ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="pa">
  <siteinfo>
    <sitename>ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</sitename>
    <dbname>pawiki</dbname>
    <base>https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ਮੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">ਖ਼ਾਸ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ਫਰਮਾ</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ਮਦਦ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ਫਾਟਕ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1565</id>
    <revision>
      <id>840744</id>
      <parentid>828869</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:43:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34726-26</username>
        <id>60627</id>
      </contributor>
      <comment>spellings</comment>
      <origin>840744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13025" sha1="qlzlev2zmxy225gl1q5q86i4nbobq88" xml:space="preserve">{{Infobox writer 
| name = ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ
| image =Nanak Singh 1998 stamp of India.jpg
| birth_name = ਹੰਸ ਰਾਜ
| birth_date = {{Birth date|1897|07|04|df=y}}
| birth_place = ਚੱਕ ਹਾਮਿਦ, [[ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] &lt;br&gt; {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}}
| death_date = {{Death date and age|1971|12|28|1897|07|04|df=y}}
| death_place = [[ਅੰਬਰਸਰ]] [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]]
| nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤ]]
| spouse = ਰਾਜ ਕੌਰ
| children = ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ (ਪੁੱਤਰ)&lt;br/&gt;ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ (ਪੁੱਤਰ) &lt;br/&gt;ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ (ਪੁੱਤਰ)&lt;br/&gt;ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ (ਪੁੱਤਰ)&lt;br/&gt;ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ (ਪੁੱਤਰ)&lt;br/&gt; ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਧੀ)
| relations = 
| occupation = ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ
| period = 
}}

'''ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ''', (ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1897 '''ਹੰਸ ਰਾਜ''' ਵਜੋਂ – 28 ਦਸੰਬਰ 1971), ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], [[ਗੀਤਕਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦਾ [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਨਾਵਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

==ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ==

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1897 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਹਮੀਦ, [[ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲਾ|ਜ਼ਿਲਾ ਜਿਹਲਮ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਬਹਾਦਰ ਚੰਦ ਸੂਰੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਲੱਛਮੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਬਤੌਰ ਹੰਸ ਰਾਜ, ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.punjabikahani.punjabi-kavita.com/NanakSingh.php|title=ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਆਂ|website=www.punjabikahani.punjabi-kavita.com|access-date=2019-06-18}}&lt;/ref&gt; ਉਹ [[ਪਿਸ਼ਾਵਰ]] ਦੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ|ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ਼ ਹੰਸ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਧੂਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਲਵਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜੇ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲਫ਼ੀਆਂ ਵੀ ਵੇਚੀਆਂ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਦੀ [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਦੇ ਦਿਨ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਦੇ [[ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਿਆ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}, ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਦੋਸਤ ਵੀ ਇਸ ਹੱਤਿਆ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ]] ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ''ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ'' ਲਿਖੀ। ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਸ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ।

1921 ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

==ਕੰਮ== 
1911 ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਹੰਸ ਰਾਜ, ਛਪਿਆ। ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ [[ਗੀਤ]] ਵੀ ਲਿਖੇ ਜਿਹੜੇ ''ਸਤਿਗੁਰ ਮਹਿਮਾ''&lt;ref&gt;http://www.hcsingh.com/poems-and-political-phi/nanaksingh/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਛਪੇ। 1922 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਸਰੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ''ਜ਼ਖਮੀ ਦਿਲ'' ਲਿਖੀ ਜੋ 1923 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਤੇ ਜਿਸ ਤੇ ਮਹਿਜ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ [[ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ]] ਦੇ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ''ਅੱਧ ਖਿੜੀ ਕਲੀ'' ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ''ਅੱਧ ਖਿੜਿਆ ਫੁੱਲ'' ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਛਪਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ |url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%25E0%25A8%25A8%25E0%25A8%25BE%25E0%25A8%25A8%25E0%25A8%2595%2520%25E0%25A8%25B8%25E0%25A8%25BF%25E0%25A9%25B0%25E0%25A8%259 |access-date=2026-01-04 |website=punjabipedia.org}}&lt;/ref&gt; ਅਠੱਤੀ ਨਾਵਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਾਰ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਯਾਦਾਂ, ਤਰਜਮੇ, ਲੇਖ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਲਿਖੇ।

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਪਾਖੰਡ, ਬਦਚਲਣੀ, ਵੱਢੀਖੋਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ-ਜਨੂੰਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਲਈਆਂ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

==ਰਚਨਾਵਾਂ==
===ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ===
# ''ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਹੰਸ ਰਾਜ''
# ''ਸਤਿਗੁਰ ਮਹਿਮਾ''
# ''ਜ਼ਖਮੀ ਦਿਲ''

===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
# ''[[ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਹਾਰ|ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਹਾਰ]]'' (1934)
# ''[[ਸੱਧਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ]]'' (1936)
# ''[[ਮਿੱਧੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)]]'' (1938)
# ''[[ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)|ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ]]'' (1940)
# ''[[ਸੁਪਨਿਆ ਦੀ ਕਬਰ (ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)|ਸੁਪਨਿਆ ਦੀ ਕਬਰ]]'' (1950)
# ''[[ਸੁਨਹਿਰੀ ਜਿਲਦ]]''
# ''[[ਵੱਡਾ ਡਾਕਟਰ|ਵੱਡਾ ਡਾਕਟਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ]]''
# ''[[ਤਾਸ ਦੀ ਆਦਤ]]'' 
# ''[[ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ]]''
# ''[[ਭੂਆ (ਕਹਾਣੀ)|ਭੂਆ]]''
#''[[ਸਵਰਗ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸ]]''
# ਪਰਭਾਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ

===ਨਾਵਲ===
# ''ਮਿੱਧੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ''
# ''[[ਆਸਤਕ ਨਾਸਤਕ]]''
# ''[[ਆਦਮ ਖੋਰ (ਨਾਵਲ)|ਆਦਮ ਖੋਰ]]''
# ''[[ਅੱਧ ਖਿੜਿਆ ਫੁੱਲ]]''
# ''[[ਅੱਗ ਦੀ ਖੇਡ]]''
# ''[[ਅਣਸੀਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ]]''
# ''[[ਬੀ.ਏ.ਪਾਸ]]''
# ''[[ਬੰਜਰ]]''
# ''[[ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ]]''
# ''[[ਛਲਾਵਾ]]''
# ''[[ਚਿੱਤਰਕਾਰ (ਨਾਵਲ)|ਚਿੱਤਰਕਾਰ]]''
# ''[[ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ]]''
# ''[[ਚੌੜ ਚਾਨਣ]]''
# ''[[ਧੁੰਦਲੇ ਪਰਛਾਵੇਂ]]'' 
# ''[[ਦੂਰ ਕਿਨਾਰਾ]]''
# ''[[ਫੌਲਾਦੀ ਫੁੱਲ]]'' 
# ''[[ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਡਾਕੂ]]'' (ਤਰਜਮਾ)
# ''[[ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਓ]]''
# ''[[ਗੰਗਾ ਜਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ]]''
# ''[[ਗਰੀਬ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ]]''
# ''[[ਇਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ]]''
# ''[[ਜੀਵਨ ਸੰਗਰਾਮ]]''
# ''[[ਕਾਗਤਾਂ ਦੀ ਬੇੜੀ]]''
# ''[[ਕਾਲ ਚੱਕਰ]]''
# ''[[ਕਟੀ ਹੋਈ ਪਤੰਗ]]'' 
# ''[[ਕੱਲੋ]]''
# ''[[ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸੋਹਲੇ]]''
# ''[[ਕੋਈ ਹਰਿਆ ਬੂਟ ਰਹਿਓ ਰੀ]]''
# ''[[ਲੰਮਾ ਪੈਂਡਾ]]''
# ''[[ਲਵ ਮੈਰਿਜ]]''
# ''[[ਮੰਝਧਾਰ]]''
# ''[[ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ]]''
# ''[[ਮਿੱਠਾ ਮਹੁਰਾ]]''
# ''[[ਨਾਸੂਰ]]''
# ''[[ਪਾਪ ਦੀ ਖੱਟੀ]]'' 
# ''[[ਪ੍ਰਾਸ਼ਚਿਤ]]''
#''[[ਪੱਥਰ ਦੇ ਖੰਭ]]'' 
# ''[[ਪੱਥਰ ਕਾਂਬਾ]]'' (ਤਰਜਮਾ)
# ''[[ਪਤਝੜ ਦੇ ਪੰਛੀ]]'' (ਤਰਜਮਾ)
# ''[[ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ (ਨਾਵਲ)]]'' 
# ''[[ਪਿਆਰ ਦਾ ਦੇਵਤਾ]]''
#''[[ਪਿਆਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ]]''
# ''[[ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਗੀਤ]]''
# ''[[ਪੁਜਾਰੀ]]''
# ''[[ਰੱਬ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ]]'' 
# ''[[ਰਜਨੀ]]''
# ''[[ਸਾੜ੍ਹਸਤੀ]]''
# ''[[ਸੰਗਮ]]''
# ''[[ਸਰਾਪੀਆਂ ਰੂਹਾਂ]]'' 
# ''[[ਸੂਲਾਂ ਦੀ ਸੇਜ]]'' (ਤਰਜਮਾ)
# ''[[ਸੁਮਨ ਕਾਂਤਾ]]'' 
# ''[[ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਕਬਰ]]''
# ''[[ਟੁੱਟੇ ਖੰਭ]]'' 
# ''[[ਟੁੱਟੀ ਵੀਣਾ]]''
# ''[[ਵਰ ਨਹੀਂ ਸਰਾਪ]]''
# ''[[ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ]]''

===ਹੋਰ===
# ''ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆ'' (ਆਤਮਕਥਾ)
#''[[ਮੇਰੀਆਂ ਸਦੀਵੀ ਯਾਦਾਂ]]''

== ਸਨਮਾਨ ==
ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ''ਇਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ'' ਨੂੰ 1961 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nanak Singh |url=http://www.penguinbooksindia.com/en/content/nanak-singh |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011192114/http://www.penguinbooksindia.com/en/content/nanak-singh |archive-date=2016-10-11 |access-date=2026-01-04 |website=www.penguinbooksindia.com |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1968 ਵਿੱਚ ''ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ''  ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੀ]] ਫ਼ਿਲਮ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ, ਪ੍ਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ ਅਤੇ ਤਨੂਜਾ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਭਾਟੀਆ ਸਨ ।

== ਯਾਦਗਾਰਾਂ ==
[[ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਭਵਨ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥੀਏਟਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਵਾਲ਼ੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਾਰਕ ਹੈ।

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1897]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1971]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਲੋਕ]]</text>
      <sha1>qlzlev2zmxy225gl1q5q86i4nbobq88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2345</id>
    <revision>
      <id>840730</id>
      <parentid>836980</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>840730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51860" sha1="7ehq6ncglz4pu5rmr531rc1dcmqhkyd" xml:space="preserve">{{Infobox Indian state or territory
| name                     = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
| image_skyline = {{Photomontage
|photo1a = Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg
|photo2a = Open Hand monument, Chandigarh.jpg
|photo2b = Chandigarh hockey stadium.JPG
|photo3a = Gandhi Bhavan Chandigarh.jpg
|photo3b = Rock Garden, Chandigarh-statues.jpg
|photo4a = 
|size = 270
|position = center
|spacing = 1.6
|color = none
|color_border = white
}}
| image_caption = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ:&lt;br /&gt;ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ; [[ਸੈਕਟਰ 42 ਸਟੇਡੀਅਮ]]; [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ]]; [[ਗਾਂਧੀ ਭਵਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਗਾਂਧੀ ਭਵਨ]] [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ; [[ਓਪਨ ਹੈਂਡ ਸਮਾਰਕ]]
| type = ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
| image_seal = Emblem of Chandigarh.svg
| nickname = ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| image_map = IN-CH.svg
| coordinates = {{coord|30.75|N|76.78|E|display=it|format=dms}}
| formation_date4 = 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1953
| capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
| Administrator = [[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]]
| Chief_secretary = 
| rajya_sabha_seats = ਕੋਈ ਨਹੀਂ
| lok_sabha_seats = 1 ਸੀਟ
| judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]]
| area_total_km2 = 114
| area_rank = 35ਵਾਂ
| elevation_m = 321
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBD1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/India-Chandigarh.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111737/https://www.citypopulation.de/India-Chandigarh.html |archive-date=9 April 2017 |title=Chandigarh (India): Union Territory &amp; Agglomeration – Population Statistics in Maps and Charts |access-date=6 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chandigarh.official&quot; /&gt;
| population_total = {{Increase}} 1,055,450
| population_as_of = 2011
| population_rank = 31
| population_density = 9,262
| population_urban = 1,025,682 (51ਵਾਂ)&lt;ref name=Cities1Lakhandabove&gt;{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf | title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India | access-date=26 March 2012 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹਵਾਲਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹਵਾਲੇ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੀਆ
| 0fficial_Langs = [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in IndiaA|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=8 July 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|0.49|t|lk=r|0}}
| GDP_year = 2023-24
| GDP_rank = 25ਵਾਂ
| GDP_per_capita = {{Increase}}{{INRConvert|349000|lk=r}}
| GDP_per_capita_rank = ਚੌਥਾ
| HDI = {{Increase}} 0.827 {{color|Datk Green|ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ}}&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| HDI_year = 2017–2018
| HDI_rank = ਦੂਜਾ
| literacy = {{IncreaseNeutral}} 86.05
| literacy_year = 2023
| literacy_rank = 8ਵਾਂ
| sex_ratio = 818[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]
| sexratio_year = 2011
| sexratio_rank = 34ਵਾਂ
| iso_code = IN-CH
| registration_plate = CH
| website = chandigarh.gov.in
| mammal = ਭਾਰਤੀ ਸਲੇਟੀ ਮੂੰਗੀ&lt;ref name=&quot;Service 2015&quot;&gt;{{cite web | last=Service | first=Tribune News | title=Corbusier's creation | website=www.tribuneindia.com/news/trends/corbusier-s-creation/142344.html | date=12 October 2015 | url=http://www.tribuneindia.com/news/trends/corbusier-s-creation/142344.html | access-date=13 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151015224628/http://www.tribuneindia.com/news/trends/corbusier-s-creation/142344.html | archive-date=15 October 2015 | url-status=live | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chandigarh-official-abft&quot;&gt;{{cite web |title=State Animal, Bird, Tree and Flower of Chandigarh |url=http://chandigarh.gov.in/pdf/forest-state-abft.pdf |access-date=8 June 2020}}&lt;/ref&gt;
| bird = [[ਧਾਨ ਚਿੜਾ]]
| fish = 
| flower = [[ਕੇਸੂ]]
| tree = ਭਾਰਤੀ ਅੰਬ&lt;ref name=&quot;chandigarh-official-abft&quot; /&gt;
| fruit = [[ਅੰਬ]]
}}

'''ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੀ ਸਾਂਝੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]], [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੋਪੜ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ [[ਅੰਬਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੈ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]] ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਇਹੋ ਜੇਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਇੱਕ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤਾਲਮੇਲ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ (humid subtropical) ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ [[ਗਰਮੀ (ਰੁੱਤ)|ਗਰਮੀ]], ਸਿਆਲ਼ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ, ਬੇਅਤਬਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਫ਼ਰਕ (-1° ਤੋਂ 41.2°) ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਲ਼ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ [[ਕੋਹਰਾ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਬਰਸਾਤ 1110.7 m.m.  ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chandigarh.nic.in/knowchd_general.htm|title=Official Website of Chandigarh Administration|date=2011-07-21|website=web.archive.org|access-date=2022-09-13|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721164933/http://chandigarh.nic.in/knowchd_general.htm|dead-url=unfit}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਲਹਿੰਦੇ ਤੋਂ ਪਰਤਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸਿਆਲ਼ੂ ਬਰਸਾਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

==ਇਤਿਹਾਸ==

[[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ]] ਮਗਰੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚਕਾਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲਾਹੌਰ|ਲਹੌਰ]] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਹਿੱਸੇ]] ਆਈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿਮੀਅਤ ਮਿਲੀ ਜਿਸਦੇ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਣ ਸਨ ਇੱਕ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦਾ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੁਝਾਨ ਹੋਣਾ। ਨਵੀਂ ਕੌਮ ਦੇ ਆਧੁਿਨਕ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਿਵਾਇਅਤਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ, ਕੌਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਇੱਕ [[ਫ਼ਰਾਂਸ| ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ]] ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ [[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]] (Le Corbusier) ਨੇ [[1950]] ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਮਾਸਟਰ-ਪਲੈਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਆਰਕੀਟੈੱਕਟ [[ਐਲਬਰਟ ਮੇਅਰ]] (Albert Mayer) ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਮੈਥਿਊ ਨਾਵੀਤਸਕੀ]] (Matthew Nowicki) ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1950 ਵਿੱਚ ਨਾਵੀਤਸਕੀ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਮਿਲਿਆ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ/ਸਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%A4/|title=ਰਾਜਧਾਨੀ: ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਹਕੀਕਤ - Tribune Punjabi|last=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|first=|date=2018-10-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[1 ਨਵੰਬਰ]], [[1966]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਹਿੰਦੀ]]-ਬੋਲਦੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬੀ]]-ਬੋਲਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। 1952 ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1985 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਸੰਤ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 1986 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰਿਆਣਾ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਣਾਉਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਇੰਤਜ਼ਾਮੀ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਇਸ ਟ੍ਰਾਂਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇਰੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੀ-ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ, ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਝਗੜਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://chandigarh.gov.in/admn_index.htm]&lt;/ref&gt;

15 ਜੁਲਾਈ, 2007 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਪਹਿਲਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਤੰਬਾਕੂ ਰਹਿਤ ਇਲਾਕਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਪਬਲਿਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤੇ ਤਹਿਤ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web | title=Smoke out smoking violations | website=The Times of India | date=2008-10-02 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Chandigarh/Smoke_out_smoking_violations_/articleshow/3551323.cms | access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦੇ ਮਗਰੋਂ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 2008 ਨੂੰ ਕੌਮੀ-ਪਿਤਾ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ [[ਪਾਲੀਥੀਨ| ਪਾਲੀਥੀਨ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://chandigarh.nic.in/WriteReadData%5Cnotification%5Cnot_env684_300708.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2010-11-13 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409225406/http://chandigarh.nic.in/WriteReadData/notification/not_env684_300708.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ==

* [[ਬਸੰਤ]]: ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ (ਅੱਧ ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਧ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਵਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਲਾ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 16&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 25&amp;nbsp;°C ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 9&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 18&amp;nbsp;°C ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* [[ਗਰਮੀ (ਰੁੱਤ)|ਗਰਮੀਆਂ]]: ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ (ਅੱਧ ਮਈ ਤੋਂ ਅੱਧ ਜੂਨ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 46.5&amp;nbsp;°C (ਕਦੇ-ਕਦੇ) ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 35&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 40&amp;nbsp;°C ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* [[ਪਤਝੜ]]: ਪਤਝੜ (ਅੱਧ ਮਾਰਚ - ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਟੈਂਪਰੇਚਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 36&amp;nbsp;°C ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੇਠਲਾ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 13&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 27&amp;nbsp;°C ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਬਰਸਾਤ: [[ਮਾਨਸੂਨ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ (ਅੱਧ ਜੂਨ ਤੋਂ ਅੱਧ ਸਿਤੰਬਰ ਤੱਕ), ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਬਰਸਾਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਅਕਸਰ ਅਗਸਤ ਜਾਂ ਸਿਤੰਬਰ)। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾ ਦੱਖਣ-ਲਹਿੰਦੇ / ਦੱਖਣ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਂਹ 195.5 m.m. ਦਰਜ ਹੈ।
* ਸਿਆਲ਼: ਇੱਥੇ ਠੰਢ (ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮਾਰਚ ਤੱਕ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆੰ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।। ਸਿਆਲ਼ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਟੈਂਪਰੇਚਰ (ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ) 7&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 15&amp;nbsp;°C ਅਤੇ (ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ) -2&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 5&amp;nbsp;°C ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਲਹਿੰਦੇ ਤੋਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
== ਫੁੱਲ ਫਲਾਕਾ ==
[[Image:sambar-deer-in-forest.jpg|200px|thumb|ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਭਰ]] ]] 
[[Image:Cassia.jpg|200px|thumb|left|ਕੈਸਿਆ ਫਿਸਚੁਲਾ (cassia fistula) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ]]
[[File:Nilgai antelopes in Chandigarh.jpg|thumb|left|ਸਾਂਭਰ [[ਧਨਾਸ ਝੀਲ]] ਸੈਕਟਰ 38 ਵੈਸਟ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
ਸਾਰਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ [[ਬੋਹੜ]] ਅਤੇ [[ਸਫ਼ੈਦੇ]] ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਅਸ਼ੋਕ (ਦਰੱਖਤ)|ਅਸ਼ੋਕ]], [[ਕੈਸਿਆ ਫਿਸਚੁਲਾ|ਕੈਸਿਆ]], [[ਤੂਤ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਹੈ। [[ਹਿਰਣ]], [[ਸਾਂਭਰ]], [[ਕਰਕਰ ਹਿਰਣ]], [[ਤੋਤਾ|ਤੋਤੇ]], [[ਕਠਫੋੜਾ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰ]] ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। [[ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ[[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ਼ਾਂ]] ਅਤੇ [[ਹੰਸ]] ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਜਾਪਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ]] ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਡਕੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ==
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 239 ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਰਜ ਕਾਰਜਗਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨਿਯੌਤ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ]] ਹੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਇੱਕ [[ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਤੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਪੱਧਰ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ ਏ. ਜੀ. ਏਮ. ਯੂ. ਕੈਡਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
[[Image:Corbu Chandigarh Palais Justice.JPG|thumb|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] 
* ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ: [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੋ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ
* ਜੰਗਲ ਉਪਸੰਰਕਸ਼ਕ: [[ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਪਰਬੰਧਨ, ਪਰਿਆਵਰਣ, ਜੰਗਲੀ - ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪੁਲਿਸ): [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਅਤੇ ਨਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਦੇ ਏ. ਜੀ. ਏਮ. ਯੂ., ਹਰਿਆਣਾ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਕੈਡਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
==ਅਬਾਦੀ==
2011 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤ ਦੀ  ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 10,55,450 ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 9258 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ [[ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ|ਘਣਤਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 55% ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ 45% ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ [[ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] 818 ਔਰਤਾਂ ਮਗਰੋਂ 1000 ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਘੱਟ ਹੈ। ਔਸਤ [[ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ]] 86.77% ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 64.8% ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 90.81% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 81.88% ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀ 10.8% ਜਨਸੰਖਿਆ ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਮਰ ਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖੀ]] (95.11%), [[ਹਿੰਦੂਤਵ|ਹਿੰਦੂਅਤ]] (3.2%), [[ਇਸਲਾਮ]] (0.7%) ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧਅਤ]] (0.01% ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://censusindia.gov.in/Dist_File/datasheet-0401.pdf ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ]&lt;/ref&gt;

[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ । ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ [[ਉਰਦੂ]] ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਲੋਕ ਵੀ ਵੱਡੇ ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਜੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕੁੰਨ ਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਿਮ ਹਨ।

==ਬਾਗ ਬਗੀਚੇ ==
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ [[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]] ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ [[ਚੰਡੀ ਮੰਦਿਰ]] ਅਤੇ ਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਗ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ]], [[ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ]],[[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ]], [[ਲੇਸਰ ਵੈਲੀ]], [[ਰਜਿੰਦਰ ਪਾਰਕ]], [[ਬੋਟਾਨਿਕਲ ਗਾਰਡਨ]], [[ਸਿਮਰਤੀ ਉਪਵਨ]], [[ਤੋਪਿਆਰੀ ਉਪਵਨ]], [[ਟੇਰਸਡ ਗਾਰਡਨ]], ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੁੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]], [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]] ਅਤੇ ਕਲਚਰਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵੀ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹਨ।
===ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ===
{{main|ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ}}
ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ,ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ 16 ਵਿੱਚ 30 ਏਕੜ (120,000 m2) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗੀਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1600 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ 50,000 ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1967 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਡਾ. ਐਮ. ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਅਧੀਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
===ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ===
{{main|ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}}
ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਇੱਕ ਸੈਰਗਾਹ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਸੈਕਟਰ 53 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

===ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ ===
{{main|ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}}
ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ,ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ,ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ 42 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਾਰਕ ਹੈ। ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ,ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਸੈਰਗਾਹ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਾਰਕ ਜੋ ਸੈਕਟਰ 53 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:PALM Garden Chandigarh.jpg|ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
&lt;/gallery&gt;

===ਕੈਪਿਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ===
{{Main|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ}}
ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਵਨ ਹਨ। ਵਿਧਾਨਸਭਾ, ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਆਦਿ ਇਮਾਰਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਸਤੁਸ਼ਿਲਪ ਦਾ ਚੰਗੇਰਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਓਪਨ ਹੈਂਡ ਸਮਾਰਕ ਕਲਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।

===ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ ===
{{Main|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ}}
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਇਸ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੇਕਚੰਦ ਨੇ ਕਰਾਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਨ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੂੜੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਯਟਕ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਸਚਰਜ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਗਾਰਡਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜਲਕੁੰਡਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥਿਏਟਰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਕਰੀਤੀ-ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Nek Chand Garden (6175284222).jpg|ਨੇਕ ਚੰਦ ਗਾਰਡਨ (ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ)
File:Horse Rider.jpg|ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ
File:Rock Garden Chandigarh।ndia (5).JPG|ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
Image:RockGarden.jpg|thumb|ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ
&lt;/gallery&gt;

=== ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ===
[[File:Rose Garden,Chandigarh.jpg|thumb|Rose Garden,Chandigarh]]
{{Main|ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ}}
[[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਗਾਰਡਨ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ [[ਗੁਲਾਬ|ਗੁਲਾਬਾਂ]] ਦੀਆਂ 1600 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਰਡਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਫੁਆਰੇ ਇਸਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਗੁਲਾਬ ਮੇਲਾ ਆਯੋਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

=== ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ ===

{{Main|ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ}}
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਤ [[ਝੀਲ]] 3 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 1958 ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਬੋਟਿੰਗ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਨਜ਼ਾਰੇ ਬੜੇ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਆਥਣ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨਮੋਹਕ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

=== ਅਜਾਇਬ-ਘਰ === 
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ [[ਅਜਾਇਬਘਰ|ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]] ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀਰਘਾ ਵਿੱਚ ਗਾੰਧਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਅਨੇਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬੋਧੀ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਲਘੂ ਚਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗੈਤੀਹਾਸਿਕ ਕਾਲੀਨ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਾਲਸ ਮਿਉਜ਼ਿਅਮ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

=== ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ-ਜੀਵ ਰੱਖ ===
{{Main| ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}}
ਲਗਭਗ 2600 ਹੇਕਟੇਅਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਰੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬਾਂਦਰ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], [[ਗਿਲਹਰੀ]], [[ਸਾਂਭਰ]], [[ਭੇੜੀਆ|ਭੇੜੀਏ]], ਜੰਗਲੀ ਸੂਕੇ, [[ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ]] ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਸੱਪ|ਸੱਪਾਂ]] ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਨਸੁਵੰਨੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ== 
;ਹਵਾ ਰਸਤਾ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਵਾਈ-ਅੱਡਾ ਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 11 ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਲਈ ਨੇਮੀ ਫਲਾਈਆਂ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Chandigarh Airport - mural.jpg|thumbnail|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਟਰਮੀਨਲ
File:Chandigarh।nternational Airport road, Mohali, Punjab,।ndia.JPG|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾਂ ਰਸਤਾ
&lt;/gallery&gt;
;ਰੇਲ ਰਸਤਾ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਿਟੀ ਸੇਂਟਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 8 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਸੈਕਟਰ 17 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰੇਲਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋ ਨਿੱਤ ਟਰੇਨਾ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Chandigarh Railway Station.jpeg|thumb|[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
File:Chandigarh railway station2.jpg|ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 
&lt;/gallery&gt;
;ਸੜਕ ਰਸਤਾ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 21 ਅਤੇ 22 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੜਕ ਰਸਤਾ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਸ਼ਿਮਲਾ]], [[ਕੁੱਲੂ]], [[ਕਸੌਲੀ]], [[ਮਨਾਲੀ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਹਰਿਦੁਆਰ]], [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਲਈ ਨੇਮੀ ਬਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Road to the Lake - panoramio.jpg|ਝੀਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾਂ ਰਸਤਾ
File:Chandigarh, Roads in।ndia.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸੜਕ
[[File:Roads of chandigarh.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸੜਕ]]
&lt;/gallery&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==
[[ਤਸਵੀਰ:StuC_PU.jpg|left|thumb|ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਂਦਰ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਜਾਂ ਤੱਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ]] (PGIMER), [[ਪੰਜਾਬ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ|ਪੰਜਾਬ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ]], ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੀਚਰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ (NITTTR), [[ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੈਕਟਰ 11, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ]], ਅਤੇ [[ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|DAV ਕਾਲਜ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 115 ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਹਨ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chdeducation.gov.in/?q=node/4|title=Government Schools {{!}} Department of Education Chandigarh Administration|website=chdeducation.gov.in|access-date=20 February 2020}}&lt;/ref&gt; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੈਕਟਰ 16, ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਭਵਨ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਜਿਵੇਂ [[ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਸੇਂਟ]] ਐਨੀਜ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ, ਸ. ਜੌਨਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਸੈਕਰਡ ਹਾਰਟ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਕਾਰਮਲ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ|ਡੀਏਵੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] ।

== ਖੇਡਾਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Chandigarh_hockey_stadium.JPG|right|thumb|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਾਕੀ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਸੈਕਟਰ 42]]
ਸੈਕਟਰ 16 ਦਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/india/content/ground/57993.html|title=Sector 16 Stadium – India – Cricket Grounds – ESPN Cricinfo|website=Cricinfo|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505162049/http://www.espncricinfo.com/india/content/ground/57993.html|archive-date=5 May 2015|access-date=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੋਲਫ ਕਲੱਬ ਕੋਲ ਇੱਕ 7,202-ਯਾਰਡ, 18-ਹੋਲ ਕੋਰਸ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਤੰਗ ਫੇਅਰਵੇਅ, ਡੌਗਲਗ 7ਵੇਂ ਹੋਲ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਹੋਲਾਂ 'ਤੇ ਫਲੱਡ ਲਾਈਟਿੰਗ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chandigarhgolfclub.golfgaga.com/|title=Chandigarh Golf Club (CGC) – Golf in Punjab – Haryana golf – North India Golf – Golfgaga – Where golfers meet! – Jeev Milka Singh Home Course – India's Top golfers – Golf courses in India|website=golfgaga.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325062852/http://chandigarhgolfclub.golfgaga.com/|archive-date=25 March 2015|access-date=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;

==ਖੇਡ ਸਹੂਲਤਾਂ==

* [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈ.ਐੱਸ. ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਮੋਹਾਲੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] 
* ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ, (ਸੈਕਟਰ- 16) 
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੋਲਫ ਕਲੱਬ]], ਸੈਕਟਰ 6
* [[ਪੰਚਕੁਲਾ ਗੋਲਫ ਕਲੱਬ]], ਸੈਕਟਰ 3
* ਹਾਕੀ ਸਟੇਡਿਅਮ, ਸੈਕਟਰ 42
* ਕੈਰਮ ਸਟੇਡਿਅਮ, ਸੇਂਟ ਸਟੀਫੇਂਸ ਸਕੂਲ, ਸੇਕਟਰ - 46
* ਰੌਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ ਰਿੰਕ, ਸੈਕਟਰ 10
* ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਹਾਲ, ਸੈਕਟਰ 7
* ਸਵਿਮਿੰਗ ਪੂਲ ਸੈਕਟਰ 23 
* ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੇਂਜ, ਪਟਿਆਲੀ ਰਾਵ
* ਅਥਲੇਟਿਕ ਕਲੱਬ, ਸੈਕਟਰ 7

== ਮੁੱਖ ਫੁਲਵਾੜੀ== 
* [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ|ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ]], ਸੈਕਟਰ 16
* ਬੋਗਨਵੇਲਿਆ ਗਾਰਡਨ, ਸੈਕਟਰ 3
* ਜਪਾਨੀ ਫੁਲਵਾੜੀ, ਸੈਕਟਰ 16
* ਟੋਪਿਅਰੀ ਗਾਰਡਨ, ਸੈਕਟਰ 35
* ਫਰੈਗਰੇਂਸ ਗਾਰਡਨ, ਸੈਕਟਰ 36
* ਲੇਜਰ ਵੈਲੀ, ਸੈਕਟਰ 10
* ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਫਾਊਂਟੇਨ ਪਾਰਕ, ਸੈਕਟਰ 33
* [[ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ]] ਫੁਲਵਾੜੀ, ਸੈਕਟਰ 6
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ|ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ]], ਸੈਕਟਰ 1 
* ਰਾਜੇਂਦਰ ਫੁਲਵਾੜ, ਸੈਕਟਰ 1
* ਸਿਲਵੀ ਪਾਰਕ, ਫੇਜ 10 [[ਮੋਹਾਲੀ]] 
* ਬੋਟੈਨਿਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਖੁੱਡਾ ਲਾਹੌਰਾ
* [[ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਜਪਾਨੀ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]

==ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਛਪਦੇ ਮੁੱਖ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ) ਅਖ਼ਬਾਰ==
===ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ===
# [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] - [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ [[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। 
# [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਦਾ ਇੰਡਿਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]
# [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ]]
# [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]], [[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼]], 
# [[ਪਾਇਨੀਅਰ (ਅਖਬਾਰ)|ਦ ਪਾਇਨਿਅਰ]]
# [[ਬਿਜ਼ਨਸ ਲਾਈਨ ਅਖਬਾਰ|ਬਿਜ਼ਨਸ ਲਾਈਨ]]

===ਪੰਜਾਬੀ===

# [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] 
#[[ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ]]
# [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ]] 
# [[ਜਗ ਬਾਣੀ|ਜਗਬਾਣੀ]]
# ਕਾਂਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 
# ਡੋਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਪਹਾੜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਜਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਹਿੰਦਕੋ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਸਰਾਇਕੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 

===ਹਿੰਦੀ===

# [[ਦੈਨਿਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] 
# [[ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ (ਅਖ਼ਬਾਰ)|ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ]]
# [[ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ]]
# [[ਦੈਨਿਕ ਭਾਸਕਰ]] 
# [[ਅਮਰ ਉਜਾਲਾ]] 
# [[ਦੈਨਿਕ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]

==ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ==
 
* [[ਨੀਰਜਾ ਭਨੋਟ]], ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਏਅਰ-ਹੋਸਟੈੱਸ
* [[ਜੀਵ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ]] 
* [[ਕਪਿਲ ਦੇਵ]], ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* [[ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ]] ਦੌੜਾਕ
* [[ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਹਾਕੀ]] ਖਿਡਾਰੀ
* [[ਜੀ ਏਸ ਸਰਕਾਰਿਆ]] [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ਥੋਹਰ ਗਾਰਡਨ ਦੇ ਜੰਮਦਾਤਾ
* [[ਨੇਕਚੰਦ]], [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ
* [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* [[ਸਬੀਰ ਭਾਟਿਯਾ]], [[ਹਾਟਮੇਲ]] ਦੇ ਖੋਜੀ
* [[ਭਵਨਦੀਪ ਸਿੰਘ]], [[ਇੰਜੀਨੀਅਰ]] 
* [[ਦਲਵੀਰ ਸਿੰਘ]], [[ਇੰਜੀਨੀਅਰ]]
==ਉਜਾੜੇ ਪਿੰਡ==
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਓਹ 28 ਪਿੰਡਾ ਦੇ ਨਾਮ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਣਿਆ।  ਮਾਹਰੇ ਪੁਆਧ ਕੀ ਹਿਕ ਪਾ ਵਸਾਇਆ
# ਬਜਵਾੜੀ ( 23 ਸੈਕਟਰ )
# ਦਲਹੇੜੀ ਜੱਟਾ ( 28 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਦਲਹੇੜੀ ( 19 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਗੁਰਦਾਸਪੁਰਾ ( 28 - ਇਡੰਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ) 
# ਹਮੀਰਗੜ ( ਕੰਚਨਪੁਰ ) ( 7-26 ਸੈਕਟਰ )
# ਕਾਲੀਬੜ ( 4-5-8-9 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਕੈਲੜ ( 15-16-24 ਸੈਕਟਰ )
# ਕਾਂਜੀ ਮਾਜਰਾ ( 14 ਸੈਕਟਰ - ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸੀਟੀ ) .
# ਖੇੜੀ ( 20-30-32 ਚੌਂਕ ) 
# ਮਹਿਲਾ ਮਾਜਰਾ ( 2-3 ਸੈਕਟਰ )
# ਨਗਲਾ ( 27 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਰਾਮ ਨਗਰ ( ਭੰਗੀ ਮਾਜਰਾ ) ( 6- 7 ਸੈਕਟਰ )
# ਰੁੜਕੀ ( 17-18-21-22 ਸੈਕਟਰ )
# ਸੈਣੀ ਮਾਜਰਾ ( 25 ਸੈਕਟਰ )
# ਸਹਿਜਾਦਪੁਰ ( 11-12 ਸੈਕਟਰ ) ( 31–47 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਬਜਵਾੜਾ ( 35-36 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਬਜਵਾੜੀ ਬਖਤਾ ( 37 ਸੈਕਟਰ / ਬੇ - ਚਿਰਾਗ ਪਿੰਡ ) 
# ਫਤਿਹਗੜ ( ਮਾਦੜਾਂ ) ( 33-34 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਗੱਗੜ ਮਾਜਰਾ ( ਏਅਰਪੋਟ ਏਰੀਆ ) 
# ਕੰਥਾਲਾ ( 31 ਸੈਕਟਰ , ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਚੌਂਕ ) 
# ਜੈਪੁਰ 
# ਸਲਾਹਪੁਰ 
# ਦਤਾਰਪੁਰ ( ਰਾਮ ਦਰਬਾਰ , ਏਅਰਪੋਟ ਏਰੀਆ ) 
# ਚੂਹੜਪੁਰ 
# ਕਰਮਾਣ ( 29 ਸੈਕਟਰ , ਇਡੰਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ) 
# ਝੁਮਰੂ ( 49-50 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਨਿਜਾਮਪੁਰ ( 48 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਸਾਹਪੁਰ ( 38 ਸੈਕਟਰ )
# ਮਨੀ ਮਾਜਰਾ – 13 ਸੈਕਟਰ 
# ਧਨਾਸ - 14 ਸੈਕਟਰ 
# ਮਲੋਆ , ਡੱਡੂ ਮਾਜਰਾ - 39 ਸੈਕਟਰ 
# ਬਡਹੇੜੀ , ਬੁਟੇਰਲਾ - 41 ਸੈਕਟਰ 
# ਅਟਾਵਾ - 42 ਸੈਕਟਰ 
# ਬੁੜੈਲ - 45 ਸੈਕਟਰ 
# ਕਜਹੇੜੀ – 52 ਸੈਕਟਰ ਮਦਨਪੁਰ - 54 ਸੈਕਟਰ 
# ਪਲਸੋਰਾ - 55 ਸੈਕਟਰ&lt;Ref&gt;ਗੁਰਸੇਵਕ ਕਾਰਕੋਰ&lt;/Ref&gt;

==ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot;&gt;
File:Chandigarh (17900).jpg|thumb|Elante . mall
File:Open Hand Monument in Chandigarh.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚਿਨ੍ਹ
image:Corbu Chandigarh Palais Justice.JPG|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ
File:Secretariat Chandigarh.jpg|''[[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]]'' ਵਲੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੀ ਇਮਾਰਤ
File:Assembly 09.jpg|''[[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]]'' ਵਲੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ
File:Waterfall at Rock Garden, Chandigarh.jpg|ਰੋਕ ਗਾਰਡਨ
File:Shantikunj Chandigarh।ndia.JPG|ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੂੰਜ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
File:Sukhna Lake Chandigarh,।ndia.jpg|ਸੁਖ਼ਨਾਂ ਝੀਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
File:Sukna Lake Chandigarh।ndia.JPG|ਸੁਖ਼ਨਾਂ ਝੀਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
File:PALM Garden Chandigarh.jpg|ਪਾਲਮ ਗਾਰਡਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* [http://chandigarh.nic.in/ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਰਕਾਰ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050618073629/http://chandigarh.nic.in/ |date=2005-06-18 }} 
* [http://www.citcochandigarh.com/ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ]
* [http://neerajjaatji.blogspot.com/2010/03/blog-post_29.html ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਾਨ – ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ] (ਮੁਸਾਫਰ ਹਾਂ ਯਾਰਾਂ)
* [http://www.rajgurutouristbus.com/ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ]
{{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}}
{{ਹਰਿਆਣਾ}}
{{ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]</text>
      <sha1>7ehq6ncglz4pu5rmr531rc1dcmqhkyd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>840731</id>
      <parentid>840730</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਅਬਾਦੀ */</comment>
      <origin>840731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51859" sha1="81cpta7on9vgv9btl18d15cb97wfiie" xml:space="preserve">{{Infobox Indian state or territory
| name                     = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
| image_skyline = {{Photomontage
|photo1a = Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg
|photo2a = Open Hand monument, Chandigarh.jpg
|photo2b = Chandigarh hockey stadium.JPG
|photo3a = Gandhi Bhavan Chandigarh.jpg
|photo3b = Rock Garden, Chandigarh-statues.jpg
|photo4a = 
|size = 270
|position = center
|spacing = 1.6
|color = none
|color_border = white
}}
| image_caption = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ:&lt;br /&gt;ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਅਸੈਂਬਲੀ; [[ਸੈਕਟਰ 42 ਸਟੇਡੀਅਮ]]; [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ]]; [[ਗਾਂਧੀ ਭਵਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਗਾਂਧੀ ਭਵਨ]] [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ; [[ਓਪਨ ਹੈਂਡ ਸਮਾਰਕ]]
| type = ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
| image_seal = Emblem of Chandigarh.svg
| nickname = ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
| image_map = IN-CH.svg
| coordinates = {{coord|30.75|N|76.78|E|display=it|format=dms}}
| formation_date4 = 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1953
| capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
| Administrator = [[ਬਨਵਾਰੀਲਾਲ ਪੁਰੋਹਿਤ]]
| Chief_secretary = 
| rajya_sabha_seats = ਕੋਈ ਨਹੀਂ
| lok_sabha_seats = 1 ਸੀਟ
| judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]]
| area_total_km2 = 114
| area_rank = 35ਵਾਂ
| elevation_m = 321
| population_footnotes = &lt;ref name=&quot;PBD1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/India-Chandigarh.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409111737/https://www.citypopulation.de/India-Chandigarh.html |archive-date=9 April 2017 |title=Chandigarh (India): Union Territory &amp; Agglomeration – Population Statistics in Maps and Charts |access-date=6 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chandigarh.official&quot; /&gt;
| population_total = {{Increase}} 1,055,450
| population_as_of = 2011
| population_rank = 31
| population_density = 9,262
| population_urban = 1,025,682 (51ਵਾਂ)&lt;ref name=Cities1Lakhandabove&gt;{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf | title=Provisional Population Totals, Census of India 2011; Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General &amp; Census Commissioner, India | access-date=26 March 2012 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
| population_demonym = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹਵਾਲਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹਵਾਲੇ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੀਆ
| 0fficial_Langs = [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]&lt;ref name=&quot;langoff&quot;&gt;{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in IndiaA|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=8 July 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}&lt;/ref&gt;
| GDP_total = {{Increase}}{{INRConvert|0.49|t|lk=r|0}}
| GDP_year = 2023-24
| GDP_rank = 25ਵਾਂ
| GDP_per_capita = {{Increase}}{{INRConvert|349000|lk=r}}
| GDP_per_capita_rank = ਚੌਥਾ
| HDI = {{Increase}} 0.827 {{color|Datk Green|ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ}}&lt;ref name=&quot;snhdi-gdl&quot;&gt;{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |access-date=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| HDI_year = 2017–2018
| HDI_rank = ਦੂਜਾ
| literacy = {{IncreaseNeutral}} 86.05
| literacy_year = 2023
| literacy_rank = 8ਵਾਂ
| sex_ratio = 818[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]
| sexratio_year = 2011
| sexratio_rank = 34ਵਾਂ
| iso_code = IN-CH
| registration_plate = CH
| website = chandigarh.gov.in
| mammal = ਭਾਰਤੀ ਸਲੇਟੀ ਮੂੰਗੀ&lt;ref name=&quot;Service 2015&quot;&gt;{{cite web | last=Service | first=Tribune News | title=Corbusier's creation | website=www.tribuneindia.com/news/trends/corbusier-s-creation/142344.html | date=12 October 2015 | url=http://www.tribuneindia.com/news/trends/corbusier-s-creation/142344.html | access-date=13 October 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151015224628/http://www.tribuneindia.com/news/trends/corbusier-s-creation/142344.html | archive-date=15 October 2015 | url-status=live | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;chandigarh-official-abft&quot;&gt;{{cite web |title=State Animal, Bird, Tree and Flower of Chandigarh |url=http://chandigarh.gov.in/pdf/forest-state-abft.pdf |access-date=8 June 2020}}&lt;/ref&gt;
| bird = [[ਧਾਨ ਚਿੜਾ]]
| fish = 
| flower = [[ਕੇਸੂ]]
| tree = ਭਾਰਤੀ ਅੰਬ&lt;ref name=&quot;chandigarh-official-abft&quot; /&gt;
| fruit = [[ਅੰਬ]]
}}

