ਭੰਗੜਾ (ਨਾਚ)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਭੰਗੜਾ (ਨਾਚ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1712</id>
    <revision>
      <id>839494</id>
      <parentid>839360</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T04:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12761" sha1="6b94www6rk31rxn4mwwywmhopl5gz7t" xml:space="preserve">[[File:Bhangra - Global Institutes.JPG|thumb|250px|alt=ਇਕ ਭੰਗੜਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਭੰਗੜਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, 2012]]
[[File:Hot seasons Punjabi Folk dance.webm|thumb|350px|ਭੰਗੜਾ (ਨਾਚ)]]
[[File:Bhangra dance.jpg|220px|thumb|[[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਭੰਗੜਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, 2010]]
[[File:Bhangra boys.JPG|thumb|Bhangra boys /ਭੰਗੜੇ ਵਾਲੇ ਗੱਭਰੂ]]
[[File:Bhangra punjab.jpg|thumb|Bhangra punjab|ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ]]
[[File:Bhangra, The Lok Naach Of Punjab.jpg|thumb|Bhangra, The Lok Naach Of Punjab|ਭੰਗੜਾ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ]]
[[File:Bhangra Musicians.jpg|thumb|Bhangra Musicians|ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ]]
'''ਭੰਗੜਾ''' [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉੱਘੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਮੁੱਖ ਨਾਚ [[ਗਿੱਧਾ]] ਹੈ। ਭੰਗੜਾ ਗੱਭਰੂਆਂ ਦਾ ਨਾਚ ਹੈ ਜਦਕਿ ਗਿੱਧਾ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ। ਭੰਗੜਾ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਭਾਵ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਆਦਿ ਮੇਲੇ, ਵਿਆਹ, ਮੰਗਣੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ-ਨਾਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। [[ਲੋਕਧਾਰਾ]] ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ &quot;ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿੱਟੇ ਪੈਂਦੇ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਹੁਲਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਨੱਚ ਖਲੋਤਾ। ਲੰਮੀ ਘਾਲਣਾ ਤੇ ਕਰੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਫਲ ਲੱਗਿਆ ਵੇਖ, ਕਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਨੱਚ ਉੱਠਦਾ? ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਚ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਰੀਤੀ ਰਸਮਾਂ ਸਮੇਂ ਖੁੱਲੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&quot;&lt;ref&gt;ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ ਧਾਰਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਟਰਸਟ, 1999, ਪੰਨਾ 151&lt;/ref&gt;

==ਇਤਹਾਸ==
ਭੰਗੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਸ਼ੇਖਪੁਰੇ]], [[ਗੁਜਰਾਤ|ਪੱਛਮੀ ਗੁਜਰਾਤ]] ਅਤੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਚ ਦਾ ਸਬੰਧ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਸਾਜਾਂ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਸਾਜ਼ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਗਤੁ, ਅਲਗੋਜ਼ੇ, ਸੱਪ, ਕਾਟੋ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਢੋਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਢੋਲੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕਦੇ ਮੋਢੇ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਗੋਡੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਝੁਕਾਅ ਲੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਲ ਹੌਲੀ -ਹੌਲੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਵਾਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਹਨ। ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਤਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਤਾਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਕ ਕਰੱਤਵ ਵੀ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ'''।''' ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਟੋ ਵਜਾਉਣੀ, ਛੱਡਪੇ ਮਾਰਨੇ ਮੁੱਖ ਹਨ।

==ਬੋਲੀ==
&lt;poem&gt;ਤੇਰਾ ਮਾਰਾ ਮੈਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕਿੱਕਰ 'ਤੇ ਨੀ ਤੂੰ ਦਾਤਨ ਨਾ ਕੀਤੀ,
ਨੀ ਪਾਸਾ ਵੱਟ ਕੇ ਲੰਘ ਗਈ ਕੋਲ ਦੀ,
ਸਾਡੀ ਵੀ ਸੀ ਘੁੱਟ ਪੀਤੀ,
ਲਾ ਕੇ ਤੋੜ ਗਈ ਸੱਜਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤੀ।&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;ਦਿਓਰ ਆਖਦਾ ਭਾਬੀ ਤਾਂਈ ਨੀ ਕੀ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਤੇਰੇ 
ਪੇਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੈਂਨੂੰ ਸਾਕ ਲਿਆਦੇ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਢੁਕੁੰ ਗਾ ਸਹਿਰੇ 
ਜੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਨੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲੂਂਗਾ ਤੇਰੇ।&lt;/poem&gt;
 &lt;gallery&gt;
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 19.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 20.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 21.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 22.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 23.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 24.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 25.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 26.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 27.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 28.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 30.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 32.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 33.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 31.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 35.jpg
Punjabi Folk dance Gaidda Boliya and Bhangara 38.jpg
&lt;/gallery&gt;

== ਵਰਤਮਾਨ ਦਸ਼ਾ ==
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਹੁਣ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਧਮਾਲ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਹੁਣ ਨਾ ਛੈਲ ਛਬੀਲੇ ਗੱਭਰੂ ਲੱਭਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੇਬ ਭਾਰ ਝੱਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਕਦੇ ਖੁਦ ਨੱਚਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੱਬਾਂ ਹੇਠ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਭੌਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਰਹਿੰਦੀ ਕਸਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ। ਜੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਜਵਾਨੀ ਲੱਭਣੀ ਵੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ। ਬਾਕੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕ ਨੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਖੋਹ ਲਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%A2%E0%A9%8B%E0%A8%B2-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A1%E0%A9%B1%E0%A8%97%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%A3-%E0%A8%A8%E0%A8%B9%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A8%89%E0%A9%B1/|title=ਢੋਲ ਦੇ ਡੱਗੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੱਬ - Tribune Punjabi|last=ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ|first=|date=2018-11-05|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-06|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਮੂਲ ==

ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਤਿਹਾਸਕ  ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਮਾਝੇ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]], [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]], ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ|ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ]] ਵੀ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਭੰਗੜੇ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰੂਪ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਾਢੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੰਗੜਾ ਪਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ  [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Dhillon&quot; /&gt; ਰਵਾਇਤੀ ਭੰਗੜਾ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਭੰਗੜਾ ਹੁਣ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 May 2017 |title=Pakistan Almanac |url=https://books.google.com/books?id=rRYZAQAAIAAJ&amp;q=bhangra+pakistan+harvest |publisher=Royal Book Company |via=Google Books}}&lt;/ref&gt; ਗਨਹਰ (1975) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਜੰਮੂ]] ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਸ਼ਾਮਿਲ  ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Ganhar&quot;&gt;{{Cite web |last=Ganhar |first=J. N. |date=23 May 1975 |title=Jammu, Shrines and Pilgrimages |url=https://books.google.com/books?id=N9IXAAAAIAAJ&amp;q=bhangra |publisher=Ganhar Publications |page=166 |quote=Bhangra dances are a special feature of Baisakhi celebrations but ''bhangra'' is an importation from the Punjab and is more secular than religious.&quot;}}&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਚ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''[[ਗਿੱਧਾ]]'' ਅਤੇ ''[[ਲੁੱਡੀ]]'' ਨੂੰ ਵੀ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;Harjap Singh Aujla Bhangra as an art is flourishing in India and appears to be on the verge of extinction in Pakistan  {{Cite web |url=http://apnaorg.com/articles/aujla-14/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2026-05-13 |archive-date=2016-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405171628/http://apnaorg.com/articles/aujla-14/ |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 May 2012 |title=Gidha Folk Dance |url=http://www.dailyexcelsior.com/gidha-folk-dance/ |quote=Like bhangara folk dance this folk dance is also an imported folk dance from Punjab to Jammu region.... With the influence of the Punjabi culture in lower Jammu (upto Jammu city) it seems as if this dance is very much a part of the cultural heritage of this region. Late Vishwanath Khajuria is right to say- “Because of very cordial relations with the neighbouring state Punjab the inhabitants of the lower Jammu region have adopted this dance as their own dance.&quot;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Balraj Puri (1983). Simmering Volcano: Study of Jammu's Relations with Kashmir {{Dead link|date=November 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਅਧਾਰ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੰਗੜਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਨਾਚ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂਸ਼]]</text>
      <sha1>6b94www6rk31rxn4mwwywmhopl5gz7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2684</id>
    <revision>
      <id>839474</id>
      <parentid>839370</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T16:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸੰਸਕਰਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ */</comment>
      <origin>839474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131086" sha1="iq1nsyedswabqfmxwxks32iiruucfua" xml:space="preserve">{{Infobox religious text
| name        = ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ
| Predecessor = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| image       = Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg
| caption     = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੱਤਰਾ
| religion    = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
| language    =[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]]&lt;br&gt;([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ|ਇਸਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਲਹਿੰਦਾ]], ਸਥਾਨਕ [[ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ]], [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਂਗਰੂ]], [[ਅਵਧੀ]], [[ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ]], [[ਦੱਖਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਿਨੀ]]), [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]], [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]])&lt;ref&gt;Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass.  Published by SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences.  The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit.  More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sindhi and Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism.  The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;
}}

'''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sri''' '''Guru Granth Sahib''') [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਦਸ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਨ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1708 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ 1430 ਅੰਗਾਂ (ਸਫਿਆਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ke&quot;&gt;{{cite book| last = Keene| first = Michael| title = Online Worksheets| publisher = Nelson Thornes| year = 2003| page = 38| isbn = 0-7487-7159-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;su&quot;&gt;{{cite book|last=Penney|first=Sue|title=Sikhism|publisher=Heinemann|page=14|isbn=0-435-30470-4}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite conference| first = Singh| last = Kashmir| title = SRI GURU GRANTH SAHIB — A JURISTIC PERSON| publisher = Global Sikh Studies| url = http://www.globalsikhstudies.net/articles/iscpapers/Kashmir%20Singh%20-%20SRI%20GURU%20GRANTH%20SAHIB%20-%20A%20Juristic%20Person.doc.| accessdate = 2008-04-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[ਅਰਦਾਸ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book| last = Singh| first = Kushwant| title = A history of the sikhs| publisher = Oxford University Press| year = 2005| isbn = 0-19-567308-5}}&lt;/ref&gt;

'''ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ''' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕਲਨ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1564-1606) ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=su/&gt; ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 29 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;hugh2&quot;&gt;{{cite book|last=Partridge|first=Christopher Hugh|title=Introduction to World Religions|year=2005|page=223}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਨੁਵਾਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;kapoor&quot;&gt;{{cite book|last=Kapoor|first=Sukhbir|title=Guru Granth Sahib: An Advance Study|year=2002|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-8170103219|page=139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britggs1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ 1,430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 5,894 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਲਹਿੰਦਾ, ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], ਬਾਂਗਰੂ, ਅਵਧੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ), ਭੋਜਪੁਰੀ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ, ਬੰਗਾਲੀ, [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Religion and Nationalism in।ndia By Harnik Deol. Published by Routledge, 2000.।SBN 0-415-20108-X, 9780415201087. Page 22. &quot;Remarkably, neither is the Qur'an written in Urdu language, nor are the Hindu scriptures written in Hindi, whereas the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of Sant Bhasha.&quot;&lt;br /&gt;
The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001.।SBN 0-19-513024-3,।SBN 978-0-19-513024-9 Page 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called &quot;Sant Bhasha,&quot; a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern।ndia. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;&lt;br /&gt;
History of Punjabi Literature by Surindar Singh Kohli. Page 48. Published by National Book, 1993.।SBN 81-7116-141-3,।SBN 978-81-7116-141-6. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in Sant Bhasha (saint- language), it appears that some।ndian saint of 16th century&quot;.&lt;br /&gt;
[http://www.sikhs.nl/downloads/English/Introduction%20to%20the%20Guru%20Granth%20Sahib.pdf।ntroduction: Guru Granth Sahib]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. &quot;The Guru Granth Sahib is written in Gurmukhi script. The language, which is most often Sant Bhasha, is very close to Punjabi.।t is well understood all over northern and northwest।ndia and is popular among the wandering holy men. Persian and some local dialects have also been used. Many hymns contain words of different languages and dialects,depending upon the mother tongue of the writer or the language of the region where they were composed.&quot;&lt;br /&gt;
Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000.।SBN 0-7914-4683-2,।SBN 978-0-7914-4683-6. Page 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;br /&gt;
[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism . The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|978-0415201087}}. p. 22. &quot;(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''.&quot;

''The Making of Sikh Scripture'' by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|978-0-19-513024-9}} p. 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;

Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. p. 48. National Book, 1993. {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century....&quot;

Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]], [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]], ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ), ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਰਾਮਾਨੰਦ]], [[ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ|ਨਾਮਦੇਵ]], ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ: [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ]] ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro924&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shapiro|first1=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parrinderp256&quot;&gt;{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Parrinder|year=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=Hamlyn|location=United States|isbn=978-0-87196-129-7|page=256}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦਇਆ, ਪਿਆਰ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;brekke673&quot;&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, pp. 673, 675, 672–686&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xxxiv–xli&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] (ਮੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 40, 157&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, p. 44&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, p. 675&lt;/ref&gt;{{Sikhism sidebar}}[[ਸਿੱਖ]] ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ &quot;ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=11 September 2020 |title=The Digital Sikh Manuscript MS 241 and the journey from Punjab to Leicester |url=https://ourhistory.le.ac.uk/2020/09/11/the-digital-sikh-manuscript-ms-241-and-the-journey-from-punjab-to-leicester/ |access-date=4 December 2025 |website=University of Leicester |quote=(5) As the Sikhs consider the Guru Granth Sahib as a ‘Living Guru’ the so-called pages are referred to as ''angs'' or limbs hence representing the living body.}}&lt;/ref&gt;{{Guru Granth Sahib sidebar}}

== ਮਹੱਤਤਾ ==
[[File:Guru Granth Sahib.jpg|250px|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਹਿਨੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਹਨ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਭਜਨ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=46}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਭਾਈਚਾਰਾ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=50}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ - ਕੋਲ ਭਜਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਥੀ (ਖਜੂਰ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p33&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 1991 57–58&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|access-date=18 December 2011|year=1991|publisher=Oxford University Press|pages=57–58, 294–295}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।{{blockquote|ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰਾ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਹਿਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਘਰ ਹਨ।| ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 248 ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ}}ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਤਨ ਤੋਂ ਕਈ ਡਰਾਫਟ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p332&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p129&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1245 ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਗਭਗ 1599 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੋਵਾਲ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1600), ਵਣਜਾਰਾ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1601) ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1603) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1292&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ([[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ|ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p333&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ ਸਨ।
[[ਤਸਵੀਰ:Folio_from_the_Jalandhar_recension_of_the_Goindwal_Pothi.jpg|thumb|16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸੰਸਕਰਨ ਤੋਂ ਫੋਲੀਓ]]
ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਰਿਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਸਮੇਤ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDnCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=36–38}}&lt;/ref&gt;

ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1293&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ।

== ਸੰਸਕਰਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Kartarpur_Bir_(manuscript_or_codex)_of_the_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ''ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ'' ਦੀ ਤਸਵੀਰ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ]] ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:19th_century_manuscript_copy,_1704_CE_Guru_Granth_Sahib,_Schoyen_Collection_Norway.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ੋਏਨ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਨਾਰਵੇ) ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ।]]
1604 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ]] ਪਹਿਲੇ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 45–46&lt;/ref&gt; [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਲਈ ''ਰਾਗ'' ਸੁਰਾਂ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1704 ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ 1707 ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਪੀ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ '''ਦਸਵੇਂ ਪਾਦਸਾਹ ਕਾ ਗ੍ਰੰਥ''&lt;nowiki/&gt;' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ===
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ]] ਸੰਪਰਦਾ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Jasjit|date=July 2014|title=The Guru's Way: Exploring Diversity Among British Khalsa Sikhs|url=http://dx.doi.org/10.1111/rec3.12111|journal=Religion Compass|volume=8|issue=7|pages=209–219|doi=10.1111/rec3.12111|issn=1749-8171|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ &quot;ਦਰਬਾਰ&quot; ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ। ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਪੁਰਾਣ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਦਸਮ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਘਾਸਣ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ ===
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਤਲਵਾਰਾਂ]], ਖੰਜਰ, [[ਚੱਕਰਮ|ਜੰਗੀ ਕੋਇਤਾਂ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਜੰਗੀ ਭਾਵਨਾ]] ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸਨੂੰ ''ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ''&lt;ref name=&quot;Singh 39–59&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ '','' [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸੈਫ਼, ਵਕਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ (ਤੁਲਵਾਰ), ਤੀਰ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;Singh, Kamalroop.&lt;/ref&gt; ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,

ਅਸ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ ॥ ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ ॥੩॥

[[ਕਿਰਪਾਨ]], [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]], ਤਲਵਾਰ, ਕੁਹਾੜਾ, ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਤੀਰ। ਸੈਫ਼, ਖੰਜਰ, ਬਰਛਾ: ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ]] (ਸੰਤ) ਹਨ।

(ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)

ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 39–592&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ==
{{main|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ}}
[[ਤਸਵੀਰ:The_3_Sikh_Granths_(Ad_-_Dasam_-_Sarbloh)_placed_together_being_recited,_Nanded,_Maharashtra.png|thumb|3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਦਿ - ਦਸਮ - ਸਰਬਲੋਹ) ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|location=London}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸਤਵਨ'' (7) ਅਤੇ ''ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਨ'' (10) ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Anurag|date=December 2018|title=Punjab: Cradle of Indian Civilization and Khalsa of Guru Gobind Singh|url=https://ggscw.ac.in/Downloads/Gyankosh%20Vol%201.pdf|journal=Gyankosh: An Interdisciplinary e-Journal|volume=1|pages=29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Singh, Pashaura.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ''ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ'' (ਸੰਤਾਂ) ਅਤੇ ਦੋ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭੱਟਾਂ (ਭੱਟਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro9242&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt; ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ''ਭਗਤਾਂ'' ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: 
{{Columns-list|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ:
* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] (974)
* [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (62)
* [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] (907)
* [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] (679)
*[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (2218)
*[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (116)
ਭਗਤ:
* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] (541)
* [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵਾ]] (2)
* [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] (60)
* [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] (5)
* [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] (41)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (6)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (1)
ਭੱਟ:
* [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] (1)
* [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] (13)
* [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] (8)
* [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] (54)
* [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] (14)
* [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] (16)
* [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] (3)
ਪੀਰ:
* [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] (134)
*[[ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] (2)
*[[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] (3)
* [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] (4)
ਗੁਰਸਿੱਖ:
* [[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ]] (4)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (8)
* [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] (12)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (10)
* ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ (53)}}

=== ਰਾਗ ===
{{Pie chart|value9|caption=ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ|other=yes|label1=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|value1=16.53|color1=#808000|label2=ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|value2=1.10|color2=#00FF00|label3=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|value3=15.38|color3=#DAFF00|label4=ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ|value4=11.52|color4=#000080|label5=ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|value5=32.63|color5=#00DAFF|label6=|value6=|color6=|label7=|value7=|value8=5.92|label8=ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|color7=|color8=#F4C430}}ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। 31 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ,ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ 4 ਲਾਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1430 ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-
{{div col}}
*ਤਤਕਰਾ
*ਨਿਤਨੇਮ (1-13)
*ਸਿਰੀ ਰਾਗ (14-93)
*ਮਾਝ ਰਾਗੁ (94-150)
*ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ (151-346) 
*ਆਸਾ ਰਾਗੁ (347-488)
*ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ (489-526)
*ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗੁ (527-536)
*ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ (537-556)
*ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ (557-594)
*ਸੋਰਠ ਰਾਗੁ (595-659)
*ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ (660-695)
*ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗੁ (696-710)
*ਟੋਡੀ ਰਾਗੁ (711-718)
*ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗੁ (719-720)
*ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ (721-727)
*ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ (728-794)
*ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ (795-858)
*ਗੌਂਡ ਰਾਗੁ (854-875)
*ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (876-974)
*ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗੁ (975-983)
*ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗੁ (984-988)
*ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ (989-1106)
*ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ (1107-1117)
*ਕੇਦਾਰ ਰਾਗੁ (1118-1124)
*ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ(1125-1167)
*ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ (1158-1196)
*ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ (1197-1253)
*ਮਲਾਰ ਰਾਗੁ (1254-1293)
*ਕਾਨੜਾ ਰਾਗੁ (1294-1318)
*ਕਲਿਆਣ ਰਾਗੁ (1319-1326)
*ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ (1327-1351)
*ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗੁ (1352-1353)
*ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ (1353-1360)
*ਗਾਥਾ,ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ (1360-1364)
*ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ (1364-1377)
*ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ (1377-1384)
*ਸਵੱਈਏ (1385-1409)
*ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੌਂ ਵਧੀਕ (1410-1429)
*ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ (1429-1430){{div col end}}

=== ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ===
ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ 349 ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਭੀ ਹਨ।
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ
! ਭਗਤ !! ਸ਼ਬਦ !! ਭਗਤ !!ਸ਼ਬਦ
|-
|[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224|| [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]]||2
|-
|[[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61||[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 (ਸਿਰਫ਼ ਤੁਕ)
|-
|[[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40||[[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]]||	3||[[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3||[[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2||[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3
|-
|||||ਜੋੜ||352

|}
		 				 		
ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਦੀਆਂ 3 ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]] ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਭੀ ਹਨ:- 

* ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ = 243 (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਭੀ ਕੁਝ) 
* ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ = 130 ਸਲੋਕ ਹਨ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ
|-
|[[ਹਰਿ]]|| 8344|||ਰਾਮ|| 2533|||[[ਪ੍ਰਭੂ]]|| 1371
|-
|ਗੋਪਾਲ|| 491|||ਗੋਬਿੰਦ|| 475|||[[ਪਰਮਾਤਮਾ]]|| 324
|-
|ਕਰਤਾ|| 228|||ਠਾਕੁਰ|| 216|||ਦਾਤਾ|| 151
|-
|ਪਰਮੇਸ਼ਰ|| 139|||ਮੁਰਾਰੀ|| 97|||[[ਨਰਾਇਣ|ਨਾਰਾਇਣ]]|| 89
|-
|ਅੰਤਰਜਾਮੀ|| 61|||ਜਗਦੀਸ|| 60|||ਸਤਿਨਾਮ|| 59
|-
|ਮੋਹਨ|| 54|||[[ਅੱਲਾਹ|ਅੱਲਾ]]|| 46|||[[ਭਗਵਾਨ]]|| 30
|-
|ਨਿਰੰਕਾਰ|| 29|||ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|| 22|||[[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]]|| 13
|}

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ 1661/1 ਅਗਸਤ 1604 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 7000 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ 15 ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 974 ਪਤਰੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ 12”x8”ਅਕਾਰ ਦੇ 1948 ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।

=== ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ===
19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:

* ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਕਸਾਰ &quot;ਮਾਤਾ ਪਰੰਪਰਾ&quot; ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੋਡੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵਾਧੂ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੇਖਿਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੰਦ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
* ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਇ ਐਮਐਸ, ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਐਮਐਸ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਮਐਸ 1245 ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 1642 ਅਤੇ 1692 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ 27 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੋਥੀ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ।
* ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।
* ਚੌਥਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੀਜੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿਓਲ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਸਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਚੌਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਜਗਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ (ਹਥਲਿਖਤ) ਦਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੋਂ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਰਚਨਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Large-sized_Guru_Granth_Sahib_manuscript_that_was_handwritten_by_Pratap_Singh_Giani_and_completed_in_1908_C.E._03.jpg|right|thumb|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਹਿੱਸਾ]]
ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਮਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਫੈਲਾਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ &quot;ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ&quot; ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ - ਵਿਸਮਦ - ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਰਾਗਾਂ&lt;ref name=&quot;kerry&quot;&gt;{{Cite book|deadurl=Kerry Brown (historian)}}&lt;/ref&gt; ਦੁਆਰਾ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

# ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]], [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰਹਿਰਾਸ|ਸੋ ਧਾਰ]] ( ਰਹਿਰਾਸ ) ਅਤੇ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ|ਸੋਹਿਲਾ]] ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ;
# ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਰਾਗਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ)।
# ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗਾਥਾ, ਫੂੰਹੇ, ਅਤੇ ਚੌਬੋਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕਬੀਰ ਦਾ [[ਦੋਹਾ|ਸ਼ਲੋਕਾ]], ਫਰੀਦ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ|11 ਭੱਟਾਂ]] ਦੇ ਸਵਈਏ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਭਦੁਆਰ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਰਾਗਲੋ (ਮੁੰਦਾਵਣੀ), ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ [[ਰਾਗਮਾਲਾ|ਰਾਗ]] (ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਵਾਲਾ ਪੋਸਟ ਰਾਗ ਭਾਗ।

[[ਰਾਗ]] ਸ਼ਬਦ &quot;ਰੰਗ&quot; ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਰਾਗ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਔਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਮੂਡ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਸੁਰੀਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ [[ਸੁਰ|ਸਵਰਾਂ ਦੇ]] ਜ਼ਬੂਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੈਮਾਨੇ ਜਾਂ ਢੰਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਰਾਗਮਾਲਾ]] (ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਚਨਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:

{{Div col|colwidth=15em}}
# ਆਸਾ (8)
# ਗੁਜਰੀ (10)
# ਗੌਰੀ ਦੀਪਾਕੀ (12)
# ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ (13)
# ਗੌਰੀ ਗਰੀਬੀ (13)
# ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ (14)
# ਮਾਝ (94)
#ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ (151)
#ਗਉੜੀ ਰਾਗ (151)
#ਗਉੜੀ ਦਖਣੀ (152)
#ਗਉੜੀ ਚੇਤੇ (154)
# ਗੌਰੀ ਬੈਰਾਗਨ (155)
#ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਾਕੀ (157)
#ਗਉੜੀ ਮਾਝ (172)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਵਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਸੋਰਠ (330)
# ਆਸਾ ਕਾਫੀ (365)
# [[ਆਸਾਵਰੀ]] (369)
# ਆਸਾ ਆਸਵਰੀ (409)
# ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ (527)
# [[ਬਿਹਾਗੜਾ|ਬਿਹਾਗੜਾ]] (537)
# ਵਡਹੰਸ (557)
# ਵਡਹੰਸ ਦਖਣੀ (580)
# ਸੋਰਠ (ਰਾਗ) (595)
# ਜੈਤਸਰੀ (696)
# ਟੋਡੀ (ਰਾਗ) (711)
# ਬੈਰਾਰੀ (719)
# ਤਿਲੰਗ (721)
# ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ (726)
# ਸੂਹੀ (ਰਾਗ) (728)
# ਸੂਹੀ ਕਾਫੀ (751)
# ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ (793)
# [[ਬਿਲਾਵਲ]] (795)
#ਬਿਲਾਵਲ ਦਖਣੀ (843)
# ਗੋਂਡ (ਰਾਗ) (859)
#ਬਿਲਾਵਲ ਗਾਊਂਡ (874)
# [[ਰਾਮਕਲੀ]] (876)
# ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ (907)
# ਨਟ ਨਰਾਇਣ (975)
# ਅਖਰੋਟ (975)
# ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ (984)
# ਮਾਰਵਾ (ਰਾਗ) ਮਾਰੂ (989)
# ਮਾਰੂ ਕਾਫੀ (1014)
# ਮਾਰੂ ਦਖਣੀ (1033)
# ਤੁਖਾਰੀ (1107)
# [[ਕੇਦਾਰ (ਰਾਗ)|ਕੇਦਾਰਾ]] (1118)
# [[ਭੈਰਵ_(ਰਾਗ)|ਭੈਰੋ]] (1125)
# ਬਸੰਤ (ਰਾਗ) (1168)
# ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ (1170)
# [[ਸਾਰੰਗ_(ਰਾਗਾਂ ਦਾ_ਪਰਿਵਾਰ)|ਸਾਰੰਗ]] (1197)
# ਮਲਹਾਰ (1254)
# ਕਨੜਾ ਰਾਗ (1294)
# ਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗ(1319)
# ਕਲਿਆਣ ਭੋਪਾਲੀ (1321)
# ਪਾਰਬਤੀ ਬਿਭਾਸ (1327)
# ਪਾਰਭਾਤੀ (1327)
# ਪਾਰਬਤੀ ਦਖਣੀ (1344)
# ਬਿਭਾਸ ਪਾਰਭਾਤੀ (1347)
# ਜੈਜਾਵੰਤੀ (1352){{Div col end}}

=== ਹੋਰ ਆਵਰਤੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ===
ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ (ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਆਵਰਤੀ [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] (ਲੰਬੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), [[ਛੰਦ]] (ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਛੰਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਅਸ਼ਟਪਾਦੀਆਨ (ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਪ), ਪਹਿਰੇ (ਦਿਨ ਦੇ [[ਪਹਰੇ|ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ]] 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਜਾਂ ਵਾਰ ਸਤਿ (ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਬਾਰਾ ਮਹਾਂ (ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਥਿਥੀ (ਪੰਦਰਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰੀਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਥੀਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਗ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

=== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ]]
1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ]] &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ&quot; ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ, ਨਰਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਦੀ ਪੋਥੀ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ-ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ, ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;britggs12&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ, ਸ਼ਬਦ, ਬਣਤਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ&quot;, ਇਸਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲਿਖਤ ਦੀ ਗਲਤ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ&quot; ਨੂੰ &quot;ਬੇਈਮਾਨ&quot; (ਬੇਈਮਾਨ, ਬੁਰਾਈ) ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;eosramrai&quot;&gt;Gurucharan Singh Anand (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n477|Ram Rai]], Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

=== ਪਾਠ ===
ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਖ਼ਤ (ਸਿੰਘਾਸਣ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chaur_sahib ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ] (ਪੰਖਾ ਵਿਸਕ) ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਹੇਠ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ।

=== ਰਸਮਾਂ ===
{{Multiple image
| align             = right
| image1            = 2017 sukhasan ritual palki palanquin for Guru Granth Sahib every night, Golden temple Amritsar.jpg
| width1            = 159
| alt1              = 
| caption1          = 
| image2            = Palki sahib, the palanquin carrying the Adi Granth.jpg
| width2            = 180
| alt2              = 
| caption2          = 
| footer            = ਖੱਬੇ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 'ਸੁਖਾਸਨ' ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਾਲਕੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ: ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਪਾਲਕੀ (&quot;ਪ੍ਰਕਾਸ਼&quot;)।
}}

[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਸਮਾਪਤੀ ਰਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( ਸੁਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਆਰਾਮ&quot;, ਆਸਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਸਥਿਤੀ&quot;)। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤੀ [[ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ [[ਅਰਦਾਸ|ਅਰਦਾਸਾਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਲਕੀ (ਪਾਲਕੀ) ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ngks812&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; 
* ਉਦਘਾਟਨੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਰੋਸ਼ਨੀ&quot;। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰ ਆਸਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਪੰਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਪੰਨਾ ਦਿਨ ਦਾ ਮੁਖਵਾਕ (ਜਾਂ ਵਾਕ ) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਮਿਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ &quot;ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ&quot; ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਮਿਰਵੋਲਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਸਮੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ &quot;ਅਰਥਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ&quot; ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਅਨੁਵਾਦ ==
ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਨੇ]] 1877 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।&lt;ref&gt;[[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n8|The Adi Granth]], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co., London; Notes: In this 876 pages publication, Trumpp's translation starts at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n155|page 156]], while philological notes on the language of the Sikh scripture start at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n139|page 140]]&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ &quot;ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ&quot;। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੰਦਰਭ ਕਾਰਜ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਅਕਸ਼ਯਾ ਕੁਮਾਰ, ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ &quot;ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਪੁਨਰ-ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ,&lt;ref name=&quot;perplexed8687&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਸਮਰਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਵਿਰੋਧੀ&quot; ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ&quot; ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ&quot; ਅੰਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਟਰੰਪ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]], ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜੋ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ -ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ।&lt;ref&gt;Donald Dawe (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n17|Macauliffe, Max Arthur]], Encyclopedia of Sikhism, Volume III, Harbans Singh (Editor), Punjabi University, Patiala;

The translation of Guru Nanak's ''Janamsakhi'' and his hymns in the Guru Granth Sahib are in Macauliffe's [[iarchive:in.ernet.dli.2015.45269/page/n39|Volume I]], The Sikh Religion (1909)&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jones|first=Kenneth W.|year=1973|title=Ham Hindū Nahīn: Arya Sikh Relations, 1877–1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/456|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=32|issue=3|pages=457–475|doi=10.2307/2052684|jstor=2052684}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਛੇ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ &quot;ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ&quot; ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਜਿਓਰਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ-ਵਰਗੇ &quot;ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ&quot; ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ।&lt;ref name=&quot;Shani2007p30&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ &quot;ਗੈਰ-ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ&quot; ਅਤੇ &quot;ਸ਼ੱਕੀ&quot; ਵਜੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot; /&gt; ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸ਼ੈਕਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ([[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ|ਸਿੰਘ ਸਭਾ]]) ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ &quot;ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਏਕਾਸ਼੍ਵਰਵਾਦ&quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ &quot;ਅਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਬੂਰ ਵਰਗੇ ਅਨੁਵਾਦ&quot; ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।

{{Verse translation|ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ ॥ ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ ॥ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥
&lt;br /&gt;ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਗੁਣ ਵਡਿਆਈਆ ਚਾਰ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿਖਮੁ ਵੀਚਾਰੁ ॥ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜੀਅ ਲੈ ਫਿਰਿ ਦੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜਾਪੈ ਦਿਸੈ ਦੂਰਿ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵੇਖੈ ਹਾਦਰਾ ਹਦੂਰਿ ॥ ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ ॥ ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ॥ ਦੇਦਾ ਦੇ ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ ॥ ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ॥੩॥|Hukmī hovan ākār hukam na kahiā jāī. Hukmī hovan jīa hukam milai vadiāī. Hukmī utam nīch hukam likh dukh sukh pāīah. Iknā hukmī bakhsīs ik hukmī sadā bhavāīah. Hukmai andar sabh ko bāhar hukam na koe. Nānak hukmai je bujhai ta haumai kahai na koe. ॥2॥
&lt;br /&gt;Gāvai ko tāṇ hovai kisai tāṇ. Gāvai ko dāt jāṇai nīsāṇ. Gāvai ko guṇ vadiāīā chār. Gāvai ko vidiā vikham vīchār. Gāvai ko sāj kare tan kheh. Gāvai ko jīa lai fir deh. Gāvai ko jāpai disai dūr. Gāvai ko vekhai hādrā hadūr. Kathnā kathī na āvai tot. Kath kath kathī kotī kot kot. Dedā de laide thak pāhi. Jugā jugantar khāhī khāhi. Hukmī hukam chalāe rāhu. Nānak vigsai veparvāhu.||3|||italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib [[Japji Sahib]] 2–3'' &lt;ref&gt;[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1&amp;g=1&amp;h=1&amp;r=1&amp;t=1&amp;p=0&amp;k=0 Guru Granth Sahib ॥ ੫ ॥], Pages 1–2 of 1430, [http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1 srigranth.org]&lt;/ref&gt;|attr2=Transliteration}}{{Verse translation|'''ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1877)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/cu31924023913217/page/n157 The Adi Granth], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co, pp. 2–5 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
(ਉਸਦੇ) ਹੁਕਮ ਨਾਲ (ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ) ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ (ਹਾਲਾਂਕਿ) ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ (ਆਵਾਗਵਨ ਵਿੱਚ) ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਨਕ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ। [2]&lt;br /&gt;
ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਉਦਾਰਤਾ) ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ (ਆਪਣੇ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। — ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਔਖਾ ਵਿਚਾਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), (ਪਰ) ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ, ਕਹਾਣੀ, ਕਰੋੜਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਬੇਫਿਕਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।|'''ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1909)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45269/page/n289 The Sikh Religion Vol. 1], Max Authur Macauliffe (1909), Clarendon Press, pp. 196–197 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਵਾਗਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।&lt;br /&gt;
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਵਰਣਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ।|italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''|attr2=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''}}
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ, 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ &quot;ਤੂੰ&quot; ਅਤੇ &quot;ਤੂੰ&quot; ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1962 ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ 3HO/ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦੀਆਂ Sikhnet.com ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Lynne_20052&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Title-page_of_'The_Ādi_Granth_-_Or,_the_Holy_Scriptures_of_the_Sikhs'_by_Ernest_Trumpp,_1877.jpg|alt=Title-page of The Ādi Granth: Or, the Holy Scriptures of the Sikhs by Ernest Trumpp, 1877|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ 1877 ਵਿੱਚ ''ਲਿਖੀ ਗਈ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ: ਜਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ'' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੰਨਾ
ਤਸਵੀਰ:English_translation_of_the_opening_lines_of_Guru_Nanak's_Japji_Sahib_composition_by_Max_Arthur_MacAuliffe,_published_in_'The_Sikh_Religion_-_Its_Gurus,_Sacred_Writings_and_Authors'_(volume_1),_1909.jpg|alt=English translation of the opening lines of Guru Nanak's Japji Sahib composition by Max Arthur MacAuliffe, published in The Sikh Religion - Its Gurus, Sacred Writings and Authors (volume 1), 1909|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਆਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਕਿ ''ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ - ਇਟਸ ਗੁਰੂਜ਼, ਸੈਕਰਡ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਆਥਰਜ਼'' (ਜਿਲਦ 1), 1909 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ
&lt;/gallery&gt;

== ਛਪਾਈ ==
ਮੂਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 August 2004 |title=Original copy of holy Guru Granth Sahib at Kartarpur villages |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204141925/https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-date=4 December 2020 |access-date=2023-06-25 |website=Outlook India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|title=Descendants of Arjan Dev have original text|date=2004-08-30|work=The Times of India|access-date=2023-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195812/https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|archive-date=4 April 2019|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kartarpur Bir |url=https://www.sikhmuseum.com/words/granth/granth4.html |access-date=2022-11-04 |website=www.sikhmuseum.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|title=Sodhi Family Asked to Hand over Kartarpuri Bir to SGPC|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; ਸੋਢੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1598 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|title=Sodhis refuse to oblige|last=Singh|first=Varinder|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਇਹ 1430 ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਾਪੀਆਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਕਾਪੀ 1864 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਪੀਆਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Metal-type_print_of_the_Guru_Granth_Sahib_based_upon_the_Kartarpur_Bir,_by_Rai_Sahib_Munshi_Gulab_Singh_and_Sons,_published_by_the_Mufidam_Press,_1899.jpg|thumb|ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਤ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਪੰਨਾ, ਮੁਫੀਦਮ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 1899।]]
ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1868 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Delhi}}&lt;/ref&gt; 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਗੋਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ|ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1871 ਅਤੇ 1895 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, SGPC ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3597073.stm|title=Sikh holy book flown to Canada|last=Jolly|first=Asit|date=2004-04-03|access-date=2010-01-05|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; 9 ਮਈ 1998 ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਅਧਿਕਾਰ SGPC ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/sgpc-should-print-guru-granth-sahib/articleshow/1578025706.cms|title='SGPC should print Guru Granth Sahib'|date=19 August 2001|work=Times of India|access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=19 December 2007 |others=Khalsa Press |title=Punjab Approves Ban on Publishing Saroops by Private Firms |url=https://panthic.org/articles/3754 |access-date=9 May 2025 |website=Panthic }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2006 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2006 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਟਿੰਗ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;[https://www.tribuneindia.com/2006/20060423/punjab1.htm Publishers barred from bringing out Guru Granth Sahib], Varinder Walia, Tribune India, April 23, 2006, Chandigarh&lt;/ref&gt; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਸਪਲਾਇਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://www.uniindia.com/modern-eco-friendly-printing-press-to-print-guru-granth-sahib-at-gurudwara-rakabganj-dsgmc/india/news/1680454.html Modern eco-friendly printing press to print Guru Granth Sahib at Gurudwara Rakabganj: DSGMC], United News of India (July 28, 2019)&lt;/ref&gt; 2007 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸੈੱਟ-ਅੱਪ ਸ਼ੀਟਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਇੰਦਵਾਲ]] ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Eleanor Nesbitt, ''Sikhism: A Very Short Introduction'', {{ISBN|0-19-280601-7}}, [[Oxford University Press]], pp. 40–41&lt;/ref&gt;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਰੇਸੀ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ [[ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ|ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ]] ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Amrik |date=6 September 2023 |title=SGPC decided to establish a press in America and print the holy images of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.punjabnewsexpress.com/punjab/news/sgpc-decided-to-establish-a-press-in-america-and-print-the-holy-images-of-sri-guru-granth-sahib-221221 |access-date=2023-09-07 |website=Punjab News Express}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਰਾਸਤ ==
1938 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ [[ਪਰਲ ਐੱਸ ਬੱਕ|ਪਰਲ ਐਸ. ਬੱਕ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ:&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;{{Blockquote|text=ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਸਦੀ ਤਾਂਘ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਖੇਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਖੋਜੀ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;br&gt;&lt;br&gt;ਸ਼ਾਇਦ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਮਨ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ...|author=Pearl S. Buck|title=quoted in ''Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India'' by Veena R. Howard (2017), page 219}}

==ਸਤਿਕਾਰ==
* [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਸਮੇਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਂ ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀੜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
* [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]]  ਦੇ ਪੁੱਤਰ * [[ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 1762 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੀ।

* [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] , [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਘਰੋਂ ਅਰਦਾਸ ਸੋਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
* [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921), [[ਜੈਤੋ]] (ਅਗਸਤ 1923 ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924), [[ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ|ਗਰੂ ਦਾ ਬਾਗ਼]] (ਅਗਸਤ 1922) ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। 
* [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਤੇ [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਨੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣਾ ਹੁਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦਬ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

* ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਸਵਾ- ਇੰਚੀ ਬੀੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਦਿਵਾਇਆ (ਦਰਅਸਲ ਭੜਕਾਇਆ) ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]]
* [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ]]
* [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗੁਰਸਿੱਖ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==

* [http://www.panjabdigilib.org/ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]
* [http://www.srigranth.org/ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ]
* [https://www.khojgurbani.org/ ਖੋਜ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ]
* [https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php/ ਡੀਆਈਐਸਆਰ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸੂਚਨਾ ਕੇਂਦਰ]
{{Commons category|Guru Granth Sahib|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}}
{{wikisource|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/1}}
{{Sikhism|state=collapsed}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ]]</text>
      <sha1>iq1nsyedswabqfmxwxks32iiruucfua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839513</id>
      <parentid>839474</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ */</comment>
      <origin>839513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131092" sha1="1d4rwgwz9q9qed65gq3cvchwlxro1dz" xml:space="preserve">{{Infobox religious text
| name        = ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ
| Predecessor = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| image       = Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg
| caption     = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੱਤਰਾ
| religion    = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
| language    =[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]]&lt;br&gt;([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ|ਇਸਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਲਹਿੰਦਾ]], ਸਥਾਨਕ [[ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ]], [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਂਗਰੂ]], [[ਅਵਧੀ]], [[ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ]], [[ਦੱਖਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਿਨੀ]]), [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]], [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]])&lt;ref&gt;Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass.  Published by SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences.  The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit.  More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sindhi and Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism.  The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;
}}

'''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sri''' '''Guru Granth Sahib''') [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਦਸ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਨ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1708 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ 1430 ਅੰਗਾਂ (ਸਫਿਆਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ke&quot;&gt;{{cite book| last = Keene| first = Michael| title = Online Worksheets| publisher = Nelson Thornes| year = 2003| page = 38| isbn = 0-7487-7159-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;su&quot;&gt;{{cite book|last=Penney|first=Sue|title=Sikhism|publisher=Heinemann|page=14|isbn=0-435-30470-4}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite conference| first = Singh| last = Kashmir| title = SRI GURU GRANTH SAHIB — A JURISTIC PERSON| publisher = Global Sikh Studies| url = http://www.globalsikhstudies.net/articles/iscpapers/Kashmir%20Singh%20-%20SRI%20GURU%20GRANTH%20SAHIB%20-%20A%20Juristic%20Person.doc.| accessdate = 2008-04-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[ਅਰਦਾਸ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book| last = Singh| first = Kushwant| title = A history of the sikhs| publisher = Oxford University Press| year = 2005| isbn = 0-19-567308-5}}&lt;/ref&gt;

'''ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ''' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕਲਨ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1564-1606) ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=su/&gt; ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 29 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;hugh2&quot;&gt;{{cite book|last=Partridge|first=Christopher Hugh|title=Introduction to World Religions|year=2005|page=223}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਨੁਵਾਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;kapoor&quot;&gt;{{cite book|last=Kapoor|first=Sukhbir|title=Guru Granth Sahib: An Advance Study|year=2002|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-8170103219|page=139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britggs1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ 1,430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 5,894 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਲਹਿੰਦਾ, ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], ਬਾਂਗਰੂ, ਅਵਧੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ), ਭੋਜਪੁਰੀ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ, ਬੰਗਾਲੀ, [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Religion and Nationalism in।ndia By Harnik Deol. Published by Routledge, 2000.।SBN 0-415-20108-X, 9780415201087. Page 22. &quot;Remarkably, neither is the Qur'an written in Urdu language, nor are the Hindu scriptures written in Hindi, whereas the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of Sant Bhasha.&quot;&lt;br /&gt;
The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001.।SBN 0-19-513024-3,।SBN 978-0-19-513024-9 Page 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called &quot;Sant Bhasha,&quot; a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern।ndia. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;&lt;br /&gt;
History of Punjabi Literature by Surindar Singh Kohli. Page 48. Published by National Book, 1993.।SBN 81-7116-141-3,।SBN 978-81-7116-141-6. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in Sant Bhasha (saint- language), it appears that some।ndian saint of 16th century&quot;.&lt;br /&gt;
[http://www.sikhs.nl/downloads/English/Introduction%20to%20the%20Guru%20Granth%20Sahib.pdf।ntroduction: Guru Granth Sahib]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. &quot;The Guru Granth Sahib is written in Gurmukhi script. The language, which is most often Sant Bhasha, is very close to Punjabi.।t is well understood all over northern and northwest।ndia and is popular among the wandering holy men. Persian and some local dialects have also been used. Many hymns contain words of different languages and dialects,depending upon the mother tongue of the writer or the language of the region where they were composed.&quot;&lt;br /&gt;
Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000.।SBN 0-7914-4683-2,।SBN 978-0-7914-4683-6. Page 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;br /&gt;
[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism . The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|978-0415201087}}. p. 22. &quot;(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''.&quot;

''The Making of Sikh Scripture'' by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|978-0-19-513024-9}} p. 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;

Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. p. 48. National Book, 1993. {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century....&quot;

Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]], [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]], ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ), ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਰਾਮਾਨੰਦ]], [[ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ|ਨਾਮਦੇਵ]], ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ: [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ]] ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro924&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shapiro|first1=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parrinderp256&quot;&gt;{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Parrinder|year=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=Hamlyn|location=United States|isbn=978-0-87196-129-7|page=256}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦਇਆ, ਪਿਆਰ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;brekke673&quot;&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, pp. 673, 675, 672–686&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xxxiv–xli&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] (ਮੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 40, 157&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, p. 44&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, p. 675&lt;/ref&gt;{{Sikhism sidebar}}[[ਸਿੱਖ]] ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ &quot;ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=11 September 2020 |title=The Digital Sikh Manuscript MS 241 and the journey from Punjab to Leicester |url=https://ourhistory.le.ac.uk/2020/09/11/the-digital-sikh-manuscript-ms-241-and-the-journey-from-punjab-to-leicester/ |access-date=4 December 2025 |website=University of Leicester |quote=(5) As the Sikhs consider the Guru Granth Sahib as a ‘Living Guru’ the so-called pages are referred to as ''angs'' or limbs hence representing the living body.}}&lt;/ref&gt;{{Guru Granth Sahib sidebar}}

== ਮਹੱਤਤਾ ==
[[File:Guru Granth Sahib.jpg|250px|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਹਿਨੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਹਨ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਭਜਨ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=46}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਭਾਈਚਾਰਾ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=50}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ - ਕੋਲ ਭਜਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਥੀ (ਖਜੂਰ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p33&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 1991 57–58&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|access-date=18 December 2011|year=1991|publisher=Oxford University Press|pages=57–58, 294–295}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।{{blockquote|ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰਾ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਹਿਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਘਰ ਹਨ।| ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 248 ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ}}ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਤਨ ਤੋਂ ਕਈ ਡਰਾਫਟ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p332&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p129&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1245 ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਗਭਗ 1599 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੋਵਾਲ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1600), ਵਣਜਾਰਾ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1601) ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1603) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1292&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ([[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ|ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p333&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ ਸਨ।
[[ਤਸਵੀਰ:Folio_from_the_Jalandhar_recension_of_the_Goindwal_Pothi.jpg|thumb|16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸੰਸਕਰਨ ਤੋਂ ਫੋਲੀਓ]]
ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਰਿਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਸਮੇਤ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDnCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=36–38}}&lt;/ref&gt;

ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1293&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ।

== ਸੰਸਕਰਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Kartarpur_Bir_(manuscript_or_codex)_of_the_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ''ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ'' ਦੀ ਤਸਵੀਰ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ]] ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:19th_century_manuscript_copy,_1704_CE_Guru_Granth_Sahib,_Schoyen_Collection_Norway.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ੋਏਨ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਨਾਰਵੇ) ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ।]]
1604 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ]] ਪਹਿਲੇ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 45–46&lt;/ref&gt; [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਲਈ ''ਰਾਗ'' ਸੁਰਾਂ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1704 ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ 1707 ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਪੀ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ '''ਦਸਵੇਂ ਪਾਦਸਾਹ ਕਾ ਗ੍ਰੰਥ''&lt;nowiki/&gt;' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ===
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ]] ਸੰਪਰਦਾ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Jasjit|date=July 2014|title=The Guru's Way: Exploring Diversity Among British Khalsa Sikhs|url=http://dx.doi.org/10.1111/rec3.12111|journal=Religion Compass|volume=8|issue=7|pages=209–219|doi=10.1111/rec3.12111|issn=1749-8171|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ &quot;ਦਰਬਾਰ&quot; ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ। ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਪੁਰਾਣ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਦਸਮ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਘਾਸਣ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ ===
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਤਲਵਾਰਾਂ]], ਖੰਜਰ, [[ਚੱਕਰਮ|ਜੰਗੀ ਕੋਇਤਾਂ]] ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਜੰਗੀ ਭਾਵਨਾ]] ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ''&lt;ref name=&quot;Singh 39–59&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸੈਫ਼, ਵਕਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ (ਤੁਲਵਾਰ), ਤੀਰ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;Singh, Kamalroop.&lt;/ref&gt; ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,

&lt;poem&gt;ਅਸ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ ॥ ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ ॥੩॥&lt;/poem&gt;

[[ਕਿਰਪਾਨ]], [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]], ਤਲਵਾਰ, ਕੁਹਾੜਾ, ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਤੀਰ। ਸੈਫ਼, ਖੰਜਰ, ਬਰਛਾ: ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ]] (ਸੰਤ) ਹਨ।

(ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)

ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 39–592&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ==
{{main|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ}}
[[ਤਸਵੀਰ:The_3_Sikh_Granths_(Ad_-_Dasam_-_Sarbloh)_placed_together_being_recited,_Nanded,_Maharashtra.png|thumb|3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਦਿ - ਦਸਮ - ਸਰਬਲੋਹ) ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|location=London}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸਤਵਨ'' (7) ਅਤੇ ''ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਨ'' (10) ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Anurag|date=December 2018|title=Punjab: Cradle of Indian Civilization and Khalsa of Guru Gobind Singh|url=https://ggscw.ac.in/Downloads/Gyankosh%20Vol%201.pdf|journal=Gyankosh: An Interdisciplinary e-Journal|volume=1|pages=29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Singh, Pashaura.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ''ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ'' (ਸੰਤਾਂ) ਅਤੇ ਦੋ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭੱਟਾਂ (ਭੱਟਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro9242&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt; ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ''ਭਗਤਾਂ'' ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: 
{{Columns-list|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ:
* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] (974)
* [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (62)
* [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] (907)
* [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] (679)
*[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (2218)
*[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (116)
ਭਗਤ:
* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] (541)
* [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵਾ]] (2)
* [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] (60)
* [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] (5)
* [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] (41)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (6)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (1)
ਭੱਟ:
* [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] (1)
* [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] (13)
* [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] (8)
* [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] (54)
* [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] (14)
* [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] (16)
* [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] (3)
ਪੀਰ:
* [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] (134)
*[[ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] (2)
*[[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] (3)
* [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] (4)
ਗੁਰਸਿੱਖ:
* [[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ]] (4)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (8)
* [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] (12)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (10)
* ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ (53)}}

=== ਰਾਗ ===
{{Pie chart|value9|caption=ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ|other=yes|label1=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|value1=16.53|color1=#808000|label2=ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|value2=1.10|color2=#00FF00|label3=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|value3=15.38|color3=#DAFF00|label4=ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ|value4=11.52|color4=#000080|label5=ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|value5=32.63|color5=#00DAFF|label6=|value6=|color6=|label7=|value7=|value8=5.92|label8=ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|color7=|color8=#F4C430}}ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। 31 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ,ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ 4 ਲਾਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1430 ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-
{{div col}}
*ਤਤਕਰਾ
*ਨਿਤਨੇਮ (1-13)
*ਸਿਰੀ ਰਾਗ (14-93)
*ਮਾਝ ਰਾਗੁ (94-150)
*ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ (151-346) 
*ਆਸਾ ਰਾਗੁ (347-488)
*ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ (489-526)
*ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗੁ (527-536)
*ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ (537-556)
*ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ (557-594)
*ਸੋਰਠ ਰਾਗੁ (595-659)
*ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ (660-695)
*ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗੁ (696-710)
*ਟੋਡੀ ਰਾਗੁ (711-718)
*ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗੁ (719-720)
*ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ (721-727)
*ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ (728-794)
*ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ (795-858)
*ਗੌਂਡ ਰਾਗੁ (854-875)
*ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (876-974)
*ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗੁ (975-983)
*ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗੁ (984-988)
*ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ (989-1106)
*ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ (1107-1117)
*ਕੇਦਾਰ ਰਾਗੁ (1118-1124)
*ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ(1125-1167)
*ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ (1158-1196)
*ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ (1197-1253)
*ਮਲਾਰ ਰਾਗੁ (1254-1293)
*ਕਾਨੜਾ ਰਾਗੁ (1294-1318)
*ਕਲਿਆਣ ਰਾਗੁ (1319-1326)
*ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ (1327-1351)
*ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗੁ (1352-1353)
*ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ (1353-1360)
*ਗਾਥਾ,ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ (1360-1364)
*ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ (1364-1377)
*ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ (1377-1384)
*ਸਵੱਈਏ (1385-1409)
*ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੌਂ ਵਧੀਕ (1410-1429)
*ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ (1429-1430){{div col end}}

=== ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ===
ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ 349 ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਭੀ ਹਨ।
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ
! ਭਗਤ !! ਸ਼ਬਦ !! ਭਗਤ !!ਸ਼ਬਦ
|-
|[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224|| [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]]||2
|-
|[[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61||[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 (ਸਿਰਫ਼ ਤੁਕ)
|-
|[[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40||[[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]]||	3||[[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3||[[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2||[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3
|-
|||||ਜੋੜ||352

|}
		 				 		
ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਦੀਆਂ 3 ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]] ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਭੀ ਹਨ:- 

* ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ = 243 (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਭੀ ਕੁਝ) 
* ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ = 130 ਸਲੋਕ ਹਨ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ
|-
|[[ਹਰਿ]]|| 8344|||ਰਾਮ|| 2533|||[[ਪ੍ਰਭੂ]]|| 1371
|-
|ਗੋਪਾਲ|| 491|||ਗੋਬਿੰਦ|| 475|||[[ਪਰਮਾਤਮਾ]]|| 324
|-
|ਕਰਤਾ|| 228|||ਠਾਕੁਰ|| 216|||ਦਾਤਾ|| 151
|-
|ਪਰਮੇਸ਼ਰ|| 139|||ਮੁਰਾਰੀ|| 97|||[[ਨਰਾਇਣ|ਨਾਰਾਇਣ]]|| 89
|-
|ਅੰਤਰਜਾਮੀ|| 61|||ਜਗਦੀਸ|| 60|||ਸਤਿਨਾਮ|| 59
|-
|ਮੋਹਨ|| 54|||[[ਅੱਲਾਹ|ਅੱਲਾ]]|| 46|||[[ਭਗਵਾਨ]]|| 30
|-
|ਨਿਰੰਕਾਰ|| 29|||ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|| 22|||[[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]]|| 13
|}

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ 1661/1 ਅਗਸਤ 1604 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 7000 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ 15 ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 974 ਪਤਰੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ 12”x8”ਅਕਾਰ ਦੇ 1948 ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।

=== ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ===
19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:

* ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਕਸਾਰ &quot;ਮਾਤਾ ਪਰੰਪਰਾ&quot; ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੋਡੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵਾਧੂ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੇਖਿਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੰਦ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
* ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਇ ਐਮਐਸ, ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਐਮਐਸ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਮਐਸ 1245 ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 1642 ਅਤੇ 1692 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ 27 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੋਥੀ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ।
* ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।
* ਚੌਥਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੀਜੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿਓਲ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਸਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਚੌਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਜਗਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ (ਹਥਲਿਖਤ) ਦਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੋਂ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਰਚਨਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Large-sized_Guru_Granth_Sahib_manuscript_that_was_handwritten_by_Pratap_Singh_Giani_and_completed_in_1908_C.E._03.jpg|right|thumb|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਹਿੱਸਾ]]
ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਮਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਫੈਲਾਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ &quot;ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ&quot; ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ - ਵਿਸਮਦ - ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਰਾਗਾਂ&lt;ref name=&quot;kerry&quot;&gt;{{Cite book|deadurl=Kerry Brown (historian)}}&lt;/ref&gt; ਦੁਆਰਾ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

# ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]], [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰਹਿਰਾਸ|ਸੋ ਧਾਰ]] ( ਰਹਿਰਾਸ ) ਅਤੇ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ|ਸੋਹਿਲਾ]] ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ;
# ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਰਾਗਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ)।
# ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗਾਥਾ, ਫੂੰਹੇ, ਅਤੇ ਚੌਬੋਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕਬੀਰ ਦਾ [[ਦੋਹਾ|ਸ਼ਲੋਕਾ]], ਫਰੀਦ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ|11 ਭੱਟਾਂ]] ਦੇ ਸਵਈਏ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਭਦੁਆਰ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਰਾਗਲੋ (ਮੁੰਦਾਵਣੀ), ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ [[ਰਾਗਮਾਲਾ|ਰਾਗ]] (ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਵਾਲਾ ਪੋਸਟ ਰਾਗ ਭਾਗ।

[[ਰਾਗ]] ਸ਼ਬਦ &quot;ਰੰਗ&quot; ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਰਾਗ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਔਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਮੂਡ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਸੁਰੀਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ [[ਸੁਰ|ਸਵਰਾਂ ਦੇ]] ਜ਼ਬੂਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੈਮਾਨੇ ਜਾਂ ਢੰਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਰਾਗਮਾਲਾ]] (ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਚਨਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:

{{Div col|colwidth=15em}}
# ਆਸਾ (8)
# ਗੁਜਰੀ (10)
# ਗੌਰੀ ਦੀਪਾਕੀ (12)
# ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ (13)
# ਗੌਰੀ ਗਰੀਬੀ (13)
# ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ (14)
# ਮਾਝ (94)
#ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ (151)
#ਗਉੜੀ ਰਾਗ (151)
#ਗਉੜੀ ਦਖਣੀ (152)
#ਗਉੜੀ ਚੇਤੇ (154)
# ਗੌਰੀ ਬੈਰਾਗਨ (155)
#ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਾਕੀ (157)
#ਗਉੜੀ ਮਾਝ (172)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਵਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਸੋਰਠ (330)
# ਆਸਾ ਕਾਫੀ (365)
# [[ਆਸਾਵਰੀ]] (369)
# ਆਸਾ ਆਸਵਰੀ (409)
# ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ (527)
# [[ਬਿਹਾਗੜਾ|ਬਿਹਾਗੜਾ]] (537)
# ਵਡਹੰਸ (557)
# ਵਡਹੰਸ ਦਖਣੀ (580)
# ਸੋਰਠ (ਰਾਗ) (595)
# ਜੈਤਸਰੀ (696)
# ਟੋਡੀ (ਰਾਗ) (711)
# ਬੈਰਾਰੀ (719)
# ਤਿਲੰਗ (721)
# ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ (726)
# ਸੂਹੀ (ਰਾਗ) (728)
# ਸੂਹੀ ਕਾਫੀ (751)
# ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ (793)
# [[ਬਿਲਾਵਲ]] (795)
#ਬਿਲਾਵਲ ਦਖਣੀ (843)
# ਗੋਂਡ (ਰਾਗ) (859)
#ਬਿਲਾਵਲ ਗਾਊਂਡ (874)
# [[ਰਾਮਕਲੀ]] (876)
# ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ (907)
# ਨਟ ਨਰਾਇਣ (975)
# ਅਖਰੋਟ (975)
# ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ (984)
# ਮਾਰਵਾ (ਰਾਗ) ਮਾਰੂ (989)
# ਮਾਰੂ ਕਾਫੀ (1014)
# ਮਾਰੂ ਦਖਣੀ (1033)
# ਤੁਖਾਰੀ (1107)
# [[ਕੇਦਾਰ (ਰਾਗ)|ਕੇਦਾਰਾ]] (1118)
# [[ਭੈਰਵ_(ਰਾਗ)|ਭੈਰੋ]] (1125)
# ਬਸੰਤ (ਰਾਗ) (1168)
# ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ (1170)
# [[ਸਾਰੰਗ_(ਰਾਗਾਂ ਦਾ_ਪਰਿਵਾਰ)|ਸਾਰੰਗ]] (1197)
# ਮਲਹਾਰ (1254)
# ਕਨੜਾ ਰਾਗ (1294)
# ਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗ(1319)
# ਕਲਿਆਣ ਭੋਪਾਲੀ (1321)
# ਪਾਰਬਤੀ ਬਿਭਾਸ (1327)
# ਪਾਰਭਾਤੀ (1327)
# ਪਾਰਬਤੀ ਦਖਣੀ (1344)
# ਬਿਭਾਸ ਪਾਰਭਾਤੀ (1347)
# ਜੈਜਾਵੰਤੀ (1352){{Div col end}}

=== ਹੋਰ ਆਵਰਤੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ===
ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ (ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਆਵਰਤੀ [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] (ਲੰਬੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), [[ਛੰਦ]] (ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਛੰਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਅਸ਼ਟਪਾਦੀਆਨ (ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਪ), ਪਹਿਰੇ (ਦਿਨ ਦੇ [[ਪਹਰੇ|ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ]] 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਜਾਂ ਵਾਰ ਸਤਿ (ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਬਾਰਾ ਮਹਾਂ (ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਥਿਥੀ (ਪੰਦਰਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰੀਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਥੀਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਗ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

=== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ]]
1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ]] &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ&quot; ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ, ਨਰਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਦੀ ਪੋਥੀ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ-ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ, ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;britggs12&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ, ਸ਼ਬਦ, ਬਣਤਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ&quot;, ਇਸਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲਿਖਤ ਦੀ ਗਲਤ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ&quot; ਨੂੰ &quot;ਬੇਈਮਾਨ&quot; (ਬੇਈਮਾਨ, ਬੁਰਾਈ) ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;eosramrai&quot;&gt;Gurucharan Singh Anand (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n477|Ram Rai]], Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

=== ਪਾਠ ===
ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਖ਼ਤ (ਸਿੰਘਾਸਣ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chaur_sahib ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ] (ਪੰਖਾ ਵਿਸਕ) ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਹੇਠ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ।

=== ਰਸਮਾਂ ===
{{Multiple image
| align             = right
| image1            = 2017 sukhasan ritual palki palanquin for Guru Granth Sahib every night, Golden temple Amritsar.jpg
| width1            = 159
| alt1              = 
| caption1          = 
| image2            = Palki sahib, the palanquin carrying the Adi Granth.jpg
| width2            = 180
| alt2              = 
| caption2          = 
| footer            = ਖੱਬੇ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 'ਸੁਖਾਸਨ' ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਾਲਕੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ: ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਪਾਲਕੀ (&quot;ਪ੍ਰਕਾਸ਼&quot;)।
}}

[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਸਮਾਪਤੀ ਰਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( ਸੁਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਆਰਾਮ&quot;, ਆਸਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਸਥਿਤੀ&quot;)। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤੀ [[ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ [[ਅਰਦਾਸ|ਅਰਦਾਸਾਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਲਕੀ (ਪਾਲਕੀ) ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ngks812&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; 
* ਉਦਘਾਟਨੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਰੋਸ਼ਨੀ&quot;। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰ ਆਸਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਪੰਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਪੰਨਾ ਦਿਨ ਦਾ ਮੁਖਵਾਕ (ਜਾਂ ਵਾਕ ) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਮਿਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ &quot;ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ&quot; ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਮਿਰਵੋਲਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਸਮੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ &quot;ਅਰਥਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ&quot; ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਅਨੁਵਾਦ ==
ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਨੇ]] 1877 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।&lt;ref&gt;[[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n8|The Adi Granth]], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co., London; Notes: In this 876 pages publication, Trumpp's translation starts at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n155|page 156]], while philological notes on the language of the Sikh scripture start at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n139|page 140]]&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ &quot;ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ&quot;। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੰਦਰਭ ਕਾਰਜ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਅਕਸ਼ਯਾ ਕੁਮਾਰ, ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ &quot;ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਪੁਨਰ-ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ,&lt;ref name=&quot;perplexed8687&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਸਮਰਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਵਿਰੋਧੀ&quot; ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ&quot; ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ&quot; ਅੰਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਟਰੰਪ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]], ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜੋ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ -ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ।&lt;ref&gt;Donald Dawe (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n17|Macauliffe, Max Arthur]], Encyclopedia of Sikhism, Volume III, Harbans Singh (Editor), Punjabi University, Patiala;

The translation of Guru Nanak's ''Janamsakhi'' and his hymns in the Guru Granth Sahib are in Macauliffe's [[iarchive:in.ernet.dli.2015.45269/page/n39|Volume I]], The Sikh Religion (1909)&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jones|first=Kenneth W.|year=1973|title=Ham Hindū Nahīn: Arya Sikh Relations, 1877–1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/456|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=32|issue=3|pages=457–475|doi=10.2307/2052684|jstor=2052684}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਛੇ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ &quot;ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ&quot; ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਜਿਓਰਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ-ਵਰਗੇ &quot;ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ&quot; ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ।&lt;ref name=&quot;Shani2007p30&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ &quot;ਗੈਰ-ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ&quot; ਅਤੇ &quot;ਸ਼ੱਕੀ&quot; ਵਜੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot; /&gt; ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸ਼ੈਕਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ([[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ|ਸਿੰਘ ਸਭਾ]]) ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ &quot;ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਏਕਾਸ਼੍ਵਰਵਾਦ&quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ &quot;ਅਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਬੂਰ ਵਰਗੇ ਅਨੁਵਾਦ&quot; ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।

{{Verse translation|ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ ॥ ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ ॥ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥
&lt;br /&gt;ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਗੁਣ ਵਡਿਆਈਆ ਚਾਰ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿਖਮੁ ਵੀਚਾਰੁ ॥ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜੀਅ ਲੈ ਫਿਰਿ ਦੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜਾਪੈ ਦਿਸੈ ਦੂਰਿ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵੇਖੈ ਹਾਦਰਾ ਹਦੂਰਿ ॥ ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ ॥ ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ॥ ਦੇਦਾ ਦੇ ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ ॥ ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ॥੩॥|Hukmī hovan ākār hukam na kahiā jāī. Hukmī hovan jīa hukam milai vadiāī. Hukmī utam nīch hukam likh dukh sukh pāīah. Iknā hukmī bakhsīs ik hukmī sadā bhavāīah. Hukmai andar sabh ko bāhar hukam na koe. Nānak hukmai je bujhai ta haumai kahai na koe. ॥2॥
&lt;br /&gt;Gāvai ko tāṇ hovai kisai tāṇ. Gāvai ko dāt jāṇai nīsāṇ. Gāvai ko guṇ vadiāīā chār. Gāvai ko vidiā vikham vīchār. Gāvai ko sāj kare tan kheh. Gāvai ko jīa lai fir deh. Gāvai ko jāpai disai dūr. Gāvai ko vekhai hādrā hadūr. Kathnā kathī na āvai tot. Kath kath kathī kotī kot kot. Dedā de laide thak pāhi. Jugā jugantar khāhī khāhi. Hukmī hukam chalāe rāhu. Nānak vigsai veparvāhu.||3|||italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib [[Japji Sahib]] 2–3'' &lt;ref&gt;[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1&amp;g=1&amp;h=1&amp;r=1&amp;t=1&amp;p=0&amp;k=0 Guru Granth Sahib ॥ ੫ ॥], Pages 1–2 of 1430, [http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1 srigranth.org]&lt;/ref&gt;|attr2=Transliteration}}{{Verse translation|'''ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1877)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/cu31924023913217/page/n157 The Adi Granth], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co, pp. 2–5 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
(ਉਸਦੇ) ਹੁਕਮ ਨਾਲ (ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ) ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ (ਹਾਲਾਂਕਿ) ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ (ਆਵਾਗਵਨ ਵਿੱਚ) ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਨਕ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ। [2]&lt;br /&gt;
ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਉਦਾਰਤਾ) ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ (ਆਪਣੇ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। — ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਔਖਾ ਵਿਚਾਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), (ਪਰ) ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ, ਕਹਾਣੀ, ਕਰੋੜਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਬੇਫਿਕਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।|'''ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1909)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45269/page/n289 The Sikh Religion Vol. 1], Max Authur Macauliffe (1909), Clarendon Press, pp. 196–197 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਵਾਗਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।&lt;br /&gt;
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਵਰਣਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ।|italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''|attr2=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''}}
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ, 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ &quot;ਤੂੰ&quot; ਅਤੇ &quot;ਤੂੰ&quot; ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1962 ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ 3HO/ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦੀਆਂ Sikhnet.com ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Lynne_20052&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Title-page_of_'The_Ādi_Granth_-_Or,_the_Holy_Scriptures_of_the_Sikhs'_by_Ernest_Trumpp,_1877.jpg|alt=Title-page of The Ādi Granth: Or, the Holy Scriptures of the Sikhs by Ernest Trumpp, 1877|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ 1877 ਵਿੱਚ ''ਲਿਖੀ ਗਈ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ: ਜਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ'' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੰਨਾ
ਤਸਵੀਰ:English_translation_of_the_opening_lines_of_Guru_Nanak's_Japji_Sahib_composition_by_Max_Arthur_MacAuliffe,_published_in_'The_Sikh_Religion_-_Its_Gurus,_Sacred_Writings_and_Authors'_(volume_1),_1909.jpg|alt=English translation of the opening lines of Guru Nanak's Japji Sahib composition by Max Arthur MacAuliffe, published in The Sikh Religion - Its Gurus, Sacred Writings and Authors (volume 1), 1909|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਆਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਕਿ ''ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ - ਇਟਸ ਗੁਰੂਜ਼, ਸੈਕਰਡ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਆਥਰਜ਼'' (ਜਿਲਦ 1), 1909 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ
&lt;/gallery&gt;

== ਛਪਾਈ ==
ਮੂਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 August 2004 |title=Original copy of holy Guru Granth Sahib at Kartarpur villages |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204141925/https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-date=4 December 2020 |access-date=2023-06-25 |website=Outlook India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|title=Descendants of Arjan Dev have original text|date=2004-08-30|work=The Times of India|access-date=2023-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195812/https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|archive-date=4 April 2019|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kartarpur Bir |url=https://www.sikhmuseum.com/words/granth/granth4.html |access-date=2022-11-04 |website=www.sikhmuseum.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|title=Sodhi Family Asked to Hand over Kartarpuri Bir to SGPC|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; ਸੋਢੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1598 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|title=Sodhis refuse to oblige|last=Singh|first=Varinder|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਇਹ 1430 ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਾਪੀਆਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਕਾਪੀ 1864 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਪੀਆਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Metal-type_print_of_the_Guru_Granth_Sahib_based_upon_the_Kartarpur_Bir,_by_Rai_Sahib_Munshi_Gulab_Singh_and_Sons,_published_by_the_Mufidam_Press,_1899.jpg|thumb|ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਤ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਪੰਨਾ, ਮੁਫੀਦਮ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 1899।]]
ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1868 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Delhi}}&lt;/ref&gt; 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਗੋਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ|ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1871 ਅਤੇ 1895 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, SGPC ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3597073.stm|title=Sikh holy book flown to Canada|last=Jolly|first=Asit|date=2004-04-03|access-date=2010-01-05|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; 9 ਮਈ 1998 ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਅਧਿਕਾਰ SGPC ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/sgpc-should-print-guru-granth-sahib/articleshow/1578025706.cms|title='SGPC should print Guru Granth Sahib'|date=19 August 2001|work=Times of India|access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=19 December 2007 |others=Khalsa Press |title=Punjab Approves Ban on Publishing Saroops by Private Firms |url=https://panthic.org/articles/3754 |access-date=9 May 2025 |website=Panthic }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2006 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2006 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਟਿੰਗ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;[https://www.tribuneindia.com/2006/20060423/punjab1.htm Publishers barred from bringing out Guru Granth Sahib], Varinder Walia, Tribune India, April 23, 2006, Chandigarh&lt;/ref&gt; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਸਪਲਾਇਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://www.uniindia.com/modern-eco-friendly-printing-press-to-print-guru-granth-sahib-at-gurudwara-rakabganj-dsgmc/india/news/1680454.html Modern eco-friendly printing press to print Guru Granth Sahib at Gurudwara Rakabganj: DSGMC], United News of India (July 28, 2019)&lt;/ref&gt; 2007 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸੈੱਟ-ਅੱਪ ਸ਼ੀਟਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਇੰਦਵਾਲ]] ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Eleanor Nesbitt, ''Sikhism: A Very Short Introduction'', {{ISBN|0-19-280601-7}}, [[Oxford University Press]], pp. 40–41&lt;/ref&gt;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਰੇਸੀ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ [[ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ|ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ]] ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Amrik |date=6 September 2023 |title=SGPC decided to establish a press in America and print the holy images of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.punjabnewsexpress.com/punjab/news/sgpc-decided-to-establish-a-press-in-america-and-print-the-holy-images-of-sri-guru-granth-sahib-221221 |access-date=2023-09-07 |website=Punjab News Express}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਰਾਸਤ ==
1938 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ [[ਪਰਲ ਐੱਸ ਬੱਕ|ਪਰਲ ਐਸ. ਬੱਕ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ:&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;{{Blockquote|text=ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਸਦੀ ਤਾਂਘ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਖੇਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਖੋਜੀ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;br&gt;&lt;br&gt;ਸ਼ਾਇਦ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਮਨ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ...|author=Pearl S. Buck|title=quoted in ''Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India'' by Veena R. Howard (2017), page 219}}

==ਸਤਿਕਾਰ==
* [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਸਮੇਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਂ ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀੜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
* [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]]  ਦੇ ਪੁੱਤਰ * [[ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 1762 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੀ।

* [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] , [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਘਰੋਂ ਅਰਦਾਸ ਸੋਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
* [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921), [[ਜੈਤੋ]] (ਅਗਸਤ 1923 ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924), [[ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ|ਗਰੂ ਦਾ ਬਾਗ਼]] (ਅਗਸਤ 1922) ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। 
* [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਤੇ [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਨੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣਾ ਹੁਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦਬ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

* ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਸਵਾ- ਇੰਚੀ ਬੀੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਦਿਵਾਇਆ (ਦਰਅਸਲ ਭੜਕਾਇਆ) ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]]
* [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ]]
* [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗੁਰਸਿੱਖ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==

* [http://www.panjabdigilib.org/ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]
* [http://www.srigranth.org/ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ]
* [https://www.khojgurbani.org/ ਖੋਜ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ]
* [https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php/ ਡੀਆਈਐਸਆਰ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸੂਚਨਾ ਕੇਂਦਰ]
{{Commons category|Guru Granth Sahib|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}}
{{wikisource|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/1}}
{{Sikhism|state=collapsed}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ]]</text>
      <sha1>1d4rwgwz9q9qed65gq3cvchwlxro1dz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839514</id>
      <parentid>839513</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ */</comment>
      <origin>839514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131093" sha1="3a0byl9sun581gxd56ovxls9ftx2ucq" xml:space="preserve">{{Infobox religious text
| name        = ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ
| Predecessor = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| image       = Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg
| caption     = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੱਤਰਾ
| religion    = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
| language    =[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]]&lt;br&gt;([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ|ਇਸਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਲਹਿੰਦਾ]], ਸਥਾਨਕ [[ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ]], [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਂਗਰੂ]], [[ਅਵਧੀ]], [[ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ]], [[ਦੱਖਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਿਨੀ]]), [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]], [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]])&lt;ref&gt;Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass.  Published by SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences.  The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit.  More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sindhi and Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism.  The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;
}}

'''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sri''' '''Guru Granth Sahib''') [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਦਸ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਨ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1708 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ 1430 ਅੰਗਾਂ (ਸਫਿਆਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ke&quot;&gt;{{cite book| last = Keene| first = Michael| title = Online Worksheets| publisher = Nelson Thornes| year = 2003| page = 38| isbn = 0-7487-7159-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;su&quot;&gt;{{cite book|last=Penney|first=Sue|title=Sikhism|publisher=Heinemann|page=14|isbn=0-435-30470-4}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite conference| first = Singh| last = Kashmir| title = SRI GURU GRANTH SAHIB — A JURISTIC PERSON| publisher = Global Sikh Studies| url = http://www.globalsikhstudies.net/articles/iscpapers/Kashmir%20Singh%20-%20SRI%20GURU%20GRANTH%20SAHIB%20-%20A%20Juristic%20Person.doc.| accessdate = 2008-04-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[ਅਰਦਾਸ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book| last = Singh| first = Kushwant| title = A history of the sikhs| publisher = Oxford University Press| year = 2005| isbn = 0-19-567308-5}}&lt;/ref&gt;

'''ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ''' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕਲਨ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1564-1606) ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=su/&gt; ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 29 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;hugh2&quot;&gt;{{cite book|last=Partridge|first=Christopher Hugh|title=Introduction to World Religions|year=2005|page=223}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਨੁਵਾਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;kapoor&quot;&gt;{{cite book|last=Kapoor|first=Sukhbir|title=Guru Granth Sahib: An Advance Study|year=2002|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-8170103219|page=139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britggs1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ 1,430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 5,894 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਲਹਿੰਦਾ, ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], ਬਾਂਗਰੂ, ਅਵਧੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ), ਭੋਜਪੁਰੀ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ, ਬੰਗਾਲੀ, [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Religion and Nationalism in।ndia By Harnik Deol. Published by Routledge, 2000.।SBN 0-415-20108-X, 9780415201087. Page 22. &quot;Remarkably, neither is the Qur'an written in Urdu language, nor are the Hindu scriptures written in Hindi, whereas the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of Sant Bhasha.&quot;&lt;br /&gt;
The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001.।SBN 0-19-513024-3,।SBN 978-0-19-513024-9 Page 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called &quot;Sant Bhasha,&quot; a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern।ndia. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;&lt;br /&gt;
History of Punjabi Literature by Surindar Singh Kohli. Page 48. Published by National Book, 1993.।SBN 81-7116-141-3,।SBN 978-81-7116-141-6. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in Sant Bhasha (saint- language), it appears that some।ndian saint of 16th century&quot;.&lt;br /&gt;
[http://www.sikhs.nl/downloads/English/Introduction%20to%20the%20Guru%20Granth%20Sahib.pdf।ntroduction: Guru Granth Sahib]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. &quot;The Guru Granth Sahib is written in Gurmukhi script. The language, which is most often Sant Bhasha, is very close to Punjabi.।t is well understood all over northern and northwest।ndia and is popular among the wandering holy men. Persian and some local dialects have also been used. Many hymns contain words of different languages and dialects,depending upon the mother tongue of the writer or the language of the region where they were composed.&quot;&lt;br /&gt;
Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000.।SBN 0-7914-4683-2,।SBN 978-0-7914-4683-6. Page 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;br /&gt;
[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism . The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|978-0415201087}}. p. 22. &quot;(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''.&quot;

''The Making of Sikh Scripture'' by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|978-0-19-513024-9}} p. 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;

Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. p. 48. National Book, 1993. {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century....&quot;

Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]], [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]], ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ), ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਰਾਮਾਨੰਦ]], [[ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ|ਨਾਮਦੇਵ]], ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ: [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ]] ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro924&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shapiro|first1=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parrinderp256&quot;&gt;{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Parrinder|year=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=Hamlyn|location=United States|isbn=978-0-87196-129-7|page=256}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦਇਆ, ਪਿਆਰ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;brekke673&quot;&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, pp. 673, 675, 672–686&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xxxiv–xli&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] (ਮੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 40, 157&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, p. 44&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, p. 675&lt;/ref&gt;{{Sikhism sidebar}}[[ਸਿੱਖ]] ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ &quot;ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=11 September 2020 |title=The Digital Sikh Manuscript MS 241 and the journey from Punjab to Leicester |url=https://ourhistory.le.ac.uk/2020/09/11/the-digital-sikh-manuscript-ms-241-and-the-journey-from-punjab-to-leicester/ |access-date=4 December 2025 |website=University of Leicester |quote=(5) As the Sikhs consider the Guru Granth Sahib as a ‘Living Guru’ the so-called pages are referred to as ''angs'' or limbs hence representing the living body.}}&lt;/ref&gt;{{Guru Granth Sahib sidebar}}

== ਮਹੱਤਤਾ ==
[[File:Guru Granth Sahib.jpg|250px|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਹਿਨੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਹਨ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਭਜਨ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=46}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਭਾਈਚਾਰਾ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=50}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ - ਕੋਲ ਭਜਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਥੀ (ਖਜੂਰ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p33&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 1991 57–58&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|access-date=18 December 2011|year=1991|publisher=Oxford University Press|pages=57–58, 294–295}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।{{blockquote|ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰਾ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਹਿਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਘਰ ਹਨ।| ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 248 ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ}}ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਤਨ ਤੋਂ ਕਈ ਡਰਾਫਟ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p332&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p129&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1245 ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਗਭਗ 1599 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੋਵਾਲ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1600), ਵਣਜਾਰਾ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1601) ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1603) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1292&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ([[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ|ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p333&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ ਸਨ।
[[ਤਸਵੀਰ:Folio_from_the_Jalandhar_recension_of_the_Goindwal_Pothi.jpg|thumb|16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸੰਸਕਰਨ ਤੋਂ ਫੋਲੀਓ]]
ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਰਿਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਸਮੇਤ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDnCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=36–38}}&lt;/ref&gt;

ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1293&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ।

== ਸੰਸਕਰਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Kartarpur_Bir_(manuscript_or_codex)_of_the_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ''ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ'' ਦੀ ਤਸਵੀਰ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ]] ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:19th_century_manuscript_copy,_1704_CE_Guru_Granth_Sahib,_Schoyen_Collection_Norway.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ੋਏਨ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਨਾਰਵੇ) ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ।]]
1604 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ]] ਪਹਿਲੇ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 45–46&lt;/ref&gt; [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਲਈ ''ਰਾਗ'' ਸੁਰਾਂ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1704 ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ 1707 ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਪੀ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ '''ਦਸਵੇਂ ਪਾਦਸਾਹ ਕਾ ਗ੍ਰੰਥ''&lt;nowiki/&gt;' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ===
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ]] ਸੰਪਰਦਾ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Jasjit|date=July 2014|title=The Guru's Way: Exploring Diversity Among British Khalsa Sikhs|url=http://dx.doi.org/10.1111/rec3.12111|journal=Religion Compass|volume=8|issue=7|pages=209–219|doi=10.1111/rec3.12111|issn=1749-8171|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ &quot;ਦਰਬਾਰ&quot; ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ। ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਪੁਰਾਣ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਦਸਮ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਘਾਸਣ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ ===
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਤਲਵਾਰਾਂ]], ਖੰਜਰ, [[ਚੱਕਰਮ|ਜੰਗੀ ਕੋਇਤਾਂ]] ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਜੰਗੀ ਭਾਵਨਾ]] ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ''&lt;ref name=&quot;Singh 39–59&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸੈਫ਼, ਵਕਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ (ਤੁਲਵਾਰ), ਤੀਰ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;Singh, Kamalroop.&lt;/ref&gt; ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,

&lt;poem&gt;ਅਸ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ ॥ 
ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ ॥੩॥&lt;/poem&gt;

[[ਕਿਰਪਾਨ]], [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]], ਤਲਵਾਰ, ਕੁਹਾੜਾ, ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਤੀਰ। ਸੈਫ਼, ਖੰਜਰ, ਬਰਛਾ: ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ]] (ਸੰਤ) ਹਨ।

(ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)

ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 39–592&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ==
{{main|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ}}
[[ਤਸਵੀਰ:The_3_Sikh_Granths_(Ad_-_Dasam_-_Sarbloh)_placed_together_being_recited,_Nanded,_Maharashtra.png|thumb|3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਦਿ - ਦਸਮ - ਸਰਬਲੋਹ) ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|location=London}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸਤਵਨ'' (7) ਅਤੇ ''ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਨ'' (10) ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Anurag|date=December 2018|title=Punjab: Cradle of Indian Civilization and Khalsa of Guru Gobind Singh|url=https://ggscw.ac.in/Downloads/Gyankosh%20Vol%201.pdf|journal=Gyankosh: An Interdisciplinary e-Journal|volume=1|pages=29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Singh, Pashaura.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ''ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ'' (ਸੰਤਾਂ) ਅਤੇ ਦੋ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭੱਟਾਂ (ਭੱਟਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro9242&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt; ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ''ਭਗਤਾਂ'' ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: 
{{Columns-list|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ:
* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] (974)
* [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (62)
* [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] (907)
* [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] (679)
*[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (2218)
*[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (116)
ਭਗਤ:
* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] (541)
* [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵਾ]] (2)
* [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] (60)
* [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] (5)
* [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] (41)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (6)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (1)
ਭੱਟ:
* [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] (1)
* [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] (13)
* [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] (8)
* [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] (54)
* [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] (14)
* [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] (16)
* [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] (3)
ਪੀਰ:
* [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] (134)
*[[ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] (2)
*[[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] (3)
* [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] (4)
ਗੁਰਸਿੱਖ:
* [[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ]] (4)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (8)
* [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] (12)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (10)
* ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ (53)}}

=== ਰਾਗ ===
{{Pie chart|value9|caption=ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ|other=yes|label1=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|value1=16.53|color1=#808000|label2=ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|value2=1.10|color2=#00FF00|label3=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|value3=15.38|color3=#DAFF00|label4=ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ|value4=11.52|color4=#000080|label5=ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|value5=32.63|color5=#00DAFF|label6=|value6=|color6=|label7=|value7=|value8=5.92|label8=ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|color7=|color8=#F4C430}}ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। 31 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ,ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ 4 ਲਾਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1430 ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-
{{div col}}
*ਤਤਕਰਾ
*ਨਿਤਨੇਮ (1-13)
*ਸਿਰੀ ਰਾਗ (14-93)
*ਮਾਝ ਰਾਗੁ (94-150)
*ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ (151-346) 
*ਆਸਾ ਰਾਗੁ (347-488)
*ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ (489-526)
*ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗੁ (527-536)
*ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ (537-556)
*ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ (557-594)
*ਸੋਰਠ ਰਾਗੁ (595-659)
*ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ (660-695)
*ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗੁ (696-710)
*ਟੋਡੀ ਰਾਗੁ (711-718)
*ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗੁ (719-720)
*ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ (721-727)
*ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ (728-794)
*ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ (795-858)
*ਗੌਂਡ ਰਾਗੁ (854-875)
*ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (876-974)
*ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗੁ (975-983)
*ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗੁ (984-988)
*ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ (989-1106)
*ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ (1107-1117)
*ਕੇਦਾਰ ਰਾਗੁ (1118-1124)
*ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ(1125-1167)
*ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ (1158-1196)
*ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ (1197-1253)
*ਮਲਾਰ ਰਾਗੁ (1254-1293)
*ਕਾਨੜਾ ਰਾਗੁ (1294-1318)
*ਕਲਿਆਣ ਰਾਗੁ (1319-1326)
*ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ (1327-1351)
*ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗੁ (1352-1353)
*ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ (1353-1360)
*ਗਾਥਾ,ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ (1360-1364)
*ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ (1364-1377)
*ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ (1377-1384)
*ਸਵੱਈਏ (1385-1409)
*ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੌਂ ਵਧੀਕ (1410-1429)
*ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ (1429-1430){{div col end}}

=== ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ===
ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ 349 ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਭੀ ਹਨ।
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ
! ਭਗਤ !! ਸ਼ਬਦ !! ਭਗਤ !!ਸ਼ਬਦ
|-
|[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224|| [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]]||2
|-
|[[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61||[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 (ਸਿਰਫ਼ ਤੁਕ)
|-
|[[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40||[[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]]||	3||[[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3||[[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2||[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3
|-
|||||ਜੋੜ||352

|}
		 				 		
ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]] ਦੀਆਂ 3 ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]] ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਭੀ ਹਨ:- 

* ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ = 243 (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਭੀ ਕੁਝ) 
* ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ = 130 ਸਲੋਕ ਹਨ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ
|-
|[[ਹਰਿ]]|| 8344|||ਰਾਮ|| 2533|||[[ਪ੍ਰਭੂ]]|| 1371
|-
|ਗੋਪਾਲ|| 491|||ਗੋਬਿੰਦ|| 475|||[[ਪਰਮਾਤਮਾ]]|| 324
|-
|ਕਰਤਾ|| 228|||ਠਾਕੁਰ|| 216|||ਦਾਤਾ|| 151
|-
|ਪਰਮੇਸ਼ਰ|| 139|||ਮੁਰਾਰੀ|| 97|||[[ਨਰਾਇਣ|ਨਾਰਾਇਣ]]|| 89
|-
|ਅੰਤਰਜਾਮੀ|| 61|||ਜਗਦੀਸ|| 60|||ਸਤਿਨਾਮ|| 59
|-
|ਮੋਹਨ|| 54|||[[ਅੱਲਾਹ|ਅੱਲਾ]]|| 46|||[[ਭਗਵਾਨ]]|| 30
|-
|ਨਿਰੰਕਾਰ|| 29|||ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|| 22|||[[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]]|| 13
|}

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ 1661/1 ਅਗਸਤ 1604 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 7000 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ 15 ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 974 ਪਤਰੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ 12”x8”ਅਕਾਰ ਦੇ 1948 ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।

=== ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ===
19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:

* ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਕਸਾਰ &quot;ਮਾਤਾ ਪਰੰਪਰਾ&quot; ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੋਡੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵਾਧੂ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੇਖਿਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੰਦ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
* ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਇ ਐਮਐਸ, ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਐਮਐਸ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਮਐਸ 1245 ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 1642 ਅਤੇ 1692 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ 27 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੋਥੀ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ।
* ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।
* ਚੌਥਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੀਜੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿਓਲ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਸਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਚੌਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਜਗਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ (ਹਥਲਿਖਤ) ਦਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੋਂ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਰਚਨਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Large-sized_Guru_Granth_Sahib_manuscript_that_was_handwritten_by_Pratap_Singh_Giani_and_completed_in_1908_C.E._03.jpg|right|thumb|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਹਿੱਸਾ]]
ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਮਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਫੈਲਾਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ &quot;ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ&quot; ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ - ਵਿਸਮਦ - ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਰਾਗਾਂ&lt;ref name=&quot;kerry&quot;&gt;{{Cite book|deadurl=Kerry Brown (historian)}}&lt;/ref&gt; ਦੁਆਰਾ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

# ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]], [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰਹਿਰਾਸ|ਸੋ ਧਾਰ]] ( ਰਹਿਰਾਸ ) ਅਤੇ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ|ਸੋਹਿਲਾ]] ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ;
# ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਰਾਗਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ)।
# ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗਾਥਾ, ਫੂੰਹੇ, ਅਤੇ ਚੌਬੋਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕਬੀਰ ਦਾ [[ਦੋਹਾ|ਸ਼ਲੋਕਾ]], ਫਰੀਦ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ|11 ਭੱਟਾਂ]] ਦੇ ਸਵਈਏ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਭਦੁਆਰ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਰਾਗਲੋ (ਮੁੰਦਾਵਣੀ), ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ [[ਰਾਗਮਾਲਾ|ਰਾਗ]] (ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਵਾਲਾ ਪੋਸਟ ਰਾਗ ਭਾਗ।

[[ਰਾਗ]] ਸ਼ਬਦ &quot;ਰੰਗ&quot; ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਰਾਗ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਔਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਮੂਡ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਸੁਰੀਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ [[ਸੁਰ|ਸਵਰਾਂ ਦੇ]] ਜ਼ਬੂਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੈਮਾਨੇ ਜਾਂ ਢੰਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਰਾਗਮਾਲਾ]] (ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਚਨਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:

{{Div col|colwidth=15em}}
# ਆਸਾ (8)
# ਗੁਜਰੀ (10)
# ਗੌਰੀ ਦੀਪਾਕੀ (12)
# ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ (13)
# ਗੌਰੀ ਗਰੀਬੀ (13)
# ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ (14)
# ਮਾਝ (94)
#ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ (151)
#ਗਉੜੀ ਰਾਗ (151)
#ਗਉੜੀ ਦਖਣੀ (152)
#ਗਉੜੀ ਚੇਤੇ (154)
# ਗੌਰੀ ਬੈਰਾਗਨ (155)
#ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਾਕੀ (157)
#ਗਉੜੀ ਮਾਝ (172)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਵਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਸੋਰਠ (330)
# ਆਸਾ ਕਾਫੀ (365)
# [[ਆਸਾਵਰੀ]] (369)
# ਆਸਾ ਆਸਵਰੀ (409)
# ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ (527)
# [[ਬਿਹਾਗੜਾ|ਬਿਹਾਗੜਾ]] (537)
# ਵਡਹੰਸ (557)
# ਵਡਹੰਸ ਦਖਣੀ (580)
# ਸੋਰਠ (ਰਾਗ) (595)
# ਜੈਤਸਰੀ (696)
# ਟੋਡੀ (ਰਾਗ) (711)
# ਬੈਰਾਰੀ (719)
# ਤਿਲੰਗ (721)
# ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ (726)
# ਸੂਹੀ (ਰਾਗ) (728)
# ਸੂਹੀ ਕਾਫੀ (751)
# ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ (793)
# [[ਬਿਲਾਵਲ]] (795)
#ਬਿਲਾਵਲ ਦਖਣੀ (843)
# ਗੋਂਡ (ਰਾਗ) (859)
#ਬਿਲਾਵਲ ਗਾਊਂਡ (874)
# [[ਰਾਮਕਲੀ]] (876)
# ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ (907)
# ਨਟ ਨਰਾਇਣ (975)
# ਅਖਰੋਟ (975)
# ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ (984)
# ਮਾਰਵਾ (ਰਾਗ) ਮਾਰੂ (989)
# ਮਾਰੂ ਕਾਫੀ (1014)
# ਮਾਰੂ ਦਖਣੀ (1033)
# ਤੁਖਾਰੀ (1107)
# [[ਕੇਦਾਰ (ਰਾਗ)|ਕੇਦਾਰਾ]] (1118)
# [[ਭੈਰਵ_(ਰਾਗ)|ਭੈਰੋ]] (1125)
# ਬਸੰਤ (ਰਾਗ) (1168)
# ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ (1170)
# [[ਸਾਰੰਗ_(ਰਾਗਾਂ ਦਾ_ਪਰਿਵਾਰ)|ਸਾਰੰਗ]] (1197)
# ਮਲਹਾਰ (1254)
# ਕਨੜਾ ਰਾਗ (1294)
# ਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗ(1319)
# ਕਲਿਆਣ ਭੋਪਾਲੀ (1321)
# ਪਾਰਬਤੀ ਬਿਭਾਸ (1327)
# ਪਾਰਭਾਤੀ (1327)
# ਪਾਰਬਤੀ ਦਖਣੀ (1344)
# ਬਿਭਾਸ ਪਾਰਭਾਤੀ (1347)
# ਜੈਜਾਵੰਤੀ (1352){{Div col end}}

=== ਹੋਰ ਆਵਰਤੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ===
ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ (ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਆਵਰਤੀ [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] (ਲੰਬੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), [[ਛੰਦ]] (ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਛੰਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਅਸ਼ਟਪਾਦੀਆਨ (ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਪ), ਪਹਿਰੇ (ਦਿਨ ਦੇ [[ਪਹਰੇ|ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ]] 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਜਾਂ ਵਾਰ ਸਤਿ (ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਬਾਰਾ ਮਹਾਂ (ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਥਿਥੀ (ਪੰਦਰਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰੀਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਥੀਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਗ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

=== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ]]
1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ]] &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ&quot; ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ, ਨਰਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਦੀ ਪੋਥੀ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ-ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ, ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;britggs12&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ, ਸ਼ਬਦ, ਬਣਤਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ&quot;, ਇਸਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲਿਖਤ ਦੀ ਗਲਤ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ&quot; ਨੂੰ &quot;ਬੇਈਮਾਨ&quot; (ਬੇਈਮਾਨ, ਬੁਰਾਈ) ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;eosramrai&quot;&gt;Gurucharan Singh Anand (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n477|Ram Rai]], Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

=== ਪਾਠ ===
ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਖ਼ਤ (ਸਿੰਘਾਸਣ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chaur_sahib ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ] (ਪੰਖਾ ਵਿਸਕ) ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਹੇਠ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ।

=== ਰਸਮਾਂ ===
{{Multiple image
| align             = right
| image1            = 2017 sukhasan ritual palki palanquin for Guru Granth Sahib every night, Golden temple Amritsar.jpg
| width1            = 159
| alt1              = 
| caption1          = 
| image2            = Palki sahib, the palanquin carrying the Adi Granth.jpg
| width2            = 180
| alt2              = 
| caption2          = 
| footer            = ਖੱਬੇ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 'ਸੁਖਾਸਨ' ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਾਲਕੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ: ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਪਾਲਕੀ (&quot;ਪ੍ਰਕਾਸ਼&quot;)।
}}

[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਸਮਾਪਤੀ ਰਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( ਸੁਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਆਰਾਮ&quot;, ਆਸਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਸਥਿਤੀ&quot;)। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤੀ [[ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ [[ਅਰਦਾਸ|ਅਰਦਾਸਾਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਲਕੀ (ਪਾਲਕੀ) ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ngks812&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; 
* ਉਦਘਾਟਨੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਰੋਸ਼ਨੀ&quot;। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰ ਆਸਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਪੰਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਪੰਨਾ ਦਿਨ ਦਾ ਮੁਖਵਾਕ (ਜਾਂ ਵਾਕ ) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਮਿਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ &quot;ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ&quot; ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਮਿਰਵੋਲਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਸਮੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ &quot;ਅਰਥਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ&quot; ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਅਨੁਵਾਦ ==
ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਨੇ]] 1877 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।&lt;ref&gt;[[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n8|The Adi Granth]], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co., London; Notes: In this 876 pages publication, Trumpp's translation starts at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n155|page 156]], while philological notes on the language of the Sikh scripture start at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n139|page 140]]&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ &quot;ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ&quot;। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੰਦਰਭ ਕਾਰਜ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਅਕਸ਼ਯਾ ਕੁਮਾਰ, ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ &quot;ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਪੁਨਰ-ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ,&lt;ref name=&quot;perplexed8687&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਸਮਰਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਵਿਰੋਧੀ&quot; ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ&quot; ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ&quot; ਅੰਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਟਰੰਪ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]], ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜੋ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ -ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ।&lt;ref&gt;Donald Dawe (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n17|Macauliffe, Max Arthur]], Encyclopedia of Sikhism, Volume III, Harbans Singh (Editor), Punjabi University, Patiala;

The translation of Guru Nanak's ''Janamsakhi'' and his hymns in the Guru Granth Sahib are in Macauliffe's [[iarchive:in.ernet.dli.2015.45269/page/n39|Volume I]], The Sikh Religion (1909)&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jones|first=Kenneth W.|year=1973|title=Ham Hindū Nahīn: Arya Sikh Relations, 1877–1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/456|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=32|issue=3|pages=457–475|doi=10.2307/2052684|jstor=2052684}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਛੇ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ &quot;ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ&quot; ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਜਿਓਰਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ-ਵਰਗੇ &quot;ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ&quot; ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ।&lt;ref name=&quot;Shani2007p30&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ &quot;ਗੈਰ-ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ&quot; ਅਤੇ &quot;ਸ਼ੱਕੀ&quot; ਵਜੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot; /&gt; ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸ਼ੈਕਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ([[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ|ਸਿੰਘ ਸਭਾ]]) ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ &quot;ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਏਕਾਸ਼੍ਵਰਵਾਦ&quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ &quot;ਅਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਬੂਰ ਵਰਗੇ ਅਨੁਵਾਦ&quot; ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।

{{Verse translation|ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ ॥ ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ ॥ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥
&lt;br /&gt;ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਗੁਣ ਵਡਿਆਈਆ ਚਾਰ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿਖਮੁ ਵੀਚਾਰੁ ॥ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜੀਅ ਲੈ ਫਿਰਿ ਦੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜਾਪੈ ਦਿਸੈ ਦੂਰਿ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵੇਖੈ ਹਾਦਰਾ ਹਦੂਰਿ ॥ ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ ॥ ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ॥ ਦੇਦਾ ਦੇ ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ ॥ ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ॥੩॥|Hukmī hovan ākār hukam na kahiā jāī. Hukmī hovan jīa hukam milai vadiāī. Hukmī utam nīch hukam likh dukh sukh pāīah. Iknā hukmī bakhsīs ik hukmī sadā bhavāīah. Hukmai andar sabh ko bāhar hukam na koe. Nānak hukmai je bujhai ta haumai kahai na koe. ॥2॥
&lt;br /&gt;Gāvai ko tāṇ hovai kisai tāṇ. Gāvai ko dāt jāṇai nīsāṇ. Gāvai ko guṇ vadiāīā chār. Gāvai ko vidiā vikham vīchār. Gāvai ko sāj kare tan kheh. Gāvai ko jīa lai fir deh. Gāvai ko jāpai disai dūr. Gāvai ko vekhai hādrā hadūr. Kathnā kathī na āvai tot. Kath kath kathī kotī kot kot. Dedā de laide thak pāhi. Jugā jugantar khāhī khāhi. Hukmī hukam chalāe rāhu. Nānak vigsai veparvāhu.||3|||italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib [[Japji Sahib]] 2–3'' &lt;ref&gt;[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1&amp;g=1&amp;h=1&amp;r=1&amp;t=1&amp;p=0&amp;k=0 Guru Granth Sahib ॥ ੫ ॥], Pages 1–2 of 1430, [http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1 srigranth.org]&lt;/ref&gt;|attr2=Transliteration}}{{Verse translation|'''ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1877)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/cu31924023913217/page/n157 The Adi Granth], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co, pp. 2–5 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
(ਉਸਦੇ) ਹੁਕਮ ਨਾਲ (ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ) ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ (ਹਾਲਾਂਕਿ) ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ (ਆਵਾਗਵਨ ਵਿੱਚ) ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਨਕ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ। [2]&lt;br /&gt;
ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਉਦਾਰਤਾ) ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ (ਆਪਣੇ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। — ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਔਖਾ ਵਿਚਾਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), (ਪਰ) ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ, ਕਹਾਣੀ, ਕਰੋੜਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਬੇਫਿਕਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।|'''ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1909)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45269/page/n289 The Sikh Religion Vol. 1], Max Authur Macauliffe (1909), Clarendon Press, pp. 196–197 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਵਾਗਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।&lt;br /&gt;
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਵਰਣਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ।|italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''|attr2=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''}}
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ, 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ &quot;ਤੂੰ&quot; ਅਤੇ &quot;ਤੂੰ&quot; ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1962 ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ 3HO/ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦੀਆਂ Sikhnet.com ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Lynne_20052&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Title-page_of_'The_Ādi_Granth_-_Or,_the_Holy_Scriptures_of_the_Sikhs'_by_Ernest_Trumpp,_1877.jpg|alt=Title-page of The Ādi Granth: Or, the Holy Scriptures of the Sikhs by Ernest Trumpp, 1877|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ 1877 ਵਿੱਚ ''ਲਿਖੀ ਗਈ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ: ਜਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ'' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੰਨਾ
ਤਸਵੀਰ:English_translation_of_the_opening_lines_of_Guru_Nanak's_Japji_Sahib_composition_by_Max_Arthur_MacAuliffe,_published_in_'The_Sikh_Religion_-_Its_Gurus,_Sacred_Writings_and_Authors'_(volume_1),_1909.jpg|alt=English translation of the opening lines of Guru Nanak's Japji Sahib composition by Max Arthur MacAuliffe, published in The Sikh Religion - Its Gurus, Sacred Writings and Authors (volume 1), 1909|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਆਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਕਿ ''ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ - ਇਟਸ ਗੁਰੂਜ਼, ਸੈਕਰਡ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਆਥਰਜ਼'' (ਜਿਲਦ 1), 1909 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ
&lt;/gallery&gt;

== ਛਪਾਈ ==
ਮੂਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 August 2004 |title=Original copy of holy Guru Granth Sahib at Kartarpur villages |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204141925/https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-date=4 December 2020 |access-date=2023-06-25 |website=Outlook India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|title=Descendants of Arjan Dev have original text|date=2004-08-30|work=The Times of India|access-date=2023-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195812/https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|archive-date=4 April 2019|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kartarpur Bir |url=https://www.sikhmuseum.com/words/granth/granth4.html |access-date=2022-11-04 |website=www.sikhmuseum.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|title=Sodhi Family Asked to Hand over Kartarpuri Bir to SGPC|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; ਸੋਢੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1598 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|title=Sodhis refuse to oblige|last=Singh|first=Varinder|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਇਹ 1430 ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਾਪੀਆਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਕਾਪੀ 1864 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਪੀਆਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Metal-type_print_of_the_Guru_Granth_Sahib_based_upon_the_Kartarpur_Bir,_by_Rai_Sahib_Munshi_Gulab_Singh_and_Sons,_published_by_the_Mufidam_Press,_1899.jpg|thumb|ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਤ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਪੰਨਾ, ਮੁਫੀਦਮ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 1899।]]
ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1868 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Delhi}}&lt;/ref&gt; 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਗੋਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ|ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1871 ਅਤੇ 1895 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, SGPC ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3597073.stm|title=Sikh holy book flown to Canada|last=Jolly|first=Asit|date=2004-04-03|access-date=2010-01-05|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; 9 ਮਈ 1998 ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਅਧਿਕਾਰ SGPC ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/sgpc-should-print-guru-granth-sahib/articleshow/1578025706.cms|title='SGPC should print Guru Granth Sahib'|date=19 August 2001|work=Times of India|access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=19 December 2007 |others=Khalsa Press |title=Punjab Approves Ban on Publishing Saroops by Private Firms |url=https://panthic.org/articles/3754 |access-date=9 May 2025 |website=Panthic }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2006 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2006 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਟਿੰਗ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;[https://www.tribuneindia.com/2006/20060423/punjab1.htm Publishers barred from bringing out Guru Granth Sahib], Varinder Walia, Tribune India, April 23, 2006, Chandigarh&lt;/ref&gt; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਸਪਲਾਇਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://www.uniindia.com/modern-eco-friendly-printing-press-to-print-guru-granth-sahib-at-gurudwara-rakabganj-dsgmc/india/news/1680454.html Modern eco-friendly printing press to print Guru Granth Sahib at Gurudwara Rakabganj: DSGMC], United News of India (July 28, 2019)&lt;/ref&gt; 2007 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸੈੱਟ-ਅੱਪ ਸ਼ੀਟਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਇੰਦਵਾਲ]] ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Eleanor Nesbitt, ''Sikhism: A Very Short Introduction'', {{ISBN|0-19-280601-7}}, [[Oxford University Press]], pp. 40–41&lt;/ref&gt;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਰੇਸੀ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ [[ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ|ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ]] ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Amrik |date=6 September 2023 |title=SGPC decided to establish a press in America and print the holy images of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.punjabnewsexpress.com/punjab/news/sgpc-decided-to-establish-a-press-in-america-and-print-the-holy-images-of-sri-guru-granth-sahib-221221 |access-date=2023-09-07 |website=Punjab News Express}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਰਾਸਤ ==
1938 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ [[ਪਰਲ ਐੱਸ ਬੱਕ|ਪਰਲ ਐਸ. ਬੱਕ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ:&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;{{Blockquote|text=ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਸਦੀ ਤਾਂਘ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਖੇਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਖੋਜੀ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;br&gt;&lt;br&gt;ਸ਼ਾਇਦ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਮਨ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ...|author=Pearl S. Buck|title=quoted in ''Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India'' by Veena R. Howard (2017), page 219}}

==ਸਤਿਕਾਰ==
* [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਸਮੇਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਂ ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀੜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
* [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]]  ਦੇ ਪੁੱਤਰ * [[ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 1762 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੀ।

* [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] , [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਘਰੋਂ ਅਰਦਾਸ ਸੋਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
* [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921), [[ਜੈਤੋ]] (ਅਗਸਤ 1923 ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924), [[ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ|ਗਰੂ ਦਾ ਬਾਗ਼]] (ਅਗਸਤ 1922) ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। 
* [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਤੇ [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਨੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣਾ ਹੁਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦਬ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

* ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਸਵਾ- ਇੰਚੀ ਬੀੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਦਿਵਾਇਆ (ਦਰਅਸਲ ਭੜਕਾਇਆ) ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]]
* [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ]]
* [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗੁਰਸਿੱਖ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==

* [http://www.panjabdigilib.org/ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]
* [http://www.srigranth.org/ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ]
* [https://www.khojgurbani.org/ ਖੋਜ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ]
* [https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php/ ਡੀਆਈਐਸਆਰ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸੂਚਨਾ ਕੇਂਦਰ]
{{Commons category|Guru Granth Sahib|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}}
{{wikisource|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/1}}
{{Sikhism|state=collapsed}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ]]</text>
      <sha1>3a0byl9sun581gxd56ovxls9ftx2ucq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839515</id>
      <parentid>839514</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ */</comment>
      <origin>839515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="131055" sha1="l6pmvgv2hpx0wzxb4djrss8ovbbw3nn" xml:space="preserve">{{Infobox religious text
| name        = ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ
| Predecessor = [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]]
| image       = Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg
| caption     = [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਪੱਤਰਾ
| religion    = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]
| language    =[[ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]]&lt;br&gt;([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ|ਇਸਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਲਹਿੰਦਾ]], ਸਥਾਨਕ [[ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ]], [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਂਗਰੂ]], [[ਅਵਧੀ]], [[ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ]], [[ਦੱਖਿਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੱਖਿਨੀ]]), [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]], [[ਸਿੰਧੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਿੰਧੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਾਰਵਾੜੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]])&lt;ref&gt;Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass.  Published by SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences.  The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit.  More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sindhi and Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism.  The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;
}}

'''ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sri''' '''Guru Granth Sahib''') [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਦਸ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਨ 1469 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1708 ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਬਾਣੀ ਦਾ 1430 ਅੰਗਾਂ (ਸਫਿਆਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿਸਥਾਰਮਈ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ke&quot;&gt;{{cite book| last = Keene| first = Michael| title = Online Worksheets| publisher = Nelson Thornes| year = 2003| page = 38| isbn = 0-7487-7159-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;su&quot;&gt;{{cite book|last=Penney|first=Sue|title=Sikhism|publisher=Heinemann|page=14|isbn=0-435-30470-4}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਬਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite conference| first = Singh| last = Kashmir| title = SRI GURU GRANTH SAHIB — A JURISTIC PERSON| publisher = Global Sikh Studies| url = http://www.globalsikhstudies.net/articles/iscpapers/Kashmir%20Singh%20-%20SRI%20GURU%20GRANTH%20SAHIB%20-%20A%20Juristic%20Person.doc.| accessdate = 2008-04-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; [[ਅਰਦਾਸ]] ਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਬੰਧਨਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book| last = Singh| first = Kushwant| title = A history of the sikhs| publisher = Oxford University Press| year = 2005| isbn = 0-19-567308-5}}&lt;/ref&gt;

'''ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ''' ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕਲਨ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1564-1606) ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਸੀ, ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਬੀੜ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=su/&gt; ਇਸ ਦਾ ਸੰਕਲਨ 29 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ]] ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] ਨੇ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;hugh2&quot;&gt;{{cite book|last=Partridge|first=Christopher Hugh|title=Introduction to World Religions|year=2005|page=223}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਦੂਜਾ ਅਨੁਵਾਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;kapoor&quot;&gt;{{cite book|last=Kapoor|first=Sukhbir|title=Guru Granth Sahib: An Advance Study|year=2002|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-8170103219|page=139}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;britggs1&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ 1,430 ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਅਤੇ 5,894 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ 31 ਮੁੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਲਹਿੰਦਾ, ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]], ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ([[ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ]], ਬਾਂਗਰੂ, ਅਵਧੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਿੰਦੀ), ਭੋਜਪੁਰੀ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ, ਮਾਰਵਾੜੀ, ਬੰਗਾਲੀ, [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ ਆਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Religion and Nationalism in।ndia By Harnik Deol. Published by Routledge, 2000.।SBN 0-415-20108-X, 9780415201087. Page 22. &quot;Remarkably, neither is the Qur'an written in Urdu language, nor are the Hindu scriptures written in Hindi, whereas the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of Sant Bhasha.&quot;&lt;br /&gt;
The making of Sikh scripture by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001.।SBN 0-19-513024-3,।SBN 978-0-19-513024-9 Page 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called &quot;Sant Bhasha,&quot; a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern।ndia. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;&lt;br /&gt;
History of Punjabi Literature by Surindar Singh Kohli. Page 48. Published by National Book, 1993.।SBN 81-7116-141-3,।SBN 978-81-7116-141-6. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in Sant Bhasha (saint- language), it appears that some।ndian saint of 16th century&quot;.&lt;br /&gt;
[http://www.sikhs.nl/downloads/English/Introduction%20to%20the%20Guru%20Granth%20Sahib.pdf।ntroduction: Guru Granth Sahib]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}. &quot;The Guru Granth Sahib is written in Gurmukhi script. The language, which is most often Sant Bhasha, is very close to Punjabi.।t is well understood all over northern and northwest।ndia and is popular among the wandering holy men. Persian and some local dialects have also been used. Many hymns contain words of different languages and dialects,depending upon the mother tongue of the writer or the language of the region where they were composed.&quot;&lt;br /&gt;
Songs of the Saints from the Adi Granth By Nirmal Dass. Published by SUNY Press, 2000.।SBN 0-7914-4683-2,।SBN 978-0-7914-4683-6. Page 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahaskrit. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;br /&gt;
[http://www.sikhwomen.com/sikhism/scriptures/ggs/index.htm Sikhism . The Guru Granth Sahib (GGS)] By Harjinder Singh. &quot;The Guru Granth Sahib also contains hymns which are written in a language known as Sahiskriti as well as Sant Bhasha, it also contains many Persian and Sanskrit words throughout.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Harnik Deol, ''Religion and Nationalism in India''. Routledge, 2000. {{ISBN|978-0415201087}}. p. 22. &quot;(...) the compositions in the Sikh holy book, Adi Granth, are a melange of various dialects, often coalesced under the generic title of ''Sant Bhasha''.&quot;

''The Making of Sikh Scripture'' by Gurinder Singh Mann. Published by Oxford University Press US, 2001. {{ISBN|978-0-19-513024-9}} p. 5. &quot;The language of the hymns recorded in the Adi Granth has been called ''Sant Bhasha,'' a kind of lingua franca used by the medieval saint-poets of northern India. But the broad range of contributors to the text produced a complex mix of regional dialects.&quot;

Surindar Singh Kohli, ''History of Punjabi Literature''. p. 48. National Book, 1993. {{ISBN|978-81-7116-141-6}}. &quot;When we go through the hymns and compositions of the Guru written in ''Sant Bhasha'' (saint-language), it appears that some Indian saint of 16th century....&quot;

Nirmal Dass, ''Songs of the Saints from the Adi Granth''. SUNY Press, 2000. {{ISBN|978-0-7914-4683-6}}. p. 13. &quot;Any attempt at translating songs from the Adi Granth certainly involves working not with one language, but several, along with dialectical differences. The languages used by the saints range from Sanskrit; regional Prakrits; western, eastern and southern Apabhramsa; and Sahiskriti. More particularly, we find sant bhasha, Marathi, Old Hindi, central and Lehndi Panjabi, Sgettland Persian. There are also many dialects deployed, such as Purbi Marwari, Bangru, Dakhni, Malwai, and Awadhi.&quot;&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ: [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]], [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]], [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]], [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]], ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ), ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਰਾਮਾਨੰਦ]], [[ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ|ਨਾਮਦੇਵ]], ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ: [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ]] ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro924&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shapiro|first1=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parrinderp256&quot;&gt;{{cite book|last=Parrinder|first=Geoffrey|author-link=Geoffrey Parrinder|year=1971|title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=Hamlyn|location=United States|isbn=978-0-87196-129-7|page=256}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦਇਆ, ਪਿਆਰ, ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;brekke673&quot;&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, pp. 673, 675, 672–686&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), ''Teachings of the Sikh Gurus'', Routledge, {{ISBN|978-0415266048}}, pp. xxxiv–xli&lt;/ref&gt; ਜਦੋਂ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨੈਤਿਕ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] (ਮੰਦਰ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 40, 157&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, p. 44&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Torkel Brekke (2014), ''Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions'' (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0521450386}}, p. 675&lt;/ref&gt;{{Sikhism sidebar}}[[ਸਿੱਖ]] ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ &quot;ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=11 September 2020 |title=The Digital Sikh Manuscript MS 241 and the journey from Punjab to Leicester |url=https://ourhistory.le.ac.uk/2020/09/11/the-digital-sikh-manuscript-ms-241-and-the-journey-from-punjab-to-leicester/ |access-date=4 December 2025 |website=University of Leicester |quote=(5) As the Sikhs consider the Guru Granth Sahib as a ‘Living Guru’ the so-called pages are referred to as ''angs'' or limbs hence representing the living body.}}&lt;/ref&gt;{{Guru Granth Sahib sidebar}}

== ਮਹੱਤਤਾ ==
[[File:Guru Granth Sahib.jpg|250px|thumb|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਹਿਨੇ ਹਨ। ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੂ]] ਹਨ, [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਭਜਨ ਰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=46}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਭਾਈਚਾਰਾ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟ ਦਾਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|year=1991|publisher=Oxford University Press|page=50}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ - ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ - ਕੋਲ ਭਜਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੋਥੀ (ਖਜੂਰ-ਪੱਤੇ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p33&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 1991 57–58&quot;&gt;{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: Vol. 1. 1469–1839|url=https://books.google.com/books?id=3i_htgAACAAJ|access-date=18 December 2011|year=1991|publisher=Oxford University Press|pages=57–58, 294–295}}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਜਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 248 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।{{blockquote|ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰਾ ਮੰਦਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਹਿਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਹੇ ਮੋਹਨ, ਤੇਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਪੂਜਾ-ਘਰ ਹਨ।| ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਨਾ 248 ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ}}ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਯਤਨ ਤੋਂ ਕਈ ਡਰਾਫਟ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p332&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p129&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ 1245 ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਲਗਭਗ 1599 ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹੋਵਾਲ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1600), ਵਣਜਾਰਾ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1601) ਅਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਪੋਥੀ (ਲਗਭਗ 1603) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1292&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt;

ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਪੋਥੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ([[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ|ਫਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ]] ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ) ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 500 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਦਲੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;MannMann2001p333&quot;&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=33–36}}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ ਸਨ।
[[ਤਸਵੀਰ:Folio_from_the_Jalandhar_recension_of_the_Goindwal_Pothi.jpg|thumb|16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਸੰਸਕਰਨ ਤੋਂ ਫੋਲੀਓ]]
ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸੋਢੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਹਰਿਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੋਥੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਜਾਂ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਜਨ ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਸਹਾਏ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਸਮੇਤ ਇਸਦੀ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Gurinder Singh Mann|title=The Making of Sikh Scripture|url=https://books.google.com/books?id=9mDnCwAAQBAJ|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-513024-9|pages=36–38}}&lt;/ref&gt;

ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸੰਕਲਿਤ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SinghFenech2014p1293&quot;&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-969930-8|pages=127–129}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਚੌਥਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਤਮ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ।

== ਸੰਸਕਰਨ ਅਤੇ ਛਾਪੇ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Kartarpur_Bir_(manuscript_or_codex)_of_the_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|[[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ''ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ'' ਦੀ ਤਸਵੀਰ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ, [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ|ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ]] ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:19th_century_manuscript_copy,_1704_CE_Guru_Granth_Sahib,_Schoyen_Collection_Norway.jpg|thumb|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਸ਼ੋਏਨ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਨਾਰਵੇ) ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ।]]
1604 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ|ਬਾਬਾ ਬੁੱਧ]] ਪਹਿਲੇ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;William Owen Cole and Piara Singh Sambhi (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pp. 45–46&lt;/ref&gt; [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਭਜਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ 22 ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਲਈ ''ਰਾਗ'' ਸੁਰਾਂ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਭਜਨ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1704 ਵਿੱਚ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਈ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ 1707 ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਪੀ ਹੁਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ਾਖਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ '''ਦਸਵੇਂ ਪਾਦਸਾਹ ਕਾ ਗ੍ਰੰਥ''&lt;nowiki/&gt;' ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ===
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ [[ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ|ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ]] ਸੰਪਰਦਾ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ [[ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Jasjit|date=July 2014|title=The Guru's Way: Exploring Diversity Among British Khalsa Sikhs|url=http://dx.doi.org/10.1111/rec3.12111|journal=Religion Compass|volume=8|issue=7|pages=209–219|doi=10.1111/rec3.12111|issn=1749-8171|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ &quot;ਦਰਬਾਰ&quot; ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ। ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ, ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਪੁਰਾਣ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਦਸਮ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਘਾਸਣ (ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) 'ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

=== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਥਿਆਰ ===
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [[ਕਿਰਪਾਨ|ਤਲਵਾਰਾਂ]], ਖੰਜਰ, [[ਚੱਕਰਮ|ਜੰਗੀ ਕੋਇਤਾਂ]] ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ|ਜੰਗੀ ਭਾਵਨਾ]] ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ''&lt;ref name=&quot;Singh 39–59&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt; ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਸੈਫ਼, ਵਕਰਦਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ (ਤੁਲਵਾਰ), ਤੀਰ, ਬੰਦੂਕਾਂ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;Singh, Kamalroop.&lt;/ref&gt; ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਗਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,

&lt;poem&gt;ਅਸ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ ॥ 
ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੈ ਪੀਰ ॥੩॥&lt;/poem&gt;

[[ਕਿਰਪਾਨ]], [[ਖੰਡਾ (ਤਲਵਾਰ)|ਖੰਡਾ]], ਤਲਵਾਰ, ਕੁਹਾੜਾ, ਰਾਈਫਲ ਅਤੇ ਤੀਰ। ਸੈਫ਼, ਖੰਜਰ, ਬਰਛਾ: ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਡੇ [[ਪੀਰ (ਸੂਫ਼ੀ)|ਪੀਰ]] (ਸੰਤ) ਹਨ।

(ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)

ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Singh 39–592&quot;&gt;{{Citation |last=Singh |first=Pashaura |title=The Guru Granth Sahib |date=2011-10-13 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |work=Sikhism in Global Context |pages=39–59 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/acprof:oso/9780198075547.003.0003 |isbn=978-0-19-807554-7 |access-date=2023-02-26}}&lt;/ref&gt;

== ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ==
{{main|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ}}
[[ਤਸਵੀਰ:The_3_Sikh_Granths_(Ad_-_Dasam_-_Sarbloh)_placed_together_being_recited,_Nanded,_Maharashtra.png|thumb|3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਦਿ - ਦਸਮ - ਸਰਬਲੋਹ) ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਂਦੇੜ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਛੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|location=London}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ''ਸਲੋਕ ਮਹੱਲਾ ਸਤਵਨ'' (7) ਅਤੇ ''ਦੋਹਰਾ ਮਹੱਲਾ ਦਸਵਨ'' (10) ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤਵੇਂ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Anurag|date=December 2018|title=Punjab: Cradle of Indian Civilization and Khalsa of Guru Gobind Singh|url=https://ggscw.ac.in/Downloads/Gyankosh%20Vol%201.pdf|journal=Gyankosh: An Interdisciplinary e-Journal|volume=1|pages=29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Singh, Pashaura.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ [[ਹਿੰਦੂ]] ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ''ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ'' (ਸੰਤਾਂ) ਅਤੇ ਦੋ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਕੁਝ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭੱਟਾਂ (ਭੱਟਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭਜਨ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;shapiro9242&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shapiro|first=Michael C.|last2=Dass|first2=Nirmal|year=2002|title=Songs of the Saints, from the Adi Granth|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=122|issue=4|pages=924–929|doi=10.2307/3217680|jstor=3217680}}&lt;/ref&gt; ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਈ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ''ਭਗਤਾਂ'' ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ: 
{{Columns-list|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ:
* [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] (974)
* [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] (62)
* [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] (907)
* [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] (679)
*[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (2218)
*[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (116)
ਭਗਤ:
* [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] (541)
* [[ਜੈਦੇਵ|ਭਗਤ ਜੈਦੇਵਾ]] (2)
* [[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ]] (60)
* [[ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ]] (5)
* [[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ]] (1)
* [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] (41)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (6)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (1)
ਭੱਟ:
* [[ਭੱਟ ਬਲ੍ਹ]] (1)
* [[ਭੱਟ ਭਲ੍ਹ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਭੀਖਾ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਗਯੰਦ]] (13)
* [[ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ]] (2)
* [[ਭੱਟ ਜਾਲਪ]] (5)
* [[ਭੱਟ ਕੀਰਤ]] (8)
* [[ਭੱਟ ਕਲ ਸਹਾਰ]] (54)
* [[ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ]] (14)
* [[ਭੱਟ ਨਲ੍ਹ]] (16)
* [[ਭੱਟ ਸਲ੍ਹ]] (3)
ਪੀਰ:
* [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ|ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] (134)
*[[ਭਗਤ ਭੀਖਨ]] (2)
*[[ਭਗਤ ਬੇਣੀ]] (3)
* [[ਭਗਤ ਸਧਨਾ]] (1)
*[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ]] (4)
ਗੁਰਸਿੱਖ:
* [[ਸੱਤਾ ਤੇ ਬਲਬੰਡ ਡੂਮ|ਭਾਈ ਸੱਤਾ]] (4)
* [[ਬਲਵੰਡ ਰਾਏ]] (8)
* [[ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ]] (12)
* [[ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ]] (10)
* ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ (53)}}

=== ਰਾਗ ===
{{Pie chart|value9|caption=ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਜਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ|other=yes|label1=ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|value1=16.53|color1=#808000|label2=ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ|value2=1.10|color2=#00FF00|label3=ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ|value3=15.38|color3=#DAFF00|label4=ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ|value4=11.52|color4=#000080|label5=ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|value5=32.63|color5=#00DAFF|label6=|value6=|color6=|label7=|value7=|value8=5.92|label8=ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|color7=|color8=#F4C430}}ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹੀਆਂ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। 31 ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ,ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ 4 ਲਾਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1430 ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:-
{{div col}}
*ਤਤਕਰਾ
*ਨਿਤਨੇਮ (1-13)
*ਸਿਰੀ ਰਾਗ (14-93)
*ਮਾਝ ਰਾਗੁ (94-150)
*ਗਉੜੀ ਰਾਗੁ (151-346) 
*ਆਸਾ ਰਾਗੁ (347-488)
*ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ (489-526)
*ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗੁ (527-536)
*ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ (537-556)
*ਵਡਹੰਸ ਰਾਗੁ (557-594)
*ਸੋਰਠ ਰਾਗੁ (595-659)
*ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ (660-695)
*ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗੁ (696-710)
*ਟੋਡੀ ਰਾਗੁ (711-718)
*ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗੁ (719-720)
*ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ (721-727)
*ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ (728-794)
*ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗੁ (795-858)
*ਗੌਂਡ ਰਾਗੁ (854-875)
*ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ (876-974)
*ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗੁ (975-983)
*ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗੁ (984-988)
*ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ (989-1106)
*ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ (1107-1117)
*ਕੇਦਾਰ ਰਾਗੁ (1118-1124)
*ਭੈਰਉ ਰਾਗੁ(1125-1167)
*ਬਸੰਤੁ ਰਾਗੁ (1158-1196)
*ਸਾਰੰਗ ਰਾਗੁ (1197-1253)
*ਮਲਾਰ ਰਾਗੁ (1254-1293)
*ਕਾਨੜਾ ਰਾਗੁ (1294-1318)
*ਕਲਿਆਣ ਰਾਗੁ (1319-1326)
*ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗੁ (1327-1351)
*ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗੁ (1352-1353)
*ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ (1353-1360)
*ਗਾਥਾ,ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ (1360-1364)
*ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ (1364-1377)
*ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ (1377-1384)
*ਸਵੱਈਏ (1385-1409)
*ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੌਂ ਵਧੀਕ (1410-1429)
*ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ (1429-1430){{div col end}}

=== ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ===
ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 22 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ 349 ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 3 ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੀ ਹਨ।
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ
! ਭਗਤ !! ਸ਼ਬਦ !! ਭਗਤ !!ਸ਼ਬਦ
|-
|[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224|| [[ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ]]||2
|-
|[[ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61||[[ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 (ਸਿਰਫ਼ ਤੁਕ)
|-
|[[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40||[[ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ]]||4||[[ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਬੈਣੀ ਜੀ]]||	3||[[ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3||[[ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ|ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1
|-
|[[ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2||[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3
|-
|||||ਜੋੜ||352

|}
		 				 		
ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ]] ਦੀਆਂ 3 ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ - ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ, ਹਨ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਫਰੀਦ]] ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਹਨ:- 

* ਭਗਤ ਕਬੀਰ = 243 (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਭੀ ਕੁਝ) 
* ਭਗਤ ਫਰੀਦ = 130 ਸਲੋਕ ਹਨ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ
!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ!!ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ !!ਗਿਣਤੀ
|-
|[[ਹਰਿ]]|| 8344|||ਰਾਮ|| 2533|||[[ਪ੍ਰਭੂ]]|| 1371
|-
|ਗੋਪਾਲ|| 491|||ਗੋਬਿੰਦ|| 475|||[[ਪਰਮਾਤਮਾ]]|| 324
|-
|ਕਰਤਾ|| 228|||ਠਾਕੁਰ|| 216|||ਦਾਤਾ|| 151
|-
|ਪਰਮੇਸ਼ਰ|| 139|||ਮੁਰਾਰੀ|| 97|||[[ਨਰਾਇਣ|ਨਾਰਾਇਣ]]|| 89
|-
|ਅੰਤਰਜਾਮੀ|| 61|||ਜਗਦੀਸ|| 60|||ਸਤਿਨਾਮ|| 59
|-
|ਮੋਹਨ|| 54|||[[ਅੱਲਾਹ|ਅੱਲਾ]]|| 46|||[[ਭਗਵਾਨ]]|| 30
|-
|ਨਿਰੰਕਾਰ|| 29|||ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ|| 22|||[[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]]|| 13
|}

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ 1661/1 ਅਗਸਤ 1604 ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 7000 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ 15 ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ [[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ 974 ਪਤਰੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ 12”x8”ਅਕਾਰ ਦੇ 1948 ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ।

=== ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ===
19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਲੱਭੇ ਗਏ। ਇਸਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਵਿਚਾਰ ਹਨ:

* ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਕਸਾਰ &quot;ਮਾਤਾ ਪਰੰਪਰਾ&quot; ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਅਣਅਧਿਕਾਰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੋਡੈਕਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵਾਧੂ ਭਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰੇਖਿਕ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੰਦ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਕਲਪਿਕ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
* ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਚਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਕੂਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਇ ਐਮਐਸ, ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਐਮਐਸ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਮਐਸ 1245 ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੇਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 1642 ਅਤੇ 1692 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁਣ 27 ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਗਏ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪੋਥੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪੋਥੀ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਨ।
* ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਸਕਰਣ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ, ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਲਤੀਆਂ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਾਠ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸੰਸਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ।
* ਚੌਥਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤੀਜੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਿਓਲ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ। ਇਹ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਖੇਤਰੀ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ [[ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ|ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰਗੁਣ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦੇ ਸਨ। ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਚੌਥੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਾਥੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੇ ਜਗਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ (ਹਥਲਿਖਤ) ਦਾ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜੋ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਤੋਂ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

=== ਰਚਨਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Large-sized_Guru_Granth_Sahib_manuscript_that_was_handwritten_by_Pratap_Singh_Giani_and_completed_in_1908_C.E._03.jpg|right|thumb|[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ [[ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਹਿੱਸਾ]]
ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ, ਮਹਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਫੈਲਾਈ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ &quot;ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ&quot; ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ]] ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਲਿਪੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦੀ ਉਸ ਅਵਸਥਾ - ਵਿਸਮਦ - ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਜਾਂ ਰਾਗਾਂ&lt;ref name=&quot;kerry&quot;&gt;{{Cite book|deadurl=Kerry Brown (historian)}}&lt;/ref&gt; ਦੁਆਰਾ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ &quot;ਅੰਗ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

# ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]], [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]], [[ਰਹਿਰਾਸ|ਸੋ ਧਾਰ]] ( ਰਹਿਰਾਸ ) ਅਤੇ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ|ਸੋਹਿਲਾ]] ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗ;
# ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਰਾਗਾਂ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ)।
# ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗਾਥਾ, ਫੂੰਹੇ, ਅਤੇ ਚੌਬੋਲੇ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕਬੀਰ ਦਾ [[ਦੋਹਾ|ਸ਼ਲੋਕਾ]], ਫਰੀਦ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ|11 ਭੱਟਾਂ]] ਦੇ ਸਵਈਏ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਭਦੁਆਰ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕਾ, ਰਾਗਲੋ (ਮੁੰਦਾਵਣੀ), ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ [[ਰਾਗਮਾਲਾ|ਰਾਗ]] (ਰਾਗ ਦੀ ਸੂਚੀ) ਵਾਲਾ ਪੋਸਟ ਰਾਗ ਭਾਗ।

[[ਰਾਗ]] ਸ਼ਬਦ &quot;ਰੰਗ&quot; ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਰਾਗ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਰੂਹਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਔਰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਮੂਡ ਜੋ ਕਿ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਸੁਰੀਲੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤ [[ਸੁਰ|ਸਵਰਾਂ ਦੇ]] ਜ਼ਬੂਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੈਮਾਨੇ ਜਾਂ ਢੰਗ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,  ਜੋ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਰਾਗਮਾਲਾ]] (ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਚਨਾ) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਿੱਖ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:

{{Div col|colwidth=15em}}
# ਆਸਾ (8)
# ਗੁਜਰੀ (10)
# ਗੌਰੀ ਦੀਪਾਕੀ (12)
# ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ (13)
# ਗੌਰੀ ਗਰੀਬੀ (13)
# ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਗ (14)
# ਮਾਝ (94)
#ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ (151)
#ਗਉੜੀ ਰਾਗ (151)
#ਗਉੜੀ ਦਖਣੀ (152)
#ਗਉੜੀ ਚੇਤੇ (154)
# ਗੌਰੀ ਬੈਰਾਗਨ (155)
#ਗਉੜੀ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪਾਕੀ (157)
#ਗਉੜੀ ਮਾਝ (172)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਵਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਮਾਲਾ (214)
# ਗੌਰੀ ਸੋਰਠ (330)
# ਆਸਾ ਕਾਫੀ (365)
# [[ਆਸਾਵਰੀ]] (369)
# ਆਸਾ ਆਸਵਰੀ (409)
# ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ (527)
# [[ਬਿਹਾਗੜਾ|ਬਿਹਾਗੜਾ]] (537)
# ਵਡਹੰਸ (557)
# ਵਡਹੰਸ ਦਖਣੀ (580)
# ਸੋਰਠ (ਰਾਗ) (595)
# ਜੈਤਸਰੀ (696)
# ਟੋਡੀ (ਰਾਗ) (711)
# ਬੈਰਾਰੀ (719)
# ਤਿਲੰਗ (721)
# ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ (726)
# ਸੂਹੀ (ਰਾਗ) (728)
# ਸੂਹੀ ਕਾਫੀ (751)
# ਸੂਹੀ ਲਲਿਤ (793)
# [[ਬਿਲਾਵਲ]] (795)
#ਬਿਲਾਵਲ ਦਖਣੀ (843)
# ਗੋਂਡ (ਰਾਗ) (859)
#ਬਿਲਾਵਲ ਗਾਊਂਡ (874)
# [[ਰਾਮਕਲੀ]] (876)
# ਰਾਮਕਲੀ ਦਖਣੀ (907)
# ਨਟ ਨਰਾਇਣ (975)
# ਅਖਰੋਟ (975)
# ਮਾਲੀ ਗੌਰਾ (984)
# ਮਾਰਵਾ (ਰਾਗ) ਮਾਰੂ (989)
# ਮਾਰੂ ਕਾਫੀ (1014)
# ਮਾਰੂ ਦਖਣੀ (1033)
# ਤੁਖਾਰੀ (1107)
# [[ਕੇਦਾਰ (ਰਾਗ)|ਕੇਦਾਰਾ]] (1118)
# [[ਭੈਰਵ_(ਰਾਗ)|ਭੈਰੋ]] (1125)
# ਬਸੰਤ (ਰਾਗ) (1168)
# ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ (1170)
# [[ਸਾਰੰਗ_(ਰਾਗਾਂ ਦਾ_ਪਰਿਵਾਰ)|ਸਾਰੰਗ]] (1197)
# ਮਲਹਾਰ (1254)
# ਕਨੜਾ ਰਾਗ (1294)
# ਕਲਿਆਣੀ ਰਾਗ(1319)
# ਕਲਿਆਣ ਭੋਪਾਲੀ (1321)
# ਪਾਰਬਤੀ ਬਿਭਾਸ (1327)
# ਪਾਰਭਾਤੀ (1327)
# ਪਾਰਬਤੀ ਦਖਣੀ (1344)
# ਬਿਭਾਸ ਪਾਰਭਾਤੀ (1347)
# ਜੈਜਾਵੰਤੀ (1352){{Div col end}}

=== ਹੋਰ ਆਵਰਤੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ===
ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁਰੂ (ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਆਵਰਤੀ [[ਵਾਰ|ਵਾਰਾਂ]] (ਲੰਬੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), [[ਛੰਦ]] (ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਛੰਦ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਅਸ਼ਟਪਾਦੀਆਨ (ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਪ), ਪਹਿਰੇ (ਦਿਨ ਦੇ [[ਪਹਰੇ|ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ]] 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਜਾਂ ਵਾਰ ਸਤਿ (ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਬਾਰਾ ਮਹਾਂ (ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ), ਥਿਥੀ (ਪੰਦਰਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰੀਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਕਵਿਤਾਵਾਂ) ਥੀਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਗ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

=== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Granth_Sahib.jpg|thumb|ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ]]
1708 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ|ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ]] &quot;ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ&quot; ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ, ਨਰਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਦੀ ਪੋਥੀ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਰਡ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ-ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ, ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;britggs12&quot;&gt;[https://www.britannica.com/topic/Adi-Granth-Sikh-sacred-scripture Adi Granth], Encyclopaedia Britannica&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਕ, ਸ਼ਬਦ, ਬਣਤਰ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਕੋਲ ਇੱਕ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ&quot;, ਇਸਨੂੰ [[ਇਸਲਾਮ]] ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲਿਖਤ ਦੀ ਗਲਤ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ, &quot;ਮੁਸਲਮਾਨ&quot; ਨੂੰ &quot;ਬੇਈਮਾਨ&quot; (ਬੇਈਮਾਨ, ਬੁਰਾਈ) ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref name=&quot;eosramrai&quot;&gt;Gurucharan Singh Anand (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n477|Ram Rai]], Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।

=== ਪਾਠ ===
ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਖ਼ਤ (ਸਿੰਘਾਸਣ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਢੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਧੋਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chaur_sahib ਚੌਰ ਸਾਹਿਬ] (ਪੰਖਾ ਵਿਸਕ) ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਇੱਕ [[ਗ੍ਰੰਥੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੂੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੁਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਢੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਰੁਮਾਲੇ ਹੇਠ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ।

=== ਰਸਮਾਂ ===
{{Multiple image
| align             = right
| image1            = 2017 sukhasan ritual palki palanquin for Guru Granth Sahib every night, Golden temple Amritsar.jpg
| width1            = 159
| alt1              = 
| caption1          = 
| image2            = Palki sahib, the palanquin carrying the Adi Granth.jpg
| width2            = 180
| alt2              = 
| caption2          = 
| footer            = ਖੱਬੇ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ 'ਸੁਖਾਸਨ' ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪਾਲਕੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਜੇ: ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਪਾਲਕੀ (&quot;ਪ੍ਰਕਾਸ਼&quot;)।
}}

[[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ]] ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਮਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ, ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

* ਸਮਾਪਤੀ ਰਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ( ਸੁਖ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਆਰਾਮ ਜਾਂ ਆਰਾਮ&quot;, ਆਸਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਸਥਿਤੀ&quot;)। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਭਗਤੀ [[ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ [[ਅਰਦਾਸ|ਅਰਦਾਸਾਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਾਲਕੀ (ਪਾਲਕੀ) ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ngks812&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; 
* ਉਦਘਾਟਨੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ &quot;ਰੋਸ਼ਨੀ&quot;। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਗਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਰ ਆਸਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਰਸਮੀ ਗਾਇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਪੰਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰਾ ਪੰਨਾ ਦਿਨ ਦਾ ਮੁਖਵਾਕ (ਜਾਂ ਵਾਕ ) ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਸਟੀਨਾ ਮਿਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ &quot;ਗੁਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ&quot; ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਮਿਰਵੋਲਡ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਸਮੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ &quot;ਅਰਥਾਂ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ&quot; ਨੂੰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

== ਅਨੁਵਾਦ ==
ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਨੇ]] 1877 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।&lt;ref&gt;[[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n8|The Adi Granth]], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co., London; Notes: In this 876 pages publication, Trumpp's translation starts at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n155|page 156]], while philological notes on the language of the Sikh scripture start at [[iarchive:digranthorholysc00trumuoft/page/n139|page 140]]&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ &quot;ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇੱਕ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਿਰਫ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ&quot;। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਮੰਨਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਮਾਰਕ ਜੁਰਗੇਨਸਮੇਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਤਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨੋਟਸ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੰਦਰਭ ਕਾਰਜ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਅਕਸ਼ਯਾ ਕੁਮਾਰ, ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ &quot;ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ&quot; ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਵਾਕ-ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਪੁਨਰ-ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਮਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਝੁਕਾਅ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ,&lt;ref name=&quot;perplexed8687&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਸਮਰਥਿਤ ਸਿੱਖ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਵਿਰੋਧੀ&quot; ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ&quot; ਵਾਕੰਸ਼ ਵਿੱਚ &quot;ਇੱਕ&quot; ਅੰਕ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਰਥੋਡਾਕਸ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਟਰੰਪ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਟਰੰਪ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]], ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਰ ਅਧੂਰਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਜੋ ਟਰੰਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ -ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ।&lt;ref&gt;Donald Dawe (2011), [[iarchive:TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiiM-r/page/n17|Macauliffe, Max Arthur]], Encyclopedia of Sikhism, Volume III, Harbans Singh (Editor), Punjabi University, Patiala;

The translation of Guru Nanak's ''Janamsakhi'' and his hymns in the Guru Granth Sahib are in Macauliffe's [[iarchive:in.ernet.dli.2015.45269/page/n39|Volume I]], The Sikh Religion (1909)&lt;/ref&gt; ਉਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ [[ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ [[ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਅਤੇ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jones|first=Kenneth W.|year=1973|title=Ham Hindū Nahīn: Arya Sikh Relations, 1877–1905|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1973-05_32_3/page/456|journal=The Journal of Asian Studies|publisher=Cambridge University Press|volume=32|issue=3|pages=457–475|doi=10.2307/2052684|jstor=2052684}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਛੇ-ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ &quot;ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ&quot; ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਟਰੰਪ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਜਿਓਰਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਰੰਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਈਸਾਈ-ਵਰਗੇ &quot;ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ&quot; ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰੋਤਿਆਂ ਲਈ।&lt;ref name=&quot;Shani2007p30&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt; ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਨੂੰ &quot;ਗੈਰ-ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ&quot; ਅਤੇ &quot;ਸ਼ੱਕੀ&quot; ਵਜੋਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮੈਕਾਲਿਫ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Hawley1993jsg&quot; /&gt; ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸ਼ੈਕਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਕਾਲਿਫ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ([[ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ|ਸਿੰਘ ਸਭਾ]]) ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ &quot;ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਏਕਾਸ਼੍ਵਰਵਾਦ&quot; ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਿੱਖ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ &quot;ਅਸਪਸ਼ਟ ਜ਼ਬੂਰ ਵਰਗੇ ਅਨੁਵਾਦ&quot; ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।

{{Verse translation|ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਜੀਅ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ ॥ ਹੁਕਮੀ ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਹੁਕਮਿ ਲਿਖਿ ਦੁਖ ਸੁਖ ਪਾਈਅਹਿ ॥ ਇਕਨਾ ਹੁਕਮੀ ਬਖਸੀਸ ਇਕਿ ਹੁਕਮੀ ਸਦਾ ਭਵਾਈਅਹਿ ॥ ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥
&lt;br /&gt;ਗਾਵੈ ਕੋ ਤਾਣੁ ਹੋਵੈ ਕਿਸੈ ਤਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਦਾਤਿ ਜਾਣੈ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਗੁਣ ਵਡਿਆਈਆ ਚਾਰ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵਿਦਿਆ ਵਿਖਮੁ ਵੀਚਾਰੁ ॥ਗਾਵੈ ਕੋ ਸਾਜਿ ਕਰੇ ਤਨੁ ਖੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜੀਅ ਲੈ ਫਿਰਿ ਦੇਹ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਜਾਪੈ ਦਿਸੈ ਦੂਰਿ ॥ ਗਾਵੈ ਕੋ ਵੇਖੈ ਹਾਦਰਾ ਹਦੂਰਿ ॥ ਕਥਨਾ ਕਥੀ ਨ ਆਵੈ ਤੋਟਿ ॥ ਕਥਿ ਕਥਿ ਕਥੀ ਕੋਟੀ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ॥ ਦੇਦਾ ਦੇ ਲੈਦੇ ਥਕਿ ਪਾਹਿ ॥ ਜੁਗਾ ਜੁਗੰਤਰਿ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ ॥ ਹੁਕਮੀ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਏ ਰਾਹੁ ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਗਸੈ ਵੇਪਰਵਾਹੁ ॥੩॥|Hukmī hovan ākār hukam na kahiā jāī. Hukmī hovan jīa hukam milai vadiāī. Hukmī utam nīch hukam likh dukh sukh pāīah. Iknā hukmī bakhsīs ik hukmī sadā bhavāīah. Hukmai andar sabh ko bāhar hukam na koe. Nānak hukmai je bujhai ta haumai kahai na koe. ॥2॥
&lt;br /&gt;Gāvai ko tāṇ hovai kisai tāṇ. Gāvai ko dāt jāṇai nīsāṇ. Gāvai ko guṇ vadiāīā chār. Gāvai ko vidiā vikham vīchār. Gāvai ko sāj kare tan kheh. Gāvai ko jīa lai fir deh. Gāvai ko jāpai disai dūr. Gāvai ko vekhai hādrā hadūr. Kathnā kathī na āvai tot. Kath kath kathī kotī kot kot. Dedā de laide thak pāhi. Jugā jugantar khāhī khāhi. Hukmī hukam chalāe rāhu. Nānak vigsai veparvāhu.||3|||italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib [[Japji Sahib]] 2–3'' &lt;ref&gt;[http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1&amp;g=1&amp;h=1&amp;r=1&amp;t=1&amp;p=0&amp;k=0 Guru Granth Sahib ॥ ੫ ॥], Pages 1–2 of 1430, [http://www.srigranth.org/servlet/gurbani.gurbani?Action=Page&amp;Param=1 srigranth.org]&lt;/ref&gt;|attr2=Transliteration}}{{Verse translation|'''ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1877)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/cu31924023913217/page/n157 The Adi Granth], Ernest Trumpp (1877), WH Allen &amp; Co, pp. 2–5 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
(ਉਸਦੇ) ਹੁਕਮ ਨਾਲ (ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ) ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ (ਹਾਲਾਂਕਿ) ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੀਵ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ (ਆਵਾਗਵਨ ਵਿੱਚ) ਭਟਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਨਕ! ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਵੈ-ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ। [2]&lt;br /&gt;
ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ) ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਪਣੀ (ਉਦਾਰਤਾ) ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ (ਆਪਣੇ) ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। — ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਔਖਾ ਵਿਚਾਰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਵਨ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), (ਪਰ) ਦੂਰੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ, ਕਹਾਣੀ, ਕਰੋੜਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ (ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੈਂਦਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਲਈ ਉਹ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਬੇਫਿਕਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।|'''ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ (1909)'''&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45269/page/n289 The Sikh Religion Vol. 1], Max Authur Macauliffe (1909), Clarendon Press, pp. 196–197 (see footnotes for alternates)&lt;/ref&gt;
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਪਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਵਾਗਮਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਨਕ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।&lt;br /&gt;
ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਅਧਿਐਨ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖਾਂ ਵਰਣਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ।|italicsoff=y|attr1=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''|attr2=''Guru Granth Sahib Japji Sahib 2–3''}}
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ, 1960 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ &quot;ਤੂੰ&quot; ਅਤੇ &quot;ਤੂੰ&quot; ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1962 ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਜਿਲਦਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦ 3HO/ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦੀਆਂ Sikhnet.com ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;Lynne_20052&quot;&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
ਤਸਵੀਰ:Title-page_of_'The_Ādi_Granth_-_Or,_the_Holy_Scriptures_of_the_Sikhs'_by_Ernest_Trumpp,_1877.jpg|alt=Title-page of The Ādi Granth: Or, the Holy Scriptures of the Sikhs by Ernest Trumpp, 1877|ਅਰਨੈਸਟ ਟਰੰਪ ਦੁਆਰਾ 1877 ਵਿੱਚ ''ਲਿਖੀ ਗਈ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ: ਜਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ'' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੰਨਾ
ਤਸਵੀਰ:English_translation_of_the_opening_lines_of_Guru_Nanak's_Japji_Sahib_composition_by_Max_Arthur_MacAuliffe,_published_in_'The_Sikh_Religion_-_Its_Gurus,_Sacred_Writings_and_Authors'_(volume_1),_1909.jpg|alt=English translation of the opening lines of Guru Nanak's Japji Sahib composition by Max Arthur MacAuliffe, published in The Sikh Religion - Its Gurus, Sacred Writings and Authors (volume 1), 1909|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਆਲਿਫ਼ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਕਿ ''ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ - ਇਟਸ ਗੁਰੂਜ਼, ਸੈਕਰਡ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਐਂਡ ਆਥਰਜ਼'' (ਜਿਲਦ 1), 1909 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ
&lt;/gallery&gt;

