ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 2300 840903 840133 2026-06-16T15:20:58Z Nitesh Gill 8973 840903 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref>। [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਮਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] bofb1qjohhnv4f0v6hmdbxemqaekbhm 0 13728 840921 840803 2026-06-17T06:25:38Z Harchand Bhinder 3793 /* ਫਿਲਮਾਂ */ 840921 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name=ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ |image= 12029222 986746041384276 1048787988 n.jpg |alt= |caption= |image_size= |landscape= |background=non_performing_personnel |birth_name= ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ |alias=ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ਾ |birth_date=1939 |birth_place= ਥਰੀਕੇ, (ਹੁਣ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]]), |origin= |death_date= 25 ਜਨਵਰੀ 2022 (83 ਸਾਲ) <ref>{{Cite web|url=https://www.ptcnews.tv/punjabi-lyricist-dev-tharikian-is-no-more|title=ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ|date=2022-01-25|website=PTC News|language=en|access-date=2022-01-25}}</ref> |death_place= |genre=[[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]], [[ਗਾਣਾ]], [[ਕਲੀ (ਛੰਦ)|ਕਲੀ]] |occupation=ਲੇਖਕ, [[ਗੀਤਕਾਰ]] |instrument= |years_active=<!--YYYY–YYYY (or –present)--> |label= |associated_acts= |website=<!--{{URL|example.com}}--> |notable_instruments= |Years_active=1961-2022|Died=25 ਜਨਵਰੀ 2022 (ਹਰਟ ਅਟੈਕ)}} '''ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]: ہردیو دلگیر ; ਉਰਫ਼ '''ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲ਼ਾ''') ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਗੀਤਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਲੇਖਕ]] ਸੀ।<ref name="ehkm">{{cite book | title=ਇਹ ਹੈ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ | publisher=Unistar Books Pvt. Ltd. | author=ਰਾਜਪੁਰਾ, ਅਲੀ | year=2008 | location=[[ਲੁਧਿਆਣਾ]] | isbn=978-81-7142-528-0}}</ref><ref name="jk">{{cite web | url=http://www.shivcharanjaggikussa.com/2012/01/blog-post.html | title=ਗੀਤਕਾਰੀ ਦਾ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਮੂਰਤ ਬਾਈ ‘ਦੇਵ ਥਰੀਕੇ ਵਾਲਾ’ | publisher=ਸ਼ਿਵ ਚਰਨ ਜੱਗੀ ਕੁੱਸਾ | date=January 2012 | accessdate=August 18, 2012 | archive-date=ਮਾਰਚ 8, 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120308054727/http://www.shivcharanjaggikussa.com/2012/01/blog-post.html | dead-url=yes }}</ref><ref name="yt">{{cite web | url=http://youtube.com/watch?v=L24kUOPWErA | title=radio spice interview-dev tharike wala pt 01.wmv | publisher=ਯੂ ਟਿਊਬ | date=February 20, 2012}}</ref> [[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]] ਨੂੰ ''[[ਕਲੀਆਂ]] ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ'' ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਕਲੀ, ''[[ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ|ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ ਔਹ ਸੂਰਤ ਦੀਂਹਦੀ ਆ ਹੀਰ ਦੀ]]'' ਦੇਵ ਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name=ehkm/><ref name=jk/> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਪਿਤਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1939 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਸੰਨ 1945 ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਲਲਤੋਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਉਚੇਰੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। == ਗੀਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ == ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਦੇਵ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਈ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ [[ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੀਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖ ਕੇ [[ਹੀਰ]] ਲਿਖਣ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ। ਦੇਵ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ-ਗਾਥਾਵਾਂ]] ਅਤੇ [[ਕਲੀਆਂ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੇਵ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਹੀਰ, [[ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਸੱਸੀ]] ’ਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਓਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਜ਼ਰੀਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘[[ਬੇਗੋ ਨਾਰ-ਇੰਦਰ ਮੱਲ]]’ ‘[[ਪਰਤਾਪੀ ਸੁਨਿਆਰੀ-ਕਾਕਾ ਰੁਪਾਲੋਂ]]’ ਇਤਿਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਰਬੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਹਾਣੀਆਂ [[ਯੂਸਫ਼-ਜ਼ੁਲੈਖ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੀਰੀਂ-ਫ਼ਰਹਾਦ]] ਇਤਿਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦੇਵ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। == ਕੁਝ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲੀਆਂ == ਦੇਵ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਫਹਿਰਿਸਤ/ਲਿਸਟ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਜ਼ਿਕਰ ਗੀਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੇ:- ;[[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ: #[[ਵਾਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] #[[ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ|ਤੇਰੇ ਟਿੱਲੇ ਤੋਂ (ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਲੀ)]] #ਯਾਰਾਂ ਦਾ ਟਰੱਕ ਬੱਲੀਏ (ਫ਼ਿਲਮ: ਲੰਬੜਦਾਰਨੀ) #ਛੰਨਾ ਚੂਰੀ ਦਾ ([[ਕਲੀ]]) #ਜੁਗਨੀ #ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਨਾ ਬੋਲੀਂ #ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਏ ਮਾਂ #ਸਾਹਿਬਾਂ ਬਣੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ #ਛੇਤੀ ਕਰ ਸਰਵਣ ਬੱਚਾ #ਜੈਮਲ ਫੱਤਾ ;[[ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ: #ਜਿਉਣਾ ਮੌੜ #ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ #ਸੱਸੀ (ਦੋ ਊਠਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਨੀ) ;[[ਜਗਮੋਹਣ ਕੌਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ: #ਜੱਗਾ #ਪੂਰਨ (ਪੂਰਨ ਭਗਤ) == ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਐਪਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ == [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੋ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]], ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ (ਸੋਖਾ ਉਦੋਪੁਰੀਆ) ’ਤੇ ਤਾਰੀ ਬਿਧੀਪੁਰੀਏ ਨੇ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ-ਜੀਅ ‘‘ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਐਪਰੀਸੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ’’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਸਾਇਟੀ ਚੰਗੇ [[ਗੀਤਕਾਰ|ਗੀਤਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *[http://ehmerapunjab.tumblr.com/post/31342238194/%E0%A8%B2-%E0%A8%95-%E0%A8%97-%E0%A8%A4-%E0%A8%B5%E0%A8%B0%E0%A8%97-%E0%A8%97-%E0%A8%A4-%E0%A8%A6-%E0%A8%B0%E0%A8%9A%E0%A8%A8%E0%A8%B9-%E0%A8%B0-%E0%A8%A6-%E0%A8%B5-%E0%A8%A5%E0%A8%B0-%E0%A8%95-%E0%A8%86-%E0%A8%B5-%E0%A8%B2 Eh Mera Punjab: ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਰਗੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ] *[http://punjabitribuneonline.com/2014/07/%E0%A8%A6%E0%A9%87%E0%A8%B5-%E0%A8%A5%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A8%B2%E0%A8%9C/ ‘ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ’ ਦਾ ਦਲਜੀਤ ਧੂਰਕੋਟੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨ] *[http://punjabitribuneonline.com/2013/07/%E0%A8%9F%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%AE%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%9C%E0%A9%B1%E0%A8%9F%E0%A9%80/ ‘ਟਿੱਲੇ ਵਾਲਿਆ ਮਿਲਾ ਦੇ ਜੱਟੀ ਹੀਰ ਨੂੰ’ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਦੇਵ ਥਰੀਕਿਆਂ ਵਾਲਾ] == ਫਿਲਮਾਂ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੀਤ 'ਅੱਜ ਧੀ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਦੀ' ਗਾਇਆ ਸੀ ।<ref name="ngh">{{Cite web |title=Sassi Punnu ECLP 8929 LP Vinyl |url=http://www.ngh.co.in/products/1097-sassi-punnu-punjabi-lp-vinyl-records-music.aspx |access-date=16 May 2012 |website=Buy LP record |publisher=ngh.co.in}}{{Dead link|date=October 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਫਿਲਮ "ਬਲਬੀਰੋ ਭਾਬੀ" ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗੀਤ "ਸੁੱਚਿਆ ਵੇ ਭਾਬੀ ਤੇਰੀ" ਅਤੇ "ਦਾਤਾ ਤੇ ਭਗਤ ਸੂਰਮੇਂ" ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਬਲਾਕਬਸਟਰ ਹਿੱਟ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ "ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ" (1981) ਦਾ ਟਾਈਟਲ ਟਰੈਕ ਦੇਵ ਥਰੀਕੇਵਾਲਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਸੁਰਿੰਦਰ ਛਿੰਦਾ|ਸੁਰਿੰਦਰ ਸ਼ਿੰਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 15p9gvtdqw2jgacboztb2w0ccg2wdr5 0 20882 840908 750129 2026-06-16T16:51:22Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1359111404|Bimal Roy]]" 840908 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਮਨੁੱਖ | ਨਾਮ = ਬਿਮਲ ਰਾਏ''' | ਤਸਵੀਰ = ਬਿਮਲ ਰਾਏ.