |url=https://www.emiarchivetrust.org/research/ |access-date=2025-06-03 |website=EMI Archive Trust |language=en-US}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:His_Master's_Voice_EG_962.jpg|thumb|187x187px|ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (ਕੁੱਤੇ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ) ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ 1928 ਵਿੱਚ ਸਮਿਲਿਨ ਜੈਕ ਸਮਿਥ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼।]] == ਇਤਿਹਾਸ == === ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ / EMI / HMV (ਇੰਗਲੈਂਡ-ਅਧਾਰਤ) === 1899 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਬੈਰਾਉਡ ਨੇ ਆਪਣੀ 1898 ਦੀ ਅਸਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨਯੋਗ ਵਰਕਿੰਗ ਸਿਰਲੇਖ ਇਕ ਕੁੱਤਾ ਇੱਕ ਧੁਤੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਲੰਡਰ ਫੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਕੰਮ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=audiopolitan |date=2013-06-21 |title=His Master's Voice |url=https://www.audiopolitan.com/blog/his-masters-voice-still-echoes-in-modern-times/ |access-date=2025-06-03 |website=audiopolitan |language=en-US}}</ref> ਇਹ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਐਡੀਸਨ ਬੈੱਲ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਜੇਮਜ਼ ਹੌਫ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਕੁੱਤੇ ਫੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ"।<ref>{{Cite web |last=Kelly |first=Kate |date=2013-07-15 |title=The RCA Dog, An American Icon |url=https://americacomesalive.com/the-rca-dog-an-american-icon/ |access-date=2025-06-03 |website=America Comes Alive |language=en-US}}</ref> ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਿਲੀਅਮ ਬੈਰੀ ਓਵੇਨ ਨੇ ਇਸ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ £100 ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਿ ਬੈਰਾਉਡ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਡਿਸਕ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਿਲੰਡਰ ਫੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਨੂੰ ਸੋਧੇਗਾ ਹੈ।<ref name="New Grove">{{Cite book|location=New York}}</ref> ਬੈਰਾਉਡ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਸੰਬਰ 1899 ਤੋਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ 'ਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਧੂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬੈਰਾਉਡ ਤੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=The Nipper Saga |url=https://www.designboom.com/history/nipper.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924073551/http://www.designboom.com/history/nipper.html |archive-date=24 September 2015 |access-date=27 May 2006}}</ref> ਸੰਨ 1909 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਬਕਾ "ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਐਂਜਲ" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਲੇਬਲ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਕਾਰਨ ਕੰਪਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (ਕੁੱਤੇ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ<ref>{{Citation |last=Hans Music Store |title=ਕੁੱਤੇ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ( ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਪਰਵਾਨਾ ਅਤੇ ਮੰਜੂ ) #song #vinyl #viral #vinylcommunity #cassette |date=2024-07-03 |url=https://www.youtube.com/watch?v=yZXZUU4wamU |access-date=2025-09-30}}</ref>) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ (ਐਚ. ਐਮ. ਵੀ.) ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਆ|ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਚਐਮਵੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੀਲੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2022-04-19 |title=His Masters Voice - Catalogue of Records - 1933 by 78rpm Club |url=https://issuu.com/78rpm.club/docs/his_masters_voice_-_catalog_1933 |access-date=2025-03-29 |website=Issuu |language=en}}</ref> ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਾ ਵੋਇਕਸ ਡੀ ਸੋਨ ਮੈਟਰ ਅਤੇ ਲਾ ਵੌਸ ਡੇਲ ਪੈਡਰੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ 1901 ਅਤੇ 1904 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=La Voce del Padrone; Milano manufacturer in I, radio technol {{!}} Radiomuseum.org |url=https://www.radiomuseum.org/dsp_hersteller_detail.cfm?company_id=1965 |access-date=2025-03-29 |website=www.radiomuseum.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Le disque |url=https://gramophone.fr/le-disque/ |access-date=2025-03-29 |website=Gramophone.fr |language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-04-16 |title=LA VOCE DEL PADRONE (1930) |url=http://www.icbsa.it/index.php?it/290/la-voce-del-padrone&show=1&paginate_pageNum=1#img |access-date=2025-03-16 |website=www.icbsa.it}}</ref> 1921 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਸਟ੍ਰੀਟ ਉੱਤੇ ਹਿਜ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ ਰਿਟੇਲ ਦੁਕਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਵਾਧੂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਚੂਨ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |last=Skinner |first=Tom |date=2022-09-22 |title=HMV launches its own label 1921 Records, announces first signing |url=https://www.nme.com/news/music/hmv-launches-its-own-label-1921-records-announces-first-signing-3314984 |access-date=2025-03-16 |website=NME |language=en-GB}}</ref> 1925 ਅਤੇ 1926 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬਣਾਏ। ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਰਲੇਵੇਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ 1931 ਵਿੱਚ ਈ ਐਮ ਆਈ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |title=Page 13 Record Labels :Howard Friedman MusicWeb-International |url=https://www.musicweb-international.com/friedman/page13.htm |access-date=2025-03-13 |website=www.musicweb-international.com}}</ref> ਡੋਇਸ਼ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਗੇਸਲਸ਼ਾਫਟ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਜਰਮਨ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਵੀ "ਹਿਜ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ 1914 ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=History of Deutsche Grammophon |url=https://www.deutschegrammophon.com/en/company/history |access-date=2025-03-16 |website=Deutsche Grammophon |language=en}}</ref> 1949 ਵਿੱਚ, ਡੋਇਸ਼ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਈ ਐਮ ਆਈ ਦੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੇ ਜਰਮਨ ਅਧਿਕਾਰ ਵੇਚੇ।<ref>{{Cite web |title=DG History: The Fifth Decade (1940–1949) |url=http://history.deutschegrammophon.com/en_GB/1940-1949 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030081117/http://history.deutschegrammophon.com/en_GB/1940-1949 |archive-date=2016-10-30 |access-date=2016-10-29}}</ref> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਈ. ਐੱਮ. ਆਈ. ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਵੀ. ਪ੍ਰਚੂਨ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਂ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਈ ਐੱਮ ਆਈ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਫ਼ "ਐੱਚ ਐੱਮ ਵੀ" ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ। 1985 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਇੰਡੀਆ (1901 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ) ਨੂੰ ਈ ਐਮ ਆਈ ਤੋਂ ਆਰ ਪੀ-ਸੰਜੀਵ ਗੋਇਨਕਾ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਈ ਐਮ ਆਈ ਦੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 2003 ਤੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web |title=Saregama India Limited {{!}} Businesses |url=https://www.rpsg.in/business/saregama |access-date=2025-03-29 |website=www.rpsg.in}}</ref> 1990 ਵਿੱਚ, ਈ. ਐੱਮ. ਆਈ. ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਨੂੰ ਪੜਾਵਾਰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਨੂੰ 1993 ਵਿੱਚ ਈ. ਐਂਮ. ਆਈ. ਕਲਾਸਿਕ ਲੇਬਲ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। 1998 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ ਐਚ ਐਮ ਵੀ ਰਿਟੇਲਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕੰਪਨੀ, ਐਚ ਐਮ ਵੀ ਮੀਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਪੀ ਐਲ ਸੀ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Brooks |first=David |date=2013-01-15 |title=HMV timeline: Charting the company's history |url=https://www.retail-week.com/hmv-timeline-charting-the-companys-history/5044865.article |access-date=2025-03-13 |website=Retail Week |language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਈ. ਐੱਮ. ਆਈ. ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ, ਰਿਟੇਲਰ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬਾਕੀ ਲਾਇਸੈਂਸ ਲਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਜੂਨ 2003 ਵਿੱਚ, ਰਸਮੀ ਕੁੱਤੇ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਈਐਮਆਈ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਤੋਂ ਐਚਐਮਵੀ ਮੀਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਪੀ ਐਲ ਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |title=Trade Mark Details as at 28 February 2013: HMV Group plc |url=http://www.patent.gov.uk/tm/t-find/t-find-number?detailsrequested=H&trademark=1170322 |access-date=28 February 2013 |publisher=Patent.gov.uk }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਈ. ਐੱਮ. ਆਈ. ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਲਾਇਸੈਂਸ ਸਮਝੌਤਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ, ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਰਿਲੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 2003 ਤੋਂ [[ਸਾਰੇਗਾਮਾ]] ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਨਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ, ਐਚ ਐਮ ਵੀ ਗਰੁੱਪ ਪੀ ਐਲ ਸੀ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿਲਕੋ ਕੈਪੀਟਲ ਦੁਆਰਾ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਐਚ ਐਮ ਵੀ ਸਟੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਰਾਈਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵੇਲੇ "ਮੇਰਮੇਡ (ਬ੍ਰਾਂਡਸ ਲਿਮਟਿਡ" ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਈ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/business/2013/jan/28/hmv-hilco-restructuring-expert-downturn|title=HMV next for Hilco – restructuring expert that preys on dying brands|last=Butler|first=Sarah|date=2013-01-28|work=The Guardian|access-date=2025-01-02|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਧਾਰਕ ਪਾਮ ਗ੍ਰੀਨ ਕੈਪੀਟਲ ਲਿਮਟਿਡ ਹੈ, ਜੋ ਹਿਲਕੋ ਕੈਪੀਟਲ ਦੀ ਬਜਾਏ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਰਜਿਨ ਟਾਪੂ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਰਜਿਨ ਟਾਪੂ]] ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=WIPO Domain Name Decision: D2015-0761 |url=https://www.wipo.int/amc/en/domains/decisions/text/2015/d2015-0761.html |access-date=2025-03-16 |website=www.wipo.int}}</ref> ਫਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ, ਐੱਚ. ਐੱਮ. ਵੀ. ਗਰੁੱਪ ਪੀ. ਐੱਲ. ਸੀ. ਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਐੱਚਐੱਮਵੀ ਸਟੋਰਾਂ ਨੂੰ ਏਡ ਪਾਰਟਨਰਜ਼ ਕੈਪੀਟਲ ਲਿਮਟਿਡ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਹਿਜ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ" ਅਤੇ "ਐੱਚ ਐਂਮ ਵੀ" ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਵੇਲੇ ਐੱਚ ਐਮ ਵੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਪੀ ਟੀ ਈ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਸਨ। ਲਿਮਟਿਡ <ref>{{Cite web |title=AID Partners acquires HMV |url=https://www.theasset.com/article/23755/aid-partners-acquires-hmv |access-date=2025-03-16 |website=www.theasset.com |language=en}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:HMV,_13-15_Smithford_Way,_Coventry.jpg|thumb|ਈ. ਐੱਮ. ਆਈ. ਦੇ 1993 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ ਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਫਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਐੱਚ ਐਂਮ ਵੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:VictorTalkingLogo.jpg|thumb|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟਰ ਟਾਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 1901 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੋਕਤ ਉਦਾਹਰਣ 1921 ਦਾ ਇੱਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਹੈ।]] === ਵਿਕਟਰ ਟਾਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਕੰਪਨੀ/ਆਰ. ਸੀ. ਏ. ਵਿਕਟਰ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਧਾਰਤ) === ਜੁਲਾਈ 1900 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐਮਿਲ ਬਰਲਿਨਰ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=His Masters' Voice » JaneDogs |url=https://janedogs.com/his-masters-voice/ |access-date=2025-03-15 |website=janedogs.com |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213024201/https://janedogs.com/his-masters-voice/ |url-status=dead }}</ref> "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੰਸੋਲੀਡੇਟਿਡ ਟਾਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1901 ਵਿੱਚ ਕੈਮਡੇਨ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟਰ ਟਾਕਿੰਜ ਮਸ਼ੀਨ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਕਟਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1929 ਵਿੱਚ, ਰੇਡੀਓ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ (RCA) ਨੇ ਵਿਕਟਰ ਟਾਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਖਰੀਦਿਆ, ਜੋ RCA ਵਿਕਟਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੈੱਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣਾਂ 'ਤੇ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Meador |first=Granger |date=2023-12-05 |title=Remembering His Master's Voice |url=https://meador.org/2023/12/05/remembering-his-masters-voice/ |access-date=2025-01-02 |website=MEADOR.ORG |language=en}}</ref> 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, RCA ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ RCA "ਲਾਈਟਨਿੰਗ ਬੋਲਟ" ਲੋਗੋ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਖਪਤਕਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ 'ਤੇ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। 1968 ਵਿੱਚ, ਆਰਸੀਏ ਨੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਲੋਗੋ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਆਰਸੀਏ ਰੈੱਡ ਸੀਲ ਰਿਕਾਰਡਸ ਦੇ ਐਲਬਮ ਕਵਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1976 ਵਿੱਚ, ਆਰਸੀਏ ਨੇ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਇਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਰਸੀਏ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਸੀਏ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ। 1986 ਵਿੱਚ, ਆਰ. ਸੀ. ਏ. ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਜਨਰਲ ਇਲੈੱਕਟਰਿਕ|ਜਨਰਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਰ. ਸੀ ਆਰ. ਸੀ. ਏ. ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਮੀਡੀਆ ਸਮੂਹ, ਬਰਟਲਸਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦੇ ਤਹਿਤ "ਹਿਜ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ" ਅਤੇ ਆਰ. ਸੀ 2008 ਵਿੱਚ, ਆਰ. ਸੀ. ਏ. ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਨੂੰ [[ਸੋਨੀ ਸੰਗੀਤ|ਸੋਨੀ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਰ. ਸੀ ਮਈ 2022 ਵਿੱਚ, ਆਰ. ਸੀ. ਏ. ਅਤੇ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਟੈਲਿਸਮੈਨ ਬ੍ਰਾਂਡਸ, ਇੰਕ. ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite press release|last=Vantiva|date=2022-05-31|title=Technicolor: Closing of the Sale of Trademark Licensing operations|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2022/05/31/2453618/0/en/Technicolor-Closing-of-the-Sale-of-Trademark-Licensing-operations.html|access-date=2025-03-15|language=en}}</ref> 2023 ਤੋਂ, ਟੈਲਿਸਮੈਨ ਬ੍ਰਾਂਡਸ ਨੇ ਵਿਕਟਰ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਇੰਕ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ "ਹਿਜ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ" ਬ੍ਰਾਂਡ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼"-ਬ੍ਰਾਂਡਡ ਖਪਤਕਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=HMV® |url=https://www.hismastersvoice.com |access-date=2025-03-16 |website=HMV® |language=en-US}}</ref> ==== ਜੇਵੀਸੀ/ਵਿਕਟਰ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ/ਜੇਵੀਸੀਕੇਨਵੁੱਡ (ਜਪਾਨ-ਅਧਾਰਤ) ==== [[ਤਸਵੀਰ:Shinbashi_Victor_Bldg._(2007.09.11).jpg|thumb|"ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ [[ਜਪਾਨ]] ਦੇ ਸ਼ਿਨਬਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੇਵੀਸੀ-ਵਿਕਟਰ ਦਫਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਤਸਵੀਰ]] ਸੰਨ 1927 ਵਿੱਚ, ਜਪਾਨ ਦੀ ਵਿਕਟਰ ਟਾਕਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ "ਹਿਜ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਨੂੰ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਪਾਨ ਵਿਕਟਰ ਕੰਪਨੀ, ਜੇਵੀਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਖਪਤਕਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=JVC Professional History |url=http://pro.jvc.com/prof/aboutus/history.jsp |access-date=2025-03-16 |website=pro.jvc.