== ਛਪਾਈ ==
ਮੂਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 August 2004 |title=Original copy of holy Guru Granth Sahib at Kartarpur villages |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204141925/https://www.outlookindia.com/newswire/story/{{sic|or|ginal|hide=y}}-copy-of-holy-guru-granth-sahib-at-kartarpur-villages/245915 |archive-date=4 December 2020 |access-date=2023-06-25 |website=Outlook India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|title=Descendants of Arjan Dev have original text|date=2004-08-30|work=The Times of India|access-date=2023-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195812/https://timesofindia.indiatimes.com/india/descendants-of-arjan-dev-have-original-text/articleshow/831765.cms|archive-date=4 April 2019|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kartarpur Bir |url=https://www.sikhmuseum.com/words/granth/granth4.html |access-date=2022-11-04 |website=www.sikhmuseum.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|title=Sodhi Family Asked to Hand over Kartarpuri Bir to SGPC|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; ਸੋਢੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1598 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|title=Sodhis refuse to oblige|last=Singh|first=Varinder|date=26 August 2004|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20041001112706/https://www.tribuneindia.com/2004/20040827/punjab1.htm#2|archive-date=1 October 2004|agency=Tribune News Service|location=Chandigarh, India}}&lt;/ref&gt; 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਇਹ 1430 ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮਿਆਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਾਪੀਆਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛਪੀ ਹੋਈ ਕਾਪੀ 1864 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਪੀਆਂ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਰਸਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਸਕਾਰ ਨੂੰ ਅਗਨ ਭੇਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Metal-type_print_of_the_Guru_Granth_Sahib_based_upon_the_Kartarpur_Bir,_by_Rai_Sahib_Munshi_Gulab_Singh_and_Sons,_published_by_the_Mufidam_Press,_1899.jpg|thumb|ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਤ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ-ਪੰਨਾ, ਮੁਫੀਦਮ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, 1899।]]
ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ 1868 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite book|location=Delhi}}&lt;/ref&gt; 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛਪੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਸਗੋਂ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ|ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1871 ਅਤੇ 1895 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] (SGPC) ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, SGPC ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਹੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3597073.stm|title=Sikh holy book flown to Canada|last=Jolly|first=Asit|date=2004-04-03|access-date=2010-01-05|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; 9 ਮਈ 1998 ਨੂੰ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ [[ਹੁਕਮਨਾਮਾ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਅਧਿਕਾਰ SGPC ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/sgpc-should-print-guru-granth-sahib/articleshow/1578025706.cms|title='SGPC should print Guru Granth Sahib'|date=19 August 2001|work=Times of India|access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=19 December 2007 |others=Khalsa Press |title=Punjab Approves Ban on Publishing Saroops by Private Firms |url=https://panthic.org/articles/3754 |access-date=9 May 2025 |website=Panthic }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਫਰਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2006 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਐਂਡ ਸੰਨਜ਼ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2006 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਛਾਪਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਟਿੰਗ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਛਾਪ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਪੀ ਵੇਚ ਰਹੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;[https://www.tribuneindia.com/2006/20060423/punjab1.htm Publishers barred from bringing out Guru Granth Sahib], Varinder Walia, Tribune India, April 23, 2006, Chandigarh&lt;/ref&gt; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਅਤੇ ਸਪਲਾਇਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਗੰਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://www.uniindia.com/modern-eco-friendly-printing-press-to-print-guru-granth-sahib-at-gurudwara-rakabganj-dsgmc/india/news/1680454.html Modern eco-friendly printing press to print Guru Granth Sahib at Gurudwara Rakabganj: DSGMC], United News of India (July 28, 2019)&lt;/ref&gt; 2007 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਫਰਮਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵੇਲੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਲਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਸੈੱਟ-ਅੱਪ ਸ਼ੀਟਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ|ਗੋਇੰਦਵਾਲ]] ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Eleanor Nesbitt, ''Sikhism: A Very Short Introduction'', {{ISBN|0-19-280601-7}}, [[Oxford University Press]], pp. 40–41&lt;/ref&gt;

ਸਤੰਬਰ 2023 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਟਰੇਸੀ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ [[ਸਿੱਖ ਡਾਇਸਪੋਰਾ|ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ]] ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |last=Singh |first=Amrik |date=6 September 2023 |title=SGPC decided to establish a press in America and print the holy images of Sri Guru Granth Sahib |url=https://www.punjabnewsexpress.com/punjab/news/sgpc-decided-to-establish-a-press-in-america-and-print-the-holy-images-of-sri-guru-granth-sahib-221221 |access-date=2023-09-07 |website=Punjab News Express}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਰਾਸਤ ==
1938 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜੇਤੂ [[ਪਰਲ ਐੱਸ ਬੱਕ|ਪਰਲ ਐਸ. ਬੱਕ]] ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ:&lt;ref&gt;{{Cite book}}&lt;/ref&gt;{{Blockquote|text=ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਸਦੀ ਤਾਂਘ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਜੀਵ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਉਸਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਖੇਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਤੱਕ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨ, ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਖੋਜੀ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈਆਂ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;br&gt;&lt;br&gt;ਸ਼ਾਇਦ ਏਕਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਮਨ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ...|author=Pearl S. Buck|title=quoted in ''Dharma: The Hindu, Jain, Buddhist and Sikh Traditions of India'' by Veena R. Howard (2017), page 219}}

==ਸਤਿਕਾਰ==
* [[ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ]] ਸਮੇਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੇਗਿਸਤਾਨ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੁਪਣਗਾਹ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਂ ਜੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੀੜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
* [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]]  ਦੇ ਪੁੱਤਰ * [[ਜ਼ਮਾਨ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 1762 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਸੀ।

* [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] , [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]], [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹ ਘਰੋਂ ਅਰਦਾਸ ਸੋਧ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 
* [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] ਦੌਰਾਨ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921), [[ਜੈਤੋ]] (ਅਗਸਤ 1923 ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924), [[ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ|ਗਰੂ ਦਾ ਬਾਗ਼]] (ਅਗਸਤ 1922) ਮੋਰਚੇ ਲੱਗੇ ਸਨ। 
* [[ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਤੇ [[ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਨੇ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣਾ ਹੁਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਦਬ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।

* ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਸਵਾ- ਇੰਚੀ ਬੀੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਸ਼ ਦਿਵਾਇਆ (ਦਰਅਸਲ ਭੜਕਾਇਆ) ਜਾ ਸਕੇ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ]]
* [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
* [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਣੀ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ]]
* [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗੁਰਸਿੱਖ]]
* [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==

* [http://www.panjabdigilib.org/ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]
* [http://www.srigranth.org/ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ]
* [https://www.khojgurbani.org/ ਖੋਜ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕਈ ਅਨੁਵਾਦ]
* [https://www.deutsches-informationszentrum-sikhreligion.de/SiriGuruGranthSahib_de.php/ ਡੀਆਈਐਸਆਰ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਜਰਮਨ ਸੂਚਨਾ ਕੇਂਦਰ]
{{Commons category|Guru Granth Sahib|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}}
{{wikisource|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ/1}}
{{Sikhism|state=collapsed}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ]]</text>
      <sha1>l6pmvgv2hpx0wzxb4djrss8ovbbw3nn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2810</id>
    <revision>
      <id>839485</id>
      <parentid>831982</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T23:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29234-29</username>
        <id>60051</id>
      </contributor>
      <comment>ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਓਹਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ</comment>
      <origin>839485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12694" sha1="0wccgbrubk5iapudl2qf7kt6s81nvs0" xml:space="preserve">{{Infobox military person
| name          = ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ
| image         = Painting of Sham Singh Attariwala, gouache, Sikh school, Punjab Plains, ca.1840–45.png
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ, ਪੰਜਾਬ ਪਲੇਨਜ਼, ਸੀ. 1845
| birth_date    = ਲਗਭਗ 1790
| birth_place   = [[ਅਟਾਰੀ]], [[ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ]], [[ਸਿੱਖ ਸੰਘ]] &lt;br&gt; {{small|(ਹੁਣ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]])}}
| death_date    = 10 ਫਰਵਰੀ 1846 (ਉਮਰ 55-56)
| death_place   = [[ਸਭਰਾਓਂ]], [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]] &lt;br&gt; {{small|(ਹੁਣ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]])}}
| allegiance    = [[File:Sikh Empire flag.jpg|30px]] [[ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]]
| branch        = [[ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ]]
| serviceyears  = 1817–1846
| rank          = [[ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ]] ਦੇ [[ਜਨਰਲ]]
| spouse        = ਮਾਈ ਦੇਸਾ ਕੌਰ
| children      = ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ &lt;br&gt; ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ &lt;br&gt;
[[ਨਨਕੀ ਕੌਰ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ]]
}}
'''ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ''' ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਹ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

==ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ [[ਅਟਾਰੀ]] ਵਾਲੇ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਮਤ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ 316 (1785 ਈ.) ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਚੰਦ ਪੁੱਤਰ ਮੋਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਘਰ ਮਾਤਾ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਵੱਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਜੈਸਲਮੇਰ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਫੂਲ [[ਮਹਿਰਾਜ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋਏ, ਫਿਰ 1735 ਈ. ਨੂੰ [[ਜਗਰਾਉਂ]] ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਾਉਂਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ। ਕਾਉਂਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤ ਮੂਲ ਦਾਸ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੋੜ੍ਹੀ ਰਖਵਾਈ ਅਤੇ ਉਂਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਤਿੰਨ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਮਕਾਨ ਉਸਾਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਅਟਾਰੀ’ ਰੱਖਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ।

==ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ==
ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵੀ ਚੰਗੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ, ਤੀਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਤੇ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ ਸਨ। ਆਪ ਇਮਾਨਦਾਰ, ਨੇਕ, ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵੀ ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

==ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ==
ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਨੇ [[ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਅਤੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀਰਿਆਂ ਜੜੀ ਕਲਗੀ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਨਕੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਆਪ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪੈਣ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਧ ਗਈ। ਆਪ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਕੁਝ ਗਲਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅਟਾਰੀ ਆ ਗਏ।&lt;ref&gt;ਬਾਈ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ &quot;ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚੌਂ&quot;&lt;/ref&gt;

==ਗ਼ਦਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਵਾਪਸੀ==
ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਮਕ-ਹਰਾਮੀ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਹੁ ਡੋਗਰੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਨੀਤੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਾਰੀ ਦਾ ਛੁਰਾ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, [[ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]], [[ਫੇਰੂਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]], [[ਬੱਦੋਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਅਤੇ [[ਆਲੀਵਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰਥੀ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਕਿ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸਾਂਭੋ। ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਗ਼ਦਾਰਾਂ ਦੀ ਗ਼ਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਡੌਲ਼ੇ ਫਰਕੇ। ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਟਾਰੀ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਣ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਵੇਗਾ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਵੇਗਾ।
{{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote=ਉਹਦੀ ਦਸਤਾਰ ਸੋਹਣੀ, ਗ਼ੁਫ਼ਤਾਰ ਸੋਹਣੀ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਸੋਹਣੀ,
ਕੀ ਕਹੀਏ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ।
ਕਾਦਰ ਯਾਰ ਜੱਗ ’ਤੇ ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ।
|salign=right |source=— ਕਵੀ [[ਕਾਦਰ ਯਾਰ]] }}

==[[&lt;ref name=&quot;ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ&quot;&gt;{{cite web|url=http://punjabitribuneonline.com/2016/02/%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%9C%E0%A9%B0%E0%A8%97-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A8%B0%E0%A8%A8%E0%A9%88%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A8%B0/ | title=ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=09 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | accessdate=17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਅੰਗਰੇਜ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ}}&lt;/ref&gt;]]==
ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦਾ ਧਨੀ ਸੂਰਮਾ 9 ਫਰਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ [[ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ 10 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਗ਼ਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਹੁ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਨੇ ਐਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕੀਤੀ ਓਹਨਾ ਨੇ ਬਰੂਦ ਦੀ ਥਾ ਤੇ ਸਰੋ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਬੇੜੀਆ ਵਾਲਾ ਪੁੱਲ ਵੀ ਤੋੜ ਗਏ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਸਿੱਖਾ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਤੇ ਓਹਨਾ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਸਿਆ ਕੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਦਾਰੀ ਕਰ ਗਏ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਰੋਬ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲਦੇ ਸਿੰਘਾ ਨੂੰ ਨਾਲ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜਾ ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪਿਆ ਇੰਨੀ ਜੁਰਅਤ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਕੇ ਗੋਰੇ ਅਪਣੀਆ ਜਾਨਾ ਬਚਾ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਈ ਨੂੰ 7 ਗੋਲੀਆ ਤੇ 12 ਤਲਵਾਰਾ ਦੇ ਫੱਟ ਖਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਇਕ ਗੋਰਾ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਰ ਨਾਮ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਸਾਡਰਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਟੋਪੀ ਲਾਕੇ ਸਲੂਟ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਕਹਿਦਾ ਹੈ ਸਰਦਾਰਾ ਜੇ ਕਦੇ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਤੇਨੂੰ ਅਸੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਪਰ ਅਪਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੂ ਹਾਰਿਆ ਨਹੀ ਤੇਰੇ ਗਦਾਰਾਂ ਵਲੋ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਸੀ ਜਿੱਤਦੇ ਨਹੀ ਸਾਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਗਦਾਰਾਂ ਵਲੋ ਜਿੱਤਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਨੇ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ ਹੋਈ ਸੀ [[ਤਸਵੀਰ:Painting of Sham Singh Attariwala seated on a carpet leaning against a bolster with another pillow to his side and clutching his sword with an attendant behind him, circa mid-19th century.jpg | thumb | right]]ਓਸ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਮੁੱਠਾ ਏਨੀ ਡੂਘੀ ਤਰਾ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚੋ ਨਹੀ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ ਫਿਰ ਓਸ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਟੋਰ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅੱਜ ਓਹਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਹਾਂਪੁਖ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਸ਼ਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰਾ ਰਹੇ ਨੇ ਪਿੰਡ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਭਰਾ ਤਹਿ ਜ਼ੀਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੈ 
{{Quote box|width=246px|bgcolor=#ACE1AF|align=right|quote=ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਉਂ ਫੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ।
ਅੱਜ ਹੋਵੇ ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਮੁੱਲ ਪਾਵੇ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਤੇਗਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਨੇ।......
......:ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਇਕ ਸਰਕਾਰ ਬਾਜੋ,,ਫੌਜਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਹਾਰੀਆ ਨੇ ,,,,
|salign=right |source=— [[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]] }}

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ==
*{{cite book|author1=Ahluwalia, M.L.|author2=Singh, Kirpal|title=Punjab Pioneer Freedom Fighters|year=1963|publisher=Orient Longmans|location=New Delhi}}

{{Sikh Empire|state=collapsed}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1790]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1846]]</text>
      <sha1>0wccgbrubk5iapudl2qf7kt6s81nvs0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15570</id>
    <revision>
      <id>839492</id>
      <parentid>839053</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T04:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21591" sha1="i5dm02n0m4iz5zar99liu3w0k6hrhln" xml:space="preserve">{{Infobox writer
|name = ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ
|background =ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਪਿਤਾ), ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਤੀਜਾ,ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਭਾਈ  ਸਧਾਰਣ ਜੀ ਦੀ 13ਵੀਂ ਪੀੜੀ ਦਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ 
|image = 
|caption = 
|image_size =
|birth_name = 
|birth_place = 
|birth_date = {{birth date and age|1969|9|13|df=y}}
|death_date =
|origin = 
|genre = [[ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ]], ਛੰਤ ,ਵਾਰ ਤੇ ਧਰੁਪਦ
|instrument =ਤੰਬੂਰਾ ( ਤਾਨਪੁਰਾ) ,ਸਾਰੰਦਾ, ਰਬਾਬ, ਸਾਰੇ ਤੰਤੀਸਾਜ਼, ਜੋੜੀ ( ਪਖਾਵਜ) ( ਮਿਰਦੰਗ) 
|occupation =ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਘੜਨਹਾਰਾ,ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਾਗ ਵਾਦਕ ਤੇ ਗਾਇਕ(ਧਰੁਪਦ,ਵਾਰ ਤੇ ਛੰਤ),ਜੋੜੀ ਪਖਾਵਜ ਦਾ ਰਸੂਲ,ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਆਪਨ 
|years_active =1989- 
|label = 
|associated_acts = ਖੋਜ,ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਖੋਜ ,ਈਜਾਦ ਤੇ ਘੜਨਾ, ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਬਨਾਉਣਾ 
|website = https://anadfoundation.org/
|current_members =
|past_members =
|URL=anadfoundation.org|notableworks=ਖੋਜ,ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਖੋਜ ,ਈਜਾਦ ਤੇ ਘੜਨਾ, ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਬਨਾਉਣਾ|ethnicity=ਭਾਰਤੀ|notable=ਤੰਬੂਰਾ ( ਤਾਨਪੁਰਾ) ,ਸਾਰੰਦਾ, ਰਬਾਬ, ਤਾਊਸ,ਦਿਲਰੁਬਾ ਸਾਰੇ ਤੰਤੀਸਾਜ਼, ਜੋੜੀ ( ਪਖਾਵਜ) ( ਮਿਰਦੰਗ) ਬਨਾਉਣਾ
ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ 120 ਕਰੋੜੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ( ਕਲਾਵਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ) ‘ਅਨਾਦ ਖੰਡ ‘ ਦਾ ਬਾਨੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਅਧਿਅਨ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਡੀਨ।|parents=ਭਾਈ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ &lt;ref name=KKH/&gt;( ਪਿਤਾ)|religion=ਸਿੱਖ|relations=ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੜ ਭਤੀਜਾ,ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੜ-ਪੋਤਰਾ ਭਾਈ ਸਧਾਰਣ  ਦੀ 13ਵੀਂ ਪੀੜੀ ਦਾ ਜਾਨਸ਼ੀਨ &lt;ref name=SW/&gt;|awards=# ਬਾਤਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਵਾਰਡ  1997
# ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਲਾਨਾ ਇਨਾਮ 2002-03
# ਸਿੱਖਦਾ ਗੌਰਵ ਅਵਾਰਡ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 2003
# ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ 15 ਅਗੱਸਤ 2011
# ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਰਟੀਫੀਕੇਟ ਆਫ ਮੈਰਿਟ 2017
# ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਕੋਰ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ 2001-03 ਤੇ 2004-06
# ਕੌਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ 2009-14|education=ਆਰਟਸ ਦਾ ਸਨਾਤਕ।
ਪੁਰਾਤਨ ਪਖਾਵਜ ਤੇ ਜੋੜੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਬਾਜ’ ਦਾ ਪਗੜੀ ਨਸ਼ੀਨ।|alma mater=ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਐਫੀਲੀਏਟਡ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ( ਲੜਕਿਆਂ) ਸੈਕਟਰ 11 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
ਉਸਤਾਦ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਤਰੰਦਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਟਕਸਾਲ।}}

'''ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ''' ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ /ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਕ ਤੇ ਗਾਇਕ , ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਘੜਨ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗੁਰੂਕਾਲ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤਕਾਰ ਤੇ ਜੋੜੀ ( ਪਖਾਵਜ , ਮਿਰਦੰਗ) ਮਾਹਿਰ ਵਾਦਕ ਹਨ।ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ [[ਆਨਾਦਿ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਦਾ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਚੇਅਰਮੈਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130326/2/90755.cms |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-07-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025932/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130326/2/90755.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉੱਘਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। &lt;ref name=AF&gt;{{Cite web|url=https://anadfoundation.org/about/board-of-trustees-advisors-of-the-anad-foundation/bhai-baldeep-singh/|title=Bhai Baldeep Singh|date=2012-01-13|website=The Anād Foundation|language=en|access-date=2022-03-15}}&lt;/ref&gt;ਉਹ 2014 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ।

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਦਾ ਜਨਮ  ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ,ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ 13 ਸਤੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਅਰਫੋਰਸ ਸਕੂਲ ਵਡੋਦਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਸੈਕਟਰ 32 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 1984 ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ , ਸੈਕਟਰ 11 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ  ਬੀ ਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕਾਲਜ ਦੇ ਐਨਸੀਸੀ ਏਅਰੋ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਕੈਡੇਟ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 1987 ਦੀ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰੇਡ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬੀ ਏ ਕਰਨ  ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਸਐਸਬੀ ( ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੋਰਡ) ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ।ਉਸਨੂੰ  ਸੰਯੁਕਤ ਪੰਜਾਬ(  ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਦੇ  ਐਨ.ਸੀ.ਸੀ. ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਏਅਰੋ ਮਾਡਲਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

== ਵਿਰਾਸਤ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ==
ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸੁਖਜੀਤ ਕੌਰ ਤੋਂ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੀਰਤਨ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ।ਫਿਰ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਣਾ 1976 ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪ ਕੀਰਤਨੀਏ ਸਨ ।ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਥਾਪੇ 22 ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਈ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀ ਸਨ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਉਘੇ ਪਖਾਵਜੀਏ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਐਸੇ ਉੱਘੇ ਕੀਰਤਨੀਏ  ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ।ਭਾਈ ਸਧਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਵੀ ਆਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ (1926-2006) ਭਾਈ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ( 1915-2017)(ਸੈਦਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਾਲਿਆਂ) ਤੱਕ ਅੱਪੜੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਤੀਜਾ ਪੋਤਰਾ ਹਨ ਅੱਜ ਇਸ ਪਵਿਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਕੀਰਤਨ  ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ 13 ਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨੁੰਮਾਇਦੇ  ਹਨ।

== ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ==
ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਾਂਝ ਦੀ ਲੜੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਜੁੜਦੀ  ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਭਾਈ ਸਧਾਰਣ ਸੈਂਬੀ ( ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਮੇਂ ਬਾਊਲੀ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੇ ਨੱਕਾਸ਼ ਵੀ ਸਨ) , ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ( ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਸਿੱਖ), ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਾਈ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ( ਸਾਰੰਦਾ ਵਜਾ ਕੇ ਪੰਚ ਪਦਾਰਥੀ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਤੋਂ ਉਦੇ ਤੱਕ ਦੇ ਗਾਇਕ), ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ( ਮੌਤ 1894) ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੇਟੇ ਸਨ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ  ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ( 1872-1952) ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਈ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ( 1856-1906), ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਭਾਈ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ( ਜ: 1964) ਤੇ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ( 1925-2006) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਹੈ ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ ( ਜ: 1964) ।ਭਾਈ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੇਟਾ ਸਨ ਗਿਆਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ( 1897-1906) ਕੀਰਤਨੀਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਹੈ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇਸ 13ਵੀਂ ਪੀੜੀ ਦਾ ਨੁੰਮਾਇਦਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=ਖਾਲਸਾ|first=ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ|year=2014|title=ਦੀ ਰੀਨਾਇਸੈਂਸ ਆਫ ਸਿੱਖ ਡੀਵੋਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ,ਮੈਮੋਰੀ, ਆਈਡੈਂਟਿਟੀ , ਪਰੈਕਸੀ|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/107325/nirinjan_1.pdf?sequence=1|journal=ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ  ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਥੀਸਿਸ|access-date=18 March 2022|via=deeplue.lib.umich.edu}}&lt;/ref&gt;

== ਕਾਰੋਬਾਰ ==
ਉਸ ਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;SW&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Bhai_Baldeep_Singh|title=Bhai Baldeep Singh - SikhiWiki, free Sikh encyclopedia.|website=www.sikhiwiki.org|access-date=2022-03-17|archive-date=2022-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043451/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Bhai_Baldeep_Singh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਖੋਜ ==
1987-2005 ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਖੋਜ ਮਿਸ਼ਨ ਚਲਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸੀ ਉਸ ਵੇਲੇ  ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਰਾਗੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਬਦਰੀਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋੜੀ -ਪਖਾਵਜ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਾਰਿਆ ਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੋਰ ਦੇ ਮੁੱਠੇ ਵਾਲੇ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਤਾਊਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਜ਼ਿੰਦਾ ਗਿਆਨੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਤਾਊਸ , ਸਾਰੰਦਾ ਰਬਾਬ ਇਤਿਆਦ ਬਨਾਉਣ , ਗਾਉਣ ਤੇ ਵਜਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/jalandhar/curtains-set-to-fall-on-anad-foundation-296874|title=ਅਨਾਦ ਫਾਂਊਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਲਾ ਸਰਾਏ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਮਲੇ ਦੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦਾ ਦਰਦ|last=Service|first=Tribune News curtain set to fall on anad foundation project at kila Raipur Sultanpur Lodhi|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2022-03-21}}&lt;/ref&gt;ਗਿਆਨੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਮਿਸਤਰੀ (1920-2005) ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨੌਜੁਆਨ ਪੋਤਰੇ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਮਰਾ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਘੜਨਸਾਜ਼ ਤੇ ਜੋੜੀ ਪਖਾਵਜ ਵਾਦਕ ਬਣਿਆ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਇਨਾਮ&lt;ref name=&quot;AF&quot; /&gt; ==
ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋੜੀ ਤੇ ਮਿਰਦੰਗ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵਾਦਕ ਉਸਤਾਦ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਤਰੰਗਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿੱਧੀਵੱਤ ਪਖਾਵਜ ਮਿਰਦੰਗ( ਜੋੜੀ ,ਤਬਲਾ) ਵਾਦਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਭਾਈ ਮਇਯਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਬਾਜ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪਗੜੀ ਨਸ਼ੀਨੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਭਾਈ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਾਗ ਤੇ ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੀਤੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗੱਤ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਰਬਾਬ, ਸਾਰੰਦਾ, ਤੰਬੂਰਾ, ਦਿਲਰੁਬਾ ਆਦਿ ਘੜਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਏ। ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ,ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੰਤੀਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੁਟਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ  ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਈ ਉਤਸਵ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ , ਯੂਰਪ, ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੇ ਅਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਨਿਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਾਇਨ ਤੇ ਵਾਦਨ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/forgotten-gurbani-strings-draw-foreign-sikh-converts/articleshow/11971923.cms|title='Forgotten' Gurbani strings draw foreign Sikh converts {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Feb 21|first=TNN / Updated:|last2=2012|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-03-21|last3=Ist|first3=07:16}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਹੋਫਸਟਰਾ ਯੂਨੀ ਵਰਸਿਟੀ ਦਾ  ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ  ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਤੇ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਬਤੇ ਕਈ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ-ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਵਾਏ ਹਨ।ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ‘ਕੀਰਤਨ ਕੀ ਹੈ’ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਖੋਜ ਭਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।&lt;ref name=KKH &gt;{{Cite journal|last=Singh|first=Bhaibaldeep|year=2011|title=Kirtan ki Hai|url=https://www.academia.edu/23059816/What_is_K%C4%ABrtan_?email_work_card=view-paper|journal=Sikh Formations|volume=7 : 3|pages=245-295|via=academia.edu}}&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==

ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਸਤੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਕੂਲ ਵਡੋਦਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸੈਕਟਰ 32 ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ ਤੋਂ 1984 ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਕੂਲ ਦੇ ਐੱਨ ਸੀ ਸੀ ਏਅਰੋ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੈਡੇਟ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪਰੇਡ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐੱਸ ਐੱਸ ਬੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ (ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗਡ਼੍ਹ) ਦੇ ਐਨ. ਸੀ. ਸੀ., ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਵਿਖੇ ਸਰਬੋਤਮ ਏਅਰੋ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ ==

[https://www.youtube.com/watch?v=fA4ne9zOwdY&amp;t=1220s ਭਾਈ ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇੰਟਰਵਿਊ ਯੂ ਟਿਊਬ  ਤੇ ਦੁਆਰਾ ਫਤੇਹ ਟੀਵੀ ਤੇ]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਇਕ]]</text>
      <sha1>i5dm02n0m4iz5zar99liu3w0k6hrhln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16464</id>
    <revision>
      <id>839479</id>
      <parentid>814105</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T17:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Filmography&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351958048|Balraj Sahni]]&quot;</comment>
      <origin>839479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25455" sha1="cqlyyte0cmodtzliuwoak28qxgwgiy8" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ
| image              =
| caption            = 
| birth_name         = ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸਾਹਨੀ
| birth_date         = {{Birth date|df=yes|1913|5|1}}
| birth_place        = [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]&lt;br /&gt;{{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}}
| death_date         = {{death date and age|df=yes|1973|4|13|1913|5|1}}
| death_place        = [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = ਅਦਾਕਾਰ, ਲੇਖਕ
| spouse             = {{marriage|ਦਮਯੰਤੀ ਸਾਹਨੀ|1936|1947|end=her death}}&lt;br /&gt;{{marriage|ਸੰਤੋਸ਼ ਚੰਢੋਕ|1951}}
| children           = 3, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ]]
| relatives          = {{plainlist|
*[[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]] (ਭਰਾ)
}}
| yearsactive        = 1946–1973
| party              = [[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]]&lt;ref name=&quot;The Tribune India&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/comment/why-we-should-remember-balraj-sahni/334674.html|title=Why we should remember Balraj Sahni|date=10 December 2016|work=The Tribune India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175352/https://www.tribuneindia.com/news/comment/why-we-should-remember-balraj-sahni/334674.html|archive-date=11 January 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| honors = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (1969)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Field=Art | title=Padma Awards &amp;#124; Interactive Dashboard | access-date=16 March 2022 | archive-date=27 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205251/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Field=Art | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}
'''ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ''' (1 ਮਈ 1913 –13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1973) ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ।&lt;ref name = &quot;pt&quot;&gt;{{cite web | url = http://punjabitribuneonline.com/2012/05/%E0%A8%AC%E0%A8%B2%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%AC%E0%A8%BF%E0%A8%96%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%88%E0%A8%82%E0%A8%A1%E0%A9%87-%E0%A8%A6/ | title = ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡੇ ਦਾ ਹਮਸਫ਼ਰ | publisher = [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date = ਮਈ 5, 2012 | accessdate = ਨਵੰਬਰ 18, 2012}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਉੱਘੇ [[ਹਿੰਦੀ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ [[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]] ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ।

ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ 1945 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ &quot;[[ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ]]&quot; ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਅਸਲੀ ਪਛਾਣ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 1953 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ &quot;[[ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ]]&quot; ਤੋਂ ਮਿਲੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 135 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਇਹਨਾਂ [[ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ]], [[ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ, &quot;[[ਮੇਰੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਆਤਮਕਥਾ]]&quot; ਲਿਖੀ।&lt;ref name=&quot;pt&quot;/&gt;

1969 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ &quot;ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ&quot; ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ &quot;ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ&quot; ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref name=&quot;pt&quot;/&gt;

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1973 ਨੂੰ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਧੀ, ਸ਼ਬਨਮ ਦੀ ਬੇ-ਵਕਤ ਮੌਤ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹੇ।

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਸਾਹਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਮਈ 1913 ਨੂੰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ [[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;pt&quot;/&gt; ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਸੀ ਪਰ ਔਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਆ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਇਹਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ&lt;ref name=&quot;ti&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2001/20010902/spectrum/main2.htm | title=Stumbling into films by sheer chance | publisher=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] | date=ਸਤੰਬਰ 2, 2001 | accessdate=ਨਵੰਬਰ 18, 2012}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਪਿੰਡੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1936 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਮਿਅੰਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।&lt;ref name=&quot;pt&quot;/&gt;

1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਨੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ [[ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ]] ਆ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

1938 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ [[ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਇਹ [[ਬੀ ਬੀ ਸੀ]] [[ਲੰਡਨ]] ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਅਨਾਊਂਸਰ ਰਹੇ&lt;ref name=&quot;ti&quot;/&gt; ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ।

1947 ਵਿੱਚ ਦਮਿਅੰਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਸੰਤੋਸ਼ ਚੰਧੋਕ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

[[ਤਸਵੀਰ:Balraj_Sahni_2013_stamp_of_India.jpg|thumb|2013 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਸਾਹਨੀ]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
!ਸਾਲ.
!ਸਿਰਲੇਖ
!ਭੂਮਿਕਾ
!ਨੋਟਸ
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1946
|ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ
|
|
|-
|ਦੂਰ ਚਲੇੰ
|
|
|-
|''ਬਦਨਾਮੀ''
|
|
|-
|1947
|''ਗੁੜਿਆ''
|
|
|-
|1948
|''ਗੁੰਜਨ''
|
|
|-
|1950
|ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ
|
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1951
|''ਮਾਲਦਾਰ''
|
|
|-
|''ਹਮ ਲੌਗ''
|ਰਾਜ
|
|-
|''ਹਲਚਲ''
|ਜੇਲਰ
|
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |1952
|ਬਦਨਾਮ
|
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |1953
|''ਆਕਾਸ਼''
|
|
|-
|''ਰਾਹੀ''
|ਡਾਕਟਰ
|
|-
|ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ
|ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਤੋ
|
|-
|''ਚਾਲੀਸ ਬਾਬਾ ਏਕ ਚੋਰ''
|
|
|-
|ਭਾਗੀਆਵਾਨ
|
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |1954
|''ਮਜਬੂਰੀ''
|
|
|-
|''ਔਲਾਦ''
|
|
|-
|''ਨੌਕਰੀ''
|
|
|-
|''ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ''
|ਸੂਰਜਮਲ
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |1955
|''ਤਾਂਗੇਵਾਲੀ''
|
|
|-
|''ਸੀਮਾ''
|ਅਸ਼ੋਕ &quot;ਬਾਬੂਜੀ&quot;
|
|-
|''ਜੋਰੂ ਕਾ ਭਾਈ''
|
|
|-
|''ਜਵਾਬ''
|ਦਿਆਲ
|
|-
|''ਗਰਮ ਕੋਟ''
|ਗਿਰਧਾਰੀਲਾਲ &quot;ਗਿਰਧਾਰੀ&quot;
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1956
|''ਟਕਸਾਲ''
|ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ
|
|-
|ਇਰਾ ਬਤੋਰ ਸੁਰ
|
|[[ਅਸਮੀਯਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਸਾਮੀ]] ਫ਼ਿਲਮ
|-
| rowspan=&quot;7&quot; |1957
|''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੁਦਾਮਾ''
|
|
|-
|''[[ਪਰਦੇਸੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਦੇਸੀ]]''
|ਸਖਾਰਾਮ
|
|-
|''ਮਾਈ ਬਾਪ''
|ਚੰਦਨ
|
|-
|''[[ਲਾਲ ਬੱਤੀ (ਨਾਵਲ)|ਲਾਲ ਬੱਤੀ]]''
|
|
|-
|''ਕਠ ਪੁਤਲੀ''
|ਲੋਕਨਾਥ
|
|-
|''ਦੋ ਰੋਟੀ'' 
|ਸ਼ਿਆਮ/ਮਾਸਟਰਜੀ[[-ਜੀ|ਜੀ ਜੀ।]]
|
|-
|''[[ਭਾਬੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਭਾਬੀ]]''
|ਰਤਨ
|
|-
| rowspan=&quot;7&quot; |1958
|''ਸੋਨ ਕੀ ਚਿੜਿਆ''
|ਸ੍ਰੀਕਾਂਤ
|
|-
|''ਨਯਾਂ ਕਦਮ''
|
|
|-
|''ਲਾਜਵੰਤੀ''
|ਨਿਰਮਲ ਕੁਮਾਰ
|
|-
|''ਖਜ਼ਾਨਚੀ''
|ਰਾਧੇ ਮੋਹਨ
|
|-
|''ਘਰ ਸੰਸਾਰ''
|ਕੈਲਾਸ਼
|
|-
|''ਘਰ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ''
|
|
|-
|''ਦੇਵਰ ਭਾਬੀ''
|
|
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |1959
|''ਚਾਂਦ''
|ਸ੍ਰੀ ਕਪੂਰ
|
|-
|ਬਲੈਕ ਕੈਟ
|ਏਜੰਟ ਰਾਜਨ
|
|-
|''ਸੱਟਾ ਬਾਜ਼ਾਰ''
|ਰਮੇਸ਼
|
|-
|''ਹੀਰਾ ਮੋਤੀ''
|ਧੂਰੀ
|
|-
|''ਛੋਟੀ ਬਹਨ''
|ਰਾਜਿੰਦਰ
|
|-
|''ਸੀ. ਆਈ. ਡੀ. ਗਰਲ''
|ਮੋਹਨ
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |1960
|''ਦਿਲ ਭੀ ਤੇਰਾ ਹਮ ਭੀ ਤੇਰੇ''
|ਪੰਚੂ ਦਾਦਾ
|
|-
|''ਅਨੁਰਾਧਾ''
|ਡਾ. ਨਿਰਮਲ ਚੌਧਰੀ
|
|-
|''ਨਈ ਮਾਂ।''
|
|
|-
|''ਬਿੰਦਿਆ''
|ਦੇਵਰਾਜ
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |1961
|''ਭਾਬੀ ਕੀ ਚੂੜੀਆਂ''
|ਸ਼ਿਆਮ
|
|-
|''ਸਪਨੇ ਸੁਹਾਨੇ''
|ਸ਼ੰਕਰ
|
|-
|''ਸੁਹਾਗ ਸਿੰਦੂਰ''
|ਰਾਮੂ
|
|-
|''[[ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਾਬੁਲੀਵਾਲਾ]]''
|ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖਾਨ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1962
|''ਸ਼ਾਦੀ''
|ਰਤਨ ਆਰ. ਮਲਹੋਤਰਾ
|
|-
|''ਅਨਪੜ''
|ਚੌਧਰੀ ਸ਼ੰਭੂਨਾਥ
|
|-
|1963
|''ਅਕੇਲਾ''
|
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |1964
|''[[ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ|ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਡੇ]]''
|ਰਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਲਹੋਤਰਾ
|ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ
|-
|''ਹਕੀਕਤ''
|ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
|
|-
|''ਮੈਂ ਭੀ ਲੜਕੀ ਹੂੰ''
|ਗੰਗਾ
|
|-
|''[[Punar Milan (1964 film)|ਪੁਨਰ ਮਿਲਾਨ]]''
|ਡਾ. ਮੋਹਨ/ਰਾਮ
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1965
|''ਡਾਕ ਘਰ''
|ਅੰਧੇ ਬਾਬਾ
|
|-
|''ਵਕਤ''
|ਲਾਲਾ ਕੇਦਾਰਨਾਥ
|
|-
|''[[Faraar (1965 film)|ਫ਼ਰਾਰ]]''
|ਜਾਸੂਸ ਅਧਿਕਾਰੀ
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |1966
|''ਆਏ ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਕੇ''
|ਸ਼ੁਕਲਾ
|
|-
|''ਪਿੰਜਰੇ ਕੇ ਪੰਛੀ''
|ਯਾਸੀਨ ਖਾਨ
|
|-
|''ਨੀਂਦ ਹਮਾਰੀ ਖਵਾਬ ਤੁਮਹਾਰੇ''
|ਖਾਨ ਬਹਾਦੁਰ
|
|-
|''ਲਾਡਲਾ''
|ਬੈਰਿਸਟਰ ਬ੍ਰਿਜ ਮੋਹਨ
|
|-
|''ਆਸਰਾ''
|ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |1967
|''ਹਮਰਾਜ਼''
|ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਅਸ਼ੋਕ
|
|-
|''[[ਨੌਨਿਹਾਲ(ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ)|ਨੌਨਿਹਾਲ]]''
|ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ
|
|-
|''ਘਰ ਕਾ ਚਿਰਾਗ''
|
|
|-
|''ਅਮਨ''
|ਗੌਤਮਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |1968
|''ਇਜ਼ਤ''
|ਠਾਕੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ
|
|-
|''ਸੰਘਰਸ਼''
|ਗਣੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸਾਦ
|
|-
|''ਨੀਲ ਕਮਲ''
|ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਇਚੰਦ
|
|-
|''ਦੁਨੀਆ''
|ਸਰਕਾਰੀ ਵਕੀਲ ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ਰਮਾ
|
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |1969
|''ਏਕ ਫੂਲ ਦੋ ਮਾਲੀ''
|ਕੈਲਾਸ਼ਨਾਥ ਕੌਸ਼ਲ
|
|-
|''ਦੋ ਰਾਸਤੇ''
|ਨਵੀਨ ਗੁਪਤਾ
|
|-
|''ਤਲਾਸ਼''
|ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ
|
|-
|''ਨੰਨਹਾ ਫਰਿਸ਼ਤਾ''
|ਡਾ. ਰਾਮਨਾਥ
|
|-
|''ਹਮ ਏਕ ਹੈਂ।''
|
|
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |1970
|''ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਬ ਸੰਸਾਰ''
|ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ
|
|-
|''ਹੋਲੀ ਆਈ ਰੇ''
|ਠਾਕੁਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ
|
|-
|''ਮੇਰੇ ਹਮਸਫਰ''
|ਅਸ਼ੋਕ
|
|-
|''ਪਹਿਚਾਨ''
|ਸਾਬਕਾ ਫਾਇਰਫਾਈਟਰ
|
|-
|''[[ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ]]''
|ਪੰਨਾਲਾਲ
|
|-
|''ਨਯਾ ਰਾਸਤਾ''
|ਬਨਸਪਤੀ
|
|-
|''ਘਰ ਘਰ ਕੀ ਕਹਾਣੀ''
|ਸ਼ੰਕਰਨਾਥ
|
|-
|''ਧਰਤੀ''
|ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ (ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿਤਾ) 
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1971
|''ਪਰਾਇਆ ਧਨ''
|ਗੋਵਿੰਦਰਮ
|
|-
|''ਜਵਾਨ ਮੁਹੱਬਤ''
|ਡਾ. ਸਰੀਨ
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |1972
|ਜਵਾਨੀ ਦੀਵਾਨੀ
|ਰਵੀ ਆਨੰਦ
|
|-
|''ਜੰਗਲ ਮੇਂ ਮੰਗਲ''
|ਥਾਮਸ
|
|-
|''ਸ਼ਾਇਰ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਹਜੂਰ''
|ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਮਹਜੂਰ
|
|-
|''ਮੰਗੇਤਰ''
|
|
|-
| rowspan=&quot;6&quot; |1973
|''ਚਿਮਨੀ ਕਾ ਧੁਆ''
|
|
|-
|''ਪਿਆਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ''
|ਅਸ਼ੋਕ
|
|-
|''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੀ ਕਸਮ''
|
|
|-
|''[[ਹੱਸਤੇ ਜ਼ਖਮ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹਂਸਤੇ ਜ਼ਖਮ]]''
|ਐਸ. ਪੀ. ਦੀਨਾਨਾਥ ਮਹਿੰਦਰੂ
|
|-
|''ਦਾਮਨ ਔਰ ਆਗ''
|ਸ਼ੰਕਰ
|
|-
|''[[ਗਰਮ ਹਵਾ]]''
|ਸਲੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1977
|''ਅਮਾਨਤ''
|ਸੁਰੇਸ਼
|
|-
|''ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ''
|[[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]]
| (ਅੰਤਿਮ ਫ਼ਿਲਮ ਭੂਮਿਕਾ
|}
== ਕੰਮ ==
ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। [[ਇਪਟਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ&quot; ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ [[ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ|ਕੇ ਏ ਅੱਬਾਸ]] ਸਨ।&lt;ref name=&quot;ti&quot;/&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਦੂਰ ਚਲੇਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ 1953 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ&quot; ਨਾਲ ਬਣੀ।&lt;ref name=&quot;pt&quot;/&gt;

ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਉੱਘੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, &quot;ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ&quot; ਅਤੇ &quot;[[ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ]]&quot; ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਿੱਟ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਇਨਾਮ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ।

ਫ਼ਿਲਮ [[ਗਰਮ ਹਵਾ]] ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਚੋਟੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਡੱਬਿੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

== ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ==
ਸਾਹਨੀ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਇਹਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1960 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫੇਰੀ ਲਾਈ ਅਤੇ [[ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ]] ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਘਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1969 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ &quot;ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ&quot; ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ [[ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਇਨਾਮ]] ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ &quot;[[ਆਰਸੀ]]&quot; ਅਤੇ &quot;[[ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]]&quot; ਆਦਿ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। &quot;ਮੇਰੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਆਤਮਕਥਾ&quot; ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਹੈ। 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ &quot;ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਲੇਖਕ ਇਨਾਮ&quot; ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;br&gt;
# ਕਾਮੇ (ਵਾਰਤਕ, 1984)
# ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕੰਨੀ (ਵਾਰਤਕ, 1990)
# ਮੇਰਾ ਰੂਸੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ (1978)
# ਮੇਰਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ (1979)
# ਮੇਰੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਆਤਮਕਥਾ (1974)
# ਮੇਰੀ ਗ਼ੈਰ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਡਾਇਰੀ

==ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ==
[[File:Balraj Sahni 2013 stamp of India.jpg|thumb|upright=1.2|ਭਾਰਤ ਦੀ 2013 ਦੀ ਮੋਹਰ 'ਤੇ ਸਾਹਨੀ]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- 
!ਸਾਲ
!ਸਿਰਲੇਖ
!ਭੂਮਿਕਾ
!ਨੋਟ
|-
|rowspan=3|1946
|''[[ਦੂਰ ਚਲੇਂ]]''
|
|-
|''[[ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ]]''
|
|-
|''[[ਬਦਨਾਮੀ]]''
|
|-
|1947
|''[[ਗੁਡੀਆ]]''
|
|-
|rowspan=3|1951
|''[[ਮਾਲਦਾਰ]]''
|
|-
|''[[ਹਮਲੋਗ]]''
|ਰਾਜ
|-
|''ਹਲਚਲ''
|ਦ ਜੇਲਰ
|-
|1952
|''[[ਬਦਨਾਮ]]''
|
|-
|rowspan=4|1953
|''[[ਰਾਹੀ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਾਹੀ]]''
|ਡਾਕਟਰ
|-
|''[[ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ]]''
|ਸ਼ੰਭੂ ਮਹੇਤੋ
|-
|''[[ਭਾਗਿਆਵਾਨ]]''
|
|-
|''[[ਆਕਾਸ਼]]''
|
|-
|rowspan=3|1954
|''[[ਨੌਕਰੀ]]''
|
|-
|''[[ਮਜਬੂਰੀ]]''
|
|-
|''[[ਔਲਾਦ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਔਲਾਦ]]''
|
|-
|rowspan=4|1955
|''[[ਤਾਂਗੇਵਾਲੀ]]''
|
|-
|''[[ਸੀਮਾ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੀਮਾ]]''
|ਆਸ਼ੋਕ 'ਬਾਬੂਜੀ'
|-
|''[[ਗਰਮ ਕੋਟ]]''
|ਗਿਰੀਧਾਰੀ
|-
|''[[ਟਕਸਾਲ]]''
|ਜਤਿਨ ਮੁਖਰਜੀ
|-
|rowspan=5|1957
|''[[ਪਰਦੇਸ਼ੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)]]''
|
|-
|''[[ਮਾਈ ਬਾਪ]]''
|
|-
|''[[ਲਾਲ ਬੱਤੀ]]''
|
|-
|''[[ਕਠਪੁਤਲੀ]]''
|ਲੋਕਨਾਥ
|-
|''[[ਭਾਬੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਭਾਬੀ]]''
|ਰਤਨ
|-
|rowspan=5|1958
|''[[ਸੋਨੇ ਕੀ ਚਿੜੀਆ]]''
|ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ
|-
|''[[ਲਾਜਵੰਤੀ]]''
|ਮਿਸਟਰ ਨਿਰਮਲ
|-
|''ਖਜ਼ਾਨਚੀ''
|ਰਾਧੇ ਮੋਹਨ
|-
|''[[ਘਰ ਸੰਸਾਰ]]''
|ਕੈਲਾਸ਼
|-
|''[[ਘਰ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ]]''
|
|-
|rowspan=4|1959
|''[[ਸੱਟਾ ਬਾਜ਼ਾਰ]]''
|ਰਮੇਸ਼
|-
|''[[ਹੀਰਾ ਮੋਤੀ]]''
|
|-
|''[[ਛੋਟੀ ਬਹਿਨ]]''
|ਰਾਜੇਂਦਰ
|-
|''[[ਬਲੈਕ ਕੈਟ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਲੈਕ ਕੈਟ]]''
|ਏਜੰਟ ਰਾਜਨ
|-
|rowspan=3|1960
|''[[ਦਿਲ ਭੀ ਤੇਰਾ ਹਮ ਭੀ ਤੇਰੇ]]''
|ਪੰਚੂ ਦਾਦਾ
|-
|''[[ਬਿੰਦੀਆ]]''
|ਦੇਵਰਾਜ
|-
|''[[ਅਨੁਰਾਧਾ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਅਨੁਰਾਧਾ]]''
|ਡਾ. ਨਿਰਮਲ ਚੌਧਰੀ
|-
|rowspan=5|1961
|''[[ਸੁਹਾਗ ਸੰਦੂਰ]]''
|ਰਾਮੂ
|-
|''[[ਸਪਨੇ ਸੁਹਾਨੇ]]''
|
|-
|''[[ਭਾਬੀ ਕੀ ਚੂੜੀਆਂ]]''
|ਸ਼ਿਆਮ
|-
|''[[ਬਟਵਾਰਾ]]''
|
|-
|''[[ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ (1961 ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ]]''
|ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਖਾਨ
|-
|rowspan=2|1962
|''[[ਸ਼ਾਦੀ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਸ਼ਾਦੀ]]''
|ਰਾਤਾਉ
|-
|''[[ਅਨਪੜ੍ਹ]]''
|ਚੌਧਰੀ ਸੰਭੂਨਾਥ
|-
|rowspan=2|1964
|''[[ਪੁਨਰ ਮਿਲਨ]]''
|ਡਾ. ਮੋਹਨ/ਰਾਮ
|-
|''[[ਹਕੀਕਤ]]''
|ਮੇਜਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
|-
|rowspan=2|1965
|''[[ਵਕਤ (1965 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਕਤ]]''
|ਲਾਲਾ ਕੇਦਾਰਨਾਥ
|-
|''[[ਫ਼ਰਾਰ]]''
|ਜਾਸੂਸੀ ਅਫਸਰ 
|-
|rowspan=4|1966
|''[[ਪਿੰਜਰੇ ਕੇ ਪੰਛੀ]]''
|ਯਾਸੀਨ ਖਾਂ
|-
|''[[ਨੀਂਦ ਹਮਾਰੀ ਖਵਾਬ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ]]''
|ਖਾਨ ਬਹਾਦੁਰ
|-
|''[[ਆਸਰਾ]]''
|ਸੁਰੇੰਦਰ ਨਾਥ ਕੁਮਾਰ 
|-
|''[[ਆਏ ਦਿਨ ਬਹਾਰ ਕੇ]]''
|ਸ਼ੁਕਲਾ
|-
|rowspan=4|1967
|''[[ਨੌਨਿਹਾਲl]]''
|ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਲ
|-
|''[[ਘਰ ਕੇ ਚਿਰਾਗ]]''
|
|-
|''[[ਅਮਨ]]''
|ਗੌਤਮਦਾਸ ਦਾ ਡੈਡ
|-
|''[[ਹਮਰਾਜ਼]]''
|ਪੋਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ
|-
|rowspan=4|1968
|''[[ਸੰਘਰਸ਼]]''
|ਗਣੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ
|-
|''[[ਨੀਲ ਕਮਲ (1968 ਫ਼ਿਲਮ)|ਨੀਲ ਕਮਲ]]''
|ਮਿ. ਰਾਇਚੰਦ
|-
|'ਇਜ਼ਤ''
|
|-
|''[[ਦੁਨੀਆ (1968 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੁਨੀਆਂ]]''
|Public Prosecutor ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ਰਮਾ
|-
|rowspan=4|1969
|''[[ਤਲਾਸ਼ (1969 ਫ਼ਿਲਮ)|ਤਲਾਸ਼]]''
|ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ
|-
|''[[ਨੰਨ੍ਹਾ ਫਰਿਸ਼ਤਾ]]''
|ਡਾ. ਰਾਮਨਾਥ
|-
|''[[ਏਕ ਫੂਲ ਦੋ ਮਾਲੀ]]''
|ਕੈਲਾਸ਼ ਨਾਥ ਕੌਸ਼ਲ
|-
|''[[ਦੋ ਰਾਸਤੇ]]''
|ਨਵੇਂਦਰੂ ਗੁਪਤਾ 
|-
|rowspan=8|1970
|''[[ਪਹਿਚਾਨ (1970 ਰਾਮਨਾਥ)|ਪਹਿਚਾਨ]]''
|Ex-Firefighter
|-
|''[[ਪਵਿਤਰ ਪਾਪੀ]]''
|ਪੰਨਾਲਾਲ
|-
|''[[ਨਯਾ ਰਾਸਤਾ]]''
|ਬੰਸੀ
|-
|''[[ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭ ਸੰਸਾਰ]]''
|
|-
|''[[ਮੇਰੇ ਹਮਸਫਰ]]''
|Ashok
|-
|''[[ਹੋਲੀ ਆਈ ਰੇ]]''
|
|-
|''[[ਘਰ ਘਰ ਕੀ ਕਹਾਨੀ]]''
|
|-
|''[[ਧਰਤੀ]]''
|ਭਰਤ ਦਾ ਡੈਡ
|-
|rowspan=2|1971
|''[[ਪਰਾਇਆ ਧਨ]]''
|Govindram
|-
|''[[ਜਵਾਨ ਮੁਹੱਬਤ]]''
|ਡਾ. ਸਰੀਨ
|-
|rowspan=3|1972
|''[[ਸ਼ਾਯਾਰ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਹਜੂਰ]]''
|ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਮਹਜੂਰ
|-
|''[[ਜਵਾਨੀ ਦੀਵਾਨੀ]]''
|ਰਵੀ ਅਨੰਦ
|-
|''[[ਜੰਗਲ ਮੇਂ ਮੰਗਲ]]''
|ਥਾਮਸ
|-
|rowspan=4|1973
|''[[ਪਿਆਰ ਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ]]''
|
|-
|''[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੀ ਕਸਮ]]''
|
|-
|''[[ਹੰਸਤੇ ਜਖ਼ਮ]]''
|ਐੱਸ ਪੀ ਦੀਨਾਨਾਥ ਮਹੇਂਦਰੂ
|-
|''[[ਗਰਮ ਹਵਾ]]''
|ਸਲੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ
|-
|rowspan=2|1977
|''[[ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ (ਫ਼ਿਲਮ)]]''
|ਊਧਮ ਸਿੰਘ
|-
|''[[ਅਮਾਨਤ]]''
|ਸੁਰੇਸ਼
|}

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
*[[ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ]]
*[[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{Reflist|30em}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{Commons category|Balraj Sahni|ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ}}
* {{IMDb name|id=0756379|name=ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ}}
* [https://web.archive.org/web/20180710042834/http://www.thebhopalpost.com/index.php/2010/07/balraj-sahni-speaking-his-heart-out Balraj Sahni's Convocation Address] at [[Jawaharlal Nehru University]] in 1972

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1913]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>cqlyyte0cmodtzliuwoak28qxgwgiy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18627</id>
    <revision>
      <id>839504</id>
      <parentid>595245</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10755" sha1="rpuygnq9gqdhm7vquwji82dynjawos6" xml:space="preserve">{{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਸੋਂ
|ਨਾਂ = ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ
|ਅਧਿਕਾਰਕ_ਨਾਂ = ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
|ਵਸੋਂ_ਕਿਸਮ = ਸ਼ਹਿਰ
|ਉਪਨਾਮ = ਐੱਲ.ਏ., ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Atlanta works on its sales pitch: Convention bureau's chief sticks to basics in marketing the city|last=Stafford|first=Leon|work=The Atlanta Journal – Constitution|date=January 7, 2010|page=1|url=http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&amp;orgId=574&amp;topicId=100020422&amp;docId=l:1103602102&amp;start=4|accessdate=October 1, 2011|archive-date=ਨਵੰਬਰ 26, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126202604/http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&amp;orgId=574&amp;topicId=100020422&amp;docId=l%3A1103602102&amp;start=4|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾਨਗਰ,&lt;ref&gt;{{cite news|title=A Teflon Metropolis Where No Nicknames Stick|last=Smith|first=Jack|work=Los Angeles Times|date=October 12, 1989|page=1|url=http://articles.latimes.com/1989-10-12/news/vw-168_1_los-angeles|accessdate=October 1, 2011}}&lt;/ref&gt; ਲਾ-ਲਾ ਧਰਤੀ&lt;ref&gt;{{cite news| url = http://latimesblogs.latimes.com/jacketcopy/2011/03/la-la-land-now-the-dictionary-definition-of-los-angeles.html| title = 'La-La Land,' now the dictionary definition of Los Angeles| publisher = Los Angeles Times| date = March 25, 2011| accessdate =September 29, 2011}}&lt;/ref&gt;
|ਵੈੱਬਸਾਈਟ = [http://www.lacity.org/ lacity.org]
|ਤਸਵੀਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = New LA Infobox Pic Montage 5.jpg
|ਤਸਵੀਰਅਕਾਰ = 250px
|ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਵਪਾਰਕ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ, ਵੈਨਿਸ, ਗ੍ਰਿਫ਼ਿਥ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਸੰਕੇਤ
|ਤਸਵੀਰ_ਝੰਡਾ = Flag of Los Angeles, California.svg
|ਤਸਵੀਰ_ਮੋਹਰ = Seal of Los Angeles.svg
|ਤਸਵੀਰ_ਨਕਸ਼ਾ = LA County Incorporated Areas Los Angeles highlighted.svg
|image_cap =
|ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
|ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ
|ਬਿੰਦੀ_ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
|coordinates_ਇਲਾਕਾ = US-CA
|ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = ਦੇਸ਼
|ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = {{ਝੰਡਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}}
|ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = ਰਾਜ
|ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ
|ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ2 = ਕਾਊਂਟੀ
|ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ2 = ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ
|ਸਰਕਾਰ_ਕਿਸਮ = ਮੇਅਰ-ਕੌਂਸਲ
|ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ_ਸੰਸਥਾ = ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਨਗਰੀ ਕੌਂਸਲ
|ਆਗੂ_ਸਿਰਲੇਖ = ਮੇਅਰ
|ਆਗੂ_ਨਾਂ = ਆਂਤੋਨੀਓ ਵੀਯਾਰਾਈਗੋਸਾ
|ਆਗੂ_ਸਿਰਲੇਖ1 = ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰ
|ਆਗੂ_ਨਾਂ1 = ਕਾਰਮਨ ਤਰੂਤਾਨਿਚ
|ਆਗੂ_ਸਿਰਲੇਖ2 = ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਚਾਲਕ
|ਆਗੂ_ਨਾਂ2 = ਵੈਂਡੀ ਗਰੂਐਲ
|area_magnitude =
| unit_pref = US
| area_footnotes = &lt;ref name=gazetteer&gt;{{cite web| url= http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt| title = Gazetteer| publisher= U.S. Census Bureau|accessdate=September 28, 2011}}&lt;/ref&gt;
| ਰਕਬਾ_ਕੁੱਲ_ਵਰਗ_ਮੀਲ = 503
| ਰਕਬਾ_ਥਲ_ਵਰਗ_ਮੀਲ = 469
| ਰਕਬਾ_ਜਲ_ਵਰਗ_ਮੀਲ = 34
| ਰਕਬਾ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = 1302
| ਰਕਬਾ_ਥਲ_ਕਿਮੀ2 = 1214
| ਰਕਬਾ_ਜਲ_ਕਿਮੀ2 = 88
| ਰਕਬਾ_ਜਲ_ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ = 6.7
| area_ਨੋਟ = 
|ਅਬਾਦੀ_ਤੱਕ = 2010
|ਅਬਾਦੀ_ਪਗਨੋਟ = &lt;ref&gt;{{cite web|title=2010 Census Redistricting Data (Public Law 94-171) Summary File|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_PL_GCTPL2.ST13&amp;prodType=table|work=American FactFinder|publisher=[[United States Census Bureau]]|accessdate=9 August 2012}}&lt;/ref&gt;
|ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = 3792621
|ਅਬਾਦੀ_ਦਰਜਾ= (ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ 48ਵਾਂ)
|population_urban = 
|ਅਬਾਦੀ_ਮੁੱਖ-ਨਗਰ = 12828837
|ਅਬਾਦੀ_ਖ਼ਾਲੀ1_ਸਿਰਲੇਖ = ਸੰਯੁਕਤ ਸਾਂਖਿਅਕੀ ਇਲਾਕਾ
|ਅਬਾਦੀ_ਖ਼ਾਲੀ1 = 1,77,86,419
|ਅਬਾਦੀ_ਵਾਸੀ ਸੂਚਕ = ਐਂਜਲਸੀ
|population_density_km2 = 
|population_density_sq_mi = 8092
|population_footnotes =
|ਸਮਾਂ_ਜੋਨ = ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਸਮਾਂ ਜੋਨ
|utc_offset = -8
|timezone_DST = PDT
|utc_offset_DST = −7
|latd = 34
|latm = 03
|lats =
|latNS = N
|longd = 118
|longm = 15
|longs =
|longEW = W
|ਉੱਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 71
|ਉੱਚਾਈ_ਫੁੱਟ = 233 (ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਵਨ)
|ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ZIP ਕੋਡ
|ਡਾਕ_ਕੋਡ = 90001–90068, 90070–90084, 90086–90089, 90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103, 90174, 90185, 90189, 90291-90293, 91040–91043, 91303–91308, 91342–91349, 91352–91353, 91356–91357, 91364–91367, 91401–91499, 91601–91609
|ਇਲਾਕਾ_ਕੋਡ = 213, 424, 323, 661, 747/818
|ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਸਥਾਪਤ
|ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ = 4 ਸਤੰਬਰ 1781
|ਸਥਾਪਨਾ_ਸਿਰਲੇਖ2 = ਸੰਮਿਲਤ
|ਸਥਾਪਨਾ_ਮਿਤੀ2 = 4 ਅਪਰੈਲ 1850
|ਖ਼ਾਲੀ_ਨਾਂ = FIPS ਕੋਡ
|ਖ਼ਾਲੀ_ਜਾਣ = 06-44000
|ਖ਼ਾਲੀ1_ਨਾਂ = GNIS ਲੱਛਣ ਪਹਿਚਾਣ
|ਖ਼ਾਲੀ1_ਜਾਣ = 1662328
|footnotes =
}}
'''ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ''' ({{IPA-es|los ˈaŋxeles|lang}}, ਜਿਸ ਨੂੰ ''Los Ángeles'' ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ''ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ'' ਦੀ ਸਪੇਨੀ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤੀ ਨਾਂ '''ਐੱਲ.ਏ.''' ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦਾ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਮਗਰੋਂ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅਬਾਦੀ 2010 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 3,792,621 ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn124.html| title = U.S. Census Bureau Releases Data on Population Distribution and Change in the U.S. Based on Analysis of 2010 Census Results| date = March 24, 2010| publisher = U.S. Census Bureau| accessdate =September 28, 2011}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 469 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ-ਲਾਂਗ ਬੀਚ-ਸਾਂਤਾ ਆਨਾ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਸਾਂਖਿਅਕੀ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰਾ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਇਲਾਕਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅਬਾਦੀ 2010 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 12,828,837 ਅਤੇ 1.8 ਕਰੋੜ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/citypops.htm|title=City Populations – World City Population, Biggest Largest Cities in the World|publisher=Worldatlas.com|accessdate=September 28, 2011}}&lt;/ref&gt; and the second largest in the United States.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&amp;prodType=table| title = Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area| publisher = U.S. Census Bureau| accessdate =September 28, 2011}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਕਾਊਂਟੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਸਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਊਂਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news|author=Les Christie|url=http://money.cnn.com/2007/08/08/real_estate/most_diverse_counties/index.htm|title=The most ethnically diverse counties in the United States|publisher=CNN|date=August 9, 2007|accessdate=September 28, 2011|archive-date=ਅਗਸਤ 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110817053546/http://money.cnn.com/2007/08/08/real_estate/most_diverse_counties/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜਦਕਿ ਸੰਪੂਰਨ ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ ਇਲਾਕਾ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11|title=The Top 10 Most Diverse Cities in America|publisher=cnbc.com|accessdate=September 28, 2011|archive-date=ਜੂਨ 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627175521/http://www.cnbc.com/id/43066296/The_Top_10_Most_Diverse_Cities_in_America?slide=11|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਐਂਜਲੀਨੋ ਜਾਂ ਐਂਜਲਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/Angeleno|title=Angeleno|publisher=The Free Dictionary|accessdate=September 28, 2011}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]]</text>
      <sha1>rpuygnq9gqdhm7vquwji82dynjawos6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27037</id>
    <revision>
      <id>839486</id>
      <parentid>796136</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21689" sha1="1orog8w7s08a5u3dxr0117nrpubvw5b" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ
| image = Jhumpa Lahiri (2015).png
| birth_name = ਨੀਲਾਂਜਨਾ ਸੁਦੇਸ਼ਨਾ (ਜਾਂ ਸਵਦੇਸ਼ਨਾ) ਲਹਿਰੀ
| birth_date = {{birth date and age|1967|7|11|df=yes}}
| birth_place = [[ਲੰਦਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ
| death_date =
| death_place =
| occupation = ਲੇਖਿਕਾ
| nationality = ਅਮਰੀਕੀ
| period =
| genre = [[ਨਾਵਲ]], [[ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ]], [[Postcolonial]]
| movement =
| notableworks = ''[[Interpreter of Maladies]]'' (1999){{-}}''[[The Namesake]]'' (2003){{-}}''[[Unaccustomed Earth]]'' (2008)
| influences = [[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]], [[ਐਂਦਰੇ ਡੁਬੁਸ]], [[ਮਾਵਿਸ ਗੈਲੰਤ]], [[ਐਲਿਸ ਮੁਨਰੋ]], [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਨਾਬੋਕੋਵ]], [[ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ]], [[ਵਿਲਿਅਮ ਟ੍ਰੇਵੋਰ]], [[Richard Yates (novelist)|ਰਿਚਰਡ ਯਤੇਸ]]&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2005/01/16/books/review/16symposium.html &quot;The Hum Inside the Skull, Revisited&quot;], [[The New York Times]], 2005-01-16. Retrieved on 2008-04-12.&lt;/ref&gt;
| influenced =
| awards = 1999 [[ਓ. ਹੈਨਰੀ ਅਵਾਰਡ]] {{-}}2000 [[ਗਲਪ ਦਾ ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ]]
| website = http://www.randomhouse.com/kvpa/jhumpalahiri/
| portaldisp =
}}
'''ਝੁੰਪਾ ਲਾਹਿੜੀ''' (ਬੰਗਾਲੀ: ঝুম্পা লাহিড়ী, ਜਨਮ 11 ਜੁਲਾਈ 1967) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਲਾਹਿੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, [[ਇੰਟਰਪ੍ਰੇਟਰ ਆਫ ਮੈਲਡੀਜ]] (1999) ਨੂੰ 2000 ਵਿੱਚ ਗਲਪ ਦੇ [[ਪੁਲਿਤਜਰ ਇਨਾਮ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ [[ਦ ਨੇਮਸੇਕ]] (2003) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਉਸੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਨੀਲਾਂਜਨਾ ਸੁਦੇਸ਼ਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਨਾਮ ਝੁੰਪਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੂੰ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਬੈਰੇਕ ਓਬਾਮਾ]] ਨੇ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀਅਤਾ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;http://www.dnaindia.com/world/report-obama-presents-national-humanities-medal-to-jhumpa-lahiri-2124179&lt;/ref&gt;

'ਦ ਨੇਮਸੇਕ' ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਇੱਕ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਟਾਈਮਜ਼ ਬੁੱਕ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 23, 2017|agency=Press Trust of India|title=Jhumpa explores importance of book jackets in new work|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/jhumpa-explores-importance-of-book-jackets-in-new-work-861835-2017-01-23|access-date=2021-11-25|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt; ਅਨਐਕਸਟਮਡ ਅਰਥ (2008) ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਕ ਓ'ਕੋਨਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ, ਦ ਲੋਲੈਂਡ (2013), ਮੈਨ ਬੁਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਕਸ਼ਨ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। 22 ਜਨਵਰੀ, 2015 ਨੂੰ, ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਦ ਲੋਲੈਂਡ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਲਈ US$50,000 ਦਾ DSC ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ&lt;ref&gt;{{Cite web|date=January 23, 2015|title=Indian- American Author Jhumpa Lahiri won DSC Prize for 2015|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indian-american-author-jhumpa-lahiri-won-dsc-prize-for-2015-237112-2015-01-23|access-date=2021-11-25|website=India Today|language=en}}&lt;/ref&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ-ਪਰਵਾਸੀ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ। 2011 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਰੋਮ, ਇਟਲੀ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ, ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ Dove mi trovo ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੇਂਗੁਇਨ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸੰਕਲਨ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 40 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਾਲਵੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ 40 ਇਤਾਲਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਰਜ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਇਤਾਲਵੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;NEH&quot;&gt;{{cite web |last1=Gutting |first1=Elizabeth Ward |title=Jhumpa Lahiri: 2014 National Humanities Medal |url=https://www.neh.gov/about/awards/national-humanities-medals/jhumpa-lahiri |website=[[National Endowment for the Humanities]] |access-date=17 August 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Princeton&quot;&gt;{{cite web |title=Jhumpa Lahiri: Professor of Creative Writing |url=http://arts.princeton.edu/people/profiles/jl35/ |website=Lewis Center for the Arts, [[Princeton University]] |access-date=17 August 2018}}&lt;/ref&gt;

2014 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀਜ਼ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;NEH&quot; /&gt; ਉਹ 2015 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Princeton&quot;/&gt; 2022 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਮਿਲਿਸੈਂਟ ਸੀ। ਮੈਕਿੰਟੋਸ਼ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jhumpa Lahiri '89 Returns to Barnard College as the Millicent C. McIntosh Professor of English and Director of Creative Writing |url=https://barnard.edu/news/jhumpa-lahiri-89-returns-barnard-college-millicent-c-mcintosh-professor-english-and-director}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਲਾਹਿੜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ [[ਭਾਰਤੀ]] ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆਲਾਹਿੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, &quot;ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਹੋ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।&quot; ਲਾਹਿੜੀ ਕਿੰਗਸਟਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਮਰ ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਅਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ;  &quot;ਦ ਥਰਡ ਐਂਡ ਫਾਈਨਲ ਕੰਟੀਨੈਂਟ&quot; ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ, ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਮੈਲਾਡੀਜ਼ ਦੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਡਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ew&quot;&gt;Flynn, Gillian. [http://www.ew.com/ew/article/0,,276075,00.html &quot;Passage To India: First-time author Jhumpa Lahiri nabs a Pulitzer,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231052447/http://www.ew.com/ew/article/0,,276075,00.html|date=2008-12-31}} [[Entertainment Weekly]], April 28, 2000. Retrieved on 2008-04-13.&lt;/ref&gt;  ਲਾਹਿੜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਕਲਕੱਤਾ (ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;pig&quot;&gt;Aguiar, Arun. [http://www.pifmagazine.com/vol28/i_agui.shtml &quot;One on One With Jhumpa Lahiri&quot;], Pifmagazine.com, July 28, 1999. Retrieved on 2008-04-13.&lt;/ref&gt;

ਜਦੋਂ ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਕਿੰਗਸਟਨ, ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਡਰਗਾਰਟਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਾਮ ਝੰਪਾ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਰਸਮੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਸੀ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ, &quot;ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ.... ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹੋ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹੋ।&quot;&lt;ref name=&quot;vog&quot;&gt;Anastas, Benjamin. [http://www.mensvogue.com/arts/books/articles/2007/02/jhumpa_lahiri &quot;Books: Inspiring Adaptation&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622163028/http://www.mensvogue.com/arts/books/articles/2007/02/jhumpa_lahiri|date=June 22, 2008}}, ''[[Men's Vogue]]'', March 2007. Retrieved on April 13, 2008.&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ ਦ ਨੇਮਸੇਕ ਦੀ ਪਾਤਰ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ਵੀਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕੀ ਵਿੱਚ, ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ &quot;ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਤੀਬਰ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ।&quot;&lt;ref name= &quot;usa&quot;/&gt; ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਲਗ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜੂਝ ਰਹੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/my-two-lives-106355|title=My Two Lives|author=&lt;!--Not stated--&gt;|date=March 5, 2006|website=Newsweek|access-date=December 4, 2018}}&lt;/ref&gt; ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਸਾਊਥ ਕਿੰਗਸਟਾਊਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੀ.ਏ. 1989 ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;[http://www.barnard.edu/newnews/news41100a.htm &quot;Pulitzer Prize awarded to Barnard alumna Jhumpa Lahiri ’89; Katherine Boo ’88 cited in public service award to The Washington Post&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040224080335/http://www.barnard.edu/newnews/news41100a.htm |date=February 24, 2004 }}, Barnard Campus News, April 11, 2000. Retrieved on 2008-04-13.&lt;/ref&gt;

ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉੱਨਤ ਡਿਗਰੀਆਂ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ., ਇੱਕ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ, ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐੱਮ.ਏ., ਅਤੇ ਰੇਨੇਸੈਂਸ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ, 1997 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇ &quot;ਐਕਰਸਡ ਪੈਲੇਸ: ਜੈਕੋਬੀਅਨ ਸਟੇਜ (1603-1625) 'ਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਪੈਲਾਜ਼ੋ&quot; ਸੀ।&lt;ref&gt;ProQuest Dissertations &amp; Theses Global. (304346550)&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੋਲ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਅਤੇ ਹੇਲਮਟ ਵੋਲ (ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ) ਸਨ। ਉ ਸਨੇ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸਟਾਊਨ ਦੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਰਕ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲਈ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ (1997–1998) ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਰ੍ਹੋਡ ਆਈਲੈਂਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣੀ ਸਿਖਾਈ ਹੈ।

2001 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਲਬਰਟੋ ਵੌਰਵੌਲੀਅਸ-ਬੁਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ TIME ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ TIME ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। 2012 ਵਿੱਚ, ਲਾਹਿੜੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ, ਔਕਟਾਵੀਓ (ਜਨਮ 2002) ਅਤੇ ਨੂਰ (ਜਨਮ 2005)&lt;ref name= &quot;vog&quot;/&gt; ਨਾਲ ਰੋਮ&lt;ref&gt;Spinks, John. [https://www.nytimes.com/interactive/2013/08/25/t-magazine/25writers-rooms.html &quot;A Writer's Room&quot;], T: The New York Times Style Magazine, August 25, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Sheila |last=Pierce |date=May 22, 2015   | title=Why Pulitzer Prize-winner Jhumpa Lahiri quit the US for Italy |url= https://www.ft.com/content/3b188aec-f8bf-11e4-be00-00144feab7de |website=Financial Times |access-date= 20 June 2021}}&lt;/ref&gt; ਚਲੀ ਗਈ। 1 ਜੁਲਾਈ, 2015 ਨੂੰ, ਲਾਹਿੜੀ ਨੇ ਲੇਵਿਸ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name= &quot;vog&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://research.princeton.edu/news/faculty-profiles/a/?id=15411 |title=Author Jhumpa Lahiri awarded National Humanities Medal |last=Saxon |first=Jamie |date=September 4, 2015 |publisher=Research at Princeton, Princeton University |access-date=May 15, 2017 |archive-date=ਜੂਨ 15, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615212859/http://research.princeton.edu/news/faculty-profiles/a/?id=15411 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ==
* {{Cite journal | last = Bilbro | first = Jeffrey | title = Lahiri's Hawthornian Roots: Art and Tradition in &quot;Hema and Kaushik&quot; | journal = [[Critique: Studies in Contemporary Fiction]] | volume = 54 | issue = 4 | pages = 380–394 | doi = 10.1080/00111619.2011.594461 | year = 2013 | s2cid = 143938815 }}
* Cussen, John. “the william morris in jhumpa lahiri’s wallpaper / and other of the writer’s reproofs to literary scholarship,” ''JEAL:  Journal of Ethnic American Literature'' 2 (2012): 5-72.
* Das, Subrata Kumar. &quot;Bengali Diasporic Culture: A Study of the Film Adaptation of Jhumpa Lahiri's The Namesake&quot;. ''[[The Criterion: An International Journal in English]]'' (ISSN 0976-8165) '''4''' (II), April 2013: np.
* {{Cite journal | last = Leyda | first = Julia | title = An interview with Jhumpa Lahiri | journal = [[Contemporary Women's Writing]] | volume = 5 | issue = 1 | pages = 66–83 | doi = 10.1093/cwwrit/vpq006 | date = January 2011 }}
* Majithia, Sheetal (Fall/Winter 2001). &quot;[https://web.archive.org/web/20140112040407/http://samarmagazine.org/archive/articles/59 Of Foreigners and Fetishes: A Reading of Recent South Asian American Fiction.]&quot; ''Samar'' '''14''': 52–53 The South Asian American Generation. 
* Mitra, Zinia. &quot;Echoes of Loneliness: Dislocation and Human Relationships in Jhumpa Lahiri&quot;,'' Contemporary Indian Women Writers in English: Critical Perspectives. ''Ed. Nizara Hazarika, K.M. Johnson and Gunjan Dey.Pencraft International.({{ISBN|978-93-82178-12-5}}), 2015.
* Mitra, Zinia . &quot; An Interpretation of ''Interpreter of Maladies''&quot;, ''Jhumpa Lahiri : Critical Perspectives.'' Ed. Nigamananda Das. Pencraft International, 2008.({{ISBN|81-85753-87-3}}) pp 95–104. 
* [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. &quot;Migrazione, discorsi minoritari, transculturalità: il caso di Jhumpa Lahiri&quot;, in: ''[http://www.aracneeditrice.it/aracneweb/index.php/pubblicazione.html?item=9788825502879&amp;tab=indice Scrivere tra le lingue. Migrazione, bilinguismo, plurilinguismo e poetiche della frontiera nell'Italia contemporanea (1980-2015)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016180208/http://www.aracneeditrice.it/aracneweb/index.php/pubblicazione.html?item=9788825502879&amp;tab=indice |date=2022-10-16 }}'', edited by Daniele Comberiati and Flaviano Pisanelli, Rome, Aracne, 2017 ({{ISBN|978-88-255-0287-9}}), pp.&amp;nbsp;77–92.
* [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. &quot;Nomadische Literatur und Transcultural Switching: Jhumpa Lahiris italophones Migrationstagebuch 'In altre parole' (2015) – 'In Other Words' (2016) - 'Mit anderen Worten' (2017)&quot;, in: Eva-Tabea Meineke / Anne-Rose Mayer / Stephanie Neu-Wendel / Eugenio Spediacato (ed.), ''Aufgeschlossene Beziehungen: Italien und Deutschland im transkulturellen Dialog. Literatur, Film, Medien'', &quot;Rezeptionskulturen in Literatur- und Mediengeschichte&quot; vol. 9 – 2019, [[Würzburg]]: Königshausen &amp; Neumann, 2019 ({{ISBN|978-3-8260-6257-5}}), pp.&amp;nbsp;243–266.
* [[Dagmar Reichardt|Reichardt, Dagmar]]. &quot;[https://web.archive.org/web/20170704211433/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero/article/view/632/629 ''Radicata a Roma'': la svolta transculturale nella scrittura italofona nomade di Jhumpa Lahiri]&quot;, in: ''I [https://web.archive.org/web/20170802075545/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero l pensiero letterario come fondamento di una testa ben fatta]'', edited by Marina Geat, Rome, Roma TRE Press, 2017 ({{ISBN|978-88-94885-05-7}}), pp.&amp;nbsp;219–247. [https://web.archive.org/web/20170704211433/http://romatrepress.uniroma3.it/ojs/index.php/pensiero/article/view/632/629 «Radicata a Roma»: la svolta transculturale nella scrittura italofona nomade di Jhumpa Lahiri | Reichardt | Il pensiero letterario come fondamento di una testa ben fatta]
* Roy, Pinaki. &quot;''Postmodern Diasporic Sensibility'': Rereading Jhumpa Lahiri's Oeuvre&quot;. ''Indian English Fiction: Postmodern Literary Sensibility''. Ed. Bite, V. [[New Delhi]]: Authors Press, 2012 ({{ISBN|978-81-7273-677-4}}). pp.&amp;nbsp;90–109.
* Roy, Pinaki. &quot;Reading ''The Lowland'': Its Highs and its Lows&quot;. ''Labyrinth'' (ISSN 0976-0814) '''5'''(3), July 2014: 153–62.

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
{{Wikiquote}}
{{commons category|Jhumpa Lahiri}}
{{external media
|audio1=[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1420143 Writer Jhumpa Lahiri], ''Fresh Air'', September 4, 2003
}}
* {{official website|http://www.jhumpalahiri.net/}}
* [http://www.firsteditions.net/books/author/jhumpa-lahiri/173 Jhumpa Lahiri: A Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221016180209/http://www.firsteditions.net/books/author/jhumpa-lahiri/173 |date=2022-10-16 }}, ''First Editions''

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1967]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰ]]</text>
      <sha1>1orog8w7s08a5u3dxr0117nrpubvw5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਵਰਾਜਬੀਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28030</id>
    <revision>
      <id>839508</id>
      <parentid>815640</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T08:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8420" sha1="eqll2grpph288lcr65017l7i766sy94" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = ਸਵਰਾਜਬੀਰ
| image            = Sawrajbir.png
| imagesize        = 
| caption          = ਸਵਰਾਜਬੀਰ
| birth_name       = ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਸਿੰਘ
| birth_date       = {{birth date and age|df=y|1958|4|22}}
| birth_place      = ਮਲੋਵਾਲੀ, [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
| occupation       = [[ਨਾਟਕਕਾਰ]],[[ਆਈ.ਪੀ.ਐਸ.]]ਅਧਿਕਾਰੀ,[[ਸੰਪਾਦਕ]]
| death_date       = 
| death_place      = 
| years_active     = 1990 ਵਿਆਂ ਤੋ ਹੁਣ ਤੱਕ
}}
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Savrajvir.png|thumb|ਡ. ਸਵਰਾਜਬੀਰ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Swrajbir.png|thumb|

# ਸਵਰਾਜਬੀਰ 2024 ਵਿੱਚ।

]]
[[ਤਸਵੀਰ:Dr. Sawrajbir.jpg|thumb|ਸਵਰਾਜਬੀਰ]]
ਡਾ. '''ਸਵਰਾਜਬੀਰ''' ( ਜਨਮ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1958) ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਤੰਬਰ 2018 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2024 ਤਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ [[ਸੰਪਾਦਕ]] ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ [[ਨਾਟਕ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਥ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਨਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |title=ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਰਚਿਤ ਨਾਟਕ 'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ' (ਮਿਥਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਪਨ ਅਤੇ ਦਮਿਤ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਤਲਾਸ਼) ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ |access-date=2013-11-23 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402200528/http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
ਸਾਲ 2016 ਦੇ ਐਲਾਨੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡਾਂ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਦੇ ਨਾਟਕ '[[ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ]]' ਨੂੰ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name= ajitjalandhar&gt;{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20161222/1/1603136.cms#1603136 |title='ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ'ਨਾਟਕ ਲਈ ਡਾ: ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ |access-date=2016-12-22 |archive-date=2016-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224041406/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20161222/1/1603136.cms#1603136 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==ਜੀਵਨ==
[[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਣ ਪੰਡੋਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ [[ਮਲੋਵਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਪਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ 1978-79 ਵਿੱਚ [[ਕਵੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਨਾਟਕ]] ਦੀ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਰੁਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਦੇਸ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

== ਨਾਟਕਕਾਰ ==
ਡਾ. ਸਵਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਨਾਟਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਸਟੇਜ ਤੇ ਖੇਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਟ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜੁਗਲਬੰਦੀ ਰੰਗਕਰਮੀ [[ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ]] ਨਾਲ ਬਣੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://punjabtimesusa.com/news/?p=14747|title=ਸਵਰਾਜਬੀਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤੀ {{!}} Punjab Times|last=ਜਸਵੀਰ ਸਮਰ|first=|date=|website=punjabtimesusa.com|publisher=|language=|access-date=2018-08-31}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਵਾਰਾਜਬੀਰ ਨੇ ਮਿੱਥ ਵਿਚੋਂ ਨਾਟਕ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਟਕਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ(ਸੰਪਾ) ਸਵਾਰਾਜਬੀਰ ਸਿਰਜਕ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ, ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ, 2015, ਪੰਨਾ- 9:1&lt;/ref&gt;

== ਸੰਪਾਦਕ ==
'''ਸਵਰਾਜਬੀਰ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ਦਾ [[ਸੰਪਾਦਕ]] ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/swaraj-bir-singh-joins-as-punjabi-tribune-editor/645895.html|title=|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2018-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904220554/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/swaraj-bir-singh-joins-as-punjabi-tribune-editor/645895.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਬੋਧਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A9%B0%E0%A8%AA%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%B5-%E0%A8%9A%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A8%A8%E0%A8%BE/|title=ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਨਵ-ਚੇਤਨਾ - Tribune Punjabi|date=2018-10-13|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-13|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਉਸ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/01/%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%b8%e0%a8%a5%e0%a8%be%e0%a8%b5%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%80-%e0%a8%85%e0%a8%a7%e0%a9%8b%e0%a8%97%e0%a8%a4%e0%a9%80/|title=ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ|date=2019-01-13|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2019-01-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਰਚਨਾਵਾਂ==

===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
*ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਰਾਤ (1985)
*ਸਾਹਾਂ ਥਾਣੀਂ (1989)
*23 ਮਾਰਚ

===ਨਾਟਕ===
*''[[ਧਰਮ ਗੁਰੂ]]''
*''ਮੇਦਨੀ'' 
*''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-11-23 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402200528/http://panjabialochana.com/yahoo_site_admin1/assets/docs/Swrajbir_da_Natak_Krishan.272101635.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*''ਸ਼ਾਇਰੀ''
*''ਕੱਲਰ'' 
*''ਜਨ ਦਾ ਗੀਤ''
* ਹੱਕ
*''ਤਸਵੀਰਾਂ''
*''ਅਗਨੀ ਕੁੰਡ''
*''ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ''&lt;ref name=ajitjalandhar/&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958]]</text>
      <sha1>eqll2grpph288lcr65017l7i766sy94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28209</id>
    <revision>
      <id>839519</id>
      <parentid>726790</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10270" sha1="8ihlwg1depow2eoctzofp4gwyob1abb" xml:space="preserve">{{Infobox writer  
| name          =  ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ
| image         = Hans.Jan 1998.jpg
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ (ਸੱਜੇ)
| pseudonym     = 
| birth_name    = ਪਿੰਡ ਸੁਜਾਨਪੁਰ, [[ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ]]
| birth_date    = 31 ਅਕਤੂਬਰ 1931 
| birth_place   = 
| death_date    = {{Death date and age|df=y|2020|1|17|1931|10|31}} 
| death_place   = 
| resting_place = 
| occupation    = ਲੇਖਕ, ਅਧਿਆਪਕ 
| language      = ਪੰਜਾਬੀ
| nationality   = ਭਾਰਤੀ 
| ethnicity     = ਪੰਜਾਬੀ 
| citizenship   = ਭਾਰਤ 
| education     = 
| alma_mater    = [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
| period        = 1960-ਹੁਣ
| genre         = ਨਜ਼ਮ, ਨਿਬੰਧ 
| subject       = 
| movement      = 
| notableworks  = 
| spouse        = 
| partner       = 
| children      = 
| relatives     = 
| awards        = 
| signature     = 
| signature_alt = 
| module        =
| website       = &lt;!-- www.example.com --&gt;
| portaldisp    = 
}}
'''ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ''' ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ, ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ|ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਉਲਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਨ ਸਦਕਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/william-shakespeare/9885740/All-William-Shakespeares-plays-translated-into-Punjabi-over-20-years.html All William Shakespeare's plays translated into Punjabi over 20 years ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/prof-surjit-hans-who-translated-all-of-shakespeare-to-punjabi-dies-at-89-27633|title=Prof Surjit Hans, who translated all of Shakespeare to Punjabi, dies at 89|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2020-01-18|archive-date=2020-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117075654/https://www.tribuneindia.com/news/prof-surjit-hans-who-translated-all-of-shakespeare-to-punjabi-dies-at-89-27633|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ==
ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸੁਜਾਨਪੁਰ ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀ ਐਮ. ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੀਐੱਚ. ਡੀ. ਉਸ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਡਾ. ਜੇ. ਐਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਿਜ ਗੁਰੂਸਰ ਸੁਧਾਰ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਲੈਕਚਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡਾਕੀਏ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1980ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਵਿਚ ਪੰਦਰਾਂ ਰੋਜ਼ਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼]], [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]], [[ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ]] ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਘੁੰਮਾਇਆ ਸੀ।

ਫਿਰ ਹਾਂਸ 1970ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਯੂਕੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਇਥੇ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਨ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਰਗਰਮ ਅਧਿਆਪਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ 1975 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧਿਆਪਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (GNUTA) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੰਜੀਵਤ ਰੋਲ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਅਧਿਆਪਨ ਫ਼ੈਕਲਟੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਸਾਂ 40 ਕੁ ਸੀ।

ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫ਼ੈਕਲਟੀ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਘੁਲਾਟੀਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਲਈ ਲੜਨ ਕਰਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਜਲਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਾਂਸ ਨੇ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡੀਨ ਫੈਕਲਟੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਿੰਡੀਕੇਟ, ਸੈਨੇਟ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ/ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਬੀ - 40, ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ-ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ, ਲਕੀਰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gnduaa.org/University/OurTeachers/DrSurjitHans/tabid/89/Default.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-11-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220014/http://www.gnduaa.org/University/OurTeachers/DrSurjitHans/tabid/89/Default.aspx |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਾਂਸ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130727/4/232520.cms |title=ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਚਰਚਾ ਹੈ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਦੀ |access-date=2013-11-30 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121201002/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130727/4/232520.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਹੁਣ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
*B-40 Janamsakhi Guru Baba Nanak Paintings (ਪੇਪਰਬੈਕ – 1 ਜਨਵਰੀ 1987)
*A Reconstruction of Sikh History from Sikh Literature (ਹਾਰਡਕਵਰ – 1 ਜਨਵਰੀ 1988)
*[[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ]] ਦੀਆਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130727/4/232520.cms#232520 |title=ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਚਰਚਾ ਹੈ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ ਦੀ, ਅਜੀਤ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ - 27 ਜੁਲਾਈ 2013, |access-date=2014-11-14 |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121201002/http://beta.ajitjalandhar.com/news/20130727/4/232520.cms#232520 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
*ਲੂਣ ਦੀ ਡਲੀ (1969)
*ਗੁਲਾਬੀ ਫੁੱਲ 
*ਗੱਲੋ (1986)
*ਸਾਬਕਾ (1988)
*ਅਪਸਰਾ (1990)
*ਅਗਿਆਤ ਮਿਰਤਕ ਦੇ ਨਾਉਂ (1991), 
*ਕਾਂਜਲੀ (2000)
*ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ(2000)
*ਪੁਰਸ਼ਮੇਧ
*ਹੁਣ ਤਾਂ
*ਲੰਘ ਚੱਲੀ 
*ਬਿਰਧ ਲੋਕ (2003)

===ਹੋਰ===
*ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਢੇਰੀ (ਨਾਵਲ)
*ਇਮਤਿਹਾਨ (ਨਾਵਲਿਟ)

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]]</text>
      <sha1>8ihlwg1depow2eoctzofp4gwyob1abb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਈ ਲਾਲ ਜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40413</id>
    <revision>
      <id>839477</id>
      <parentid>580036</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T17:13:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life and training&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1310115072|Bhai Lal Mohammad]]&quot;</comment>
      <origin>839477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6596" sha1="0e6eod8kaejvy86uohf2pahmjvp9qa2" xml:space="preserve">'''ਭਾਈ ਲਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ''' ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ, ਅਨਮੋਲ ਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਣਮੁੱਲਾ ਲਾਲ, ਬਹੁ-ਗੁਣੀ, ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਫ਼ਨਕਾਰਾਂ ਦਾ ਫ਼ਨਕਾਰ ਸਨ। ਭਾਈ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਜਾਂ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ।
==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ==
'''ਭਾਈ ਲਾਲ ਜੀ''' ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1887 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀਏ ਰਬਾਬੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਸੰਨ 1919-20 ’ਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਮਹਿਬੂਬ ਅਲੀ ਸਿਤਾਰ ਨਿਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਸਤਾਦ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਖਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਉਸਤਾਦ [[ਪੰਡਤ ਭਾਸਕਰ ਰਾਉ]] ਪਾਸ ਲੈ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oxfordsikhs.com/SinghSabha/Gurbani+Videos/Shabad-Kirtan-Bhai-Lal-Ji-At-Amritsar_798.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-06-10 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307040917/http://www.oxfordsikhs.com/SinghSabha/Gurbani+Videos/Shabad-Kirtan-Bhai-Lal-Ji-At-Amritsar_798.aspx |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
==ਦਰਬਾਰੀ ਕੀਰਤਨੀਏ==
ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨੂੰ ਉਮੜ ਪੈਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਲਈ। ਭਾਈ ਲਾਲ ਦੀ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਹੂਕ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੀਆਂ ਅਮੁੱਕ ਲਹਿਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਹਰ ਸਰੋਤੇ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਹਿ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹਰ ਮਜ੍ਹਬ ਦਾ ਹੀ ਸਰੋਤਾ ਕੀ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ, ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅੱਛ-ਅੱਛ ਕਰਦੇ ਸਨ।
==ਸਨਮਾਨ==
ਆਪ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਮਿਆਰੀ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਗਾਇਕ]], [[ਨਾਇਕ, ਗੁਣੀ, ਪੰਡਤ ਆਦਿ ਦਾ ਖਿਤਾਬ। ਸੰਨ 1927 ’ਚ ਭਾਈ ਲਾਲ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗੀਤ ਸਾਗਰ ਦਾ ਵਕਾਰੀ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਲਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਉਹੀ ਪਦਵੀ ਤੇ ਗੱਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਕਦੇ [[ਭਾਈ ਸੱਤਾ ਜੀ]] ਤੇ [[ਭਾਈ ਬਲਵੰਡ ਜੀ]] ਸ਼ਸੋਭਤ ਰਹੇ ਹਨ।
==ਅੰਤਿਮ ਸਮਾਂ==
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁ-ਅਣਮੁੱਲਾ ਲਾਲ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੋਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਲਮ ’ਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਸਰਦਣਾ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਪਟਕ-ਪਟਕ ਕੇ ਲਹੂੁ ਲੂਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ 27 ਅਪਰੈਲ 1962 ਵਿੱਚ ਅੱਲਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
== ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ==
ਭਾਈ ਲਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰਬਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ  ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਅਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮੀਆਂ ਬੰਨੇ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਈ ਲਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਮੀਆਂ ਮਹਿਬੂਬ ਅਲੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;sarangi&quot; /&gt;

ਭਾਈ ਲਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖ਼ਲੇ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਨੇ ਖੁਦ ਉਸਤਾਦ ਫੈਜ਼ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ([[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]]) ਉਸਤਾਦ ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ) ਉਸਦਾਦ ਨੱਥਨ ਖਾਨ (ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ) ਅਤੇ ਕੋਹਲਾਪੁਰ ([[ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ]]) ਦੇ [[ਅੱਲਾਦਿਆ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ]] ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1887]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1962]]</text>
      <sha1>0e6eod8kaejvy86uohf2pahmjvp9qa2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40802</id>
    <revision>
      <id>839488</id>
      <parentid>617341</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11621" sha1="4omwuown3q5tp5okx024tehc4xqu5i2" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ
|image= Durga Bhabhi and Nehru.jpg
| caption = ਦੁਰਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ।
|birth_date={{birth date|1907|10|07|df=yes}}
|birth_place=
|death_date={{death date and age|1999|10|15|1907|10|07|df=yes}}
|death_place= [[ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]
|movement=[[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]]
|spouse = [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ]]
|children= ਸਚਿੰਦਰ ਵੋਹਰਾ
|organisation=[[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]], [[ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ]]}}

'''ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ (ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ)''' (7 ਅਕਤੂਬਰ 1907 - 15 ਅਕਤੂਬਰ 1999) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟਣ ਸੀ। ਉਹ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਮਹਿਲਾ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਲ ਰੇਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੌਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭੱਜਣ ਲਈ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;tribuneindia1999&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99nov14/sunday/head3.htm |title=The Tribune...Sunday Reading |publisher=Tribuneindia.com |date= |accessdate=2012-11-09}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਭਾਬੀ (ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ) ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਕਲ ਵਿੱਚ &quot;ਦੁਰਗਾ ਭਾਬੀ&quot; ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਦੁਰਗਾ ਇੱਕ [[ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ|ਬੰਗਾਲਣ]] ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਸੀ।

==ਜ਼ਿੰਦਗੀ==
ਦੁਰਗਾਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ।

ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ, ਦੇਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਸਭਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ 16 ਨਵੰਬਰ 1926 ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ 11 ਵੀਂ ਵਰੇਗੰਢ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜੇ.ਪੀ. ਸੌਂਡਰਜ਼ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ 'ਚ ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।

ਉਸ ਨੇ 63 ਦਿਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਲਈ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਭੀੜ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।

==ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ==
1929 ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਲਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਲਾਰਡ ਹੈਲੀ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਮਰ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ 3,000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੇਚਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=children&gt;{{cite web|title=Children of Midnight Durgawati Devi: The Fearless Lady!|url=http://youngbites.com/newsdet.aspx?q=223303|website=YoungBites|publisher=Major Kulbir Singh|date=11 January 2018|accessdate=19 June 2019|archive-date=5 ਅਗਸਤ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805191308/http://youngbites.com/newsdet.aspx?q=223303|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੁਤੁਬ ਰੋਡ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ 'ਹਿਮਾਲਿਆ ਟਾਇਲਟ' (ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੋਕ ਸਕਰੀਨ) ਨਾਮੀ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ. ਮੈਂਬਰ ਵਿਮਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੈਨ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਕ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਗਲਾਈਸਰੀਨ ਅਤੇ ਪਾਰਾ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤੇ।

ਸੌਂਡਰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, 19 ਦਸੰਬਰ 1928 ਨੂੰ, ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਠਿੰਡਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਹਾਵੜਾ (ਕਲਕੱਤਾ) ਲਈ ਫੜਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਨਾਟਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸਚਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜਗੁਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਢੋਅ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਜਦੋਂ 19 ਦਸੰਬਰ 1928 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਦੋਸਤ ਵਜੋਂ ਮਿਲਵਾਇਆ। ਦੇਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੀ। ਫਿਰ ਸੁਖਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਦੇਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੀ, ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।

ਉਹ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਨਪੋਰ (ਕਾਨਪੁਰ) ਲਈ ਤਿੰਨ ਟਿਕਟਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ - ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੋ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਲਈ ਤੀਜੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿਕਟ ਖਰੀਦੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਿਵਾਲਵਰ ਲੋਡ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਕਾਨਪੁਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੱਡਦਿਆਂ ਲਖਨਊ ਲਈ ਇੱਕ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਵੜਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਰੇਲ 'ਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਨਾਰਸ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਹਾਵੜਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੇਵੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਪਰਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite book |title=Revolutionaries and the British Raj |first=S. R. |last=Bakshi |publisher=Atlantic Publishers |year=1988 |page=61 |url=https://books.google.com/books?id=7_rWWDEgIQMC&amp;pg=PA61}}&lt;/ref&gt;

==ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ==
ਹੋਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਇੱਕ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮੌਤ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1999 ਨੂੰ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।

ਉਸ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਵਾਲਾ ਰਾਕੇਸ਼ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ ਦੀ 2006 ਵਿੱਚ ਆਈ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਰੰਗ ਦੇ ਬਸੰਤੀ&quot; ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਹਾ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ।

==ਹੋਰ ਦੇਖੋ==
* [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ==
*{{cite web|url=http://www.shahidbhagatsingh.org/index.asp?choice=co_patriots_details&amp;Person_ID=10|title=Shaheed Bhagwati Charan Vohra|work=shahidbhagatsingh.org|accessdate=2 November 2012}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]]</text>
      <sha1>4omwuown3q5tp5okx024tehc4xqu5i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਮਾ ਸਾਵੰਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41564</id>
    <revision>
      <id>839509</id>
      <parentid>618017</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T08:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17878" sha1="2shx47gw6wlwezx10sqtjb4r9rd5k1m" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
|honorific-prefix = 
|name = ਸ਼ਮਾ ਸਾਵੰਤ
|honorific-suffix = 
|image = [[File:Kshama Sawant.jpg|frameless|upright=1.0]]
|alt = 
|caption =ਸ਼ਮਾ ਸਾਵੰਤ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 15 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਚ ਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ।
|office = [[ਸੀਐਟਲ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ]], ਦੂਜਾ ਅਹੁਦਾ 
|term_start = 1 ਜਨਵਰੀ 2014
|predecessor = [[ਰਿਚਰਡ ਕੋਨਲਿਨ]]
| birth_place = [[ਪੂਨਾ, ਭਾਰਤ]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=Growing wealth gap spurs on socialist in Seattle council race |author=Lewis Kamb |publisher=The Seattle Times |date=August 11, 2013 |url=http://seattletimes.com/html/localnews/2021593643_kshamasawantxml.html}}&lt;/ref&gt;
| birth_date = 1973
| spouse = ਵਿਵੇਕ ਸਾਵੰਤ (ਅਲੱਗ)
| alma_mater = [[ਨਾਰਥ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਪੀਐਚਡੀ), [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਬੀਐਸਸੀ)
|party = [[ਸੋਸਲਿਸਟ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ (ਯੁਐਸ)|ਸੋਸਲਿਸਟ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ]]
|election_date = 
|runningmate = 
}}

''''''ਸ਼ਮਾ ਸਾਵੰਤ''' ''' ({{IPAc-en|ʃ|ɑː|m|ə|_|s|ə|ˈ|w|ɑː|n|t}})&lt;ref&gt;James O'Toole (24 June 2014). [http://money.cnn.com/2014/06/24/news/economy/seattle-marxist-minimum-wage/ Meet the Marxist behind Seattle's wage hike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714202344/http://money.cnn.com/2014/06/24/news/economy/seattle-marxist-minimum-wage/ |date=2014-07-14 }}. ''[[CNN Money]].'' Retrieved 1 July 2014.&lt;/ref&gt; ਸੀਐਟਲ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।&lt;ref name=connellywin&gt;{{cite web |title=Socialist Sawant wins City Council seat |first=Joel |last=Connelly |newspaper=[[Seattle Post-Intelligencer]] |url=http://blog.seattlepi.com/seattlepolitics/2013/11/14/sawant-wins-city-council-seat/ |date=November 14, 2013 |access-date=ਜੁਲਾਈ 23, 2014 |archive-date=ਨਵੰਬਰ 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131117083652/http://blog.seattlepi.com/seattlepolitics/2013/11/14/sawant-wins-city-council-seat/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਸਾਵੰਤ ਯੂਨਾਈਟਡ ਸਟੇਟਸ ਪਰਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਐਟਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref name= scc2finanstate&gt;{{cite web |url=http://www.seattlemet.com/data/files/2013/10/attachment/133/SawantKshama2013_copy.pdf |publisher=SeattleMet |author=Kshama Sawant |title=Candidate Personal Financial Affairs Statement |access-date=2014-07-23 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126071326/http://www.seattlemet.com/data/files/2013/10/attachment/133/SawantKshama2013_copy.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਅਤੇ ਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sawant increases lead on Conlin in Seattle council race |author=Lynsi Burton |newspaper=[[Seattle Post-Intelligencer]] |date=November 13, 2013 |url=http://blog.seattlepi.com/seattlepolitics/2013/11/13/sawant-increases-lead-on-conlin-in-seattle-council-race/ |access-date=ਜੁਲਾਈ 23, 2014 |archive-date=ਅਗਸਤ 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140803023219/http://blog.seattlepi.com/seattlepolitics/2013/11/13/sawant-increases-lead-on-conlin-in-seattle-council-race/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਤੇ ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਤਕੜੀ ਹਮਾਇਤ ਮਿਲੀ। ਬਾਅਦ ਚ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 15 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nawanzamana.in/news.html?id=2213 |title=ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਸਾਵੰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ |access-date=2014-07-23 |archive-date=2014-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140702191602/http://nawanzamana.in/news.html?id=2213 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ==
ਸ਼ਮਾ ਐਚ ਟੀ. ਅਤੇ ਵਸੁੰਧਰਾ ਰਮਨੁਜਮ ਕੋਲ ਪੁਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਾਮਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;[http://america.aljazeera.com/articles/2013/11/25/socialist-in-seattlenewcitycouncilorseesmorelikeher.html Socialist in Seattle: City councilor expects not to be a rarity for long,  Al Jazeera, November 25, 2013]&lt;/ref&gt; ਸਾਵੰਤ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/how-to-defeat-the-worlds-richest-person/articleshow/72204928.cms|title=How to defeat the world's richest person|website=Mumbai Mirror}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seattle elects first socialist in Indian-American Kshama Sawant |author=IANS | newspaper=Business Standard |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/seattle-elects-first-socialist-in-indian-american-kshama-sawant-113111901019_1.html |date= November 19, 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Socialist in Seattle: City councilor expects not to be a rarity for long |author=Cedar Burnett |publisher=Al Jazeera |url= http://america.aljazeera.com/articles/2013/11/25/socialist-in-seattlenewcitycouncilorseesmorelikeher.html |date= November 25, 2013 }}&lt;/ref&gt;  ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਇੰਜਨੀਅਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 13 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਬੀ ਡਰਾਈਵਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ &quot;ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ&quot; ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ &quot;ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।&quot;&lt;ref name=latimesoccuy&gt;{{cite web |title=Socialist to occupy Seattle City Council |author=Maria La Ganga |newspaper=[[Los Angeles Times]] |date=November 20, 2013 |url=http://www.latimes.com/nation/la-na-c1-seattle-socialist-20131120-dto,0,7140015.htmlstory |access-date=November 20, 2013 |archive-date=November 20, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131120145910/http://www.latimes.com/nation/la-na-c1-seattle-socialist-20131120-dto,0,7140015.htmlstory |url-status=live }}&lt;/ref&gt; She describes her family as “full of doctors and engineers and mathematicians” but says that “I wasn’t exposed to any particular ideology growing up.”&lt;ref name=seattletimesgap&gt;{{cite web |title=Growing wealth gap spurs on socialist in Seattle council race |author=Lewis Kamb |publisher=The Seattle Times |date=August 11, 2013 |url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/growing-wealth-gap-spurs-on-socialist-in-seattle-council-race/ |access-date=January 25, 2017 |archive-date=February 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182356/https://www.seattletimes.com/seattle-news/growing-wealth-gap-spurs-on-socialist-in-seattle-council-race/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1994 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{cite web |title=Indian-origin Kshama Sawant elected to Seattle City Council |author=PTI |newspaper=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/nris-in-news/indian-origin-kshama-sawant-elected-to-seattle-city-council/articleshow/26053243.cms?from=mdr |date=November 19, 2013 }}&lt;/ref&gt; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਿਵੇਕ ਸਾਵੰਤ, ਇੱਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾੱਫਟ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ&lt;ref&gt;[https://www.q13fox.com/news/seattles-new-socialist-on-city-council-lets-fly-in-inauguration-speech Seattle's new socialist on City Council lets fly in inauguration speech, Rob Mackay, Q13 News, January 6, 2014]&lt;/ref&gt;, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਥਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲਿਨਾ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਪੀਐਚਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref name=&quot;PhD&quot;&gt;Rob Mackay, [https://www.q13fox.com/news/seattles-new-socialist-on-city-council-lets-fly-in-inauguration-speech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200710080909/https://www.q13fox.com/news/seattles-new-socialist-on-city-council-lets-fly-in-inauguration-speech |date=July 10, 2020 }}, [[KCPQ]] (January 6, 2014).&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿਹਾਤੀ, ਘੱਟ ਵਿਕਸਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਿਹਨਤ ਸਪਲਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=dissertation&gt;{{cite web |title=Elderly Labor Supply in a Rural, Less Developed Economy: An Empirical Study. (Graduate thesis) |author=Kshama Sawant |publisher=[[North Carolina State University]] |url=http://repository.lib.ncsu.edu/ir/bitstream/1840.16/5295/1/etd.pdf |access-date=October 30, 2013 |archive-date=November 1, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101142920/http://repository.lib.ncsu.edu/ir/bitstream/1840.16/5295/1/etd.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Robert L. |last=Clark |title=Financial Education and Retirement Savings |date=March 27, 2003 |url=http://www.federalreserve.gov/communityaffairs/national/CA_Conf_SusCommDev/pdf/clarkrobert.pdf |access-date=September 4, 2012 |archive-date=May 17, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517133653/http://www.federalreserve.gov/communityaffairs/national/CA_Conf_SusCommDev/pdf/clarkrobert.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ਸਾਵੰਤ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬੇਅੰਤ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਹ &quot;ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼&quot; ਵਜੋਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੇਘਰਤਾ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਸੀ। 2006 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਦਲਵੀਂ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.capitolhillseattle.com/2019/10/a-battle-over-amazon-sawant-vs-orion-in-their-own-words-on-district-3-issues-housing-homelessness-public-safety-and-the-environment/ |title=A battle over Amazon? Sawant vs. Orion in their own words on District 3 issues - housing, homelessness, public safety, and the environment |publisher=Capitolhillseattle.com |date=October 31, 2019 |access-date=July 9, 2020 |archive-date=July 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200713003135/https://www.capitolhillseattle.com/2019/10/a-battle-over-amazon-sawant-vs-orion-in-their-own-words-on-district-3-issues-housing-homelessness-public-safety-and-the-environment/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== ਕਰੀਅਰ ==
ਉਸ ਨੇ ਸੀਏਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਟੈਕੋਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਿਖਾਈਆਂ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.seattle.gov/council/meet-the-council/kshama-sawant/about-kshama |title=About Kshama |publisher=Seattle City Council |access-date=February 26, 2019 |archive-date=February 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190227182052/https://www.seattle.gov/council/meet-the-council/kshama-sawant/about-kshama |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Socialist Alternative 2012&quot;&gt;{{cite web|last1=Socialist Alternative|title=Socialist wins 29% of the vote|url=http://www.socialistalternative.org/2012/11/12/socialist-wins-29-of-the-vote-in-seattle-historic-opportunities-to-challenge-corporate-politics/|access-date=January 25, 2016|archive-date=February 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201194854/http://www.socialistalternative.org/2012/11/12/socialist-wins-29-of-the-vote-in-seattle-historic-opportunities-to-challenge-corporate-politics/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਲੀਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਦੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਸਹਾਇਕ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Citation |url= http://www.dartmouth.edu/~lusardiworkshop/Papers/JPEF%20submission.pdf |publisher= Cambridge University Press |title= Retirement Plans And Saving Decisions: The Role Of Information And Education |first1= Robert L. |last1= Clark |first2= Madeleine B. |last2= d'Ambrosio |first3= Ann A. |last3= McDermed |first4= Kshama |last4= Sawant |journal= Journal of Pension Economics &amp; Finance |volume= 5 |issue= 1 |date= March 2006 |pages= 45–67 |doi= 10.1017/S1474747205002271 |s2cid= 154468651 |access-date= January 25, 2017 |archive-date= July 13, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180713011818/http://www.dartmouth.edu/~lusardiworkshop/Papers/JPEF%20submission.pdf |url-status= live |archivedate= ਜੁਲਾਈ 13, 2018 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180713011818/http://www.dartmouth.edu/~lusardiworkshop/Papers/JPEF%20submission.pdf }}&lt;/ref&gt;


== ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਟੇਟ ਹਾਊਸ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ==
2012 ਵਿੱਚ, ਸਾਵੰਤ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਹਾਊਸ ਦੇ 43ਵੀਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 1 'ਤੇ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। ਸਾਵੰਤ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਲਿਖਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ। ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੋਣ ਚੁਣਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਚੋਣਾਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਾਵੰਤ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਕੱਤਰ ਸੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਬੈਲਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਕਲਪਕ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਸਾਵੰਤ ਨੇ 6 ਨਵੰਬਰ, 2012 ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀਵਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।&lt;ref name=OregonLive&gt;{{cite news |url= http://www.oregonlive.com/pacific-northwest-news/index.ssf/2012/08/washington_socialist_candidate.html |agency= Associated Press |publisher= [[OregonLive.com]] |title= Washington socialist candidate wins suit to state party preference |date= August 30, 2012 |access-date= November 19, 2013 |archive-date= February 22, 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140222201659/http://www.oregonlive.com/pacific-northwest-news/index.ssf/2012/08/washington_socialist_candidate.html |url-status= live }}&lt;/ref&gt; Sawant challenged incumbent Democratic [[Speaker (politics)|House speaker]] [[Frank Chopp]] in the general election on November 6, 2012. She received 29% of the vote to Chopp's 70%.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://your.kingcounty.gov/elections/2012nov-general/results/legislative/leg43-rep2.aspx |access-date=August 7, 2013 |title=Legislative District 43 : Rep Position 2 |series=State Legislative Races Results, November 2012 General Election |work=King County Elections |date=November 28, 2012 |archive-date=March 1, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301181316/http://your.kingcounty.gov/elections/2012nov-general/results/legislative/leg43-rep2.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>2shx47gw6wlwezx10sqtjb4r9rd5k1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56681</id>
    <revision>
      <id>839481</id>
      <parentid>713335</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T20:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2092" sha1="rte3ve6i29i0iccjo6ss19k2g6hygrn" xml:space="preserve">[[File:Gnewsensescreenshot.png|thumb|[[gNewSense]], ਇੱਕ ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]]
'''ਆਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ'''&lt;ref&gt;See {{cite web|author=GNU Project|title=What is Free Software|publisher=Free Software Foundation|url=https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html|access-date=2015-02-26|archive-date=2013-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014132149/https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ [[ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਕਸਦ ਲਈ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਵਾਚਣ, ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://www.gnu.org/philosophy/free-software-intro.html Free Software Movement] (gnu.org)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;philo&quot;&gt;[https://www.gnu.org/philosophy/philosophy.html Philosophy of the GNU Project] (gnu.org)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;def&quot;&gt;[http://www.fsf.org/about/what-is-free-software What is free software] (fsf.org)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://shop.fsf.org/product/free-software-free-society-2/ |title=Free Software Free Society: Selected Essays of Richard M. Stallman, 2nd Edition |access-date=2015-02-26 |archive-date=2016-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160422141701/http://shop.fsf.org/product/free-software-free-society-2/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਹੋਰ ਵੇਖੋ ==
*[[ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]]
*[[ਮਲਕੀਅਤੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]]
*[[ਵਪਾਰਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਜ਼ਾਦ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]]</text>
      <sha1>rte3ve6i29i0iccjo6ss19k2g6hygrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57503</id>
    <revision>
      <id>839512</id>
      <parentid>703785</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:17:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29182-43</username>
        <id>60055</id>
      </contributor>
      <comment>ਲੱਨ</comment>
      <origin>839512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13616" sha1="pqnv79ctsfkoik1wv72yg2xhikspoho" xml:space="preserve">'''ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ''' [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦਿਤ [[ਨਾਵਲ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

==ਇਤਿਹਾਸ==
1849 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤੇ ਅਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਨਾਵਲ [[ਮਸੀਹੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ]] ਬਣਿਆ ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਜੌਨ ਬਨੀਅਨ]] ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ &quot;ਪਿਲਗਰਿਮਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸ&quot;(Pilgrim's Progress) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ [[ਜਯੋਤਿਰੁਦਯ]] (1882) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬੰਗਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਬਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ), ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ&lt;/ref&gt;

ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''[[ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ&lt;ref&gt;ਗੁਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ&lt;/ref&gt; (  ਪੰਜਵਾਂ ਭਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਯੂ.ਕੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।) :-

===ਮੁੱਢਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ===
{{ਮੁੱਖ|ਮੁੱਢਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ}}
ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਤਮਕ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਾਵਲਕਾਰ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਵਲ &quot;[[ਸੁੰਦਰੀ (ਨਾਵਲ)|ਸੁੰਦਰੀ]]&quot; ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਲਿਕ ਨਾਵਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ [[ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ]] ਦਾ ਨਾਵਲ &quot;ਦੰਪਤੀ ਪਿਆਰ&quot; ਅਤੇ [[ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ]] ਦੇ ਨਾਵਲ &quot;ਦਲੇਰ ਕੌਰ&quot; ਤੇ &quot;ਬੀਬੀ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ&quot; ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਖਲਨਾਇਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

===ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਨਾਵਲ===
{{ਮੁੱਖ|ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ}}
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦੂਜਾ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ [[ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ [[ਅਣਵਿਆਹੀ ਮਾਂ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਵਲ [[ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ]], [[ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ]], [[ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਆ]] ਆਦਿ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]] ਨੇ [[ਲਹੂ ਮਿੱਟੀ]] ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਉਸਮਾਨ]] ਵਰਗੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਨੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸੱਚ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ]], [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]], [[ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਹੈ]] ਆਦਿ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ [[ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ]] ਅਤੇ [[ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ]] ਵੀ ਇਸੇ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹਨ।

===ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ===
{{ਮੁੱਖ|ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ}}
ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ 
[[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਾਵਲ [[ਮੜ੍ਹੀ ਦਾ ਦੀਵਾ]] ਤੇ [[ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਦਾ ਦਾਨ]] ਅਤੇ [[ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ]] ਦਾ [[ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ]] ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]] ਅਤੇ [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ]], [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ]], [[ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ]], [[ਨਰਿੰਜਨ ਤਸਨੀਮ]] ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

===ਉੱਤਰ-ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ===
ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। [[ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ]] ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ [[ਕੌਰਵ ਸਭਾ]], [[ਤਫ਼ਤੀਸ਼]], [[ਕਟਹਿਰਾ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਪੁਲਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਾ-ਨਾਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਇਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ [[ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼]] ਨੇ [[ਇੱਕ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਹੋਰ]], [[ਕਾਫ਼ਰ ਮਸੀਹਾ]], [[ਬੁੱਕਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ]] ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। [[ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੜਕਨਾਮਾ]] ਨੇ ਵੇਸਵਾ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ [[ਲਾਲ ਬੱਤੀ]] ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ &quot;ਦੂਸਰੀ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ&quot;, &quot;ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ&quot; ਅਤੇ &quot;ਅੰਨਦਾਤਾ&quot; ਵਰਗੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ। ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ [[ਜਸਬੀਰ ਮੰਡ]], [[ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ]], [[ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ]] ਆਦਿ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

=== '''ਵਿਚਿੱਤਰਵਾਦ ਨਾਵਲ''' ===
ਵਿਚਿੱਤਰਵਾਦ ਸ਼ੈਲੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਇਕ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ( ਰੂਪਿੰਦਰਪਾਲ ) ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਰਗਤੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ, ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਵਾਕ ਬਣਤਰ ਹਨ ( ਮਤਲਬ ਫਿਕਰਾ ਬੰਦੀ ) ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਖੱਲ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਦਾ ਰੂਪ, ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਡਾਇਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਕਾਂਡ ਖ਼ਤ ਦੀ ਘੜਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਕਦੀ ਕਦੀ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਿਨੀਮਾ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰ ਹੈ, ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ 'ਚ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਤਰ ਦੇ ਲੀੜੇ, ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਸੁਭਾੳ ਵੀ। ਪਾਤਰ ਦਾ ਆਲ਼ਾ ਦੁਆਲ਼ਾ ਵੀ ਬਿਓਰੇਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਤਸ਼ਰੀਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਿੱਤਰਵਾਦ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਆਮ ਹੈ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਸੁਆਦ ਦੇਣ ਲਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਢੰਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ: ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚਾਲੇ, ਤਫਸੀਲ ਰੇਖਾ,ਅਦਬੀ ਸੰਭਾਵਨਾ,ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ, ਮੂਰਤੀਮਾਨ,ਠਹਿਰਾਊ-ਮੁਕਤ ਵਾਕ ਵਗੈਰ ਵਗੈਰ।

ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਦਾ ਯੂ.ਕੇ ਵਿੱਚ ਟੋਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਬਾਗ਼ੀ ਬੱਤੀ ਅਤੇ ਲਕੀਰ ਦੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ੳਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਕ ਹੈ ਕਿ - ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਲਿਖੋ!-। ਜਿਹੜਾ ਨਾਵਲ ਰਿਵਾਜੀ ਨਿਯਤ ਅਸੂਲ ਤੋੜ ਦੇ ਨੇ, ਵਿਚਿੱਤਰਵਾਦ ਨਾਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਕਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ, ਨਜਾਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਗ਼ੀ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਚਿੱਤਰਵਾਦ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਲਹਿਰ ਹੈ--Transrealism-।

ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਮੁਦੱਸਰ ਬਸ਼ੀਰ, ਮਖਦੂਮ ਟੀਪੂ ਸਲਮਾਨ, ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਡਾ.ਡੀ.ਪੀ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨਾਵਲਕਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਕਾਲ਼ਾ, ਸਿੰਧਬਾਦ, ਓ, ਸਮੁਰਾਈ, ਹੌਲ, ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪੈੜ, ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਕੌਣ, ਖ਼ਬਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਅੱਥਰੂ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਲਿਖੇ ਲਹਿਰ’ਚ ਸ਼ਮਾਲ ਹਨ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]]</text>
      <sha1>pqnv79ctsfkoik1wv72yg2xhikspoho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60090</id>
    <revision>
      <id>839493</id>
      <parentid>816534</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T04:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102790" sha1="pkud24kor0nj0dcq46g0pxb27o4eqf9" xml:space="preserve">'''ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ''' ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ 'ਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਆਤਮਘਾਤੀ ਕਦਮ ਹੈ। ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ 'ਚ ਆ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਨੂੰ '''ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਇਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਊਰੋ ਨੇ 5,650 ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ&lt;ref name=ncrb2012&gt;National Crime Reports Bureau, [http://ncrb.nic.in/StatPublications/ADSI/ADSI2014/adsi-2014%20full%20report.pdf ADSI Report Annual – 2014] Government of India, p. 242, table 2.11&lt;/ref&gt; 2004 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਦੋਂ 18,241 ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;allindiancrb&quot;&gt;{{cite web|title=NDA, UPA failed to curb farmer suicides|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/NDA-UPA-failed-to-curb-farmer-suicides/articleshow/39501676.cms}}&lt;/ref&gt; 2005 ਰਾਹੀਂ 10 ਸਾਲ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰੇਂਜ 100,000 ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀ 1.4 ਤੋਂ 1.8 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ।ਮੁਲਕ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀਆਂ।&lt;ref name=&quot;ਮੋਦੀ ਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ&quot;&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AE%E0%A9%8B%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%B2-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%A6/|title=ਮੋਦੀ ਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ|last=|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਦਾਰੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਰਾਇਮ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਬਿਓਰੋ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 1995 ਤੋਂ 2016 ਦੌਰਾਨ 3 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਅਦਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨੇ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 2000 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ ਦੇ 16 ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ 16000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%97%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%B5%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਪਛੜਿਆ - Tribune Punjabi|last=ਡਾ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ|first=|date=2018-09-24|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ’ਤੇ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਛੋਟੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/02/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%95%e0%a8%9f/|title=ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਸੰਕਟ|last=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|first=|date=2019-02-11|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=hi-IN|access-date=2019-02-11}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ==
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 45 ਤੋਂ 50 ਫ਼ੀਸਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%B8/|title=ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਿਉਂ ?|last=ਯਾਦਵ|first=ਯੋਗਿੰਦਰ|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt;

==ਇਤਿਹਾਸ==
[[File:Farmer suicide.png|thumb|400px|ਐਨਸੀਆਰਬੀਸੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ&lt;ref name=&quot;allindiancrb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.com&quot;&gt;{{cite web|title=Have India's farm suicides really declined?|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-india-28205741}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Profile of suicide victims categorised by profession – 2013 |url=http://ncrb.gov.in/adsi2013/table-2.11.pdf |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150226020147/http://ncrb.gov.in/adsi2013/table-2.11.pdf |archivedate=26 February 2015 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;frequency&quot;&gt;{{cite web|title=46 farmers commit suicide every day in India: Research|url=http://www.tribuneindia.com/2008/20081215/main6.htm}}&lt;/ref&gt;]]

ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ [[ਨਕਦ ਫਸਲਾਂ]] ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਮੌਤ ਦਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡ, ਪਿੱਛੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=catanach&gt;I.J. Catanach (1971), Rural Credit in Western India, 1875-1930, University of California Press, {{ISBN|978-0520015951}}, pp. 10–55&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Laxman Satya (1998), Colonial Encroachment and Popular Resistance: Land Survey and Settlement Operations in Berar: 1860-1877, Agricultural History, vol 72, no 1, pp. 55–76&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ।&lt;ref name=dara/&gt; 1870 ਦੇ ਉੱਚੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੈਕਸ,ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੈਂਦੇ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਨਕਦੀ ਵਿੱਚ ਅਦਾ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਉਪਰੋਂ ਸੂਦਖੋਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੇ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਆਖਿਰਕਾਰ 1875-1877 ਦੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਿਆ।&lt;ref name=dara/&gt;&lt;ref&gt;Kranton and Swamy (1999), The hazards of piecemeal reform: British civil courts and the credit market in colonial India, Journal of Development Economics, Vol. 58, pp. 1–28&lt;/ref&gt; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1879 ਵਿੱਚ ਡੈਕਨ ਐਗਰੀਕਲਚਰਿਸਟਸ ਰਿਲੀਫ਼ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸੂਦਖੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਗਰਾਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਵੇਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਪਾਹ ਵਪਾਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।&lt;ref name=dara&gt;[https://archive.org/stream/papersproceeding00bomb#page/n1/mode/2up Deccan Agriculturists’ Relief Act, XVII of 1879] Government Central Press, Bombay (1882)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Chaudhary and Swamy (2014), [http://economics.yale.edu/sites/default/files/anand.pdf Protecting the Borrower: An Experiment in Colonial India], Yale University&lt;/ref&gt; ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਰ, 1850 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;Mike Davis (2001), Late Victorian Holocausts, El Niño Famines and the Making of the Third World, Verso, {{ISBN|1-85984-739-0}}, Chapter 1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;BM Bhatia (1963), Famines in India 1850-1945, Asia Publishing House, London, {{ISBN|978-0210338544}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ &quot;injuries&quot; ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;Tim Dyson (1991), &quot;On the Demography of South Asian Famines: Part I&quot;, Population Studies, volume 45, no. 1, pp. 5–25&lt;/ref&gt; 1897 ਵਿੱਚ &quot;njuries&quot; ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਮੌਤ ਦਰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ]] ਵਿੱਚ 79 ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਲੋਕ ਅਤੇ  [[ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]] ਵਿੱਚ 37 ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਲੋਕ ਸੀ।&lt;ref&gt;Ajit Ghose (1982), Food Supply and Starvation: A Study of Famines with Reference to the Indian Subcontinent, Oxford Economic Papers, vol. 34, issue 2, pp. 368–389&lt;/ref&gt;

ਗਣਪਤੀ ਅਤੇ ਵੇਂਕੋਬੋ ਰਾਓ ਨੇ 1966 ਵਿੱਚ [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਰਗਨੋ-ਫਾਸਫੋਰਸ ਯੋਗਿਕ (ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ) ਵੇਚਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ।&lt;ref&gt;Ganapathi, M. N. and Venkoba Rao, A. (1966), A study of suicide in Madurai, Journal of Indian Medical Association, vol. 46, pp. 18–23&lt;/ref&gt; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ 1979 ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ [[ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ]] ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਨੇਮਬੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Nandi et al (1979), [http://www.indianjpsychiatry.org/temp/IndianJPsychiatry213251-3897191_104931.pdf &quot;Is suicide preventable by restricting the availability of lethal agents? - A rural survey of West Bengal&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126180905/http://www.indianjpsychiatry.org/temp/IndianJPsychiatry213251-3897191_104931.pdf |date=2018-11-26 }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Indian Journal of Psychiatry, vol. 21, pp. 251–255&lt;/ref&gt; ਹੇਗੜੇ ਨੇ ਉੱਤਰੀ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ 1962 ਤੋਂ 1 ਜੂਨ 1970 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਤਮਘਾਤ ਦੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਦੀ ਦਰ 5.7 ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਦੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;Hegde RS (1980), Suicide in rural community, Indian Journal of Psychiatry, vol. 22, pp. 368–370&lt;/ref&gt; ਰੈਡੀ ਨੇ 1993 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਦਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲਿਆ।&lt;ref&gt;Ratna Reddy (1993), New technology in agriculture and changing size-productivity relationships: a study of Andhra Pradesh, Indian Journal of Agricultural Economics, 48(4), pp. 633–648&lt;/ref&gt;

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਛਪਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਪਲਾਗੁਮੀ ਸਾਈਨਾਥ]] ਨੇ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀਾ।&lt;ref&gt;P., Sainath, Everybody Loves a Good Drought: Stories from India's Poorest Districts, Penguin Books, {{ISBN|0-14-025984-8}}&lt;/ref&gt; 2000 ਵਿਆਂ ਵਿਚ, ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Debts and Drought Drive India's Farmers to Despair |url= https://www.nytimes.com/2004/06/06/world/debts-and-drought-drive-india-s-farmers-to-despair.html|date=6 June 2004|publisher=[[New York Times]] |page= | first=Amy | last=Waldman | accessdate=2 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=India acts over suicide crisis on farms |url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/india-acts-over-suicide-crisis-on-farms-551762.html |date=2 July 2004 |publisher=[[The Independent]] |page= | location=London | first=Justin | last=Huggler | accessdate=2 May 2010}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਆਈਆਂ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਲੋਂ ਵੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸ਼ੁਰੁ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਦਰਭ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰਾਜ ਅਪਰਾਧ ਲੇਖਾ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਪੂਰੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕਪਾਹ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਨਗਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦੀ ਦਰ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੇਵਲ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਸਨ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਜਾਂਚ ਕਮੇਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ੧੧੦ ਅਰਬ ਰੂਪਏ ਦੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ, ਮੱਧ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਕਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਸ਼ੇਅਰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਟਸਨ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਨਾਲ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਧੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2010/03/%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%A5%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%85%E0%A9%B1%E0%A8%97%E0%A9%87-%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%97%E0%A8%B0/|title=ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅੱਗੇ ਲਾਚਾਰ ਗਰੀਬ - Tribune Punjabi|date=2010-03-23|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-17|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ==
ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਲਕ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A8%B0%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A1/|title=ਕਿਸਾਨ, ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ - Tribune Punjabi|date=2018-09-19|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-20|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9A%E0%A8%BE%E0%A8%87%E0%A8%A4-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A8/|title=ਪੰਚਾਇਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀ - Tribune Punjabi|date=2018-10-05|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਦੇ ਮੁਦੱਈਆਂ ਨੇ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਤ ਜਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A9%B0%E0%A8%AA%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%86/|title=ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਚਾਂਦੀ - Tribune Punjabi|date=2018-11-14|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-15|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਨੁਕਸਦਾਰ ਮੰਡੀਕਰਨ ==
ਮੁਲਕ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਕਿਸਾਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤੀ ਮੰਡੀਕਰਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਕ ਨੂੰ ਜਿਣਸ ਦੀ ਖਪਤਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੀਮਤ ਦਾ ਕੇਵਲ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ) ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹਨ|&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A9%9E%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%85-%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A9%80/|title=ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਭਾਅ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਸਕੀਮ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ - Tribune Punjabi|date=2018-09-23|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਖਰੀਦ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਕਣਕ ਹੀ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਐੱਮਐੱਸਪੀ ਭਾਵੇਂ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਮੰਡੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੈਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰੀਦ ਨਾਮਾਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਨੀ ਆਪਣੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨਸ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਕੱਲਾ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਤਾਂ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਲਾਗਤ ਕੱਢਣਾ ਹੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਸਲ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਦੇਣਦਾਰੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਤੁਰੰਤ ਵੇਚਣਾ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਦੀ ਲਾਚਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੱਲ ਗਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://satdeepgillrachna.wordpress.com/2010/07/28/%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%A1/|title=ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ – ਡਾ. ਕ੍ਰਿਪਾਸ਼ੰਕਰ|date=2010-07-28|work=ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ مُخ دھارا Mukh Dhara|access-date=2018-10-21|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tribune Punjabi&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%AD%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9D%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%9A%E0%A9%81%E0%A9%B1/|title=ਖੇਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਝੰਡਾ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ‘ਪਿੱਠ’ ਲੁਆਈ - Tribune Punjabi|date=2018-11-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-05|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਵੀਂ ਖਰੀਦ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ 8 ਰਾਜਾਂ ’ਚ ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਲਈ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸੰਸਾਰ ਵਪਾਰ ਸੰਸਥਾ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤਹਿਤ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮੱਰਥਨ ਮੁੱਲ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਭੰਡਾਰੀਕਰਨ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਪਨਾਏ ਨਵਉਦਾਰਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਦਾ ਤਰਕ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਨਿਰਬਾਹ ਦੇ ਸਾਧਨ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਚਣ ਦੇ ਪੁਰਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A9%9E%E0%A8%B8%E0%A8%B2-%E0%A9%99%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE/|title=ਨਵੀਂ ਫ਼ਸਲ ਖ਼ਰੀਦ ਨੀਤੀ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਫਰੇਬ - Tribune Punjabi|last=ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਡਾ:)|first=|date=2018-11-05|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-16|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਨਵੀਂ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਹੀ ਖ਼ਰੀਦ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜਿਣਸ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਪੋਰੇਟਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਮੋ-ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2020/02/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%95%e0%a8%9f-2/|title=ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਕਟ|date=2020-02-19|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2020-02-20}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ==
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਲਾਗੂ [[ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ]] ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ-ਅਮੀਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਪਾੜੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 2017 ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਦਾ 73 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਲੋਕ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬੁਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਲੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%9B%E0%A8%AE/|title=ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਲਛਮਣ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕੀ ਕਿਸਾਨ ਨੀਤੀ|last=ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt;। ਭਾਰਤ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਹਾਇਤਾ (ਸਬਸਿਡੀ) ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੀਮਾਵਾਂ ‘ਕੁੱਲ ਸਹਾਇਤਾ ਮਾਪ’ (ਐਗਰੀਗੇਟ ਮੱਯਰ ਆਫ ਸਪੋਰਟ – ਏਐੱਮਐੱਸ) ਤਹਿਤ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%86%E0%A8%B8%E0%A8%9F%E0%A8%B0%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%80%E0%A8%86-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%A1%E0%A8%AC%E0%A8%B2%E0%A8%AF%E0%A9%82%E0%A8%9F%E0%A9%80%E0%A8%93-%E0%A8%9A-%E0%A8%95/|title=ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵੱਲੋਂ ਡਬਲਯੂਟੀਓ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ - Tribune Punjabi|date=2018-11-16|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-17|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ (ਐੱਮਐੱਸਪੀ) ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਮੁਲਕ ਜਿਹੜੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ ਅਤੇ ਨੇਮਾਂ-ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸੰਭਵ ਸਹਾਇਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%AC%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A1%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A8%A4/|title=ਖੇਤੀ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਦਾਦਾਗਿਰੀ|last=ਦੇਵਿੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ|first=|date=2018-08-21|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-22|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਮਾਡਲ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਾਅ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%AE%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%AF%E0%A9%81%E0%A8%95%E0%A8%A4-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%9F%E0%A8%B0-%E0%A8%85%E0%A8%A4/|title=ਸੰਸਾਰ ਅਮਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਸਿਆਸਤ - Tribune Punjabi|last=ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ|first=|date=2018-09-20|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ==
ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਭਾਅ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਫਾਰਮੂਲੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ 50 ਫ਼ੀਸਦ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਸੀ2 ਲਾਗਤ, ਭਾਵ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਠੇਕਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖਰਚੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਉਂਝ ਹੀ ਰੁਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਣ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪੈਣੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੁਣ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਨੋਟਬੰਦੀ ਦਾ ਪਹਾੜ ਡਿਗਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਦਤਰ ਹੋ ਗਈ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਨੋਟਬੰਦੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%89%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A9%8B%E0%A8%9F%E0%A8%AC%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AE/|title=ਕਿਸਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨੋਟਬੰਦੀ ਦੀ ਮਾਰ - Tribune Punjabi|date=2018-11-23|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-24|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਮਾ ਯੋਜਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫ਼ਲ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2020/02/%e0%a8%ab%e0%a8%bc%e0%a8%b8%e0%a8%b2-%e0%a8%ac%e0%a9%80%e0%a8%ae%e0%a8%be-%e0%a8%a8%e0%a9%80%e0%a8%a4%e0%a9%80/|title=ਫ਼ਸਲ ਬੀਮਾ ਨੀਤੀ|date=2020-02-21|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2020-02-21}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਰੀ ਕਰਾਂਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ== 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸਿਫ਼ਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ|ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ]] ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਿਆਇਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਵਾਜਬ ਭਾਅ ਵੀ ਮਿਲਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਘਟ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ।&lt;ref&gt;[http://www.mediapunjab.com/composition?id=99 ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ - ਡਾ. ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ]&lt;/ref&gt; ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/04/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE/|title=ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ|last=|first=ਡਾ. ਮਹਿਲ ਸਿੰਘ*|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; ਫ਼ਸਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛੜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਖੇਤੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ਵਡੇਰੇ ਚੌਖਟੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮਾਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੰਟਰੋਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%9D%E0%A9%8B%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%A6%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%A8/|title=ਝੋਨੇ ਦੀ ਲੁਆਈ, ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ|last=|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; ਕੀਟ ਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਭਰੇ ਟਰੱਕਾਂ ਦੇ ਟਰੱਕ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਵਾਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਵਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੋ ਰਹੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਵਧੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਝਾੜ ਵਧਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੁਪਰਫਾਸਫੇਟ ਅਤੇ ਡੀਏਪੀ ਵਰਗੀਆਂ ਰਸਾਣਿਕ ਖਾਦਾਂ ਨਾਲ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਜਿਹੇ ਤੱਤ ਸਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਸਲਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁੰਡੀਆਂ ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ ਟਿੰਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਸਲਾਂ ਤੇਜ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਆਕੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜਿਦ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਪਤੰਗੇ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%85%E0%A8%9C%E0%A9%8B%E0%A8%95%E0%A8%BE-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%A1%E0%A8%B2-%E0%A8%AE%E0%A8%A8%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%B2%E0%A8%88/|title=ਅਜੋਕਾ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਘਾਤਕ - Tribune Punjabi|last=ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂਰਪੁਰ|first=|date=2018-09-26|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-28|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਦਾ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਪਨ ਤੇ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ।

== ਵਧਦੀਆਂ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤਾਂ ==
132 ਕਰੋੜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਅ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਪਲੀਤ ਹੋ ਰਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਨ ਖੇਤੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਘਟ ਕੇ 14 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਿਸਾਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡੀਜ਼ਲ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਵਾਧੇ ਨੇ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਿੰਗੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/1256-2018-06-04-16-06-40|title=ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਲਈ ਸੰਸਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਜਲਾਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? --- ਗੁਰਮੀਤ ਪਲਾਹੀ - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-24}}&lt;/ref&gt; ਸਾਲ ੨੦੧੮ ਵਿੱਚ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਸਰ ਕਿਸਾਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਡੀਏਪੀ ਖਾਦ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ 140 ਰੁਪਏ ਥੈਲਾ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਿਰ ਤਕਰੀਬਨ 224 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਹੋਰ ਬੋਝ ਪੈਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਹੈ। ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਬੇਰੋਕ ਵਾਧੇ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਤਕਰੀਬਨ 11 ਲੱਖ ਕਿਲੋਲਿਟਰ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਟੈਕਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਖੇਤੀ ਇਨਪੁਟਸ ਉੱਤੇ ਜੀਐੱਸਟੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਕੀਟਨਸ਼ਾਕ, ਨਦੀਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਭਾਅ ਵਧ ਗਏ ਹਨ। ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਵਧਣ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਘਟਣ ਕਰਕੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਗਾਤਾਰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੀਤੀਗਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਛੋਟਾ ਝਟਕਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%89%E0%A9%B1%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B0-%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=ਕਿਸਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰ - Tribune Punjabi|date=2018-10-21|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-22|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ==
ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਅ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਨਤ ਬੀਜਾਂ, ਕੀਮੀਆਈ ਖ਼ਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਨਵੀਂਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਆਰਥਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਕੇ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾ ਸਕੀਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਬੀਤ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਇਹ ਇਕਰਾਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://nawanzamana.in/news_details.html?id=6802 ਬਰਬਾਦੀ ਕੰਢੇ ਪੁੱਜੀ ਕਿਸਾਨੀ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਆਸਮਾਨ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%ae%e0%a9%80%e0%a8%82%e0%a8%b9-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%97%e0%a9%9c%e0%a8%bf%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%ab%e0%a9%87%e0%a8%b0%e0%a8%bf%e0%a8%86-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8/ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਗੜਿਆਂ ਨੇ ਫੇਰਿਆ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਤੇ ਪਾਣੀ]&lt;/ref&gt; ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਹਰ ਚਾਰਾਜੋਈ ਕਰਦੇ ਹਨ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7235 |title=ਅੱਛੇ ਦਿਨ? ਫ਼ਸਲਾਂ ਤਬਾਹ, ਕਿਸਾਨ ਬੱਚੇ ਵੇਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ |access-date=2015-05-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304235252/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7235 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਗੈਰ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ==
[[ਬਿਜਲੀ]] ਦੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਕੇ ਫਸਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਣਾ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ 
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਕਣਕ ਅਜਿਹੀ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%9a-%e0%a8%a6%e0%a9%8b-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%b5%e0%a9%b1%e0%a8%b2-2/ ਪਾਵਰਕੌਮ ਦੀ ਅੱਗ]&lt;/ref&gt;

==ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ==
ਭੂਮੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਬਿਲ ਅਤੇ ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਣਕ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਿਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪੱਧਰੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%af%e0%a9%82%e0%a8%b0%e0%a9%80%e0%a8%86-%e0%a8%a8%e0%a9%80%e0%a8%a4%e0%a9%80-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a9%b0%e0%a8%ad%e0%a8%be%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a8%a4-%e0%a8%85%e0%a8%b8%e0%a8%b0/ ਯੂਰੀਆ ਨੀਤੀ ਦਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਅਸਰ]&lt;/ref&gt; ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿਨਸਾਂ ਵੇਚਣ ਲਈ ਮੰਡੀਆਂ'ਚ ਰੁਲ ਰਹੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Tribune Punjabi&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2015/04/%e0%a8%ae%e0%a9%8b%e0%a8%a6%e0%a9%80-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a6%e0%a8%b2-%e0%a8%b8%e0%a8%b0%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be/ ਮੋਦੀ ਤੇ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡੀਆਂ ’ਚ ਰੋਲਿਆ]&lt;/ref&gt; ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਕਿਸਾਨ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਸਾਨੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਕਲੰਕ ਵਾਂਗ ਹਨ | ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਤਲ ਹਨ ਜੋ ਵਿਵਸਥਾ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧਨਾਢ ਨੂੰ ਹੋਰ ਧਨਾਢ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗ਼ਰੀਬ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ | ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬੰਧੀ ਗ਼ਲਤ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਵਾ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਹ ਅਮਲ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸਮੇਤ ਉਹ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, 'ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਕੜਾਹ' ਬਣਾ-ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਦੇ ਝੰਭੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਹਾਲੀ ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕੋਈ ਠੋਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਲੰਘੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਲੈਣ ਲਈ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਜਪਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਗੋਂ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਰਗੇ ਬਿੱਲ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅੱਡੀ-ਚੋਟੀ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20150516/33.cms |title=ਖੇਤੀ ਸਬੰਧੀ ਗ਼ਲਤ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ |access-date=2015-05-16 |archive-date=2019-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717073033/http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20150516/33.cms |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਗਲ ਪਾਉਣਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਹੱਲ ਕੇਂਦਰ ਕੋਲ: ਬਾਦਲ [http://nawanzamana.in/news_details.html?id=10949]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਰਕਾਰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਬੁਰੇ ਕਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਕਟ ਮੌਕੇ ਬਾਂਹ ਫੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ਮੋਦੀ ਦਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ&quot;/&gt;

==ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਾਲ==
ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਜ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਵਿਆਜ ਵਸੂਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A9%82%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%AC%E0%A9%87%E0%A9%9C%E0%A9%87-%E0%A8%B2/|title=ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾ ਕਰਜ਼ ਦੇ ਨਿਬੇੜੇ ਲਈ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ|last=|first=|date=2018-08-23|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-24|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%86%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B6%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE/|title=ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ’ਤੇ ਸ਼ਿਕੰਜਾ?|last=|first=|date=2018-08-24|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=pa}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਖੇਤੀ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਵੱਧਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/debt-ridden-farmer-commits-suicide-40556|title=ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ|last=|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090031/https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/debt-ridden-farmer-commits-suicide-40556|archive-date=2023-02-06|dead-url=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7178 |title=ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਥੱਲੇ ਦੱਬੇ ਕਿਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ |access-date=2015-05-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304235224/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=7178 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/03/%e0%a8%95%e0%a8%b0%e0%a8%9c%e0%a8%bc%e0%a9%87-%e0%a8%a4%e0%a9%8b%e0%a8%82-%e0%a8%a4%e0%a9%b0%e0%a8%97-%e0%a8%86%e0%a8%8f-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%b5%e0%a9%b1%e0%a8%b2-2/|title=ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਏ ਕਿਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ|date=2019-03-20|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-03-20}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਕਟ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%A6%E0%A9%8B-%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A9%9B%E0%A8%BE%E0%A8%88-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A8%82-%E0%A8%96%E0%A9%81/|title=ਦੋ ਕਰਜ਼ਾਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ - Tribune Punjabi|date=2018-09-18|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-19|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/suicide-by-a-player-returning-from-delhi-morcha-40539|title=ਦਿੱਲੀ ਮੋਰਚੇ ’ਚੋਂ ਪਰਤੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221021723/https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/suicide-by-a-player-returning-from-delhi-morcha-40539|archive-date=2020-12-21|dead-url=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਖਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2015/04/%e0%a9%9e%e0%a8%b8%e0%a8%b2%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a8%b5%e0%a8%be%e0%a8%ae%e0%a9%80%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a5%e0%a8%a8-%e0%a8%b8%e0%a8%ae%e0%a8%b0%e0%a8%a5%e0%a8%a8/ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦਾ ਮੁੱਦਾ]&lt;/ref&gt; ਕਈ ਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦੇ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%A8%E0%A9%87-%E0%A8%AB%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%86/|title=ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਫਾਹਾ ਲਿਆ|last=|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/12/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%95%e0%a8%b0%e0%a8%9c%e0%a8%bc%e0%a8%bf%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a8%86%e0%a8%b8%e0%a8%a4/|title=ਕਿਸਾਨੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿਆਸਤ|date=2018-12-28|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2019-01-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ==
ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਸਾਨ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/punjab/debt-ridden-thuliwal-farmer-commits-suicide-88928|title=ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਠੁੱਲੀਵਾਲ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2021-08-04}}&lt;/ref&gt;ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਦਵਾਈ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ==
ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀ ਮੰਦੀ ਹਾਲਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%96%e0%a8%bc%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%87-%e0%a8%b0%e0%a9%8b%e0%a8%b2-%e0%a8%95/ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰੋਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/362-2016-06-29-03-38-56|title=ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ: ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ --- ਗੁਰਮੀਤ ਪਲਾਹੀ - sarokar.ca|website=www.sarokar.ca|language=en-us|access-date=2018-09-24|archive-date=2018-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917141345/http://sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/362-2016-06-29-03-38-56|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਅੱਜ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਘੱਟ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਅਤੇ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਵਾਲਾ ਧੰਦਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਫਾਰਮ ਸਾਈਜ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿੱਘਰ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਹਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ 2000-01 ਤੋਂ 2010-11 ਦੌਰਾਨ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜੋਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਕਰੀਬਨ 12 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 14 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 67 ਫ਼ੀਸਦੀ ਜੋਤਾਂ ਦਾ ਔਸਤਨ ਸਾਈਜ਼ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਏਕੜ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਪਲ ਸਰਵੇ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਤਰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2012-13 ਦੌਰਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਆਮਦਨ 6426 ਰੁਪਏ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 3076 ਰੁਪਏ (48 ਫ਼ੀਸਦੀ) ਗੈਰ ਖੇਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਅੰਕੜੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਆਮਦਨ 18059 ਰੁਪਏ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ 1710 ਰੁਪਏ (9.5 ਫ਼ੀਸਦੀ) ਗੈਰ ਖੇਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਖੇਤੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘੱਟ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%A6%E0%A8%B0/|title=ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਕਟ, ਖੇਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ਤੇ ਸਰਕਾਰ - Tribune Punjabi|last=ਡਾ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ|first=|date=2018-10-11|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-12|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਹੱਲ==
ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਸਾਨੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਬੇਵੱਸ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਬਲਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬੰਧੀ ਗ਼ਲਤ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ |ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸਾਰੂ ਪਹੁੰਚ ਅਪਨਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਾਯੂਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਹੌਸਲਾ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਫ਼ਲਤਾ ਜ਼ਰੂੂਰ ਮਿਲੇਗੀ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2015/05/%e0%a9%99%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%b8%e0%a8%ae%e0%a9%b1%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a8%86-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b9%e0%a9%b1%e0%a8%b2-%e0%a8%a8/ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ]&lt;/ref&gt;