'''ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਦੋ ਸੂਬਿਆਂ, [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੀ ਸਾਂਝੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]], [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ [[ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੋਪੜ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ [[ਅੰਬਾਲਾ]] ਅਤੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੈ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]] ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਇਹੋ ਜੇਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਇੱਕ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤਾਲਮੇਲ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਸਿੱਲ੍ਹੀ ਉਪ-ਤਪਤ-ਖੰਡੀ (humid subtropical) ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ [[ਗਰਮੀ (ਰੁੱਤ)|ਗਰਮੀ]], ਸਿਆਲ਼ ਵਿੱਚ ਨਿੱਘ, ਬੇਅਤਬਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਫ਼ਰਕ (-1° ਤੋਂ 41.2°) ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਲ਼ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ [[ਕੋਹਰਾ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਬਰਸਾਤ 1110.7 m.m.  ਹੁੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chandigarh.nic.in/knowchd_general.htm|title=Official Website of Chandigarh Administration|date=2011-07-21|website=web.archive.org|access-date=2022-09-13|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721164933/http://chandigarh.nic.in/knowchd_general.htm|dead-url=unfit}}&lt;/ref&gt; ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਲਹਿੰਦੇ ਤੋਂ ਪਰਤਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸਿਆਲ਼ੂ ਬਰਸਾਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

==ਇਤਿਹਾਸ==

[[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ]] ਮਗਰੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚਕਾਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲਾਹੌਰ|ਲਹੌਰ]] ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਹਿੱਸੇ]] ਆਈ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿਮੀਅਤ ਮਿਲੀ ਜਿਸਦੇ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਣ ਸਨ ਇੱਕ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦਾ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੁਝਾਨ ਹੋਣਾ। ਨਵੀਂ ਕੌਮ ਦੇ ਆਧੁਿਨਕ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਿਵਾਇਅਤਾਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ, ਕੌਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਇੱਕ [[ਫ਼ਰਾਂਸ| ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ]] ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ [[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]] (Le Corbusier) ਨੇ [[1950]] ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਮਾਸਟਰ-ਪਲੈਨ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਆਰਕੀਟੈੱਕਟ [[ਐਲਬਰਟ ਮੇਅਰ]] (Albert Mayer) ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਮੈਥਿਊ ਨਾਵੀਤਸਕੀ]] (Matthew Nowicki) ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1950 ਵਿੱਚ ਨਾਵੀਤਸਕੀ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਮਿਲਿਆ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ/ਸਵਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/10/%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C%E0%A8%A7%E0%A8%BE%E0%A8%A8%E0%A9%80-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%AA%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A8%95%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%A4/|title=ਰਾਜਧਾਨੀ: ਸੁਪਨਾ ਤੇ ਹਕੀਕਤ - Tribune Punjabi|last=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|first=|date=2018-10-06|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-10-07|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[1 ਨਵੰਬਰ]], [[1966]] ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਹਿੰਦੀ]]-ਬੋਲਦੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਪੰਜਾਬੀ]]-ਬੋਲਦੇ ਉੱਤਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ]] ਵੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। 1952 ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਅਗਸਤ 1985 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] ਦੇ ਸੰਤ [[ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ]] ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 1986 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰਿਆਣਾ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੀ ਬਣਾਉਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਇੰਤਜ਼ਾਮੀ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਚਲਦੇ ਇਸ ਟ੍ਰਾਂਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇਰੀ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੀ-ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ, ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ-ਬੋਲਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦਾ ਝਗੜਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://chandigarh.gov.in/admn_index.htm]&lt;/ref&gt;

15 ਜੁਲਾਈ, 2007 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਪਹਿਲਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਤੰਬਾਕੂ ਰਹਿਤ ਇਲਾਕਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਪਬਲਿਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤੇ ਤਹਿਤ ਸਜ਼ਾਯੋਗ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web | title=Smoke out smoking violations | website=The Times of India | date=2008-10-02 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Chandigarh/Smoke_out_smoking_violations_/articleshow/3551323.cms | access-date=2025-11-13}}&lt;/ref&gt; ਇਸਦੇ ਮਗਰੋਂ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 2008 ਨੂੰ ਕੌਮੀ-ਪਿਤਾ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ [[ਪਾਲੀਥੀਨ| ਪਾਲੀਥੀਨ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://chandigarh.nic.in/WriteReadData%5Cnotification%5Cnot_env684_300708.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2010-11-13 |archive-date=2009-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090409225406/http://chandigarh.nic.in/WriteReadData/notification/not_env684_300708.pdf |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ==

* [[ਬਸੰਤ]]: ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ (ਅੱਧ ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਧ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਵਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਲਾ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 16&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 25&amp;nbsp;°C ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 9&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 18&amp;nbsp;°C ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* [[ਗਰਮੀ (ਰੁੱਤ)|ਗਰਮੀਆਂ]]: ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ (ਅੱਧ ਮਈ ਤੋਂ ਅੱਧ ਜੂਨ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 46.5&amp;nbsp;°C (ਕਦੇ-ਕਦੇ) ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 35&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 40&amp;nbsp;°C ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* [[ਪਤਝੜ]]: ਪਤਝੜ (ਅੱਧ ਮਾਰਚ - ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ) ਵਿੱਚ ਟੈਂਪਰੇਚਰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 36&amp;nbsp;°C ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੇਠਲਾ ਟੈਂਪਰੇਚਰ 13&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 27&amp;nbsp;°C ਵਿਚਾਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਬਰਸਾਤ: [[ਮਾਨਸੂਨ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ (ਅੱਧ ਜੂਨ ਤੋਂ ਅੱਧ ਸਿਤੰਬਰ ਤੱਕ), ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਬਰਸਾਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਅਕਸਰ ਅਗਸਤ ਜਾਂ ਸਿਤੰਬਰ)। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਹਵਾ ਦੱਖਣ-ਲਹਿੰਦੇ / ਦੱਖਣ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਂਹ 195.5 m.m. ਦਰਜ ਹੈ।
* ਸਿਆਲ਼: ਇੱਥੇ ਠੰਢ (ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਅੱਧ ਮਾਰਚ ਤੱਕ) ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆੰ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।। ਸਿਆਲ਼ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਟੈਂਪਰੇਚਰ (ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ) 7&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 15&amp;nbsp;°C ਅਤੇ (ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ) -2&amp;nbsp;°C ਤੋਂ 5&amp;nbsp;°C ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਲਹਿੰਦੇ ਤੋਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
== ਫੁੱਲ ਫਲਾਕਾ ==
[[Image:sambar-deer-in-forest.jpg|200px|thumb|ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ [[ਸਾਂਭਰ]] ]] 
[[Image:Cassia.jpg|200px|thumb|left|ਕੈਸਿਆ ਫਿਸਚੁਲਾ (cassia fistula) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ]]
[[File:Nilgai antelopes in Chandigarh.jpg|thumb|left|ਸਾਂਭਰ [[ਧਨਾਸ ਝੀਲ]] ਸੈਕਟਰ 38 ਵੈਸਟ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
ਸਾਰਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ [[ਬੋਹੜ]] ਅਤੇ [[ਸਫ਼ੈਦੇ]] ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਅਸ਼ੋਕ (ਦਰੱਖਤ)|ਅਸ਼ੋਕ]], [[ਕੈਸਿਆ ਫਿਸਚੁਲਾ|ਕੈਸਿਆ]], [[ਤੂਤ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਹੈ। [[ਹਿਰਣ]], [[ਸਾਂਭਰ]], [[ਕਰਕਰ ਹਿਰਣ]], [[ਤੋਤਾ|ਤੋਤੇ]], [[ਕਠਫੋੜਾ]] ਅਤੇ [[ਮੋਰ]] ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। [[ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ[[ਬਤਖ਼|ਬੱਤਖ਼ਾਂ]] ਅਤੇ [[ਹੰਸ]] ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਜਾਪਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ]] ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਡਕੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਝੀਲ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
== ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ==
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ 239 ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਾਰਜ ਕਾਰਜਗਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨਿਯੌਤ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲਾ]] ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ]] ਹੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਇੱਕ [[ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਤੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਪੱਧਰ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ]] ਵਿੱਚ ਏ. ਜੀ. ਏਮ. ਯੂ. ਕੈਡਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
[[Image:Corbu Chandigarh Palais Justice.JPG|thumb|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ]] 
* ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ: [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੋ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ
* ਜੰਗਲ ਉਪਸੰਰਕਸ਼ਕ: [[ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲ ਸੇਵਾ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਪਰਬੰਧਨ, ਪਰਿਆਵਰਣ, ਜੰਗਲੀ - ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪੁਲਿਸ): [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਅਤੇ ਨਿਆ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਲਈ ਉੱਤਰਦਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਅਧਿਕਾਰੀ [[ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਰਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਦੇ ਏ. ਜੀ. ਏਮ. ਯੂ., ਹਰਿਆਣਾ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਕੈਡਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
==ਅਬਾਦੀ==
2011 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤ ਦੀ  ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 10,55,450 ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 9258 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿ. ਮੀ. ਦਾ [[ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ|ਘਣਤਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 55% ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ 45% ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ [[ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ]] 818 ਔਰਤਾਂ ਮਗਰੋਂ 1000 ਪੁਰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਘੱਟ ਹੈ। ਔਸਤ [[ਸਾਖਰਤਾ|ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ]] 86.77% ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 64.8% ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 90.81% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 81.88% ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੀ 10.8% ਜਨਸੰਖਿਆ ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਮਰ ਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖੀ]] (95.11%), [[ਹਿੰਦੂਤਵ|ਹਿੰਦੂਅਤ]] (3.2%), [[ਇਸਲਾਮ]] (0.7%) ਅਤੇ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧਅਤ]] (0.01% ਹਨ।&lt;ref&gt;[http://censusindia.gov.in/Dist_File/datasheet-0401.pdf ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ]&lt;/ref&gt;

[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ [[ਉਰਦੂ]] ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਲੋਕ ਵੀ ਵੱਡੇ ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿਜੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਕੁੰਨ ਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਿਮ ਹਨ।

==ਬਾਗ ਬਗੀਚੇ ==
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ [[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]] ਦੇ ਬਣਾਏ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ [[ਚੰਡੀ ਮੰਦਿਰ]] ਅਤੇ ਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਗ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ]], [[ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ]],[[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ]], [[ਲੇਸਰ ਵੈਲੀ]], [[ਰਜਿੰਦਰ ਪਾਰਕ]], [[ਬੋਟਾਨਿਕਲ ਗਾਰਡਨ]], [[ਸਿਮਰਤੀ ਉਪਵਨ]], [[ਤੋਪਿਆਰੀ ਉਪਵਨ]], [[ਟੇਰਸਡ ਗਾਰਡਨ]], ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੁੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]], [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]], [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ]] ਅਤੇ ਕਲਚਰਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵੀ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹਨ।
===ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ===
{{main|ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ}}
ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ,ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ 16 ਵਿੱਚ 30 ਏਕੜ (120,000 m2) ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਗੀਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 1600 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ 50,000 ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1967 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਡਾ. ਐਮ. ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਅਧੀਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 
===ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ===
{{main|ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}}
ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਇੱਕ ਸੈਰਗਾਹ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਸੈਕਟਰ 53 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

===ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ ===
{{main|ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}}
ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ,ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ,ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ 42 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਾਰਕ ਹੈ। ਗਾਰਡਨ ਆਫ਼ ਸਪ੍ਰਿੰਗਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ,ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਇੱਕ ਸੈਰਗਾਹ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਪਾਰਕ ਜੋ ਸੈਕਟਰ 53 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:PALM Garden Chandigarh.jpg|ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
&lt;/gallery&gt;

===ਕੈਪਿਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ===
{{Main|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੈਪੀਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ}}
ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਵਨ ਹਨ। ਵਿਧਾਨਸਭਾ, ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਆਦਿ ਇਮਾਰਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਮਾਰਤਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਸਤੁਸ਼ਿਲਪ ਦਾ ਚੰਗੇਰਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਓਪਨ ਹੈਂਡ ਸਮਾਰਕ ਕਲਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।

===ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ ===
{{Main|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ}}
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਇਸ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੇਕਚੰਦ ਨੇ ਕਰਾਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਨ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੂੜੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਯਟਕ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਮਹਿਲਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਅਸਚਰਜ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਗਾਰਡਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਜਲਕੁੰਡਾਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਓਪਨ ਏਅਰ ਥਿਏਟਰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਸਕਰੀਤੀ-ਸਬੰਧਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Nek Chand Garden (6175284222).jpg|ਨੇਕ ਚੰਦ ਗਾਰਡਨ (ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ)
File:Horse Rider.jpg|ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ
File:Rock Garden Chandigarh।ndia (5).JPG|ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
Image:RockGarden.jpg|thumb|ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ
&lt;/gallery&gt;

=== ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ===
[[File:Rose Garden,Chandigarh.jpg|thumb|Rose Garden,Chandigarh]]
{{Main|ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ}}
[[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਗਾਰਡਨ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ [[ਗੁਲਾਬ|ਗੁਲਾਬਾਂ]] ਦੀਆਂ 1600 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਰਡਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਫੁਆਰੇ ਇਸਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਗੁਲਾਬ ਮੇਲਾ ਆਯੋਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

=== ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ ===

{{Main|ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ}}
ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਤ [[ਝੀਲ]] 3 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 1958 ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਬੋਟਿੰਗ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਨਜ਼ਾਰੇ ਬੜੇ ਮਨਮੋਹਕ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਆਥਣ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨਮੋਹਕ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

=== ਅਜਾਇਬ-ਘਰ === 
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ [[ਅਜਾਇਬਘਰ|ਅਜਾਇਬ-ਘਰ]] ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀਰਘਾ ਵਿੱਚ ਗਾੰਧਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਅਨੇਕ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬੋਧੀ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਲਘੂ ਚਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗੈਤੀਹਾਸਿਕ ਕਾਲੀਨ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਾਲਸ ਮਿਉਜ਼ਿਅਮ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਗੁੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

=== ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ-ਜੀਵ ਰੱਖ ===
{{Main| ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ}}
ਲਗਭਗ 2600 ਹੇਕਟੇਅਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਇਸ ਰੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬਾਂਦਰ]], [[ਖਰਗੋਸ਼]], [[ਗਿਲਹਰੀ]], [[ਸਾਂਭਰ]], [[ਭੇੜੀਆ|ਭੇੜੀਏ]], ਜੰਗਲੀ ਸੂਕੇ, [[ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ]] ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਸੱਪ|ਸੱਪਾਂ]] ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਨਸੁਵੰਨੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

==ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ== 
;ਹਵਾ ਰਸਤਾ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਵਾਈ-ਅੱਡਾ ਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 11 ਕਿ.ਮੀ. ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਲਈ ਨੇਮੀ ਫਲਾਈਆਂ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Chandigarh Airport - mural.jpg|thumbnail|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਟਰਮੀਨਲ
File:Chandigarh।nternational Airport road, Mohali, Punjab,।ndia.JPG|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾਂ ਰਸਤਾ
&lt;/gallery&gt;
;ਰੇਲ ਰਸਤਾ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸਿਟੀ ਸੇਂਟਰ ਤੋਂ ਕਰੀਬ 8 ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਸੈਕਟਰ 17 ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰੇਲਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋ ਨਿੱਤ ਟਰੇਨਾ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Chandigarh Railway Station.jpeg|thumb|[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]]
File:Chandigarh railway station2.jpg|ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 
&lt;/gallery&gt;
;ਸੜਕ ਰਸਤਾ
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 21 ਅਤੇ 22 ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੜਕ ਰਸਤਾ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਸ਼ਿਮਲਾ]], [[ਕੁੱਲੂ]], [[ਕਸੌਲੀ]], [[ਮਨਾਲੀ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਹਰਿਦੁਆਰ]], [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਲਈ ਨੇਮੀ ਬਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ।
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
File:Road to the Lake - panoramio.jpg|ਝੀਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲਾਂ ਰਸਤਾ
File:Chandigarh, Roads in।ndia.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸੜਕ
[[File:Roads of chandigarh.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸੜਕ]]
&lt;/gallery&gt;

== ਸਿੱਖਿਆ ==
[[ਤਸਵੀਰ:StuC_PU.jpg|left|thumb|ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਂਦਰ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਜਾਂ ਤੱਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ]] (PGIMER), [[ਪੰਜਾਬ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ|ਪੰਜਾਬ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ]], ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨੀਕਲ ਟੀਚਰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ (NITTTR), [[ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੈਕਟਰ 11, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ]], ਅਤੇ [[ਡੀਏਵੀ ਕਾਲਜ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|DAV ਕਾਲਜ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 115 ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਹਨ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chdeducation.gov.in/?q=node/4|title=Government Schools {{!}} Department of Education Chandigarh Administration|website=chdeducation.gov.in|access-date=20 February 2020}}&lt;/ref&gt; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਡਲ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸੈਕਟਰ 16, ਜਵਾਹਰ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਭਵਨ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ ਜਿਵੇਂ [[ਸੇਂਟ ਜੌਨਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਸੇਂਟ]] ਐਨੀਜ਼ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ, ਸ. ਜੌਨਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਸੈਕਰਡ ਹਾਰਟ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਕਾਰਮਲ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ]], ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਲੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ|ਡੀਏਵੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ]] ।

== ਖੇਡਾਂ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Chandigarh_hockey_stadium.JPG|right|thumb|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਹਾਕੀ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਸੈਕਟਰ 42]]
ਸੈਕਟਰ 16 ਦਾ ਸਟੇਡੀਅਮ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਮੈਚਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹਾਲੀ ਵਿੱਚ [[ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਪੀਸੀਏ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਜੀ ਮੈਚ ਖੇਡਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/india/content/ground/57993.html|title=Sector 16 Stadium – India – Cricket Grounds – ESPN Cricinfo|website=Cricinfo|archive-url=https://web.archive.org/web/20150505162049/http://www.espncricinfo.com/india/content/ground/57993.html|archive-date=5 May 2015|access-date=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੋਲਫ ਕਲੱਬ ਕੋਲ ਇੱਕ 7,202-ਯਾਰਡ, 18-ਹੋਲ ਕੋਰਸ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਤੰਗ ਫੇਅਰਵੇਅ, ਡੌਗਲਗ 7ਵੇਂ ਹੋਲ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨੌਂ ਹੋਲਾਂ 'ਤੇ ਫਲੱਡ ਲਾਈਟਿੰਗ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chandigarhgolfclub.golfgaga.com/|title=Chandigarh Golf Club (CGC) – Golf in Punjab – Haryana golf – North India Golf – Golfgaga – Where golfers meet! – Jeev Milka Singh Home Course – India's Top golfers – Golf courses in India|website=golfgaga.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150325062852/http://chandigarhgolfclub.golfgaga.com/|archive-date=25 March 2015|access-date=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;

==ਖੇਡ ਸਹੂਲਤਾਂ==

* [[ਪੰਜਾਬ ਕ੍ਰਿਕਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਈ.ਐੱਸ. ਬਿੰਦਰਾ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਮੋਹਾਲੀ ਸਟੇਡੀਅਮ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] 
* ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਸਟੇਡਿਅਮ, (ਸੈਕਟਰ- 16) 
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗੋਲਫ ਕਲੱਬ]], ਸੈਕਟਰ 6
* [[ਪੰਚਕੁਲਾ ਗੋਲਫ ਕਲੱਬ]], ਸੈਕਟਰ 3
* ਹਾਕੀ ਸਟੇਡਿਅਮ, ਸੈਕਟਰ 42
* ਕੈਰਮ ਸਟੇਡਿਅਮ, ਸੇਂਟ ਸਟੀਫੇਂਸ ਸਕੂਲ, ਸੇਕਟਰ - 46
* ਰੌਲਰ ਸਕੇਟਿੰਗ ਰਿੰਕ, ਸੈਕਟਰ 10
* ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਹਾਲ, ਸੈਕਟਰ 7
* ਸਵਿਮਿੰਗ ਪੂਲ ਸੈਕਟਰ 23 
* ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰੇਂਜ, ਪਟਿਆਲੀ ਰਾਵ
* ਅਥਲੇਟਿਕ ਕਲੱਬ, ਸੈਕਟਰ 7

== ਮੁੱਖ ਫੁਲਵਾੜੀ== 
* [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ|ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ]], ਸੈਕਟਰ 16
* ਬੋਗਨਵੇਲਿਆ ਗਾਰਡਨ, ਸੈਕਟਰ 3
* ਜਪਾਨੀ ਫੁਲਵਾੜੀ, ਸੈਕਟਰ 16
* ਟੋਪਿਅਰੀ ਗਾਰਡਨ, ਸੈਕਟਰ 35
* ਫਰੈਗਰੇਂਸ ਗਾਰਡਨ, ਸੈਕਟਰ 36
* ਲੇਜਰ ਵੈਲੀ, ਸੈਕਟਰ 10
* ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਫਾਊਂਟੇਨ ਪਾਰਕ, ਸੈਕਟਰ 33
* [[ਸੁਖ਼ਨਾ ਝੀਲ]] ਫੁਲਵਾੜੀ, ਸੈਕਟਰ 6
* [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ|ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ]], ਸੈਕਟਰ 1 
* ਰਾਜੇਂਦਰ ਫੁਲਵਾੜ, ਸੈਕਟਰ 1
* ਸਿਲਵੀ ਪਾਰਕ, ਫੇਜ 10 [[ਮੋਹਾਲੀ]] 
* ਬੋਟੈਨਿਕਲ ਗਾਰਡਨ, ਖੁੱਡਾ ਲਾਹੌਰਾ
* [[ਪਾਮ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]
* [[ਜਪਾਨੀ ਗਾਰਡਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]

==ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਛਪਦੇ ਮੁੱਖ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ) ਅਖ਼ਬਾਰ==
===ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ===
# [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] - [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ [[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। 
# [[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|ਦਾ ਇੰਡਿਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]]
# [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ]]
# [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]], [[ਦਿ ਇਕਨੋਮਿਕਸ ਟਾਈਮਜ਼]], 
# [[ਪਾਇਨੀਅਰ (ਅਖਬਾਰ)|ਦ ਪਾਇਨਿਅਰ]]
# [[ਬਿਜ਼ਨਸ ਲਾਈਨ ਅਖਬਾਰ|ਬਿਜ਼ਨਸ ਲਾਈਨ]]