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1943 ਵਿੱਚ, [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੇ ਕਾਰਨ JVC RCA ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਪਾਨੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। <ref>{{Cite web |title=History of Victor Company of Japan, Limited |url=https://www.fundinguniverse.com/company-histories/victor-company-of-japan-limited-history/ |access-date=2025-03-13 |website=FundingUniverse |language=en}}</ref> 1972 ਵਿੱਚ, ਜੇਵੀਸੀ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਵਿਤਰਕ ਵਿਕਟਰ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਲੋਗੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Meador |first=Granger |date=2023-12-05 |title=Remembering His Master's Voice |url=https://meador.org/2023/12/05/remembering-his-masters-voice/ |access-date=2025-03-16 |website=MEADOR.ORG |language=en}}</ref> ਵਿਕਟਰ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਵਿਕਟਰ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਲੋਗੋ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=ビクターエンタテインメント {{!}} Victor Entertainment |url=https://www.jvcmusic.co.jp/pc/ |access-date=2025-03-16 |website=ビクターエンタテインメント {{!}} Victor Entertainment |language=ja}}</ref> 1990 ਵਿੱਚ, EMI ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ HMV ਰਿਟੇਲਰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ Nipper/"His Master's Voice" ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ JVC ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅੱਖਰ, "HMV" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2007-07-31 |title=HMV sells Japan business for £70m |url=https://www.tehrantimes.com/news/149584/HMV-sells-Japan-business-for-70m |access-date=2025-03-16 |website=Tehran Times |language=en |archive-date=2025-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710112254/https://www.tehrantimes.com/news/149584/HMV-sells-Japan-business-for-70m |url-status=dead }}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ, ਜੇ. ਵੀ. ਸੀ. ਅਤੇ ਕੇਨਵੁੱਡ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਖਪਤਕਾਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਉੱਦਮ, ਜੇ. ਵਿ. ਸੀ. ਕੇਨਵੁੱਟ ਬਣਾਇਆ, ਇਹ ਉੱਦਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਡੀਓ ਉਪਕਰਣਾਂ ਉੱਤੇ "ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼" ਲੋਗੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Our Brands |url=https://www.jvckenwood.com/en/corporate/brand/ |access-date=2025-03-16 |website=JVCKENWOOD Corporation |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} <references responsive="1"></references> == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ਬਰਨਮ, ਫਰੈੱਡ (1991) ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। * ਸਾਊਥਾਲ, ਬ੍ਰਾਇਨ (1996) । ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਚੂਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀਃ ਐਚਐਮਵੀ 75,1921-1996. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://moeb.ca/ ਐਮੀਲ ਬਰਲਿਨਰ ਦਾ ਮਿਊਜ਼ੀਆ] * [https://www.45worlds.com/78rpm/label/his-masters-voice 45worlds.com 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ] * ਵਿਖੇ His Master' ਵੌਇਸ * [http://www.berliner.montreal.museum Musée des ondes Emile Berliner - Montreal] ਵਿਖੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216220423/http://www.berliner.montreal.museum/|date=16 February 2015}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕੰਪਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਕਾਰਡ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ]] t8z9hwnmb5gxy9u83b1t38ayshq40ni 0 204296 838523 837173 2026-05-03T02:42:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 838523 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:GEM_corn.jpg|right|thumb|[[ਮੱਕੀ]] ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।]] '''ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Agricultural biodiversity''') [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਮ [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ "ਜੈਵਟਿਕ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ-ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ, ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਭੋਜਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।"<ref>{{Cite web |last=United Nations Food and Agriculture Organization |year=1999 |title=What is Agrobiodiversity |url=https://www.fao.org/3/y5609e/y5609e01.htm |website=United Nations Food and Agriculture Organization}}</ref> ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ, ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰਤਾ, ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਅਤੇ ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Rome, Italy}}</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਰਾਕਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੋਸ਼ਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Frison|first=E.A.|last2=Cherfas|first2=J.|last3=Hodgkin|first3=T.|year=2011|title=Agricultural Biodiversity Is Essential for a Sustainable Improvement in Food and Nutrition Security|url=http://www.bioversityinternational.org/e-library/publications/detail/agricultural-biodiversity-is-essential-for-a-sustainable-improvement-in-food-and-nutrition-security|journal=Sustainability|volume=3|pages=238–253|doi=10.3390/su3010238|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mijatović|first=Dunja|last2=Van Oudenhoven|first2=Frederik|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Hodgkin|first4=Toby|date=2013|title=The role of agricultural biodiversity in strengthening resilience to climate change: towards an analytical framework|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=11|issue=2|pages=95–107|bibcode=2013IJAgS..11...95M|doi=10.1080/14735903.2012.691221|issn=1473-5903}}</ref><ref>{{Cite web |title=FAO, (2008). Climate Change and Biodiversity for Food and Agriculture. |url=https://www.fao.org/uploads/media/FAO_2008a_climate_change_and_biodiversity_02.pdf}}</ref> == ਕਿਸਮਾਂ == === ਫਸਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਫਸਲ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਅਤੇ ਫੀਨੋਟਾਈਪਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਫਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘੱਟਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਜੇਕਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹਾਨ ਅਕਾਲ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਗ੍ਰੋਸ ਮਿਸ਼ੇਲ' ਕੇਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।{{excerpt|Crop biodiversity}} === ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (AnGR), ਜਿਸਨੂੰ ਫਾਰਮ ਜਾਨਵਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ (ਭਾਵ, ਅਸਲ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ) ਹਨ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। AnGR ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੱਤ ਹੈ। AnGR ਜੀਵਤ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਾਇਓਕੰਜ਼ਰਵਡ ਵੀਰਜ ਜਾਂ ਭਰੂਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਨਸਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 38 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ 8,800 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[8] ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਸ਼ੂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਹਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਵੱਡੇ ਪੰਜ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰੋਮੇਡਰੀ, [[ਗਧਾ]], ਬੈਕਟਰੀਅਨ ਊਠ, [[ਮੱਝ]], [[ਸੂਰ|ਗਿੰਨੀ ਸੂਰ]], [[ਘੋੜਾ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], ਯਾਕ, [[ਹੰਸ]], [[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ]], [[ਸ਼ੁਤਰਮੁਰਗ]], [[ਤਿੱਤਰ]], [[ਕਬੂਤਰ]] ਅਤੇ [[ਟਰਕੀ (ਪੰਛੀ)|ਟਰਕੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਪੱਧਰ == === ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Quinoa_farmer_in_Cachilaya.JPG|right|thumb|ਬੋਲੀਵੀਆ ਦੇ ਕਾਚਿਲਾਇਆ, ਲਾ ਪਾਜ਼ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ, ਕਵਿਨੋਆ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਾਢੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਇਨੋਆ ( ''ਚੇਨੋਪੋਡੀਅਮ ਕੁਇਨੋਆ'' ) ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ।]] ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ-ਵਿਕਸਤ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਡਰੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਬ ਕਿਸਮਾਂ: ਫੂਜੀ, ਗੋਲਡਨ ਡੇਲੀਸ਼ੀਅਸ, ਗੋਲਡਨ ਪਿਪਿਨ, ਆਦਿ)। ਸਾਰੀਆਂ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੇਰੂ ਦਾ ਐਂਡੀਅਨ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਕੰਦ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ 1,483 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰਤਾ, ਕੀੜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਸਲ। <ref>{{Cite journal|last=Hajjar|first=Reem|last2=Jarvis|first2=Devra I.|last3=Gemmill-Herren|first3=Barbara|date=2008|title=The utility of crop genetic diversity in maintaining ecosystem services|journal=Agriculture, Ecosystems & Environment|language=en|volume=123|issue=4|pages=261–270|bibcode=2008AgEE..123..261H|doi=10.1016/j.agee.2007.08.003}}</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ, ਬਦਲਦੇ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। (ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਟ- ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਰੋਧ ਲਈ ਸੀਮਤ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ।)<ref name="Zimmerer-et-al-2019">{{Cite journal|last=Zimmerer|first=Karl S.|last2=de Haan|first2=Stef|last3=Jones|first3=Andrew D.|last4=Creed-Kanashiro|first4=Hilary|last5=Tello|first5=Milka|last6=Carrasco|first6=Miluska|last7=Meza|first7=Krysty|last8=Plasencia Amaya|first8=Franklin|last9=Cruz-Garcia|first9=Gisella S.|year=2019|title=The biodiversity of food and agriculture (Agrobiodiversity) in the anthropocene: Research advances and conceptual framework|journal=[[Anthropocene (journal)|Anthropocene]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=25|bibcode=2019Anthr..2500192Z|doi=10.1016/j.ancene.2019.100192|issn=2213-3054|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Neglected_and_underutilized_crop_species_in_Benin.jpg|left|thumb|ਬੇਨਿਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] === ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 5,538 ਤੋਂ 75,000 ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Rome, Italy}}</ref> ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 6,000 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ "ਪਾਲਤੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਫਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਟਾਈ ਕੀਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਪਾਲਤੂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ "ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ" ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।" ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ, ਜੰਗਲਾਤ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=FAO Commission on Genetic Resources for Food and Agriculture |title=The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture |url=https://www.fao.org/state-of-biodiversity-for-food-agriculture/en/ |access-date=10 February 2020}}</ref> ਜਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਾਰੀਗਰ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ [[ਛੋਟੀਆਂ ਖੇਤ ਇਕਾਈਆਂ|ਛੋਟੇ]] ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਟਿਕਾਊ]] ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੱਛੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਲ-ਜੀਵ ਸਾਡੀ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਛੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹੋਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ [[ਜਲ ਖੇਤੀ (ਐਕੁਆਕਲਚਰ)|ਜਲ-ਪਾਲਣ]] ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਰੀ ਰਹੇ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਸਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਾਡੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਐਲੀਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਫਸਲ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਕਿਸੇ ਕੀੜੇ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਣਕ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਕਿਸਮ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। === ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Rice_terraces_in_Munduk.jpg|right|thumb|ਮੁੰਡੁਕ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਛੱਤੇ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।]] ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿਭਿੰਨਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਾਗਾਹਾਂ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਲਗਾਏ ਗਏ ਖੇਤ, ਬਾੜੇ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ। ਲੈਂਡਸਕੇਪ-ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖੋਜ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। == ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ == === ਜਾਣ-ਪਛਾਣ === ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਹ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ) ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਬੰਧ (ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਬੰਧ), ਸਹਾਇਤਾ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ), ਨਿਯਮਤ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਾਗਣ, ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਜਾਂ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ), ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਮਨੋਰੰਜਨ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਾਭ)। === ਪ੍ਰੋਵਿਜ਼ਨਿੰਗ === ਐਗਰੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ "ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6,000 ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ''ਬ੍ਰਾਸਿਕਾ ਓਲੇਰੇਸੀਆ'' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ (ਗੋਭੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬ੍ਰੋਕਲੀ, ਗੋਭੀ, ਬ੍ਰਸੇਲਜ਼ ਸਪਾਉਟ, ਆਦਿ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ('ਅਨਾਥ' ਜਾਂ ' ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ' ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ) ਸੂਖਮ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Species Database: Biodiversity for Food and Nutrition |url=https://www.b4fn.org/resources/species-database/ |access-date=2020-02-10 |website=www.b4fn.org}}</ref> ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਕੱਚੇ, ਛਿੱਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ ਵਿੱਚ 23,100 ਐਮਸੀਜੀ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Burlingame|first=B.|last2=Charrondiere|first2=R.|last3=Mouille|first3=B.|date=2009|title=Food composition is fundamental to the cross-cutting initiative on biodiversity for food and nutrition|journal=Journal of Food Composition and Analysis|volume=43|issue=5|pages=361–365|doi=10.1016/j.jfca.2009.05.003}}</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੱਕੜ, ਫਾਈਬਰ, ਬਾਲਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Thrupp|first=L. A.|year=2000|title=Linking agricultural biodiversity and food security: the valuable role of agrobiodiversity for sustainable agriculture|url=http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|journal=International Affairs|volume=76|issue=2|pages=265–281|doi=10.1111/1468-2346.00133|pmid=18383639|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103110531/http://users.unimi.it/agroecol/pdf/coop_int/bocchi/linking_agricultural_biodiversity.pdf|archive-date=2013-11-03|access-date=2013-06-19}}</ref> === ਸਹਿਯੋਗੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Wild_Onion_Blossoms_(Allium).jpg|right|thumb|ਜੰਗਲੀ ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਫੁੱਲ ( ''ਐਲੀਅਮ'' )]] ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੈਵਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਧੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਸੇਵਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੰਗਲੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਾਗਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੇਤ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ, ਰਿਪੇਰੀਅਨ ਕੋਰੀਡੋਰ, ਹੇਜਰੋ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗਲੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਸੇਵਾ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਬਾਇਓਟਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=M. Govindaraj；M. Vetriventhan； M. Srinivasan|date=2015-03-19|title=Importance of Genetic Diversity Assessment in Crop Plants and Its Recent Advances: An Overview of Its Analytical Perspectives|journal=Genetics Research International|language=en|volume=2015|doi=10.1155/2015/431487|pmc=4383386|pmid=25874132|doi-access=free}}</ref> === ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ === ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰਾਗਣ, ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ==== ਪਰਾਗਣ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Biological_pest_control_(4600356785).jpg|right|thumb|ਇੱਕ ਲੇਡੀਬਰਡ ਦਾ ਲਾਰਵਾ, ਜੋ ਐਫੀਡਜ਼ ਨੂੰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਿਮੋਈਓ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]] ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ 115 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 75% ਪਰਾਗਣਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Alexandra-Maria|last2=Vaissière|first2=Bernard E|last3=Cane|first3=James H|last4=Steffan-Dewenter|first4=Ingolf|last5=Cunningham|first5=Saul A|last6=Kremen|first6=Claire|last7=Tscharntke|first7=Teja|date=2007-02-07|title=Importance of pollinators in changing landscapes for world crops|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=274|issue=1608|pages=303–313|doi=10.1098/rspb.2006.3721|pmc=1702377|pmid=17164193}}</ref><ref>{{Cite book|location=Bonn, Germany}}</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਗੈਰ-ਰਸਾਇਣਕ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਲਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਤਾਂ ਜੋ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਕੀਟ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ; (c) ਨਿਰੰਤਰ ਫੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਿਜੀਵ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਾਗਣਕਾਂ ਕੋਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ। ==== ਕੀਟ ਕੰਟਰੋਲ ==== ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀਟ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ: (a) ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ; (b) ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰੋਗਾਣੂ ਜਾਂ ਕੀੜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਪੌਦਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=New York, USA}}</ref> ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਕੀਟ ਜਾਂ ਰੋਗਾਣੂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Gurr|first=Geoff M.|last2=Wratten|first2=Stephen D.|last3=Luna|first3=John Michael|date=2003|title=Multi-function agricultural biodiversity: pest management and other benefits|journal=Basic and Applied Ecology|volume=4|issue=2|pages=107–116|bibcode=2003BApEc...4..107G|doi=10.1078/1439-1791-00122}}</ref> ==== ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ==== ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਬਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਕਵਰ ਫਸਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਟੈਂਡ ਅਤੇ ਹੇਜਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣ। ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨਕਰਤਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਦਲਦੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ, ਸੰਭਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੰਗਲਾਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵੱਖ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=Dordrecht}}</ref> === ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ === [[ਤਸਵੀਰ:Chhath_pooja..JPG|right|thumb|ਰਵਾਇਤੀ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਛੱਠ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜਸ਼ਨ]] ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਸਲੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਲ ਚੌਲ, ਮਿੱਠੇ ਗਲੂਟਿਨਸ ਚੌਲ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Wang|first=Yanjie|last2=Wang|first2=Yanli|last3=Sun|first3=Xiaodong|last4=Caiji|first4=Zhuoma|last5=Yang|first5=Jingbiao|last6=Cui|first6=Di|last7=Cao|first7=Guilan|last8=Ma|first8=Xiaoding|last9=Han|first9=Bing|date=2016-10-27|title=Influence of ethnic traditional cultures on genetic diversity of rice landraces under on-farm conservation in southwest China|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=12|issue=1|page=51|doi=10.1186/s13002-016-0120-0|issn=1746-4269|pmc=5084377|pmid=27788685|doi-access=free}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਮੇਲੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਲੋ ਫੂਡ|ਹੌਲੀ ਭੋਜਨ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਭੋਜਨ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲ ਜੋੜਨ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਪੋਮੇਲੋ ਅਤੇ ਅੰਬ) ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਬਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ' [[ਛਠ ਪੂਜਾ]] ' ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=New York}}</ref> ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=0960-3115}}</ref> ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਗੈਰ-ਮੁਦਰਾ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Sthapit|first=Bhuwon|last2=Rana|first2=Ram|last3=Eyzaguirre|first3=Pablo|last4=Jarvis|first4=Devra|date=2008|title=The value of plant genetic diversity to resource-poor farmers in Nepal and Vietnam|journal=International Journal of Agricultural Sustainability|language=en|volume=6|issue=2|pages=148–166|bibcode=2008IJAgS...6..148S|doi=10.3763/ijas.2007.0291|issn=1473-5903}}</ref> == ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ == ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ (ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ), ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ (ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ); ਖੁਰਾਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨਾਂ ਦਾ ਪੱਛਮੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Carrington |first=Damian |date=26 September 2017 |title=Sixth mass extinction of wildlife also threatens global food supplies |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/sep/26/sixth-mass-extinction-of-wildlife-also-threatens-global-food-supplies |access-date=10 February 2020 |website=The Guardian}}</ref><ref name="Thormann 2015 263–294">{{Citation |last=Thormann |first=Imke |title=Genetic Diversity and Erosion—A Global Perspective |date=2015 |work=Genetic Diversity and Erosion in Plants |volume=7 |pages=263–294 |editor-last=Ahuja |editor-first=M. R. |series=Sustainable Development and Biodiversity |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-25637-5_10 |isbn=978-3-319-25635-1 |last2=Engels |first2=Johannes M. M. |editor2-last=Jain |editor2-first=S. Mohan}}</ref> ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਰ ਦੇ 100-1000 ਗੁਣਾ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Pimm|first=S. L.|last2=Jenkins|first2=C. N.|last3=Abell|first3=R.|last4=Brooks|first4=T. M.|last5=Gittleman|first5=J. L.|last6=Joppa|first6=L. N.|last7=Raven|first7=P. H.|last8=Roberts|first8=C. M.|last9=Sexton|first9=J. O.|date=2014-05-30|title=The biodiversity of species and their rates of extinction, distribution, and protection|journal=Science|language=en|volume=344|issue=6187|doi=10.1126/science.1246752|issn=0036-8075|pmid=24876501}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Butchart|first=S. H. M.|last2=Walpole|first2=M.|last3=Collen|first3=B.|last4=van Strien|first4=A.|last5=Scharlemann|first5=J. P. W.|last6=Almond|first6=R. E. A.|last7=Baillie|first7=J. E. M.|last8=Bomhard|first8=B.|last9=Brown|first9=C.