=== ਕੁਦਰਤ ਪੱਖੀ ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ===
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਸਰਮਾਏਦਾਰ/ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ’ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ’ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪੱਖੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਸਰਮਾਏਦਾਰ/ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਲੋਟੂ ਸੋਚ ਉੱਪਰ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਅਵਾਮ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ===
ਮੁਲਕ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਣਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਮੰਡੀ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਣਸਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਮੰਡੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਇੰਨੀਆਂ ਡੇਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਘਟਣ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਗ਼ਰੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ 1965 ਵਿੱਚ ‘ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨ’ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਕਾਇਮੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਜਿਣਸਾਂ ਦੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਇ ਹੀ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਥੁੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕੀਮਤਾਂ ਘਾਟੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਂਜ, ਇਹ ਕੀਮਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਪੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੀਮਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਅਮਲ, ਮੰਡੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸ਼ਰੇਆਮ ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਕੁਝ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A9%9C%E0%A9%80-%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A9%87%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A8%A7%E0%A9%87-%E0%A8%B8/|title=ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ: ਕਿਵੇਂ ਵਧੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ|last=ਸਿੰਘ|first=ਗਿਆਨ|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਣਕ ਤੇ ਧਾਨ ਦੀ ਹੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮੱਰਥਨ ਮੁੱਲ 'ਤੇ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਰਾਜਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਦੇਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਐਲਾਨੀ ਘੱਟ-ਘੱਟ ਸਮੱਰਥਨ ਕੀਮਤ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਧਾਨ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮੱਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਐਲਾਨ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਖ਼ਰੀਦ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੱਰਥਨ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਵੇਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਅੰਕੜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਧਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ ਛੱਬੀ ਕਰੋੜ ਤੀਹ ਲੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਲਾਨੀਆਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਸੀ ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨ ਇਹਨਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://nawanzamana.in/20705/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80%20%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F%20%E0%A8%A6%E0%A9%87%20%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%20%E0%A8%B2%E0%A8%88%20%E0%A8%A0%E0%A9%8B%E0%A8%B8%20%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80%20%E0%A8%A6%E0%A9%80%20%E0%A8%B2%E0%A9%8B%E0%A9%9C.html|title=ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਠੋਸ ਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ|last=|first=|date=|work=ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ|access-date=2018-08-12|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਕੀਮਤਾਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀ ਪਾਰਟੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਐਲਾਣਦੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%A8%E0%A8%B5%E0%A9%80%E0%A8%82-%E0%A8%AB%E0%A8%B8%E0%A8%B2-%E0%A8%96%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A6-%E0%A8%A8%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%B2%E0%A8%BE/|title=ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਖ਼ਰੀਦ ਨੀਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ - Tribune Punjabi|date=2018-09-12|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-13|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਗਤਾਂ ਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸੀਏਸੀਪੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਲਾਗਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਹਨ: ਏ2 (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖਰਚੇ); ਏ2+ਐੱਫਐੱਲ (ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਖਰਚੇ + ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕੀਮਤ) ਅਤੇ ਸੀ2 (ਵਿਆਪਕ ਲਾਗਤ + ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਠੇਕਾ + ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਵਿਆਜ)। ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਲਾਗਤ ਭਾਵ ਸੀ2 ਤੋਂ 50 ਫ਼ੀਸਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਇਹੀ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਏ2+ਐੱਫਐੱਲ ਲਾਗਤ (ਜੋ ਸੀ2 ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਬੈਠਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਐੱਮਐੱਸਪੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A9%9E%E0%A8%B8%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%98%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A9%8B%E0%A8%98%E0%A9%B1%E0%A8%9F-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%B0%E0%A8%A5%E0%A8%A8-%E0%A8%AE%E0%A9%81/|title=ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਘੱਟੋਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ ਦੀ ਹਕੀਕਤ - Tribune Punjabi|last=ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ|first=|date=2018-10-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ==
ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਕਟ ਸਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੋਜ ਅਧਿਐਨ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਛੋਟੇ ਕਾਰੀਗਰ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਔਖੀ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਪੰਡ ਅਤੇ ਘੋਰ ਗ਼ਰੀਬੀ ਛੱਡ ਕੇ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2016/12/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b5%e0%a9%87%e0%a8%82-%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%a5%e0%a8%bf%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%a3%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a9%99%e0%a9%81/] ਕਿਵੇਂ ਸਾਰਥਿਕ ਬਣੇ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ: ਡਾ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ&lt;/ref&gt; ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕੱਲੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਗਏ ਪੱਤਰਕਾਰ ਪੀ.ਸਾਈਂਨਾਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿਆਲੂਪਣ, ਹਮਦਰਦੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਹਵਸ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀਵਾਦ ਭਾਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|title=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%B2%E0%A8%9B%E0%A8%AE/|last=ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਲਛਮਣ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕੀ ਕਿਸਾਨ ਨੀਤੀ|first=ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਲਈ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਰਥਿਕਤਾ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਕਰਜ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਜ਼ਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾੜੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਏ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/12/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%96%e0%a8%bc%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%b8%e0%a9%b1%e0%a8%ad%e0%a8%bf%e0%a8%86%e0%a8%9a/|title=ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ: ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ|last=ਸਰਬਜੀਤ|first=|date=2018-12-17|website=Tribune Punjabi|publisher=|language=hi-IN|access-date=2019-01-08}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ==
1990ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੁੱਚੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤਰਾਸਦੀ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਗਏ। ਦੂਰ-ਦਿਹਾਤ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਜਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਅੰਕੜੇ ਹੁਣ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਰਾਖੀ, ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿਣਸਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਭਾਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ ਪਰ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਮੁਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਆਏ ਦਿਨ ਅਜਿਹੇ ਮਸਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜਾ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨੀਤੀ ‘ਪਾੜੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ’ ਉੱਪਰ ਤੋਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧਾਂ ਤੇ ਬੇ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਵਾਲਾ ਮੁਲਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%96%E0%A9%B1%E0%A8%88%E0%A8%8F-%E0%A8%A6%E0%A8%BE/|title=ਕਿਸਾਨ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਮੁਲਖੱਈਏ ਦਾ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ - Tribune Punjabi|last=ਡਾ. ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ|first=|date=2018-11-29|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉੱਠਿਆ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਲਾਕੋਟ ਸਰਜੀਕਲ ਸਟ੍ਰਾਈਕ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਹੇਠ ਦਬ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/07/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a9%99%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82/|title=ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ|last=|first=|date=2019-07-10|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=punjabi|access-date=2019-07-11}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਧੁੱਖਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਲਾਵਾ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਹੀ ਪਿਆ। ਇਹ ਲਾਵਾ ਭਾਰਤੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਰਾਂ ਦੀਆਂ [[ਕਿਸਾਨ]] ਦੋਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵੇਲੇ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ’ਚ ਜੰਮਦਾ, ਕਰਜ਼ੇ ’ਚ ਪਲਦਾ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਸਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹੀ ਨੀਤੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ। ਮੋਦੀ ਨੇ 2022 ਤਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ‘ਅੱਛੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੁੱਗਣੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਪੰਡ ਹੌਲੀ ਹੋਈ, ਨਾ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਰੁਕੀਆਂ, ਨਾ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਵਾਜਬ ਮੁੱਲ ਮਿਲਿਆ, ਨਾ ਭਾਰਤ ’ਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਰਿਪੋਰਟ ਲਾਗੂ ਹੋਈ। ਭਾਜਪਾ ਰਾਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ 42 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਹੋਰ ਵਧ ਗਿਆ।

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਗਰੂਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਕਰੜੇ ਹੱਥ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਜੂਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਕਰਜ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ, ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਲਾਗਤ ਮੁੱਲ ਦਾ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇਣ, ਖੇਤੀ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਜ ਕਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਸਕੀਮ ਦੇਣ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰਨ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੇਚਣਾ ਬੰਦ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਰੇਟ ਵਧਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 4 ਜੂਨ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਛੇ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ ਨੇ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਦੋਲਨ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲਿਓਂ ਵਾਪਿਸ ਲੈ ਲਿਆ। ਪਰ ਦੂਜੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਰੈਲੀ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹਾਈਵੇ ਜਾਮ ਕਰਕੇ ਰੋਸ ਰੈਲੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਖਦੇੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਛੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਚੌਹਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰੇ ਗਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਬਾਅਦ ਰਾਜਵਿਆਪੀ ਬੰਦ ਦੇ ਸੱਦੇ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਦਸੌਰ, ਇੰਦੌਰ, ਸੀਹੋਰ, ਦੇਵਾਸ, ਨੀਮਚ, ਖੜਗੌਨ, ਧਾਰ, ਅਤੇ ਉਜੈਨ ਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਫੈਲਣ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਭੈਅਭੀਤ ਹੋ ਗਈ।

ਉੱਧਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਬਾਗੀ ਹੋ ਗਏ। ਯੂਪੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 36,359 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਰਾਜ ’ਚ 2014 ਵਿੱਚ 2,568 ਅਤੇ 2015 ਵਿੱਚ 3030 ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਸੋਕਾ ਪੈਣ, ਗੰਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਿਰ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਜੂਨ ਤੋਂ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਦੁੱਧ, ਫ਼ਲ, ਸ਼ਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤੀ ਵਸਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੋ ਰੋਕਣ ਲਈ ਗਲੀਆਂ, ਥੋਕ ਮੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਈਵੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਧਦੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇਵੇਂਦਰ ਫੜਨਵੀਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਕਈ ਨਵੀਂਆਂ ਪਿਰਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਜਾਮ ਕਰਨ ਆਦਿ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ, ਭਗਵੇਂਕਰਨ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਤੰਗ ਕੌਮਵਾਦ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਵੱਲੋਂ ਭੜਕਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਵਨਵਾਦ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿਣਾ, ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀ ਜਿਨਸਾਂ ਦੇ ਵੱਧ ਮੁੱਲ ਲੈਣ, ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇਣ, ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਹਮਾਇਤ ਜਿੱਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਮਹਾਂਸੰਘ ਦੀਆਂ 62, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅੱਠ, ਤਾਮਿਲ ਨਾਡੂ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਹਰਿਆਣਾ ਆਦਿ ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਹਮਾਇਤ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ’ਚ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਹੋਣਾ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਪਿਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਇਸ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿੱਧ ਹੋਏਗਾ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2017/06/%e0%a8%a6%e0%a9%87%e0%a8%b6-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a9%b1%e0%a8%9a-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8-%e0%a8%85%e0%a9%b0%e0%a8%a6%e0%a9%8b%e0%a8%b2%e0%a8%a8-%e0%a8%a6%e0%a9%80%e0%a8%86/ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਿਰਤਾਂ]&lt;/ref&gt;

ਸਾਲ 2020 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਰਡਰਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ [[2020 ਦੇ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ|ਤਿੰਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਧਰਨਾ]] ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ 16 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਗਏ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇੇ ਫੋਟੋਆਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/nation/come-on-son-let39s-go-to-delhi-39798|title=ਚੱਲ ਵੇ ਪੁੱਤਾ! ਦਿੱਲੀ ਚੱਲੀਏ...|last=ਚਰਨਜੀਤ ਭੁੱਲਰ|first=Tribune News Service|date=|website=Tribuneindia News Service|publisher=|language=pa|access-date=2020-12-17}}&lt;/ref&gt;

== ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਕਦਮ ==
ਕਈ ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਚੋਣ ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਰਜ਼ਾ ਮਾਫੀ ਵਰਗੇ ਕਦਮ ਵੀ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2017/06/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%a6%e0%a9%8b-%e0%a8%b2%e0%a9%b1%e0%a8%96-%e0%a8%a4%e0%a9%b1%e0%a8%95-%e0%a8%a6%e0%a9%87-%e0%a8%ab%e0%a8%bc/ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਲੱਖ ਤੱਕ ਦੇ ਫ਼ਸਲੀ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ਼]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/01/%e0%a8%96%e0%a8%bc%e0%a9%81%e0%a8%a6%e0%a8%95%e0%a9%81%e0%a8%b6%e0%a9%80-%e0%a8%95%e0%a8%b0-%e0%a8%97%e0%a8%8f-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a6%e0%a8%be/|title=ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਗਏ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਮੁਆਫ਼ ਕਰੇਗੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ|date=2019-01-07|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2019-01-08}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਜਾਂ ਵੋਟ ਬਟੋਰੂ ਸਕੀਮਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/02/%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%a8%e0%a9%82%e0%a9%b0-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%b9%e0%a8%a4-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a9%87-%e0%a8%b8%e0%a8%b5%e0%a8%be/|title=ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ|date=2019-02-04|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-02-04}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲੌਲੀਪੌਪ (Lollipop) ਦੇ ਕੇ ਵਿਰਾਉਣ/ਵਰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/02/%e0%a8%ae%e0%a9%8c%e0%a8%9c%e0%a9%82%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%b8%e0%a8%b0%e0%a8%95%e0%a8%be%e0%a8%b0-%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%95%e0%a8%bf%e0%a8%b8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%a6%e0%a8%be/|title=ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਸੰਕਟ|last=ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ|first=|date=2019-02-04|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=hi-IN|access-date=2019-02-04}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਅੰਕੜੇ==
ਕਿਸਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਲੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ

# ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫਿਨਲੈਂਡ]] (22.5) [[ਜਰਮਨੀ]] (13.5), [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] (12.5), [[ਅਮਰੀਕਾ]] (10.8) [[ਭਾਰਤ]] (10.7) [[ਪੰਜਾਬ]] (10.6) ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨੀਆ]] (7.5)।
# ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ [[ਅਲਾਸਕਾ]] (31), [[ਵਾਇਓਮਿੰਗ]] (23), [[ਮੋਂਟਾਨਾ|ਮੋਨਟੈਨਾ]] (22), [[ਦੱਖਣੀ ਡਕੋਟਾ]] (21), [[ਉੱਤਰੀ ਡਕੋਟਾ]] (20), [[ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ]] (19), [[ਯੂਟਾ|ਊਟਾਹ]] (19), [[ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ]] (17), [[ਨਵਾਡਾ]] (16) [[ਆਇਡਾਹੋ]] (15), [[ਕੋਲੋਰਾਡੋ]] (15) ਅਤੇ [[ਟੈਕਸਸ|ਕੈਨਸਸ]] (15) ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 29.2 ਅਤੇ 33.9 ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬ]] 16.13 ਅਤੇ [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] 19.1 ਹੈ। 
# ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਹੈ? [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਉੜੀਸਾ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਯੂਪੀ ਵਿਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਦਰ ਸਮੇਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਪਿੱਛੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 0.7 ਅਤੇ 2.2 ਹੈ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
* [[2020 ਦੇ ਖੇਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ]]
* [[ਕਿਸਾਨ (ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ) ਮੁੱਲ ਭਰੋਸਗੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਾਨੂੰਨ-2020]]
* [[ਕਿਸਾਨੀ ਉਪਜ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਣਜ (ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤ) ਕਾਨੂੰਨ- 2020]]
* [[ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨ]]
* [[ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ 2020]]

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਸਾਨੀ ਮਸਲੇ]]</text>
      <sha1>pkud24kor0nj0dcq46g0pxb27o4eqf9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲੈਰੀ ਪੇਜ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67510</id>
    <revision>
      <id>839505</id>
      <parentid>706202</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:10:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13107" sha1="fygojiweg3a84nveygelhdcgjdo2arx" xml:space="preserve">{{Infobox person
 | name    = ਲੈਰੀ ਪੇਜ
 | image   = Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009 (cropped).jpg
 | image_size  = 
 | caption   = ਲੈਰੀ ਪੇਜ 2009 ਵਿੱਚ
 | birth_name  = ਲਾਰੈਂਸ ਪੇਜ
 | birth_date  = {{Birth date and age|1973|03|26|mf=yes}}
 | birth_place  = ਪੂਰਬੀ ਲੈਸਿੰਗ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ [[ਅਮਰੀਕਾ]]
 | residence  = ਪਾਲੋ ਆਲਟੋ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] [[ਅਮਰੀਕਾ]]
 | nationality  = ਅਮਰੀਕੀ
 | alma_mater  = ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮਿਸ਼ੀਗਨ,  ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
 | occupation  = ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਇੰਟਰਪਰਨੋਰ
 | known_for  = [[ਗੂਗਲ]] ਦੇ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ
 | networth   =
 | title   = ਅਲਫਾਬੈੱਟ ਦੇ ਸੀ. ਈ. ਓ
 | spouse   = {{Marriage|ਲੁਸਿੰਡਾ ਸਾਊਥਵਰਥ|2007}}
 | children   = 2
 | signature  = Larry Page google signature.svg
 | signature_alt = Larry Page
 | website   = 
}}
'''ਲਾਰੈਂਸ ਲੈਰੀ ਪੇਜ'''&lt;ref name=&quot;homepage&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Larry Page (1999). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; (ਜਨਮ March 26, 1973) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਇੰਟਰਪਰਨੋਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ [[ਸਰਗੇ ਬ੍ਰਿਨ]] ਦੇ ਨਾਲ [[ਗੂਗਲ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ '''ਪੇਜਰੈਂਕ''' ਦਾ ਕਾਢੀ ਹੈ ਜੋ ਗੂਗਲ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ [[ਕਲਨ ਵਿਧੀ|ਐਲਗੋਰਿਦਮ]] ਹੈ।&lt;ref name=&quot;Car&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Nicholas Carlson (April 24, 2014). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://techcrunch.com/2012/06/28/gmail-now-has-425-million-users-google-apps-used-by-5-million-businesses-and-66-of-the-top-100-universities/ &quot;Gmail Now Has 425 Million Users, Google Apps Used By 5 Million Businesses And 66 Of The Top 100 Universities&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://expandedramblings.com/index.php/by-the-numbers-a-gigantic-list-of-google-stats-and-facts/ &quot;60 Amazing Google Search Statistics and Facts&quot;]. &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.internetlivestats.com/google-search-statistics/ &quot;Google Search Statistics&quot;]. ''internetlivestats.com''.&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ALarry+Page&amp;rft.btitle=Google+Search+Statistics&amp;rft.genre=book&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.internetlivestats.com%2Fgoogle-search-statistics%2F&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.google.com/about/company/facts/locations/ &quot;Google locations&quot;]. ''google.com''.&lt;/cite&gt;&lt;span class=&quot;Z3988&quot; title=&quot;ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ALarry+Page&amp;rft.btitle=Google+locations&amp;rft.genre=book&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fwww.google.com%2Fabout%2Fcompany%2Ffacts%2Flocations%2F&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10K&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://investor.google.com/earnings/2014/Q4_google_earnings.html &quot;Google Inc. ]&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; 2018 ਦੀ [[ਫੋਰਬਜ਼]] ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਜ 50.4 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦੀ ਜਾੲਿਦਾਦ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। &lt;ref&gt;https://www.forbes.com/profile/larry-page/|accessdate=5/22/18}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
 
ਪੇਜ 26 ਮਾਰਚ, 1973 ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਲੈਸਿੰਗ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref&gt;http://www.biography.com/people/larry-page-12103347#early-life-and-career&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਕਾਰਲ ਪੇਜ਼, ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਸਿਖਾਈ ਸੀ। ਪੇਜ 1975 ਤੋਂ 1979 ਤੱਕ ਓਕਮੋਸ ਮੋਂਟੇਸਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਈਸਟ ਲੈਸਿੰਗ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ ਸਾਇੰਸ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਜ ਨੇ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੰਪਿਊਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਰਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ ਦੀ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਬਣ ਗਿਆ।

== ਗੂਗਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ==
1998 ਵਿੱਚ,ਬ੍ਰਿਨ ਅਤੇ ਪੇਜ ਨੇ ਗੂਗਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ (Googol)  ਦੇ  ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੌ ਸਿਫ਼ਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਡਾਟਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਦਾ  ਮਕਸਦ ਇਸ ਡਾਟਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ।ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਜ ਨੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸੀ.ਈ.ਓ. ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਬ੍ਰਿਨ, ਜੋ ਗੂਗਲ ਦੇ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਗੂਗਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ‘ਸੰਸਾਰਭਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗੀ’ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ $ 1 ਮਿਲੀਅਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਗੂਗਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੋਜ ਇੰਜਣ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 2013 ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ 5.9 ਅਰਬ ਖੋਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਹੋਈਆਂ। ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸਿਲੀਕਾਨ ਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗੂਗਲ ਦਾ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਹੈ। ਗੂਗਲ ਨੇ ਅਗਸਤ 2004 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਨ ਅਰਬਪਤੀ ਬਣ ਗਏ। 

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
2007 ਵਿੱਚ, ਪੇਜ ਨੇ ਲੁਸਿੰਡਾ ਸਾਊਥਵਰਥ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Google founder Larry Page to marry|url=https://www.reuters.com/article/mediaNews/idUSN1360879220071114|accessdate=May 15, 2013|newspaper=Reuters|date=November 13, 2007|author=Amanda Beck|author2=Gary Hill}}&lt;/ref&gt;।  ਸਾਊਥਵਰਥ ਇੱਕ ਖੋਜ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਪੇਜ ਅਤੇ ਸਾਊਥਵਰਥ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ। &lt;ref&gt;{{cite web|title=Another Google Heir Is Born|url=http://www.businessinsider.com/import/another-google-heir-is-born-2009-11|work=Business Insider|publisher=Business Insider, Inc|accessdate=May 15, 2013|author=Ryan Tate|date=November 6, 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Larry Page Fast Facts|url=http://edition.cnn.com/2013/04/08/us/larry-page-fast-facts|publisher=cnn.com|accessdate=June 23, 2013}}&lt;/ref&gt;

==ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ==
* 2002 ਵਿੱਚ 35 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 100 ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਨ ਨੂੰ  ਐਮ ਆਈ ਟੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਰੀਵਿਊ ਟੀ. ਆਰ 100 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
* ਵਰਲਡ ਇਕੋਨਾਮਿਕ ਫੋਰਮ ਨੇ ਪੇਜ ਨੂੰ 2002 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਆਗੂ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
* ਪੇਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਨ ਨੇ ਸੰਨ੍ਹ 2004 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੌਨੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;https://www.thefamouspeople.com/profiles/larry-page-3344.php#awards-&amp;-achievements|accessdate=April 19, 2018}}&lt;/ref&gt;

==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ==

ਪੇਜ '''ਟੈਸਲਾ ਮੋਟਰਜ਼''' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਹੈ। &lt;ref&gt;http://www.siliconbeat.com/entries/2006/06/01/tesla_motors_new_electric_sportscar_company_raises_40m_from_google_guys_others.html|accessdate=June{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 1, 2006}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ Google.org ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਗੂਗਲ  ਪਲੱਗਇਨ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਕ ਊਰਜਾ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

2006 ਵਿੱਚ, ਗੂਗਲ ਨੇ  1.65 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਟਰੀਮਿੰਗ ਵੀਡੀਓ ਵੈਬਸਾਈਟ  [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਨੂੰ ਖ੍ਰੀਦ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, ਪੇਜ ਫੋਰਬਸ ਦੀ 400 ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 9 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ &lt;ref&gt;https://www.forbes.com/sites/luisakroll/2017/10/17/forbes-400-2017-americas-richest-people-bill-gates-jeff-bezos-mark-zuckerberg-donald-trump/#db5c5ba5ed53|accessdate=OCT 17, 2017}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਅਗਸਤ 2017 ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਸਬ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 5 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। &lt;ref&gt;https://www.forbes.com/sites/katevinton/2017/08/23/100-richest-tech-billionaires-2017/#c679f272d515|accessdate=AUG 23, 2017 }}&lt;/ref&gt; 2018 ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪੇਜ 10 ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। &lt;ref&gt;https://www.forbes.com/sites/davidewalt/2018/05/08/the-worlds-most-powerful-people-2018/#4f62d2516c47|accessdate=MAY 8, 2018}}&lt;/ref&gt;

10 ਅਗਸਤ, 2015 ਨੂੰ, ਪੇਜ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਨ ਨੇ ਗੂਗਲ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਲਫਾਬੈੱਟ ਨਾਮਕ ਨਵੀਂ ਮੂਲ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। &lt;ref&gt;http://money.cnn.com/2015/08/10/technology/alphabet-google/index.html|accessdate=August{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 11, 2015}}&lt;/ref&gt; ਪੇਜ ਨੇ ਇਸ ਨਵੀਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਸੀਈਓ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਨ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਅਤੇ [[ਸੁੰਦਰ ਪਿਚਾਈ]] ਗੂਗਲ ਦੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ]] ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;div class=&quot;reflist columns references-column-width&quot; style=&quot;-moz-column-width: 30em; -webkit-column-width: 30em; column-width: 30em; list-style-type: decimal;&quot; data-template-mapping=&quot;{&amp;quot;targetname&amp;quot;:&amp;quot;Reflist&amp;quot;}&quot;&gt;
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;&lt;/div&gt;

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>fygojiweg3a84nveygelhdcgjdo2arx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਪਟਿਆਲਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69941</id>
    <revision>
      <id>839506</id>
      <parentid>730395</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T08:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3649" sha1="5xjcd0kkpykv8gjzbys2kfa9x5ki9re" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਪਟਿਆਲਾ
| logo = [[File:SBI-logo.svg|150px|State Bank of India logo]]
| type = [[Public company|Public]]
| traded_as = {{Unbulleted list |{{BSE|501061}} |{{NSE|SBP}} }}
| slogan = The nation banks on us
| foundation = [[ਪਟਿਆਲਾ]], 1917
| location = Head Office, &lt;br/&gt; The Mall, &lt;br/&gt; [[ਪਟਿਆਲਾ]] 147 002 India
| key_people = Smt. Arundhati Bhattacharya (Chairman), Shri. S. A. Ramesh Rangan(Managing Director)
| industry = [[Banking]]&lt;br /&gt;[[Insurance]]&lt;br /&gt;[[Capital Markets]] and allied industries
| products = Loans, Savings, Investment vehicles, etc.
| revenue = {{nowrap|{{profit}} {{INRConvert|173000|c}} (2013)&lt;ref name=AR201213&gt;{{cite web |url=http://www.bseindia.com/bseplus/AnnualReport/500112/5001120313.pdf |title=Annual Report 2012–13 |publisher=SBI |date=23 May 2013 |access-date=10 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fortune_Global500_2013_SBI&quot;&gt;{{cite news |url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/snapshots/7646.html |title=Fortune 'Global 500' 2013:State Bank of India |access-date=10 October 2013 |work=CNN |archive-date=22 ਸਤੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922141348/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/snapshots/7646.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
| operating_income = 
| net_income = {{nowrap|{{profit}} {{INRConvert|11358.06|c}} (2013)&lt;ref name=AR201213/&gt;&lt;ref name=&quot;Fortune_Global500_2013_SBI&quot;/&gt;}}
| assets = {{nowrap|{{profit}} {{INRConvert|116709.10|c}} (2013)&lt;ref name=AR201213/&gt;&lt;ref name=&quot;Fortune_Global500_2013_SBI&quot;/&gt;}}
| equity = {{nowrap|{{profit}} {{INRConvert|203417.50|c}} (2013)&lt;ref name=AR201213/&gt;&lt;ref name=&quot;Fortune_Global500_2013_SBI&quot;/&gt;}}
| employees = 13178
| homepage = {{URL |http://www.sbp.co.in/}}
}}

'''ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਪਟਿਆਲਾ''', 1917 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ,ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਐਸੋਸੀਏਟ ਬੈਂਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ 1445 ਸਰਵਿਸ ਆਊਟਲੈਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ 1314 ਬਰਾਂਚਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਰਾਂਚਾਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਮਹਾਮਹਿਮ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤੇਜ ਕਰਨ ਲਈ 17 ਨਵੰਬਰ 1917 ਨੂੰ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਕਿਲਾ ਚੌਕ, ਪਟਿਆਲਾ, ਵਿੱਚ ਸੀ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਬੈਂਕ]]</text>
      <sha1>5xjcd0kkpykv8gjzbys2kfa9x5ki9re</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70668</id>
    <revision>
      <id>839491</id>
      <parentid>707231</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5934" sha1="rjmbax13lvzdnbdeywsj2tgbidjvu30" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| headercolor =
| name = ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ
| image = 1956- Melbourne Olympic Victory Ceremony.jpg
| caption = ਮੈਲਬੌਰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਮਾਰੋਹ
| native_name	 =
| native_name_lang =
| birth_name =ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੋਸਾਂਝ
| nickname = ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ
| nationality =ਭਾਰਤੀ
| residence = [[ਕੈਨੇਡਾ]]&lt;br/&gt;[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], ਭਾਰਤ
| birth_date = {{birth date|1923|12|31|df=yes}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hockeyindia.org/olympic_captains_of_india.php |title=Olympic captains of India |access-date=2016-01-04 |archive-date=2012-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120530011707/http://www.hockeyindia.org/olympic_captains_of_india.php |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[ਹਰੀਪੁਰ ਖਾਲਸਾ]], [[ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ
| death_date = {{death date and age|df=yes|2020|5|25|1923|12|31}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/hockey/top-stories/hockey-legend-balbir-singh-sr-dies-at-the-age-of-95/articleshow/75962278.cms | title=Hockey legend Balbir Singh Sr dies at the age of 95 | publisher=[[The Times of India]] | date=25 May 2020 | accessdate=25 May 2020}}&lt;/ref&gt;
| alma_mater = [[ਦੇਵ ਸਮਾਜ ਸਕੂਲ ਮੋਗਾ]]&lt;br/&gt;[[ਡੀ ਐਮ ਕਾਲਜ ਮੋਗਾ]]&lt;br/&gt;[[ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਲਹੌਰ]]&lt;br/&gt;[[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]
| employer =
| yearsactive =
| website = http://balbirsenior.com/
| country = ਭਾਰਤ
| sport = [[ਹਾਕੀ]]
| event = ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ ਪੁਰਸ਼
| team = [[ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ]] (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ)&lt;br/&gt;ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ (ਨੈਸ਼ਨਲ)&lt;br/&gt;ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਨੈਸ਼ਨਲ)&lt;br/&gt;ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਨੈਸ਼ਨਕ)
| retired =
| medaltemplates = {{MedalSport|ਹਾਕੀ ਪੁਰਸ਼}}
{{MedalCountry|{{IND}}}}
{{MedalCompetition|[[ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]]}}
{{MedalGold|[[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|1948 ਲੰਡਨ]]|[[ਹਾਕੀ]]}}
{{MedalGold|[[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|1952 ਹੈਲਸਿੰਕੀ]]|[[ਹਾਕੀ]]}}
{{MedalGold|[[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|1956 ਮੈਲਬਰਨ]]|[[ਹਾਕੀ]]}}
{{MedalCompetition|[[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]]}}
{{MedalSilver|[[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|1958 ਟੋਕੀਓ]]|[[ਹਾਕੀ]]}}
| show-medals = ਹਾਂ
| module2 =
| updated = 4 ਜਨਵਰੀ 2016
}}
'''ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ''' (31 ਦਸੰਬਰ 1923 – 25 ਮਈ 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://acsweb.ucsd.edu/~ptchir/ |title=Oldest Living Olympians |access-date=2020-05-25 |archive-date=2018-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180414041422/http://acsweb.ucsd.edu/~ptchir/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.business-standard.com/article/pti-stories/balbir-singh-sr-set-to-be-discharged-from-hospital-119010400873_1.html Balbir Singh Sr set to be discharged from hospital]&lt;/ref&gt; ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਟੀਮ ਦੇ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ [[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਲੰਡਨ (1948)]], [[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਹੈਲਸਿੰਕੀ (1952)]] (ਉਪ ਕਪਤਾਨ) ਅਤੇ [[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਮੈਲਬਰਨ (1956)]] (ਕਪਤਾਨ), ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਏ ਸਨ।&lt;ref name=OlympicDosanjh&gt;{{Cite web| title=Singh on song for India | url=https://www.olympic.org/balbir-singh-dosanjh | work=IOC|accessdate=5 July 2017}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁਟਿਆ।&lt;ref&gt;[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/9000/most-goals-scored-by-an-individual-in-an-olympic-hockey-final-(male) Most Goals scored by an Individual in an Olympic Hockey Final (Male)]. Guinness World Records&lt;/ref&gt; ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ 1952 ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗੋਲ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਟੀਮ ਨੂੰ 6-1 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਖੇਡ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2020/05/%e0%a8%ac%e0%a8%b2%e0%a8%ac%e0%a9%80%e0%a8%b0-%e0%a8%b8%e0%a8%bf%e0%a9%b0%e0%a8%98-%e0%a8%b8%e0%a9%80%e0%a8%a8%e0%a9%80%e0%a8%85%e0%a8%b0-%e0%a8%a6%e0%a9%80-%e0%a8%b9%e0%a8%be%e0%a8%b2%e0%a8%a4-6/|title=ਮਹਾਨ ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ|date=2020-05-25|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2020-05-25}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
{{ਭਾਰਤੀ ਓਲੰਪੀਅਨ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਕੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1923]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]]</text>
      <sha1>rjmbax13lvzdnbdeywsj2tgbidjvu30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ੁਹਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84912</id>
    <revision>
      <id>839482</id>
      <parentid>698614</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T21:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6230" sha1="jrf0itdgp2eubk30sk6gmidogfypytu" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
|holiday_name = {{unbulleted list|style=padding:0.25em; |{{lang|ar|{{large|عيد الأضحى}}}}|''ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ਹਾ''|{{resize|80%|&quot;Feast of the Sacrifice&quot;}}}}
|image = Eid Blessings WDL6855.png
|caption = Blessings for Eid Al-Adha.
|observedby = [[Muslim]]s and [[Druze]]&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kadi |first=Samar |date=25 September 2015 |title=Eid al-Adha celebrated differently by Druze, Alawites |url=http://www.thearabweekly.com/?id=2157 |newspaper=[[The Arab Weekly]] |location=London |accessdate=1 August 2016 |archive-date=12 ਦਸੰਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212174418/http://www.thearabweekly.com/?id=2157 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|type = Islamic
|longtype = [[ਇਸਲਾਮਿਕ ਛੁੱਟੀ]]
|significance =
* {{longitem|Commemoration of [[Abraham in Islam|Ibrahim (Abraham)]]'s willingness to sacrifice his young first-born and only son in obedience of a command from [[God in Islam|God]]}}
* {{longitem|Marks the end of the annual [[Hajj]] to [[Mecca]]}}
|begins = 10 [[Dhu al-Hijjah]]
|ends = 13 Dhu al-Hijjah
|date2016 = 12 ਸਤੰਬਰ (''[[Islamic calendar#Saudi Arabia's Umm al-Qura calendar|Umm al-Qura]]'')&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 ਸਤੰਬਰ 2016|title=Saudi Arabia: Eid al-Adha 2016 begins on September 12|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/09/eid-al-adha-2016-160901181404738.html|website=[[Al Jazeera]]|access-date=12 September 2016|archive-date=11 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911061739/http://www.aljazeera.com/news/2016/09/eid-al-adha-2016-160901181404738.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
|date2017 = 1 ਸਤੰਬਰ&lt;ref name=&quot;ummalqura&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |website=R. H. van Gent |accessdate=27 May 2016 |archive-date=21 ਜੂਨ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621105742/http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|date2018 = 21 August&lt;ref name=&quot;ummalqura&quot;/&gt;
|celebrations =
* Eid [[salah|salat]]
* {{nowrap|Gatherings of family and friends}}
* {{longitem|Meals, especially lunches and late breakfasts (brunches)}}
* Wearing best clean clothes
* [[Eidi (gift)|Gift-giving]]
* Giving money/gifts to kids and homeless as a token of love
* Helping the poor by giving foods, money, meat and clothes in the name of zakath
|observances =
* [[Eid prayers]]
* {{longitem|[[Dhabihah]], sacrifice of a sheep, cow, goat, buffalo or camel}}
* {{longitem|Donating one-third of the sacrifice meat to friends and neighbors}}
* {{longitem|Donating one-third or more of the sacrifice meat to the poor and needy}}
|relatedto = {{hlist |[[Hajj]]|[[Umrah]]|[[Eid al-Fitr]]}}
}}
'''ਬਕਰੀਦ''' ਜਾਂ '''ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ੁਹਾ''' ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਈਦ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਨੂੰ [[ਈਦ ਉਲ-ਫ਼ਿਤਰ]] ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ੁਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਰਮਜਾਨ]] ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅੰਤ ਦੇ ਲੱਗਪਗ 70 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮੀ ਲੋਕ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜਰਤ ਇਬਰਾਹਿਮ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਜਰਤ ਇਸਮਾਇਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਨ ਖੁਦਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਖੁਦਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨਦਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਬੱਕਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਉਰਦੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਬਕਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਵੱਡਾ ਜਾਨਵਰ ਜੋ ਜਿਬਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਵਿਗੜਕੇ ਅੱਜ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਕਰ-ਈਦ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਈਦ-ਏ-ਕੁਰਬਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ। ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਬ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਤਲਬ ਇਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਉਸ ਪਸ਼ੁ ਦੇ ਜਿਬਹ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ 10, 11, 12 ਜਾਂ 13 ਜਿਲਹਿੱਜ (ਹਜ ਦਾ ਮਹੀਨਾ) ਨੂੰ ਖੁਦਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਬਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਈਬਲ ਅਤੇ ਕੁਰਆਨ-ਏ-ਪਾਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2016/09/%E0%A8%88%E0%A8%A6-%E0%A8%89%E0%A8%B2-%E0%A9%9B%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A8%B9/ ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ੁਹਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://navbharattimes.indiatimes.com/other/sunday-nbt/special-story/-/articleshow/10627860.cms&lt;/ref&gt;
ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਹੌਜ਼-ਏ-ਕੌਸਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਲਈ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}</text>
      <sha1>jrf0itdgp2eubk30sk6gmidogfypytu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੁਨੀਲ ਮਿੱਤਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90615</id>
    <revision>
      <id>839518</id>
      <parentid>729014</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9304" sha1="5bjh20bxi7hd2oddc2f9jlvd1s8445z" xml:space="preserve">'''ਸੁਨੀਲ ਭਾਰਤੀ ਮਿਤਲ''' (ਜਨਮ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਸਮਾਜਸੇਵੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਟੈਲੀਕਾਮ, ਇੰਸ਼੍ਯੋਰੇੰਸ, ਰਿਯਲ ਸਟੇਟ, ਮੌਲ, ਹੋਸਪੇਟੇਲਿਟੀ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਉਦਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜ਼ੂਦ, ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਏ ਹਨ I [[ਭਾਰਤੀ]] ਏਅਰਟੈਲ, ਜੋਕਿ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਕੰਪਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ 18 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 350 ਲੱਖ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gadgets.ndtv.com/telecom/news/airtel-becomes-third-largest-mobile-operator-globally-709755|title=Airtel becomes third largest globally|publisher=Gadgets.ndtv.com|date=30 June 2015}}&lt;/ref&gt; ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਾ੍ਹਕਾਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਹੈ I ਭਾਰਤੀ ਏਅਰਟੈਲ ਨੇ ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 14.75 ਅਰਬ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਆਮਦਨ ਕੀਤੀ I ਸੁਨੀਲ ਮਿਤਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਠਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਹਨ ਤੇ ਫ਼ੋਰਬਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੱਲ ਸੰਪਤੀ $7 ਅਰਬ ਹੈ I&lt;ref name=OnTOpLists&gt;{{cite web|url=http://www.ontoplists.com/2014/08/top-10-richest-persons-in-india.html|title=Richest persons in India|publisher=Ontoplists.com|accessdate=30 June 2015|archive-date=1 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701052759/http://www.ontoplists.com/2014/08/top-10-richest-persons-in-india.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[File:Sunil Mittal.jpg|200px|centre]]

ਸਾਲ 2007 ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੁਸ਼ਣ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਜੋਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਰਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ I&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/bline/2007/01/27/stories/2007012702200700.htm|title=Sunil Mittal, Indra Nooyi get Padma Bhushan|date=27 January 2009|work=The Hindu Businessline|accessdate=1 April 2010}}&lt;/ref&gt; ਜੂਨ 15, 2016, ਨੂੰ ਆਪਜੀ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੇਸ਼ਨਲ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰ੍ਸ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ I&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iccwbo.org/News/Articles/2016/Telecom-giant-Sunil-Bharti-Mittal-named-ICC-Chairman/|title=Telecom giant Sunil Bharti Mittal named ICC Chairman|date=15 June 2016|work=ICC|accessdate=6 June 2016|archive-date=16 ਜੂਨ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616173845/http://www.iccwbo.org/News/Articles/2016/Telecom-giant-Sunil-Bharti-Mittal-named-ICC-Chairman/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ==

ਸੁਨੀਲ ਮਿਤਲ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਗਰਵਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸੀ I ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸਤਪਾਲ ਮਿਤਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਮੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ, ਰਾਜਯ ਸਬਾ (ਇੰਡਿਯਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ) ਰਹਿ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ (1976&amp; 1982) ਅਤੇ ਰਾਜਯ ਸਬਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਏ (1988) I ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਸੂਰੀ ਦੇ ਵਿਨਬਰਗ ਐਲੇਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲਾ ਲਿਆ,[9] ਪਰ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਵਾਲਿਯਰ ਦੇ ਸੈਕਇੰਡੀਆ ਸਕੂਲ ਚਲੇ, ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਲ 1976 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਰਿਆ ਕਾਲੇਜ, ਲੁਧਿਆਣਾ&lt;ref name=forbes&gt;{{cite web |url= http://www.forbes.com/lists/2009/10/billionaires-2009-richest-people_Sunil-Mittal-family_EM57.html |title= The World's Billionaires|author= |date= 11 March 2009 |work= Forbes |accessdate=1 April 2010}}&lt;/ref&gt;, (ਜੋਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਗੈ੍ਜੁਏਟ ਹੋਏ I ਸਾਲ 1992 ਵਿੱਚ, ਹਾਰਟਾਅਟੈਕ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ I&lt;ref name=dream&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-32019056,prtpage-1.cms|title=Sunil Mittal speaking: I started with a dream|date=22 December 2002|work=Times of India|first1=Vinod|last1=Nair}}&lt;/ref&gt;

ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਸੁਨੀਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਵਪਾਰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1976&lt;ref name=generator&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NU39b9g1oOo |publisher=YouTube.com|title=Sunil Mittal TimesNow interview|accessdate=1 April 2010}}&lt;/ref&gt; ਨੂੰ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, 20,000 ਰੁਪਏ (ਯੂਐਸ $300) ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਉਧਾਰੇ ਲਏ ਸੀ I ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਵਪਾਰ ਲੋਕਲ ਬਾਈਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਲਈ ਕੈ੍ਂਸ਼ਾਫਟ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤਾ I&lt;ref name=cnn&gt;{{cite news |url= http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/01/22/8397979/index2.htm |title= Wireless Wonder: India's Sunil Mittal |author= Clay Chandler |date= 17 January 2007 |work= CNN |publisher= CNNMoney.com |accessdate= 1 April 2010 |archive-date= 29 ਅਗਸਤ 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100829235023/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/01/22/8397979/index2.htm |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

ਸਾਲ 1980 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਇੰਪੋਰਟ ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਟ੍ਰੇਡਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਰੱਖਿਆ I&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book|last=Mittal|first=Airtel|title=Pesu!|edition=Tamil|publisher=Kizhakku|isbn=81-8368-864-0|page=14}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਈਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪੁਰਜੇ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਬੇਚੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਮਬਈ ਚਲੇ ਗਏ I ਸਾਲ 1981 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਐਕਸਪੋਰਟਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੋਂ ਇੰਮਪੋਰਟਿੰਡ ਲਾਇਸੈਂਸ ਖਰੀਦਿਆ I&lt;ref name=generator/&gt; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਪਾਨ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਸਯੂਕੀ ਮੋਟਰਾਂ ਦੇ ਪੋਰਟੇਬਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰ ਪਾਵਰ ਜੈਨਰੇਟਰ ਮੰਗਵਾਏ I ਜੈਨਰੇਟਰ ਦੇ ਇੰਮਪੋਰਟ ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋ ਇਕਦਮ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ I

ਸਾਲ 1984, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਸ਼ ਬਟਨ ਫ਼ੋਨ ਬਣਾਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ,&lt;ref name=generator/&gt; ਜੋਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਇਵਾਨ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਕਿੰਗਟੈਲ, ਜਿਸਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ, ਭਾਰੇ ਰੋਟਰੀ ਫ਼ੋਨਾਂ ਦੀ ਜਗਾਹ ਲੈ ਲਈ ਜੋਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ I ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਕਾਮ ਲਿਮਿਟੇਡ (ਬੀਟੀਐਲ) ਦਾ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਾਇਮੈਨਸ ਏਜੀ ਨਾਲ ਇਲੈਕ੍ਟ੍ਰਾਨਿਕ ਪੂਸ਼ ਬਟਨ ਫ਼ੋਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਕਰਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ I 1990 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਨੀਲ ਫੈਕਸ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਕੋਡਲੈਸ ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟੈਲੀਕਾਮ ਗਿਯਰ ਬਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸੀ I ਸੁਨੀਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,”ਸਾਲ 1983 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੈਨਸੈਟਾਂ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ I”

==ਹਵਾਲੇ-==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1957]]</text>
      <sha1>5bjh20bxi7hd2oddc2f9jlvd1s8445z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਨਸੀਮਾ ਸੈਫ਼ੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90626</id>
    <revision>
      <id>839489</id>
      <parentid>767982</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:47:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4624" sha1="ny1z8t3bhjn4nbmwmpv11m6914e7pa3" xml:space="preserve">{{Infobox sportsperson
| name = ਨਸੀਮਾ ਸੈਫ਼ੀ
| image = Nassima Saifi 2024.jpg
| nationality = ਅਲਜੀਰੀਆ
| birth_date = {{Birth date and age|1988|10|29|df=yes}}
| birth_place = ਮਿਲਾ, ਅਲਜੀਰੀਆ
| height = 
| country = ਅਲਜੀਰੀਆ
| sport = ਐਥਲੇਟਿਕਸ(ਟਰੈਕ)
| club = ਜੀ ਐੱਸ ਪੀ ਅਲਜਰ &lt;br&gt;
| coach = 
| disability = ਸਰੀਰਕ ਅਪੰਗਤਾ &lt;br&gt;
| disability_class = 
| medaltemplates = 
}}
'''ਨਸੀਮਾ ਸੈਫ਼ੀ''' (&lt;small&gt;pronunciation: &lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;IPA nopopups&quot;&gt;/&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted&quot;&gt;&lt;span title=&quot;'n' in 'no'&quot;&gt;n&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/ɑː/ 'a' in 'father'&quot;&gt;ɑː&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/ˈ/ primary stress follows&quot;&gt;ˈ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'s' in 'sigh'&quot;&gt;s&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/ɪ/ short 'i' in 'bid'&quot;&gt;ɪ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'m' in 'my'&quot;&gt;m&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/ɑː/ 'a' in 'father'&quot;&gt;ɑː&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;/&lt;/span&gt;{{IPAc-en|pron|n|ɑː|ˈ|s|ɪ|m|ɑː}} &lt;span class=&quot;IPA nopopups&quot;&gt;/&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted&quot;&gt;&lt;span title=&quot;'s' in 'sigh'&quot;&gt;s&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/aɪ/ long 'i' in 'tide'&quot;&gt;aɪ&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;'f' in 'find'&quot;&gt;f&lt;/span&gt;&lt;span title=&quot;/iː/ long 'e' in 'seed'&quot;&gt;iː&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;/&lt;/span&gt;{{IPAc-en|s|aɪ|f|iː}}) (ਜਨਮ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1988) [[ਅਲਜੀਰੀਆ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅਪੰਗ ਖਿਡਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ F58 ਥ੍ਰੋ ਇਵੇਂਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਡਿਸਕਸ ਥ੍ਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਟ ਪੁੱਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸੈਫ਼ੀ ਪੈਰਾਉਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ  ਦੋ ਵਾਰ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

== ਜੀਵਨ ==
ਸੈਫ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਿਲਾ, ਅਲਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ 1988 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paralympic.org/static/info/doha-2015/ENG/ZB/ZBB101A_QA2015AT@@@@@@@ENG_number=2893.htm|title=Saifi, Nassima|work=Paralympic.org|accessdate=4 September 2016}}&lt;/ref&gt; ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇਸਦਾ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਸੀ, 1988 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਲੱਤ ਕੱਟੀ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;IPC Bio&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.paralympic.org/asp/lib/theasp.asp?pageid=8937&amp;sportid=513&amp;personid=687351&amp;refreshauto=1|title=Saifi, Nassima|work=[[International Paralympic Committee|IPC]]|accessdate=4 September 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਮਿਲਾ ਹੈਂਡੀਸਪੋਰਟ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਜਿਥੋਂ ਇਸਨੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਈ।&lt;ref name=&quot;dj&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.djazairess.com/fr/horizons/179805|title=Nassima Saifi, championne du monde du lancer de disque|publisher=DjaZairess|language=French|accessdate=19 February 2017|archive-date=20 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220020354/http://www.djazairess.com/fr/horizons/179805|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਐਥਲੈਟਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ==
ਇਸਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਹੈ। ਸੈਫ਼ੀ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਅਸੇਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ.ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਡਿਸਕਸ ਥ੍ਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਟ ਪੁੱਟ ਦੋਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਨੰਬਰ ਉੱਪਰ ਆਈ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2008 ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਉਲੰਪਿਕਸ [[ਬੀਜਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਇਸਨੇ ਡਿਸਕਸ ਥ੍ਰੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਟ ਪੁੱਟ ਦੋਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ 10ਵਾਂ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।

== ਨੋਟਸ ==
{{reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>ny1z8t3bhjn4nbmwmpv11m6914e7pa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਿਨਹਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91783</id>
    <revision>
      <id>839472</id>
      <parentid>759494</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T16:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Filmography&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1353515247|Shatrughan Sinha]]&quot;</comment>
      <origin>839472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3396" sha1="23afspk00zfn90v69ai020dif4bgzmx" xml:space="preserve">{{Infobox Indian politician
| image = Shatrughan Sinha 00451.JPG
| name = ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਿਨਹਾ
| occupation = [[ਅਦਾਕਾਰ]], ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ
| yearsactive = 1969–ਵਰਤਮਾਨ
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1945|12|09}}
| birth_place = [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]]
| birth_name =
| office1 = ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ
| term_start1 = 22 ਜੁਲਾਈ 2002
| term_end1 = 29 ਜਨਵਰੀ 2003
| predecessor1 = 
| successor1 = 
| political_party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]]
| alma_mater = ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੰਸਥਾ, ਪੂਨੇ
| religion = [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] 
|office2 = ਯੂਨੀਅਨ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼ਿਪਿੰਗ
|term_start2 = 30 ਜਨਵਰੀ 2003
|term_end2 = 22 ਮਈ 2004
| spouse = {{marriage|[[ਪੂਨਮ ਸਿਨਹਾ]]|1980}}
| parents = ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਬੀ.ਪੀ. ਸਿਨਹਾ&lt;ref&gt;http://www.dnaindia.com/india/report-bihar-cm-nitish-kumar-renames-college-after-shatrughan-sinha-s-father-2116029&lt;/ref&gt;
| children = [[ਸੋਨਾਕਸ਼ੀ ਸਿਨਹਾ]] &lt;br /&gt; [[ਲਵ ਸਿਨਹਾ]] &lt;br /&gt; ਕੁਸ਼ ਸਿਨਹਾ
| othername = ਸ਼ਾਟਗਨ &lt;br/&gt; ਸ਼ਤਰੂ&lt;ref&gt;[http://www.rediff.com/movies/2003/mar/12dinesh.htm How Shatru became Shotgun]&lt;/ref&gt;
| website = {{url|http://www.sinhashatrughan.in}}
}}
'''ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਿਨਹਾ''' ਜਾਂ '''ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿਨਹਾ''' (ਜਨਮ 9 ਦਸੰਬਰ 1945)&lt;ref name=&quot;toi&quot;&gt;{{Cite news|url=https://twitter.com/sonakshisinha/status/542212497252442114||title=Sinha Birthday |publisher=Twitter |accessdate=9 December 2014|date=9 December 2014}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਚੋਣ 15ਵੀਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=4468 |title=Lok Sabha |publisher=164.100.47.132 |date= |accessdate=13 February 2011 |archive-date=13 ਦਸੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213122832/http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=4468 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; 2016 ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ &quot;ਕੁਝ ਵੀ ਪਰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼&quot; ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

== ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

'''ਪਾਰਸ਼ਵ ਗਾਇਕਃ'''

* ''ਦੋਸਤ'' (1974) (ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ) 
* ''ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ'' (1980) (ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ) 
* ''ਨਰਮ ਗਰਮ'' (1981) (ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ) 
==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]]</text>
      <sha1>23afspk00zfn90v69ai020dif4bgzmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੈਰੀਲਿਨ ਸਟਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95664</id>
    <revision>
      <id>839501</id>
      <parentid>603153</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6912" sha1="3pwlbijckcdnc2tq9pbyirdcxegkilc" xml:space="preserve">{{Infobox adult biography
| name            = ਮੈਰੀਲਿਨ ਸਟਾਰ
| image           = Marilyn Star cropped.jpg
| caption         = 1999 ਵਿੱਚ ਮੈਰੀਲਿਨ ਸਟਾਰ
| birth_name      = ਕੈਥੇਰੀਨ ਗੰਨੇਨ
| birth_date      = {{birth date and age|1969|04|12}}
| birth_place     = [[ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਰਜ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]]
| death_date      = 
| death_place     = 
| spouse          = 
| height          = {{height|ft=4|in=11}}
| weight          = 
| alias           = ਮੈਰੀਲਿਨ ਸਟਾਰ
| number_of_films = 74&lt;ref&gt;{{iafd name|MStar|marilyn Star}}&lt;/ref&gt;
| website        =
}}
{{commons category|Marilyn Star}}
'''ਮੈਰੀਲਿਨ ਸਟਾਰ '''(ਜਨਮ '''ਕੈਥਰੀਨ ਗੰਨੋਨ''', 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1969, ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਰਜ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬਾਲਗ ਫ਼ਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।

ਇਹ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ]] ਦੇ ਬਾਲਗ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ [[ਐਡਮੰਟਨ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਮੋਰ ਡਰਟੀ ਡੇਬਿਊਟੈਂਟ 30'', ਸੀ ਜੋ ਏਡ ਪਾਵਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਾਣਿਤ ਸੀ (1994 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼)।{{citation needed|date=August 2015}} ਇਸਨੇ ਕੁਝ ਸਟਰਿੱਪ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਦਾ &quot;ਫੀਚਰ ਕੰਮ&quot; ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ 1994 ਵਿੱਚ [[ਜਪਾਨ|ਜਪਾਨੀ]] ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਬਰੂਸ ਅਕਾਹੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1997, ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;[http://time.com/time/archive/preview/0,10987,992995,00.html ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408031852/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,992995,00.html |date=2005-04-08 }}, time.com; accessed 14 ਸਤੰਬਰ, 2014 ਹੈ.&lt;/ref&gt;

== ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਪਾਰ ==
ਦਸੰਬਰ 1999 ਵਿੱਚ,ਇਸ ਉੱਪਰ ਦੋਸ਼ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ  ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਪਾਰ  ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੇਮਸ ਮੈਕਡੇਰਮੋਟ, ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਐਨਥਨੀ ਪੋਮਪੋਨਿਓ, [[ਨਿਊ ਜਰਸੀ]] ਦਾ ਵਪਾਰੀ, ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। 

== ਹਵਾਲੇ ==
&lt;references /&gt;

== ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਪਾਰ ==
* [http://www.sec.gov/litigation/litreleases/lr16395.htm ਸਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ v.] [http://www.sec.gov/litigation/litreleases/lr16395.htm ਯਾਕੂਬ J. McDermott, ਜੂਨੀਅਰ, ਕੈਥਰੀਨ ਬੀ Gannon ਇੱਕ/k/ਇੱਕ Marylin ਤਾਰਾ ਅਤੇ Anthony P. Pomonio] ਮੁਕੱਦਮਾ ਜਾਰੀ ਨੰ 16395 ਤੱਕ ਦੇ ਸਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ, 21 ਦਸੰਬਰ, 1999
* [http://money.cnn.com/1999/12/21/companies/keefe/ &quot;ਅੰਦਰ ਵਪਾਰ ਕੇ ਪੋਰਨ ਸਟਾਰ?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223163543/http://money.cnn.com/1999/12/21/companies/keefe/ |date=2017-12-23 }} 21 ਦਸੰਬਰ, 1999 ਨੂੰ, ਸੀਐਨਐਨ
* [http://time.com/time/archive/preview/0,10987,992995,00.html &quot;ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਕ ਪਾਣਾ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050408031852/http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,992995,00.html |date=2005-04-08 }} ਕਾਰਲ ਕੇ Taro Greenfeld, 31 ਦਸੰਬਰ, 1999 ਨੂੰ, [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]]
* [http://www.ainews.com/Archives/Story398.phtml &quot;ਦੋਸ਼ੀ ਪੋਰਨ ਰਾਣੀ ਬ੍ਰੇਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175237/http://www.ainews.com/Archives/Story398.phtml |date=2016-03-03 }} ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਥਰੀਨ Gannon ਕੇ ਦਾਊਦ Baines, 18 ਮਾਰਚ, 2000 ਨੂੰ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਸੂਰਜ
* [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E7D9133DF935A15756C0A9669C8B63 &quot;ਭਗੌੜੇ ਸੈਕਸ-ਫਿਲਮ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ&quot;] 26 ਮਈ, 2000 ਨੂੰ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]
* [http://www.bcsc.bc.ca/comdoc.nsf/0/f728d2780c2ff6e08825690e00687e2d?OpenDocument&amp;Click= ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਕੈਥਰੀਨ ਬੀ Gannon] ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਤੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, 27 ਜੂਨ, 2000
* [http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=2nd&amp;navby=case&amp;no=001572 ਅਮਰੀਕਾ v McDermott] ਅਪੀਲ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਕੋਰਟ ਦੂਜਾ ਸਰਕਟ ਲਈ ਫੈਸਲਾ, 29 ਮਾਰਚ, 2001
* [http://www.stockwatch.com/swnet/newsit/newsit_newsit.aspx?bid=B-456973-C:*SEC&amp;symbol=*SEC&amp;news_region=C &quot;SEC ਜੋਖਾ ਨਾਲ Gannon, ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204235728/http://www.stockwatch.com/swnet/newsit/newsit_newsit.aspx?bid=B-456973-C:*SEC&amp;symbol=*SEC&amp;news_region=C |date=2012-02-04 }} ਜੂਨ 9, 2005, Stockwatch.com
* ਅਮਰੀਕੀ ਕੋਰਟ ਆਫ ਅਪੀਲਜ਼, 2d ਸਰਕਟ: ਕੇਸ ਤਲਬੀ: 245 F. 3d 133 (2001)

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{IMDb name|0823026|Marylin Star}}
* {{iafd name|id=MStar|gender=female|name=Marylin Star}}ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ
* {{afdb name|id=1860|gender=female|name=Marylin Star}}ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਨੇਡੀਅਨ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਨੇਡੀਅਨ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>3pwlbijckcdnc2tq9pbyirdcxegkilc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫ਼ਿਰਦੌਸੀ ਰਹਿਮਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99252</id>
    <revision>
      <id>839471</id>
      <parentid>697629</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T16:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1346483606|Ferdausi Rahman]]&quot;</comment>
      <origin>839471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8907" sha1="0godvw41zfo2g4e2ls3932y6k9fpnpo" xml:space="preserve">{{Infobox musical artist
| name = ਫ਼ਿਰਦੌਸ਼ੀ ਰਹਿਮਾਨ
| image = 
| image_size = 
| caption = 
| background = solo_singer
| native_name = ফেরদৌসী রহমান
| native_name_lang = bn
| birth_name = ਫ਼ਿਰਦੌਸ਼ੀ ਬੇਗਮ
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1941|06|28}}&lt;ref name=thedailystar.net /&gt; 
| birth_place = [[ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] (ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ [[ਭਾਰਤ]])
| origin = [[North Bengal]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]
| genre = ਫ਼ਿਲਮੀ, ਭਵਾਇਆ (ਲੋਕ), ਨਜ਼ਰੁਲ ਗੀਤੀ, ਗਜ਼ਲ
| occupation = ਗਾਇਕ
| instrument = [[Singing|Vocals]]
| years_active = 1955–present
| website = {{URL|ferdausi.com}}
}}

'''ਫ਼ਿਰਦੌਸ਼ੀ ਰਹਿਮਾਨ ''' (ਮੂਰਤੀ{{nee|Begum}}; ਜਨਮ 28 ਜੂਨ 1941) ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਦੌਸ਼ੀ ਬੇਗਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ]] [[ਪਿਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ|ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ]] ਹੈ। &lt;ref name=&quot;thedailystar.net&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/through-the-eyes-of-ferdausi-rahman-16477|title=Through the Eyes of Ferdausi Rahman|newspaper=The Daily Star|accessdate=26 January 2015}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਅੱਬਾਸ ਉੱਦੀਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ, ਖਾਸਕਰ 1967 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਫਿਲਮ ਚਕੌਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਕੰਪੋਜ਼ਰ ਰੌਬਿਨ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਣੇ ਗਾਏ ਸਨ।&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt0251630/soundtrack?ref_=tt_trv_snd, Chakori (1967 film song) sung by Ferdausi Rahman on IMDb website, Retrieved 11 May 2016&lt;/ref&gt;

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==

ਫਿਰਦੌਸੀ ਰਹਿਮਾਨ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਅੱਬਾਸੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;eyes&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/through-the-eyes-of-ferdausi-rahman-16477|title=Through the Eyes of Ferdausi Rahman|work=The Daily Star|access-date=26 January 2015}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਜਸਟਿਸ ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ (ਮੌਤ 2015) ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਮੁਸਤਫਾ ਜ਼ਮਾਨ ਅੱਬਾਸੀ (ਮੌਤ 2025) ।&lt;ref name=&quot;eyes&quot; /&gt; ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਤੀਜੀਆਂ, ਨਾਸ਼ੀਦ ਕਮਲ, ਸਮੀਰਾ ਅੱਬਾਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮੀਨੀ ਅੱਬਾਸੀ ਵੀ ਗਾਇਕਾ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੜਪੋਤੀ ਅਰਮੀਨ ਮੂਸਾ ਵੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।
== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਫ਼ਿਰਦੌਸ਼ੀ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਖਸਰੂ, ਯੂਸਫ ਖਾਨ ਕੁਰੈਸੀ, ਕੇਦਾਰ ਜਮੇਰੀ ਅਤੇ ਗੁਲ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਵਰਗੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕੋਰਸ ਲਗਾਇਆ।

ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਲਈ ਗਾਇਆ। ਪਹਿਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਮੂਵੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਏਹਤੇਸ਼ੈਮ ਦੀ ''ਈ ਦੇਸ਼ ਤੋਮਰ ਅਮਾਰ''  ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਨ ਅਤੌਰ ਰਹਿਮਾਨ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1960 ਵਿੱਚ 'ਏਸ਼ੀਆ' ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ। ਫਿਲਮ 'ਏਸ਼ੀਆ' ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅੱਬਾਸ ਉੱਦੀਨ ਸੀ। 1964 ਵਿੱਚ ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਗੀਤ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਸ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ &quot;ਈਸ਼ੋ ਗਾਣ ਸਿਖੀ&quot; ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 44 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। NTV (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਏ ਗਏ ਉਸਦੇ ਗਾਣਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;NTV&quot;&gt;{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/2006/03/03/d60303140168.htm|title=Ferdausi Rahman - Unique in her own domain|date=3 March 2006|work=The Daily Star|access-date=12 June 2013|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202123248/http://archive.thedailystar.net/2006/03/03/d60303140168.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ==
ਫਰਦੌਸੀ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਨਜ਼ਰੁਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀਜ਼ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
* ਲਾਹੌਰ ਸਿਨੇ ਜਰਨਲਿਸਟ ਅਵਾਰਡ (1963)
* ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕੋਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ [[ਤਮਗ਼ਾ ਹੁਸਨ ਕਾਰਕਰਦਗੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ (1965) 
* ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਐਵਾਰਡ (1976) 
* ਬਚਸਾਸ ਅਵਾਰਡ (1976)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dainikazadi.org/details2.php?news_id=969&amp;table=january2013&amp;date=2013-01-10&amp;page_id=25|date=10 January 2013|work=Dainik Azadi|access-date=31 October 2015|language=bn|script-title=সঙ্গীতসম্রাজ্ঞী ফেরদৌসী রহমান|trans-title=Music Queen Fedausi Rahman|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051322/http://www.dainikazadi.org/details2.php?news_id=969&amp;table=january2013&amp;date=2013-01-10&amp;page_id=25|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;
* ਏਕੁਸ਼ੇ ਪਦਕ (1977)
* ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਐਵਾਰਡ (1995)
* ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸੋਨ ਤਮਗਾ 
* Gunijon Shongbordhona ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (2009) ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਰੈਸਟ
* Meril Prothom Alo ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ 2008 

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਜਸਟਿਸ ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਲ (2015 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ) ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਮੁਸਤਫਾ ਜ਼ਮਾਨ ਅੱਬਾਸੀ ਸਨ।ਇਸ ਦੀ ਭਤੀਜੀ, ਨਾਸ਼ਿਦ ਕਮਲ, ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਭਤੀਜੀਆਂ ਸਮੀਰਾ ਅੱਬਾਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮੀਨੀ ਅੱਬਾਸੀ ਵੀ ਗਾਇਕ ਹਨ। 

ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਰੇਜ਼ੌਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਰੁਬਾਇਤ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਰਜ਼ੀਨ ਰਹਿਮਾਨ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;ferdausi.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://ferdausi.com/biography/|title=Biography|website=Ferdausi Rahman|accessdate=8 March 2015}}&lt;/ref&gt;

==ਹੋਰ ਵੇਖੋ ==
* [[ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ (ਜਸਟਿਸ)|ਮੁਸਤਫ਼ਾ ਕਮਾਲ]]
* [[ਅਬਾਸੁੱਦੀਨ ਅਹਿਮਦ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|2}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>0godvw41zfo2g4e2ls3932y6k9fpnpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲਾਈਟ ਇਨ ਅਗਸਤ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105263</id>
    <revision>
      <id>839503</id>
      <parentid>835675</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T07:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12579" sha1="jbuer8ipmi40m5yk6yobebtnswfidfn" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name          = ਲਾਈਟ ਇਨ ਅਗਸਤ
| title_orig    = 
| translator    = 
| image         = [[Image:LightInAugust.jpg|thumb]]
| caption       = ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ
| author        = [[ਵਿਲੀਅਮ ਫਾਕਨਰ]]
| illustrator   = 
| cover_artist  = 
| country       = 
| language      = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 
| genre         = [[ਦੱਖਣੀ ਗੋਥਿਕ]], [[ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ|ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ]]
| subject       = 
| publisher     = [[Smith &amp; Haas]]
| pub_date      = 1932
| english_pub_date = 
| media_type    = 
| pages         = 480
| isbn          = 
| oclc          = 
| dewey        = 813.52
| preceded_by   = [[Sanctuary (Faulkner novel)|Sanctuary]]
| followed_by   = [[Pylon (novel)|Pylon]]
}}

'''''ਲਾਈਟ ਇਨ ਅਗਸਤ'''''  ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ [[ਵਿਲੀਅਮ ਫਾਕਨਰ]] ਇੱਕ 1932 ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਗੋਥਿਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। 

ਲੇਖਕ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਦਿਨ, ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ, ਨਾਵਲ ਦੋ ਅਜਨਬੀਆਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਫਾਕਨਰ ਦੇ ਘਰ, ਲਫੇਯੇਟ ਕਾਊਂਟੀ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਗਲਪੀ ਕਾਊਂਟੀ ਯੌਕਨਾਪਟਾਫਾ ਕਾਉਂਟੀ, ਮਿਸਿਸਿਪੀ, ਜੇਫਰਸਨ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਪਲਾਟ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਾਬਾਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਵ੍ਹਾਈਟ ਔਰਤ ਲੇਨਾ ਗਰੋਵ ਤੇ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਨਾ ਆਪਣੇ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਫ਼ੋਕਸ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ jo ਜੇਫਰਸਨ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵ੍ਹਾਈਟ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਾਲੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਹੈ।  ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪਲਾਟ ਉਸ ਦੇ ਲੁਕਾਸ ਬੁਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੇਨਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੇਫਰਸਨ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਲੇਨਾ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ।  ਜਿਸ ਔਰਤ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ  ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਅਤੇ ਬੁਰਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋਆਨਾ ਬਰਡਨ, ਯੈਂਕੀ ਐਬੋਲੀਸ਼ਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਵੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਜੈਫਰਸਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਬੁਰਚ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਸੀਨ 'ਤੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਸ਼ਕ ਬਲੈਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁਰਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਇਨਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੇਨਾ ਦੀ ਮਦਦ ਬਾਇਰੋਨ ਬੁੰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਰਮੀਲਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਭਲਾ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ  ਲੇਣਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੰਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਊਟਕਾਸਟ, ਬਦਨਾਮ ਸਾਬਕਾ ਮਿਨਿਸਟਰ ਗੇਲ ਹਾਈਟਾਵਰ ਕੋਲੋਂ, ਲੇਨਾ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਾਈਟਾਵਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆ ਵੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਗਾਰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ  ਦਾਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਰਚ ਆਪਣੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਕਸਬਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਹਾਣੀ ਕੁਝ ਸਵਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਟੈਨਿਸੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਮਿਲੀਆਂ ਸੀ - ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੇ ਦਾ ਬਾਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ। 

ਇੱਕ ਢਿੱਲੀ, ਅਰੂਪ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਵਰਣਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਾਕਨਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਨਸਲ, ਲਿੰਗ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਖੋਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਣਫਿੱਟ ਹਨ, ਛੇਕੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਗਾਨਗੀ ਹੰਢਾ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ  ਇਕ ਪੁਰੀਤਾਨੀਕਲ, ਪੱਖਪਾਤੀ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।  ਨਾਵਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਰਲਿਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਫਾਕਨਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਫਾਕਨਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Photograph_of_F._H._Raisen_Sawmill_Planing_Mill_and_Machine_Shop_-_NARA_-_2127870.jpg|thumb|300x300px|Photograph of a real planing mill in the 1930s, similar to the one depicted in the novel.]]

[[ਤਸਵੀਰ:Rex_theatre.jpg|thumb|Segregated movie theater in Leland, Mississippi in 1937, a result of de jure segregation of black and white people in the South; Joe Christmas lives between the two racially segregated societies.]]

[[ਤਸਵੀਰ:Rowan_Oak.JPG|thumb|Faulkner's home Rowan Oak in Oxford, Mississippi, where he wrote the novel and, based on a casual remark from his wife Estelle, changed the name from &quot;Dark House&quot; to ''Light in August''.{{Sfn|Ruppersburg}}]]

== ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ==

* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vSGJD4e_v9QC|title=Student Companion to William Faulkner|last=Anderson|first=John Dennis|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33439-9|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bcyIMycs2lAC|title=William Faulkner: The Yoknapatawpha Country|last=Brooks|first=Cleanth|publisher=Louisiana State University Press|year=1963|isbn=9780807116012|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Light in August. The Corrected Text|url=https://archive.org/details/lightinaugustcor00faul|last=Faulkner|first=William|publisher=Vintage Books|year=1990|isbn=0-679-73226-8|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Faulkner and Race|last=Fowler|first=Doreen|last2=Abadie|first2=Ann|publisher=University of Mississippi Press|year=2007|isbn=1-93411-057-4|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fpuVmudsihYC&amp;pg=PA69|title=A William Faulkner Encyclopedia|last=Hamblin|first=Robert W.|last2=Peek|first2=Charles A.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|isbn=978-0-313-29851-6|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Faulkner and the Thoroughly Modern Novel|url=https://archive.org/details/faulknerthorough0000hlav|last=Hlavsa|first=Virginia V. James|publisher=University of Virginia Press|year=1991|isbn=0-8139-1311-X|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Romance of Authenticity: The Cultural Politics of Regional and Ethnic Literature|url=https://archive.org/details/romanceofauthent0000kare|last=Karem|first=Jeff|publisher=University of Virginia Press|year=2004|isbn=0-8139-2255-0|ref=harv}}
* {{Cite book|title=American Gothic Fiction: An Introduction|url=https://archive.org/details/americangothicfi0000lloy_p9c8|last=Lloyd-Smith|first=Allan|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2004|isbn=0-8264-1594-6|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Faulkner and the Natural World|last=Kartiganer|first=Donald M.|last2=Abadie|first2=Ann J.|publisher=Univ. Press of Mississippi|year=1999|isbn=1-57806-121-0|ref=harv}}
* {{Cite book|title=American Gothic: New Interventions in a National Narrative|last=Martin|first=Robert K.|last2=Savoy|first2=Eric|publisher=University of Iowa Press|year=2009|isbn=978-1-58729-349-8|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6RK-r8Hu-voC|title=New Essays on Light in August|last=Millgate|first=Michael|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-31332-2|ref=harv}}
* {{Cite book|title=The Myth of Aunt Jemima: Representations of Race and Region|last=Roberts|first=Diane|publisher=Psychology Press|year=1994|isbn=0-415-04919-9|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Reading Faulkner: Light in August|url=https://archive.org/details/readingfaulknerl0000rupp|last=Ruppersburg|first=Hugh|publisher=University Press of Mississippi|year=1994|isbn=0-8780-5732-3|ref=harv}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=77yCFBA_9ygC&amp;pg=PT358|title=William Faulkner: The Making of a Modernist|last=Singal|first=Daniel Joseph|publisher=Univ of North Carolina Press|year=1997|isbn=978-0-8078-4831-9|ref=harv}}
* {{Cite book|title=Faulkner's Artistic Vision: The Bizarre and the Terrible|url=https://archive.org/details/faulknersartisti0000yama|last=Yamaguchi|first=Ryūichi|publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press|year=2004|isbn=0-8386-4014-1|ref=harv}}

; ਵੈੱਬ 

* {{Cite news|url=http://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/|title=All-TIME 100 Novels|last=Lacayo|first=Richard|date=16 October 2005|work=TIME Entertainment|access-date=18 November 2012|publisher=Time Inc.|ref=harv|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729162224/http://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/|url-status=dead}}

== ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ ==

* {{Cite book|url=http://urn.fi/URN:ISBN:978-951-51-2484-5|title=Culture, Translation, and Intertextuality: An Exploratory Rereading of Cultural-Religious Southern Elements in William Faulkner's Light in August and its Translations in Finnish|last=Jukko, Risto|publisher=University of Helsinki|year=2016|isbn=978-951-51-2483-8|location=Helsinki}}

== ਹਵਾਲੇ ==
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲ]]</text>
      <sha1>jbuer8ipmi40m5yk6yobebtnswfidfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕਾਪੀਰਾਈਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106886</id>
    <revision>
      <id>839483</id>
      <parentid>783911</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T22:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11539" sha1="qhazrbfp5qctvikmsik64jchmp8eknv" xml:space="preserve">'''ਕਾਪੀਰਾਈਟ '''ਇੱਕ [[ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨੀ]] ਹੱਕ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਕੰਮ ਦੇ ਅਸਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵੰਡ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;Ann Marie Sullivan, Cultural Heritage &amp; New Media: A Future for the Past, 15 J. MARSHALL REV. INTELL. PROP. L. 604 (2016) https://repository.jmls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&amp;context=ripl {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200405095657/https://repository.jmls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&amp;context=ripl |date=2020-04-05 }}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸੀਮਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bitlaw.com/copyright/unprotected.html#ideas|title=Works Unprotected by Copyright Law|last=Daniel A. Tysver|publisher=Bitlaw}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|title=Legal Protection of Digital Information|last=Lee A. Hollaar|page=''Chapter 1: An Overview of Copyright'', Section II.E. Ideas Versus Expression.|access-date=2018-05-17|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028211829/http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਧਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation|title=Copyright|year=2014|url=http://copyright.universityofcalifornia.edu/ownership/joint-works.html|publisher=University of California|access-date=15 December 2014|accessdate=15 December 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jetlaw.org/publish/journal-conventions/|title=Journal Conventions - Vanderbilt Journal of Entertainment &amp; Technology Law|website=www.jetlaw.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=kz1F6uAHtaEC&amp;pg=PA81&amp;dq=%22rights+holder%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiG4OnUo87RAhXqBcAKHQgZAD8Q6AEIHDAA#v=onepage&amp;q=%22rights+holder%22&amp;f=false|title=Sports Marketing Agreements: Legal, Fiscal and Practical Aspects|last=Blackshaw|first=Ian S.|date=20 October 2011|publisher=Springer Science &amp; Business Media|via=Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=xD_iBwAAQBAJ&amp;pg=PT465&amp;dq=%22rights+holder%22&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiG4OnUo87RAhXqBcAKHQgZAD8Q6AEIKDAC#v=onepage&amp;q=%22rights+holder%22&amp;f=false|title=Publishing Forms and Contracts|last=Kaufman|first=Roy|date=16 July 2008|publisher=Oxford University Press|via=Google Books}}&lt;/ref&gt; ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਵੰਡ, ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Citation|title=17 U.S.C. § 106|year=2011|url=http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html#106|publisher=United States of America|access-date=15 December 2014|accessdate=15 December 2014}}&lt;/ref&gt;

ਕਾਪੀਰਾਈਟਸ ਨੂੰ &quot;ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ&quot; ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ। ਕੌਮੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਨੂੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;International Copyright Law Survey&quot;&gt;{{Cite web|url=http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|title=International Copyright Law Survey|publisher=Mincov Law Corporation|access-date=2018-05-17|archive-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511102156/http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ 50 ਤੋਂ 100 ਸਾਲ (ਮਤਲਬ ਕਿ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 50 ਤੋਂ 100 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਔਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਸਮੀ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਨਤਾ ਹੈ।

ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ &quot;ਨਿਰਪੱਖ&quot; ਅਪਵਾਦ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈਟਵਰਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਪਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਤੇ ਬਹੁਤ ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।

=== ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Copyright.svg|thumb|ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਚਿੰਨ੍ਹ।&lt;br /&gt;]]
1989 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਪ੍ਰਤੀਕ (©, ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ c ਅੱਖਰ ਸੀ), ਛੋਟਾ ਰੂਪ &quot;ਕਪਰ&quot;, ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ &quot;ਕਾਪੀਰਾਈਟ&quot; ਕੰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਧਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ। &lt;ref&gt;Copyright Act of 1976, {{USPL|94|553}}, 90 Stat. 2541, § 401(a) (19 October 1976)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Berne Convention Implementation Act of 1988 (BCIA), {{USPL|100|568}}, 102 Stat. 2853, 2857. One of the changes introduced by the BCIA was to section&amp;nbsp;401, which governs copyright notices on published copies, specifying that notices &quot;may be placed on&quot; such copies; prior to the BCIA, the statute read that notices &quot;shall be placed on all&quot; such copies. An analogous change was made in section&amp;nbsp;402, dealing with copyright notices on phonorecords.&lt;/ref&gt; ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਡੀਓ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਲਈ ਉਚਿਤ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ (℗, ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਪੀ) ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਧੁਨੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ &quot;ਫੋਨੇਰਕੋਡ&quot; ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਭ ਹੱਕ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਟਰਮਾਰਕ ਹਸਤਾਖਰਿਤ ਹੋਣ, ਪਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The People's Platform:Taking Back Power and Culture in the Digital Age.|last=Taylor|first=Astra|publisher=Picador|year=2014|isbn=978-1-250-06259-8|location=New York City, New York, USA|pages=144–145}}&lt;/ref&gt;

== ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ ==

=== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ===
ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਧਾਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

* ਕਾਪੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕਾਪੀਆਂ ਸਮੇਤ)।
* ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਯਾਤ ਜਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ ਲਈ।
* ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਕੰਮ (ਰਚਨਾ ਜੋ ਮੂਲ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ।
* ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ।
* ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ। 
* [[ਰੇਡੀਓ]] ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ।&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite book|title=Intellectual Property and Information Wealth: Copyright and related rights|last=Peter K, Yu|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-275-98883-8|page=346}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਾਨੂੰਨ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ]]</text>
      <sha1>qhazrbfp5qctvikmsik64jchmp8eknv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਫ੍ਰੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108154</id>
    <revision>
      <id>839490</id>
      <parentid>647192</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11112" sha1="asvlhx2wprzxlctddwb72fb578648n8" xml:space="preserve">'''ਫਰੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ'''
(ਐੱਫ.ਐੱਸ.ਐੱਫ), 4 ਅਕਤੂਬਰ 1985 ਨੂੰ [[ਰਿਚਰਡ ਸਟਾਲਮੈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ 501 (ਸੀ) (3) ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ, ਵੰਡਣ, ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fsf.org/about/|title=Free software is a matter of liberty, not price|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22}}&lt;/ref&gt; ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਡਿਲੀਵਰੀ (&quot;ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ੇਅਰ&quot;) ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਐਨਯੂ ਜਨਰਲ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਸੈਂਸ ਨਾਲ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.html|title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gnu.org/copyleft/copyleft.html|title=What Is Copyleft?|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22}}&lt;/ref&gt;

ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਨੂੰ [[ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]], [[ਯੂ.ਐਸ.]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਆਧਾਰਿਤ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;FSF MACorpRegistry&quot;&gt;{{Cite web|url=http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/CorpSearchSummary.asp?ReadFromDB=True&amp;UpdateAllowed=&amp;FEIN=042888848|title=FREE SOFTWARE FOUNDATION, INC. Summary Screen|publisher=The Commonwealth of Massachusetts, Secretary of the Commonwealth, Corporations Division|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525155859/http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/CorpSearchSummary.asp?ReadFromDB=True&amp;UpdateAllowed=&amp;FEIN=042888848|archive-date=2013-05-25|dead-url=yes|access-date=2009-04-06}}&lt;/ref&gt;

1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਦਾ ਫੰਡ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਜੀਐਨਯੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਤੇ ਫਰੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਰਤਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gnu.org/philosophy/linux-gnu-freedom.html|title=Linux, GNU, and freedom|last=Stallman, Richard M.|authorlink=Richard Stallman|year=2002|website=Philosophy of the GNU Project|publisher=GNU Project|access-date=2006-12-10}}&lt;/ref&gt;

== ਢਾਂਚਾ ==

=== ਬੋਰਡ ===
ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਅਤੇ ਬਾਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਕੁਝ ਹਾਈ-ਪਰੋਫਾਈਲ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਅਤੇ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਬਿਜ਼ਨਸਮੈਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਬੋਰਡ ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਈ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ ਦਾ, ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਮੁਹਿੰਮ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ (ਵਿੰਡੋਜ਼ 95, ਏਟ ਅਲ.) ਹੈ। ਜੀਐਨਯੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਫਾਊਂਡਰ ਦੇ ਮੁਖ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਡਿਵੈਲਪਰ ਵੀ ਹਨ।

ਜੋਹਨ ਸੁਲਵੀਨ ਮੌਜੂਦਾ ਐਫ ਐਸ ਐਫ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ। ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪੀਟਰ ਟੀ. ਬ੍ਰਾਊਨ (2005-2010) ਅਤੇ ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਐੱਮ. ਕੁੰਨ (2001-2005) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

=== ਵੋਟਿੰਗ ===
ਐਫਐਸਐਫ ਆਰਟੀਕਲ ਆਫ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;Article II, Sec. 1 - Number, Election and Qualification: The present members of the corporation shall constitute the voting members. Thereafter the voting members annually at its annual meeting shall fix the number of voting members and shall elect the number of voting members so fixed. At any special or regular meeting, the voting members then in office may increase the number of voting members and elect new voting members to complete the number so fixed; or they may decrease the number of voting members, but only to eliminate vacancies caused by the death, resignation, removal or disqualification of one or more voting members.&lt;/ref&gt;

ਉਪ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੌਣ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;In addition to the right to elect Directors as provided in the bylaws and such other powers and rights as may be vested in them by law, these Articles of Organization or the bylaws, the Voting Members shall have such other powers and rights as the Directors may designate.&lt;/ref&gt;

ਬੋਰਡ ਵੋਟਿੰਗ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

=== ਰੁਜ਼ਗਾਰ ===
ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਬੋਸਟਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fsf.org/about/staff-and-board|title=Meet the staff of the Free Software Foundation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/display_pdf.asp?CORP_DRIVE1/2005/0526/000000000/4122/200516698270_1.pdf|title=Certificate of Change of Principal Office|authorlink=https://www.sec.state.ma.us/cor/coridx.htm|date=2005-05-26|publisher=The Commonwealth of Massachusetts|format=PDF|access-date=2008-07-04}}&lt;/ref&gt;

=== ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ===
25 ਨਵੰਬਰ 2002 ਨੂੰ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਐੱਮ. ਕੁੰਨ (ਐਫਐਸਐਫ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, 2001-2005) ਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;Kuhn has an FSF-generated member link that identifies him as the first member on his web page. {{Cite web|url=http://www.ebb.org/bkuhn|title=Homepage of Bradley M. Kuhn|date=2008-01-05|publisher=Bradley M. Kuhn|access-date=2008-01-05}}&lt;/ref&gt;

ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਨਦਿਲ ਅਤੇ ਫੰਡਿੰਗ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;maaa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://static.fsf.org/nosvn/fsf-amended-bylaws-current.pdf|title=Amended Bylaws|publisher=Free Software Foundation|access-date=24 January 2015}}&lt;/ref&gt;

=== ਕਾਨੂੰਨੀ ===
ਈਬੇਨ ਮੌਗਲੈਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਵਿਸ਼ਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਐਫਐਸਐਫ ਨੂੰ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਫ੍ਰੀਡਮ ਲਾਅ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਬੇਨ ਮੋਗਲਨੇ ਨੇ 2016 ਤਕ ਐਫਐਸਐਫ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fsf.org/news/fsf-announces-change-in-general-counsel|title=FSF announces change in general counsel — Free Software Foundation — working together for free software|website=www.fsf.org|language=en|access-date=2017-05-18}}&lt;/ref&gt;

=== ਵਿੱਤੀ ===
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਐੱਫ ਐੱਸ ਐੱਫ ਫੰਡਿੰਗ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html|title=About the GNU Project|last=Stallman|first=Richard|website=Gnu Project|publisher=FSF|access-date=18 May 2014|archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240903201004/https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਆਮਦਨੀ ਸਟਰੀਮ ਫ੍ਰੀ-ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਾਲਣਾ ਲੈਬਾਂ, ਜੌਬ ਪੋਟਿੰਗਜ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੈਬ ਸਟੋਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਪੇਅ ਲਈ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਐਫ ਐਸ ਐੱਫ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਮਦਨ ਫੰਡ-ਮੁਕਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਜਦਕਿ ਨਕਦ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿੱਤੀ ਰਣਨੀਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>asvlhx2wprzxlctddwb72fb578648n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108175</id>
    <revision>
      <id>839522</id>
      <parentid>823329</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T11:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11932" sha1="3lmgcxvizgz937rcjdd2i4zxscdofe1" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name = ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ
| native_name = 현대자동차
| native_name_lang = ਕੋਰ
| logo =Hyundai Motor Company logo.svg 
| logo_size = 250px
| image = [[File:HyundaiMotorsCompany_KiaMotorsCompany.jpg|250px]]
| image_caption = ਹੂੰਡਾਈ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰਜ਼ (ਸੱਜੇ) [[ਸੋਲ]], ਸਾਊਥ ਕੋਰੀਆ
| type = ਪਬਲਿਕ ਕੰਪਨੀ
| traded_as = {{kse|005380}}&lt;br /&gt;{{lse|HYUD}}&lt;br /&gt;{{NASDAQ|HYMTF}} 
| genre =
| foundation = {{start date and age|1967|12|29}}
| founder =
| location_city =
| location_country = [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]]
| locations =
| key_people = 
| area_served = ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ
| industry = ਆਟੋਮੋਟਿਵ ਇੰਡਸਟਰੀ
| products =
| production = {{decrease}} 4,858,000 units (2016)&lt;ref name=Hyundai&gt;{{cite news|url=https://www.hyundai.com/worldwide/en/about-hyundai/ir/financial-information/financial-highlights/annual|title=HYUNDAI MOTOR 2016 FAST FACTS|access-date=2018-05-31|archive-date=2018-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903150908/https://www.hyundai.com/worldwide/en/about-hyundai/ir/financial-information/financial-highlights/annual|dead-url=yes}} {{Cite web |url=https://www.hyundai.com/worldwide/en/about-hyundai/ir/financial-information/financial-highlights/annual |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-05-31 |archive-date=2018-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903150908/https://www.hyundai.com/worldwide/en/about-hyundai/ir/financial-information/financial-highlights/annual |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| revenue = {{increase}} [[Korean Won|KRW]] 93.649 trillion &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hyundai/&gt;
| operating_income = {{decrease}} KRW 7.307 trillion &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hyundai/&gt;
| net_income = {{decrease}} KRW 5.720 trillion &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hyundai/&gt;
| assets = {{increase}} KRW 178.836 trillion &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hyundai/&gt;
| equity = {{profit}} KRW 72.345 trillion &lt;small&gt;(2016)&lt;/small&gt;&lt;ref name=Hyundai/&gt;
| num_employees = 104,731 (2013)&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://globalpr.hyundai.com/imagefile/prCenter/download/201309_Quick%20Facts.pdf|title=HYUNDAI MOTOR 2015 FAST FACTS|work=hyundaiproductinformation.com/|access-date=2018-05-31|archive-date=2017-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214103301/https://globalpr.hyundai.com/imagefile/prCenter/download/201309_Quick%20Facts.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| parent = [[ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਗਰੁੱਪ]]&lt;br&gt;(2000–ਵਰਤਮਾਨ)
| divisions = {{unbulleted list
 | [[Genesis Motors|ਜੇਨੇਸਿਸ]]
 | [[Kia Motors|ਕੀਆ]]
 }}
| subsid = {{Collapsible list|title=List|Hyundai Translead&lt;br /&gt;[[Hyundai Motor India Limited|Hyundai Motor India]]&lt;br /&gt;Hyundai Motor of North America&lt;br /&gt;[[Hyundai Motor America]]&lt;br /&gt;Hyundai of Canada&lt;br /&gt;Hyundai Motor of South America&lt;br /&gt;Hyundai do Brasil&lt;br /&gt;Hyundai China&lt;br /&gt;[[Beijing Hyundai]]&lt;br /&gt;Hyundai Japan&lt;br /&gt;[[Hyundai Motor Europe GmbH|Hyundai Motor Europe]]}}
| homepage = {{URL|hyundai.com/}}
| footnotes =
}}
{{Infobox Korean name
| hangul = 현대자동차
| hanja = 現代自動車
| rr = ਹਾਈਡੋਈ ਜਡੋਂਗਚਾ
| mr = ਹਾਈਡੋਈ ਜਡੋਂਗਚਾ
| context =
| img =
| caption =
| IPA = hjə́ːndɛ
}}
'''ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ''' ਇੱਕ [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ]] [[ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਬਹੁਕੌਮੀ]] ਮੋਟਰਕਾਰਾਂ ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੰਪਨੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ [[ਸਿਓਲ|ਸੋਲ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਵਿਚ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ 1967 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਸ ਦੇ 32.8% ਮਲਕੀਅਤ ਸਹਾਇਕ, ਕੀਆ ਮੋਟਰਜ਼, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ 100% ਮਲਕੀਅਤ ਠਾਠ ਸਹਾਇਕ ਉਤਪਤ ਮੋਟਰਜ਼ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://in.reuters.com/article/2015/11/04/hyundai-motor-genesis-idINKCN0ST0BD20151104|title=Hyundai launches Genesis premium car brand in bid to end profit skid|last=Kim|first=Sohee|date=Nov 4, 2015|work=[[Reuters]]|access-date=5 November 2015|archive-date=18 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118005028/http://in.reuters.com/article/2015/11/04/hyundai-motor-genesis-idINKCN0ST0BD20151104|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://in.reuters.com/article/2015/11/04/hyundai-motor-genesis-idINKCN0ST0BD20151104 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-05-31 |archive-date=2015-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118005028/http://in.reuters.com/article/2015/11/04/hyundai-motor-genesis-idINKCN0ST0BD20151104 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਸਭ ਨੇ ਰਲਕੇ ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਗਰੁੱਪ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਵਾਹਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oica.net/wp-content/uploads//ranking2015.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-05-31 |archive-date=2016-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225080702/http://www.oica.net/wp-content/uploads//ranking2015.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਹੁੰਡਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਲਸਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;money.cnn.com&quot;&gt;{{Cite news|url=http://money.cnn.com/2010/01/04/autos/hyundai_competition.fortune/index.htm|title=Hyundai smokes the competition|last=Taylor III|first=Alex|date=2010-01-05|publisher=CNN|access-date=2018-05-31|archive-date=2018-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524133007/http://money.cnn.com/2010/01/04/autos/hyundai_competition.fortune/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ 1.6 ਮਿਲੀਅਨ ਯੂਨਿਟ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ 75,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਹੁੰਡਈ ਵਾਹਨ 193 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ 5,000 ਡੀਲਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੋਅਰੂਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵੇਚਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://search.naver.com/search.naver?where=nexearch&amp;query=hyundai+193+countries&amp;sm=top_hty&amp;fbm=0&amp;ie=utf8&amp;url=http%3A%2F%2Fnews.naver.com%2Fmain%2Fread.nhn%3Fmode%3DLSD%26mid%3Dsec%26sid1%3D108%26oid%3D044%26aid%3D0000045391&amp;ucs=3AgUrIuRWb%2Br|title=Hyundai ships 10 millionth car overseas|website=the korea herold|access-date=2016-03-31}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Hyundai_car_assembly_line.jpg|left|thumb|ਉਲਸਾਨ, ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਵਿਖੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਾਹਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪਲਾਂਟ ਜੋ ਕਿ ਸਲਾਨਾ 1.6 ਮਿਲੀਅਨ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ]]
ਚੁੰਗ ਜੁ-ਯੁੰਗ ਨੇ ਹੁੰਡਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ 1947 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1967 ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਲਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਾਡਲ ਕੋਰਟਿਨਾ 1968 ਵਿਚ   [[ਫੋਰਡ ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=be-AAAAAQBAJ&amp;pg=PA76&amp;lpg=PA76&amp;dq=ford+ulsan+assembly+plant&amp;source=bl&amp;ots=SkMiiKlsha&amp;sig=LJypdSXejDsneczYQqJ28N4u4cY&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0CCAQ6AEwAGoVChMI67uDytmEyAIVD1CSCh0YfAay#v=onepage&amp;q=ford+ulsan+assembly+plant&amp;f=false|title=Made in Korea: Chung Ju Yung and the Rise of Hyundai|last=Steers|first=Richard M.|date=August 21, 2013|publisher=Routledge}}&lt;/ref&gt; ਜਦ ਹੁੰਡਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਫਰਵਰੀ 1974 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਅਲੈਂਡ ਦੀ ਆਸ੍ਟਿਨ ਮੌਰਿਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਾਰਜ ਟਰਨਬੁੱਲ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ ਹੋਰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਨ, ਕਿਨੀਥ ਬਰਨੈੱਟ ਕਾਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਯੂਹੰਨਾ ਸਿੰਪਸਨ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਚਾਪਮੈਨ, ਯੂਹੰਨਾ ਕਰੋਸਥਵਾਏਟ ਸਾਬਕਾ ਬੀ.ਆਰ.ਐੱਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚੈਸਿਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਪਤਰਸ ਸਲਾਟਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਵਿਕਾਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;''The Times'' (1974-07-09)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Sunday Times'' 'Business News' (1974-07-14)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Motor Report International'' (1974-07-18)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Engineer'' (1975-01-30)&lt;/ref&gt; 1975 ਵਿੱਚ, ਪੋਨੀ ਪਹਿਲੀ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆਈ ਕਾਰ, ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ  ਜੋਰਜੋ ਜਿਉਜਿਆਰੋ ਦੇ ਇਟਾਲਡਿਜ਼ਾਇਨ  ਦੇ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਦੇ ਮਿਤਸੁਬੀਸ਼ੀ ਮੋਟਰਜ਼ ਨਅ ਪਾਵਰਟਰੇਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ।

1984 ਵਿਚ, ਹੁੰਡਈ ਨੇ ਪੋਨੀ ਕਾਰ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀ, ਪਰੰਤੂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਪੋਨੀ ਉੱਥੋਂ ਦਾਵਮਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੁਗਾਉਂਦਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ 1985 ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ।  10 ਲੱਖ ਹੁੰਡਈ ਕਾਰਾਂ ਬਣਾਇਆਂ ਗਈਆਂ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;TV991&quot;&gt;{{Cite journal|date=1991-05-02|editor-last=Sundfeldt|editor-first=Björn|journal=Teknikens Värld|language=Swedish|location=Stockholm, Sweden|publisher=Specialtidningsförlaget AB|page=8}}Missing or empty &lt;code style=&quot;color:inherit; border:inherit; padding:inherit;&quot;&gt;&amp;#x7C;title=&lt;/code&gt; ([[ਮਦਦ:CS1 errors#citation missing title|help]]) CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]])
&lt;/ref&gt;

1996 ਵਿੱਚ ਹੁੰਡਈ ਮੋਟਰ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਿਟਿਡ ਦਾ ਨਿਰਾਮਾਤਾ ਪਲਾਂਟ ਚੇਨਈਙ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਰੁੰਗਾਟੂਕੋਟਾਈ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://business.mapsofindia.com/automobile/car-manufacturers/hyundai-motors-india.html|title=Hyundai Motor India Ltd|date=2010-04-09|publisher=Business.mapsofindia.com|access-date=2010-12-17}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages with citations lacking titles]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਟਰ ਕੰਪਨੀ]]</text>
      <sha1>3lmgcxvizgz937rcjdd2i4zxscdofe1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108917</id>
    <revision>
      <id>839500</id>
      <parentid>749971</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34387" sha1="1ikxenf0uyhk1jfvt676ff1fu5h3e9p" xml:space="preserve">{{About||ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸਬੰਧਾਂ|ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਬੰਧ|ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ|ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਵੇਰਵੇ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ}}
{{Electromagnetism|cTopic=ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ}} 
[[File:Warszawa_Centrum_Nowych_Technologii_UW-6.jpg|thumb|right|[[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਔਫ ਵਾਰਸਾਅ|ਵਾਰਸਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਔਫ ਨਿਉ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀਜ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮੋਨੂਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ (ਮੱਧ-ਖੱਬੇ)]]
'''ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ''' [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹਨ, ਜੋ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੋਰਸ ਨਿਯਮ]] ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]], ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਔਪਟਿਕਸ]], ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਰਕਟ]]ਾਂ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ, ਔਪਟੀਕਲ (ਪ੍ਰਕਾਸ ਸਬੰਧੀ), ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਵਰ ਉਤਪਾਦਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਮੋਟਰਾਂ, [[ਵਾਇਰਲੈੱਸ]] ਦੂਰਸੰਚਾਰ, ਲੈੱਨਜ਼, ਰਾਡਾਰ ਆਦਿ । ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ|ਚਾਰਜਾਂ]], [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਰੰਟ|ਕਰੰਟਾਂ]], ਅਤੇ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਅਤੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਇਹ ਤਰੰਗਾਂ, [[ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਗਾਮਾ ਰੇਅ]]ਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ|ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1861 ਅਤੇ 1862 ਦਰਮਿਆਨ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਿਸਮ ਛਾਪੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੋਰਸ ਨਿਯਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਚੱਲ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਵੇਰੀਅੰਟ]] ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਉਪਯੋਗਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਂਝੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ । ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਕਰੰਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪੈਮਾਨਾ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪੈਮਾਨੇ]] ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਥੂਲਿਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੋ ਨਵੀਨ ਬਾਹਰੀ ਫੀਲਡਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਚਾਰਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸਪਿੱਨ|ਸਪਿੱਨਾਂ]] ਵਰਗੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਦਾਰਤਾਂ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਜਵਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ ਮਾਪਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

ਸ਼ਬਦ &quot;ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ&quot; ਅਕਸਰ [[#ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ|ਸਮਾਨ ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]] ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ|ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਅਤੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ, ਇੱਕ [[ਹੱਦ ਮੁੱਲ ਸਮੱਸਿਆ]], [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੋਰਸ#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੋਰਸ ਅਤੇ ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਜਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਉੱਤੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਨਾਲੋਂ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਉੱਤੇ), [[ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਉੱਚ ਊਰਜਾ]] ਅਤੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ|ਸਪੈਸ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨੂੰ [[ਮੈਨੀਫੈਸਟ ਕੋਵੇਰੀਅੰਸ|ਪ੍ਰਗਟ]] &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ, ਇਸ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਇੱਕੋ ਇੱਕਲੋਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]] ਵਿੱਚ ਜਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਨਿਰੀਖਕ ਦੀ ਵਕਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;/ref&gt; ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬੂੰਦ ਬਣ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਫ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਕੋਲ ਭੌਤਿਕੀ ਨਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਮੱਧ-20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ, ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਇੰਨਬਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਥਿਊਰੀ ਫੀਲਡ ਇੱਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਹੱਦ ਹਨ। 
{{TOC limit|4}}


== ਧਾਰਨਾਤਮਿਕ ਵੇਰਵੇ ==
=== ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ ===
'''[[ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ]]''' ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]]ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਦਰਸਾਉਂਦਾ  ਹੈ। ਸਥਿਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਚਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਨੈਗਟਿਵ ਚਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦ [[ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਸਰਫੇਸ|ਸਤਹਿ]] ਰਾਹੀਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫਲੱਕਸ|ਬਾਹਰੀ-ਪ੍ਰਵਾਹ]] ਸਤਹਿ ਦੁਆਰਾ ਲਕੋਏਚਾਰਜ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਸਵੀਰਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਉੱਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ [[ਬੰਦ ਸਤਹਿ]] ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀਆਂ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ 'ਗਿਣਨਾ', ਓਸ ਸਤਹਿ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦ ਕੀਤੇ (ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪੋਲ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਚਾਰਜ ਸਮੇਤ) ਕੁੱਲ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਪੇਸ ਦੀ ਡਾਇਲੈਕਟ੍ਰੀਸਿਟੀ ([[ਵੈਕੱਮ ਪਰਮਿੱਟੀਵਿਟੀ]]) ਨਾਲ ਤਕਸੀਮ, ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

[[Image:VFPt dipole magnetic1.svg|right|thumb|[[ਚੁੰਬਕਤਾ ਲਈ ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ]]: ਚੁੰਬਕੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਲੂਪ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਕਰੰਟ ਦੇ ਕਿਸੇ ਛੱਲੇ ਕਾਰਨ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।]]

=== ਚੁੰਬਕਤਾ ਵਾਸਤੇ ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ ===
'''[[ਚੁੰਬਕਤਾ ਲਈ ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ]]''' ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਕੋਈ ਵੀ &quot;ਚੁੰਬਕੀ ਚਾਰਜ&quot; (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਨੋਪੋਲ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।&lt;ref name=VideoGlossary&gt;{{cite web | url =http://videoglossary.lbl.gov/#n45 | title =Maxwell's equations | last =Jackson | first =John | website =Science Video Glossary | publisher =Berkeley Lab | access-date =2018-06-27 | archive-date =2019-01-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20190129113142/https://videoglossary.lbl.gov/#n45 | dead-url =yes }}&lt;/ref&gt; ਸਗੋਂ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਕਾਰਨ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਇੱਕ [[ਡਾਈਪੋਲ]] ਨਾਮਕ ਬਣਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਈਪੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕਰੰਟਾਂ ਦੇ ਲੂਪਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਅਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਚੁੰਬਕੀ ਚਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਨਿਖੇੜਨ-ਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਚਾਰਜ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ । ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਲੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵੌਲੀਅਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਓਸ ਵੌਲੀਅਮ ਤੋੰ ਬਾਹਰ ਵੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਸਮਾਨ ਤਕਨੀਕੀ ਬਿਆਨ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਸਤਹਿ ਰਾਹੀਂ ਕੁੱਲ ਜੋੜ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫਲੱਕਸ]] ਸਿਫਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਇੱਕ [[ਸੌਲੀਨੋਅਇਡਲ ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

=== ਫੈਰਾਡੇ ਦਾ ਨਿਯਮ ===
[[File:Magnetosphere rendition.jpg|thumb|left|ਕਿਸੇ [[ਭੂ-ਚੁੰਬਕੀ ਤੁਫਾਨ]] ਅੰਦਰ, ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਫਲਕੱਸ ਅੰਦਰਲੀ ਅਵਿਵਸਥਾ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਐਟਮੋਸਫੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਦਾਖਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਤਰਾਂ ਬਿਜਲੀ [[ਪਾਵਰ ਗ੍ਰਿੱਡ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਿਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਪੈਮਾਨੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਹੀਂ)।]]
[[ਫੈਰਾਡੇ ਦਾ ਇੰਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਯਮ]] ਦਾ '''[[ਇੰਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਫੈਰਾਡੇ ਦਾ ਨਿਯਮ#ਮੈਕਸਵੈੱਲ-ਫੈਰਾਡੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਮੈਕਸਵੈੱਲ-ਫੈਰਾਡੇ]]''' ਵਰਜ਼ਨ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਕਤ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਪੈਦਾ (ਇੰਡਿਊਸ) ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=VideoGlossary/&gt; ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਡੀਊਸ ਹੋਈ ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਕਿਸੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਬੰਦ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ (ਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਇੰਡੀਊਸ ਕੀਤੀ) ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਸੁਪਰਪੋਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਇੰਡਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਕਈ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਜਨਰੇਟਰ]]ਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਓਪਰੇਟਿੰਗ (ਕਾਰਜਕਾਰੀ) ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ: ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ [[ਬਾਰ ਮੈਗਨੈਟ]] (ਚੁੰਬਕੀ ਛੜ) ਇੱਕ ਬਦਲ ਰਹੀ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਨੇੜੇ ਪਈ ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

=== ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਜੋੜ ਸਮੇਤ ਅੰਪੀਅਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ===
[[Image:Magnetic core.jpg|right|thumb|[[ਚੁੰਬਕੀ ਕੋਰ ਮੈਮਰੀ]] (1954) [[ਅੰਪੀਅਰ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਅੰਪੀਅਰ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗ ਹੈ। ਹਰੇਕ [[ਚੁੰਬਕੀ ਕੋਰ|ਕੋਰ]] ਡੈਟੇ ਦੇ ਇੱਕ [[ਬਿੱਟ]] ਨੂੰ ਜਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।]]
'''[[ਅੰਪੀਅਰ ਦਾ ਸਕਿਊਟਲ ਨਿਯਮ|ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਲਾ ਅੰਪੀਅਰ ਦਾ ਨਿਯਮ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਰੰਟ]] ਰਾਹੀਂ (ਇਹ ਮੂਲ ਅੰਪੀਅਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੀ।) ਅਤੇ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਦੁਆਰਾ (ਇਹ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਸੀ।, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ [[ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ ਕਰੰਟ]] ਕਿਹਾ)।

ਅੰਪੀਅਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਤਿ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ: ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸਥਿਰ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅੰਪੀਅਰ ਅਤੇ ਗਾਓਸ ਦੇ ਸਥਿਰ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਬਗੈਰ, ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;J. D. Jackson, ''Classical Electrodynamics'', section 6.3&lt;/ref&gt; ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਬਦਲ ਰਹੀ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਇੰਡਿਊਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ।&lt;ref name=VideoGlossary/&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=1DZz341Pp50C&amp;pg=PA809 ''Principles of physics: a calculus-based text''], by R. A. Serway, J. W. Jewett, page 809.&lt;/ref&gt; ਇਸ ਤਰਾਂ, ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਖੁਦ-ਪਲਦੀਆਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ]] ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਦੇਖੋ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]।

ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਲਈ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਪੀਡ, ਜੋ ਚਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;The quantity we would now call {{math|{{frac|{{sqrt|''ε''{{sub|0}}''μ''{{sub|0}}}}}}}}, with units of velocity, was directly measured before Maxwell's equations, in an 1855 experiment by [[Wilhelm Eduard Weber]] and [[Rudolf Kohlrausch]]. They charged a [[leyden jar]] (a kind of [[capacitor]]), and measured the [[Coulomb's law|electrostatic force]] associated with the potential; then, they discharged it while measuring the [[Ampère's force law|magnetic force]] from the current in the discharge wire. Their result was {{val|3.107|e=8|ul=m/s}}, remarkably close to the speed of light. See Joseph F. Keithley, [https://books.google.com/books?id=uwgNAtqSHuQC&amp;pg=PA115 ''The story of electrical and magnetic measurements: from 500 B.C. to the 1940s'', p. 115]&lt;/ref&gt; ਇੰਨਬਿੰਨ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼]], [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ (ਇਸੇ ਤਰਾਂ [[ਐਕਸ-ਰੇ]]ਆਂ, [[ਰੇਡੀਓ ਤਰੰਗ]]ਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਨ)। ਮੈਕਸ ਵੈੱਲ ਨੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਰਮਿਆਨ 1861 ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਅਤੇ [[ਔਪਟਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਾ ਏਕੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ।

== ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਜਾਂ ਵੈਕੱਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ==
&lt;!-- please do not change to Electromagnetic field: we want to (modestly) stress that in this formulation Electric and Magnetic fields play an intertwined but separate role --&gt;

ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਲਈ ਫੀਲਡਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ|ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਿਯਮ], [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੋਰਸ ਨਿਯਮ]] ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 

ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ [[ਵੈਕਟਰ ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ, ਜੋ [[ਔਲਿਵਰ ਹੈਵੀਸਾਈਡ]] ਸਦਕਾ ਹੈ,&lt;ref&gt;Bruce J. Hunt (1991) ''[[The Maxwellians]]'', chapter 5 and appendix, [[Cornell University Press]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Maxwell%27s_Equations |title=IEEEGHN: Maxwell's Equations |publisher=Ieeeghn.org |date= |accessdate=2008-10-19 |archive-date=2014-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916194701/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Maxwell%27s_Equations |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਮਿਆਰੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਗਟਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ x,y,z ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਮੂਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ। [[#ਸਾਪੇਖਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ|ਸਾਪੇਖਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]] ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਮਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਟੈਂਸਰ ਕੈਲਕੁਲਸ ਜਾਂ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਕੇ ਲਿਖਣ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[#ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ|ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]]

=== SI ਯੂਨਿਟ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ===
=== ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਯੂਨਿਟ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ===
=== ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਕੁੰਜੀ ===
==== ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ====
==== ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ====

== ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਅਤੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ==
=== ਫਲੱਕਸ ਅਤੇ ਡਾਇਵਰਜੰਸ ===
=== ਸਰਕਿਊਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਰਲ ===
== ਚਾਰਜ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ==
== ਵੈਕੱਮ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ==
== ਮੈਕ੍ਰੋਸਕਿਪੋਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ==
=== ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ===
=== ਬਾਹਰੀ ਫੀਲਡਾਂ, ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕੀਕਰਨ ===
=== ਰਚਨਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ===
== ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ==
== ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ==
== ਹੱਲ ==
== ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਫਾਲਤੂ-ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ==
== ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੱਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ==
== ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ ==
=== ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਨੋਪੋਲ ===
== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==
{{Portal|Electronics|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} 
{{Wikipedia books|ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾੰ}}
{{columns-list|colwidth=30em|
* [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਪੇਸ ਦਾ ਅਲਜਬਰਾ]]
* [[ਫ੍ਰੇਸਨਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]]
* [[ਗ੍ਰੈਵੀਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]]
* [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ ਅੰਤਰਫਲਕ ਸ਼ਰਤਾਂ]]
* [[ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੁੰਬਕ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਸਿਆ]]
* [[ਰੀਮਨ-ਸਿਲਬਰਸਟਾਈਨ ਵੈਕਟਰ]]
* [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਲਜਬਰਾ]]
* [[ਵੀਲਰ-ਫਾਇਨਮਨ ਅਬਜ਼ੌਰਵਰ ਥਿਊਰੀ]]
}}

== ਨੋਟਸ ==
{{Reflist|group=&quot;note&quot;|1}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

:''Further reading can be found in [[list of textbooks in electromagnetism]]''

== ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ==
*[https://web.archive.org/web/20081217035457/http://blazelabs.com/On%20Faraday%27s%20Lines%20of%20Force.pdf On Faraday's Lines of Force&amp;nbsp;– 1855/56] Maxwell's first paper (Part 1 &amp; 2)&amp;nbsp;– Compiled by Blaze Labs Research (PDF)
* [[Media:On Physical Lines of Force.pdf|On Physical Lines of Force&amp;nbsp;– 1861]] Maxwell's 1861 paper describing magnetic lines of Force&amp;nbsp;– Predecessor to 1873 Treatise
* [[James Clerk Maxwell]], &quot;[[A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field]]&quot;, ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'' '''155''', 459–512 (1865). (This article accompanied a December 8, 1864 presentation by Maxwell to the Royal Society.)
** [https://books.google.com/books?id=5HE_cmxXt2MC&amp;vid=02IWHrbcLC9ECI_wQx&amp;dq=Proceedings+of+the+Royal+Society+Of+London+Vol+XIII&amp;ie=UTF-8&amp;jtp=531 A Dynamical Theory Of The Electromagnetic Field&amp;nbsp;– 1865] Maxwell's 1865 paper describing his 20 Equations, link from [[Google Books]].
* J. Clerk Maxwell (1873) [[A Treatise on Electricity and Magnetism]]
**[http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._1 Maxwell, J.C., A Treatise on Electricity And Magnetism – Volume 1 – 1873] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627013509/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._1 |date=2007-06-27 }} – Posner Memorial Collection&amp;nbsp;– Carnegie Mellon University
**[http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._2 Maxwell, J.C., A Treatise on Electricity And Magnetism – Volume 2 – 1873] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627013446/http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/book.cgi?call=537_M46T_1873_VOL._2 |date=2007-06-27 }}&amp;nbsp;– Posner Memorial Collection&amp;nbsp;– Carnegie Mellon University

The developments before relativity:
* [[Joseph Larmor]] (1897) &quot;On a dynamical theory of the electric and luminiferous medium&quot;, ''Phil. Trans. Roy. Soc.'' '''190''', 205–300 (third and last in a series of papers with the same name).
* [[Hendrik Lorentz]] (1899) &quot;Simplified theory of electrical and optical phenomena in moving systems&quot;, ''Proc. Acad. Science Amsterdam'', '''I''', 427–43.
* [[Hendrik Lorentz]] (1904) &quot;Electromagnetic phenomena in a system moving with any velocity less than that of light&quot;, ''Proc. Acad. Science Amsterdam'', '''IV''', 669–78.
* [[Henri Poincaré]] (1900) &quot;La théorie de Lorentz et le Principe de Réaction&quot;, ''Archives Néerlandaises'', '''V''', 253–78.
* [[Henri Poincaré]] (1902) ''[[La Science et l'Hypothèse]]''
* [[Henri Poincaré]] (1905) [http://www.soso.ch/wissen/hist/SRT/P-1905-1.pdf &quot;Sur la dynamique de l'électron&quot;], ''Comptes Rendus de l'Académie des Sciences'', '''140''', 1504–8.
* [http://www.electromagnetism.demon.co.uk/z014.htm Catt, Walton and Davidson. &quot;The History of Displacement Current&quot;. ''Wireless World'', March 1979.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506120012/http://www.electromagnetism.demon.co.uk/z014.htm |date=2008-05-06 }}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
* {{springer|title=Maxwell equations|id=p/m063140}}
* [http://www.maxwells-equations.com maxwells-equations.com] — An intuitive tutorial of Maxwell's equations.
* Mathematical aspects of Maxwell's equation are discussed on the [https://archive.today/20060812140140/http://tosio.math.toronto.edu/wiki/index.php/Main_Page Dispersive PDE Wiki].

=== ਅਜੋਕੇ ਇਲਾਜ ===
* [http://lightandmatter.com/area1sn.html Electromagnetism (ch. 11)], B. Crowell, Fullerton College
* [https://web.archive.org/web/20030803151533/http://farside.ph.utexas.edu/~rfitzp/teaching/jk1/lectures/node6.html Lecture series: Relativity and electromagnetism], R. Fitzpatrick, University of Texas at Austin
* [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m210.pdf ''Electromagnetic waves from Maxwell's equations''] on [http://www.physnet.org Project PHYSNET].
* [https://web.archive.org/web/20090324084439/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-02Electricity-and-MagnetismSpring2002/VideoAndCaptions/index.htm MIT Video Lecture Series (36 × 50 minute lectures) (in .mp4 format) – Electricity and Magnetism] Taught by Professor [[Walter Lewin]].

=== ਫੁਟਕਲ ===
*[https://arxiv.org/abs/hep-ph/0106235 Feynman's derivation of Maxwell equations and extra dimensions]
*[http://www.nature.com/milestones/milephotons/full/milephotons02.html ''Nature Milestones: Photons''&amp;nbsp;– ''Milestone 2 (1861) Maxwell's equations'']

{{Physics-footer}}
{{Relativity}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ}}
[[Category:ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ| ]]
[[Category:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]]
[[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]]
[[Category:ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]]
[[Category:ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]]
[[Category:ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ]]
[[Category:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਿਯਮ]]
* Bulleted list item</text>
      <sha1>1ikxenf0uyhk1jfvt676ff1fu5h3e9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110468</id>
    <revision>
      <id>839502</id>
      <parentid>808690</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T06:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7403" sha1="fi5eopuokagbewyoozdmswkpdhffvmd" xml:space="preserve">{{Infobox company
| name            = ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਲਿਮਿਟਿਡ
| logo            = [[File:Reliance Industries Logo.svg|200px|RIL Logo]]
| type            = ਜਨਤਕ
| traded_as       = {{Unbulleted list|{{BSE|500325}}|{{NSE|RELIANCE}}|{{LSE|RIGD}}|[[BSE SENSEX|BSE SENSEX Constituent]]|[[CNX Nifty|CNX Nifty Constituent]]}}
| predecessor     = ਰਿਲਾਇੰਸ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ
| founder         = [[ਧੀਰੂਭਾਈ ਅੰਬਾਨੀ]]
| area_served     = ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ
| key_people      = [[ਮੁਕੇਸ਼ ਅੰਬਾਨੀ]] ({{small|ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ [[ਮੁੱਖ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ|ਅੈੱਮ ਡੀ]]}}
| industry        = ਇਕਤ੍ਰਤਾ
| products        = {{Unbulleted list|[[ਕੱਚਾ ਤੇਲ]]|[[ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ]]|[[ਪੈਟ੍ਰੋਕੈਮੀਕਲ]]|[[ਕੱਪੜਾ]]|[[ਰੀਟੇਲ]]|[[ਦੂਰ ਸੰਚਾਰ]]|[[ਜਨ-ਸੰਚਾਰ]]}}
| revenue_year = 2022
| operating_income = {{increase}} {{INRConvert|98446|c}}&lt;ref name=RILFY&gt;{{cite web |url=https://archives.nseindia.com/corporate/RELIANCE_07082022233445_SEAnnualReport070802022.pdf |website=nseindia.com |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2023-01-27 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924083645/https://archives.nseindia.com/corporate/RELIANCE_07082022233445_SEAnnualReport070802022.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| income_year = 2022
| net_income = {{increase}} {{INRConvert|67845|c}}&lt;ref name=RILFY/&gt;
| net_income_year = 2022
| assets = {{increase}} {{INRConvert|1770665|c}}&lt;ref name=RILFY/&gt;
| assets_year = 2022
| equity = {{increase}} {{INRConvert|772720|c}}&lt;ref name=RILFY/&gt;
| equity_year = 2022
| num_employees   = {{#statements:P1128}} (2023)
| owner = {{Plainlist|
*[[ਮੁਕੇਸ਼ ਅੰਬਾਨੀ]] (49.46%)
*ਪਬਲਿਕ (50.54%)}}
| subsid          = {{Unbulleted list|[[ਜੀਓ]] | [[ਰਿਲਾਇੰਸ ਰਿਟੇਲ]] | [[ਨੈਟਵਰਕ 18]] | [[ਰਿਲਾਇੰਸ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ]]|[[ਸਾਵਨ]]}}
| foundation      = {{start date and age|1977}}
| location_city   = [[ਮੁੰਬਈ|ਮੁੰਬਈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]]
| location_country= ਭਾਰਤ
| homepage        = {{URL|http://www.ril.com/}}
}}

ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਲਿਮਿਟੇਡ (ਆਰਆਈਐਲ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗਠਤ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ [[ਦਫ਼ਤਰ]] [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹੈ। ਰਿਲਾਇੰਸ ਪੂਰੇ  ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ, ਪੈਟਰੋ ਕੈਮੀਕਲਜ਼, ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ, ਪ੍ਰਚੂਨ ਅਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਰਿਲਾਇੰਸ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਹੇਵੰਦ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/netprofit/bse/index.html|title=Top companies in India by Net Profit|website=Moneycontrol.com |accessdate=20 July 2017}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਨਤਕ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bseindia.com/markets/equity/EQReports/TopMarketCapitalization.aspx |website=Bseindia.com |title=Top '100' companies by market capitalisation as on July 19, 2017 |accessdate=20 July 2017 |archive-date=15 ਜੁਲਾਈ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170715174950/http://www.bseindia.com/markets/equity/EQReports/TopMarketCapitalization.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਰਿਲਾਇੰਸ ਮਾਲੀਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਇਲ ਕੰਪਨੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/full_list/|title=Global 500|website=CNN.com|accessdate=14 August 2013|archive-date=7 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907013637/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2013/full_list/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 18 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ, ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਡਸਟਰੀ 100 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/tcs-breaches-100-billion-market-in-m-cap-first-indian-it-firm-to-do-so/articleshow/63882361.cms|title=TCS breaches $100 billion market in m-cap; first Indian IT firm to do so}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/tcs-market-cap-more-than-the-gdp-of-these-countries/articleshow/63894564.cms|title=TCS market-cap more than the GDP of these countries}}&lt;/ref&gt; ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ''ਫਾਰਚੂਨ ਗਲੋਬਲ 500'' ਦੀ ਸੂਚੀ 'ਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ 203 ਵੇਂ ਸਥਾਨ' ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://beta.fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=India | title=Fortune Global 500 list | work=CNN Money | accessdate=14 August 2013 | archive-date=21 ਅਗਸਤ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160821170013/http://beta.fortune.com/global500/list/filtered?hqcountry=India | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; 2016 ਤੱਕ ਪਲੈਟਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਚੋਟੀ ਦੇ 250 ਗਲੋਬਲ ਊਰਜਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਰਿਲਾਇੰਸ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ 147,755 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ ੲਿਸਦੀ 108 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਅਾਂ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;financial1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/industry/reliance-industries-agm-full-text-of-mukesh-ambani-speech-here-is-what-he-said-on-jio/773105/|title= Reliance Industries AGM full text|accessdate= 21 July 2017}}&lt;/ref&gt; ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁਲ ਆਮਦਨ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 5% ਰਿਲੇਸ਼ਨ ਕਸਟਮਜ਼ ਅਤੇ ਐਕਸਾਈਜ਼ ਡਿਊਟੀ ੲਿਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮਦਨ ਟੈਕਸ ਦਾਤਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;financial1&quot;/&gt;

==ਹਵਾਲੇ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਿਲਾਇੰਸ ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਮੂਹਿਕ ਕੰਪਨੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਫਟੀ 50]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੀਐਸਈ ਸੈਂਸੈਕਸ]]</text>
      <sha1>fi5eopuokagbewyoozdmswkpdhffvmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Pataliputra!</title>
    <ns>3</ns>
    <id>111497</id>
    <revision>
      <id>839520</id>
      <parentid>445385</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T11:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mys 721tx</username>
        <id>1980</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Mys 721tx ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:पाटलिपुत्र]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Pataliputra!]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/पाटलिपुत्र|पाटलिपुत्र]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Pataliputra!|Pataliputra!]]&quot;</comment>
      <origin>445385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="2ygy0xnh57phuq1hb6prt98qvodmqa3" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=पाटलिपुत्र}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 20:48, 2 ਅਕਤੂਬਰ 2018 (UTC)</text>
      <sha1>2ygy0xnh57phuq1hb6prt98qvodmqa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਕੈਥਰੀਨ, ਡੀਚੈਸਸ ਆਫ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114711</id>
    <revision>
      <id>839484</id>
      <parentid>839238</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T22:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26507" sha1="c12rc3bo085ngxwt1xunah1kjzb957s" xml:space="preserve">{{Infobox royalty	
| name = ਕੈਥਰੀਨ
| title = ਡੀਚੈਸਸ ਆਫ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ([[#Titles, styles, honours and arms|more]])&lt;!--full titles not needed here--&gt;	
| image = Catherine Elizabeth Middleton (colorized).jpg&lt;!-- DO NOT CHANGE the picture without prior consensus --&gt;
| caption = 2014 ਵਿੱਚ ਡੀਚੈਸਸ 
| birth_name = ਕੈਥਰੀਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਮਿਡਲਟਨ
| birth_date = {{Birth date and age|1982|1|9|df=y}}
| birth_place = ਸ਼ਾਹੀ ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਹਸਪਤਾਲ, ਰੀਡਿੰਗ ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲਡ
| spouse = {{marriage|ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ, ਡਿਊਕ ਆਫ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ&lt;br /&gt;|29 April 2011}}
| issue = {{plainlist|
* ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਰਜ
* ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸਸ ਸ਼ਾਰਲਟ
* ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸਸ ਲੂਈਸ
}}
| house = ਵਿੰਡਸਰ (by marriage)&lt;!--See [[Talk:House of Windsor#SHSG Part।I]]--&gt;
| father = ਮਾਇਕਲ ਮਿਡਲਟਨ
| mother = ਕਰੋਲ ਗੋਲਡਸਮਿਥ
| signature =
}}

'''ਕੈਥਰੀਨ, ਡੀਚੈਸਸ ਆਫ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ''' (ਜਨਮ: '''ਕੈਥਰੀਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਮਿਡਲਟਨ''' 9 ਜਨਵਰੀ 1982&lt;ref&gt;{{cite book|title=Current Biography Yearbook 2011|url=https://archive.org/details/currentbiography0000unse_z0h6|year=2011|publisher=H.W. Wilson|location=Ipswich, MA|isbn=978-0-8242-1121-9|pages=[https://archive.org/details/currentbiography0000unse_z0h6/page/116 116]–118|chapter=Catherine, Duchess of Cambridge}}&lt;/ref&gt;), ਬਰਤਾਨਵੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ, ਡਿਊਕ ਆਫ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ, [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਅਤੇ 15 ਹੋਰ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਰੀਮਜ਼ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਸੰਭਾਵਤ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰਾਣੀ ਕੰਸੋਰਟ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Queen Kate? Her Royal Highness?।n search of Kate Middleton's New Title |url=http://newsfeed.time.com/2010/11/16/queen-kate-her-royal-highness-in-search-of-kate-middletons-new-title/ |work=Time |date=16 November 2010 |accessdate=14 May 2011 |archive-date=26 ਨਵੰਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126063440/http://newsfeed.time.com/2010/11/16/queen-kate-her-royal-highness-in-search-of-kate-middletons-new-title/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਕੈਥਰੀਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਨਿਊਬਰੀ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਚੈਪਲ ਰੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/royal-wedding/8435034/Royal-wedding-Kate-Middletons-home-village-of-Bucklebury-prepares-for-big-day.html|title=Royal wedding: Kate Middleton's home village of Bucklebury prepares for big day|date=12 अप्रैल 2011|work=द टैलीग्राफ|access-date=23 जुलाई 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਸੈਂਟ ਐਂਡ੍ਰਿਊਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਤੋਂ [[ਕਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 2001 ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਨਵੰਬਰ 2010 ਨੂੰ ਹੈ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ [[ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ]] ਵਿਖੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਡੁਇਕ ਅਤੇ ਡੀਚੈਸਸ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਰਜ, ਪ੍ਰਿੰਸਸ ਚਾਰਲਟ ਅਤੇ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲੂਇਸ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤੀਜੇ, ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/royal-baby-duchess-of-cambridge-goes-into-labour-8725599.html|accessdate=22 July 2013|newspaper=The।ndependent|date=22 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bbc.co.uk/news/uk-23413653 | title=Royal baby: Kate gives birth to boy | work=BBC News | date=22 July 2013 | accessdate=22 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;name=BBC2May&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-32562117|title=Royal baby: Duchess of Cambridge gives birth to daughter|work=BBC News|date=2 May 2015|accessdate=2 May 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2015/may/03/duchess-of-cambridge-gives-birth-to-baby-girl|title=Duchess of Cambridge gives birth to baby girl|author=Caroline Davies|work=the Guardian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;3royalbaby&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-43864933| title=Royal baby: Duchess of Cambridge gives birth to boy| date=23 April 2018| website=bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;

ਕੈਥਰੀਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੈਸ਼ਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ' ਤੇ ''&quot;ਕੇਟ ਮਿਡਲਟਨ ਪ੍ਰਭਾਵ&quot;'' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: &quot;ਕੇਟ ਮਿਡਲਟਨ ਪ੍ਰਭਾਵ&quot;) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;ThomasWood2012&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2012/mar/30/kate-duchess-of-cambridge-fashion-lk-bennett|title=How the 'Duchess of Cambridge effect' is helping British fashion in US|last=थोमस-बेली|first=कार्लिन|date=30 मार्च 2012|work=द गार्डियन|access-date=23 जुलाई 2013|last2=ज़ोई वुड}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 2012 ਵਿੱਚ [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ ਰਸਾਲੇ]] ਦੁਨੀਆ ਦੇ 100 ਸਭ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੋਕ ਦੇ ਇੱਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111952,00.html|title=TIME 100: The List, Catherine, Duchess of Cambridge, and Pippa Middleton|last=मेयर, कैथरीन|date=18 अप्रैल 2012|website=टाइम|access-date=23 जुलाई 2013|archive-date=2013-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724005615/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2111975_2111976_2111952,00.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

3 ਦਸੰਬਰ 2012 ਦੇ ਦਿਨ St ਯਾਕੂਬ ਦੇ ਪੈਲੇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਰਨਵਾਲ ਇੱਕ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। 22 ਜੁਲਾਈ 2013 ਕੋਰਨਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਡਿਲੀਵਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ' ਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 16:24 [[ब्रिटिश ग्रीष्मकालीन समय|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗਰਮੀ ਵਾਰ]] 'ਤੇ 8 ਗੁਣਾ 6 ਨਰਦ (3.80 ਕਿਲੋ) ਭਾਰ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ.&lt;ref name=&quot;Saul&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/royal-baby-duchess-of-cambridge-goes-into-labour-8725599.html|title=Royal baby: Duchess of Cambridge goes into labour|last=Saul|first=Heather|date=22 जुलाई 2013|work=द इंडिपेंडेंट|access-date=23 जुलाई 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC22July&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-23413653|title=Royal baby: Kate gives birth to boy|date=22 जुलाई 2013|publisher=[[बीबीसी]]|access-date=23 जुलाई 2013}}&lt;/ref&gt;

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਕੈਥਰੀਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਮਿਡਲਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ 1982 ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Warde|first1=Alan|title=Cultural Consumption, Classification and Power|url=https://books.google.com/books?id=CT-PAQAAQBAJ&amp;pg=PA9&amp;lpg=PA9&amp;dq=kate+middleton+upper+middle+class#v=onepage&amp;q=kate%20middleton%20upper%20middle%20class|publisher=Routledge|page=9|accessdate=1 May 2014|quote=...Kate Middleton is privately educated (courtesy of paternal family trust funds established decades ago)...and ...is from a wealthy upper-middle-class family...|isbn=9781317982227|date=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Simon and Schuster, 24 May 2011&quot;&gt;{{cite book|last1=Smith|first1=Sean|title=Kate – A Biography of Kate Middleton|url=https://books.google.com/books?id=QwIXG7EbQ5cC&amp;pg=PT19&amp;lpg=PT19&amp;dq=kate+middleton+upper-middle-class#v=onepage&amp;q=kate%20middleton%20upper-middle-class|publisher=Simon and Schuster|accessdate=1 May 2016|quote=...family trusts were set up over 100 years ago...&quot;(Middleton's) family were upper-middle-class observed a family friend&quot;...|isbn=9781451661569|date=2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Independent 20 Mar 2011&quot;&gt;{{cite news|title=Class exclusive: Seven in 10 of us belong to Middle Britain|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/class-exclusive-seven-in-10-of-us-belong-to-middle-britain-2247052.html |work=[[The Independent]] |location=UK |date=20 March 2011 |accessdate=1 May 2016|quote=The next poshest, Kate Middleton, is regarded as upper middle class...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Price|first1=Joann. F.|title=Prince William: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=W9BX5m8zdEoC&amp;pg=PA130&amp;dq=prince+william+kate+upper+middle+class#v=onepage&amp;q=prince%20william%20kate%20upper%20middle%20class|publisher=ABC-CLIO|isbn=9780313392863|date=2011|page=130|accessdate=2 May 2016|quote=.... She (Kate Middleton) is a woman from an upper-middle-class family...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title='Middle-class' Duchess of Cambridge's relative wore crown and attended George V's coronation|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/kate-middleton/10307469/Middle-class-Duchess-of-Cambridges-relative-wore-crown-and-attended-George-Vs-coronation.html|publisher=The Telegraph|accessdate=26 April 2016|quote=&quot;To my mind it's just silly to describe Kate as middle-class&quot;, (says Reed)|date=13 September 2013|last1=Rayner|first1=Gordon}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 20 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਬ੍ਰੈਡਫੀਲਡ, ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿਖੇ ਬਪਤਿਸਮਾ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;royal&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.royal.uk/the-duchess-of-cambridge |title = The Duchess of Cambridge|publisher=Royal Household|accessdate =2 May 2011}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Jobson|2010|p=32}}&lt;ref&gt;{{cite news|url = http://newsfeed.time.com/2011/04/14/kate-middletons-secret-confirmation-how-religious-is-the-future-princess/|title = Kate Middleton's Secret Confirmation: How Religious Is the Future Princess?|first1 = William Lee|last1 = Adams|date = 14 April 2011|journal = [[Time (magazine)|Time]]|accessdate = 20 February 2013|archive-date = 22 ਅਗਸਤ 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120822202917/http://newsfeed.time.com/2011/04/14/kate-middletons-secret-confirmation-how-religious-is-the-future-princess/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਮਾਈਕਲ ਮਿਡਲਟਨ (ਅ. 1949), ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੈਰੋਲ (ਨੀ ਗੋਲਡਸਮਿਥ; ਬ. 1955) ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਫਲਾਈਟ ਡਿਸਪੈਸਰ ਅਤੇ ਫਲਾਈਟ ਅਟੈਂਡੈਂਟ, ਜਿਸ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਪੀਸਜ਼ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਮੇਲ ਆਰਡਰ ਕੰਪਨੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 30 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਵੇਚਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੁਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 100 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਟਰੱਸਟ ਫੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਤੀ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਪਿੱਪਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜੇਮਜ਼ ਹੈ।

ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਮਈ 1984 ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ 1986 ਤੱਕ ਜਰਮਨ ਦੇ ਅੱਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਅਰਵੇਜ਼ (ਬੀ.ਏ.) ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਿਡਲਟਨ ਇੱਕ ਇੰਗਲਿਸ਼-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਰਸਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1986 ਵਿੱਚ ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਬਰਕਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਪੈਨਬੋਰਨ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਵਿਖੇ ਪਾਰਟ-ਵੀਕਲੀ ਬਾਰਡਿੰਗ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਡਾਉਨ ਹਾਊਸ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਾਰਲਬਰੋ ਕਾਲਜ, ਵਿਲਟਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿ-ਵਿਦਿਅਕ ਸੁਤੰਤਰ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ,ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਰਡਰ ਸੀ ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਫੌਟ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਸੈਂਟ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਗੈਪ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਚਿੱਲੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

ਨਵੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ, ਮਿਡਲਟਨ ਨੇ ਕਪੜੇ ਦੀ ਚੇਨ ਜੀਜ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਖਰੀਦਦਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, [40] ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2007 ਤੱਕ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਟਾਲਾਗ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ 2011 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਿਡਲਟਨ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਚੇਲਸੀ 'ਚ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ £ 1-1.4 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ। 2018 ਵਿੱਚ, ਕੈਥਰੀਨ ਦੀ ਕੁਲ ਕੀਮਤ 5–7.3 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹਨ।

==ਪਿਆਰ-ਸੰਬੰਧ==
[[File:Kate Middleton at the Garter Procession 2008.jpg|thumb|right|Middleton at [[Windsor Castle]] in 2008]]
2001 ਵਿੱਚ, ਮਿਡਲਟਨ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਂਟ ਸਾਲਵੇਟਰ ਹਾਲ ਵਿਖੇ ਸੈਂਟ ਐਂਡਰਿਇਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਰੈਜੀਦਡੈਂਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite news | first1=Auslan | last1=Cramb | url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/8347946/Prince-William-and-Kate-Middleton-return-to-St-Andrews-University-for-anniversary-celebrations.html | title=Prince William and Kate Middleton return to St Andrews University for anniversary celebrations | work=The Daily Telegraph | date=25 February 2011 | accessdate=9 August 2015 | quote=In their first year, they lived a few doors apart at St Salvator's hall...}}&lt;/ref&gt; ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ 2002 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਚੈਰਿਟੀ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੋਅ 'ਚ ਵਿਲੀਅਮ ਡਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੇਸ ਡਰੈਸ ਪਹਿਨੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/kate-middleton/8377828/Kate-Middletons-transparent-dress-sparks-global-interest-at-auction.html|title=Kate Middleton's transparent dress sparks global interest at auction|publisher=The Telegraph|date=12 March 2011|accessdate=20 June 2018}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 2003 ਵਿੱਚ ਡੇਟਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Peskoe|first1=Ashley|title=The Start of Prince William and Kate Middleton's Love Story|url=http://abcnews.go.com/International/Royal_Wedding/kate-middleton-prince-williams-romance-st-andrews/story?id=13356247|accessdate=28 October 2015|work=ABC News|date=12 April 2011}}&lt;/ref&gt; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮਿਡਲਟਨ ਨੇ ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫਲੈਟ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/royal-wedding/8139020/Royal-wedding-schoolgirl-dream-comes-true-for-Kate-Middleton-the-princess-in-waiting.html|title=Royal wedding: schoolgirl dream comes true for Kate Middleton, the 'princess in waiting'|publisher=The Telegraph|first=Gordon|last=Rayner|date=17 November 2010|accessdate=20 June 2018}}&lt;/ref&gt; ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ, ਮਿਡਲਟਨ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਪਬਲੀਸਿਟੀ ਲਈ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ex-royal aide condemns paparazzi|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/6245061.stm|accessdate=28 October 2015|work=BBC News|date=9 January 2007}}&lt;/ref&gt;

ਮਿਡਲਟਨ ਨੇ 15 ਦਸੰਬਰ 2006 ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਸੈਂਡਹਰਸਟ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਦੀ ਪਾਸਿੰਗ ਆਉਟ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite news|title=William graduates from Sandhurst|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk/6181761.stm|accessdate=28 October 2015|work=BBC News|date=15 December 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Royal wedding: The Kate Middleton story|url=https://www.bbc.com/news/uk-11767308|accessdate=28 October 2015|work=BBC News|date=16 November 2010}}&lt;/ref&gt; ਜਨਵਰੀ 2007 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ 25ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼, ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਮਿਡਲਟਨ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਦੋ ਅਖਬਾਰ ਸਮੂਹ, ਨਿਊਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਜੋ ਟਾਈਮਜ਼ ਅਤੇ ਦਿ ਸਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਾਰਡੀਅਨ ਮੀਡੀਆ ਸਮੂਹ, ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੇਪਰੈਜ਼ੀ ਫੋਟੋਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.people.com/people/article/0,,20008646,00.html | title=Kate Middleton Seeks Privacy from Paparazzi | accessdate=14 April 2007 | author1=Rubin, Courtney | author2=Nudd, Tim | work=People | date=16 January 2007 | archive-date=9 ਮਈ 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070509193450/http://www.people.com/people/article/0,,20008646,00.html | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

ਅਪ੍ਰੈਲ 2007 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਮਿਡਲਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋੜੇ ਨੇ ਜ਼ਰਮੈਟ ਦੇ ਸਵਿਸ ਰਿਜੋਰਟ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6554841.stm | title=Prince William splits from Kate | work=BBC News | date=14 April 2007 | accessdate=7 May 2010}}&lt;/ref&gt; ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਾਰਨ ਕਿਆਸ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਗਿਆਤ ਸਰੋਤਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਮਿਡਲਟਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜੁਲਾਈ 2007 ਵਿੱਚ ਵੇਂਬਲੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਡਾਇਨਾ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਕਈਂਂ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਖਬਾਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ &quot;ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੋੜ ਲਿਆ&quot;।&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7030599.stm | title='Paparazzi chase' concerns prince | work=BBC News | date=5 October 2007 | accessdate=7 May 2010}}&lt;/ref&gt;

17 ਮਈ 2008 ਨੂੰ, ਮਿਡਲਟਨ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਦੇ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਪੀਟਰ ਫਿਲਿਪਸ ਦੇ ਐਟਮਨ ਕੈਲੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Alderson|first1=Andrew|last2=Nikkah|first2=Roya|title=Royal wedding: Peter Phillips and Autumn Kelly tie the knot|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/1976931/Royal-wedding-Peter-Phillips-and-Autumn-Kelly-tie-the-knot.html|accessdate=28 October 2015|work=The Telegraph|date=17 May 2008}}&lt;/ref&gt; 19 ਜੁਲਾਈ 2008 ਨੂੰ, ਉਹ ਲੇਡੀ ਰੋਜ਼ ਵਿੰਡਸਰ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਗਿਲਮੈਨ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਮਾਨ ਸੀ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੇਬੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕ ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਐਚ.ਐਮ.ਐਸ ਆਇਰਨ ਡਿਊਕ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/2435912/Kate-Middleton-attends-another-royal-wedding.html |title=Kate Middleton attends another royal wedding |work=The Telegraph |first=Roya |last=Nikkah |date=19 July 2008 |accessdate=29 March 2011}}&lt;/ref&gt; 2010 ਵਿੱਚ, ਮਿਡਲਟਨ ਨੇ ਦੋ ਏਜੰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨੀਰਜ ਤੰਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੋਪਨੀਯਤਾ, ਰੁਪ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸਮਸ 2009 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਆਰੋਪ ਲਗਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Woods|first1=Richard|title=Kate Middleton set for £10,000 privacy victory|url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Society/article19932.ece|accessdate=28 October 2015|work=The Sunday Times|date=21 February 2010|archive-date=10 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110194133/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/Society/article19932.ece|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੁਆਫੀ, 5,000 ਡਾਲਰ ਹਰਜਾਨਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਖਰਚੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Singh|first1=Anita|title=Kate Middleton wins damages from paparazzi agency|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/7422676/Kate-Middleton-wins-damages-from-paparazzi-agency.html|accessdate=28 October 2015|work=The Telegraph|date=11 March 2010}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ब्रिटिश राजपरिवार|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਇਲਜ਼]]
* [[राजकुमार विलियम, कैम्ब्रिज के ड्यूक|ਪ੍ਰਿੰਸ ਵਿਲੀਅਮ, ਡਿਊਕ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਦੇ]]
* [[कैम्ब्रिज के राजकुमार जॉर्ज|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਾਰਜ]]
* [[कैम्ब्रिज की राजकुमारी शार्लट|ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸ਼ਾਰ੍ਲਟ]]
* [[सेंट जेम्स पैलेस|, ਐਸਟੀ ਯਾਕੂਬ ਦੇ ਮਹਿਲ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1982]]</text>
      <sha1>c12rc3bo085ngxwt1xunah1kjzb957s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਧੂਰਿਮਾ ਤੁਲੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123983</id>
    <revision>
      <id>839496</id>
      <parentid>729744</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T04:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24133" sha1="j4zax56boylexx0gm1ovey7thz1n9no" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name        = ਮਧੂਰਿਮਾ ਤੁਲੀ
| image       = Madhurima Tuli2 (cropped).jpg
| alt         = 
| caption     = ਮਧੂਰਿਮਾ ਤੁਲੀ
| birth_name  = 
| birth_date  = 
| birth_place = [[ਉੜੀਸਾ]], [[ਭਾਰਤ]]
| yearsactive = 
| height      = 
| home_town   = [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], ਭਾਰਤ
| death_place = 
| nationality = ਭਾਰਤੀ
| other_names = 
| occupation  = ਅਦਾਕਾਰਾ, ਮਾਡਲ
| known_for   = ''[[ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ (2017 ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)]]'', ''[[ਕ਼ਿਆਮਤ ਕੀ ਰਾਤ]]''
}}
'''ਮਧੁਰਿਮਾ ਤੁਲੀ''' [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/rising-star-madhurima-tuli-is-on-the-roll/1044199/0|title=She has been selected for role of heroine in Hindi film Baby opposite Akshay Kumar who is one of the biggest star of Bollywood. Madhurima Tuli is on the roll|last=Khan, Asad|date=15 December 2012|access-date=3 November 2013}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-15/news-interviews/30159771_1_film-industry-hollywood-film-bollywood|title=Anik Singal a US citizen is all set to shoot in India|last=Dasgupta, Piyali|date=15 September 2011|access-date=3 November 2013|archive-date=4 ਨਵੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104061959/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-15/news-interviews/30159771_1_film-industry-hollywood-film-bollywood|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਸੀਰੀਅਲ ''ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ'' ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ]] ਉੱਤੇ ਸੀਰੀਅਲ ''ਕੁਮਕੁਮ ਭਾਗਿਆ'' ਵਿੱਚ ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਨਿਭਾਅ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/kumkum-bhagya-madhurima-tuli-bikini-tanu-bali-lifetv/1/858746.html|title=Kumkum Bhagya actress Madhurima Tuli raises the temperature with her bikini pic|date=16 January 2017|work=India Today}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] 'ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ/ ਥ੍ਰਿਲਰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਕਿਆਮਤ ਕੀ ਰਾਤ'' ਵਿਚ ਸੰਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਡਾਂਸ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਨੱਚ ਬੱਲੀਏ 9'' ਦੀ ਦੂਜੀ ਉਪ ਜੇਤੂ ਰਹੀ। ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿਚ ਉਹ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ''ਬਿੱਗ ਬੌਸ'' ਦੇ 13 ਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ।

==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ==
ਤੁਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉੜੀਸਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਿਸ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/madhurima-tuli-miss-uttarakhand-jhansi-ki-rani/1/304794.html |title=Madhurima Tuli takes a leap, goes to big screen : Glossary |newspaper=India Today |date=31 August 2013 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਟਾਟਾ ਸਟੀਲ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਯਾਤਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਨ.ਜੀ.ਓ. ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-madhurima-tuli-on-kaalo/20101217.htm |title=Meet the pretty face of horror! |publisher=Rediff.com |date=17 December 2010 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;

==ਕੈਰੀਅਰ==
ਤੁਲੀ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਫ਼ਿਲਮ ਸਠਥਾ (2004) ਵਿੱਚ ਸਾਈ ਕਿਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gomolo.com/saththaa-movie/19051 |title=Saththaa (2004) - Movie Review, Story, Trailers, Videos, Photos, Wallpapers, Songs, Trivia, Movie Tickets |publisher=Gomolo.com |date= |accessdate=15 November 2013 |archive-date=2 ਜਨਵਰੀ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191832/http://www.gomolo.com/saththaa-movie/19051 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨਮਿਤ ਕਪੂਰ ਐਕਟਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਗੋਦਰੇਜ, ਫਿਆਮਾ ਡੀ ਵਿਲਜ਼ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

2008 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਮਮ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.idlebrain.com/news/functions/audio-homam.html |title=Homam music launch - Telugu cinema - Jagapati Babu, JD Chakravarthy, Mamata Mohandas &amp; Madhurima |publisher=Idlebrain.com |date=3 August 2008 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Date : 27 August 2008 22:00:00 GMT |url=http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=9509&amp;cat=1&amp;scat=12 |title='Homam' Review: Something New That Appeals A Few |publisher=Greatandhra.com |date=27 August 2008 |accessdate=15 November 2013 |archive-date=2 ਜਨਵਰੀ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191058/http://www.greatandhra.com/viewnews.php?id=9509&amp;cat=1&amp;scat=12 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/telugu/reviews/2008/homam-film-review-290808.html |title=Homam - Review - Oneindia Entertainment |publisher=Entertainment.oneindia.in |date=29 August 2008 |accessdate=15 November 2013 |archive-date=2 ਜਨਵਰੀ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102200219/http://entertainment.oneindia.in/telugu/reviews/2008/homam-film-review-290808.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;, ਜੇਡੀ ਚਕਰਵਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅਤੇ ਰਚਿਤ ਇੱਕ ਥ੍ਰਿਲਰ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://saiandshujathtalkcinema.wordpress.com/2008/09/05/homam/ |title=Homam &amp;#124; Sai and Shujath talk Cinema |publisher=Saiandshujathtalkcinema.wordpress.com |date= 5 September 2008|accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ 2006 ਦੀ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਡਿਪਾਰਟਿਡ&quot; ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਮਾਰਟਿਨ ਸਕੋਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਲੜਕੀ ਸਤਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.totaltollywood.com/interviews/Interview-with-JD-on-Homam_2494.html|title=Interview with JD on Homam|date=27 August 2008|publisher=Totaltollywood.com|accessdate=14 November 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080908115152/http://www.totaltollywood.com/interviews/Interview-with-JD-on-Homam_2494.html|archivedate=8 September 2008|df=}}&lt;/ref&gt;

ਟਾਸ (2009) ਨਾਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੈਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ&lt;ref&gt;{{cite web|author=iBaburao |url=http://www.ibaburao.com/movie/toss-2009-hindi-movie-5MT9jLb |title=Toss 2009 Hindi Movie |publisher=Ibaburao.com |date= |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Aakash |url=http://www.gomolo.com/toss-movie/21612 |title=Toss (2009) - Movie Review, Story, Trailers, Videos, Photos, Wallpapers, Songs, Trivia, Movie Tickets |publisher=Gomolo.com |date=28 August 2009 |accessdate=15 November 2013 |archive-date=17 ਮਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517154638/http://www.gomolo.com/toss-movie/21612 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; , ਅਤੇ ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ &quot;ਸ਼੍ਰੀ&quot; (2008-2009) ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਲੀ ਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੇ ਟੀ.ਵੀ  ਸੀਰੀਅਲ &quot;ਰੰਗ ਬਦਲਤੀ ਓਡਨੀ&quot; (2010-2011) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਮਾਡਲ ਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metromasti.com/tv/news/Madhurima-Tuli-enters-in-Rang-Badalti-Odhani-on-Star-One/9723 |title=Madhurima Tuli enters in Rang Badalti Odhani on Star One &amp;#124; News |publisher=Metromasti.com |date=20 June 2011 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;


ਤੁਲੀ &quot;ਕਾਲੋ&quot; (2010) ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਰੁਕਮਿਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਪ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ 6ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਹੈਲੋਵੀਨ ਹੌਰਰ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rediff.com/movies/report/wilson-louis-on-kaalo/20101214.htm |title=Awards are really not new to me |publisher=Rediff.com |date=14 December 2010 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.horror-movies.ca/horror_19482.html |title='Kaalo' India's First Daytime Creature Feature |publisher=Horror-movies.ca |date=17 December 2010 |accessdate=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518000248/http://www.horror-movies.ca/horror_19482.html |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਦੀਨੋ ਮੋਰੀਆ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਜੋ ਆਪਕਾ ਕਲਰਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਨਾਰਾਇਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਗਰੇਟ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾ (2012) ਵਿੱਚ ਤੁਲੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theshadow.in/newsdet.aspx?q=74061 |title='Madhuri is a complete actor': Madhurima Tuli - Daily The Shadow Newspaper Jammu Kashmir |publisher=Theshadow.in |date=16 December 2012 |accessdate=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517233810/http://www.theshadow.in/newsdet.aspx?q=74061 |archive-date=17 May 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Hyderabad Deccan News |url=http://www.newswala.com/Entertainment-News/Movie-Review-Cigarette-Ki-Tarah-25383.html |title=Movie Review - Cigarette Ki Tarah |publisher=Newswala.com |date= |accessdate=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518002337/http://www.newswala.com/Entertainment-News/Movie-Review-Cigarette-Ki-Tarah-25383.html |archive-date=18 May 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਅਨਿਕ ਸਿੰਗਲ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਲਥਲ ਕਮਿਸ਼ਨ&quot; (2012) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਤਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://www.imdb.com/title/tt2319919/ |title = Lethal Commission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nme.com/movies/trailers/id/mQwZSQl65cQ/search/movie |title=Lethal Commission (full movie official) - Free Movie Videos, Movie Trailers, Film Trailers, Interviews and Gossip |publisher=Nme.Com |date= |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;

ਉਸ ਨੇ ਕੇ. ਸਿਵਾਸੁਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਮਾਰੀਚਾ&quot; (2012) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.supergoodmovies.com/33212/sandalwood/vivek-in-kannada-and-tamil-maaricha-news-details |title=Vivek in Kannada And Tamil 'Maaricha' |publisher=Supergoodmovies.com |date=26 November 2011 |accessdate=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014160159/http://www.supergoodmovies.com/33212/sandalwood/vivek-in-kannada-and-tamil-maaricha-news-details |archive-date=14 October 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਥੁਨ ਤੇਜਸਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://newindianexpress.com/entertainment/kannada/article249916.ece | title=Maaricha: A thriller on honeymoon | author=Y Maheswara Reddy | newspaper=[[Indian Express]] | date=29 November 2011 | accessdate=10 November 2013 | archive-date=10 ਨਵੰਬਰ 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131110071013/http://newindianexpress.com/entertainment/kannada/article249916.ece | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਤੁਲੀ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਥ੍ਰਿਲਰ 3 ਡੀ ਫਿਲਮ &quot;ਚਿਤਾਵਨੀ: (2013) ਵਿੱਚ ਗੁੰਜਨ ਦੱਤਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.koimoi.com/reviews/warning-3d-review/ |title=Warning 3D Movie Review |publisher=Koimoi.com |date=27 September 2013 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Anuj Kumar |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-miscellaneous/tp-others/a-film-thats-all-at-sea/article5180990.ece |title=A film that's all at sea |newspaper=The Hindu |date=29 September 2013 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://starblockbuster.com/warning-danger-ahead |title=Warning : Danger ahead! |publisher=Starblockbuster |date=28 September 2013 |accessdate=15 November 2013}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਹੇਮੰਤ ਹੇਗੜੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਘਈ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਨਿੰਬੇ ਹੁਲੀ&quot; ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਹੇਗੜੇ ਨੇ ਤੁਲਸੀ, ਕੋਮਲ ਝਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਦਿਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-29/news-interviews/36615255_1_nimbe-huli-muktha-arts-komal-jha | title=Nimbe Huli audio launched | author=Sharanya CR | newspaper=[[The Times of India]] | date=29 January 2013 | accessdate=10 November 2013 | archive-date=10 ਨਵੰਬਰ 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131110071956/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-29/news-interviews/36615255_1_nimbe-huli-muktha-arts-komal-jha | dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ 2015 ਦੀ ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮ &quot;ਬੇਬੀ&quot; (2015 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ) ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web | title = Madhurima Tuli to play Akshay Kumar's wife in Baby | last = Bhattacharya | first = Roshmila | work = The Times of India | date = 8 September 2014 | accessdate = 30 July 2016 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Madhurima-Tuli-to-play-Akshay-Kumars-wife-in-Baby/articleshow/42002313.cms}}&lt;/ref&gt; ਤੁਲੀ ਨੇ ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ ਦੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਆਈ ਕੈਨ ਡੂ ਡੈਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਮਕੁਮ ਭਾਗਿਆ ਵਿੱਚ ਤਨੂ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਲਰਸ ਦੀ ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-madhurima-tuli-is-ekta-kapoor-s-chandrakanta-2378077|title=Madhurima Tuli is Ekta Kapoor's Chandrakanta. |date=2 April 2017|publisher=DNA India |access-date=29 July 2017|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ==
ਤੁਲੀ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਦਿੱਤਿਆ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਅ ਚੰਦਰਕਾਂਤ ਦੇ ਸੈੱਟਾਂ 'ਤੇ 2017 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite news |title=Vishal Aditya Singh-Madhurima Tuli are DATING and it's CONFIRMED |url=https://news.abplive.com/entertainment/television/vishal-aditya-singh-madhurima-tuli-are-dating-and-its-confirmed-863150 |accessdate=7 February 2020 |work=news.abplive.com |date=29 March 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਉਹ 2018 ਵਿੱਚ ਡੇਟਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਡਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news |title='Chandrakanta' co-actors Madhurima Tuli and Vishal Aditya Singh BREAK UP! |url=https://news.abplive.com/entertainment/television/chandrakanta-co-actors-madhurima-tuli-and-vishal-aditya-singh-break-up-794072 |accessdate=7 February 2020 |work=news.abplive.com |date=3 October 2018 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nach Baliye 9: Vishal Aditya Singh gets into fight with Madhurima Tuli, walks off stage after forgetting steps |url=https://www.hindustantimes.com/tv/nach-baliye-9-vishal-aditya-singh-walks-off-stage-gets-reprimanded-by-ahmed-khan-returns-to-apologise-to-madhurima-tuli/story-HRcuu6he0gDt1UQhjknReP.html |accessdate=7 February 2020 |work=Hindustan Times |date=25 September 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ==
===ਫ਼ਿਲਮ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ਸਾਲ !! ਸਿਰਲੇਖ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਮਾਧਿਅਮ !! ਭਾਸ਼ਾ
|-
| 2008 || ''[[ਹੋਮਮ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਹੋਮਮ]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tollywood.allindiansite.com/homam.html |title=Homam - It's All About the Telugu Movie Review |publisher=Tollywood.AllIndianSite.com |date=28 August 2008 |accessdate=15 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209084432/http://tollywood.allindiansite.com/homam.html |archive-date=9 February 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || ਸਤਿਆ || ਫ਼ਿਲਮ || ਤੇਲਗੂ
|-
| 2008 || ''[[ਏਲਮ ਅਵਾਨ ਸੇਯਲ]]'' || ਮਧੁਰਿਮਾ || ਫ਼ਿਲਮ || ਤਾਮਿਲ
|-
| 2009 || ''[[ਟਾਸ (2009 ਫ਼ਿਲਮ)|ਟਾਸ ]]'' || ਸ਼ੈਰੀ || ਫ਼ਿਲਮ || ਹਿੰਦੀ
|-
| 2010 || ''[[ਕਾਲੋ]]''{{efn|name=ਤੁਲੀ}} || ਰੁਕਮਿਨੀ || ਫ਼ਿਲਮ || ਹਿੰਦੀ
|-
| 2012 || ''ਲੇਥਲ ਕਮਿਸ਼ਨ'' || ਨਤਾਸ਼ਾ || ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ || ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ
|-
| 2012 || ''[[ਸਿਗਰੇਟ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ]]''{{efn|name=ਤੁਲੀ}} || ਜੈਸਿਕਾ || ਫ਼ਿਲਮ || ਹਿੰਦੀ
|-
| 2013 || ''[[ਵਾਰਨਿੰਗ (2013 ਫ਼ਿਲਮ)|ਵਾਰਨਿੰਗ]]'' || ਗੁੰਜਨ || ਫ਼ਿਲਮ || ਹਿੰਦੀ
|-
| 2014 || ''ਨਿੰਬੇ ਹੂਲੀ'' || ਜਾਨਕੀ || ਫ਼ਿਲਮ || ਕੰਨੜ
|-
| 2015 || ''[[ਬੇਬੀ (2015 ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ)|ਬੇਬੀ]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/moviemicro/cast/id/506895/Baby |title= Baby Movie at bollywoodhungama }}&lt;/ref&gt; || ਅੰਜਲੀ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ || ਫ਼ਿਲਮ || ਹਿੰਦੀ
|-
| 2015 || ''[[ਹਮਾਰੀ ਅਧੂਰੀ ਕਹਾਨੀ]]'' || ਅਵਨੀ || ਫ਼ਿਲਮ || ਹਿੰਦੀ
|-
| 2017 || ''[[ਨਾਮ ਸ਼ਬਾਨਾ]]'' || ਅੰਜਲੀ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ || ਫ਼ਿਲਮ || ਹਿੰਦੀ
|}

===ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ਸਾਲ !! ਸਿਰਲੇਖ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਭਾਸ਼ਾ !! ਚੈਨਲ
|-
| 2008 || ''[[ਸ਼੍ਰੀ (ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਸ਼੍ਰੀ]]'' || ਬਿੰਦੀਆ || rowspan=&quot;11&quot; | ਹਿੰਦੀ || [[ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ]]
|-
| 2009 || ''[[ਪਰਿਚੈ (ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਪਰਿਚੈ ]]'' || ਰੀਚਾ ਠਕਰਾਲ ||[[ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ]]
|-
| 2010 || ''[[ਰੰਗ ਬਦਲਤੀ ਓਡਨੀ]]'' || ਖੁਸ਼ੀ ||[[ਸਟਾਰ ਵਨ]]
|-
| 2014 || ''[[ਕੁਮਕੁਮ ਭਾਗਿਆ]]'' || ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ (ਤਨੁ) ਮਹਿਤਾ || [[ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ]]
|-
| 2015 || ''[[ਦਫ਼ਾ 420]]'' || ਸਾਹੇਬ ||[[ਲਾਈਫ ਓ.ਕੇ]]
|-
| 2016 || ''[[24 (ਭਾਰਤੀ ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼ ਸੀਜ਼ਨ 2)]]'' || ਦੇਵਯਾਨੀ|| rowspan=&quot;3&quot; |[[ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ]]
|-
| 2017 || ''[[ਸਵਿੱਤਰੀ ਦੇਵੀ ਕਾਲਜ ਐਂਡ ਹਾਸਪਿਟਲ]]'' || ਨੈਨਾ
|-
|2017–2018 ||''[[ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ (2017 ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ— ਏਕ ਮਾਇਆਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਗਾਥਾ]]'' ||ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ
|-
|-
|2018 || ''26 ਜਨਵਰੀ'' || ਇੰਸੀਆ || ਉੱਲੂ ਓਰਿਜਨਲਸ
|-
|2018–2019 || ''[[ਕ਼ਿਆਮਤ ਕੀ ਰਾਤ]]'' ||ਸੰਜਨਾ|| [[ਸਟਾਰ ਪਲਸ]]
|-
|2020 || ''[[ਇਸ਼ਕ਼ ਮੇਂ ਮਰਜਾਵਾਂ 2]]'' ||ਟੀ.ਬੀ.ਏ.|| [[ਕਲਰਸ ਟੀ.ਵੀ]]
|}

===ਰਿਏਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! ਸਾਲ !! ਸਿਰਲੇਖ !! ਭੂਮਿਕਾ !! ਭਾਸ਼ਾ !! ਚੈਨਲ
|-
| 2015 || ''[[ਆਈ ਕੈਨ ਡੂ ਦੈਟ (ਭਾਰਤੀ ਟੀ.ਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|ਆਈ ਕੈਨ ਡੂ ਦੈਟ]]'' || ਖ਼ੁਦ || rowspan=&quot;3&quot; | ਹਿੰਦੀ || [[ਜ਼ੀ ਟੀ.ਵੀ]]
|-
|2019 || ''[[ਨੱਚ ਬਲੀਏ#ਸੀਜ਼ਨ 9|ਨੱਚ ਬਲੀਏ]]'' || ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ (ਦੁਜੈਲਾ ਸਥਾਨ) || [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]]
|-
|2019–2020 ||''[[ਬਿੱਗ ਬੌਸ (ਹਿੰਦੀ ਸੀਜ਼ਨ 13)|ਬਿੱਗ ਬੌਸ 13]]'' || ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ (112 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕੱਢੀ ਗਈ) || [[ਕਲਰਜ਼ ਟੀ.ਵੀ]]
|}

==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>j4zax56boylexx0gm1ovey7thz1n9no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133725</id>
    <revision>
      <id>839516</id>
      <parentid>789004</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7113" sha1="iskb8v92w351cq9k56pdq7zldta0xxz" xml:space="preserve">{{Cleanup infobox}}
{{Infobox television channel
| name          = Sikh Channel
| logo          = Sikh Channel logo.png
| logo_size     = 150px
| logo_caption  = Sikh Channel logo
| launch_date   = 13 April 2009
| owner         = Sikh Channel Community Interest Company Limited
| area          = International
| replaced      = [[Brit Hits]] (which is going to relaunch on 28 October 2025, when Sikh Channel will shut down)
| web           = [http://www.sikhchannel.tv www.sikhchannel.tv]
| sat_serv_1    = [[Sky UK|Sky]] &lt;small&gt;(UK and Ireland)&lt;/small&gt;
| sat_chan_1    = Channel 768
| sat_serv_2    = [[Astra 2G]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;([[Astra 28.2°E|28.2°E]])&lt;/small&gt;
| sat_chan_2    = 11.082 H 22000 5/6
| iptv_serv_1   = [[Bell Fibe TV]] &lt;small&gt;(Canada)&lt;/small&gt;
| iptv_chan_1   =
| iptv_serv_2   = [[VMedia]] &lt;small&gt;(Canada)&lt;/small&gt;
| iptv_chan_2   = 676 (SD)
| online_serv_1 = Sikhchannel.tv
| online_chan_1 = [http://www.sikhchannel.tv/media/LiveStreaming.swf Watch live]
}}
 
'''ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ''' ਇਕ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ-]] ਅਧਾਰਿਤ, ਫ੍ਰੀ-ਟੂ-ਏਅਰ, [[ਸਿੱਖੀ]] -ਅਧਾਰਿਤ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਪੂਰੇ [[ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਇੰਟਰਨੈੱਟ|ਇੰਟਰਨੈਟ]] ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ ਨੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਈਟ ਹਿੱਟਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਕਾਈ ਚੈਨਲ 840 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2009/04/brit_hits_tv_ma.php|title=Brit Hits TV makes way for The Sikh Channel|date=10 April 2009|publisher=Biz Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415142917/http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2009/04/brit_hits_tv_ma.php|archive-date=15 April 2009}}&lt;/ref&gt; ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2009/04/exclusive_the_s.php|title=Sikh Channel launches this month|date=5 April 2009|publisher=Biz Asia|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416133437/http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2009/04/exclusive_the_s.php|archive-date=16 April 2009}}&lt;/ref&gt; ਇਹ [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] ਦੇ ਏਸਟਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਟੂਡੀਓ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੱਲ ਦੁਆਰਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਲੀਗਲ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2010/02/owner_of_brit_a.php|title=Owner of The Sikh Channel fined|date=26 February 2010|publisher=Biz Asia|access-date=15 ਮਾਰਚ 2021|archive-date=18 ਦਸੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101218103603/http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2010/02/owner_of_brit_a.php|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਟੀਵੀ ਲੀਗਲ ਨੇ ਦਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ ਕਮਿਊਨਟੀ ਬਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਟਿਡ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮਿੰਗ ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stakeholders.ofcom.org.uk/enforcement/broadcast-bulletins/obb162/|title=Broadcast Bulletin Issue number 162 19/07/10|date=19 July 2010|publisher=Ofcom}}&lt;/ref&gt; ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ ਕਮਿਊਨਟੀ ਬਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਟਿਡ 25 ਸਤੰਬਰ 2009 ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਕਮਿਊਨਟੀ ਹਿੱਤ ਕੰਪਨੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ 2 ਜੂਨ 2010 ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰਡ ਚੈਰਿਟੀ ਬਣ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sikhchannel.tv/cic.php|title=Certificate of incorporation of a community interest company|publisher=Sikh Channel|access-date=7 September 2010|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100924124101/http://www.sikhchannel.tv/cic.php|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2010/07/ofcom_clears_th.php|title=Ofcom clears The Sikh Channel on appeals|date=19 July 2010|publisher=Biz Asia|access-date=15 ਮਾਰਚ 2021|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925234652/http://media247.co.uk/bizasia/newsarchive/2010/07/ofcom_clears_th.php|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; ਦਸੰਬਰ 2012 ਵਿੱਚ ਟੀਵੀ ਲੀਗਲ ਲਿਮਟਿਡ ਨੇ ਚੈਨਲ ਦਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਾਇਸੰਸ ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ ਕਮਿਊਨਟੀ ਇੰਟਰਸਟ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਟਿਡ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://licensing.ofcom.org.uk/tv-broadcast-licences/updates/122012|title=Television Broadcast Licensing Update December 2012|publisher=Ofcom|access-date=8 January 2013|archive-date=11 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130111090711/http://licensing.ofcom.org.uk/tv-broadcast-licences/updates/122012|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ, ਚੈਨਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਨੈਟਵਰਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਇਸੈਂਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੁਆਰਾ &quot;ਏ.ਟੀ.ਐਨ. ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ&quot; ਵਜੋਂ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rapidtvnews.com/index.php/2013042327383/canada-s-atn-boosts-punjabi-tv-offer.html|title=Canada's ATN boosts Punjabi TV offer|date=23 April 2013|publisher=Rapid TV News}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

28 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਨੂੰ, ਚੈਨਲ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* ਬ੍ਰਿਟ ਹਿੱਟ
* ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ
* [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.sikhchannel.tv/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227221142/https://sikhchannel.tv/ |date=2021-02-27 }}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>iskb8v92w351cq9k56pdq7zldta0xxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਾਹਰ ਸਾਬਰੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137939</id>
    <revision>
      <id>839499</id>
      <parentid>596114</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7407" sha1="0gbae0831vl704y1xxn6cb4e0yy0kr6" xml:space="preserve">
'''ਮਾਹਰ ਸਾਬਰੀ''' ( [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ]] ماهر صبري, ਜਨਮ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967) ਇੱਕ [[ਮਿਸਰ]] ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਹੈ।

== ਜੀਵਨੀ ==
ਇੱਕ [[ਗੇਅ]] ਕਾਰਕੁੰਨ, ਉਹ ਮਿਸਰੀ ਸਟੇਜ 'ਤੇ [[ਗੇਅ]] ਅਤੇ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਗੀਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਆਲ-ਗੇ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਮਿਸਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਆਲ ਮਾਈ ਲਾਈਫ'' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.menassat.com/?q=en%2Fnews-articles%2F4117-probably-not-coming-theater-anywhere-near-you|title=Alexandra Sandels article in ''Menassat'': Probably not coming to a theater anywhere near you|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818052317/http://www.menassat.com/?q=en%2Fnews-articles%2F4117-probably-not-coming-theater-anywhere-near-you|archive-date=2018-08-18|access-date=2020-07-09}}&lt;/ref&gt; ( [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] طول عمري, ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਤੂਲ ਓਮਰੀ ਵਿੱਚ) ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ''ਮੈਰੀਓਨੇਟ'' ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ 1998 ਵਿੱਚ ਕਾਇਰੋ ਵਿੱਚ ਗਾਰਡ ਬੁੱਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

2005 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਿਸਰੀ ਸੁਤੰਤਰ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਥੋਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਉਟਲੈਟ ਵਜੋਂ ਮਿਸਰੀ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਫ਼ਿਲਮ ਸੁਸਾਇਟੀ ( ਅਰਬੀ الجمعية المصرية للأفلام المهمّشة) ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ।

== ਗੇਅ ਸਰਗਰਮੀ ==
ਇੱਕ ਗੇਅ ਕਾਰਕੁੰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਹਰ ਸਾਬਰੀ ਨੇ &quot;ਹੋਰਸ&quot; ਉਪਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੰਟਰਨੈਟ 'ਤੇ ਮਿਸਰੀ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਲਈ ਹੋਰ ਗੇ ਫੋਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਇਨੀਅਰੀ ਕੀਤੀ।

10 ਮਈ, 2001 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਾਇਰੋ 52 ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਕਵੀਨ ਬੋਟ ਡਿਸਕੋਥੈਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ 52 ਸਮਲਿੰਗੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਾਬਰੀ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਰੋਧੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਗੇਅ ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਮੰਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alternet.org/story/13109/|title=AlterNet: Activist Fights for Gay Rights in Egypt|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518230655/http://www.alternet.org/story/13109/|archive-date=2008-05-18|access-date=2010-07-03}}&lt;/ref&gt;

2003 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੌਨ ਸਕੈਗਲੀਓਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ 'ਡੈਂਜਰਸ ਲਿਵਿੰਗ: ਕਮਿੰਗ ਆਉਟ ਇਨ ਦ ਡਿਵਲਪਿੰਗ ਵਰਲਡ'।&lt;ref&gt;{{Citation|title=Dangerous Living: Coming Out in the Developing World (2003) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0379752/characters/nm3223977|access-date=2021-05-10}}&lt;/ref&gt; ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ 'ਕਾਇਰੋ 52' ਕੇਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਹੋਂਡੁਰਸ, ਨਾਮੀਬੀਆ, ਯੂਗਾਂਡਾ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਫਿਜੀ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਾਹਰ ਸਾਬਰੀ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

== ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

* 2008: ਆਲ ਮਾਈ ਲਾਇਫ਼

== ਅਵਾਰਡ ==

* 2002 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਗੇਅ ਐਂਡ ਲੈਸਬੀਅਨ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਫੇਲਿਪਾ ਡੀ ਸੂਜ਼ਾ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref name=&quot;Awards&quot;&gt;{{Cite web|url=https://outrightinternational.org/events/awards-2017|title=Awards|date=19 October 2016|website=OutRight Action International|language=en|access-date=9 July 2020|archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713024643/https://outrightinternational.org/events/awards-2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਸਰੋਤ ==

* [https://web.archive.org/web/20120101101051/http://www.pinknews.co.uk/news/articles/2005-12196.html ਪਿੰਕ ਨਿਊਜ਼ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਉਮਰ ਹਸਨ: ਇੰਟਰਵਿਊ: ਅਰਬੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਮਹੇਰ ਸਾਬਰੀ]
* [https://web.archive.org/web/20081216161335/http://nsrc.sfsu.edu/article/homophobia_oppression_egypt_film_queen_boat ਡੇਵਿਡ ਖਲੀਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਨਤਾ ਸਰੋਤ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ: ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਨਾ]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* {{IMDb name|id=3223977}}
* [[imdbtitle:1334617|IMDB ''ਆਲ ਮਾਈ ਲਾਈਫ'' ਪੇਜ]]
** [http://www.maraiafilm.com/eufs/allmylife.html ''ਆਲ ਮਾਈ ਲਾਈਫ'' ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161030215539/http://www.maraiafilm.com/eufs/allmylife.html |date=2016-10-30 }}
* [[imdbtitle:1334617|IMDB ''ਖਤਰਨਾਕ ਜੀਵਨ: ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਵਿਸ਼ਵ'' ਪੰਨੇ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1967]]</text>
      <sha1>0gbae0831vl704y1xxn6cb4e0yy0kr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145926</id>
    <revision>
      <id>839517</id>
      <parentid>729453</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36614" sha1="m62mjx3w4gn2ddnith5ygn694qqn7cb" xml:space="preserve">{{Infobox website|name=ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ (新浪微博)|| logo = [[File:Sina Weibo.svg|150px]]|url={{URL|weibo.com}}|commercial=ਹਾਂ|type=ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਲਾਗਿੰਗ|owner=[[ਵੀਬੋ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ]]|language=[[ਸਰਲ ਚੀਨੀ]]&lt;br /&gt;[[ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ]]&lt;br /&gt;ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅੱਧੀ)|launch_date={{start date and age|df=yes|2009|8|14}}&lt;ref name=&quot;chinadaily0&quot; /&gt;|current_status=ਸਰਗਰਮ}}
{{Chinese|新浪微博|c=新浪微博|p=Xīnlàng Wēibó|tp=Sīnlàng Wēibó|w=Hsin&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-lang&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; Wei&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;-po&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|bpmf=ㄒㄧㄣ ㄌㄤˋ ㄨㄟ ㄅㄛˊ|mi={{IPAc-cmn|x|in|1|.|l|ang|4|.|wei|1|.|b|o|2}}|j=San&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Long&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; Mei&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; Bok&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;|y=Sān Lohng Mèih Bok|l=ਸੀਨਾ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਲਾਗ|t=|s=|ci=|altname=}}
'''ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ''' (新浪微博) ਇੱਕ ਚੀਨੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਲਾਗਿੰਗ (ਵੀਬੋ) ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 14 ਅਗਸਤ 2009 ਨੂੰ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ [[ਸਾਮਾਜਕ ਮੀਡੀਆ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ,&lt;ref name=&quot;chinadaily0&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2011-03/02/content_12099500.htm|title=Special: Micro blog's macro impact|author=Michelle|date=2 March 2011|work=China Daily|access-date=26 October 2011|author2=Uking|name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt; Q1 2022 ਤੱਕ 582 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਸਿਕ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ (252 ਮਿਲੀਅਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਉਪਭੋਗਤਾ) ਦੇ ਨਾਲ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/1058070/china-sina-weibo-dau/#:~:text=As%20of%20the%20first%20quarter,582%20million%20monthly%20active%20users|title=Weibo Corporation: DAUs 2022}}&lt;/ref&gt; ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਿੱਤੀ ਸਫਲਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵਧਦੇ ਸਟਾਕਾਂ, ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲੀ ਵਿਗਿਆਪਨ ਵਿਕਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤਿਮਾਹੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਦੇ ਨਾਲ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/weibo-added-15-million-users-185700211.html|title=Weibo Added 15 Million Users in Q3|publisher=Yahoo! Finance}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.fool.com/investing/2018/11/29/weibo-added-15-million-users-in-q3.aspx|title=Weibo Added 15 Million Users in Q3 –|last1=Bylund|first1=Anders|date=29 November 2018|work=The Motley Fool}}&lt;/ref&gt; 2018 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ US$30 ਬਿਲੀਅਨ ਮਾਰਕੀਟ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ycharts.com/companies/WB/market_cap|title=Weibo Market Cap (WB)|website=ycharts.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.investors.com/news/technology/weibo-earnings-revenue-top-parent-sina-reports-strong-top-line-growth/|title=Weibo Earnings, Revenue Top; Parent Sina Reports Strong Top-Line Growth {{!}} Stock News &amp; Stock Market Analysis – IBD|last1=Daily|first1=Investor's Business|date=13 February 2018|work=Investor's Business Daily}}&lt;/ref&gt;

ਮਾਰਚ 2014 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦੇ ਇੱਕ ਸਪਿਨਆਫ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ &quot;ਵੀਬੋ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ WB ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ IPO ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/technology/socialmedia-updates/sina-weibo-china-s-twitter-files-for-ipo-in-us/article1-1195375.aspx|title=Sina Weibo, 'China's Twitter,' files for IPO|date=15 March 2014|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315091101/http://www.hindustantimes.com/technology/socialmedia-updates/sina-weibo-china-s-twitter-files-for-ipo-in-us/article1-1195375.aspx|archive-date=15 March 2014|access-date=17 April 2014|url-status=dead|agency=Agence France-Presse}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/china-insider/article/1461827/sina-weibo-removes-sina-its-name-now-just-weibo|title=Sina Weibo removes the 'Sina' from its name, now just 'Weibo'|date=2014-03-31|website=South China Morning Post|language=en|access-date=2020-10-12}}&lt;/ref&gt; ਸੀਨਾ ਨੇ IPO ਵਿੱਚ ਵੀਬੋ ਦਾ 11% ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, [[ਅਲੀਬਾਬਾ ਗਰੁੱਪ|ਅਲੀਬਾਬਾ]] ਕੋਲ IPO ਤੋਂ ਬਾਅਦ 32% ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/joecornell/2014/04/14/spin-offs-in-the-spotlight-the-spin-cycle/|title=Spin-Offs in the Spotlight: The 'Spin-Cycle'|author=Joe Cornell|date=14 April 2014|work=[[Forbes]]|access-date=17 April 2014}}&lt;/ref&gt; ਕੰਪਨੀ ਨੇ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://money.cnn.com/2014/04/16/investing/weibo-ipo/|title=Weibo IPO leads Chinese stock invasion|author=Patrick M. Sheridan|date=17 April 2014|access-date=17 April 2014|publisher=[[CNN]]|archive-date=14 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214224524/https://money.cnn.com/2014/04/16/investing/weibo-ipo/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਮਾਰਚ 2017 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਨੇ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਨਵੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2019 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਅਸ਼ਲੀਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ &quot;ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡੀਪ ਬਲੂ&quot; ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.whatsonweibo.com/summer-censorship-weibo-launches-project-sky-blue/|title=Summer Censorship: Weibo Launches &quot;Project Sky Blue&quot;|last=Team|first=What's on Weibo|language=en-US|access-date=2020-10-12}}&lt;/ref&gt; 29 ਸਤੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿੱਜੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸੀਨਾ ਨੇ 2000 ਵਿੱਚ [[ਨੈਸਡੈਕ]] 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/09/29/tech/sina-private-china-tech-hnk-intl/index.html|title=A big Chinese tech company is quitting Wall Street after 20 years|author=Sherisse Pham|date=29 September 2020|website=CNN|access-date=2020-10-01}}&lt;/ref&gt; ਸਤੰਬਰ 2021 ਤੱਕ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦੇ 523 ਮਿਲੀਅਨ ਸਰਗਰਮ ਮਾਸਿਕ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 7 ਵਿੱਚੋਂ 3 ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਾਈਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.chinainternetwatch.com/statistics/weibo-mau/|title=Statistics: Weibo monthly active users (MAU) &amp; DAU|date=2020-09-28|website=China Internet Watch|language=en-US|access-date=2020-10-12|archive-date=2022-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714231334/https://www.chinainternetwatch.com/statistics/weibo-mau/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਸਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2019/03/what-went-wrong-chinas-weibo-social-network/584728/|title=Weibo's Free-Speech Failure|last=Griffiths|first=James|date=2019-03-20|website=The Atlantic|language=en-US|access-date=2020-10-01}}&lt;/ref&gt;

== ਨਾਮ ==
&quot;ਵੀਬੋ&quot; (微博) &quot;ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਲਾਗ&quot; ਲਈ ਚੀਨੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਨੇ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਵਾਂ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ ਵੀਬੋ.com ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਡੋਮੇਨ, t.sina.com.cn ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਡੋਮੇਨ ਨੂੰ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੀਡੀਆ ਕਈ ਵਾਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ &quot;ਵੀਬੋ&quot; ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ [[ਟੈਨਸੈਂਟ ਵੀਬੋ]] (腾讯微博), [[ਸੋਹੂ ਵੀਬੋ]] (搜狐微博), ਅਤੇ [[ਨੈਟਈਜ਼ ਵੀਬੋ]] (网易微) ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਚੀਨੀ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਲਾਗਿੰਗ/ਵੀਬੋ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ। 博).&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nanjingmarketinggroup.com/blog/complete-guide-china-social-media|title=The Complete Guide to China's Major Social Media Networks|date=16 May 2014|work=Nanjing Marketing Group|access-date=2 January 2018}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਟੈਨਸੈਂਟ ਵੀਬੋ, ਸੋਹੂ ਵੀਬੋ, ਅਤੇ ਨੈਟਈਜ਼ ਵੀਬੋ ਨੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://finance.sina.com.cn/tech/2020-09-29/doc-iivhvpwy9524383.shtml|title=快看｜腾讯微博正式关闭，已无法登陆|last=周伊雪|date=2020-09-29|website=finance.sina.com.cn|access-date=2021-10-30}}&lt;/ref&gt;

== ਪਿਛੋਕੜ ==
ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਜਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ ਰਾਹੀਂ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਪਲੋਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਟੈਕਸਟ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਦੇ ਨਾਲ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਤਤਕਾਲ ਸੁਨੇਹਾ ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://technode.com/2016/08/10/weibo-bets-on-celebrities-and-influencers-to-boost-their-live-streaming-plans/|title=Weibo Bets On Celebrities And Influencers To Boost Their Live Streaming Plans · TechNode|date=2016-08-10|website=TechNode|language=en-US|access-date=2020-10-01}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਖਾਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3011200/chinas-foreign-ministry-finally-starts-using-weibo-promote-its|title=China's foreign ministry finally gets into the Weibo game|date=2019-05-21|website=South China Morning Post|language=en|access-date=2020-10-01}}&lt;/ref&gt; ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਤਸਦੀਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਤਰੀ ਅੱਖਰ &quot;V&quot; ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੀਲਾ ਅੱਖਰ &quot;V&quot; ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦੇ 500 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹਨ;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.whatsonweibo.com/sinaweibo/|title=An Introduction to Sina Weibo: Background and Status Quo|access-date=6 April 2018}}&lt;/ref&gt; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, 313 ਮਿਲੀਅਨ ਮਾਸਿਕ ਸਰਗਰਮ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹਨ, 85% ਵੀਬੋ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, 70% ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ, 50.10% ਮਰਦ ਅਤੇ 49.90% ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਨੇਹੇ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 100 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਜ਼ੀ ਨਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਖ਼ਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chiu|first=Cindy|date=April 2012|title=Understanding social media in China|url=http://asia.udp.cl/Informes/2012/chinamedia.pdf|journal=McKinsey Quarterly|volume=2|pages=78–81|access-date=2022-11-11|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222225815/http://asia.udp.cl/Informes/2012/chinamedia.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਜੁਲਾਈ 2009 ਦੇ Ürümqi ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੀਨ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਰੇਲੂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਲਾਗਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੈਨਫੌ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵੀਬੋ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੈਰ-ਚੀਨ-ਅਧਾਰਿਤ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਲਾਗਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਵਿੱਟਰ, ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਪਲਰਕ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬਲੌਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੀਈਓ ਚਾਰਲਸ ਚਾਓ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਮੰਨਿਆ,&lt;ref name=&quot;time0&quot;&gt;{{cite magazine|last=Ramzy|first=Austin|date=21 April 2011|title=Charles Chao – The 2011 TIME 100|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066392,00.html|magazine=Time|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424131404/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2066367_2066369_2066392,00.html|archive-date=24 April 2011|access-date=26 October 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forbes0&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/global/2011/0314/features-charles-chao-twitter-fanfou-china-sina-weibo.html|title=Sina Weibo|last=Epstein|first=Gady|date=14 March 2011|work=[[Forbes Asia]]|access-date=26 October 2011}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ 14 ਅਗਸਤ 2009 ਨੂੰ, ਸੀਨਾ ਨੇ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਸੰਸਕਰਣ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Ma2015&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Rtc5CgAAQBAJ&amp;pg=PA92|title=Information Communication|author=Feicheng Ma|date=1 July 2015|publisher=Morgan &amp; Claypool Publishers|isbn=978-1-62705-798-1|pages=92–}}&lt;/ref&gt; ਸੁਨੇਹੇ, ਨਿੱਜੀ ਸੰਦੇਸ਼, ਟਿੱਪਣੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪੋਸਟ ਕਰਨ ਸਮੇਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫੰਕਸ਼ਨ ਉਸ ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨ। 28 ਜੁਲਾਈ 2010 ਨੂੰ ਤੀਜੀ-ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ-ਅਨੁਕੂਲ API ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;chinadaily0&quot; /&gt;

1 ਦਸੰਬਰ 2010 ਨੂੰ, ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਨੇ ਇੱਕ ਆਊਟੇਜ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੋਸਟਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tech.sina.com.cn/i/2010-12-01/15324930344.shtml|date=1 December 2011|publisher=Sina Tech|language=zh|script-title=zh:新浪微博恢复访问 发布故障致歉声明|access-date=26 October 2011}}&lt;/ref&gt; ਫਰਵਰੀ 2011 ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://tech.sina.com.cn/i/2011-03-02/06005233783.shtml|date=2 March 2011|publisher=Sina Tech|language=zh|script-title=zh:新浪发布2010年四季及全年财报 微博用户数过亿|access-date=26 October 2011}}&lt;/ref&gt; 23 ਮਾਰਚ 2011 ਤੋਂ, t.cn ਨੂੰ sinaurl.cn ਦੇ ਬਦਲੇ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਛੋਟੇ URL ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ, ਵੀਬੋ.com ਨੇ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨਵੇਂ ਮੁੱਖ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ ਵਜੋਂ t.sina.com.cn ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਲੋਗੋ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fj.sina.com.cn/news/z/2011-04-07/152896712.html|title=新浪微博今日启用weibo.com域名 同步更换标识|date=7 April 2011|publisher=Sina Tech|language=zh|access-date=26 October 2011|archive-date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227060327/http://fj.sina.com.cn/news/z/2011-04-07/152896712.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜੂਨ 2011 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦਾ ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਾਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੱਗਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਚੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://cn.wsj.com/gb/20110609/rth145806.asp|title=新浪英文微博 挑战Twitter？|author=Owen Fletcher|date=9 June 2011|work=The Wall Street Journal|access-date=26 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015031528/http://cn.wsj.com/gb/20110609/rth145806.asp|archive-date=15 October 2011|language=zh|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

11 ਜਨਵਰੀ 2013 ਨੂੰ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਅਤੇ ਅਲੀਬਾਬਾ ਚੀਨ ([[ਅਲੀਬਾਬਾ ਸਮੂਹ]] ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ) ਨੇ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tech.sina.com.cn/i/2013-04-29/20038293717.shtml|title=阿里巴巴集团战略投资微博|publisher=Sina Corp|access-date=6 March 2018}}&lt;/ref&gt;

ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਵਾਦ ਚੀਨੀ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਔਨਲਾਈਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕੋਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਰੀਅਨ]] ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਅਤੇ ਨੈਟਈਜ਼ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਪਭੋਗਤਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਸਿੱਧੇ YouDao ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਵਾਦ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/abacus/culture/article/3093941/weibo-trying-put-stop-chinas-extreme-celebrity-fan-culture|title=Chinese social platform tries to make celebrity stans less toxic|date=2020-07-20|website=South China Morning Post|language=en|access-date=2020-10-01}}&lt;/ref&gt;

ਫਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਆਮਦਨ ਲਗਭਗ US$66 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟਰਡ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 500 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਅੰਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈ ਸੀ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਵਿੱਚ, ਸੀਨਾ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਨੇ ਅਲੀਬਾਬਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਸਹਿਯੋਗ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://social.techcrunch.com/2014/01/07/weibo-payment/|title=Chinese Internet Giants Alibaba and Sina Weibo Partner Up To Launch Weibo Payment|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=2020-12-01}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਖਾਤਾ ਅੰਤਰਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ, ਡੇਟਾ ਐਕਸਚੇਂਜ, ਔਨਲਾਈਨ ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੀਨਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਲੀਬਾਬਾ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਰਜੀਹੀ ਸ਼ੇਅਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ੇਅਰ US$586 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਵੀਬੋ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਕੁੱਲ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 18% ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.chinaz.com/start/2017/0921/806654.shtml|title=新浪微博八年兴衰史|date=21 September 2017|access-date=6 April 2018}}&lt;/ref&gt;

=== ਮਲਕੀਅਤ ===
9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ, ਅਲੀਬਾਬਾ ਸਮੂਹ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ 586 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦਾ 18% ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ 30% ਤੱਕ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ। ਅਲੀਬਾਬਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਵੀਬੋ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ [[ਨੈਸਡੈਕ]] ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/sites/russellflannery/2014/05/07/as-alibaba-basked-in-attention-shares-in-its-social-media-affiliate-weibo-tanked-yesterday/|title=As Alibaba Basked in Attention, Shares in Its Social Media Arm Weibo Tanked Yesterday|author=Russell Flannery|date=7 May 2014|website=Forbes|access-date=16 September 2014}}&lt;/ref&gt;

== ਉਪਭੋਗਤਾ ==
ਸੀਨਾ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, Q1 2018 ਤੱਕ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਸਰਗਰਮ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 7ਵਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ 21% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tech.sina.com.cn/i/2018-05-09/doc-ihaichqz1704770.shtml|title=微博月活跃用户突破4亿|last=新浪科技|date=9 May 2018|publisher=Sina Corp|access-date=26 February 2019}}&lt;/ref&gt;

ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ, ਵੀਬੋ ਉਨ੍ਹਾਂ 58 ਹੋਰ ਚੀਨੀ ਐਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦਾ ਅਕਾਊਂਟ ਡੀਐਕਟੀਵੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/after-banning-apps-pm-narendra-modi-quits-chinese-social-media-weibo/articleshow/76730564.cms|title=Chiness apps ban: PM Narendra Modi quits Chinese social media Weibo as India bans 59 apps {{!}} India News - Times of India|date=1 July 2020|work=The Times of India|access-date=1 July 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ==
ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ [[ਟਵਿੱਟਰ]] ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਪਭੋਗਤਾ 140-ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ ਪੋਸਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਮੁੜ ਪੋਸਟਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਵਰੀ 2016 ਤੱਕ 2,000 ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.xinhuanet.com/2016-01/21/c_1117841841.htm|title=新浪微博将取消140字限制 最多可发布2000字内容-新华网|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406183641/http://news.xinhuanet.com/2016-01/21/c_1117841841.htm|archive-date=6 April 2016|access-date=9 November 2016|url-status=dead|agency=Xinhua News Agency}}&lt;/ref&gt; &quot;@ਯੂਜਰਨੇਮ&quot; ਫਾਰਮੈਟਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰੋ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰੋ, Twitter ਦੇ ਰੀਟਵੀਟ ਫੰਕਸ਼ਨ &quot;RT @ਯੂਜਰਨੇਮ&quot; ਦੇ ਸਮਾਨ &quot;//@ਯੂਜਰਨੇਮ&quot; ਨਾਲ ਮੁੜ-ਪੋਸਟ ਕਰੋ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਸੂਚੀ ਲਈ ਪੋਸਟਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰੋ ਜੇਕਰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਇੱਕ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ, ਬ੍ਰਾਂਡ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.whatsonweibo.com/the-world-of-weibo-verification-options-to-verify-accounts-on-sina-weibo/|title=The World of Weibo Verification: Options to Verify Accounts on Sina Weibo|last=KAWO|language=en-US|access-date=2020-10-06}}&lt;/ref&gt; URLs ਨੂੰ ਡੋਮੇਨ ਨਾਮ t.cn ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਛੋਟਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਟਵਿੱਟਰ ਦੇ t.co ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਤੇ ਤੀਜੀ-ਧਿਰ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੂਜੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਜਾਂ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਅੱਪਡੇਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਬਣਾਇਆ ਹੈ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://passport.weibo.com/visitor/visitor?entry=miniblog&amp;a=enter&amp;url=https%3A%2F%2Fweibo.com%2Foverseas&amp;domain=.weibo.com&amp;ua=php-sso_sdk_client-0.6.28&amp;_rand=1568777822.05|title=Sina Visitor System|website=passport.weibo.com|access-date=18 September 2019}}&lt;/ref&gt; [[ਇੰਸਟਾਗਰਾਮ]] ਦੇ ਸਮਾਨ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dragonsocial.net/blog/chinese-social-media-weibo-and-twitter-comparison/|title=The Ultimate Guide to Sina Weibo: More Than Just Chinese Twitter!|date=9 April 2019|website=Dragon Social|access-date=18 September 2019|archive-date=5 ਦਸੰਬਰ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205022453/https://www.dragonsocial.net/blog/chinese-social-media-weibo-and-twitter-comparison/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ (ਇੱਕ ਐਪ) ਦੇ ਰੂਪ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ:

* ਪ੍ਰਤੀ ਪੋਸਟ 18 ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਅਪਲੋਡ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ
* ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ
* &quot;ਕਹਾਣੀਆਂ&quot; ਪੋਸਟ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ
* ਵੀਬੋ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁਦਰਾ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ
* ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੁਸੀਂ ਪੋਸਟ ਕਰਦੇ ਹੋ

ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਅਤੇ ਟਵਿੱਟਰ ਵਿਚਕਾਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਡਬਲ-ਹੈਸ਼ਟੈਗ &quot;# ਹੈਸ਼ਨਾਮ#&quot; ਫਾਰਮੈਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ (ਚੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਪੇਸਿੰਗ ਦੀ ਘਾਟ ਇੱਕ ਬੰਦ ਟੈਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ)। ਉਪਭੋਗਤਾ ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਕੰਪਨੀ ਇਹਨਾਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਉਪਭੋਗਤਾ ਇੱਕ ਹੈਸ਼ਟੈਗ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਪ੍ਰਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ 1 ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੋਸਟ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ)।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kawo.com/en/2015/02/04/how-to-use-hashtags-on-weibo/|title=How to Use Hashtags on Weibo – KAWO|website=kawo.com|access-date=2 January 2018}}&lt;/ref&gt;

ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਕਸਰ ਟਵਿੱਟਰ ਦੇ ਚੀਨੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਟਵਿੱਟਰ, ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਮੀਡੀਅਮ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਉਪਭੋਗਤਾ ਟਵਿੱਟਰ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੀਬੋ 'ਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਟਵਿੱਟਰ ਵਿਸ਼ੇ ਅਕਸਰ ਬਾਹਰੀ ਖਬਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.caixinglobal.com/2018-01-05/dutch-sinologist-interprets-chinas-social-media-for-west-101194158.html|title=Dutch Sinologist Interprets China's Social Media for West|last=Weerasekara|first=Poornima|date=5 January 2018|website=Caixin}}&lt;/ref&gt;

=== ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਕਰਣ ===
ਸੀਨਾ ਵੀਬੋ ਸਰਲ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਸਾਈਟ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਹਨ&lt;ref&gt;[http://www.chinainternetwatch.com/2100/sina-segmenting-weibo-usage-with-multiple-versions/ Sina Segmenting Weibo Usage with Multiple Versions], China Internet Watch, 17 April 2013&lt;/ref&gt; ਜੋ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਤਾਈਵਾਨ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਵੀਬੋ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। 9 ਜਨਵਰੀ 2018 ਨੂੰ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਪਬਲਿਕ ਟੈਸਟ ਚਲਾਇਆ।

ਵੀਬੋ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਮੌਜੂਦਾ ਵੀਬੋ ਖਾਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਖਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਨਾਲ ਲਿੰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਪਭੋਗਤਾ ਨਵੇਂ ਖਾਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰਾਂ ਸਮੇਤ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ifanr.com/app/805084|title=简洁、无广告的微博国际版，你用上了吗？#iOS #Android|date=26 March 2017|website=爱范儿|language=zh-CN|access-date=12 February 2019}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[List of social networking services]]
* [[Tencent Weibo|ਟੈਨਸੈਂਟ ਵੀਬੋ]]
* [[FreeWeibo|Freeਵੀਬੋ]] – the uncensored and anonymous version of Sina ਵੀਬੋ, operated by an unaffiliated third party

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
{{Wikidata property|P3579}}

* {{Official website}} {{in lang|zh}}
** [http://tw.weibo.com/ ਵੀਬੋ Taiwan] {{in lang|zh-tw}}
** [https://www.weibo.com/mobile Mobile edition] {{in lang|zh}}</text>
      <sha1>m62mjx3w4gn2ddnith5ygn694qqn7cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਾਂਗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153217</id>
    <revision>
      <id>839469</id>
      <parentid>642802</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T16:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Features&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1315337803|Saang]]&quot;</comment>
      <origin>839469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13139" sha1="0mc8vae6w753wlihrce6fwr280s4a8i" xml:space="preserve"> &lt;templatestyles src=&quot;Module:Sidebar/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
'''ਸਾਂਗ''' ( {{ਹਿੰਦੀ|सांग}}), '''ਸਵਾਂਗ''' (ਭਾਵ &quot;ਸ਼ੁਰੂਆਤ&quot;)&lt;ref&gt;Sachchidananda'' Encyclopaedic Profile of Indian Tribes'' Volume 1 - 1996 817141298X p416 &quot;DANCE DETAILS One of the major dance forms of the Saharia is 'Swang' meaning imitation. In this form of dance the Saharias imitate human beings, &quot;&lt;/ref&gt; ਜਾਂ '''ਸਵਾਂਗ''' ( {{Lang|hi|स्वांग}} ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ), [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਮਾਲਵਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਲੋਕ-ਨਾਚ|ਲੋਕ ਨਾਚ]] - [[ਰੰਗ-ਮੰਚ|ਥੀਏਟਰ]] ਰੂਪ ਹੈ। ਸਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਢੁਕਵੇਂ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਨਕਲ (ਜਾਂ ''ਨਕਲ'' ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਵਾਦ-ਮੁਖੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ-ਮੁਖੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਿਰੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ-ਹਵਾ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਕਲ ਦੀ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਅਰਥ ਰੰਗ-ਭਰਨਾ, ਨਕਲ-ਕਰਨ ਹੈ।

ਸਵਾਂਗ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੋਕ ਥੀਏਟਰ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੌਟੰਕੀ, ਸਾਂਗ, ਤਮਾਸ਼ਾ ਸਵਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਸਵੈਗ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ:&lt;blockquote&gt;&quot;ਏਕ ਮਰਦਾਨਾ ਏਕ ਜਨਾਨਾ ਮੰਚ ਪਰ ਆਦੇ ਰਾਇ&quot;&lt;/blockquote&gt;ਮਤਲਬ ਇੱਕ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਕਲਾਕਾਰ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;blockquote&gt;&quot;ਏਕ ਸਾਰੰਗੀ ਏਕ ਢੋਲਕੀਆ ਸਾਥ ਮੇਂ ਆਦਿ ਦੀ ਰਾਏ&quot;&lt;/blockquote&gt;ਭਾਵ ਇੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢੋਲਕ ਵਾਦਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਂਗ/ਸਾਂਗ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ [[ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ ਸੰਤ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।

ਪਰੰਪਰਾ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਂਗ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ [[Kishan Lal Bhaat|ਕਿਸ਼ਨ ਲਾਲ ਭੱਟ]] ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨਾਚ-ਨਾਟਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਮਰਦਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ।

'''ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ'''

* ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਿਹਾਰੀਲਾਲ - 13ਵੀਂ ਸਦੀ
* ਚੇਤਨ ਸ਼ਰਮਾ - 13ਵੀਂ ਸਦੀ
* ਬਾਲਮੁਕੁੰਦ ਗੁਪਤ - 16ਵੀਂ ਸਦੀ
* ਗਿਰਧਰ - 16ਵੀਂ ਸਦੀ
* ਸ਼ਿਵਕੌਰ - 16ਵੀਂ ਸਦੀ
* ਕਿਸ਼ਨਲਾਲ ਭੱਟ - 16ਵੀਂ ਸਦੀ
* ਸਾਦੁੱਲਾ- 1760 ਦੌਰਾਨ
* ਬੰਸੀਲਾਲ - 1802 ਦੌਰਾਨ
* ਅੰਬਰਾਮ- 1819 ਦੌਰਾਨ
* ਪੰਡਿਤ ਬਸਤੀਰਾਮ (1841-1958)
* ਅਹਿਮਦ ਬਖਸ਼ (1800-1850)
* ਅਲੀ ਬਖਸ਼ (1854-1899)
* ਹਿਰਦਾਸ ਉਦਾਸੀ– 1861 ਦੌਰਾਨ
* ਤਉ ਸੰਗਿ – 1878 ਦੌਰਾਨ
* ਜਮੂਆ ਮੀਰ (1879-1959)
* ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਰਮਾ (1881-1957)
* ਪੰਡਿਤ ਦੀਪ ਚੰਦ ਬਾਹਮਣ (1884-1940)
* ਹਰਦੇਵ ਸਵਾਮੀ (1884-1926)
* ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਬਾਹਮਣ (1885-1955)
* ਪੰਡਿਤ ਮੈਰਾਮ (1886-1964)
* ਸੂਰਜਭਾਨ ਵਰਮਾ (1889-1942)
* ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਾਦੀਰਾਮ (1889-1973)
* ਪੰਡਿਤ ਸਰੂਪਚੰਦ (1890-1956)
* ਪੰਡਿਤ ਨੇਤਰਮ - 1890 ਦੇ ਦੌਰਾਨ
* ਬਾਜੇ ਭਗਤ (1898-1936)
* ਪੰਡਿਤ ਹਰੀਕੇਸ਼ (1898-1954)
* ਪੰਡਿਤ ਨੱਥੂ ਰਾਮ (1902-1990)
* ਪੰਡਿਤ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (1903-1945)
* ਪੰਡਿਤ ਮੰਗੇ ਰਾਮ (1906-1967)
* ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਸ਼ਰਮਾ (1907-1966)
* ਪੰਡਿਤ ਨੰਦ ਲਾਲ (1913-1963)
* ਦਯਾਚੰਦ ਮਾਇਨਾ (1915-1993)
* ਮੁਨਸ਼ੀਰਾਮ ਜੰਡਲੀ (1915-1950)
* ਪੰਡਿਤ ਜਗਦੀਸ਼ ਚੰਦਰ (1916-1997)
* ਪੰਡਿਤ ਮਾਈਚੰਦ- 1916 ਦੌਰਾਨ
* ਰਾਏ ਧਨਪਤ ਸਿੰਘ- (1916-1979 ਦੌਰਾਨ)
* ਦਯਾਚੰਦ ਗੋਪਾਲ- 1916 ਦੌਰਾਨ
* ਪੰਡਿਤ ਰਾਮਾਨੰਦ - 1917 ਦੌਰਾਨ
* ਜੱਟ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦਹੀਆ (1918-1944)
* ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ - 1919 ਦੌਰਾਨ
* ਮਾਸਟਰ ਨੇਕੀਰਾਮ (1915-1996)
* ਕਿਸ਼ਨ ਚੰਦ ਸ਼ਰਮਾ- 1922 ਦੌਰਾਨ
* ਖੇਮ ਚੰਦ ਸਵਾਮੀ - 1923 ਦੌਰਾਨ
* ਚੰਦਰਾਲਾਲ ਭੱਟ (1923-2004)
* ਗਿਆਨੀਰਾਮ ਸ਼ਾਹਸਤਰੀ - 1923 ਦੇ ਦੌਰਾਨ
* ਪੰਡਿਤ ਰਾਮਕਿਸ਼ਨ (1925-2003)
* ਮਾਸਟਰ ਦਯਾਚੰਦ (1925-1945)
* ਚੰਦਗੀਰਾਮ (1926-1991)
* ਪੰਡਿਤ ਰਘੂਨਾਥ (1922-1977)
* ਪੰਡਿਤ ਤੇਜਰਾਮ - 1931 ਦੌਰਾਨ
* ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ - 1932 ਦੌਰਾਨ
* ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਥੇਠ (1932-1983)
* ਝੰਮਨਲਾਲ - 1935
* ਮਹਾਸ਼ਯ ਸਰੂਪਪਾਲ - (1937-2013)
* ਪੰਡਿਤ ਜਗਨਨਾਥ - 1939 ਦੌਰਾਨ
* ਪੰਡਿਤ ਤੁਲੇਰਾਮ - (1939-2008)
* ਰਣਬੀਰ ਦਹੀਆ - 1950 ਦੌਰਾਨ
* ਚਤੁਰਭੁਜ ਬਾਂਸਲ - 1951 ਦੌਰਾਨ

== ਨੁਕਤੇ ==

[[ਤਸਵੀਰ:Punjabi_Dance_-_Opening_Ceremony_-_Wiki_Conference_India_-_CGC_-_Mohali_2016-08-05_6533.JPG|thumb|ਹਰਿਆਣਵੀ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ''ਰਾਗਨੀ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ]]
ਇਸ ਦੀ ਸਟੇਜ ਓਪੇਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੇਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਘਤਾਰੇ ਖੇਤਰ, ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਟਕੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਟੇਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਬੈਕਡ੍ਰੌਪ, ਪਰਦੇ ਜਾਂ ਹਰੇ ਕਮਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਮਾਈਕਰੋਫੋਨ ਜਾਂ ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸ਼ੋਅ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਾਟਕ ਲਈ ਸਹੀ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਾਟਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ 'ਗੁਰੂ' ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਗੀਤ ('ਭਾਈਤ' ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਵੀ [[ਦੇਵੀ|ਭਵਾਨੀ]] ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

''ਆ ਰੇ ਭਵਾਨੀ ਬਾਸ ਕਰ ਮੇਰੇ ਘਾਟ ਕੇ ਪਰਦੇ ਖੋਲਰਸਨਾ ਪਰ ਬਸਾ ਕਰੋ ਮਾਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦ ਮੁਖ ਬੋਲ''

(ਹੇ ਦੇਵੀ ਭਵਾਨੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੋ। ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸੂਰਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਵੇ।) 

ਭਵਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਚਮੋਲ, ਕਾਫ਼ੀਆ, ਸਿਵੀਆ ਹਨ। ਗੂਗਾ ਧਮੋੜਾ ਇੱਕ ਨਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਟਕ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਕਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਥੀਏਟਰ ਰੂਪ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ (''ਸਵਾਂਗ'' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਭੇਸ ਜਾਂ ਨਕਲ ਕਰਨਾ)। ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਲੰਬੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਸੈਸ਼ਨ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਵਾਦ ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਰਚੇ ਅਤੇ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟੋਪੀ ਦੀ ਬੂੰਦ 'ਤੇ ਹਵਾਲੇ, ਸ਼ਬਦ, ਕਹਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਵਪਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭੁਨਾਉਣ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਗਾਨ ਅਤੇ ਨਾਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਜੋਕਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਖੌਲੀਆ (ਜੈਸਟਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਗ ਥੀਏਟਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਰਦਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੇਕ-ਅੱਪ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮਹਿਲਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਸਾਂਗ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ  ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਬੋਲੀ|ਹਰਿਆਣਵੀ]] ਗਾਇਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਗਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==

* [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ]]
* [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ|ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਹਰਿਆਣਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]]
* [[ਹਰਿਆਣਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]]
* [[ਹਰਿਆਣਵੀ ਸਿਨੇਮਾ]]
* [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://www.boloji.com/dances/00123.htm ਸਵਾਂਗ - ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060106195236/http://www.boloji.com/dances/00123.htm |date=2006-01-06 }}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਚ]]</text>
      <sha1>0mc8vae6w753wlihrce6fwr280s4a8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਗਫੂਰ ਅਹਿਮਦ ਅਜਾਜ਼ੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154280</id>
    <revision>
      <id>839495</id>
      <parentid>833593</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T04:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6181" sha1="egflbj33w6kxmm1w0qbuc8t04ehnhhl" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Maghfoor Ajazi.jpg|thumb|ਮਗਫੂਰ ਅਹਿਮਦ ਅਜਾਜ਼ੀ]]
'''ਮਗਫੂਰ ਅਹਿਮਦ ਅਜਾਜ਼ੀ''' (3 ਮਾਰਚ 1900 – 26 ਸਤੰਬਰ 1966) [[ਬਿਹਾਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ, ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ।

==ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ==
ਅਜਾਜ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 3 ਮਾਰਚ 1900 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਿਹੁਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ]] ਦੇ ਬਲਾਕ ਸਾਕਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;twocircles&quot;&gt;{{cite web|last1=Sajjad|first1=Mohammad|title=Maghfur Aijazi: A freedom-fighter and a builder of Indian democracy|url=http://twocircles.net/2013jan06/maghfur_aijazi_freedomfighter_and_builder_indian_democracy.html#.VPkHguHN45w|website=TwoCircles.net|date=6 January 2013|access-date=5 March 2015|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226065811/http://twocircles.net/2013jan06/maghfur_aijazi_freedomfighter_and_builder_indian_democracy.html#.VPkHguHN45w|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਹਾਫਿਜ਼ੂਦੀਨ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਇਮਾਮ ਬਖਸ਼ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹਿਫੂਜ਼ੁੰਨੀਸਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਨਾ ਰਿਆਸਤ ਹੁਸੈਨ [[ਸੀਤਾਮੜੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਵਕੀਲ]] ਸਨ।&lt;ref&gt;Bihari Lal Fitrat (1883) ''AAin-e-Tirhut'' published from Bahar-e-Kashmir Press, Lucknow, republished with translation by Mahrajdhiraj Kameshwar Singh Kalyani Foundation, Darbhanga-2001 P291&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਫਜ਼ਲੇ ਰਹਿਮਾਨ ਗੰਜ ਮੁਰਦਾਬਾਦੀ ਦੇ ਖਲੀਫ਼ ਅਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ ਬੁਦਾਯੂਨੀ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 'ਅਜਾਜ਼ੀ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;twocircles&quot;/&gt; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹਾਫਿਜ਼ੂਦੀਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਨੀਲ ਬਾਗਬਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;twocircles&quot;/&gt;

ਅਜਾਜ਼ੀ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਲਾਜ ਦੌਰਾਨ [[ਲਖਨਊ]] ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਰ ਬਾਗ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਜਾਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;youngbites&quot;&gt;{{cite web|last1=Singh|first1=Major Kulbir|title=Maghfoor Ahmad Ajazi: Political activist from Bihar|url=http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=204964|website=youngbites.com|date=1 July 2017|access-date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023|archive-date=8 ਫ਼ਰਵਰੀ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208203239/http://www.youngbites.com/newsdet.aspx?q=204964|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਅਹਿਸਾਨ ਅਜਾਜ਼ੀ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Manzoor Ahsan Ajazi :- Great Freedom Fighter of India who spent 13 years in British Jails|url=http://heritagetimes.in/maulana-manzoor/|website=Heritage Times|date=30 November 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;  ਨੂਰਨ ਨਿਸਾ, ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਭੈਣ ਸੀ।&lt;ref&gt;AMU, Aligarh's Organ &quot;Tahzib-ul-Akhlaque&quot; started by Sir Syed Ahmad Khan, Feb. 2004, p. 49&lt;/ref&gt;

ਅਜਾਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰ્મਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਰਭੰਗਾ ਦੇ ਮਦਰਸਾ-ਏ-ਇਮਦਾਦੀਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਰਥ ਬਰੂਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੂਲ, ਦਰਭੰਗਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਰੌਲੱਟ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕੱਢੇ ਗਏ। ਉਸਨੇ ਪੁਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟਰਿਕ ਪਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਪਟਨਾ ਦੇ ਬੀ.ਐਨ. ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁਲ ਫਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਨਿਕਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਮਾਗਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਫੀ ਦਾਉਦੀ, ਬਿੰਦਾ ਬਾਬੂ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਬਣੇ) ਅਤੇ ਦੀਪ ਬਾਬੂ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;The Immortals&quot;&gt;{{Cite book|last=Ahmed|first=Syed Naseer|title=The Immortals|pages=203–4|date=2014|publisher=Azad House of Publications, Guntur (AP)|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Indian Muslim Freedom Fighters&quot;&gt;{{Cite book|last=Rahman|first=Syed Ubaidur|pages=568–70|title=Biographical Encyclopedia of Indian Muslim Freedom Fighters|date=2021|publisher=Global Media Publications|isbn=978-8188869510|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;youngbites&quot;/&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1900]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1966]]</text>
      <sha1>egflbj33w6kxmm1w0qbuc8t04ehnhhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ੀਲਾ ਬਾਲਾਜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157917</id>
    <revision>
      <id>839510</id>
      <parentid>670447</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11050" sha1="fcbc40c7a5mimjxcujycf4gdkv4jmmy" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox biography vcard&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-above&quot; style=&quot;font-size:125%;&quot; |ਸ਼ੀਲਾ ਬਾਲਾਜੀ
|- data-file-height=&quot;479&quot; data-file-type=&quot;bitmap&quot; data-file-width=&quot;479&quot; decoding=&quot;async&quot; height=&quot;220&quot; resource=&quot;./File:Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_(sq_cropped).jpg&quot; src=&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_%28sq_cropped%29.jpg/220px-Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_%28sq_cropped%29.jpg&quot; srcset=&quot;//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_%28sq_cropped%29.jpg/330px-Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_%28sq_cropped%29.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_%28sq_cropped%29.jpg/440px-Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_%28sq_cropped%29.jpg 2x&quot; width=&quot;220&quot;
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[File:Sheela_Balaji_receiving_the_Nari_Shakti_Puraskar_(sq_cropped).jpg|frameless]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |ਕੌਮੀਅਤ
| class=&quot;infobox-data category&quot; | [[India|ਭਾਰਤੀ]]
|- class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਸਿੱਖਿਆ
| class=&quot;infobox-data&quot; | [[Stella Maris College, Chennai|ਸਟੈਲਾ ਮਾਰਿਸ ਕਾਲਜ]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਕਿੱਤਾ
| class=&quot;infobox-data role&quot; | ਇੱਕ NGO ਦਾ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਟਰੱਸਟੀ
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਮਾਲਕ
| class=&quot;infobox-data org&quot; | [[AIM For Seva|ਸੇਵਾ ਲਈ ਏ.ਆਈ.ਐਮ]]
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ
| class=&quot;infobox-data&quot; | ਟੀਕੇ ਬਾਲਾਜੀ
|- class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਮਾਪੇ
| class=&quot;infobox-data&quot; | ਟੀਐਸ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ, [[Prema Srinivasan|ਪ੍ਰੇਮਾ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ]]
|- class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot;
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; | ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ
| class=&quot;infobox-data&quot; | [[Venu Srinivasan|ਵੇਣੂ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ]] (ਭਰਾ)&lt;br /&gt;[[T. V. Sundram Iyengar|ਟੀਵੀ ਸੁੰਦਰਮ ਅਯੰਗਰ]] (ਦਾਦਾ)
|}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਸ਼ੀਲਾ ਬਾਲਾਜੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sheela Balaji''' l) ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਅਕ [[ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ]] (ਐਨ.ਜੀ.ਓ.) ਏਮ ਫਾਰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਤੀਹ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਟੀਵੀਐਸ ਸਮੂਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਟੀਵੀ ਸੁੰਦਰਮ ਅਯੰਗਰ ਦੀ ਪੋਤੀ ਹੈ।

== ਜੀਵਨ ==
ਬਾਲਾਜੀ ਏਆਈਐਮ ਫਾਰ ਸੇਵਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]] (ਐਨ.ਜੀ.ਓ.) ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਟਰੱਸਟੀ ਅਤੇ ਚੇਅਰ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/aim-for-seva-sets-up-100th-free-student-home/article5643514.ece|title=Aim for Seva sets up 100th free student home|last=Staff Reporter|date=2014-02-02|work=The Hindu|access-date=2021-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114170634/https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/aim-for-seva-sets-up-100th-free-student-home/article5643514.ece|archive-date=2021-01-14|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸੰਸਥਾ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ ਮੰਜਾਕੁੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 100 ਹੋਸਟਲ ਵੀ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;citation&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=7 March 2018 |title=Meet Ms. Sheela Balaji, #NariShakti Puraskar 2017 awardee. |url=https://twitter.com/pib_india/status/971367318579118080 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114170535/https://pbs.twimg.com/hashflag/config-2021-01-14-16.json |archive-date=14 January 2021 |access-date=13 January 2021 |website=PIB India}}&lt;/ref&gt; ਉਹ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Our Chairperson &amp; Managing Trustee |url=http://www.sdet.in/about-us/our-chairperson-managing-trustee/ |access-date=12 April 2021 |website=sdet.in |archive-date=12 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412065029/http://www.sdet.in/about-us/our-chairperson-managing-trustee/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਕੁਝ ਚੌਲਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਰਸਾਇਣ ਉਸਦੇ ਲਈ ਮਾੜੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਉਤਪਾਦਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਗੀ ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਬਾਲਾਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ ਕਿ ਉਹ 40 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜ ਸਕਦੀ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;grain&quot;&gt;{{Cite web |date=21 July 2017 |title=This Woman's Preserved 30 Indigenous Rice Varieties &amp; Is Making Sure You Get a Grain of History Too! |url=https://www.thebetterindia.com/109247/sheela-balaji-spirit-of-earth-indigenous-rice-varieties-chennai/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114170430/https://www.thebetterindia.com/109247/sheela-balaji-spirit-of-earth-indigenous-rice-varieties-chennai/ |archive-date=14 January 2021 |access-date=13 January 2021 |website=The Better India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;


2011 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ : ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pre-publication notice for Swami Dayananda Saraswati: Contributions &amp; Writings |url=http://avrpt.com/images/pre_publication_price_offer.pdf |access-date=2023-03-16 |archive-date=2023-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316211623/https://avrpt.com/images/pre_publication_price_offer.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

2013 ਵਿੱਚ, ਬਾਲਾਜੀ ਨੇ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੰਜਾਕੁੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਖੋਜ ਹੋਈ ਹੈ।


ਉਸਨੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ ਤੀਹ ਤੱਕ ਵਧ ਗਈ। ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾਊ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੇ [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੋਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਚਾਵਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਜਾਕੁੜੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਲੋਗੋ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਕਿੰਗ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਹਤ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2018 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nari Shakti Puraskar - Gallery |url=http://narishaktipuraskar.wcd.gov.in/gallery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114170431/http://narishaktipuraskar.wcd.gov.in/gallery |archive-date=2021-01-14 |access-date=2021-01-13 |website=narishaktipuraskar.wcd.gov.in}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ]] ਦੁਆਰਾ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ( [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ]] ) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]], ਨੇ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 40 ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ $100,000 ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=International Women's Day: President Kovind honours 39 achievers with 'Nari Shakti Puraskar' |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2018/mar/09/international-womens-day-president-kovind-honours-39-achievers-with-nari-shakti-puraskar-1784159.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114170429/https://www.newindianexpress.com/nation/2018/mar/09/international-womens-day-president-kovind-honours-39-achievers-with-nari-shakti-puraskar-1784159.html |archive-date=2021-01-14 |access-date=2021-01-08 |website=The New Indian Express}}&lt;/ref&gt;

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>fcbc40c7a5mimjxcujycf4gdkv4jmmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਰਚਨਾ ਸ਼ਰਮਾ (ਬੋਟੈਨਿਸਟ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163334</id>
    <revision>
      <id>839480</id>
      <parentid>835146</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T20:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12045" sha1="h08k6lovt13illfv9ytr90vkhnghm99" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ਅਰਚਨਾ ਸ਼ਰਮਾ
| birth_date         = {{birth date|1932|02|16|df=yes}}
| birth_place        = [[ਪੂਨੇ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ
| death_date         = {{death date and age|2008|01|14|1932|02|16|df=yes}}
| death_place        = [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation         = ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸਾਇਟੋਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ, ਸੈੱਲ ਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ, ਸਾਇਟੋ ਟੌਕਸੀਕੋਲੋਜੀ
| spouse             = ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਅਰਚਨਾ ਸ਼ਰਮਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Archana Sharma''') ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ [[ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ]], ਸਾਇਟੋਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ, [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ|ਸੈੱਲ ਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ]], ਅਤੇ ਸਾਈਟੋਟੌਕਸਿਕਲੋਜਿਸਟ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archana Sharma(1932-2008) |url=http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_094_05_0672_0672_0.pdf |access-date=2023-04-14 |archive-date=2018-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180921153203/http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_094_05_0672_0672_0.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਬਾਲਗ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਸੈੱਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀਟੈਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਾਈਟੋਟੈਕਸੋਨੋਮੀ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਰਸੈਨਿਕ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_094_05_0672_0672_0.pdf|title=The Shaping of Indian Science: 1982-2003|pages=1669|access-date=2023-04-14|archive-date=2018-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180921153203/http://www.currentscience.ac.in/Downloads/article_id_094_05_0672_0672_0.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਅਰਚਨਾ ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਫਰਵਰੀ 1932 ਨੂੰ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਨਪੀ ਮੁਖਰਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Archana Sharma |url=http://www.insaindia.res.in/BM/BM35_0913.pdf}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ [[ਬੀ ਐੱਸ ਸੀ|ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ.]] [[ਬੀਕਾਨੇਰ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਐਮ.ਐਸ.ਸੀ. 1951 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ]] ਬੋਟਨੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ। ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ.]] 1955 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਡੀ.ਐਸ.ਸੀ. 1960 ਵਿੱਚ, ਸਾਇਟੋਜੇਨੇਟਿਕਸ, ਹਿਊਮਨ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਅਤੇ ਐਨਵਾਇਰਮੈਂਟਲ ਮਿਊਟਾਜੇਨੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਦੂਜੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੀ.ਐਸ.ਸੀ. [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

== ਕੈਰੀਅਰ ==
1967 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਮਾ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ]] ਫੈਕਲਟੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1972 ਵਿੱਚ [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇਨ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਰਿਸਰਚ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ।

ਆਪਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਸਾਇਟੋਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਬਾਲਗ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਸੈੱਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀਟੈਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸਾਈਟੋਟੈਕਸੋਨੋਮੀ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਰਸੈਨਿਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। [[ਫੁੱਲਦਾਰ ਬੂਟਾ|ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ]] 'ਤੇ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮਲ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਨ 'ਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੈੱਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਜੈਨੇਟਿਕ ਪੋਲੀਮੋਰਫਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ।

ਸ਼ਰਮਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ, ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਕੌਂਸਲ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਭਾਗ, ਓਵਰਸੀਜ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਮਾਨਵ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਸ਼ਰਮਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਖੋਜ ਕੌਂਸਲ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਸਥਾਵਾਂ; ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ; ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਪੈਨਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ; ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ, ਅਤੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Archana Sharma: An Indian Woman Botanist, a Cytogeneticist, Cell Biologist and a Cytotoxicologist |url=http://www.indianbotanists.com/2015/03/archana-sharma-indian-woman-botanist.html |access-date=2019-02-16 |language=en-GB |archive-date=2019-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190216153411/http://www.indianbotanists.com/2015/03/archana-sharma-indian-woman-botanist.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਸ਼ਰਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ,&lt;ref name=&quot;World Who Is Who and Does What in Environment and Conservation&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iWb7AQAAQBAJ&amp;pg=PA294|title=World Who Is Who and Does What in Environment and Conservation|last=Nicholas Polunin|date=5 November 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-05938-6|pages=294–}}&lt;/ref&gt; ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ''ਭਾਰਤੀ ਸਾਇਟੋਲੋਜੀ ਦਾ ਪਿਤਾ'' ਮੰਨਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Soni2010&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NkmkxB3sCPUC&amp;pg=PT375|title=Fundamentals Of Botany|last=N. K. Soni|date=1 April 2010|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-1-259-08349-5|pages=375–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;List of 14 Eminent Geneticists (With their Contributions)&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=List of 14 Eminent Geneticists (With their Contributions) |url=http://www.biologydiscussion.com/genetics/geneticists/list-of-14-eminent-geneticists-with-their-contributions/35674 |access-date=13 September 2016 |publisher=Biology Discussion |archive-date=19 ਸਤੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919214250/http://www.biologydiscussion.com/genetics/geneticists/list-of-14-eminent-geneticists-with-their-contributions/35674 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

14 ਜਨਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

== ਅਵਾਰਡ ==

* ਜੀਪੀ ਚੈਟਰਜੀ ਅਵਾਰਡ, 1995
* ਐਸਜੀ ਸਿਨਹਾ ਅਵਾਰਡ, 1995
* [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤੀਜਾ-ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ), 1984&lt;ref name=&quot;Padma Awards&quot;&gt;{{Cite web |date=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=October 15, 2015 |access-date=July 21, 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}&lt;/ref&gt;
* ਬੀਰਬਲ ਸਾਹਨੀ ਮੈਡਲ, 1984
* ਫਿੱਕੀ ਅਵਾਰਡ, 1983
* ਇੰਡੀਅਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਵਿਖੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, 1977&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fellowship {{!}} Indian Academy of Sciences |url=https://www.ias.ac.in/describe/fellow/Sharma,_Prof._Archana |access-date=2019-02-16 |website=www.ias.ac.in}}&lt;/ref&gt;
* ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1975&lt;ref name=&quot;View Bhatnagar Awardees&quot;&gt;{{Cite web |date=2016 |title=View Bhatnagar Awardees |url=http://ssbprize.gov.in/Content/AwardeeList.aspx |access-date=September 4, 2016 |publisher=Shanti Swarup Bhatnagar Prize}}&lt;/ref&gt;
* ਜੇਸੀ ਬੋਸ ਅਵਾਰਡ, 1972

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1932]]</text>
      <sha1>h08k6lovt13illfv9ytr90vkhnghm99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਤੇਂਬਾ ਸ਼ੇਰੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169158</id>
    <revision>
      <id>839487</id>
      <parentid>773640</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5007" sha1="5d49h5ovlltdke7kr80npn0vroufjar" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = ਤੇਂਬਾ ਸ਼ੇਰੀ
| image         = Temba tsheri sherpa.jpg
| alt           = 
| caption       = 
| birth_name    = &lt;!-- only use if different from name --&gt;
| birth_date    = {{Birth date and age|1985|05|09}}
| birth_place   = ਤਸੀ ਨਮ, ਗੌਰੀਸ਼ੰਕਰ-5, [[ਦੋਲਖਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਦੋਲਖਾ]]
| death_date    = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|death date†|birth date†}} --&gt;
| death_place   = 
| nationality   = ਨੇਪਾਲੀ
| other_names   = 
| occupation    = ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ, ਵਪਾਰੀ
| years_active  = 1999–ਵਰਤਮਾਨ
| known_for     = ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ
| notable_works = 
| education     = [[ਵੂਹਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
| parents       = ਛੌਵਾ ਸ਼ੇਰਪਾ (ਪਿਤਾ), ਲਕਪਾ ਡਿਕੀ ਸ਼ੇਰਪਾ (ਮਾਂ)
| website       = {{Url|http://www.hellotemba.com}} }}

'''ਤੇਂਬਾ ਸ਼ੇਰੀ ਸ਼ੇਰਪਾ''' ({{lang-ne|तेम्बा छिरी}}, ਜਨਮ 9 ਮਈ 1985) ਰੋਲਵਾਲਿੰਗ ਵੈਲੀ, [[ਦੋਲਖਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਦੋਲਖਾ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰਪਾ ਹੈ। 23 ਮਈ, 2001 ਨੂੰ, 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ]] 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।
[[File:Temba Tsheri Sherpa (R) and Chhiring Dorje Sherpa holding the flag of -Nepal on the top of Mt.Denali (McKinley), 6168m above sea level. On 26 June 2015.jpg|thumb|right|ਤੇਂਬਾ ਤਸ਼ੇਰੀ ਸ਼ੇਰਪਾ (ਆਰ) ਅਤੇ ਛਿਰਿੰਗ ਦੋਰਜੇ ਸ਼ੇਰਪਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 6168 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਡੇਨਾਲੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਝੰਡਾ ਫੜਦੇ ਹੋਏ। 26 ਜੂਨ 2015 ਨੂੰ]]
ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਅਜੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ, ਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਠੰਡ ਨਾਲ ਪੰਜ ਉਂਗਲਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਐਵਰੈਸਟ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ (ਤਿੱਬਤ) ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਫਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਤੇਂਬਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਵਰੈਸਟ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁਹਿੰਮ.&lt;ref name=frostbite&gt;{{cite web|title=Record Climbs|url=http://nepalitimes.com/~nepalitimes/news.php?id=8775#.VSPnKvnF-Hg|website=Nepali Times|publisher=Nepali Times: Issue #45|accessdate=7 April 2015|date=1 June 2001|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415121752/http://nepalitimes.com/~nepalitimes/news.php?id=8775#.VSPnKvnF-Hg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ 2015 ਦੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੋਸਤ, ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਘਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।&lt;ref name=Nestler&gt;{{cite web|author1=Stefan Nestler|title=Temba Tsheri Sherpa: &quot;I lost my business&quot;|url=http://blogs.dw.com/adventuresports/2015/05/26/temba-tsheri-sherpa-interview/|publisher=Adventure Sports: interview|accessdate=12 November 2015|archive-date=26 ਮਾਰਚ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326071523/http://blogs.dw.com/adventuresports/2015/05/26/temba-tsheri-sherpa-interview/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[File:Temba tsheri sherpa, mountain background.jpg|thumb|ਤੇਂਬਾ ਸ਼ੇਰੀ ਸ਼ੇਰਪਾ, ਪਹਾੜੀ ਪਿਛੋਕੜ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==
*[http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2015/05/29/on-saturday/when-it-comes-rolling/276756.html Kathmandu Post: ''When it comes rolling'' (Article written by Temba Tsheri Sherpa 29 May 2015)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714011156/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2015/05/29/on-saturday/when-it-comes-rolling/276756.html |date=14 ਜੁਲਾਈ 2015 }}
*[http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2014/05/30/on-saturday/the-saddest-season/263380.html Kathmandu Post: ''The Saddest Season'' (quote from Temba Tsheri Sherpa on 30 May 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621173251/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2014/05/30/on-saturday/the-saddest-season/263380.html |date=21 ਜੂਨ 2015 }}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੋਖਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>5d49h5ovlltdke7kr80npn0vroufjar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਲਾਮਤ ਅਜ਼ੀਮੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173483</id>
    <revision>
      <id>839507</id>
      <parentid>751499</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T08:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10530" sha1="o4271n15iar07vu7cabw1l1o7plh3oe" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| name               = ਸਲਾਮਤ ਅਜ਼ੀਮੀ
| birth_date         = {{birth year and age|1965}}
| birth_place        = [[ਅੰਦਖੋਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਦਖੋਏ]], [[ਫਰਿਆਬ ਸੂਬਾ|ਫਰਯਾਬ]], [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]]
| alma_mater         = {{ubl|[[ਕਾਬੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]|[[ਪਯਾਮੇ ਨੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]}}
| occupation         = {{hlist|ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ|ਰਾਜਨੇਤਾ}}
| employer           = [[ਬਲਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
| module             = {{Infobox officeholder |embed=yes
 | office1 = [[ਮੰਤਰੀ ਕਾਊਂਟਰ ਨਾਰਕੋਟਿਕਸ (ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ)|ਕਾਊਂਟਰ ਨਾਰਕੋਟਿਕਸ ਮੰਤਰੀ]]
 | term_start1 = 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015
 | term_end1 = [[ਕਾਬੁਲ ਦਾ ਪਤਨ (2021)|15 ਅਗਸਤ 2021]]
 | president1 = [[ਅਸ਼ਰਫ ਗਨੀ]] }}
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ਸਲਾਮਤ ਅਜ਼ੀਮੀ''' (ਜਨਮ 1965) ਇੱਕ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨ]] ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਊਂਟਰ ਨਾਰਕੋਟਿਕਸ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ==
ਅਜ਼ੀਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 1965 ਵਿੱਚ ਫਰਿਆਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਅੰਦਖੋਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਨਸਲੀ [[ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕ|ਉਜ਼ਬੇਕ]] ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਬੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਖੁਰਾਸਾਨੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਉਸ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਪਯਾਮੇ ਨੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

== ਕਰੀਅਰ ==
ਅਜ਼ੀਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਲਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਉਹ 2011 ਵਿੱਚ ਬਲਖ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ [[ਜਿਰਗਾ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ [[ਬਲਖ਼ ਸੂਬਾ|ਬਲਖ ਸੂਬੇ]] ਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ [[ਜਿਰਗਾ|ਲੋਯਾ ਜਿਰਗਾ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 2011 ਤੋਂ 2015 ਤੱਕ, ਉਹ [[ਮਜ਼ਾਰ-ਏ-ਸ਼ਰੀਫ਼|ਮਜ਼ਾਰ-ਏ-ਸ਼ਰੀਫ]] ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਲਈ [[ਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ|ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਰਿਆਨਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਅਜ਼ੀਮੀ ਨੂੰ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਨੂੰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਅਸ਼ਰਫ਼ ਗਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite web |date=24 March 2015 |title=Finally Towards a Complete Afghan Cabinet? The next 16 minister nominees and their bios (amended) |url=https://www.afghanistan-analysts.org/finally-a-complete-afghan-cabinet-the-next-16-minister-nominees-and-their-biographies/ |access-date=8 January 2017 |publisher=Afghanistan Analysts Network}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=21 April 2015 |title=Afghan cabinet nearly complete after months of delay |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-32391844 |access-date=8 January 2017 |publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18 April 2015 |title=Afghan parliament approves 16 more Cabinet nominees |url=http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-afghan-parliament-approves-16-more-cabinet-2015apr18-story.html |access-date=8 January 2017 |website=The San Diego Union-Tribune |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਦੁਆਰਾ &quot;ਦੋਸਤਮ&quot; ਨਿਯੁਕਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tlisova |first=Fatima |last2=Zahid |first2=Noor |date=26 April 2016 |title=Snubbed by US, Afghan Warlord Looked to Russia |url=http://www.voanews.com/a/snubbed-by-us-afghan-warlord-looked-to-russia/3303670.html |access-date=8 January 2017 |website=VOA News}}&lt;/ref&gt; ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕੰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://money.cnn.com/2009/09/29/news/international/afghanistan_taliban_drugs.fortune/index.htm|title=Afghanistan's drug czar – world's toughest job|last=Zabriskie|first=Phil|date=30 September 2009|publisher=CNN|access-date=14 ਅਗਸਤ 2023|archive-date=22 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022023304/http://money.cnn.com/2009/09/29/news/international/afghanistan_taliban_drugs.fortune/index.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਜੁਲਾਈ 2015 ਵਿੱਚ, ਅਜ਼ੀਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 3.5 ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਨਸ਼ੇੜੀ ਸਨ,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 July 2015 |title=Salamat Azimi: 11% of the Afghan Population Are Drug Addicts |url=http://womenpress.af/english/2015/07/15/salamat-azimi-11-of-the-afghan-population-are-drug-addicts/ |access-date=8 January 2017 |publisher=Women Press |archive-date=8 ਜਨਵਰੀ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108192416/http://womenpress.af/english/2015/07/15/salamat-azimi-11-of-the-afghan-population-are-drug-addicts/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ [[ਅਫ਼ੀਮ|ਅਫ਼ੀਮ]] ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ 10% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 October 2016 |title=Afghan opium cultivation jumps 10 per cent in 2016: United Nations |url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/afghan-opium-cultivation-jumps-10-per-cent-in-2016-united-nations-3098347/ |access-date=8 January 2017 |website=The Indian Express}}&lt;/ref&gt;

ਨਵੰਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਵੋਲਸੀ ਜਿਰਗਾ ਨੇ [[ਮਹਾਂਦੋਸ਼ ਕੇਸ|ਮਹਾਦੋਸ਼ ਦੀ]] ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਕੈਬਨਿਟ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜ਼ੀਮੀ ਨੇ 71 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 November 2016 |title=Afghan MPs dismiss Communications and IT minister, approve 3 other ministers |url=http://www.khaama.com/afghan-mps-dismiss-communications-and-it-minister-approve-3-other-ministers-02281 |access-date=8 January 2017 |website=Khaama Press}}&lt;/ref&gt;

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਆਫਿਸ ਔਨ ਡਰੱਗਜ਼ ਐਂਡ ਕ੍ਰਾਈਮ (UNODC) [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਅਸ਼ਕਾਬਾਦ|ਅਸ਼ਗਾਬਤ]] ਵਿੱਚ &quot;ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਿਕਾਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ&quot; 'ਤੇ ਦੋ-ਰੋਜ਼ਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਲਾਮਤ ਅਜ਼ੀਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਸ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ|ਤਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]], [[ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ|ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਈਰਾਨ]], [[ਤੁਰਕਮੇਨਿਸਤਾਨ]], [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਸਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਰੂਸ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ|ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ]] ਨੇ ਵੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hopehandson.com/blog/tag/professor-salamat-azimi/ |title=Tag: Professor Salamat AzimiUNODC, Afghanistan partner to strengthen drug control and promote economic development in the country |access-date=2023-08-14 |archive-date=2023-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814153513/http://www.hopehandson.com/blog/tag/professor-salamat-azimi/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ==
ਅਜ਼ੀਮੀ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਹਨ।

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|30em}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* [http://mcn.gov.af/en ਮੰਤਰਾਲੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ]   ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529020827/http://mcn.gov.af/en/|date=29 May 2016}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਵਕੀਲ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨ ਔਰਤਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫ਼ਗਾਨ ਔਰਤ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]]</text>
      <sha1>o4271n15iar07vu7cabw1l1o7plh3oe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਆਂਧੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180126</id>
    <revision>
      <id>839470</id>
      <parentid>736607</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T16:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Cast&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1349096295|Aandhi]]&quot;</comment>
      <origin>839470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4478" sha1="rwe1eta58i87y52laxyu3cpksom88xp" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name           = ਆਂਧੀ
| image          = Aandhi.jpg
| caption        = ਫ਼ਿਲਮ ਪੋਸਟਰ
| native_name    = 
| director       = [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]]
| writer         = [[ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ]]
| screenplay     = ਗੁਲਜ਼ਾਰ&lt;br /&gt; ਭੂਸ਼ਣ ਬਨਮਲੀ
| producer       = ਜੇ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼&lt;br /&gt;ਗੁਲਜ਼ਾਰ
| starring       = [[ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ]]&lt;br /&gt;[[ਸੁਚਿਤਰਾ ਸੇਨ]]
| narrator       = 
| cinematography = ਕੇ. ਵੈਕੁੰਠ
| editing        = ਵਾਮਨ ਭੋਂਸਲੇ&lt;br /&gt;ਗੁਰੂਦੱਤ ਸ਼ਿਰਾਲੀ
| music          = ਅਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ&lt;br /&gt;ਗੁਲਜ਼ਾਰ &lt;small&gt;(ਗੀਤਕਾਰ)&lt;/small&gt;
| studio         = [[ਮਹਿਬੂਬ ਸਟੂਡੀਓ]] &lt;br /&gt; ਨਟਰਾਜ ਸਟੂਡੀਓ
| distributor    = 
| released       = {{Film date|df=y|1975|02|14|ਭਾਰਤ}}
| runtime        = 133 ਮਿੰਟ
| country        = ਭਾਰਤ
| language       = [[ਹਿੰਦੀ]]
| budget         = 
}}

'''ਆਂਧੀ'''  (ਅਨੁਵਾਦ. 'ਤੂਫ਼ਾਨ') 1975 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਡਰਾਮਾ [[ਫ਼ਿਲਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ]] ਅਤੇ [[ਸੁਚਿਤਰਾ ਸੇਨ]] ਅਭਿਨੇਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਫਿਲਮ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਛੜੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਦਿੱਖ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤਾਰਕੇਸ਼ਵਰੀ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;hin&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2001/07/20/stories/09200221.htm|title=Where is reality?|author=V.Gangadhar|date=20 July 2001|work=[[The Hindu]]|access-date=27 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100902131655/http://www.hinduonnet.com/2001/07/20/stories/09200221.htm|archive-date=2 September 2010|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;ਕਹਾਣੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਛੜੇ ਜੋੜੇ ਦੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਆਰਤੀ ਦੇਵੀ ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਜਨੇਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਲਮ [[ਰਾਹੁਲ ਦੇਵ ਬਰਮਨ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

== ਅਦਾਕਾਰ ==
* [[ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ]] ਜੇ. ਕੇ. ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 
* [[ਸੁਚਿਤਰਾ ਸੇਨ]] ਆਰਤੀ ਬੋਸ ਉਰਫ ਆਰਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 
* [[ਓਮ ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ]]-ਚੰਦਰਸੇਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 
* ਮਨਮੋਹਨ-ਐਸ. ਕੇ. ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
* [[ਏ ਕੇ ਹੰਗਲ|ਏ. ਕੇ. ਹੰਗਲ]]-ਬ੍ਰਿੰਦਾ ਕਾਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 
* ਕਮਲਦੀਪ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
* ਸੀ. ਐਸ. ਦੂਬੇ ਗੁਰੂਸਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
* ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਲੱਲੂ ਲਾਲ, ਮੁਹਿੰਮ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
* ਕੇ. ਬੋਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਰਹਿਮਾਨ (ਅਦਾਕਾਰ)|ਰਹਿਮਾਨ]]
* ਆਰਤੀ ਦੀ ਧੀ ਮਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[Master Bittoo|ਮਾਸਟਰ ਬਿੱਟੂ]]
== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1975 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]</text>
      <sha1>rwe1eta58i87y52laxyu3cpksom88xp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181648</id>
    <revision>
      <id>839473</id>
      <parentid>738300</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T16:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Soundtrack&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1350307862|Sohni Mahiwal (1958 film)]]&quot;</comment>
      <origin>839473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4394" sha1="ek6i0bnjqcoupnk4cojbzii4n3vmzyr" xml:space="preserve">'''''ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ''''' 1958 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ [[ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਮਾਂਸ|ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਮਾਚਿਕ]] [[ਫ਼ਿਲਮ]] ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ [[ਰਾਜਾ ਨਵਾਠੇ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ. ਐਨ. ਚੌਧਰੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ]], [[ਨਿਮੀ|ਨਿੰਮੀ]] ਅਤੇ [[ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 September 2014 |title=Sohni the beautiful |url=https://nation.com.pk/14-Sep-2014/sohni-the-beautiful |access-date=2021-05-06 |website=The Nation}}&lt;/ref&gt; [[ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ|ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ]] ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਰੋਮਾਂਸ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।

== ਕਾਸਟ ==

* [[ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ]]
* [[ਨਿਮੀ|ਨਿੰਮੀ]]
* [[ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼]]
* ਮੁਕਰੀ
* ਅਚਲਾ ਸਚਦੇਵ
* ਐਮ. ਕੁਮਾਰ
* [[ਚੰਦ ਬੁਰਕੇ]]
* ਲੋਟਨ

== ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ==
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Infobox album
| name         = Sohni Mahiwal
| type         = [[soundtrack]]
| artist       = [[Naushad]]
| cover        = 
| released     = 1958
| recorded     = 
| venue        = 
| studio       = 
| genre        = [[Film soundtrack|Feature film soundtrack]]
| length       = 
| label        = 
| producer     = 
| prev_title   = [[Mother India]]
| prev_year    = 1957
| year         = 1958
| next_title   = [[Kohinoor (1960 film)|Kohinoor]]
| next_year    = 1960
}}
ਇਸ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸਕੋਰ ਅਤੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ [[ਨੌਸ਼ਾਦ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,ਇਸ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ [[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ|ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ 13 ਗੀਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]], [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਅਤੇ [[ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]] ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%;&quot;
!#
!ਗੀਤ.
!ਗਾਇਕ
!ਰਾਗ
|-
|1
|&quot;ਮਾਹੀਵਾਲ ਦਾ ਕਾਲ-ਸੰਗੀਤ&quot;
|[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]]
|-
|2
|&quot;ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ&quot;
|[[ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]]
|-
|3
|&quot;ਪਨਘਟ ਪੇ ਨਜ਼ਰੀਆ ਲੜ ਗਾਈ&quot;
|[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|ਪਹਾਡ਼ੀ
|-
|4
|&quot;ਤੇਰੀ ਮਹਫਿਲ ਤੇਰਾ ਜਲਵਾ&quot;
|[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]]
|-
|5
|&quot;ਤੁਮਹਾਰੇ ਸੰਗ ਮੈਂ ਭੀ ਚਲੂਂਗੀ&quot;
|[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|6
|&quot;ਆਨੇਵਾਲੇ ਕੋ ਆਨਾ ਹੋਗਾ&quot;
|[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]], [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|7
|&quot;ਦੁਨੀਆ ਹੈ ਇਸੀਕਾ ਨਾਮ&quot;
|[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]]
|-
|8
|&quot;ਏ ਮੇਰੇ ਮਲਿਕ ਮੇਰੇ ਪਰਵਰਦਿਗਰ&quot;
|[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|9
|&quot;ਮੇਰਾ ਬਿਛੜਾ ਯਾਰ ਮਿਲਾ ਦੇ&quot;
|[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]], [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|10
|&quot;ਈਦ ਕਾ ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੈ ਫੀਕਾ&quot;
|[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]], [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]]
|-
|11
|&quot;ਆਜ ਗਲੀਆਂ ਮੇਂ ਤੇਰੀ ਆਯਾ ਹੈ&quot;
|[[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]]
|-
|12
|&quot;ਮਿਲਤੀ ਹੈ ਭੀਖ ਮੌਲਾ&quot;
|[[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]]
|-
|13
|&quot;ਚਾਂਦ ਛੁਪਾ ਔਰ ਤਾਰੇ ਡੂਬੇ&quot;
|[[ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ]]
|}
== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]]</text>
      <sha1>ek6i0bnjqcoupnk4cojbzii4n3vmzyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮਨੋਧਰਮਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191781</id>
    <revision>
      <id>839478</id>
      <parentid>777828</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T17:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Types of Manodharma&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1331126854|Manodharma]]&quot;</comment>
      <origin>839478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18908" sha1="5tl788rq02ixf8frs2rtxfn7w41efy4" xml:space="preserve">'''ਮਨੋਧਰਮਾ'''  ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਤੇ ਰਚੇ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗੀਤਕ [[ਵਿਆਕਰਨ|ਵਿਆਕਰਣ]] ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ  ਰਾਗ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kassebaum|first=Gayathri Rajapur|date=1987|title=Improvisation in Alapana Performance: A Comparative View of Raga Shankarabharana|url=https://www.jstor.org/stable/767877|journal=Yearbook for Traditional Music|volume=19|pages=45–64|doi=10.2307/767877|issn=0740-1558|jstor=767877}}&lt;/ref&gt; ਹਰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੋਧਰਮਾ  ਸੰਗੀਤਮ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ,ਸਮਝ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰਬਿੰਦੂ ਸਾਰੇ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀ ਪਡ਼ਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਪਹਿਲੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-01-16 |title=The Hindu : Tamil Nadu / Madurai News : Manodharma dominates the performance |url=http://www.hindu.com/2008/01/11/stories/2008011162030200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116040943/http://www.hindu.com/2008/01/11/stories/2008011162030200.htm |archive-date=16 January 2008 |access-date=2021-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grimmer|first=Sophie|date=2012|title=Creativity in perpetual motion: Listening to the development of expertise in Karnatik classical singing tradition of South India|journal=Music Performance Research|volume=5|pages=79–95|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;

== ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ==
ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਰਾਗ ਆਲਾਪਨ, ਤਾਨਮ, ਨੇਰਾਵਲ, ਪੱਲਵੀ, [[ਸੁਰ|ਸਵਰਮ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ/ਰਚਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |title=Tanam |url=https://www.sruti.com/index.php?route=archives/article_details&amp;artId=64 |access-date=2021-04-22 |website=www.sruti.com}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ  ਹਨਃ

'''ਅਲਾਪਨਾ''' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਧੁਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਗਦਾ ਪ੍ਹੈਰਵਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਲਯ ਤੇ ਤਾਲ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਹ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਯ,ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅਕਸਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਲਾਪਨਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=TM Krishna: Manodharma - A Lec-Dem Part One |url=https://www.youtube.com/watch?v=Va7kZP434LE |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429232146/https://www.youtube.com/watch?v=Va7kZP434LE |language=en |access-date=2021-04-29 |archive-date=2021-04-29 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ਤਾਨਮਃ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੇਗ ਜੋ ਤਾਲ ਨਾਲ ਧੁਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲਯ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ) &lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

'''ਕਲਪਨਾ ਸਵਰਃ''' ਸਵਰਾਂ (ਜਾਂ ਸੋਲਫੈਜੀਓ ਨੋਟਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਖਾਸ ਲਯ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਮੇਲ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਸਵਰ ਸੁਧਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt;

'''ਨੇਰਾਵਲਃ''' ਨੇਰਾਵਲ ਦੇ ਤੇਹਤ ਇਕ ਪਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਕੇ ਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਵਕ਼ਤ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਯ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

'''ਪੱਲਵੀ, ਵਿਰੁਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਃ''' ਕਲਾਕਾਰ ਕਾਵਿਕ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕ ਅਲਾਪਨਾ ਵਾਂਗ ਰਚਨਾ  ਕਰਦਾ ਹੈ।

== ਮਨੋਧਰਮਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ==
ਮਨੋਧਰਮਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਨਮ, ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਜਾਵਲੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਸਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ  ਜਾਂਦੀ  ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ  ਉਸ  ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਲਈ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Citation |title=Dr. Jayanthi Kumaresh - Cup O' Carnatic - Episode 2 - When to introduce Manodharma |url=https://www.youtube.com/watch?v=5blDzRzmDhs |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429223005/https://www.youtube.com/watch?v=5blDzRzmDhs |language=en |access-date=2021-04-29 |archive-date=2021-04-29 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ਮਨੋਧਰਮਾ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਕਲਾਕਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਰਾਗ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਮੁਕ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਵੇਂ ਰਾਗ ਦੇ ਪਛਾਣਨ ਯੋਗ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ  ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 'ਸੈੱਟ ਰਚਨਾਵਾਂ' ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਣਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰਾਗ ਆਲਾਪਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਰਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ [ਮੂਲ ਖੋਜ?]। ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ &quot;ਵਿਸ਼ੇਸ਼&quot; ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ ਦੇ &quot;ਲਕਸ਼ਨਾ&quot; (ਸਵਰੂਪ), ਇਸ ਦੇ ਜੀਵ ਸਵਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਕਲਾਕਾਰ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਮੇਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਗ, ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ==
ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀ. ਐੱਨ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਮਦੁਰੈ ਮਣੀ ਅਈਅਰ, ਰਾਜਾਰਤਨਮ ਪਿਲਾਈ, ਕਰੁਕੁਰੀਚੀ ਅਰੁਣਾਚਲਮ ਨੇ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਸੁਮੇਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਰਾਗ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਗ ਨੂੰ ਸੁਰੀਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਹਿਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ।

== ਮਨੋਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ==

ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grimmer|first=Sophie|date=2012|title=Creativity in perpetual motion: Listening to the development of expertise in Karnatik classical singing tradition of South India|journal=Music Performance Research|volume=5|pages=79–95|jstor=}}&lt;/ref&gt; ਰਾਗ ਆਲਾਪਨਾ, ਤਾਨਮ, ਨੇਰਾਵਲ, ਪੱਲਵੀ, [[ਸੁਰ|ਸਵਰਮ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਮਨੋਧਰਮ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |title=Tanam |url=https://www.sruti.com/index.php?route=archives/article_details&amp;artId=64 |access-date=2021-04-22 |website=www.sruti.com}}&lt;/ref&gt; ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰੂਪ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ

ਅਲਾਪਨਾ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਧੁਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਖੋਜ। ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ '''ਅਲਾਪਨਾ''' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਅਤੇ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਰਖਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grimmer|first=Sophie|date=2012|title=Creativity in perpetual motion: Listening to the development of expertise in Karnatik classical singing tradition of South India|journal=Music Performance Research|volume=5|pages=79–95|jstor=}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFGrimmer2012&quot;&gt;Grimmer, Sophie (2012). &quot;Creativity in perpetual motion: Listening to the development of expertise in Karnatik classical singing tradition of South India&quot;. ''Music Performance Research''. '''5''': &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;79–&lt;/span&gt;95.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਯ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅਕਸਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਅਲਾਪਨਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=TM Krishna: Manodharma – A Lec-Dem Part One |url=https://www.youtube.com/watch?v=Va7kZP434LE |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/Va7kZP434LE |language=en |access-date=2021-04-29 |archive-date=2021-12-21}}&lt;/ref&gt;

ਤਾਨਮਃ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਬਹਾਵ ਦੀ ਖੋਜ ਜੋ ਯੁਗਮ ਨੂੰ ਤਾਲ ਨਾਲ ਧੁਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ) &lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |title=Tanam |url=https://www.sruti.com/index.php?route=archives/article_details&amp;artId=64 |access-date=2021-04-22 |website=www.sruti.com}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.sruti.com/index.php?route=archives/article_details&amp;artId=64 &quot;Tanam&quot;]. ''www.sruti.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 April&lt;/span&gt; 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

'''ਕਲਪਨਾ ਸਵਰਃ''' ਸਵਰਾਂ (ਜਾਂ ਸੋਲਫੈਜੀਓ ਨੋਟਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਸੁਰ ਸੰਜੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਸਵਰ ਸੁਧਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grimmer|first=Sophie|date=2012|title=Creativity in perpetual motion: Listening to the development of expertise in Karnatik classical singing tradition of South India|journal=Music Performance Research|volume=5|pages=79–95|jstor=}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFGrimmer2012&quot;&gt;Grimmer, Sophie (2012). &quot;Creativity in perpetual motion: Listening to the development of expertise in Karnatik classical singing tradition of South India&quot;. ''Music Performance Research''. '''5''': &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;79–&lt;/span&gt;95.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

'''ਨੇਰਾਵਲਃ''' ਕਲਾਕਾਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਅ ਦੇ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |title=Tanam |url=https://www.sruti.com/index.php?route=archives/article_details&amp;artId=64 |access-date=2021-04-22 |website=www.sruti.com}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://www.sruti.com/index.php?route=archives/article_details&amp;artId=64 &quot;Tanam&quot;]. ''www.sruti.com''&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;22 April&lt;/span&gt; 2021&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

'''ਪੱਲਵੀ, ਵਿਰੁਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਃ''' ਕਲਾਕਾਰ ਕਾਵਿਕ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕ ਅਲਾਪਨਾ ਵਾਂਗ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>5tl788rq02ixf8frs2rtxfn7w41efy4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>839497</id>
      <parentid>839478</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16587" sha1="qkqalk95zti3oppykbj4yoiam0dz9q0" xml:space="preserve">'''ਮਨੋਧਰਮਾ'''  ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕੇ ਤੇ ਰਚੇ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗੀਤਕ [[ਵਿਆਕਰਨ|ਵਿਆਕਰਣ]] ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ  ਰਾਗ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kassebaum|first=Gayathri Rajapur|date=1987|title=Improvisation in Alapana Performance: A Comparative View of Raga Shankarabharana|url=https://www.jstor.org/stable/767877|journal=Yearbook for Traditional Music|volume=19|pages=45–64|doi=10.2307/767877|issn=0740-1558|jstor=767877}}&lt;/ref&gt; ਹਰ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਟੁਕਡ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੋਧਰਮਾ  ਸੰਗੀਤਮ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ,ਸਮਝ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰਬਿੰਦੂ ਸਾਰੇ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀ ਪਡ਼ਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਪਹਿਲੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2008-01-16 |title=The Hindu : Tamil Nadu / Madurai News : Manodharma dominates the performance |url=http://www.hindu.com/2008/01/11/stories/2008011162030200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080116040943/http://www.hindu.com/2008/01/11/stories/2008011162030200.htm |archive-date=16 January 2008 |access-date=2021-05-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite journal|last=Grimmer|first=Sophie|date=2012|title=Creativity in perpetual motion: Listening to the development of expertise in Karnatik classical singing tradition of South India|journal=Music Performance Research|volume=5|pages=79–95|via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;

== ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ==
ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਰਾਗ ਆਲਾਪਨ, ਤਾਨਮ, ਨੇਰਾਵਲ, ਪੱਲਵੀ, [[ਸੁਰ|ਸਵਰਮ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ/ਰਚਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |title=Tanam |url=https://www.sruti.com/index.php?route=archives/article_details&amp;artId=64 |access-date=2021-04-22 |website=www.sruti.com}}&lt;/ref&gt; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ  ਹਨਃ

'''ਅਲਾਪਨਾ''' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਧੁਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਗਦਾ ਪ੍ਹੈਰਵਾਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਲਯ ਤੇ ਤਾਲ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਹ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਯ,ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅਕਸਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਲਾਪਨਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=TM Krishna: Manodharma - A Lec-Dem Part One |url=https://www.youtube.com/watch?v=Va7kZP434LE |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429232146/https://www.youtube.com/watch?v=Va7kZP434LE |language=en |access-date=2021-04-29 |archive-date=2021-04-29 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ਤਾਨਮਃ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵੇਗ ਜੋ ਤਾਲ ਨਾਲ ਧੁਨ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਲਯ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ) &lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

'''ਕਲਪਨਾ ਸਵਰਃ''' ਸਵਰਾਂ (ਜਾਂ ਸੋਲਫੈਜੀਓ ਨੋਟਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਖਾਸ ਲਯ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਮੇਲ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਸਵਰ ਸੁਧਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt;

'''ਨੇਰਾਵਲਃ''' ਨੇਰਾਵਲ ਦੇ ਤੇਹਤ ਇਕ ਪਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਕੇ ਤੇ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਵਕ਼ਤ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਯ ਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

'''ਪੱਲਵੀ, ਵਿਰੁਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਃ''' ਕਲਾਕਾਰ ਕਾਵਿਕ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕ ਅਲਾਪਨਾ ਵਾਂਗ ਰਚਨਾ  ਕਰਦਾ ਹੈ।

== ਮਨੋਧਰਮਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ==
ਮਨੋਧਰਮਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਨਮ, ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਜਾਵਲੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਸਬੰਧਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ  ਜਾਂਦੀ  ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ  ਉਸ  ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਲਈ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Citation |title=Dr. Jayanthi Kumaresh - Cup O' Carnatic - Episode 2 - When to introduce Manodharma |url=https://www.youtube.com/watch?v=5blDzRzmDhs |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429223005/https://www.youtube.com/watch?v=5blDzRzmDhs |language=en |access-date=2021-04-29 |archive-date=2021-04-29 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ਮਨੋਧਰਮਾ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਕਲਾਕਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਰਾਗ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਮੁਕ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਿੰਵੇਂ ਰਾਗ ਦੇ ਪਛਾਣਨ ਯੋਗ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ  ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 'ਸੈੱਟ ਰਚਨਾਵਾਂ' ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਣਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰਾਗ ਆਲਾਪਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਰਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ [ਮੂਲ ਖੋਜ?]। ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ &quot;ਵਿਸ਼ੇਸ਼&quot; ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ ਦੇ &quot;ਲਕਸ਼ਨਾ&quot; (ਸਵਰੂਪ), ਇਸ ਦੇ ਜੀਵ ਸਵਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਕਲਾਕਾਰ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਮੇਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਗ, ਬੁਣਾਈ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

== ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ==
ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੀ. ਐੱਨ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਮਦੁਰੈ ਮਣੀ ਅਈਅਰ, ਰਾਜਾਰਤਨਮ ਪਿਲਾਈ, ਕਰੁਕੁਰੀਚੀ ਅਰੁਣਾਚਲਮ ਨੇ ਮਨੋਧਰਮਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਸੁਮੇਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਰਾਗ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਗ ਨੂੰ ਸੁਰੀਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਹਿਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ।

== ਮਨੋਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ==

ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਗੀਤਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਰਾਗ ਆਲਾਪਨਾ, ਤਾਨਮ, ਨੇਰਾਵਲ, ਪੱਲਵੀ, [[ਸੁਰ|ਸਵਰਮ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਮਨੋਧਰਮ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਧਰਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸੁਧਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt; ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰੂਪ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ

ਅਲਾਪਨਾ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਧੁਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਖੋਜ। ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ '''ਅਲਾਪਨਾ''' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਅਤੇ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਰਖਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਯ, ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅਕਸਰ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਅਲਾਪਨਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Citation |title=TM Krishna: Manodharma – A Lec-Dem Part One |url=https://www.youtube.com/watch?v=Va7kZP434LE |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429232146/https://www.youtube.com/watch?v=Va7kZP434LE |language=en |access-date=2021-04-29 |archive-date=2021-04-29 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ਤਾਨਮਃ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਬਹਾਵ ਦੀ ਖੋਜ ਜੋ ਯੁਗਮ ਨੂੰ ਤਾਲ ਨਾਲ ਧੁਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ) &lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

'''ਕਲਪਨਾ ਸਵਰਃ''' ਸਵਰਾਂ (ਜਾਂ ਸੋਲਫੈਜੀਓ ਨੋਟਸ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਹੀ ਸੁਰ ਸੰਜੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਸਵਰ ਸੁਧਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:03&quot;/&gt;

'''ਨੇਰਾਵਲਃ''' ਕਲਾਕਾਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੈਅ ਦੇ ਤਾਲ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;

'''ਪੱਲਵੀ, ਵਿਰੁਤਮ ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕਃ''' ਕਲਾਕਾਰ ਕਾਵਿਕ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕ ਅਲਾਪਨਾ ਵਾਂਗ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]]</text>
      <sha1>qkqalk95zti3oppykbj4yoiam0dz9q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194709</id>
    <revision>
      <id>839475</id>
      <parentid>792060</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T17:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1339696307|Mushtaq Hussain Khan]]&quot;</comment>
      <origin>839475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13413" sha1="svwoeqimqo89hlzzek8f0jz7jx8vn2y" xml:space="preserve">
{{Infobox musical artist
| honorific_prefix  = Ustad
| name              = Mushtaq Hussain Khan
| image             = Mushtaq_Hussain_Khan.jpg
| alias             = ''Sher-e-Mausiqi''
| birth_date        = 1878
| birth_place       = [[Sahaswan]], [[North-Western Provinces]], [[British India]]
| origin            = [[Sahaswan]], [[Budaun]] District, [[Uttar Pradesh]], [[India]]
| death_date        = {{death date and age|df=yes|1964|8|13|1878}}
| death_place       = [[Delhi]], [[India]]
| genre             = [[Hindustani classical music|Indian classical music]]
| occupation        = [[Vocalist]]
| years_active      = 1896 — 1964
| label             = [[Saregama]]
}}

ਉਸਤਾਦ '''ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ''' (1878-13 ਅਗਸਤ 1964) ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ [[ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ|ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਣੇ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਬਦਾਯੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਸਹਿਸਵਾਨ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਬਿਤਾਇਆ। ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਹੋਏ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਗੀਤ ਉਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ 10 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਕੱਲਨ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਬਕ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ ਤਾਂ  ਉਸ ਵਕਤ ਓਹ 12 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਨਾਲ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਥੋੜੀ -ਥੋੜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ [[ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ|ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਉਸਤਾਦ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਆਇਆ।&lt;ref name=&quot;ITC&quot;&gt;{{Cite web |title=Inayat Hussain Khan - Founder of Rampur-Sahaswan gharana (profile) |url=http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523232017/http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 |archive-date=23 May 2012 |access-date=3 January 2024 |website=ITC Sangeet Research Academy website}}&lt;/ref&gt; ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਇਨਾਯਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ।&lt;ref name=&quot;GoogleBooks2&quot; /&gt;

== ਸੰਗੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ==
35 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਰਾਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। 1920 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

== ਚੇਲੇ ==
ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਪੰਡਿਤ [[ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ]], [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। [[ਸ਼ੰਨੋ ਖੁਰਾਨਾ|ਸ਼ੰਨੋ ਖੁਰਾਣਾ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਈ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਸਾਦਿਕ ਖਾਨ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. [[ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ]], ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਸੁਲੋਚਨਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. [[ਸੁਮਤੀ ਮੁਤਾਟਕਰ|ਸੁਮਤੀ ਮੁਤਾਤਕਰ]], ਉਸਤਾਦ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨਿਜ਼ਾਮੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ।

== ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ==

ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਬਦਾਯੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਸਬੇ ਸਹਿਸਵਾਨ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਹੋਏ ਸਨ ।

ਸੰਗੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ 10 ਸਾਲ  ਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਕੱਲਨ ਖਾਨ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਬਕ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਇਸ ਕਲਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣੇ ਉਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ  ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਚਲੇ ਗਏ । ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਥੋੜੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ [[ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ|ਰਾਮਪੁਰ-ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ|ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਆ ਗਏ।&lt;ref name=&quot;ITC&quot;&gt;{{Cite web |title=Inayat Hussain Khan - Founder of Rampur-Sahaswan gharana (profile) |url=http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523232017/http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 |archive-date=23 May 2012 |access-date=3 January 2024 |website=ITC Sangeet Research Academy website}}&lt;/ref&gt; ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਟ੍ਰੇਨਰ, ਇਨਾਯਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ।&lt;ref name=&quot;GoogleBooks2&quot; /&gt;
== ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Ustad_Mushtaq_Hussain_Khan_with_Three_Distinguished_Indian_Musicians.jpg|alt=|thumb|20 ਮਾਰਚ, 1952 ਨੂੰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ]] ਵਿਖੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਅਰਿਆਕੁਡੀ ਰਾਮਾਨੁਜਾ ਅਯੰਗਰ, [[ਅਲਾਉਦੀਨ ਖ਼ਾਨ|ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਕਰਾਈਕੁਡੀ ਸੰਬਾਸ਼ਿਵ ਅਈਅਰ।]]

* ਜਦੋਂ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ 1952 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗਾਇਕ ਸਨ।
* ਉਹ 1952 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sangeet Natak Akademi Award for Mushtaq Hussain Khan in 1952 |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=30 May 2015 |access-date=4 January 2024 |website=Sangeet Natak Akademi website}}&lt;/ref&gt;
* ਸੰਨ 1956 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਮਪੁਰ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ [[ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਬਣੇ।&lt;ref name=&quot;GoogleBooks2&quot; /&gt;

== ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

* ''&quot;ਮਹਾਨ ਮਾਸਟਰ, ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤ&quot;'' (ਇੱਕ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ) 
* &quot;ਖਿਆਲ ਗੁੰਕਾਰੀ&quot; (ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ) 
* ''&quot;ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਤਰਾਨਾ-ਬਿਹਾਗ&quot;'' (ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ) 
* ''&quot;ਰਾਮਪੁਰ ਸਹਿਸਵਾਨ ਘਰਾਨਾ&quot;''&lt;ref name=&quot;ITC&quot;&gt;{{Cite web |title=Inayat Hussain Khan - Founder of Rampur-Sahaswan gharana (profile) |url=http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523232017/http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 |archive-date=23 May 2012 |access-date=3 January 2024 |website=ITC Sangeet Research Academy website}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120523232017/http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 &quot;Inayat Hussain Khan - Founder of Rampur-Sahaswan gharana (profile)&quot;]. ''ITC Sangeet Research Academy website''. Archived from [http://www.itcsra.org/sra_story/sra_story_guru/sra_story_guru_links/sra_story_guru_gharana/gharana.asp?gharanaid=5 the original] on 23 May 2012&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;3 January&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;
* ''&quot;ਕਲਾਸਿਕ ਗੋਲਡ-ਦੁਰਲੱਭ ਰਤਨ&quot;''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ustad Mushtaq Husain Khan albums |url=https://www.saregama.com/artist/ustad-mushtaq-husain-khan_38847/albums |access-date=28 November 2023 |website=saregama.com}}&lt;/ref&gt;
* ''&quot;ਕਲਾਸਿਕ ਗੋਲਡ&quot;''

== ਮੌਤ ==
ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ [[ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ (ਗਾਇਕਾ)|ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ]] ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਰਵਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਪਹੁੰਚਣ' ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 13 ਅਗਸਤ 1964 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

== ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ==

* [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਨ ਸਨਮਾਨ (1954-59)|ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ID1)]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1964]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1878]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]]</text>
      <sha1>svwoeqimqo89hlzzek8f0jz7jx8vn2y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196619</id>
    <revision>
      <id>839476</id>
      <parentid>801797</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T17:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Meenukusam</username>
        <id>51574</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Partial filmography as Composer&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1345714008|Khemchand Prakash]]&quot;</comment>
      <origin>839476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19388" sha1="2lo5m8kx6vh9ycb1pc304fqz05v43em" xml:space="preserve">
{{Infobox musical artist
| background        = non_performing_personnel
| name              = Khemchand Prakash
| image             = Khemchand Prakash.jpg
| image_size        = 
| caption           = Khemchand Prakash
| birth_date        = {{birth date|df=yes|1907|12|12}}
| birth_place       = [[Sujangarh]],[[Bikaner State]],[[Rajputana]], [[British India]]
| death_date        = {{Death date and age|df=yes|1950|08|10|1907|12|12}} &lt;br&gt;{{small|due to [[Cirrhosis|Liver Cirrhosis]]}}
| genre             = [[Hindustani classical music]], [[Filmi|Indian film music]]
| occupation        = [[composer]], [[music director]]
| years_active      = 1935 {{endash}} 1949
| spouse            = Kanhi Bai and Shreedevi
}}

'''ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''' (ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1907- ਦੇਹਾਂਤ 10 ਅਗਸਤ 1950) ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇਣ  ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਇਹ  ਦਹਾਕਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਥੀ ਕੇ ਏਲ ਸਹਿਗਲ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਲਤਾ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ  ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਾਮਯਾਬ ਸਬੰਧ ਸੀ (ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਆਸ਼ਾ, ਜ਼ਿੱਦੀ (1948) ਮਹਿਲ'' (1949) ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਅਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ।&lt;ref name=&quot;Centenary&quot;&gt;{{Cite web |title=Birth Centenaries - Profile of Khemchand Prakash |url=http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202142941/http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf |archive-date=2 February 2014 |access-date=26 March 2024 |publisher=pib.nic.in. Press Information Bureau, Government of India website |page=3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;millennium&quot;&gt;{{Cite web |last=Dutt |first=Sharad |date=2017-12-09 |title=Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies |url=http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 |archive-date=3 December 2022 |access-date=2024-03-26 |website=Millenniumpost (India) website |language=en}}&lt;/ref&gt;

ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਕਮਲ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਖੇਮ ਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਦਸੰਬਰ 1907 ਨੂੰ ਸੁਜਾਨਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਪੁਤਾਨਾ ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ (ਹੁਣ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਚੁਰੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ)।[1] ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਧਰੁਪਦ ਗਾਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੱਥਕ ਨ੍ਰਿਤਕ ਸਨ।[1] ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ  ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕਤੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਵਕਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਊ ਥੀਏਟਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੇਵਦਾਸ (1935 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤਿਮੀਰ ਬਾਰਨ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸਿੰਗਰ (1938) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਮੇਡੀ ਗੀਤ 'ਲੋ ਖਾ ਲੋ ਮੈਡਮ ਖਾਣਾ' (लो खा लो मॅडम खाना) ਗਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ  ਗਏ ਅਤੇ 1939 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਪਿਕਚਰਜ਼ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਮੇਰੀ ਆਂਖੇਂ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ੀ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਣਜੀਤ ਮੂਵੀਟੋਨ ਫਿਲਮ ਸਟੂਡੀਓ ਨੇ ਉਹਨਾਂ  ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਸਟੂਡੀਓ ਲਈ ਸਾਈਨ ਕਰ ਲਿਆ ।[1]

ਰਣਜੀਤ ਮੂਵੀਟੋਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਨੇ ''ਦੀਵਾਲੀ'', ''ਹੋਲੀ'', ''ਪਰਦੇਸੀ'', ''ਫ਼ਰੀਆਦ'' ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। [[ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਬਾਨੋ|ਖੁਰਸ਼ੀਦ]] ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਦਿੱਤੇ। ਰਣਜੀਤ ਸਟੂਡੀਓ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ 1943 ਵਿੱਚ '''ਤਾਨਸੇਨ''&lt;nowiki/&gt;' ਸੀ। 'ਦਿੱਤਾ ਜਲਾਓ ਜਗਮਗ ਜਗਮਗ &quot;,' ਰੁਮਝੁਮ ਰੁਮਝੁਮ ਚਲ ਤਿਹਾਰੀ&quot;, 'ਮੋਰ ਬਲਪਨ ਕੇ ਸਾਥੀ &quot;,' ਸਪਤ ਸੁਰਨ ਤੀਨ ਗ੍ਰਾਮ&quot;, 'ਹਾਥ ਸਿਨੇ ਪੇ ਜੋ ਰਖ ਦੋ ਤੋ ਕਰਾਰਾ ਆ ਜਾਏ &quot;ਵਰਗੇ ਗੀਤ ਵੱਡੇ ਹਿੱਟ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਨਿਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਖਾਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ|ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ]] ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ [[ਧਰੁਪਦ]] ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ 'ਸਪਤ ਸੁਰਨ ਤੀਨ ਗ੍ਰਾਮ' ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਤਾਨਸੇਨ]] ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤਾਨਸੇਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਖਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;millennium&quot;&gt;{{Cite web |last=Dutt |first=Sharad |date=2017-12-09 |title=Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies |url=http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 |archive-date=3 December 2022 |access-date=2024-03-26 |website=Millenniumpost (India) website |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFDutt2017&quot;&gt;Dutt, Sharad (9 December 2017). [https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 &quot;Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies&quot;]. ''Millenniumpost (India) website''. Archived from [http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 the original] on 3 December 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;26 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

1948 ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਮ, ਬੰਬੇ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੀ ''ਜ਼ਿੱਦੀ'' ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]] ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ &quot;ਮਰਨੇ ਕੀ ਦੁਆਏਂ ਕਿਊਂ ਮਾਂਗੂ&quot; ਗੀਤ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref name=&quot;Centenary&quot;&gt;{{Cite web |title=Birth Centenaries - Profile of Khemchand Prakash |url=http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202142941/http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf |archive-date=2 February 2014 |access-date=26 March 2024 |publisher=pib.nic.in. Press Information Bureau, Government of India website |page=3}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140202142941/http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf &quot;Birth Centenaries - Profile of Khemchand Prakash&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. pib.nic.in. Press Information Bureau, Government of India website. p.&amp;nbsp;3. Archived from [http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on 2 February 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;26 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ''ਜ਼ਿੱਦੀ'' (1948) ਵਿੱਚ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ''ਚੰਦਾ ਰੇ ਜਾ ਰੇ'' ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;Centenary&quot; /&gt;

ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ ਮਹਿਲ (1949 ਦੀ ਫਿਲਮ) ਸੀ। ''ਮਹਿਲ'' ਨੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦਵਾਈ । ''ਮਹਿਲ'' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ 'ਆਯੇਗਾ ਆਨੇ ਵਾਲਾ' ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਾਮਿਨੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੀਤ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਉੱਤੇ ਵਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਆਲ ਇੰਡੀਅਨ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਗਾਇਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਣਨ ਲਈ ਕਈ ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਕਾਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੂੰ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਰਿਕਾਰਡ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।&lt;ref name=&quot;Centenary&quot;&gt;{{Cite web |title=Birth Centenaries - Profile of Khemchand Prakash |url=http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140202142941/http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf |archive-date=2 February 2014 |access-date=26 March 2024 |publisher=pib.nic.in. Press Information Bureau, Government of India website |page=3}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20140202142941/http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf &quot;Birth Centenaries - Profile of Khemchand Prakash&quot;] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt;. pib.nic.in. Press Information Bureau, Government of India website. p.&amp;nbsp;3. Archived from [http://pib.nic.in/prs/iffi2007/birth.pdf the original] &lt;span class=&quot;cs1-format&quot;&gt;(PDF)&lt;/span&gt; on 2 February 2014&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;26 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;millennium&quot;&gt;{{Cite web |last=Dutt |first=Sharad |date=2017-12-09 |title=Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies |url=http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 |archive-date=3 December 2022 |access-date=2024-03-26 |website=Millenniumpost (India) website |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFDutt2017&quot;&gt;Dutt, Sharad (9 December 2017). [https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 &quot;Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies&quot;]. ''Millenniumpost (India) website''. Archived from [http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 the original] on 3 December 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;26 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

== ਮੌਤ ==
ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 10 ਅਗਸਤ 1950 ਨੂੰ ਜਿਗਰ [[ਲਿਵਰ ਸਿਰੋਸਿਸ|ਸਿਰੋਸਿਸ]] ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref name=&quot;millennium&quot;&gt;{{Cite web |last=Dutt |first=Sharad |date=2017-12-09 |title=Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies |url=http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 |archive-date=3 December 2022 |access-date=2024-03-26 |website=Millenniumpost (India) website |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFDutt2017&quot;&gt;Dutt, Sharad (9 December 2017). [https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 &quot;Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies&quot;]. ''Millenniumpost (India) website''. Archived from [http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 the original] on 3 December 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;26 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ਫਿਲਮ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ [[ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ]] ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ 'ਖਾਮੋਸ਼ ਹੈ ਜਮਾਨਾ..' ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਈਨਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਕਸ਼ਬ ਨੇ ਬਾਕੀ ਗੀਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;millennium&quot;&gt;{{Cite web |last=Dutt |first=Sharad |date=2017-12-09 |title=Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies |url=http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 |archive-date=3 December 2022 |access-date=2024-03-26 |website=Millenniumpost (India) website |language=en}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFDutt2017&quot;&gt;Dutt, Sharad (9 December 2017). [https://web.archive.org/web/20221203193316/https://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467?infinitescroll=1 &quot;Khemchand Prakash: Khemchand Prakash: Creator of Haunting Melodies&quot;]. ''Millenniumpost (India) website''. Archived from [http://www.millenniumpost.in/sundaypost/inland/khemchand-prakash-khemchand-prakash-creator-of-haunting-melodies-274467 the original] on 3 December 2022&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;26 March&lt;/span&gt; 2024&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਉੱਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਨੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਮ 'ਮਹਿਲ' ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੇਮਚੰਦ ਦੀ ਹਰਿਕਿਸੌਂਦਾਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਆਯੇਗਾ ਆਨੇਵਾਲਾ' ਇੱਕ ਸਨਸਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;millennium&quot; /&gt;

[[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਨੇ 17 ਮਈ 2012 ਨੂੰ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੇਮਚੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣੀ ਪਈ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦੀ ਧੀ (ਚੰਦਰਕਲਾ ਖੇਮਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਵੀ ਇੱਕ ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ, ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਅਦਾਕਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਬਜਾਜ]] (ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਅਵਾਰਡੀ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ, ਦਿੱਲੀਃ 

== ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅੰਸ਼ਕ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==
 

== ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅੰਸ਼ਕ ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ==

 
== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1950]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>2lo5m8kx6vh9ycb1pc304fqz05v43em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204316</id>
    <revision>
      <id>839498</id>
      <parentid>837465</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>156</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Iskandar_Muda,_potret_pada_2_April_2026.jpg|Iskandar_Muda,_potret_pada_2_April_2026.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 14 April 2026.</comment>
      <origin>839498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3598" sha1="oxvmzdv6t7uivhvig719h9egevjvj58" xml:space="preserve">'''ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ''' (ਲਗਭਗ 1583&lt;ref&gt;[http://www.aolsvc.worldbook.aol.com/wb/Article?id=ar724698 World Book article]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=November 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}, accessed 4 January 2007&lt;/ref&gt;–27 ਦਸੰਬਰ 1636&lt;ref name=&quot;Yusra&quot;&gt;Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007&lt;/ref&gt;) ਆਚੇ ਦਰੁੱਸਲਾਮ ਦਾ 12ਵਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ, ਸੁਲਤਾਨਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੇਤਰੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮਲਾਕਾ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧਨਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।

&quot;ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ&quot; ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ &quot;ਜਵਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ&quot; ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਮਹਾਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। &lt;ref name=&quot;Yusra2&quot;&gt;Yusra Habib Abdul Gani, [http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm Sultan Iskandar Muda] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929214406/http://www.asnlf.net/asnlf_int/acheh/history/rulersofacheh/iskandarmuda/sultan_iskandar_muda.htm|date=29 September 2007}}, accessed on 4 January 2007&lt;/ref&gt; ਆਪਣੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਆਚੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਚੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਅਲੀ ਮੁਗਯਾਤ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਰਦ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਖਰੀ ਆਚੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸੀ। ਇਸ਼ਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੇਕੁਤਾ ਅਲਮ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਜੋ ਆਚੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ, ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਲੈ ਲਈ।
[[ਤਸਵੀਰ:Flag_of_Aceh_Sultanate.svg|left|thumb|250x250px|ਆਚੇਹ ਖੇਤਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ &quot;ਓਟੋਮੈਨ ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ&quot; ਬਣ ਗਿਆ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Gunongan_Putroë_Phang.JPG|thumb|300x300px|ਗੁਨੋਂਗਨ ਸੁਲਤਾਨ ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪੁਤਰੋ ਫਾਂਗ ਨੂੰ ਪਹਾਂਗ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।]]
[[ਤਸਵੀਰ:Letter_to_James_I_from_Sultan_Iskandar_Muda_of_Aceh_in_1615.jpg|left|thumb|ਇਸਕੰਦਰ ਮੁਦਾ ਵੱਲੋਂ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਦੇ ਜੇਮਜ਼ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ 1615 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==</text>
      <sha1>oxvmzdv6t7uivhvig719h9egevjvj58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਧਾਂਦਰਾ(ਧੂਰੀ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204404</id>
    <revision>
      <id>839467</id>
      <parentid>839455</parentid>
      <timestamp>2026-05-14T15:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Harchand Bhinder</username>
        <id>3793</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ: */</comment>
      <origin>839467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21352" sha1="t1dy4luh9vmyq1akk1y7vygb2tgiup9" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name               = ਧਾਂਦਰਾ
| official_name      = Dhandra
| native_name_lang   = pa
| pushpin_map        = India Punjab#India
| pushpin_mapsize    = 200
| pushpin_map_alt    = ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
| mapframe           = 
| mapframe-coordinates = {{coord|30.399842|N|75.9069596|E|display=inline,title}}
| subdivision_type   = [[ਦੇਸ਼]]
| subdivision_name   = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]]
| subdivision_name1  = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]
| subdivision_type2  = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2  = [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]]
| subdivision_type3  = [[ਤਹਿਸੀਲ]]
| subdivision_name3  = [[ਧੂਰੀ]]
| established_title  = &lt;!-- Established --&gt;
| founder            = ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ
| government_type    = [[ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ]]
| governing_body     = [[ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ]]
| unit_pref          = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt;tags --&gt;| population_total   = 1273
| population_as_of   = 2011
| population_density_km2 = auto
| population_blank1_title = [[ਮਨੁੱਖੀ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]]
| population_blank1  = 680 /593 [[ਮਰਦ|♂]]/[[ਔਰਤ|♀]]
| demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1 = ਦਫ਼ਤਰੀ
| timezone1          = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]]
| utc_offset         = +5:30
| postal_code_type   = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]]
| postal_code        = 148024
| blank_name_sec1    = [[ਡਾਕਖਾਨਾ]]
| website            = https://sangrur.nic.in/pa/
| demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]
}}

'''ਧਾਂਦਰਾ''', ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇ ਪਿੰਡ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਝ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%AA%E0%A8%9F%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B2%E0%A8%BE+%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%B8%E0%A8%A4 |access-date=2026-05-14 |website=punjabipedia.org}}&lt;/ref&gt; ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸੀ । ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਧੂਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ - ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਜਾਂ ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿੰਕ ਰੋਡ ਉਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਧੂਰੀ ਤੋਂ ਧਾਂਦਰੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹੀ ਸੜਕ ਹੈ ਪਰ ਇਥੋਂ ਇੱਕ ਸੜਕ ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਗੜੀਆਂ ਵੱਲ। ਧਾਂਦਰਾ &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhandran Village |url=https://www.onefivenine.com/india/villages/Sangrur/Dhuri/Dhandran |access-date=2026-05-01 |website=www.onefivenine.com}}&lt;/ref&gt; ਤੋਂ ਧੂਰੀ ਦੀ ਦੂਰੀ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਧੂਰੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhandra Village Population - Dhuri - Sangrur, Punjab |url=https://www.census2011.co.in/data/village/39659-dhandra-punjab.html |access-date=2026-05-01 |website=www.census2011.co.in}}&lt;/ref&gt; ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273 ਹੈ।  

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਖਿੜਕੀ) -  ਪਿੰਡ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਇਹ ਪਿੰਡ ਸੰਨ 1740-50 ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਸਰਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਆਈ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ, ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ । ਇਹ ਢੁੱਕਵਾਂ ਇਲਾਕਾ ਮਾਲਵਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸੀ । ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਣੀ ਵਹਾਅ ਦੇ ਦੋ ਵਹਿਣਾਂ (ਰਸਤਿਆਂ) ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਲਦੂ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਹਾਅ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਅਤੇ ਜੱਖਲਾਂ ਦੇ ਛਿਪਦੀ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਨਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਡਰੇਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉੱਪਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਥੇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉਪਰ ਗੱਡੀ ਗਈ ਸੀ ਮੋੜ੍ਹੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਥੇਹ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਿਨਾਰੇ ਹੈ। 

ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਘ ਬਜੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਿਰੋਹਾ ਛੰਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਵਸਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਖੂਹ ਵੀ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਬਾਰਾ, ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ। ਬਾਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ 'ਬੜਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਮਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿਰੋਹਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਰੋਂ - ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਪਹੁੰਚੀ। ਮੁਖੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕੱਢੀ ਕਿ ਇਹ ਥਾਂ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਮਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨਹੂਸ ਹੈ। ਸੋ ਤਿੰਨੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸਾ ਕਰੋ। ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰੇ (ਬੜੇ ਅਤੇ ਲੰਮੇ) ਦੀ ਕੁਝ ਸੁਲਾਹ-ਸਫ਼ਾਈ ਸੀ ਸੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ (ਨਦੀ) ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਅਪਣੇ ਘਰ ਵਸਾ ਲਏ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇ ਜੌੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ । ਇਹਨਾ ਨੂੰ &quot;ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ&quot; ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਚੋਰਾਂ, ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ &quot;ਜੌੜੀਆਂ ਵਾਸੀਆਂ&quot; ਨੇ ਬੜੇ ਭਰਾ &quot;ਬਾਰੇ&quot; ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ &quot;ਬੜੇ-ਵਾਲਾ&quot; [[ਬਰੜਵਾਲ]] ਪਿੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਰੜਵਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ) ਅਤੇ ਲੰਮਾਵਾਸ (ਪਾਸਾ/ਪੱਤੀ) ਵਸਾ ਲਿਆ। ਉਧਰ ਧਾਰੇ ਨੇ ਵੀ ਥੇਹ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਟਿੱਲੇ ਉਪਰ ਅਪਣਾ ਵਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ।  

ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ &quot;ਧਾਰੇਆਂ ਦਾ&quot; ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ &quot;ਧਾਂਦਰਾ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਰੜਵਾਲ ਪਿੰਡ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਰਕਬਾ ਵੀ ਧਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਬਰੜਵਾਲ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-07 |title=ਢੀਂਡਸਾ ਗੋਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ {{!}} Dhindsa Goat History {{!}} - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://punjabvillagehistory.com/%e0%a8%a2%e0%a9%80%e0%a8%82%e0%a8%a1%e0%a8%b8%e0%a8%be-%e0%a8%97%e0%a9%8b%e0%a8%a4-%e0%a8%a6%e0%a8%be-%e0%a8%87%e0%a8%a4%e0%a8%bf%e0%a8%b9%e0%a8%be%e0%a8%b8-dhindsa-goat-history/ |access-date=2026-05-14 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਹੈ। ਢੀਂਡਸੇ ਗੋਤ ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਸਾ, ਗੰਗਾਨਗਰ ਖਿੱਤੇ ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਲੋਕ ਉਜਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡ ਬਾਥਾ ਧਾਰਾ ਸਿਉਂ' ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-ਸਮੀਰ, ਲਖਮੀਰ, ਗ਼ਜਾ ਅਤੇ ਸੱਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅੱਗੇ ਚਾਰ ਪੱਤੀਆਂ (ਗਲੀਆਂ) ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੀ ਪੱਤੀਆਂ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨੇ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ, ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਠੁਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਕੱਚਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਅਤੇ ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਠੁੱਲਾ ਨੂੰ 'ਪੱਕਾ ਪਾਸਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਧਰ ਛੋਟੀ ਪੱਕੀ ਇੱਟ (ਜਿਸਨੂੰ ਛੀਂਟਾਂਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਇੱਟ ਜਾਂ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਇੱਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਖੂਹ ਸੀ। ਸੱਦਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ' ਬਾਰ ਅਗਲਾ ਖੂਹ', ਗਜਾ ਪੱਤੀ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ 'ਚਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ', ਲਖਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਗੋਰੇ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਅਤੇ ਸਮੀਰ ਪੱਤੀ ਦਾ ' ਜੰਡ ਵਾਲਾ ਖੂਹ' ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ 1970-71 ਤੱਕ ਚਲਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੂੰਘੇ ਉਤਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਖੂਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ । ਅਜੋਕੇ ਪੱਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਖੂਹ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਬੜੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਸਨ।

==== ਕਿੱਤੇ ====
            ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਂਦਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮਰਬੇਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉਪਰ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ।ਪਿੰਡ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਜੁੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਹਲ-ਪੰਜਾਲੀ, ਲੋਹੇ-ਫਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਕੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਸੀ।
            ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬਦਲੇ ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ ਅੱਛੇ ਭਵਿੱਖ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜਾ ਵਸੇ। (ਸਰੋਤ : ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ (ਕਿਤਾਬ): ਲੇਖਕ,  ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |last=ppadmin |date=2019-07-28 |title=ਕਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ &quot;ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ&quot; ਲੋਕ ਅਰਪਣ |url=https://punjabpost.in/welcome/152516 |access-date=2026-05-14 |website=Punjab Post |language=en-US}}&lt;/ref&gt;,  ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ)

==== ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ====
              ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਕੂਲ ਹਨ, ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਹੈ । ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤੱਕ ਪੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਪਿੰਡ ਕਿਉਂਕਿ ਧੂਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

==== ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ : ====
               ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਲਗਭਗ 1954 ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਿੰਡ  ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਐਮ ਬੀ ਬੀ ਐਸ, ਐਮ ਡੀ,  ਪੀ ਐਚਡੀ, ਐਮ ਐਸ ਸੀ, ਐਮ ਏ, ਐਮ ਐਡ, ਬੀ ਐਡ, ਬੀ ਟੈਕ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

==== ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ: ====
                 ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਤਰਜ ਵਾਲੇ, ਕਿੱਸਾ ਕਿਤਾਬਚੇ ਲਿਖੇ ਸਨ : 'ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੀ ਚੌਂਕੀ', 'ਜਿਨਾਹ ਦਾ ਸਿਆਪਾ' ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਫੈਸ਼ਨ ਬਾਰੇ, 'ਕਰੰਟ ਵੈਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ'। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ &quot; ਮੌਜੀ &quot; ਤਖਲਸ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।
             ਇਕ ਕਿਤਾਬ &quot;ਸੂਹੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਦਾ ਪੰਧ&quot;, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਰੇਡ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਂਦਰਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ (ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ) 
                  ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਕਿਤਾਬ &quot; ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-09 |title=‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰਹੱਸ’ ਕਿਤਾਬ ਕੀਤੀ ਰਿਲੀਜ਼ - Important Ad Party: Secrets of the Universe released |url=https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-important-ad-party-secrets-of-the-universe-released-9517072.html |access-date=2026-05-14 |website=Punjabi Jagran |language=pa}}&lt;/ref&gt;&quot; ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢੀਂਡਸਾ (ਦੀਪ ਢੀਂਡਸਾ) ਨੇ &quot;ਕੱਚੇ ਪੱਕੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਮੇਰੇ&quot;, ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ।

==== '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ :''' ====
             ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿਤ &quot;ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ&quot;, ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਰਨਣਯੋਗ ਸੇਵਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ,  ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ  ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੀ &quot;ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ&quot;, ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ।  ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ &quot;ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ&quot; ਵੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ &quot;ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ&quot; ਫੌਜ ਵਾਲੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ!  
                ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ 1914 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫੌਜੀ/ਸੈਨਿਕ ਸ. ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ !
{{DEFAULTSORT:ਧਾਂਦਰਾ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>t1dy4luh9vmyq1akk1y7vygb2tgiup9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸ਼ੁਭੇਂਦੂ ਅਧੀਕਾਰੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204563</id>
    <revision>
      <id>839511</id>
      <parentid>839075</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T09:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>37445</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>839511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7413" sha1="djv6h5rv963hawk8mmep3lip52uk5z2" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ਸ਼ੁਭੇਂਦੂ ਅਧੀਕਾਰੀ
| image               = Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg
| width               = 250px
| caption             = 2024 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਭੇਂਦੂ ਅਧੀਕਾਰੀ
| office              = ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ 9ਵੇਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ
| governor            = [[ਆਰ. ਐਨ. ਰਵੀ]]
| term_start          = 9 ਮਈ 2026
| term_end            = 
| preceded            = [[ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ]]
| successor           = 
| office1             = ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ
| termstart1          = 20 ਮਈ 2016
| constituency1       = [[ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ]]
| predecessor1        = [[ਫਿਰੋਜਾ ਬੀਬੀ]]
| termstart2          = 4 ਮਈ 2026
| predecessor2        = ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ
| birth_place         = [[ਪੂਰਬ ਮੇਦਿਨੀਪੁਰ|ਕਰਕੁਲੀ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ|ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ]], ਭਾਰਤ
| birth_date          = {{birth date and age|1970|12|15|df=y}}
| spouse              = 
| party               = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] {{small|(2020 ਤੋਂ)}}
| alma_mater          = [[ਰਬਿੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]&lt;ref&gt;{{cite news |title= Suvendu Adhikar's Affidavit 2026 |url= https://suvidha.eci.gov.in/ac/public/uploads2/acaffidavit/E32/2026/AC/S25/210/S25_10940_3519_202604060137411775462861.pdf }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ([[ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ|ਐਮ.ਏ.]])
| occupation          = {{hlist|[[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]]|ਕਾਰੋਬਾਰੀ|ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ}}
| website             = 
| footnotes           = 
| otherparty          = * [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] {{small|(1995–2000)}}
* [[ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ]] {{small|(2000–2020)}}
}}

&lt;references /&gt;
'''ਸ਼ੁਭੇਂਦੂ ਅਧੀਕਾਰੀ''' ({{Transliteration|bn|Śubhēndu Adhikārī}}, {{IPA|bn|ʃubʱend̪u od̪ʱikaɾi}}; ਜਨਮ 15 ਦਸੰਬਰ 1970) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਜੋ 9 ਮਈ 2026 ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ 9ਵੇਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। &lt;ref name=&quot;Suvendu Adhikari sworn in as first BJP Chief Minister of West Bengal&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/elections/west-bengal-assembly/suvendu-adhikari-becomes-west-bengals-first-bjp-chief-minister/article70958299.ece|title=Suvendu Adhikari sworn in as first BJP Chief Minister of West Bengal|last=|first=|date=9 May 2026|access-date=9 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260509174556/https://www.thehindu.com/elections/west-bengal-assembly/suvendu-adhikari-becomes-west-bengals-first-bjp-chief-minister/article70958299.ece|archive-date=9 May 2026|publisher=The Hindu|language=en-IN}}&lt;/ref&gt;

ਉਸਨੇ 2021 ਤੋਂ 2026 ਤੱਕ [[ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਨੇਤਾ|ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ]] ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ਼ੁਭੇਂਦੂ ਅਧੀਕਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ 2016 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਰਾਜ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ 2016, 2021 ਅਤੇ 2026 ਵਿੱਚ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਲਈ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ]] (ਵਿਧਾਇਕ) ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 2026 ਵਿੱਚ ਭਬਾਨੀਪੁਰ ਤੋਂ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 2005 ਵਿੱਚ ਕਾਂਥੀ ਦਕਸ਼ਿਣ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ 2009 ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਤਮਲੁਕ ਤੋਂ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ|ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]] (ਐਮਪੀ) ਚੁਣੇ ਗਏ। &lt;ref name=&quot;HT_1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mamata-banerjee-challenges-suvendu-adhikari-s-nandigram-win-in-calcutta-hc-101623948924307.html|title=|last=Manral|first=Karan|date=17 June 2021|work=Hindustan Times|access-date=29 May 2022|language=en}}&lt;/ref&gt;

ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ 2016 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮੰਤਰੀ, 2018 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ 2009 ਤੋਂ 2016 ਤੱਕ ਤਮਲੁਕ ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ 2020 ਤੋਂ 2021 ਤੱਕ ਜੂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਹ 1998 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ [[ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਅਤੇ 1995 ਤੋਂ 1998 ਤੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਉਹ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਅਧੀਕਾਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/kolkata/had-no-work-say-former-tmc-ministers-in-upa-govt/story-u42OCyo4PuSXfNtPwjP3hO.html|title=Had no work, say former TMC ministers in UPA govt|last=Bhattacharya|first=Ravik|date=23 September 2012|work=Hindustan Times|access-date=29 May 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Suvendu Adhikari -Profile |url=http://westbengalelectionresult.com/suvendu-adhikari-profilecontact-blogs-news-address/469 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029035522/http://westbengalelectionresult.com/suvendu-adhikari-profilecontact-blogs-news-address/469 |archive-date=29 October 2010 |access-date=20 June 2009}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Election Commission of India |url=https://results.eci.gov.in/Result2021/ConstituencywiseS25210.htm?ac=210 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503202328/https://results.eci.gov.in/Result2021/ConstituencywiseS25210.htm?ac=210 |archive-date=3 May 2021 |access-date=2 May 2021 |website=results.eci.gov.in}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nandigram Election Result 2021 LIVE: Nandigram MLA Election Result &amp; Vote Share – Oneindia |url=https://www.oneindia.com/nandigram-assembly-elections-wb-210/ |access-date=29 May 2022 |website=OneIndia}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/elections/nandigram-west-bengal-election-result-2021|title=Nandigram Assembly Election Results 2021 LIVE – Nandigram Vidhan Sabha Election Results|work=Times Now|access-date=29 May 2022}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>djv6h5rv963hawk8mmep3lip52uk5z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Jaminthesin0</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204624</id>
    <revision>
      <id>839468</id>
      <timestamp>2026-05-14T15:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>10694</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page</comment>
      <origin>839468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="h7gb1xquo9utsnez008slkadu6f93th" xml:space="preserve">{{Template:Welcome|realName=|name=Jaminthesin0}}

-- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 15:07, 14 ਮਈ 2026 (UTC)</text>
      <sha1>h7gb1xquo9utsnez008slkadu6f93th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:पाटलिपुत्र</title>
    <ns>3</ns>
    <id>204625</id>
    <redirect title="ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Pataliputra!" />
    <revision>
      <id>839521</id>
      <timestamp>2026-05-15T11:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mys 721tx</username>
        <id>1980</id>
      </contributor>
      <comment>Mys 721tx ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:पाटलिपुत्र]] ਨੂੰ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Pataliputra!]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/पाटलिपुत्र|पाटलिपुत्र]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Pataliputra!|Pataliputra!]]&quot;</comment>
      <origin>839521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="qtqecuil7yk361ennx9t08s24fr91xa" xml:space="preserve">#ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Pataliputra!]]</text>
      <sha1>qtqecuil7yk361ennx9t08s24fr91xa</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>