===ਪੰਜਾਬੀ===

# [[ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] 
#[[ਦੇਸ਼ ਸੇਵਕ]]
# [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ]] 
# [[ਜਗ ਬਾਣੀ|ਜਗਬਾਣੀ]]
# ਕਾਂਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 
# ਡੋਗਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਪਹਾੜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਜਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਹਿੰਦਕੋ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਸਰਾਇਕੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ
# ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 

===ਹਿੰਦੀ===

# [[ਦੈਨਿਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ]] 
# [[ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ (ਅਖ਼ਬਾਰ)|ਪੰਜਾਬ ਕੇਸਰੀ]]
# [[ਦੈਨਿਕ ਜਾਗਰਣ]]
# [[ਦੈਨਿਕ ਭਾਸਕਰ]] 
# [[ਅਮਰ ਉਜਾਲਾ]] 
# [[ਦੈਨਿਕ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]]

==ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ==
 
* [[ਨੀਰਜਾ ਭਨੋਟ]], ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਏਅਰ-ਹੋਸਟੈੱਸ
* [[ਜੀਵ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ]] 
* [[ਕਪਿਲ ਦੇਵ]], ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* [[ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ]] ਦੌੜਾਕ
* [[ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਹਾਕੀ]] ਖਿਡਾਰੀ
* [[ਜੀ ਏਸ ਸਰਕਾਰਿਆ]] [[ਪੰਚਕੁਲਾ]] ਥੋਹਰ ਗਾਰਡਨ ਦੇ ਜੰਮਦਾਤਾ
* [[ਨੇਕਚੰਦ]], [[ਰਾਕ ਗਾਰਡਨ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ
* [[ਯੁਵਰਾਜ ਸਿੰਘ]], ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ
* [[ਸਬੀਰ ਭਾਟਿਯਾ]], [[ਹਾਟਮੇਲ]] ਦੇ ਖੋਜੀ
* [[ਭਵਨਦੀਪ ਸਿੰਘ]], [[ਇੰਜੀਨੀਅਰ]] 
* [[ਦਲਵੀਰ ਸਿੰਘ]], [[ਇੰਜੀਨੀਅਰ]]
==ਉਜਾੜੇ ਪਿੰਡ==
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਓਹ 28 ਪਿੰਡਾ ਦੇ ਨਾਮ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਕੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਣਿਆ।  ਮਾਹਰੇ ਪੁਆਧ ਕੀ ਹਿਕ ਪਾ ਵਸਾਇਆ
# ਬਜਵਾੜੀ ( 23 ਸੈਕਟਰ )
# ਦਲਹੇੜੀ ਜੱਟਾ ( 28 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਦਲਹੇੜੀ ( 19 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਗੁਰਦਾਸਪੁਰਾ ( 28 - ਇਡੰਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ) 
# ਹਮੀਰਗੜ ( ਕੰਚਨਪੁਰ ) ( 7-26 ਸੈਕਟਰ )
# ਕਾਲੀਬੜ ( 4-5-8-9 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਕੈਲੜ ( 15-16-24 ਸੈਕਟਰ )
# ਕਾਂਜੀ ਮਾਜਰਾ ( 14 ਸੈਕਟਰ - ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸੀਟੀ ) .
# ਖੇੜੀ ( 20-30-32 ਚੌਂਕ ) 
# ਮਹਿਲਾ ਮਾਜਰਾ ( 2-3 ਸੈਕਟਰ )
# ਨਗਲਾ ( 27 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਰਾਮ ਨਗਰ ( ਭੰਗੀ ਮਾਜਰਾ ) ( 6- 7 ਸੈਕਟਰ )
# ਰੁੜਕੀ ( 17-18-21-22 ਸੈਕਟਰ )
# ਸੈਣੀ ਮਾਜਰਾ ( 25 ਸੈਕਟਰ )
# ਸਹਿਜਾਦਪੁਰ ( 11-12 ਸੈਕਟਰ ) ( 31–47 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਬਜਵਾੜਾ ( 35-36 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਬਜਵਾੜੀ ਬਖਤਾ ( 37 ਸੈਕਟਰ / ਬੇ - ਚਿਰਾਗ ਪਿੰਡ ) 
# ਫਤਿਹਗੜ ( ਮਾਦੜਾਂ ) ( 33-34 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਗੱਗੜ ਮਾਜਰਾ ( ਏਅਰਪੋਟ ਏਰੀਆ ) 
# ਕੰਥਾਲਾ ( 31 ਸੈਕਟਰ , ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਚੌਂਕ ) 
# ਜੈਪੁਰ 
# ਸਲਾਹਪੁਰ 
# ਦਤਾਰਪੁਰ ( ਰਾਮ ਦਰਬਾਰ , ਏਅਰਪੋਟ ਏਰੀਆ ) 
# ਚੂਹੜਪੁਰ 
# ਕਰਮਾਣ ( 29 ਸੈਕਟਰ , ਇਡੰਸਟਰੀਅਲ ਏਰੀਆ ) 
# ਝੁਮਰੂ ( 49-50 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਨਿਜਾਮਪੁਰ ( 48 ਸੈਕਟਰ ) 
# ਸਾਹਪੁਰ ( 38 ਸੈਕਟਰ )
# ਮਨੀ ਮਾਜਰਾ – 13 ਸੈਕਟਰ 
# ਧਨਾਸ - 14 ਸੈਕਟਰ 
# ਮਲੋਆ , ਡੱਡੂ ਮਾਜਰਾ - 39 ਸੈਕਟਰ 
# ਬਡਹੇੜੀ , ਬੁਟੇਰਲਾ - 41 ਸੈਕਟਰ 
# ਅਟਾਵਾ - 42 ਸੈਕਟਰ 
# ਬੁੜੈਲ - 45 ਸੈਕਟਰ 
# ਕਜਹੇੜੀ – 52 ਸੈਕਟਰ ਮਦਨਪੁਰ - 54 ਸੈਕਟਰ 
# ਪਲਸੋਰਾ - 55 ਸੈਕਟਰ&lt;Ref&gt;ਗੁਰਸੇਵਕ ਕਾਰਕੋਰ&lt;/Ref&gt;

==ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; height=&quot;150px&quot; perrow=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot;&gt;
File:Chandigarh (17900).jpg|thumb|Elante . mall
File:Open Hand Monument in Chandigarh.jpg|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਚਿਨ੍ਹ
image:Corbu Chandigarh Palais Justice.JPG|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ
File:Secretariat Chandigarh.jpg|''[[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]]'' ਵਲੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਕੱਤਰੇਤ ਦੀ ਇਮਾਰਤ
File:Assembly 09.jpg|''[[ਲ ਕਾਰਬੂਜ਼ੀਏ]]'' ਵਲੋਂ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ
File:Waterfall at Rock Garden, Chandigarh.jpg|ਰੋਕ ਗਾਰਡਨ
File:Shantikunj Chandigarh।ndia.JPG|ਸ਼ਾਂਤੀ ਕੂੰਜ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
File:Sukhna Lake Chandigarh,।ndia.jpg|ਸੁਖ਼ਨਾਂ ਝੀਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
File:Sukna Lake Chandigarh।ndia.JPG|ਸੁਖ਼ਨਾਂ ਝੀਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
File:PALM Garden Chandigarh.jpg|ਪਾਲਮ ਗਾਰਡਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
* [http://chandigarh.nic.in/ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਰਕਾਰ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050618073629/http://chandigarh.nic.in/ |date=2005-06-18 }} 
* [http://www.citcochandigarh.com/ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ]
* [http://neerajjaatji.blogspot.com/2010/03/blog-post_29.html ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਾਨ – ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ] (ਮੁਸਾਫਰ ਹਾਂ ਯਾਰਾਂ)
* [http://www.rajgurutouristbus.com/ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ]
{{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}}
{{ਹਰਿਆਣਾ}}
{{ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਰਿਆਣਾ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]</text>
      <sha1>81cpta7on9vgv9btl18d15cb97wfiie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2458</id>
    <revision>
      <id>840734</id>
      <parentid>840591</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਜੀਵਨੀ */</comment>
      <origin>840734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22297" sha1="8chxbh3wc8a79iau2iph9hl67xe6qr3" xml:space="preserve">{{Infobox religious biography
| religion           = [[ਸਿੱਖੀ]]
| name               = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ
| native_name        = 
| native_name_lang   = pa
| image              = Sri Guru Har Krishan Ji Gurudwara Pothi Mala.jpg
| alt                = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼ੈਸਕੋ
| caption            = ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਫ਼ੈਸਕੋ
| birth_name         = ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ
| birth_date         = 7 ਜੁਲਾਈ 1656
| birth_place        = [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]]
| death_date         = {{Death date and age|df=yes|1664|03|30|1656|08|07}}
| death_place        = [[ਦਿੱਲੀ]]
| resting_place      = 
| period             = 1661–1664
| other_names        = ''ਅੱਠਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ'',
ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ
| occupation         = 
| predecessor        = [[ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ]]
| successor          = [[ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]]
| father             = ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
| mother             = ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ
| death_cause        = [[ਚੇਚਕ]]
}}
{{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}}

'''ਗੁਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ''' (7 ਜੁਲਾਈ 1656 – 30 ਮਾਰਚ 1664&lt;ref name=&quot;Kohli1992p12&quot;&gt;{{cite book |author=Mohindar Pal Kohli |url=https://books.google.com/books?id=3H1XAEqCOqAC&amp;pg=PA12 |title=Guru Tegh Bahadur: Testimony of Conscience |publisher=Sahitya Akademi |year=1992 |isbn=978-81-7201-234-2 |pages=12–13}}&lt;/ref&gt;) [[ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਗੁਰੂ]] ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਬਾਲ ਗੁਰੂ''',&lt;ref name=&quot;singha&quot;&gt;HS Singha (2009), The Encyclopedia of Sikhism, Hemkunt Press, {{ISBN|978-8170103011}}, pp. 96–97&lt;/ref&gt; ਜਾਂ '''ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ''',&lt;ref name=&quot;Fenech2014p148&quot;&gt;{{cite book |author1=Louis E. Fenech |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&amp;pg=PA148 |title=Historical Dictionary of Sikhism |author2=W. H. McLeod |publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers |year=2014 |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=148}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Pashaura Singh |url=https://books.google.com/books?id=CzYeAwAAQBAJ&amp;pg=PT951 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |author2=Louis E. Fenech |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0-19-100412-4 |page=951}}&lt;/ref&gt; ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]],&lt;ref name=&quot;singha&quot; /&gt; ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। 1664 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੇਚਕ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੱਠਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਗੁਰੂਜੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ, ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 24 ਦਿਨ ਰਿਹਾ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ &quot;ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ&quot; ਕਹਿਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।&lt;ref name=singha /&gt;&lt;ref name=&quot;Fenech2014p148&quot; /&gt; 

==ਜੀਵਨੀ==
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ‘ਬਾਲ ਗੁਰੂ’ ਜਾਂ ਫਿਰ ‘ਬਾਲਾ ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ 8 ਸਾਵਣ ਸੰਮਤ 1723 ਮੁਤਾਬਿਕ 7 ਜੁਲਾਈ, 1656 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਰਾਮਰਾਏ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੀ। 

ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ, 1661 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੁੂੰ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਏ ਬੜੇ ਚਤੁਰ, ਨੀਤੀ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਅਤੇ ਮਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ’ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਬਣਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁਸਨੰਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸਲ ਸਬਦ ‘ਮਿਟੀ ਬੇਈਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿਆਰ’ ਹੈ ਪਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ ‘ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਘੋਰ ਅਵੱਗਿਆ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਏ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। 

ਗੁਰਗੱਦੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰੋਪੜ ਦੇ ਇੱਕ ਧਨੀ ਆਦਮੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਆਦਮੀ ਨੇ ਪਛੁਤਾਵਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਆਪਜੀ ਨੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੁੜੀਮਾਰ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰਕੇ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਜੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਮਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਪਰ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਏ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੀਵਾਨ ਪਰਸਰਾਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਦੀਵਾਨ ਕੀਰਤਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਹ ਔਰੰਗਜੇਬ ਵਰਗੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਕੀਰਤਪੁਰ ਆ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਤੇ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੱਤਾ ਫਿਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਅੰਬਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਸਬੇ ਪੰਜੋਖਰੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਉਘੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਪੰਜੋਖਰੇ ਕੱਟੀ। ਉਥੋਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਲਾਲਚੰਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤੁਹਾਨੁੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਆਪਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸਨ ਜੀਨੇ ਗੀਤਾ ਰਚੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਓ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਧੁਰੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਬੋਲੇ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਕਲਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਕਲਾ ਦੇਖਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਲੈ ਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਗੀਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਨਿਸਾ ਕਰਵਾ ਦੇਣਗੇ। ਪੰਡਿਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੱਜੂ ਨਾਮੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਝਿਉਰ ਨੂੰ ਲੈ ਆਇਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਦਰੀਂ ਨਦਰ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਦੀ ਨਿਸਾ ਕਰਵਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸੋਟੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਰ ਪਾਏ। ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਗੀਤਾ ਦੇ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਰਥ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪੰਡਿਤ ਇਹ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀ ਪੈ ਗਿਆ, ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਠਹਿਰੇ। ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਦਰਸਨਾ ਲਈ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਦੇਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਨਹਿ ਮਲੇਛ ਕੋ ਦਰਸਨ ਦੇਹੈਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦਰਸਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਬਦ ਲਿੱਖ ਕੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ‘ਕਿਆ ਖਾਧੇ ਕਿਆ ਪੈਧੇ ਹੋਇ, ਜਾ ਮਨਿ ਨਾਹੀ ਸਚਾ ਸੋਇ॥” ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ ਦੇ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਰਾਮਰਾਏ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਨਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤੁਰੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਪੱਸਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਜਾਂ ਜੱਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਰਾਮਰਾਏ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਬਦਲੀ, ਇਸ ਤੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੁੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਗੁਰਗੱਦੀ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵਾ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਜਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਸੁਣ ਕੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸਕਤੀ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਤੇ ਪਟਰਾਣੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੋਟੀ ਪਟਰਾਣੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਇਹ ਹੈ ਪਟਰਾਣੀ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੁਖਾਰ ਤੇ ਚੇਚਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਸਵੰਧ ਤੇ ਭੇਟਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਦਰਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਦਸਮੇਸ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ ‘ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਿਆਇਐ, ਜਿਸ ਡਿਠੈ ਸਭ ਦੁਖ ਜਾਇ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ ਬੁਖਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਚੇਚਕ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਸਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ’ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਪਿੰਡ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ 3 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1721 ਮੁਤਾਬਿਕ 30 ਮਾਰਚ, 1664 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। [[ਗ੍ਰੇਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ 3 ਵੈਸਾਖ ਹਰ ਸਾਲ 16 ਜਾਂ 17 ਅਪਰੈਲ, ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਯਾਤਰਾ 7 ਸਾਲ 8 ਮਹੀਨੇ 19 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਹੁਣ ‘ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਹੈ।

== ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਨ ==
ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Pashaura Singh|author2=Louis E. Fenech|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-969930-8|page=41}}&lt;/ref&gt; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੌਣ ਸੀ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ - ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੁਆਰਾ - ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਗਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|author=Surjit Singh Gandhi|title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 C.E |url=https://books.google.com/books?id=vZFBp89UInUC&amp;pg=PA590 |year=2007|publisher=Atlantic Publishers |isbn=978-81-269-0858-5|pages=590–591 with note 2}}&lt;/ref&gt;

== ਗੈਲਰੀ ==
&lt;gallery&gt;
File:Front view of Gurudwara Bangla Sahib, Delhi.jpg|[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜੈ ਸਿੰਘ I|ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ,&lt;ref name=&quot;Macauliffe3&quot;&gt;{{cite book |author=Macauliffe |title=Sikh Religion – Vol4 [[iarchive:in.ernet.dli.2015.69685/page/n335|p. 320]] |publisher=Oxford |year=1909 |pages=320}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Takhar|first1=Opinderjit Opinderjit|title=Global Sikhs: Histories, Practices and Identities|last2=Jakobsh|first2=Doris R.|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2023|isbn=9781000847352|series=Routledge Critical Sikh Studies|quote=Again, the emperor summoned Guru Har Krishan to Delhi through Raja Jai Singh who hosted the young Guru in his bungalow. Anticipating that the emperor would insist that he demonstrate miraculous feats, the Guru refused to meet him in person. Meanwhile, an epidemic of smallpox was raging in the city of Delhi, and the Guru came out of Raja Jai Singh's bungalow to tend the sick. During the service of healing the sick Guru Har Krishan was himself afflicted with the disease of smallpox, which ravaged his body. He made the pronouncement of designating his successor as &quot;Baba Bakale&quot;, meaning that the next Guru would be found in the town of Bakala. He was specifically referring to his great-uncle, Tegh Bahadur (youngest son of Guru Hargobind), who lived at the town of Bakala at that time. His sagacious decision once again frustrated Aurangzeb's attempts to bring the mainstream Sikh community under control. Guru Har Krishan passed away on March 30, 1664.}}&lt;/ref&gt; where Guru Har Krishan died—now one of North India's most famous gurudwaras
File:Gurudwara Panjokhra Sahib, Haryana.jpg|[[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ]] ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਗਏ ਸਨ—ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
File:Sri Guru Har Krishan Ji Gurudwara Pothi Mala.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਫ੍ਰੈਸਕੋ, ਲਗਭਗ 1745
File:Guru Har Krishan painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ (ਖੱਬੇ) ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ, ਲਗਭਗ 1700-1750
File:Guru Har Krishan miniature painting.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਘੂ ਪੇਂਟਿੰਗ
File:Guru Har Krishan being worshipped by his followers.jpg|ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ
File:Original structure of Gurudwara Sri Sheesh Mahal Sahib, Kiratpur Sahib.jpg|[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਸਾਹਿਬ, [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਮੂਲ ਬਣਤਰ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ
&lt;/gallery&gt;
{{clear}}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{reflist|}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]]</text>
      <sha1>8chxbh3wc8a79iau2iph9hl67xe6qr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14572</id>
    <revision>
      <id>840735</id>
      <parentid>840717</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T19:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nitesh Gill</username>
        <id>8973</id>
      </contributor>
      <origin>840735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47520" sha1="5lz33u5ua2lgweohcasr4lhhuxoai0w" xml:space="preserve">{{Infobox writer&lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --&gt;
| name             = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ
| honorific_prefix = 
| image            = Amrita Pritam (1919 – 2005) , in 1948.jpg
| caption          = 1948 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਮ
| birth_name       = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਕੌਰ
| birth_date       = {{birth date|1919|8|31|df=y}}
| birth_place      = [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])
| death_date       = {{death date and age|2005|10|31|1919|8|31|df=y}}
| death_place      = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]
| occupation       = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ
| nationality      = ਭਾਰਤੀ
| period           = 1936–2005
| genre            = ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
| subject          = ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, ਔਰਤਾਂ, ਸੁਪਨਾ
| movement         = [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ|ਰੋਮਾਂਸ]]-[[ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ]]
| notableworks     = ''[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]]'' (ਨਾਵਲ)&lt;br /&gt;''[[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]]'' (ਕਵਿਤਾ)&lt;br /&gt;''ਸੁਨੇਹੜੇ'' (ਕਵਿਤਾ)
| spouse           = ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ
| partner          = ਇਮਰੋਜ਼
| children         = 2
| awards           = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1956)}}&lt;br&gt;[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] {{small|(1969)}}&lt;br&gt;[[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] {{small|(1982)}}&lt;br&gt;ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਨਮਾਨ {{small|(2000)}}&lt;br&gt;[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] {{small|(2004)}}
| signature        = 
| website          = 
| influences       = 
| influenced       = 
| module           = {{Infobox officeholder
| embed     = yes
| office    = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]], [[ਰਾਜ ਸਭਾ]]
| constituency = ਨਾਮਜ਼ਦ
| termstart = 12 ਮਈ 1986
| termend   = 11 ਮਈ 1992
}}
}}

'''ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ''' (31 ਅਗਸਤ 1919 - 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.guardian.co.uk/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india | title=Amrita Pritam:  A poet passionate about the suffering of her Punjabi people | publisher=The Guardian | date=4 November 2005}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਲੇਖਕ]], [[ਕਵਿੱਤਰੀ|ਕਵੀ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵਾਰਤਕ|ਵਾਰਤਕਕਾਰ]] ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਹਿਮ ਨਾਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sahapedia.org/amrita-pritam-first-modern-punjabi-poet|title=Amrita Pritam, the First Modern Punjabi Poet|website=Sahapedia|language=en|access-date=2022-03-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/amrita-pritam-100th-birth-anniversary-5-memorable-books-by-the-poet-novelist-2291743.html|title=Amrita Pritam 100th Birth Anniversary: 5 Memorable Books by the Poet, Novelist|website=News18|access-date=2020-09-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|title=Amrita Pritam: 'I wanted to write at all costs, and I did'|date=2020-08-30|website=Mintlounge|language=en|access-date=2022-03-20|archive-date=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320073204/https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਜੀਵਨੀ, ਨਿਬੰਧ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ : ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ | website=Punjabi Kavita | url=https://punjabi-kavita.com/AmritaPritam.php | language=pa | access-date=2025-11-14}}&lt;/ref&gt; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ 20 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 13 ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ, ਦੋ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ&lt;ref&gt;{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120724154701/www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C11%5C14%5Cstory_14-11-2005_pg7_43 Amrita Pritam: A great wordsmith in Punjab’s literary history] ''[[ਡੇਲੀ ਟਾਈਮਸ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]'', 14 ਨਵੰਬਰ 2005.&lt;/ref&gt; ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1966 ਤੋਂ ਨਾਗਮਣੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}&lt;/ref&gt; ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], [[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite web | title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know | website=The Times of India | date=2019-08-31 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms | access-date=2025-11-14}}&lt;/ref&gt;

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ [[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/100-years-of-amrita-pritam-the-legend-of-amrita-pritam-lives-on-through-her-poems-and-stories/story-cDQRKVC8dVQ5x2PZl0bahM.html|title=The legend of Amrita Pritam lives on through her poems and stories|date=2019-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-09-05}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950) ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ [[ਪਿੰਜਰ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਿੰਜਰ]] (2003) ਵੀ ਬਣੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2005/20051105/saturday/main1.htm|title=The Tribune - Magazine section - Saturday Extra|website=www.tribuneindia.com|access-date=2020-09-05}}&lt;/ref&gt;