|date=2010-05-28|title=Global Biodiversity: Indicators of Recent Declines|journal=Science|language=en|volume=328|issue=5982|pages=1164–1168|bibcode=2010Sci...328.1164B|doi=10.1126/science.1187512|issn=0036-8075|pmid=20430971|doi-access=free}}</ref> ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਟੌਤੀ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਭੂਮੀ ਨਸਲਾਂ ਜਾਂ ਨਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਨਾਂ (ਜਾਂ ਜੀਨ ਕੰਪਲੈਕਸਾਂ) ਦੇ ਖਾਸ ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਇਹ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੀੜਿਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਕਸਰ ਆਧੁਨਿਕ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Eric Elsner |title=Genetic Resources and Genetic Diversity |url=http://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |access-date=29 October 2014 |archive-date=18 ਮਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518085609/https://plantbreeding.coe.uga.edu/index.php?title=7._Genetic_Resources_and_Genetic_Diversity |url-status=dead }}</ref> ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ 1970 ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ 15% ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਟੈਕਸਾਸ ਨਰ ਨਿਰਜੀਵ ਸਾਇਟੋਪਲਾਜ਼ਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੈੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨੇ ਝੁਲਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ - ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 90% ਅਮਰੀਕੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਸ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘਟੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਖੁਰਾਕ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੂਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 1961 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ 68% ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ 'ਗਲੋਬਲ ਸਟੈਂਡਰਡ' ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਭੋਜਨ ਊਰਜਾ (ਕੈਲੋਰੀ), ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਣਕ]], [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲ]], [[ਖੰਡ]], [[ਮੱਕੀ]], [[ਸੋਇਆਬੀਨ]] (+284%), ਪਾਮ ਤੇਲ (+173%), ਅਤੇ [[ਸੂਰਜਮੁਖੀ]] (+246%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੋਜਨ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਣਕ 97% ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੁੱਖ ਖੁਰਾਕਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਈ, ਰਾਈ, [[ਸ਼ਕਰਕੰਦੀ]] (-45%), ਕਸਾਵਾ (-38%), [[ਨਾਰੀਅਲ]], [[ਜਵਾਰ (ਚਰ੍ਹੀ)|ਸੋਰਘਮ]] (-52%) ਅਤੇ ਬਾਜਰਾ (-45%) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Kinver">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-26382067|title=Crop diversity decline 'threatens food security'|last=Kinver|first=Mark|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=13 June 2016|publisher=BBC}}</ref><ref name="SciAm">{{Cite journal|last=Fischetti|first=Mark|year=2016|title=Diets around the world are becoming more similar|journal=Scientific American|volume=315|issue=1|page=72|doi=10.1038/scientificamerican0716-76|pmid=27348387}}</ref> === ਉਦਾਹਰਣਾਂ === * 1846 ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਆਲੂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦੋ ਆਲੂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ, ''ਫਾਈਟੋਫਥੋਰਾ ਇਨਫੈਸਟਨ'', ਜੋ 1845 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਸਨ। * ਜਦੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਘਾਹ ਵਾਲਾ ਸਟੰਟ ਵਾਇਰਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ 6,273 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="RGSV">{{Cite web |title=Rice Grassy Stunt Virus |url=http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723193147/http://www.lumrix.net/health/Rice_grassy_stunt_virus.html |archive-date=23 July 2011 |access-date=21 June 2009 |publisher=Lumrix.net}}</ref> ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੋਧਕ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ 1966 ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * 1970 ਵਿੱਚ [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੌਫੀ ਜੰਗਾਲ ਨੇ ਕਾਫੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਕਿਸਮ ਪਾਈ ਗਈ।<ref>{{Cite journal|last=Wahl|first=GM|last2=Robert de Saint Vincent B|last3=Derose|first3=ML|year=1984|title=Effect of chromosomal position on amplification of transfected genes in animal cells|journal=Nature|volume=307|issue=5951|pages=516–520|bibcode=1984Natur.307..516W|doi=10.1038/307516a0|pmid=6694743}}</ref> ਇਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ। * ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਕਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਾਈਨ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਲਸ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Southern Corn Leaf Blight |url=http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814024237/http://cropdisease.cropsci.illinois.edu/corn/southerncornleafblight.html |archive-date=14 August 2011 |access-date=13 November 2007}}</ref> == ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ == ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਮੋਨੋਕਲਚਰ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ, ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]], ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ [[ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ|ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ]] ਲਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ [[ਪੌਲੀਕਲਚਰ]] ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਸੰਭਾਲ == ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ''ਇਨ ਸੀਟੂ,'' ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Dulloo|first=Mohammad Ehsan|last2=Hunter|first2=Danny|last3=Borelli|first3=Teresa|date=2010-09-24|title=Ex Situ and In Situ Conservation of Agricultural Biodiversity: Major Advances and Research Needs|url=https://www.notulaebotanicae.ro/index.php/nbha/article/view/4878|journal=Notulae Botanicae Horti Agrobotanici Cluj-Napoca|language=en|volume=38|issue=2|pages=123–135|doi=10.15835/nbha3824878|doi-broken-date=11 July 2025|issn=1842-4309|doi-access=free}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ/ਜਾਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਖ਼ਤਰਿਆਂ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Maxted|first=Nigel|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Ford-Lloyd|first3=Brian V.|last4=Iriondo|first4=Jose M.|last5=Jarvis|first5=Andy|date=2008|title=Gap analysis: a tool for complementary genetic conservation assessment|journal=Diversity and Distributions|language=en|volume=14|issue=6|pages=1018–1030|bibcode=2008DivDi..14.1018M|doi=10.1111/j.1472-4642.2008.00512.x|issn=1472-4642|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ehsan Dulloo；with other 49 authors |date=2005 |title=Millenium Ecosystem Assessment - Responses: Chapter 5 - Biodiversity |url=https://www.researchgate.net/publication/261651961 |access-date=2022-12-02 |publisher=Island Press |language=en}}</ref> === ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Genetic_resources1_(4346625520).jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT), ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਵਿਖੇ ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ]] ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite web |last=CBD (Convention on Biological Diversity) |date=1992 |title=Article 2. Use of Terms |url=https://www.cbd.int/kb/record/article/6872?RecordType=article |access-date=2020-02-14 |website=www.cbd.int}}</ref> ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਸੀਡਬੈਂਕ, ਪੋਲਨਬੈਂਕ, ਫੀਲਡ ਜੀਨਬੈਂਕ, ਕ੍ਰਾਇਓਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹਰਬੇਰੀਆ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ (ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਕਿਸਮਾਂ, ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਲੈਂਡਰੇਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 1,750 ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਵਿੱਚ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਮੂਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|location=Rome}}</ref> ਇੱਕ ਜੀਨਬੈਂਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੀਮੇ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲਾਨਾ ਜਾਂ ਬੀਜ-ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵੈਲਬਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਬੀਜ ਵਾਲਟ ਵਿੱਚ ਬੈਕਅੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਕੁਝ ਫਾਇਦੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: 1) ਬੀਜ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 2) ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; 3) ਵੰਡ, ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 4) ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਗਤਾਂ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਹਨ। ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 1) ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਜਰਮਪਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਸਟੋਰੇਜ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਖੇਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤਮੰਦ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ; 2) ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਾਂ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਕਵਰੇਜ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜੀਨਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੈਰ-ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; 3) 'ਅੜੀਅਲ' ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; 4) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। === ਇਨ ਸੀਟੂ ਸੰਭਾਲ === ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰਿਕਵਰੀ ਅਤੇ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ"। <ref name=":1"/> ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ''ਵਿੱਚ'' ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਇਹ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Bellon|first=Mauricio R.|last2=Dulloo|first2=Ehsan|last3=Sardos|first3=Julie|last4=Thormann|first4=Imke|last5=Burdon|first5=Jeremy J.|date=2017|title=In situ conservation—harnessing natural and human-derived evolutionary forces to ensure future crop adaptation|journal=Evolutionary Applications|volume=10|issue=10|pages=965–977|bibcode=2017EvApp..10..965B|doi=10.1111/eva.12521|issn=1752-4571|pmc=5680627|pmid=29151853}}</ref> ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, <ref>{{Cite journal|last=van de Wouw|first=Mark|last2=van Hintum|first2=Theo|last3=Kik|first3=Chris|last4=van Treuren|first4=Rob|last5=Visser|first5=Bert|date=2010|title=Genetic diversity trends in twentieth century crop cultivars: a meta analysis|journal=Theoretical and Applied Genetics|language=en|volume=120|issue=6|pages=1241–1252|doi=10.1007/s00122-009-1252-6|issn=0040-5752|pmc=2839474|pmid=20054521}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਕਿਸਾਨ ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਸੰਭਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਰੇਸ ਉਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ <ref>{{Cite journal|last=Jarvis|first=D. I.|last2=Brown|first2=A. H. D.|last3=Cuong|first3=P. H.|last4=Collado-Panduro|first4=L.|last5=Latournerie-Moreno|first5=L.|last6=Gyawali|first6=S.|last7=Tanto|first7=T.|last8=Sawadogo|first8=M.|last9=Mar|first9=I.|date=2008-04-08|title=A global perspective of the richness and evenness of traditional crop-variety diversity maintained by farming communities|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=105|issue=14|pages=5326–5331|doi=10.1073/pnas.0800607105|issn=0027-8424|pmc=2291090|pmid=18362337|doi-access=free}}</ref> । <ref name=":2" /> ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੇ ਵੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ, <ref>{{Cite journal|last=Galluzzi|first=Gea|last2=Eyzaguirre|first2=Pablo|last3=Negri|first3=Valeria|date=2010-12-01|title=Home gardens: neglected hotspots of agro-biodiversity and cultural diversity|journal=Biodiversity and Conservation|language=en|volume=19|issue=13|pages=3635–3654|bibcode=2010BiCon..19.3635G|doi=10.1007/s10531-010-9919-5|issn=1572-9710}}</ref> ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੈਂਡਰੇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਲਈ, ''ਇਨ ਸੀਟੂ'' ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ''ਐਕਸ ਸੀਟੂ ਤੋਂ'' ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ 60,000 ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-39492977|title=World is home to '60,000 tree species'|last=Kinver|first=Mark|date=2017-04-05|work=BBC News|access-date=2020-02-14|language=en-GB}}</ref> ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਛਾਣਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ। ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਇਨਪੁਟਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਅਕਸਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਜੈਵਿਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸੀ (ਔਸਤਨ 30% ਵੱਧ ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 50% ਵੱਧ ਭਰਪੂਰਤਾ), ਹਾਲਾਂਕਿ 16% ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=Bengtsoon|first=J.|displayauthors=et al|year=2005|title=The effects of organic agriculture on biodiversity and abundance: a metaanalysis|journal=Journal of Applied Ecology|volume=42|issue=2|pages=261–269|bibcode=2005JApEc..42..261B|doi=10.1111/j.1365-2664.2005.01005.x|doi-access=free}}</ref> ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ''ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ'' ਸੰਭਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। === ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ === ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੂਮੀ ਵਰਤੋਂ ਮੋਜ਼ੇਕ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। # 'ਕੁਦਰਤੀ' ਖੇਤਰ # ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖੇਤਰ # ਲੈਂਡਸਕੇਪ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਵਿਧੀਆਂ, ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰ-ਬੰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਕੇ।<ref>{{Cite journal|last=Scherr|first=Sara J|last2=McNeely|first2=Jeffrey A|date=2008|title=Biodiversity conservation and agricultural sustainability: towards a new paradigm of 'ecoagriculture' landscapes|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=363|issue=1491|pages=477–494|doi=10.1098/rstb.2007.2165|issn=0962-8436|pmc=2610165|pmid=17652072}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:白米の千枚田_-_panoramio.jpg|thumb|GIAHS : ਨੋਟੋ ਦਾ ਸਤੋਯਾਮਾ ਅਤੇ ਸਤੋਮੀ, ਜਪਾਨ]] GIAHS登錄之日本「能登的里山里海」（輪島市梯田） ਸੀਮਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਪਰਿਆਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੈ 'ਗਲੋਬਲੀ ਇੰਪਰੂਟੈਂਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਿਸਟਮ' (GIAHS), ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਜੀਵ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ|ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] * [[ਐਗਰੋਈਕੋਲੋਜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ]] == ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.cwrdiversity.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣਾ] * [https://www.ars.usda.gov/research/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੇਵਾ] * [https://web.archive.org/web/20061129060320/http://www.fao.org/ag/cgrfa/default.htm ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ] * [https://www.cbd.int/ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸੰਮੇਲਨ (ਸੀਬੀਡੀ)] * [https://www.fao.org/docrep/007/y5609e/y5609e00.htm#Contents FAO ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੰਡਾਰ: ਖੇਤੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕੀ ਹੈ?] * [https://web.archive.org/web/20130721052109/http://globalplanofaction.