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆ ਗਈ।

1956 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ '[[ਸੁਨੇਹੜੇ]]' ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/amrita-pritam-in-the-eyes-of-prominent-punjabi-writers/story-WUDSiRpKjlyGEAszMKpZbM.html|title=Amrita Pritam in the eyes of prominent Punjabi writers|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}&lt;/ref&gt; 1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ “ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ”, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 1969 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/remembering-amrita-pritam-on-the-poet-s-99th-birth-anniversary/story-XZtVDIwAuzXw2ymlP74KIO.html|title=Remembering Amrita Pritam on the poet’s 99th birth anniversary|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}&lt;/ref&gt;

== ਜੀਵਨ ==
=== ਬਚਪਨ ===
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਜਨਮ [[31 ਅਗਸਤ]] [[1919]] ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]] ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-08-31 |title=ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੰਜਾਬੀ-ਦੀ-ਰਹਿਬਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ |url=https://www.ptcnews.tv/birthday-special-amrita-pritam |access-date=2026-03-22 |website=PTC News |language=pa}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ [[ਕਾਫ਼ੀਆ|ਕਾਫ਼ੀਏ]], [[ਰਦੀਫ਼]] ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲਾ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਤਾ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਪੁਗਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ [[1936]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਵਾਤੜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-06-16 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195809/http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉਪਨਾਮ 'ਪ੍ਰੀਤਮ' ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ 1960 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911790&lt;/ref&gt;

==== ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ===
[[1947]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕ, ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 28 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1947 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051208053555/http://www.hindu.com/lr/2005/12/04/stories/2005120400040100.htm An alternative voice of history] Monica Datta, [[The Hindu]], 4 December 2005.&lt;/ref&gt; 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾ, &quot;ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ&quot;; ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸੂਫੀ ਕਵੀ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝਾ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗਾਥਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.apnaorg.com/poetry/heercomp/ |title=Archived copy |access-date=27 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524000624/http://www.apnaorg.com/poetry/heercomp/ |archive-date=24 May 2007 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1961 ਤੱਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। 1960 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਅਨੁਭਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਡੈਨਿਸ਼, ਜਾਪਾਨੀ, ਮੈਂਡਰਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਲੈਕ ਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ (ਮਾਲੀਆ ਸਟੈਂਪ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਧਰਤੀ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਦੰਬਰੀ (1975), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਊਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਾਕੂ (ਡਾਕੋਟ, 1976), ਬਾਸੂ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sikhtimes.com/news_082702a.html|title=The Sikh Times - News and Analysis - Amrita Pritam's Novel to Be Rendered on Film|website=Sikhtimes.com}}&lt;/ref&gt;  ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ (ਦਿ ਸਕੈਲਟਨ, 1950) ਵੰਡ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: &quot;ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।&quot; ਪਿੰਜਰ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}}

ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ ਨਾਗਮਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 33 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ।&lt;ref name=lang/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita+Pritam|title=Amrita Pritam/अमृता प्रीतम|website=Pustak.org|access-date=28 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117031543/http://pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita%20Pritam|archive-date=17 January 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਓਸ਼ੋ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ ਅਤੇ ਓਸ਼ੋ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕ ਓਂਕਾਰ ਸਤਨਾਮ,&lt;ref&gt;[http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=627 A tribute to Amrita Pritam by Osho lovers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716003659/http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=627 |date=16 July 2011 }} ''Sw. Chaitanya Keerti'', ''sannyasworld.com''.&lt;/ref&gt; ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਾਲ ਚੇਤਨਾ (&quot;ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ&quot;) ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਕਾ ਨਿਮੰਤਰਨ (&quot;ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਕਾਲ&quot;) ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।&lt;ref&gt;[http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp Visions of Divinity - Amrita Pritam] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080927031242/http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp |date=27 September 2008 }} ''Life Positive'', April 1996.&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ (&quot;ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ&quot;, 1968), ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ (&quot;ਦਿ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਟੈਂਪ&quot;, 1976), ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰੋਂ ਕੇ ਸਾਈ (&quot;ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ&quot;) ਸੀ।&lt;ref name=wom&gt;[https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&amp;pg=PA160&amp;dq=Amrita+Pritam&amp;sig=ACfU3U3DLfg8nbWhHgcYV9MdIhkuzxviSQ#PPA161,M1 Amrita Pritam] ''Women Writing in India: 600 B.C. to the Present'', by Susie J. Tharu, Ke Lalita, published by Feminist Press, 1991. {{ISBN|1-55861-029-4}}. ''Page 160-163''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chowk.com/articles/9116 Amrita Pritam Biography] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081205105527/http://www.chowk.com/articles/9116 |date=5 December 2008 }} ''Chowk'', 15 May 2005.&lt;/ref&gt;

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
[[File:Amrita_Pritam.jpg|thumb|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1971 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਹੀਥਰੋ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ।]]

1935 ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹੌਜ਼ਰੀ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ, ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ (ਮਾਲੀਆ ਸਟੈਂਪ) ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਔਰਤ, ਗਾਇਕਾ ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਾਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਇੰਦਰਜੀਤ ਇਮਰੋਜ਼ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਸਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਵਰ ਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਇਮਰੋਜ਼: ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;[http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/ Amrita Preetam Imroz : A love Story of a Poet and a Painter] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108032205/http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/|date=8 January 2010}} Passionforcinema.com, 8 August 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.tribuneindia.com/2006/20061105/spectrum/book4.htm Nirupama Dutt, &quot;A Love Legend of Our Times&quot;] ''[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]'', 5 November 2006.&lt;/ref&gt;

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4393970.stm |title=Indian writer Amrita Pritam dies |work=[[BBC News]] |date=31 October 2005 |access-date=1 August 2012}}&lt;/ref&gt; ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਮਰੋਜ਼, ਧੀ ਕੰਦਲਾ, ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਕਵਾਤਰਾ, ਨੂੰਹ ਅਲਕਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ, ਕਾਰਤਿਕ, ਨੂਰ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਸਨ। ਨਵਰਾਜ ਕਵਾਤਰਾ ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬੋਰੀਵਲੀ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mumbaimirror.com/article/2/20120915201209150215309207efeb3dc/Author-Amrita-Pritam%E2%80%99s-son-found-murdered-in-his-Borivali-apartment.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919045349/http://www.mumbaimirror.com/article/2/20120915201209150215309207efeb3dc/Author-Amrita-Pritam%E2%80%99s-son-found-murdered-in-his-Borivali-apartment.html|url-status=dead|title=Author Amrita Pritam's son found murdered in his Borivali apartment|archive-date=19 September 2012}}&lt;/ref&gt; ਤਿੰਨ ਆਦਮੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ&lt;ref&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/police-cracks-amrita-pritam-sons-murder-arrests-female-assistant-boyfriend/1005465 Police cracks Amrita Pritam son's murder, arrests female assistant, boyfriend]&lt;/ref&gt; ਪਰ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/sessions-court-in-mumbai-acquits-3-in-2012-murder-case-of-amrita-pritam-s-son/story-vGaIxKfZJoUjGHX6DQ99WJ.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831144752/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/sessions-court-in-mumbai-acquits-3-in-2012-murder-case-of-amrita-pritam-s-son/story-vGaIxKfZJoUjGHX6DQ99WJ.html |date=31 August 2019 }} Sessions court in Mumbai acquits 3 in 2012 murder case of Amrita Pritam’s son&lt;/ref&gt;

==ਸਿੱਖਿਆ ==
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ [[1932]] ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। [[1933]] ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। [[15 ਮਈ]] [[1973]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡੀ.ਲਿਟ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਬਚਪਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਗਲਪ, ਲੇਖ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india|title=Amrita Pritam|last=Massey|first=Reginald|date=2005-11-04|work=The Guardian|access-date=2026-04-18|language=en-GB|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

==ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ==
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਦਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How heritage was lost: Amrita Pritams Hauz Khas house |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/life-style/how-heritage-was-lost-amrita-pritam-s-hauz-khas-house-825777/ |access-date=2026-04-19 |website=The Tribune |language=en}}&lt;/ref&gt; ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆ ਗਈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dutt |first=Nirupama |date=2017-08-14 |title=When Amrita Pritam called out to Waris Shah in a heartrending ode while fleeing the Partition riots |url=https://scroll.in/article/847004/when-amrita-pritam-called-out-to-waris-shah-in-a-heartrending-ode-while-fleeing-the-partition-riots |access-date=2026-04-19 |website=Scroll.in |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ==
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ' ਸੀ।&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911786|title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know|date=2019-08-31|work=The Times of India|access-date=2026-04-18|issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Pal |first=Sherryl Sanjay |date=2023-08-31 |title=Amrita Pritam: The Unfettered Voice of Punjabi Literature |url=https://www.thetalentedindian.com/amrita-pritam-the-unfettered-voice-of-punjabi-literature/ |access-date=2026-04-18 |website=The Talented Indian |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਲਗਭਗ 100 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ [[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨੁਵਾਦ]] ਹੋਇਆ। 

ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ' [[1935]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]], [[ਰੂਸ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]], [[ਹੰਗਰੀ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[1956]] ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹੜੇ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=..:: SAHITYA : Akademi Awards ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |access-date=2026-04-18 |website=sahitya-akademi.gov.in}}&lt;/ref&gt; [[1958]] ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ [[1974]] ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ [[1978]] ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[1981]] ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ [[ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web |title=welcome to:Bhartiya Jnanpith |url=http://jnanpith.net/laureates/index.html |access-date=2026-04-18 |website=jnanpith.net |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। [[1960]] ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 40 ਸਾਲ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ - Tribune Punjabi|last=|first=|date=2018-09-01|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043546/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|archive-date=2022-11-09|dead-url=|language=en-US|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==ਮੌਤ==
[[31 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2005]] ਨੂੰ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4393970.stm|title=Indian writer Amrita Pritam dies|date=2005-10-31|access-date=2026-04-18|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== ਵਿਰਾਸਤ ==
2007 ਵਿੱਚ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਆਡੀਓ ਐਲਬਮ 'Amrita Pritam recited by Gulzar' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;[http://www.gulzaronline.com/default.htm 'Amrita recited by Gulzar'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705222306/http://www.gulzaronline.com/default.htm|date=5 July 2008}}, Gulzaronline.com.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://timesofindia.indiatimes.com/Cities/City_Supplements/Bombay_Times/Gulzar_recites_for_Amrita_Pritam/articleshow/2008708.cms Gulzar recites for Amrita Pritam] ''[[The Times of India]]'', 7 May 2007.&lt;/ref&gt; 2007 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਨੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।&lt;ref&gt;[http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html Movie on Amrita Pritam to be shot in Himachal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709011536/http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html|date=9 July 2008}} ''Realbollywood.com''.&lt;/ref&gt; 

31 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ [[ਗੂਗਲ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 100ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।&lt;ref name=&quot;Amrita Pritam's Google Doodle&quot;&gt;{{cite web |date=2019-08-31 |title=Amrita Pritam's 100th Birthday |url=https://doodles.google/doodle/amrita-pritams-100th-birthday/ |access-date=2019-08-31 |website=Google.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/google-celebrates-100th-birth-anniversary-of-punjabi-poet-author-amrita-pritam-with-a-doodle/articleshow/70918925.cms|title=Google celebrates 100th birth anniversary of Punjabi poet, author Amrita Pritam with a doodle|date=31 August 2019|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=31 August 2019}}&lt;/ref&gt;

==ਰਚਨਾਵਾਂ== 
===ਨਾਵਲ===
{{div col|colwidth=22em}}
#ਜੈ ਸ੍ਰੀ (1946)
#ਡਾਕਟਰ ਦੇਵ (1949), (ਹਿੰਦੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)  
#[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ, ਮਰਾਠੀ, ਕੋਂਕਣੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਸ਼ਿਆਈ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)  
#ਆਲ੍ਹਣਾ  (1952), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)  
#ਅੱਸ਼ੂ (1958), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) 
#ਇੱਕ ਸਵਾਲ (1959), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਬੁਲਾਵਾ  (1960), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ  (1961), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਰੰਗ ਦਾ ਪੱਤਾ (1963), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) 
#ਇੱਕ ਸੀ ਅਨੀਤਾ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਚੱਕ ਨੰਬਰ ਛੱਤੀ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)   
#ਧਰਤੀ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ (1965), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ (1968), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਧੁੱਪ ਦੀ ਕਾਤਰ (1969) 
#ਏਕਤੇ ਏਰਿਅਲ (1969), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਜਲਾਵਤਨ (1970), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਯਾਤਰੀ  (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਬਾਂਗਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਟ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) 
#ਜੇਬ ਕਤਰੇ (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਪੱਕੀ ਹਵੇਲੀ (1972), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਅੱਗ ਦੀ  ਲਕੀਰ (1974), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਕੱਚੀ ਸੜਕ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ (1977), (ਹਿੰਦੀ, ਬੁਲਗਾਰਿਅਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) 
#ਦੂਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (1977), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) 
#ਤੇਹਰਵਾਂ ਸੂਰਜ (1978), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਉਨਿੰਜਾ ਦਿਨ (1979), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)
#ਹਰਦੱਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ)


===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ===
#ਛੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਅਦ (1943)
#ਕੁੰਜੀਆਂ (1944)
#ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਤ (1956)
#ਗੋਜਰ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ (1960)
#ਚਾਨਣ ਦਾ ਹਉਕਾ (1962)
#ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ (1969)  
#ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ
#ਲਾਤੀਯਾਂ ਦੀ ਛੋਕਰੀ
#ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਮੀ ਸੜਕ
#ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੌਤ
#ਤੀਜੀ ਔਰਤ

===ਆਤਮਕਥਾ ===
#[[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]]  (1976)
#ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ (1968) 
#Shadow of word's (2004)

===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ===
#ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ (1934)
#ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ (1936)
#ਜਿਉਂਦਾ ਜੀਵਨ (1938)
#ਤ੍ਰੇਲ ਧੋਤੇ ਫੁੱਲ (1941) 
#ਓ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲਿਓ (1942) 
#ਅੰਮੜੀ ਦਾ ਵਿਹੜਾ
#ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ (1943)
#ਸੰਝ ਦੀ ਲਾਲੀ (1943) 
#ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸੌਗਾਤ (1944) 
#ਲੋਕ ਪੀੜ  (1944)  
#ਪੱਥਰ ਗੀਟੇ (1946) 
#ਲੰਮੀਆਂ ਵਾਟਾਂ, 1949
#ਮੈਂ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਹਾਂ ਹਿੰਦ ਦੀ (1950)
#ਸਰਘੀ ਵੇਲਾ, (1951)
#ਮੇਰੀ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (1952) 
#ਸੁਨੇਹੜੇ (1955 - ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ)
#ਅਸ਼ੋਕਾ ਚੇਤੀ (1957)
#ਕਸਤੂਰੀ (1959)
#ਨਾਗਮਣੀ (1964)
#ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ (1969) 
#ਮੈਂ ਜਮਾਂ ਤੂੰ  (1977)  
#ਲਾਮੀਆਂ ਵਤਨ 
#ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ (ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ)

===ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ===
#ਕਿਰਮਿਚੀ ਲਕੀਰਾਂ 
#ਕਾਲ਼ਾ ਗੁਲਾਬ 
#ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ  (1969) 
#ਇਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਗੁਲਾਬ ,  ਸਫਰਨਾਮਾ  (1973)  
#ਔਰਤ: ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ (1975)
#ਇੱਕ ਉਦਾਸ ਕਿਤਾਬ  (1976)
#ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਵਰੇ  (1978)
#ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੜਾ ਸਾਹਿਤ  (1979)
#ਕੱਚੇ ਅੱਖਰ  (1979)
#ਇੱਕ ਹੱਥ ਮਹਿੰਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਛੱਲਾ   (1980)
#ਮੁਹੱਬਤਨਾਮਾ  (1980) 
#ਮੇਰੇ ਕਾਲ ਮੁਕਤ ਸਮਕਾਲੀ  (1980)
#ਸ਼ੌਕ ਸੁਰਾਹੀ  (1981)
#ਕੜੀ ਧੁੱਪ ਦਾ ਸਫ਼ਰ  (1982)
#ਅੱਜ  ਦੇ ਕਾਫਰ  (1982) 

=== ਸਫਰਨਾਮਾ===
#ਬਾਰੀਆਂ ਝਰੋਖੇ (1961)

===ਹੋਰ===
#ਬਲ ਬਲ ਦੀਵੜਿਆ
#ਅਦਨ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਯੋਗੀ
{{div col end}}

==ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ==
#ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ “ਸੁਨੇਹੜੇ” ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ
#1958 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ
#1969 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ‘ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
#ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ 1974 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ
#ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 1978 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ
#1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ &quot;ਕਾਗਜ ਤੇ ਕੈਨਵਸ&quot; ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੀਠ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
#1988 ਵਿੱਚ ਬਲਗਾਰਿਆ ਵੈਰੋਵ ਇਨਾਮ (ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ)
#2005 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;[http://punjabitribuneonline.com/2012/07/ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਪ੍ਰੀਤਮ-ਦੀਆਂ-ਚੋਣ/ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]&lt;/ref&gt;
==ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
File:Amrita Pritam-New Delhi-Dec 1969-Pic Ravinder Ravi.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1969 ਵਿੱਚ
File:Amrita Pritam.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ
File:Amrita Pritam-New Delhi-1979-Pic Dev Inder.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1979 ਵਿੱਚ
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ==
{{Commons category|Amrita Pritam}}
* '''[http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE Amrita Pritam at Gadya Kosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220233825/http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE |date=2016-12-20 }} (her prose work in Devanagari script)'''
* [http://www.sawnet.org/books/authors.php?Pritam+Amrita Amrita Pritam and her Works at ''South Asian Women's Network'' (Sawnet)]
* [https://web.archive.org/web/20080618100709/http://www.razarumi.com/2008/06/09/amrita-pritam-1919-2005/ Amrita Pritam 1919-2005-a tribute by Raza Rumi]
* [http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html Poems by Amrita Pritam at ''Kavitayan'']( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026173015/http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html |date=2009-10-26 }} 2009-10-25)
;ਵੀਡੀਓ ਕੜੀਆਂ
* {{YouTube|gvgSY81gVMM|''Aj Waris Shah Nu'', Amrita Pritam's most important poem, recited by Gulzar}}
* {{YouTube|um6QOvOPol4|Amrita Pritam's poem ''Main Tainu Pir Milangi'' recited by Gulzar}}

{{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}}
{{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}}
{{ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2022 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਵੀ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]]</text>
      <sha1>5lz33u5ua2lgweohcasr4lhhuxoai0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26967</id>
    <revision>
      <id>840745</id>
      <parentid>832260</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-34726-26</username>
        <id>60627</id>
      </contributor>
      <comment>spellings</comment>
      <origin>840745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12714" sha1="q8ijfk1j2aea9lq764xomnqjoqts07n" xml:space="preserve">{{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਲੇਖਕ
| ਨਾਮ = '''ਪ੍ਰੋ ਸਾਹਿਬ  ਸਿੰਘ'''
| ਤਸਵੀਰ =
| ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ =220px 
| ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ  = 
| ਉਪਨਾਮ = 
| ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ  =  [[16 ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[1892]]&lt;ref name=Gurmukh&gt;{{cite book|title=Sikh Dharam de Mahaan Widwaan|year=First published 1977 |publisher=Sikh missionary College|location=1051,Kucha No 14, Field Ganj , Ludhiana}}&lt;/ref&gt; 
| ਜਨਮ_ਥਾਂ = ਫਤੇਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲਾ ਸਿਆਲਕੋਟ , ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ 
| ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = {{death date and age|df=y|1977|11|29|1892|2|16}}
| ਮੌਤ_ਥਾਂ = [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ]] ([[ਭਾਰਤ]]) 
| ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਵਿਦਵਾਨ
| ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਭਾਰਤੀ
| ਭਾਸ਼ਾ =[[ਪੰਜਾਬੀ]] 
| ਕਾਲ = ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ  
| ਵਿਧਾ =  ਵਾਰਤਕ, ਨਿਬੰਧ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ,ਸਿਖ ਧਾਰਮਕ ਫਲਸਫਾ
| ਵਿਸ਼ਾ = ਸਿਖ ਧਾਰਮਕ ਫਲਸਫਾ
| ਅੰਦੋਲਨ =  
| ਮੁੱਖ_ਕਿਰਿਆ =
| ਪ੍ਰਭਾਵ =    &lt;!--ਇਹ ਲੇਖਕ ਕਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ--&gt; 
| ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ =   &lt;!--ਇਹ ਲੇਖਕ ਕਿਸਕੋ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ--&gt; 
| ਦਸਤਖਤ =  
| ਜਾਲ_ਪੰਨਾ =  
| ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ  =  
| ਮੁੱਖ_ਕੰਮ  =  &quot;ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਦਰਪਣ&quot;, &quot;ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ&quot;
}}

'''ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ ਸਮੇਂ: ਨੱਥੂ ਰਾਮ) (16 ਫ਼ਰਵਰੀ 1892 - 29 ਅਕਤੂਬਰ 1977) ਉੱਘਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਆਕਰਨਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਹੀਰਾ ਚੰਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।&lt;ref&gt;Meri Jeevan Kahani – Autobiography of Professor Sahib Singh Ji, B. Jawahar Singh Kirpal Singh and Company, Amritsar&lt;/ref&gt;

==ਜੀਵਨ==
ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਫੱਤੇਵਾਲ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 16 ਫਰਵਰੀ 1892 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;Meri Jeevan Kahani - Autobiography of Professor Sahib Singh Ji, B. Jawahar Singh Kirpal Singh and Company, Amritsar&lt;/ref&gt;
ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸੇ ਕਸਬਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਉਹ ਨੱਥੂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਸਰੂਰ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ  ਨੌਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਿਆ। 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਅਧਿਆਪਕ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਡਾਕਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ। ਪਰ ਜਲਦ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ 1913 ਵਿਚ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਐਫ. ਏ. ਅਤੇ 1915 ਵਿਚ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬੀ. ਏ. ਕੀਤੀ।&lt;ref name=Gurmukh /&gt; 

== ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰਾਣੀ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਖਰਚ ਵਜੋਂ 20 ਰੁਪਏ ਉਧਾਰ ਲਏ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਕੋਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੈਸੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਦਦ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਪੰਡਿਤ ਵੇਸਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਐਫਏ {{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ}} ਅਤੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਰੱਕਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਧਰ ਗਈ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ।&lt;ref name=&quot;sikh-history.com&quot;/&gt;