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ (GPA) ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉਪਯੋਗਤਾ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਿਧੀ] * [http://www.ecpgr.cgiar.org/ ਫਸਲ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤ ਨੈੱਟਵਰਕ ਲਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਹਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] * [http://www.bioversityinternational.org/ ਬਾਇਓਵਰਸਿਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ * [https://web.archive.org/web/20150219074452/http://www.cropsforthefuture.org/ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਫਸਲਾਂ (CFF)] * [http://www.planttreaty.org/ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ] * [http://www.pgrforum.org/ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਸਲ ਜੰਗਲੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਫੋਰਮ] * [http://www.diverseeds.eu ਡਾਇਵਰਸੀਡਜ਼] 'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823043211/http://www.diverseeds.eu/|date=2013-08-23}} - ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ * [https://web.archive.org/web/20090204054347/http://www.cohabnet.org/ COHAB ਪਹਿਲਕਦਮੀ: ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ] - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ * [http://www.agrobiodiversityplatform.org/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਖੋਜ ਲਈ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (PAR)] * [https://agro.biodiver.se/ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੈਬਲੌਗ] * [https://web.archive.org/web/20100226104513/http://www.eln-fab.eu/ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ 'ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਰਨਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ] * [http://www.agrobiodiversity-diversitas.org ਐਗਰੋਬਾਇਓਡਿਵਰਸਿਟੀ, ਡਾਇਵਰਸਿਟਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸ-ਕਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਨੈੱਟਵਰਕ,] 2013-08-21 ਨੂੰ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821112921/http://www.agrobiodiversity-diversitas.org/|date=2013-08-21}} । * [http://www.agriculture-biodiversite-oi.org ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਈ ਵੈੱਬ ਪੋਰਟਲ] * [http://dad.fao.org/ ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ] * [https://www.fao.org/ag/againfo/programmes/en/A5.html ਪਸ਼ੂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]] eiuhvkdrbnw7iqet179ec1yqeg5gi7k 0 204404 838483 838205 2026-05-02T15:55:34Z Dr Avtar S Dhindsa 59908 ਕੜੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ 838483 wikitext text/x-wiki '''ਧਾਂਦਰਾ''' [[ਧੂਰੀ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ(ਧੂਰੀ) ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ - ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜ਼ਬਾਨੀ-ਕਲਾਮੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਅੱਜ ਸੰਨ 2026 ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕੋਈ ਪੌਣੇ ਕੁ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਅੰਦਾਜਨ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ ' ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ । ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ । ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ । ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ । ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ । ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ "ਬਾਰੇ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ "ਬੜੇ-ਵਾਲਾ" ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ "ਧਾਂਦਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ । ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ । ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ । ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ । ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ ' ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ।ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ । ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ।ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ।ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ।ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ । ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ । ਧਾਂਦਰਾ <ref>{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] l9z86btusxl4qs1aoyd9m9awoyu5rx5 838484 838483 2026-05-02T15:56:22Z Dr Avtar S Dhindsa 59908 ਹਿੱਜੇ ਸਹੀ ਕੀਤੇ 838484 wikitext text/x-wiki '''ਧਾਂਦਰਾ''' [[ਧੂਰੀ]] ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ(ਧੂਰੀ) ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ - ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜ਼ਬਾਨੀ-ਕਲਾਮੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਜੋ ਪ੍ਰਚਲਤ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਅੱਜ ਸੰਨ 2026 ਤੋਂ ਜੇਕਰ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਕੋਈ ਪੌਣੇ ਕੁ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਅੰਦਾਜਨ ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ ' ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ । ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ । ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ । ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ । ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ । ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ । ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ । ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ । ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ "ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ" ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ "ਬਾਰੇ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ "ਬੜੇ-ਵਾਲਾ" ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ । ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ "ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ "ਧਾਂਦਰਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ । ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ । ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ । ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ । ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ । ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ ' ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ । ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ । ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ । ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ । ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ।ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ । ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ।ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ ।ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ।ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ । ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ । ਧਾਂਦਰਾ <ref>{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}</ref> ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ<ref>{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}</ref> ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ। {{Stub}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] fsvxvjc9ts684aexn3rbmaok7wccy2n 3 204483 838464 2026-05-02T14:02:54Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838464 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Norval771}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 14:02, 2 ਮਈ 2026 (UTC) ib4au5wdg0f1pjhwh4oas1rodlc74by 3 204484 838477 2026-05-02T15:26:14Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838477 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dr Avtar S Dhindsa}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:26, 2 ਮਈ 2026 (UTC) 9kjt7f473dt3dq6blie518b48fr1w65 838482 838477 2026-05-02T15:51:08Z Dr Avtar S Dhindsa 59908 /* */ ਜੁਆਬ 838482 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dr Avtar S Dhindsa}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:26, 2 ਮਈ 2026 (UTC) :@[[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dr Avtar S Dhindsa|Dr Avtar S Dhindsa]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Dr Avtar S Dhindsa|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:51, 2 ਮਈ 2026 (UTC) iih9tvyqapdfmdeakw65d8o9mqlc6ik 3 204485 838478 2026-05-02T15:30:09Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838478 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=CandelaVal17}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:30, 2 ਮਈ 2026 (UTC) rl1no4dbuoz2nkz0jdm3dazz95pfrv6 3 204486 838509 2026-05-02T18:41:29Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838509 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=JTtheOG}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 18:41, 2 ਮਈ 2026 (UTC) 9ig86u3b0krini3u4qrsz74v0hg0oqw 3 204487 838525 2026-05-03T06:10:00Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 838525 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Punith.nyk}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 06:10, 3 ਮਈ 2026 (UTC) kmt1t0pxe3xtgjrfcw08omx9whjdy8i