== ਰੁਜ਼ਗਾਰ ==
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਹਾਲਾਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਹ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Gurabni Vyakaran by Sahib Singh, {{ISBN|81-7205-005-4}}&lt;/ref&gt; ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1917 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਨਕ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sikhsangat.org/2010/10/october-29th-sahib-singh-ji |title=October 29th: Sahib Singh Ji &amp;#124; Global Sikh News |access-date=2011-08-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814105719/http://www.sikhsangat.org/2010/10/october-29th-sahib-singh-ji/ |archive-date=14 August 2011 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; 1921 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1923 ਵਿੱਚ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1927 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1936 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਵੀਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਇਸ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਗਰਾਉਂ ਨੇੜੇ ਸਿੱਧਵਾਂ ਬੇਟ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਟਿਆਲਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਲਗਾਈਆਂ। 1971 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਜ਼ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;Bhagat Bani Steek by Professor Sahib Singh, {{ISBN|81-7205-041-0}}&lt;/ref&gt;

==ਅਧਿਆਪਨ==
ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ (1917) ਲੱਗ ਗਏ। ਥੋੜਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1929 ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੀ.ਲਿਟ. ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜੁਟਾ ਲਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੋਢੀ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਦੇ ਦਿਨ, ਆਪ ਨੂੰ, ਬਾਕੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ, ਜਨਵਰੀ, 1926 ਵਿਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ।  ਆਪ ਨੇ, 30 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਟੀਕਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਤੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹੇ ਹਨ। 

== ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ==
ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਹ ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਅਤੇ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1977 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

==ਰਚਨਾਵਾਂ==

*''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ'' ( ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ)

*''ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ''

*''ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ''

*''ਕੁਝ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਖ''

*''ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''

*''ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਹਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼''
* ''ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ''
*''ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ'' (ਸਵੈਜੀਵਨੀ)

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]]
{{Authority control}}</text>
      <sha1>q8ijfk1j2aea9lq764xomnqjoqts07n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39055</id>
    <revision>
      <id>840736</id>
      <parentid>835666</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2075</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>840736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14630" sha1="97f9hgfjxnkexm4i1wr3yc15deh2lp9" xml:space="preserve">'''ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''economics''')&lt;ref name=&quot;OED2&quot;&gt;{{Cite OED|term=economics|id=270555}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ECONOMICS {{!}} Meaning &amp; Definition for UK English |url=https://lexico.com/definition/economics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824032001/https://lexico.com/definition/economics |archive-date=24 August 2022 |access-date=2024-04-13 |website=Lexico.com}}&lt;/ref&gt; ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Krugman|first1=Paul|author-link=Paul Krugman|last2=Wells|first2=Robin|title=Economics|publisher=Worth Publishers|series=|volume=|edition=3rd|date=2012|location=|page=[https://archive.org/details/economics0000paul_edi3rd/page/2 2]|url=https://archive.org/details/economics0000paul_edi3rd|doi=|id=|isbn=978-1464128738|mr=|zbl=|jfm=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Backhouse|first=Roger|title=The Penguin history of economics|date=2002|isbn=0-14-026042-0|oclc=59475581|quote=The boundaries of what constitutes economics are further blurred by the fact that economic issues are analysed not only by 'economists' but also by historians, geographers, ecologists, management scientists, and engineers.|publisher=Penguin}}&lt;/ref&gt;

ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਰਥਿਕ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਖਮ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਏਜੰਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਘਰ, ਫਰਮ, ਖਰੀਦਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਰੇਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੈਕਰੋ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਵੰਡ, ਖਪਤ, ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਖਰਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਕਿਰਤ, ਪੂੰਜੀ, ਜ਼ਮੀਨ, ਅਤੇ ਉੱਦਮ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਨੀਤੀਆਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਅੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, &quot;ਕੀ ਹੈ&quot; ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, &quot;ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ&quot; ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ; ਆਰਥਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Friedman|first=Milton|date=1953|chapter=[[Essays in Positive Economics#The Methodology of Positive Economics|The Methodology of Positive Economics]]|title=Essays in Positive Economics|url=https://archive.org/details/essaysinpositive00frie|publisher=University of Chicago Press|page=[https://archive.org/details/essaysinpositive00frie/page/4 5]}}&lt;/ref&gt; ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ; ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਹੇਟਰੋਡੌਕਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=k2d8SFFyeNEC&amp;pg=PP1|title=The Foundations of Positive and Normative Economics: A Handbook|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-532831-8|editor-last=Caplin|editor-first=Andrew|editor-last2=Schotter|editor-first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;

ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Dielman|first=Terry E.|title=Applied regression analysis for business and economics|url=https://archive.org/details/appliedregressio0000diel|date=2001|publisher=Duxbury/Thomson Learning|isbn=0-534-37955-9|oclc=44118027}}&lt;/ref&gt; ਵਿੱਤ, ਸਾਈਬਰ ਸੁਰੱਖਿਆ,&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kianpour|first1=Mazaher|last2=Kowalski|first2=Stewart|last3=Øverby|first3=Harald|date=2021|title=Systematically Understanding Cybersecurity Economics: A Survey|journal=Sustainability|volume=13|issue=24|page=13677|bibcode=2021Sust...1313677K|doi=10.3390/su132413677|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=11250/2978306}}&lt;/ref&gt; ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tarricone|first=Rosanna|date=2006|title=Cost-of-illness analysis|journal=Health Policy|language=en|volume=77|issue=1|pages=51–63|doi=10.1016/j.healthpol.2005.07.016|pmid=16139925}}&lt;/ref&gt; ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ&lt;ref name=&quot;Dharmaraj2010&quot;&gt;{{Cite book|last=Dharmaraj|first=E.|title=Engineering Economics|location=Mumbai|publisher=Himalaya Publishing House|date=2010|isbn=978-9350432471|oclc=1058341272}} &lt;!-- original citation mismatched publisher and year for 1st and 2nd(rev.) editions, so confirmation needed which is being cited --&gt;&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite book|last=King|first=David|title=Fiscal Tiers: the economics of multi-level government|date=2018|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-64813-5|oclc=1020440881}}&lt;/ref&gt; ਇਹ ਅਪਰਾਧ,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Becker|first=Gary S|date=January 1974|chapter=Crime and Punishment: An Economic Approach|title=Essays in the Economics of Crime and Punishment|editor-last1=Becker|editor-first1=Gary S.|editor-last2=Landes|editor-first2=William M.|pages=1–54|publisher=[[National Bureau of Economic Research]]|isbn=0-87014-263-1|chapter-url=https://www.nber.org/system/files/chapters/c3625/c3625.pdf|access-date=2022-07-01|archive-date=13 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913194049/https://www.nber.org/system/files/chapters/c3625/c3625.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਸਿੱਖਿਆ,&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Hanushek |first1=Eric A. |last2=Woessmannr |first2=Ludger |date=2007 |title=Economics of Education |url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/7154 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220106142511/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/7154 |archive-date=6 January 2022 |access-date=17 December 2020 |series=Policy Research Working Papers |publisher=[[The World Bank]] |doi=10.1596/1813-9450-4122 |hdl=20.500.12323/2954 |s2cid=13912607}}&lt;/ref&gt; ਪਰਿਵਾਰ,&lt;ref&gt;{{Cite book|author-link=Gary Becker|last=Becker|first=Gary S.|orig-date=1981|date=1991|title=A Treatise on the Family|edition=Enlarged|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-90698-5|url=https://books.google.com/books?id=NLB1Ty75DOIC|access-date=2022-07-01|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730075050/https://books.google.com/books?id=NLB1Ty75DOIC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਨਾਰੀਵਾਦ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nelson|first=Julie A.|author-link=Julie A. Nelson|date=1995|title=Feminism and Economics|url=https://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.9.2.131|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=9|issue=2|pages=131–148|doi=10.1257/jep.9.2.131|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407203919/https://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.9.2.131|archive-date=7 April 2022|access-date=2022-07-01|url-status=live}} {{Cite book|author-link=Marianne A. Ferber|editor-last1=Ferber|editor-first1=Marianne A.|editor-last2=Nelson|editor-first2=Julie A.|date=October 2003|orig-date=1993|title=Feminist Economics Today: Beyond Economic Man|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0226242071|url=https://books.google.com/books?id=DeWgyqLvmfsC|access-date=2022-07-01|archive-date=30 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220730075049/https://www.google.com/books/edition/Feminist_Economics_Today/DeWgyqLvmfsC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਕਾਨੂੰਨ,&lt;ref&gt;{{unbulleted list citebundle|{{Cite book |author-link=Richard A. Posner |last=Posner |first=Richard A. |orig-date=1972 |date=2007 |title=Economic Analysis of Law |edition=7th |publisher=Wolters Kluwer – Aspen Publishers |isbn=978-0735563544 |url=https://books.google.com/books?id=ooFDAQAAIAAJ |access-date=2022-07-01 }}|{{Cite book |author-link=Richard A. Posner |last=Posner |first=Richard A. |date=1983 |title=The Economics of Justice |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674235267 |url=https://books.google.com/books?id=CKEN0F07ChUC |access-date=2022-07-01 |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730075050/https://books.google.com/books?id=CKEN0F07ChUC |url-status=live }}}}&lt;/ref&gt; ਦਰਸ਼ਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Iannaccone|first=Laurence R.|author-link=Laurence R. Iannaccone|date=September 1998|title=Introduction to the Economics of Religion|url=https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/262957/mod_resource/content/2/Iannaccone%20-%20Economics%20of%20Religion.pdf|journal=Journal of Economic Literature|volume=36|issue=3|pages=1465–1495|jstor=2564806|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209225107/https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/262957/mod_resource/content/2/Iannaccone%20-%20Economics%20of%20Religion.pdf|archive-date=9 February 2020|access-date=2022-07-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਯੁੱਧ,&lt;ref&gt;{{Cite book|author-link=William D. Nordhaus|last=Nordhaus|first=William D.|title=War with Iraq: Costs, Consequences, and Alternatives|date=2002|veditors=Kaysen C, Miller SE, Malin MB, Nordhaus WD, Steinbruner JD|publisher=American Academy of Arts and Sciences|isbn=978-0-87724-036-5|location=Cambridge, Massachusetts|pages=51–85|chapter=The Economic Consequences of a War with Iraq|access-date=21 October 2007|chapter-url=http://nordhaus.econ.yale.edu/AAAS_War_Iraq_2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070202005510/http://nordhaus.econ.yale.edu/AAAS_War_Iraq_2.pdf|archive-date=2 February 2007}}&lt;/ref&gt; ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication|date=2011|publisher=[[United Nations Environment Programme]]|url=https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/126GER_synthesis_en.pdf|access-date=2022-07-01|archive-date=26 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326154152/https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/126GER_synthesis_en.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ==
[[File:Countries by GDP (Nominal) in 2014.svg|thumb|550px|A map of world economies by size of GDP (nominal) in USD, ''[[World Bank]]'', 2014.&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf|title=GDP (Official Exchange Rate)|publisher=[[World Bank]]|accessdate=August 24, 2015}}&lt;/ref&gt;]]

ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ [[ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਹਨ।&lt;ref name=&quot;Backhouse&quot;&gt;• [[Roger E. Backhouse|Backhouse, Roger E.]], and Steven Medema (2008). &quot;economics, definition of&quot;, ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 2nd Edition, pp. 720–22. [http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_E000291&amp;q=definitions&amp;topicid=&amp;result_number=5 Abstract.]&lt;br /&gt; • _____ (2009). &quot;Retrospectives: On the Definition of Economics&quot;, ''Journal of Economic Perspectives'', 23(1), pp. [http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.23.1.221 221–33].&lt;/ref&gt; [[ਸਕਾਟਿਸ਼ ਲੋਕ|ਸਕਾਟਿਸ਼]] ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ [[ਐਡਮ ਸਮਿਥ]] (1776) ਉਦੋਂ [[ਸਿਆਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ]] ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ &quot;ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ&quot; ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ:
:ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗੁਜਾਰੇਯੋਗ ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਨਿਰਬਾਹ ... [ਅਤੇ] ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਰਾਜ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਨੂੰ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ [ਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ] ਇੱਕ ਰਾਜਨੇਤਾ ਜਾਂ ਵਿਧਾਇਕ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ।&lt;ref name=&quot;Groenwegen&quot;&gt;Smith, Adam (1776). ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'', and Book IV, as quoted in Peter Groenwegen (1987) [[The New Palgrave Dictionary of Economics|[2008]]]), &quot;'political economy' and 'economics'&quot;, ''[[The New Palgrave: A Dictionary of Economics]]'', v. 3, pp.904–07 (brief [http://www.dictionaryofeconomics.com/search_results?q=%22political+economy+and+economics%22+Groenewegen&amp;edition=current&amp;button_search=GO link]).&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]]</text>
      <sha1>97f9hgfjxnkexm4i1wr3yc15deh2lp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61543</id>
    <revision>
      <id>840729</id>
      <parentid>690030</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T13:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>840729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6023" sha1="fbqmu3ejw62sztr94ph4qdebgacu0v5" xml:space="preserve">'''ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ''' ਜਾਂ '''ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ''' ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੈਕਟਰ 1 ਵਿਚ, 18 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਦੇ ਬਾਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ''[[ਨੇਕ ਚੰਦ ਸੈਣੀ|ਨੇਕ ਚੰਦ]] ਦਾ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ'' ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਰੋਡ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੁਗਲ-ਸ਼ੁਗਲ ਵਿੱਚ ਹੀ 1957 ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਚਾਲੀ-ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਖੇਤਰ (160,000 ਮੀ²), ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਆਈਟਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ, ਵੰਗਾਂ, ਕੱਚ ਪਲੇਟਾਂ, ਸਿੰਕ, ਟਾਇਲਟ ਅਤੇ ਪੌਟ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=3CdgUwZBNwIC&amp;pg=PA321&amp;dq=Rock+Garden,+Chandigarh&amp;as_brr=0#PPA319,M1 Nek Chand Rock Garden] ''Sublime spaces &amp; visionary worlds: built environments of vernacular artists'', by Leslie Umberger, Erika Lee Doss, Ruth DeYoung (CON) Kohler, Lisa (CON) Stone, Jane (CON) Bianco. Published by Princeton Architectural Press, 2007.।SBN 1-56898-728-5. ''Page 319-Page 322''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-01/chandigarh/32494297_1_night-tourism-feasibility-study-prominent-tourist-destinations |title=Night tourism to light up ‘rocks’ |publisher=The Times of।ndia |date=2012-07-01 |accessdate=2012-10-30 |archive-date=2013-01-26 |archive-url=https://archive.today/20130126225232/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-01/chandigarh/32494297_1_night-tourism-feasibility-study-prominent-tourist-destinations |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 24 ਫਰਵਰੀ, 1973 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੇਵਲ 12 ਏਕੜ ’ਚ ਹੋਈ ਸੀ।

[[File:Chand2.jpg|right|280px|thumb|ਬਾਗ ਰੀਸਾਈਕਲ ਸਿਰੌਮਿਕ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ]]
[[File:Waterfall at Rock Garden, Chandigarh.jpg|right|290px|thumb|ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝਰਨਾ]]

ਇਹ [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thehindu.com/life-and-style/kids/article2081192.ece? |title=Working wealth out of waste |access-date=2015-06-12 |archive-date=2012-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718203056/http://www.thehindu.com/life-and-style/kids/article2081192.ece |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਝਰਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਫਾਲਤੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ, ਵੰਗਾਂ, ਕੱਚ ਪਲੇਟਾਂ, ਸਿੰਕ, ਟਾਇਲਟ ਅਤੇ ਪੌਟ)ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=oH9x2myWx-cC&amp;pg=PA38&amp;dq=rock+garden+chandigarh&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=EzbxT6rUGILrrQeXyPi9DQ&amp;ved=0CEYQ6AEwAg#v=onepage&amp;q=rock%20garden%20chandigarh&amp;f=false |title=Chandigarh, the City Beautiful: Environmental Profile of a Modern।ndian City}}&lt;/ref&gt; ਜੋ ਕਿ ਕੰਧ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਨੇਕ ਚੰਦ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮਲਬੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸੁਕਰਾਨੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਈ ਨੁਮਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। 1902 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇਹ ਖਾਈ ਨੁਮਾ ਜ਼ਮੀਨ ਜੰਗਲਾਤ ਜਮੀਨ ਅਧੀਨ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਨੇਕ ਚੰਦ ਦਾ ਕੰਮ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ 1975 ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ 18 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਇਹ 12-ਏਕੜ (49,000 ਮੀ²) ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਸੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://books.google.com/books?id=B7T4T1oK_-IC&amp;pg=PA126&amp;dq=rock+garden+chandigarh&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=EzbxT6rUGILrrQeXyPi9DQ&amp;ved=0CDsQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=rock%20garden%20chandigarh&amp;f=false|title=Picturing South Asian Culture in English: Textual and Visual Representations}}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਭੂਗੋਲ]]</text>
      <sha1>fbqmu3ejw62sztr94ph4qdebgacu0v5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਕੇਤੜੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63888</id>
    <revision>
      <id>840732</id>
      <parentid>666807</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>840732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4167" sha1="m9ol9ql7kusq6v1fd00g7djynh55r01" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = ਸਕੇਤੜੀ 
| native_name             = 
| native_name_lang        = 
| other_name              =  
| nickname                = 
| settlement_type         = ਪਿੰਡ
| image_skyline           =Village Saketri,district Panchkula,Haryana,India.JPG|thumb|View of village Saketri,district Panchkula,Haryana,India]]
| image_alt               = 
| image_caption           = ਪਿੰਡ ਸਕੇਤੜੀ , ਜਿਲਾ ਪੰਚਕੁਲਾ , ਹਰਿਆਣਾ ,ਭਾਰਤ
| pushpin_map             = India Punjab
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = 
| pushpin_map_caption     = ਹਰਿਆਣਾ ,ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤੀ 
| latd                    = 30.44452 
| latm                    = 
| lats                    = 
| latNS                   = N
| longd                   = 76.5044
| longm                   = 
| longs                   =
| longEW                  = E
| coordinates_display     = 
| subdivision_type        =ਦੇਸ਼
| subdivision_name        = {{flag|ਭਾਰਤ}}
| subdivision_type1       =ਰਾਜ
| subdivision_name1       = [[ਹਰਿਆਣਾ ]]
| subdivision_type2       = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]]
| subdivision_name2       = [[ਪੰਚਕੁਲਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਪੰਚਕੁਲਾ]]
| established_title       = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date        = 
| founder                 = 
| named_for               = 
| parts_type              = [[ਬਲਾਕ]]
| parts                   = ਪੰਚਕੁਲਾ  
| government_type         = 
| governing_body          = 
| unit_pref               = Metric
| area_footnotes          = 
| area_rank               = 
| area_total_km2          = 
| elevation_footnotes     = 
| elevation_m             = 
| population_total        =  
| population_as_of        = 
| population_rank         = 
| population_density_km2  = auto
| population_demonym      = 
| population_footnotes    = 
| demographics_type1      = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
| demographics1_title1    = ਸਰਕਾਰੀ
| demographics1_info1     =[[ਹਿੰਦੀ  ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]
| timezone1               = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ]]
| utc_offset1             = +5:30
| postal_code_type        =[[ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਪਿੰਨ]]
| postal_code             =  
| registration_plate      = 
| blank1_name_sec1        = 
| blank1_info_sec1        = 
| website                 = 
| footnotes               = 
}}

'''ਸਕੇਤੜੀ''' ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜੋ  ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ [[ਚੰਡੀਗੜ]] ਦੀ [[ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ ਚੰਡੀਗੜ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਰੱਖ ਚੰਡੀਗੜ]] ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਲਿਕ ਦੀਆਂ ਰਮਣੀਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਪੰਚਕੁਲਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਪੰਚਕੁਲਾ ਜਿਲੇ]] ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;http://wikimapia.org/933817/Saketri-Haryana&lt;/ref&gt;ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਖੋਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਆਧ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ==
&lt;gallery&gt;
ਤਸਵੀਰ:DSCN0498.JPG| ਸਕੇਤੜੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ 
ਤਸਵੀਰ:Village,Saketri,.JPG|ਸਕੇਤੜੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੂਰ ਤੋਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ 
ਤਸਵੀਰ :A farmer coming to field with bullock cart,India.JPG|ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ 
&lt;/gallery&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{reflist}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਚਕੁਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>m9ol9ql7kusq6v1fd00g7djynh55r01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਧਨਾਸ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77096</id>
    <revision>
      <id>840733</id>
      <parentid>734957</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T14:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sonia Atwal</username>
        <id>49604</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਧਨਾਸ ਝੀਲ */</comment>
      <origin>840733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8792" sha1="7otuj0jbtitbz5kthiap2j34mj037wa" xml:space="preserve">'''ਧਨਾਸ''' [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। 
==ਪਿੰਡ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ==
[[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ.]] ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ ਗਿਆ ਪਿੰਡ ਧਨਾਸ ਕਦੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਯੂ.ਟੀ.) ਦੇ ਜੰਗਲਨੁਮਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ 50-60 ਹੱਥ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਚੀਣਾ (ਝੋਨੇ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਰਗਾ) ਅਨਾਜ ਦੀ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਫਸਲ 50 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਣਕ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁੱਧ/ਦਹੀਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਖੂਬ ਦਾਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਚੁਫੇਰੇ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਬਹਾਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ ਲਿਜਾਣ ਜੋਗੇ ਦਾਣੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਖੂਹ ਸੈਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਸੀ। ਬਾਗ ਵਿਚਲੇ ਨਾਈਆਂ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹਤਤਾ ਹੈ। ਦੋ ਹੋਰ ਖੂਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਦਫਨ ਹੋ ਗਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਗਤਾਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ ਬੜਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਦੀ ਜੱਦ ਵਿੱਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੱਟ ਦੀ ਖੂਹੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

==ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ==
ਪਿੰਡ ਸਰਹਾਲੀ (ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਦੇ ਸੰਧੂਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਧਨਾਸ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਟੱਬਰ ਪਿੰਡ ਨੈੜੂ (ਪਟਿਆਲਾ) ਵਿਖੇ ਆ ਵਸੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਮਦਾਦ ਲਈ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲੋਂ ਬੰਦੇ ਮੰਗੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੰਧੂਆਂ ਦੇ ਟੱਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦੋਂ ਇਹ ਜੰਗਲਨੁਮਾ ਖੇਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਧਨਾਸ ਬਝਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਇੱਕ ਪੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੀਮਾਜਰੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੜਾਅਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਇਥੇ ਵਸਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹੱਡਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲਨੁਮਾ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਲੰਘਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਕੀ ਰਾਓ ਨਦੀ ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੇਮ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।

==ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸੋਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤ==
ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਚਾਇਤ 1958 ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ 40-45 ਘਰ ਅਤੇ 150-200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵੋਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰਪੰਚ ਬਸਤਾ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਧਨਾਸ ਦੀਆਂ 2500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵੋਟਾਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਜੱਦੀ ਵੋਟਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ, ਲਾਲਾ ਵਾਲਾ ਪੀਰ, ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।

==ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਮਾਰ==
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਆਬਾਦ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧਨਾਸ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਪਹਿਲੀ ਸੱਟੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਨਦੀ ਨਾਲ ਲਗਦੀ 200 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਖੋਹ ਲਈ। ਫਿਰ ਇਥੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਆੜ ਹੇਠ ਸਸਤੇ ਭਾਅ ਜ਼ਮੀਨ ਖੋਹੀ ਗਈ ਪਰ ਭੱਠੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਥੇ ਕਲੋਨੀਆਂ ਹੀ ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੌਜੇ ਵਿੱਚ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸਨ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇਥੇ ਆਬਾਦ ਹੋਇਆ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਟਾਹਲੀ ਧੇਲਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੱਟ ਲਈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਧਨਾਸ ਦੀ ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਧਨਾਸ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਮਨ, ਚਮਨ, ਅੰਬੇਦਕਰ ਤੇ ਮਿਲਕ ਕਲੋਨੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਡਬਲ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਊਸਿੰਗ ਬੋਰਡ ਦੇ ਫਲੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਕੇਵਲ 150 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਬਚੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਿਰਾਏ-ਭਾੜੇ ’ਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰੇੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਜਿਥੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਰਾ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਥੇ ਜੱਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਵਿਖੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾੜੀ-ਮੋਟੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੌਡੀਆਂ ਦੇ ਭਾਅ ਖੋਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਰਨ ਉਹ [[ਰੋਪੜ]], [[ਮੁਹਾਲੀ]] ਤੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
==ਧਨਾਸ ਝੀਲ==
[[File:Dhanas Lake, Chandigarh,India.JPG|thumb|left|ਧਨਾਸ ਝੀਲ]]
{{Main|ਧਨਾਸ ਝੀਲ}}
ਧਨਾਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਧਨਾਸ ਝੀਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਚੰਡੀਗੜ ਧਨਾਸ ਪਿੰਡ,ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਸੈਕਟਰ 38 ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ ਵਿਖੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।ਇਹ ਝੀਲ [[ਪਟਿਆਲਾ ਕੀ ਰਾਓ]] ਨਦੀ ਤੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 2004 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਝੀਲ ਤੇ ਕਾਫੀ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

===ਤਸਵੀਰਾਂ===
&lt;gallery&gt;
File:Lesser whistling ducks, in Chandigarh,India.JPG|ਅਕਤੂਬਰ 2014
File:Lesser whistling ducks.JPG|ਅਕਤੂਬਰ 2014
File:Nilgai antelopes in Chandigarh.jpg| ਸਾਂਭਰ 20 ਮਈ 2016
&lt;/gallery&gt;

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਿੰਡ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]]</text>
      <sha1>7otuj0jbtitbz5kthiap2j34mj037wa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94060</id>
    <revision>
      <id>840739</id>
      <parentid>840538</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:51:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <comment>Restored revision 840531 by [[Special:Contributions/~2026-33762-46|~2026-33762-46]] ([[User talk:~2026-33762-46|talk]])</comment>
      <origin>840739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10362" sha1="f0p0tv11g8eqlwr80i84haoi4v6n08n" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name      = ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ
| native_name        = &lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
| motto              = 
| image_skyline      = Gurdwara Katalgarh Sahib in Chamkaur Sahib.jpg
| imagesize          = 200px
| image_caption      = ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ
| image_flag         = 
| image_seal         = 
| image_map          = 
| mapsize            = 
| map_caption        = 
| subdivision_type   = 
| subdivision_name   = 
| area_magnitude     = 
| area_total_km2     = 
| area_total_sq_mi   = 
| area_land_km2      = 
| population_as_of   = 2011
| population_note    = 
| population_total   = 13920
| timezone           = GMT +5.5
| utc_offset         = 
| timezone_DST       = 
| utc_offset_DST     = 
| coordinates        = {{coord|30|53|31|N|76|25|27|E|display=inline,title}}
| elevation_m        = 278
| elevation_ft       = 858
| postal_code_type   = Postcode
| postal_code        = 140112
| website            = 
}}

'''ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉੰਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਹੈ। &lt;u&gt;ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 02 ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ (ਜੋਕਿ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖੁੰਬ ਠੱਪੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ।&lt;/u&gt;  

ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸ੍ਰ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਮੋਰਿੰਡਾ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ|  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹਨ। 

==ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ==
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਗੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ==
ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿਥੇ  ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਗਚ ਲੜਾਈ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ==
ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਰਣਜੀਤ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।  1703 ਵਿਚ ਜਦੋਂ  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ, ਸੱਯਦ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਵੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਹਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ। ਸਖਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਸੱਯਦ ਬੇਗ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੱਖ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਨੇ ਦੁਗਣੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਹ 16 ਮਾਘ 1759 ਬਿਕਰਮੀ/15 ਜਨਵਰੀ 1703 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ==
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7-8 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਤਿੰਨੋ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ  ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾੜੀ ਵਜਾਈ  ਅਤੇ ਕਿਹਾ- “ਇਹ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!&quot; ਉਹਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਬਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chamkaur_Sahib|title=Chamkaur Sahib - SikhiWiki, free Sikh encyclopedia.|website=www.sikhiwiki.org|access-date=2019-10-30}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]]</text>
      <sha1>f0p0tv11g8eqlwr80i84haoi4v6n08n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>840740</id>
      <parentid>840739</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>840740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10353" sha1="63bs4vtyplxlq4psmgmb9npymzvl1d0" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name      = ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ
| native_name        = &lt;!-- for cities whose native name is not in English --&gt;
| motto              = 
| image_skyline      = Gurdwara Katalgarh Sahib in Chamkaur Sahib.jpg
| imagesize          = 200px
| image_caption      = ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ
| image_flag         = 
| image_seal         = 
| image_map          = 
| mapsize            = 
| map_caption        = 
| subdivision_type   = 
| subdivision_name   = 
| area_magnitude     = 
| area_total_km2     = 
| area_total_sq_mi   = 
| area_land_km2      = 
| population_as_of   = 2011
| population_note    = 
| population_total   = 13920
| timezone           = GMT +5.5
| utc_offset         = 
| timezone_DST       = 
| utc_offset_DST     = 
| coordinates        = {{coord|30|53|31|N|76|25|27|E|display=inline,title}}
| elevation_m        = 278
| elevation_ft       = 858
| postal_code_type   = Postcode
| postal_code        = 140112
| website            = 
}}

'''ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉੰਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 02 ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ (ਜੋਕਿ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖੁੰਬ ਠੱਪੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ।ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਮੋਰਿੰਡਾ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹਨ।

==ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ==
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਗੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ==
ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿਥੇ  ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਗਚ ਲੜਾਈ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ==
ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਰਣਜੀਤ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।  1703 ਵਿਚ ਜਦੋਂ  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ, ਸੱਯਦ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਵੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਹਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ। ਸਖਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਸੱਯਦ ਬੇਗ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੱਖ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਨੇ ਦੁਗਣੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਹ 16 ਮਾਘ 1759 ਬਿਕਰਮੀ/15 ਜਨਵਰੀ 1703 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ==
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7-8 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਤਿੰਨੋ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ  ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾੜੀ ਵਜਾਈ  ਅਤੇ ਕਿਹਾ- “ਇਹ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!&quot; ਉਹਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਬਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chamkaur_Sahib|title=Chamkaur Sahib - SikhiWiki, free Sikh encyclopedia.|website=www.sikhiwiki.org|access-date=2019-10-30}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]]</text>
      <sha1>63bs4vtyplxlq4psmgmb9npymzvl1d0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>840741</id>
      <parentid>840740</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jagmit Singh Brar</username>
        <id>17898</id>
      </contributor>
      <origin>840741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10221" sha1="jgxg2zq1facc81wy8irdpfz1uxqt5gh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name      = ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ
| native_name        = 
| motto              = 
| image_skyline      = 
| imagesize          = 200px
| image_caption      = 
| image_flag         = 
| image_seal         = 
| image_map          = 
| mapsize            = 
| map_caption        = 
| subdivision_type   = 
| subdivision_name   = 
| area_magnitude     = 
| area_total_km2     = 
| area_total_sq_mi   = 
| area_land_km2      = 
| population_as_of   = 2011
| population_note    = 
| population_total   = 13920
| timezone           = GMT +5.5
| utc_offset         = 
| timezone_DST       = 
| utc_offset_DST     = 
| coordinates        = {{coord|30|53|31|N|76|25|27|E|display=inline,title}}
| elevation_m        = 278
| elevation_ft       = 858
| postal_code_type   = Postcode
| postal_code        = 140112
| website            = 
}}

'''ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉੰਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 02 ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ (ਜੋਕਿ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖੁੰਬ ਠੱਪੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਸਤਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ।ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਮੋਰਿੰਡਾ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਤੋਂ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ 40 ਸਿੰਘ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਾ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹਨ।

==ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ==
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ 
# ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ==
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਸਥਾਈ ਗੜ੍ਹ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ==
ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿਥੇ  ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗਹਿਗਚ ਲੜਾਈ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਢਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ==
ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਰਣਜੀਤ ਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।  1703 ਵਿਚ ਜਦੋਂ  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੋ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ, ਸੱਯਦ ਬੇਗ ਅਤੇ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਵੀ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਹਲੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ। ਸਖਤ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ। ਸੱਯਦ ਬੇਗ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੱਖ ਬਦਲ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਅਲਿਫ ਖਾਨ ਨੇ ਦੁਗਣੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਇਹ 16 ਮਾਘ 1759 ਬਿਕਰਮੀ/15 ਜਨਵਰੀ 1703 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

==ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ==
ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇਕ ਨੀਵੇਂ ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7-8 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਵਿਖੇ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਤਿੰਨੋ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ  ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਟਿੱਲੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੇ ਜਿਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾੜੀ ਵਜਾਈ  ਅਤੇ ਕਿਹਾ- “ਇਹ ਹਿੰਦ ਦਾ ਪੀਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ!&quot; ਉਹਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਘਬਰਾ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਟਿੱਲੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤਾੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sikhiwiki.org/index.php/Chamkaur_Sahib|title=Chamkaur Sahib - SikhiWiki, free Sikh encyclopedia.|website=www.sikhiwiki.org|access-date=2019-10-30}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==ਹਵਾਲੇ==
{{ਹਵਾਲੇ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]]</text>
      <sha1>jgxg2zq1facc81wy8irdpfz1uxqt5gh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117562</id>
    <revision>
      <id>840737</id>
      <parentid>840634</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <origin>840737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73302" sha1="eeb4cfez5a0ipel7i1dvy5uoxeupea6" xml:space="preserve">
'''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। 

== ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ==

* ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ &quot;ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&quot;
* [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 &lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ==
[[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]]

=== [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: ===
ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 &lt;/ref&gt;

==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ====
ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ:

ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ,

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, 

ਉਹੋ
ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...&lt;ref&gt;ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 &lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
[[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। 

ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ:

ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ,

ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ।

ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ!

ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ,

ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ,

ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ,

ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ...

ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ,

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ।

ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ,

ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ,

ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ,

ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ,

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ,
ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ,

ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ,

ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ,

ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ,

ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, 

ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ,

ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ,

ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ,

ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ…

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ।
=== 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]]
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ&lt;ref&gt;https://sgpc.net/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/&lt;/ref&gt; ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-fatehgarh-sahib-sahidi-jod-mela-starts-in-sri-fatehgarh-sahib-8734600.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sikhsiyasat.info/news-about-shaheedi-jor-mela-fatehgarh-sahib/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
[[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://fatehgarhsahib.nic.in/pa/tourist-place/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/&lt;/ref&gt;

=== 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ===
ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html&lt;/ref&gt;

=== 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]]
[[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html&lt;/ref&gt; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175&lt;/ref&gt;

[[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: 

ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ,

ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। 

ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ,

ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 &lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ।

==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ====
ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

=== 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ ===
[[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]]
[[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/&lt;/ref&gt;

1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ 

ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ.......

2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ 

ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ,

ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ 

ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ

ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ 

ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ...
==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ====
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

=== 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ===
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/&lt;/ref&gt;

=== 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ===
ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349&lt;/ref&gt;

ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ –

'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ

'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….'

=== 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659&lt;/ref&gt;

=== 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ===
[[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]]

ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html&lt;/ref&gt;

===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk&lt;/ref&gt;

===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ===
ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।&lt;ref&gt;https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/&lt;/ref&gt;

=== 12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ===
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ&lt;ref&gt;https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/&lt;/ref&gt;

=== 13.ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ===
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ&lt;ref&gt;https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/&lt;/ref&gt; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ।
ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/&lt;/ref&gt;

=== 14. ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ===
[[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}&lt;/ref&gt;

=== 15.ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ===
[[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]]
ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/reel/1466124368169953&lt;/ref&gt;

=== 16. ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ&lt;ref&gt;https://malerkotla.nic.in/history/&lt;/ref&gt; ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ  ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/&lt;/ref&gt; ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-&lt;/ref&gt;

===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ===
ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html&lt;/ref&gt;

=== 17. ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵ੍ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ&lt;ref&gt;https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/&lt;/ref&gt;


== ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ==

=== 1. ਲੋਹੜੀ ===
ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&amp;sca_esv=cdb5a6f2b39051e1&lt;/ref&gt;

=== 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ===
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

=== 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ===
ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508&lt;/ref&gt; ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/&lt;/ref&gt;

=== 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]]
ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0&lt;/ref&gt; ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html&lt;/ref&gt;

=== 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ===
[[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)&lt;/ref&gt; ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette&lt;/ref&gt;

=== 6. ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]]
ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/&lt;/ref&gt; ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, &quot;ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ&quot; ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ &quot;ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/&lt;/ref&gt;

=== 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]]
ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਉਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ&lt;ref&gt;https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80&lt;/ref&gt;
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/&lt;/ref&gt;

== ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ ==
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

* [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ
* [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
* [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ
* [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ 

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]</text>
      <sha1>eeb4cfez5a0ipel7i1dvy5uoxeupea6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>840738</id>
      <parentid>840737</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T06:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gurtej Chauhan</username>
        <id>27423</id>
      </contributor>
      <comment>/* 17. ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ */</comment>
      <origin>840738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73289" sha1="5fyg57mbbnxvakmpyf583bxeozi6620" xml:space="preserve">
'''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। 

== ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ==

* ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਅਨੁਸਾਰ &quot;ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।&quot;
* [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 &lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ==
[[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]]

=== [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: ===
ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 &lt;/ref&gt;

==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ====
ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ:

ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ,

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, 

ਉਹੋ
ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...&lt;ref&gt;ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।&lt;ref&gt;ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 &lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
[[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। 

ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ:

ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ,

ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ।

ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ!

ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ,

ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ,

ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ,

ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ...

ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ,

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ।

ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ,

ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ,

ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ,

ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ,

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ,
ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ,

ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ,

ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ,

ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ,

ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, 

ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ,

ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ,

ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ,

ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ…

ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ,

ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ।
=== 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]]
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ&lt;ref&gt;https://sgpc.net/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/&lt;/ref&gt; ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-fatehgarh-sahib-sahidi-jod-mela-starts-in-sri-fatehgarh-sahib-8734600.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.sikhsiyasat.info/news-about-shaheedi-jor-mela-fatehgarh-sahib/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
[[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://fatehgarhsahib.nic.in/pa/tourist-place/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/&lt;/ref&gt;

=== 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ===
ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp&lt;/ref&gt; ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html&lt;/ref&gt;

=== 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]]
[[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html&lt;/ref&gt; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175&lt;/ref&gt;

[[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176&lt;/ref&gt;

ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: 

ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ,

ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। 

ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ,

ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।&lt;ref&gt;  ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 &lt;/ref&gt;

==== ਇਤਿਹਾਸ ====
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ।

==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ====
ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

=== 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ ===
[[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]]
[[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/&lt;/ref&gt; ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/&lt;/ref&gt;

1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ 

ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ.......

2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ 

ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ,

ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ 

ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ

ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ 

ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ...
==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ====
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।

=== 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ===
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/&lt;/ref&gt;

=== 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ===
ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349&lt;/ref&gt;

ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ –

'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ

'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….'

=== 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html&lt;/ref&gt; ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659&lt;/ref&gt;

=== 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ===
[[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]]

ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html&lt;/ref&gt; ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html&lt;/ref&gt;

===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk&lt;/ref&gt;

===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ===
ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।&lt;ref&gt;https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/&lt;/ref&gt;

=== 12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ===
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ&lt;ref&gt;https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/&lt;/ref&gt;

=== 13.ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ===
ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ&lt;ref&gt;https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/&lt;/ref&gt; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ।
ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/&lt;/ref&gt;

=== 14. ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ===
[[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]]
ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt; ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।&lt;ref&gt;{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}&lt;/ref&gt;

=== 15.ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ===
[[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]]
ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.facebook.com/reel/1466124368169953&lt;/ref&gt;

=== 16. ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ&lt;ref&gt;https://malerkotla.nic.in/history/&lt;/ref&gt; ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ  ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/&lt;/ref&gt; ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-&lt;/ref&gt;

===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ===
ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।&lt;ref&gt;https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html&lt;/ref&gt;

=== 17. ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ ===
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ&lt;ref&gt;https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/&lt;/ref&gt;

== ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ==

=== 1. ਲੋਹੜੀ ===
ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&amp;sca_esv=cdb5a6f2b39051e1&lt;/ref&gt;

=== 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ===
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

=== 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ===
ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html&lt;/ref&gt; ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।&lt;ref&gt;https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508&lt;/ref&gt; ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/&lt;/ref&gt;

=== 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]]
ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0&lt;/ref&gt; ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html&lt;/ref&gt;

=== 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ===
[[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)&lt;/ref&gt; ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette&lt;/ref&gt;

=== 6. ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ===
[[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]]
ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/&lt;/ref&gt; ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, &quot;ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ&quot; ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ &quot;ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ&quot; ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।&lt;ref&gt;https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/&lt;/ref&gt;

=== 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ ===
[[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]]
ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਉਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ&lt;ref&gt;https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80&lt;/ref&gt;
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।&lt;ref&gt;https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/&lt;/ref&gt;

== ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ ==
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

* [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ
* [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ
* [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ
* [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ 

== ਹਵਾਲੇ ==

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]</text>
      <sha1>5fyg57mbbnxvakmpyf583bxeozi6620</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਲਿਲੀ ਰੇਨਹਾਰਟ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120001</id>
    <revision>
      <id>840728</id>
      <parentid>761031</parentid>
      <timestamp>2026-06-12T13:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>53128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Lili Reinhart &amp; Cole Sprouse (48478655701) (cropped).jpg]] → [[File:Lili Reinhart, 2019 (cropped).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr, misleading name</comment>
      <origin>840728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10733" sha1="1fo7l8nk2va323pias1jt2o7gsajop7" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=Lili Reinhart|image=Lili Reinhart, 2019 (cropped).jpg|caption=Reinhart at the 2019 [[San Diego Comic-Con]]|birth_name=Lili Pauline Reinhart|birth_date={{birth date and age|1996|9|13}}|birth_place=[[Cleveland]], Ohio, U.S.&lt;ref name=&quot;Editors&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.biography.com/actor/lili-reinhart|title=Lili Reinhart Biography|last=Editors|first=Biography.com|work=Lili Reinhart Biography|date=June 26, 2018|accessdate=June 21, 2019}}&lt;/ref&gt;|occupation=Actress|years_active=2010–present}}
'''ਲੀਲੀ ਪੌਲੀਨ ਰੇਨਹਾਰਟ''' (ਜਨਮ 13 ਸਤੰਬਰ, 1996) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੀ ਡਬਲਯੂ ਡਰਾਮਾ ਲੜੀ ''ਰਿਵਰਡੇਲ ਵਿੱਚ'' ਬੈਟੀ ਕੂਪਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

== ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ==
ਰੇਨਹਾਰਟ ਦਾ ਜਨਮ ਕਲੀਵਲੈਂਡ, ਓਹੀਓ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬੇ ਵਿਲੇਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Editors&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.biography.com/actor/lili-reinhart|title=Lili Reinhart Biography|last=Editors|first=Biography.com|date=June 26, 2018|website=Lili Reinhart Biography|access-date=June 21, 2019}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.avclub.com/lili-reinhart-and-camila-mendes-on-the-5-things-they-mi-1819440587|title=Lili Reinhart and Camila Mendes on the 5 things they miss about their own Riverdales|last=Kaseko|first=Baraka|work=The A.V. Club|access-date=2017-10-14|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ਉਸਨੇ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕੀ, ਅਦਾਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਲਈ ਇੱਕ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਡੀਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਨਿਊ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਯਾਰਕ]] ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। &lt;ref name=&quot;Seventeen&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.seventeen.com/about/a10392332/12-things-you-def-didnt-know-about-lili-reinhart-from-riverdale/|title=Lili Reinhart Says &quot;Riverdale&quot; Helped Pull Her Out Of Her Depression|last=Bennett|first=Willa|last2=Fuentes|first2=Tamara|date=October 17, 2017|website=Seventeen|access-date=December 27, 2018}}&lt;/ref&gt; 

ਰੇਨਹਾਰਟ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਚਲੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹਾਰ ਮੰਨ ਗਈ। &lt;ref name=&quot;Seventeen&quot;/&gt; 

== ਕੈਰੀਅਰ ==
ਰੇਨਹਾਰਟ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਲਾਅ ਐਂਡ ਆਰਡਰ:'' ਸਿਤਾਰਤ ''ਵਿਕਟਿਜ਼ਮ'' ''ਯੂਨਿਟ'' ਅਤੇ ''ਸਾਈਂਸਟੇਟਿਕ'' ਲਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪਾਇਲਟ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਰੇਨਹਾਰਟ ਨੇ ''ਲਿਲਿਥ'' (2011), ''ਨਾਟ ਵੇਵਿੰਗ ਬਟ ਡਰਾਵਿੰਗ'' (2012), ''ਕਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਸਮਰ'' (2013), ''ਗਿੱਬਸਨਬਰਗ'' (2013), ''ਫਾਰਵਰਜ਼'' ''ਐਂਡ'' (2013), ''ਮਿਸ ਸਟੀਵੰਸ'' (2016) ਅਤੇ ''ਦਿ ਗੁਡ ਨੇਬਰ'' (2016) ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bustle.com/p/who-plays-betty-veronica-on-riverdale-camila-mendes-lili-reinhart-will-be-your-new-favorite-duo-33226|title=Who Plays Betty &amp; Veronica On 'Riverdale'? Camila Mendes &amp; Lili Reinhart Will Be Your New Favorite Duo|last=Kupfer|first=Lindsey|date=January 26, 2017|publisher=[[Bustle (magazine)|Bustle]]|access-date=February 19, 2017}}&lt;/ref&gt; 

9 ਫਰਵਰੀ, 2016 ਨੂੰ, ਰੇਨਹਾਰਟ ਨੂੰ ਬੈਟੀ ਕੂਪਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, &quot;ਮਿੱਠਾ, ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਤਸੁਕ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਮਿੱਤਰ, ਆਰਚੀ &quot; ਦੀ ਸੀ ਡਬਲਯੂ ਦੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਡਰਾਮਾ ਲੜੀ ' ''ਰਿਵਰਡੇਲ'' ' 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕ੍ਰੈਸ਼ ਨਾਲ. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://deadline.com/2016/02/riverdale-betty-cooper-lili-reinhart-jughead-jones-cole-sprouse-archie-comics-the-cw-pilot-1201699204/|title='Riverdale' Archie Comics CW Pilot Casts Its Betty Cooper &amp; Jughead Jones|last=Andreeva|first=Nellie|date=February 9, 2016|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=February 9, 2016}}&lt;/ref&gt; ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 26 ਜਨਵਰੀ, 2017 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਨਵੀਨੀਕਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. 

ਪਹਿਲਾਂ, ਰੇਨਹਾਰਟ ਨੇ ਫੌਕਸ ਸੀਟਕਾਮ ''ਸਰਵਾਈਵਿੰਗ ਜੈਕ'' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thewrap.com/surviving-jack-actress-lili-reinhart-joins-amazon-pilot-cocked-exclusive/|title='Surviving Jack' Actress Lili Reinhart Joins Amazon Pilot 'Cocked' (Exclusive)|last=Sneider|first=Jeff|date=June 4, 2014|website=[[TheWrap]]|access-date=February 17, 2017}}&lt;/ref&gt; 

ਉਸ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਰੇਨਹਾਰਟ ਨੇ [[ਮੇਲੈਨੀ ਲੌਗ਼ੌਂ|ਮਲੇਨੀ ਲੌਰੇਂਟ]] ਦੇ ''ਗੈਲਵਸਟਨ'' (2018) ਵਿਚ, ਬੇਨ ਫੋਸਟਰ ਅਤੇ ਏਲੇ ਫੈਨਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ, &lt;ref name=&quot;Galveston&quot;&gt;{{Cite web|url=http://deadline.com/2017/02/riverdale-lili-reinhart-joins-galveston-movie-ben-foster-elle-fanning-nic-pizzolatto-1201908237/|title='Riverdale's Lili Reinhart Joins 'Galveston' Movie With Elle Fanning|last=Patten|first=Dominic|date=February 10, 2017|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=February 19, 2017}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਲੋਰੇਨ ਸਕਫਾਰੀਆ ਦੇ ''ਹਸਟਲਰਜ਼'' (2019) ਵਿੱਚ, [[ਜੈਨੀਫਰ ਲੋਪੇਜ਼]], ਕੇਕੇ ਪਾਮਰ, [[ਕਾਰਡੀ ਬੀ]] ਅਤੇ ਕਾਂਸਟੇਂਸ ਵੂ ਦੇ ਨਾਲ [[ਕਾਰਡੀ ਬੀ|ਭੂਮਿਕਾ  ਨਿਭਾਈ।]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/03/cardi-b-lili-reinhart-keke-palmer-julia-stiles-constance-wu-jennifer-lopez-hustlers-1202578260/|title=Hustlers’: Cardi B, Lili Reinhart, Keke Palmer &amp; Julia Stiles Join Constance Wu &amp; Jennifer Lopez In Avenging Strippers Pic|last=Wiseman|first=Andreas|date=March 19, 2019|website=[[Deadline Hollywood]]|access-date=March 19, 2019}}&lt;/ref&gt; 14 ਜੂਨ, 2019 ਨੂੰ, ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਰੇਨਹਾਰਟ ਰਿਚਰਡ ਟੈਨ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ ''ਕੈਮੀਕਲ  ਹਾਟਰਸ''ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਸ ਟਾਊਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ। ਕੈੈਮੀਕਲ ਹਾਰਟਸ  ਨੂੰ ਅਮੇਜ਼ਨ ਸਟੂਡੀਓ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੇਨਹਾਰਟ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਵੇਗੀ। &lt;ref name=&quot;Rearick&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/3127619/lili-reinhart-executive-produce-amazon-movie-chemical-hearts/|title=Lili Reinhart Will Executive Produce and Star in Your Next YA Obsession|last=Rearick|first=Lauren|date=June 14, 2019|website=[[MTV News]]|access-date=February 15, 2019|archive-date=ਅਗਸਤ 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190822234512/http://www.mtv.com/news/3127619/lili-reinhart-executive-produce-amazon-movie-chemical-hearts/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

== ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ==
ਰੇਨਹਾਰਟ [[ਬੇਦਿਲੀ|ਉਦਾਸੀ]] ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਉਸਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ''ਰਿਵਰਡੇਲ'' ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ। &lt;ref name=&quot;Seventeen&quot;/&gt; 

== ਫਿਲਮਗ੍ਰਾਫੀ ==

=== ਫਿਲਮ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | ਸਾਲ 
! scope=&quot;col&quot; | ਸਿਰਲੇਖ 
! scope=&quot;col&quot; | ਭੂਮਿਕਾ 
! class=&quot;unsortable&quot; scope=&quot;col&quot; | ਨੋਟ 
|-
| 2010 
| ''ਅੱਜ ਦੇ ਲਈ'' 
| ਰਾਖੇਲ 
| ਛੋਟਾ ਫਿਲਮ 
|-
| 2011 
| data-sort-value=&quot;MOst Girl Part of You, The&quot; |ਸ
| ਐਮੀ 
| ਛੋਟਾ ਫਿਲਮ 
|-
| 2011 
| ''ਲਿਲਿਥ'' 
| ਲਿਲਿਥ ਵਿਲਸਨ 
|
|-
| 2012 
| ''ਵੇਵਿੰਗ ਨਹੀਂ ਪਰ ਡੁੱਬਣਾ'' 
| ਐਮੀ 
|
|-
| 2013 
| data-sort-value=&quot;Kings of Summer, The&quot; | ''ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ'' 
| ਵਿੱਕੀ 
|
|-
| 2013 
| data-sort-value=&quot;First Hope, The&quot; | ''ਪਹਿਲੀ ਉਮੀਦ'' 
| ਕੈਰਨ 
| ਛੋਟਾ ਫਿਲਮ 
|-
| 2013 
| ''ਗਿਬਸਨਬਰਗ'' 
| ਕੈਥੀ ਕੋਲੇਨਰ 
|
|-
| 2013 
| ''ਸਦਾ ਦਾ ਅੰਤ'' 
| ਲਿਲੀ ਵ੍ਹਾਈਟ 
|
|-
| 2016 
| ''ਮਿਸ ਸਟੀਵੈਂਸ'' 
| ਮਾਰਗੋਟ ਜੇਨਸਨ 
|
|-
| 2016 
| data-sort-value=&quot;Good Neighbor, The&quot; | ''ਗੁਆਂ Neੀ ਗੁਆਂ .ੀ'' 
| ਐਸ਼ਲੇ 
|
|-
| 2018 
| ''ਗੈਲਵਸਟਨ'' 
| ਟਿਫਨੀ 
|
|-
| 2019 
| ''ਹਸਲਰ'' 
| ਅੰਨਾਬੇਲੇ 
| ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ 
|-
| ਟੀ.ਬੀ.ਏ. 
| ''ਰਸਾਇਣਕ ਦਿਲ'' &lt;ref name=&quot;Rearick&quot;/&gt; 
| ਗ੍ਰੇਸ ਟਾ .ਨ 
| ਪੋਸਟ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;/br&gt;&lt;/nowiki&gt; ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ 
|}

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

== ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ ==

* Lili Reinhart on IMDb 
* {{ਟਵਿਟਰ}}
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]]
[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996]]</text>
      <sha1>1fo7l8nk2va323pias1jt2o7gsajop7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145463</id>
    <revision>
      <id>840742</id>
      <parentid>819040</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T07:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Léna</username>
        <id>23465</id>
      </contributor>
      <comment>/* ਕੰਮ */</comment>
      <origin>840742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14358" sha1="jd27wv88gj77o9a6ghv2r330n9nu2la" xml:space="preserve">{{Infobox non-profit
| name                = ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ 
| logo                = Sappho for Equality logo.png
| type                = 
| founded_date        = 2003
| founder             = 
| location_city       = [[ਕਲਕੱਤਾ]]
| location_country    = [[ਭਾਰਤ]]
| location            = 
| area_served         = ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ
| origins             = 
| key_people          = 
| focus               = [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]
| method              = ਸਪੋਰਟ ਸਰਵਿਸ, ਕਲਾ, ਵਕਾਲਤ
| num_volunteers      = 
| owner               = 
| Non-profit_slogan   = 
| homepage            = {{URL|https://www.sapphokolkata.in/}}
| dissolved           = 
| footnotes           = 
}}

'''ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ''' [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]], [[ਦੁਲਿੰਗਕਤਾ|ਦੁਲਿੰਗੀ ਔਰਤਾਂ]] ਅਤੇ [[ਟਰਾਂਸ ਪੁਰਸ਼|ਟਰਾਂਸ ਮਰਦਾਂ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|title=Sappho for Equality|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132009/http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ, ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਤੇ ਲਾਬਿੰਗ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|title=Sappho for Equality|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132009/http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.youthkiawaaz.com/2017/07/lgbtq-movement-in-india-91-facts/|title=How Many Of These 93 Things Do You Know About India's LGBTQ Movement?|date=2017-07-13|work=Youth Ki Awaaz|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਫ਼ੋ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਜੂਨ 1999 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਜੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|title=Sappho for Equality|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132009/http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://blog.oup.com/2015/06/lesbian-marginalization-india/|title=Lesbian existence and marginalization in India {{!}} OUPblog|date=2015-06-25|work=OUPblog|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/H8xiB49bsya0wbmufESgzJ/The-Love-Issue--Love-struck-Juliet.html|title=Love struck Juliet|last=Bag|first=Shamik|date=2014-02-08|work=Mint|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132002/http://www.livemint.com/Leisure/H8xiB49bsya0wbmufESgzJ/The-Love-Issue--Love-struck-Juliet.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 1996 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਫਾਇਰ (1996 ਫ਼ਿਲਮ)|ਫਾਇਰ]]'' ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ [[ਸਾਫ਼ੋ|6ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੂਨਾਨੀ ਕਵੀ]] ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਫ਼ੋ ਨੇ &quot;ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦ ਟਰਾਂਸਪਰਸਨ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ,&quot; ਪਰ &quot;ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਤਕਰੇ, ਸ਼ੋਸਣ ਅਤੇ ਐਲ.ਬੀ.ਟੀ. ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ/ਨਿਆਂ ਅਧਾਰਤ ਢਾਂਚੇ&quot; ਵੱਲ ਵਧਿਆ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|title=Sappho for Equality|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132009/http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਫ਼ੋ ਦੇ ਕੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਪਹੁੰਚ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 2003 ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://blog.oup.com/2015/06/lesbian-marginalization-india/|title=Lesbian existence and marginalization in India {{!}} OUPblog|date=2015-06-25|work=OUPblog|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸਾਫ਼ੋ ਅੱਜ ਐਲ.ਬੀ.ਟੀ. ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਧਾਰਤ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਲਈ ਸਾਫ਼ੋ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|title=Sappho for Equality|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132009/http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਓਯੂਪੀਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ''ਸ਼੍ਰੀਲਾ'' ਰਾਏ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, &quot;ਸੈਫੋ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਐਸ.ਐਫ.ਈ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਸਾਫ਼ੋ, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਗਮਈ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਸਟ੍ਰੈਂਡਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਜੋ ਲਿੰਗਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ (ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ) ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋ ਇਸ ਸਬੰਧ (ਕਾਰਕੁਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ) ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://blog.oup.com/2015/06/lesbian-marginalization-india/|title=Lesbian existence and marginalization in India {{!}} OUPblog|date=2015-06-25|work=OUPblog|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== ਕੰਮ ==
[[ਤਸਵੀਰ:Exposition_Lesbian_Future,_le_DOC_(26874).jpg|thumb|2005, {{Interlanguage link|Archives Recherches Cultures Lesbiennes|fr}}]]
ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸਾਫ਼ੋ ਵਿੱਚ ਪੀਅਰ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨਾ, ਇੱਕ ਹੈਲਪਲਾਈਨ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/new-helpline-for-lesbians-in-delhi/article4825934.ece|title=New helpline for lesbians in Delhi|last=Trivedi|first=Divya|date=2013-06-18|work=The Hindu|access-date=2017-12-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|title=Sappho for Equality|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132009/http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/activities/|title=Activities|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131731/http://www.sapphokolkata.in/activities/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2013 ਤੱਕ ਇਸ ਦੀ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਕਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.ipsnews.net/2013/06/indian-women-talk-about-sex-in-cyberspace/|title=Indian Women Talk About Sex – in Cyberspace|last=Biswas|first=Ranjita|date=June 2013|work=Inter Press Service|access-date=2017-11-30}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ &quot;ਸੈਕਸੁਅਲਿਟੀ ਅਕੈਡਮੀ&quot; ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.youthkiawaaz.com/2017/02/queer-collectvies-on-jnu-campus/|title='JNU's First Queer Group Didn't Die; It Was Forced To Invisibilise Itself'|date=2017-02-23|work=Youth Ki Awaaz|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/Out-of-the-campus-closet/articleshow/23601336.cms|title=Out of the campus closet|work=The Times of India|access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt; [[ਕੋਲਕਾਤਾ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਾ|ਕੋਲਕਾਤਾ ਪੁਸਤਕ ਮੇਲੇ]] ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੀ ਹੈ,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://blog.oup.com/2015/06/lesbian-marginalization-india/|title=Lesbian existence and marginalization in India {{!}} OUPblog|date=2015-06-25|work=OUPblog|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/H8xiB49bsya0wbmufESgzJ/The-Love-Issue--Love-struck-Juliet.html|title=Love struck Juliet|last=Bag|first=Shamik|date=2014-02-08|work=Mint|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132002/http://www.livemint.com/Leisure/H8xiB49bsya0wbmufESgzJ/The-Love-Issue--Love-struck-Juliet.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ਲੈਸਬੀਅਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ, ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਧਾਰਾ 377 ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵਕਾਲਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|title=Sappho for Equality|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132009/http://www.sapphokolkata.in/sappho-for-equality/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sapphokolkata.in/activities/|title=Activities|website=Sappho for Equality|language=en-IN|access-date=2017-12-01|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131731/http://www.sapphokolkata.in/activities/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ਸਾਫ਼ੋ ਫਾਰ ਈਕੁਆਲਟੀ ਲਈ  ''ਸੰਵਾਦਾਂ'' ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ 2007 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਫੈਸਟੀਵਲ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/calcutta/three-day-lgbt-film-fest-starts-188490|title=Three-day LGBT film fest starts|work=The Telegraph|access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/LGBT-film-fest-in-Kolkata-this-weekend/articleshow/49886295.cms|title=LGBT film fest in Kolkata this weekend - Times of India|work=The Times of India|access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/lgbt-film-fest-on-sexuality-in-south-asia-18519.html|title=LGBT film fest to focus on sexuality in South Asia|date=2014-11-16|work=IndiaTV|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Leisure/XMrDyxOcCi4GUgqGHjUX7L/The-Sex-Talk-A-queer-film-at-a-theatre-next-to-you.html|title=The Sex Talk: A queer film at a theatre next to you|last=Ratnam|first=Dhamini|date=2015-06-06|work=Mint|access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

ਇਹ 2004 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ &quot;ਅਕਾਦਮਿਕ ਲੇਖਾਂ, ਗੈਰ-ਗਲਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੋ-ਸਾਲਾ, ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਛੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਨਿਊਜ਼ਲੈਟਰ&quot; ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਇੱਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ''ਸਵੈਕਾਂਥੇ'' ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://scroll.in/article/764889/for-lgbt-community-the-internet-cant-quite-replace-magazine-culture|title=For LGBT community, the internet can't quite replace magazine culture|last=Dore|first=Bhavya|work=Scroll.in|access-date=2017-12-01|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/When-will-India-get-its-first-lesbian-comic-character/articleshow/48916426.cms|title=When will India get its first lesbian comic character?|work=The Times of India|access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

== ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ
* ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗਤਾ
* [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{ਹਵਾਲੇ}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]]</text>
      <sha1>jd27wv88gj77o9a6ghv2r330n9nu2la</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ਚਿਮਟੇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186262</id>
    <revision>
      <id>840743</id>
      <parentid>790536</parentid>
      <timestamp>2026-06-13T08:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Seewolf</username>
        <id>373</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:18-03-25-Küchenutensil-DSCF1426.jpg]] → [[File:Zuckerzange-DSCF1426.jpg]] exact definition</comment>
      <origin>840743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8572" sha1="325gszz9ckfq16hx8pbjewve7s8mb9z" xml:space="preserve">[[ਤਸਵੀਰ:Kitchen-tongs.png|thumb|500 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ ਤੱਕ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਲੀਕਾਨ-ਟਿਪਡ ਲਾਕਿੰਗ ਚਿਮਟਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Grilling-tongs.png|thumb|ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਿਲਿੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਲੰਬੇ ਹੈਂਡਲਡ ਲਾਕਿੰਗ ਚਿਮਟਾ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Zuckerzange-DSCF1426.jpg|thumb|ਰਸੋਈ ਚਿਮਟੀ]]
[[ਤਸਵੀਰ:Eddystone,_Pennsylvania_-_Railroad_parts._Baldwin_Locomotive_Works._Blacksmith_forging_and_hammering_tools._-_NARA_-_518729.tif|thumb| ਫੋਰਜਿੰਗ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲੋਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਨ੍ਹੀਆਂ]]
ਚਮਟਾ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ [[ਸੰਦ]] ਹੈ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਅਤੇ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਕੰਮ ਅਨੁਕੂਲ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ। ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਮ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਚਿਮਟਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੈਂਚ ਦੀ ਸਤਹ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਵੇ।&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Belinda Williams |date=25 August 2010 |title=Kitchen whiz blitzes the invention test |url=https://www.smh.com.au/business/small-business/kitchen-whiz-blitzes-the-invention-test-20100825-13ri0.html |access-date=26 December 2019 |website=[[Sydney Morning Herald]] |publisher=Fairfax Media}}&lt;/ref&gt;

== ਇਤਿਹਾਸ ==
ਚਿਮਟਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੋੜੀ ਮਿਸਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਚਿਮਟਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ 3000 ਬੀ. ਸੀ. ਈ. ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੇ ਜੋ ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕ-ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਚਿਮਟੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

1450 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਰੀ ਕੰਧ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੋ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਰੂਸੀਬਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਚਿਮਟੇ ਵਰਗੇ ਯੰਤਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਫੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਕਰੂਸੀਬਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਲੂਪ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-02-25 |title=Who Invented Tongs? The True History Revealed |url=https://theinvented.co/who-invented-tongs/ |access-date=2022-03-14 |language=en-US |archive-date=2022-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221003024434/https://theinvented.co/who-invented-tongs/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

# ਸੰਨ੍ਹੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਂਚੀ ਜੋੜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਰਗੜ|ਛੋਟੇ ਫਲੈਟ ਗੋਲਾਕਾਰ ਸਿਰਿਆਂ]] ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ  ਚਮਟੇ ਦੁਆਰਾ ਵਸਤੂ ਚੁੱਕਣ ਸਮੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਨੇੜੇ  ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਪੱਤਰੀ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਕੋਲਾ|ਕੋਲੇ]] ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ [[ਅੱਗ]] 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਮ ਚਿਮਟੀਆਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਲਿੰਗ ਲਈ ਚਿਮਟੇ, [[ਸਲਾਦ (ਖਾਣਾ)|ਸਲਾਦ]] ਜਾਂ ਸਪੈਗੇਟੀ ਪਰੋਸਣ ਲਈ ਚਿਮਟੇ ਇੱਕੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਬਰਤਨ ਹਨ। ਉਹ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਣ, ਘੁੰਮਾਉਣ ਅਤੇ ਮੋੜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
# ਚਿਮਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਝੁਕੀ ਹੋਈ [[ਧਾਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਬੈਂਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੰਡ ਦੇ ਚਿਮਟੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਛਤਾਵਰ|ਐਸਪੈਰਗਸ]] ਚਿਮਟੇ (ਜੋ ਹੁਣ ਆਮ ਨਹੀਂ ਹਨ)&lt;ref name=&quot;Oulton&quot;&gt;{{Cite web |last=Oulton |first=Randal |date=2018-05-10 |title=Asparagus Tongs |url=https://www.cooksinfo.com/asparagus-tongs |access-date=2019-09-08 |website=Cook's Info}}&lt;/ref&gt; ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ। ਖੰਡ ਦੇ ਚਿਮਟੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਰੇ ਕਲੇ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਜਾਂ ਚਮਚ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। Asparagus ਚਿਮਟੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਨ ਪਰ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬੈਂਡ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਇਹ ਸੀਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿਮਟੇ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਫੈਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰੋਸਣ ਲਈ ਐਸਪੈਰਗਸ ਚਿਮਟਿਆਂ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਐਸਪੈਰਗਸ ਖਾਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸੰਸਕਰਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ।&lt;ref name=&quot;Oulton&quot; /&gt;
# ਚਿਮਟੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰੁਵੀ ਜਾਂ ਜੋੜ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਵਾਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡ੍ਰਿਲਰ ਦੇ ਗੋਲ ਚਿਮਟੇ, [[ਲੁਹਾਰ]] ਦੇ ਚਿਮਟੇ ਜਾਂ ਕਰੂਸੀਬਲ ਚਿਮਟੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਲਾਸੀਕਲ ਯਹੂਦੀ ਪਾਠ ਪੀਰਕੇਈ ਅਵੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ ਮਿੱਥ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਤਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਲੋਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜੋੜੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਚਿਮਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਜੋੜੀ ਚਿਮਟਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।&lt;ref&gt;Scherman, Nosson.  ''Ethics of the Fathers'' Annotations.  ''The Complete ArtScroll Siddur''.  Brooklyn, NY: Mesorah Publications, 1984.  544-586.&lt;/ref&gt;
[[ਤਸਵੀਰ:Konnevesi.vaakuna.svg|thumb|ਕੋਟ ਆਫ਼ ਆਰਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੌਗਿੰਗ ਸੰਨ੍ਹੀਕਨਨੇਵੇਸੀ]]

== ਹਵਾਲੇ ==
{{Reflist|1}}

[[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਦ]]</text>
      <sha1>325gszz9ckfq16hx8pbjewve7s8mb9z</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>