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 200px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 12 ਜੁਲਾਈ 1909 | ਜਨਮ_ਥਾਂ = ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼) | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = 7 ਜਨਵਰੀ 1966 | ਮੌਤ_ਥਾਂ = ਬੰਬਈ (ਹੁਣ [[ਮੁੰਬਈ]]),ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਬੰਬਈ | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ | ਭਾਸ਼ਾ = ਬੰਗਾਲੀ | ਕਿੱਤਾ = | ਕਾਲ = | ਧਰਮ = | ਵਿਸ਼ਾ = | ਮੁੱਖ ਕੰਮ = '''ਉਸਨੇ ਕਹਾ ਥਾ<br>ਪਰਖ<br>ਕਾਬੁਲੀਵਾਲਾ<br>ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ<br>ਬੰਦਿਨੀ<br>ਸੁਜਾਤਾ<br>ਮਧੂਮਤੀ''' | ਅੰਦੋਲਨ = | ਇਨਾਮ = | ਪ੍ਰਭਾਵ = <!--ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ--> | ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ = <!--ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ--> | ਦਸਤਖਤ = | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = | name = | image = Bimal_Roy_2007_stamp_of_India.jpg }} '''ਬਿਮਲ ਰਾਏ''' (ਬੰਗਾਲੀ: বিমল রায়, 12 ਜੁਲਾਈ 1909 - 7 ਜਨਵਰੀ 1966) ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ। ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਮੇਲਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮੌਲਕ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਸਨ। ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਮਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਸੀ। 'ਉਸਨੇ ਕਹਾ ਥਾ', 'ਪਰਖ', 'ਕਾਬੁਲੀਵਾਲਾ', 'ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ', 'ਬੰਦਿਨੀ', 'ਸੁਜਾਤਾ' ਜਾਂ ਫਿਰ 'ਮਧੂਮਤੀ' ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। 'ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਾਈਸਾਈਕਲ ਚੋਰ' (Bicycle Thieves) ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ।<ref name=Hu>{{cite book |title=The Art and science of Cinema|author= Anwar Huda|publisher= Atlantic Publishers & Dist|year=2004|isbn=81-269-0348-1 |page=100 |url=http://books.google.co.in/books?id=HiA3X6RLLnYC&pg=PA100&dq=Bandini+%281963+film%29#v=onepage&q=Bandini%20%281963%20film%29&f=false |ref= }}</ref> 1959 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਮਾਸਕੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੇ ਜਿਊਰੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।<ref name="Moscow1959">{{cite web |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1959 |title=1st Moscow International Film Festival (1959) work=MIFF |access-date=2013-03-16 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116210640/http://www.moscowfilmfestival.ru/miff34/eng/archives/?year=1959 |dead-url=yes }}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਬਿਮਲ ਰਾਏ 12 ਜੁਲਾਈ 1909 ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਲੇਕਿਨ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਆ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਇਸਤੇਸਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਸਰ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਲਕ ਦੀ ਤਕਸੀਮ ਦੇ ਬਾਦ 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਔਰ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤਾ ਚਲੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬੜੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨੇ ਪਏ। ਇਸ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਪੀ ਸੀ ਬਰੂਆ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਦੇ ਗੁਣ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਵਦਾਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ===ਦੇਵਦਾਸ=== ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਹੀਰੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ਼ ਸਹਿਗਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਦ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਨੇ ਅਧੀ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵਧ ਬੰਗਲਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਸਹਾਇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਫੇਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1950 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਆਏ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਵਦਾਸ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਹੀਰੋ ਲਿਆ। ===ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ=== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" width="95%" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! ਸਾਲ !! ਫ਼ਿਲਮ !! ਟਿੱਪਣੀ |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1963 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1963]] || [[ਬੰਦਿਨੀ (1963 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬੰਦਿਨੀ]] || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1960 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1960]] || [[ਪਾਰਖ (1960 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਾਰਖ]] || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1959 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1959]] || [[ਸੁਜਾਤਾ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੁਜਾਤਾ]] || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1958 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1958]] || [[ਮ੍ਧੂਮਤੀ (1958 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਧੁਮਤੀ]] || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1954 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1954]] || [[ਬਿਰਜ ਬਹੂ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਬਿਰਜ ਬਹੂ]] || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1953]] || [[ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ]] || |- |[[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1953 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ|1953]] || [[ਪਰਿਣੀਤਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਿਣੀਤਾ]] || |- |} == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" ! colspan="4" style="background:#bfd7ff" |ਡਾਇਰੈਕਟਰ |- !ਸਾਲ. !ਫ਼ਿਲਮ !ਨਿਰਮਾਤਾ !ਨੋਟਸ |- |1943 |''ਬੰਗਾਲ ਫੇਮੀਨ'' | |ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ |- |1944 |''ਉਦਾਇਰ ਪਾਥੇ'' | |[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ |- |1945 |''ਹਮਰਾਹੀ'' |ਨ੍ਯੂ ਥੀਏਟਰ |ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫਰ |- |1948 |''ਅੰਜਨਗਡ਼੍ਹ'' | | |- |1949 |''ਮੰਤਰਮੁਗਧੂ'' | | |- |1950 |''ਪਹਿਲੂ ਆਦਮੀ'' | | |- |1952 |''ਮਾਂ।'' | | |- |1953 |''[[ਪਰਿਣੀਤਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰੀਨੀਤਾ]]'' |ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] |- |1953 |ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ |ਬਿਮਲ ਰਾਏ |ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਟ। ਕਹਾਣੀ ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। |- |1954 |''ਬਿਰਾਜ ਬਹੂ'' |ਹਿਤੇਨ ਚੌਧਰੀ |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] |- |1954 |ਨੌਕਰੀ |ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ | |- |1954 |''ਬਾਪ ਬੇਟੀ'' | | |- |1955 |''[[ਦੇਵਦਾਸ (1955 ਫ਼ਿਲਮ)|ਦੇਵਦਾਸ]]'' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | |- |1958 |''ਮਧੂਮਤੀ'' |ਬਿਮਲ ਰਾਏ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ |1958 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫਿਲਮ। ਇਸ ਨੇ 9 ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ, ਜੋ 37 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਰਵਿਤਵਿਕ ਘਟਕ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। |- |1958 |''ਯਹੂਦੀ'' |ਸਾਵਕ ਬੀ. ਵਾਚਾ | |- |1959 |''[[ਸੁਜਾਤਾ (1959 ਫ਼ਿਲਮ)|ਸੁਜਾਤਾ]]'' |ਬਿਮਲ ਰਾਏ | rowspan="2" |[[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] |- |1960 |''ਪਾਰਖ'' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ |- |1960 |''ਨਾਦੇਰ ਨਿਮਾਈ'' | |[[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] |- |1961 |''ਇਮਮੋਰਟਲ ਸਤੂਪ'' | | |- |1962 |''[[ਪ੍ਰੇਮ ਪੱਤ੍ਰ|ਪ੍ਰੇਮ ਪਤਰਾ]]'' |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | |- |1963 |''[[ਬੰਦਿਨੀ]]'' |ਬਿਮਲ ਰਾਏ |ਇਸ ਨੇ ਛੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਸਰਬੋਤਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। |- |1964 |''ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼'' | |[[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]] ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ |- |- ! colspan="4" style="background:#bfd7ff" |ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |- |1941 |ਟੀਨਜ਼ ਫਾਰ ਇੰਡੀਆ | | |- |} {| class="wikitable" ! colspan="4" style="background:#bfd7ff" |Producer |- !Year !Film !Director !Notes |- |1955 |ਅਮਾਨਤ |ਅਰਵਿੰਦ ਸੇਨ | |- |1956 |ਪਰਿਵਾਰ | rowspan="2" |ਅਸਿਤ ਸੇਨ | |- |1957 |ਅਪਰਾਧੀ ਕੌਣ | |- |1960 |''ਉਸਨੇ ਕਹਾ ਥਾ'' |ਮੋਨੀ ਭੱਟਾਚਾਰਿਆ | |- |1961 |ਕਾਬੁਲੀਵਾਲਾ |ਹੇਮੰਤ ਗੁਪਤਾ | |- |1961 |ਬੇ ਨਜ਼ੀਰ |ਏਸ. ਖਲਿਲ | |- |1967 |''ਗੌਤਮਾ ਦਾ ਬੁਦਧਾ'' |ਰਾਜਬੰਸ ਖੰਨਾ |ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ਡਿਵਿਜ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ |- ! colspan="4" style="background:#bfd7ff" |Editor |- |1949 |''ਮਹਲ'' |ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ | |- |1960 |''ਕਲਪਨਾ'' |ਆਰ. ਕੇ. ਰਖਾਨ | |- |1951 |''ਦੀਦਾਰ'' | rowspan="3" |ਨਿਤਿਨ ਬੋਸ | |- |1962 |ਉਮੀਦ | |- |1963 |ਨਰਤਕੀ | |- |1963 |''ਮੇਰੀ ਸੂਰਤ ਤੇਰੀ ਆਂਖੇਂ'' |ਆਰ. ਕੇ. ਰਖਾਨ | |- ! colspan="4" style="background:#bfd7ff" |ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ |- |1934 |ਚੰਡੀਦਾਸ | rowspan="2" |ਨਿਤਿਨ ਬੋਸ |ਸਹਾਇਕ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ |- |1934 |ਡਾਕੂ ਮੰਸੂਰ | |- |1935 |ਦੇਵਦਾਸ | rowspan="4" |ਪ੍ਰ੍ਮਾਥੇਸ਼ ਬਰੂਆ | |- |1936 |''ਗ੍ਰਿਹਦਾਹ'' | |- |1936 |ਮਾਇਆ | |- |1937 |ਮੁਕਤੀ | |- |1938 |ਅਭਾਗਿਨ |ਪ੍ਰਫ਼ੁਲ ਰਾਯ | |- |1939 |ਬਰਦੀਦੀ | rowspan="2" |ਅਮਰ ਮਲਿਕ | |- |1940 |ਅਭਿਨੇਤਰੀ | |- |1940 |ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ |ਮੋਧੁ ਬੋਸ | |- |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Film and Television Awards in India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਿਲਮਾਂ]] m1mwpfaq1a166ynfdpu9ts4ks39qiga 0 27708 840909 586563 2026-06-16T16:53:25Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357046671|Manohar Singh]]" 840909 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = | name = ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ | image = Manohar Singh.jpg | imagesize = | caption =ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ''ਤੁਗਲਕ'' ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ | birth_date = 1938 | birth_place = ਕਵਾਰਾ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | death_date = {{death date|df=yes|2002|11|14}} (ਉਮਰ 64 ਸਾਲ) | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | yearsactive = 1971 - 2002 | spouse = | children = | homepage = | awards = 1982 [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] }} '''ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ''' (1938 - 14 ਨਵੰਬਰ 2002) ਉੱਘਾ<ref>[http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2002/rnov2002/14112002/r141120028.html Smt Swaraj condoles Manohar Singh's death] [[Ministry of Information and Broadcasting (India)|Ministry of Information & Broadcasting]], 14 November 2002.</ref><ref>[http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2002/rnov2002/15112002/r151120027.html Shanta Kumar Condoles the death of Manohar Singh] PIB, [[Ministry of Rural Development (India)|Ministry of Rural Development]], 15 November 2002.</ref> ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਐਕਟਰ-ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ [[ਕਰੈਕਟਰ ਐਕਟਰ]] ਸੀ। ਉਸਨੇ ''[[ਪਾਰਟੀ (1984 ਫਿਲਮ)|ਪਾਰਟੀ]]'' (1984) ਅਤੇ ''[[ਡੈਡੀ (1989 ਫ਼ਿਲਮ)|ਡੈਡੀ]]'' (1989) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਥੀਏਟਰ ਐਕਟਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ, ਉਹ ਥੀਏਟਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ]] ਰੈਪਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ 1976 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ।<ref>[http://www.nsd.gov.in/nsd_pchiefrep.htm Previous Chiefs of Repertory Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207004852/http://nsd.gov.in/nsd_pchiefrep.htm |date=2010-12-07 }} [[National School of Drama]] website.</ref> ਥੀਏਟਰ ਐਕਟਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ [[ਇਬ੍ਰਾਹਿਮ ਅਲਕਾਜ਼ੀ]] ਦਾ ''ਤੁਗਲਕ'', ਨਿਸਾਰ ਅਤੇ ਅਮਾਲ ਅਲਾਨਾ ਦੇ ''ਹਿੰਮਤ ਮਾਈ'' ਅਤੇ ''ਬੇਗਮ ਬਾਰਵੇ'' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰੋਲ ਹਨ।<ref name="tribune">{{cite news |title=Stage artiste with a perfect entry who made a premature exit|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030511/spectrum/main4.htm |publisher=[[The Tribune]] |date= 11 May 2003}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===   === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''[[Raag Durbari (TV series)|ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ)]]'' * ''ਮੁੱਲਾ ਨਸੀਰੂਦੀਨ'' (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1990) * ''ਕਹਕਸ਼ਾਂ'' (ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1991) * ''[[Raj Se Swaraj (TV series)|ਰਾਜ ਸੇ ਸਵਰਾਜ (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ)]]'' * ਦਰਦ (ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1993) * ''[[Gumraah (TV series)|ਗੁਮਰਾਹ (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ)]]'' (1995) * ਖਾਮੋਸ਼ (ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1996) * ਮਹਾਯਾਗਿਆ (1997) * ''ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਸਪਨੇ'' (1998) * ''ਪਾਲ ਛਿਨ'' (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1999) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} gm5dl3453v6wujsapl993bts3w3r0vp 840910 840909 2026-06-16T16:56:38Z Meenukusam 51574 840910 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | bgcolour = | name = ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ | image = Manohar Singh.jpg | imagesize = | caption =ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ ''ਤੁਗਲਕ'' ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ | birth_date = 1938 | birth_place = ਕਵਾਰਾ, [[ਸ਼ਿਮਲਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | death_date = {{death date|df=yes|2002|11|14}} (ਉਮਰ 64 ਸਾਲ) | death_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | yearsactive = 1971 - 2002 | spouse = | children = | homepage = | awards = 1982 [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ]] }} '''ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ''' (1938 - 14 ਨਵੰਬਰ 2002) ਉੱਘਾ<ref>[http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2002/rnov2002/14112002/r141120028.html Smt Swaraj condoles Manohar Singh's death] [[Ministry of Information and Broadcasting (India)|Ministry of Information & Broadcasting]], 14 November 2002.</ref><ref>[http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2002/rnov2002/15112002/r151120027.html Shanta Kumar Condoles the death of Manohar Singh] PIB, [[Ministry of Rural Development (India)|Ministry of Rural Development]], 15 November 2002.</ref> ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਐਕਟਰ-ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ [[ਕਰੈਕਟਰ ਐਕਟਰ]] ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ''[[ਪਾਰਟੀ (1984 ਫਿਲਮ)|ਪਾਰਟੀ]]'' (1984) ਅਤੇ ''[[ਡੈਡੀ (1989 ਫ਼ਿਲਮ)|ਡੈਡੀ]]'' (1989) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਥੀਏਟਰ ਐਕਟਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਥੀਏਟਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਰਾਮਾ]] ਰੈਪਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ 1976 ਤੋਂ 1988 ਤੱਕ ਮੁਖੀ ਰਹੇ ।<ref>[http://www.nsd.gov.in/nsd_pchiefrep.htm Previous Chiefs of Repertory Company] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207004852/http://nsd.gov.in/nsd_pchiefrep.htm |date=2010-12-07 }} [[National School of Drama]] website.</ref> ਥੀਏਟਰ ਐਕਟਰ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ [[ਇਬ੍ਰਾਹਿਮ ਅਲਕਾਜ਼ੀ]] ਦਾ ''ਤੁਗਲਕ'', ਨਿਸਾਰ ਅਤੇ ਅਮਾਲ ਅਲਾਨਾ ਦੇ ''ਹਿੰਮਤ ਮਾਈ'' ਅਤੇ ''ਬੇਗਮ ਬਾਰਵੇ'' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰੋਲ ਹਨ।<ref name="tribune">{{cite news |title=Stage artiste with a perfect entry who made a premature exit|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030511/spectrum/main4.htm |publisher=[[The Tribune]] |date= 11 May 2003}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮਾਂ ===   === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''[[Raag Durbari (TV series)|ਰਾਗ ਦਰਬਾਰੀ (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ)]]'' * ''ਮੁੱਲਾ ਨਸੀਰੂਦੀਨ'' (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1990) * ''ਕਹਕਸ਼ਾਂ'' (ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1991) * ''[[Raj Se Swaraj (TV series)|ਰਾਜ ਸੇ ਸਵਰਾਜ (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ)]]'' * ਦਰਦ (ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1993) * ''[[Gumraah (TV series)|ਗੁਮਰਾਹ (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ)]]'' (1995) * ਖਾਮੋਸ਼ (ਟੀ. ਵੀ. ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1996) * ਮਹਾਯਾਗਿਆ (1997) * ''ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਸਪਨੇ'' (1998) * ''ਪਾਲ ਛਿਨ'' (ਟੀਵੀ ਲਡ਼ੀਵਾਰ) (1999) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} q7cswakm2ybvh5720vjdwvbnwccvc4y 0 39857 840912 560791 2026-06-16T17:02:21Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Popular hits on television" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1351801351|Pathanay Khan]]" 840912 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | bgcolour = #6495ED | name =ਪਠਾਨੇ ਖ਼ਾਨ | image = Pathanaykhan2.PNG | imagesize = 150px | alt = | caption = ਪਠਾਨੇ ਖ਼ਾਨ | birth_name = ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ | birth_date = 1926 | birth_place = ਤੰਬੂ ਵਾਲੀ ਬਸਤੀ, [[ਕੋਟ ਅਦੂ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] | death_date = 9 ਮਾਰਚ 2000 | death_place =[[ਕੋਟ ਅੱਦੂ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | nationality = {{flagicon|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}}[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] | field = [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]] | training = | movement = | works = | patrons = | influenced by = | influenced = | awards = [[ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਮਾਣ]] | website = }} '''ਪਠਾਨੇ ਖ਼ਾਨ''' (''ਅਸਲ ਨਾਮ: ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ''; 1926–2000) ਹਿੰਦ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਜ਼ਲਾਂ ਗਾਈਆਂ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈਆਂ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ 1926 ਵਿੱਚ ਬਸਤੀ ਤੰਬੂ ਵਾਲੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਰਾਏ ਚੋਲਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ==ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ== ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੋਟ ਅੱਡੂ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲੜਕਾ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ 'ਸਈਦ' ਦੇ ਘਰ (ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਨੇਤਾ ਦੇ ਘਰ) ਲੈ ਗਈ। ਸਈਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦੇਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਲਈ 'ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰਾ 'ਲੱਗ ​​ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਈਦ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪਠਾਣਾ (ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇੱਕ ਨਾਮ) ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ‘ਪਠਾਣਾ ਖ਼ਾਨ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ। ==ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ== ਪਠਾਣਾ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਖਮੀਸ਼ਾ ਖਾਨ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਭਟਕਣਾ, ਵਿਚਾਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਵਕ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸੱਤਵੇਂ ਜਮਾਤ ਜਾਂ ਗ੍ਰੇਡ ਕਲਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮਿਠਾਨਕੋਟ ਦੇ ਸੰਤ ਖਵਾਜਾ ਗੁਲਾਮ ਫਰੀਦ ਦੇ ਕਾਫੀਆਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref> Folk singer Pathanay Khan being remembered https://www.samaa.tv/culture/2017/03/folk-singer-pathanay-khan-anniversary/ Samaa TV News website, 9 March 2017, Retrieved 9 July 2019</ref> ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬਾਬਾ ਮੀਰ ਖਾਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ ਜੋ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇਕੱਲਾ ਗਾਉਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਪਠਾਣਾ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦਾ ਰੱਬ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਖਵਾਜਾ ਗੁਲਾਮ ਫਰੀਦ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਭਾਰ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ। ਪਠਾਨੇ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਗਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ==ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੱਟ== == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੱਟ == * "ਛੀਨਾ ਏਨ ਛਾਨੀਦਾ ਯਾਰ" * "ਮੈਂਦਾ ਇਸ਼ਕ ਵੀ ਤੂੰ" <ref name="EMI">{{Cite web |title=Pathanay Khan |url=http://www.emipakistan.com/artist/Pathanay-Khan-106 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222144016/http://www.emipakistan.com/artist/Pathanay-Khan-106 |archive-date=22 February 2020 |access-date=5 September 2022 |publisher=EMI Pakistan website}}</ref> * "ਪੀਲੂ ਪੱਕੀਆਂ ਨੀ" <ref name="Dawn" /> * "ਜਿੰਦਰੀ ਲੁੱਟੀ" <ref name="Dawn" /> * "ਕਿਆ ਹਾਲ ਸੁਨੰਵਾਂ ਦਿਲ ਦਾ, ਕੋਈ ਮੇਹਰਮ ਯਾਰ ਨਾ ਮਿਲਦਾ" <ref name="Dawn" /> * ''ਘੂਮ ਚਰਖਰੇਆ, ਤੇਰੀ ਕੱਤਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵੇ''<ref name="Dawn" /> ==ਐਲਬਮਾਂ== ==ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ== ==ਹਵਾਲੇ== qd47x2p3ftwa2axxf8b7e4ppkci6gwb 0 40404 840911 593256 2026-06-16T16:58:25Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348313685|Shubha Mudgal]]" 840911 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਸ਼ੁਭਾ ਮੁਦਗਲ | image = Shubha Mudgal at Bhopal.JPG | caption = ਮੁਦਗਲ [[ਤਾਨਪੁਰਾ (ਸਾਜ਼)|ਤਾਨਪੁਰਾ]] | image_size = 300px | background = ਸੋਲੋ_ਗਾਇਕ | alias = | birth_name =ਸ਼ੁਭਾ ਗੁਪਤਾ | birth_place = [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | birth_date = 1959 | death_date = | instrument = | genre = [[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਪੌਪ]], [[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ]], [[ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ|ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਾਸੀਕਲ]], [[ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ| ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕੀ]] | occupation = [[ਗਾਇਕ]] | years_active = 1986<ref>[http://www.hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112600250400.htm Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423220541/http://www.hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112600250400.htm |date=2008-04-23 }} The Hindu, Nov 26, 2005.</ref> –ਹੁਣ | Spouse = [[ਅਨੀਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ]] | website = {{URL|http://www.shubhamudgal.com}} }} '''ਸ਼ੁਭਾ ਮੁਦਗਲ''' (ਜਨਮ 1959) ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਖਯਾਲ, ਠੁਮਰੀ, ਦਾਦਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਪਾਪ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੈਰ - ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ''ਅਮ੍ਰਿਤ ਬੀਜ'' ਲਈ,<ref name=miles>[http://profile.shubhamudgal.com/ Milestones]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Shubha Mudgal Official website.</ref> 1998 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੇਤੁ ਗੋਲਡ ਪਲਾਕ ਅਵਾਰਡ,<ref name=miles/> [[ਡਾਂਸ ਆਫ਼ ਦ ਵਿੰਡ]] ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਲਈ (1997), ਅਤੇ 2000 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਅਨਹਦ]] ਵਰਗੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.anhadin.net/article1.html|title=The Origin, Structure, Constitution of Governing Board of Anhad|date=25 September 2007|publisher=ANHAD|access-date=8 ਜੂਨ 2014|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224235415/http://www.anhadin.net/article1.html|dead-url=yes}}</ref> and [http://delhigreens.com/2008/11/20/shubha-mudgal-sings-for-sahmat/ SAHMAT].<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?204121 |title=Song Of Transcendence |publisher=www.outlookindia.com |date=1997-09-01 |accessdate=2012-03-02}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ੁਭਾ ਮੁਦਗਲ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਜੂਨ 1959 ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੜੇ ਲਿਖੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Jain |first=Rupam |date=2023-12-31 |title=When Shubha Mudgal speaks… |url=https://www.indulgexpress.com/culture/music/2023/Dec/31/when-shubha-mudgal-speakshellip-56454.html |access-date=2025-02-19 |website=Indulgexpress |language=en}}</ref><ref name="GN 2016">{{Cite magazine|date=16–31 December 2016|title=On a Personal Note: Shubha Mudgal|magazine=Governance Now}}</ref><ref name="monsoon">[http://www.monsoonmag.com/interviews/i3inter_mudgal.html An Interview with Shubha Mudgal] monsoonmag.com, 2000. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304132102/http://www.monsoonmag.com/interviews/i3inter_mudgal.html|date=4 March 2008}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-04-26 |title=Interview with Shubha Mudgal, singer |url=http://www.moneylife.in/article/interview-with-shubha-mudgal-singer/4990.html |access-date=2020-01-17 |publisher=Moneylife.in}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸਕੰਦ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਜਯਾ ਗੁਪਤਾ, ਦੋਵੇਂ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/opinion/tea-with-bs-shubha-mudgal-on-how-she-found-herself-in-the-world-of-music-120032701965_1.html|title=Tea with BS: Shubha Mudgal on how she found herself in the world of music|last=Bhargava|first=Anjuli|date=2020-03-27|work=Business Standard India|access-date=2021-03-17}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tribuneindia... This above all |url=http://www.tribuneindia.com/1998/98aug15/saturday/aboveall.htm}}</ref> ਸ਼ੁਭਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਪੀ. ਸੀ. ਗੁਪਤਾ ਵੀ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ।<ref>{{Cite web |last=thsgp |date= |title=The Hindu : Metro Plus Pondicherry / Interview : Call of the heart |url=http://www.hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112600250400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423220541/http://www.hindu.com/mp/2005/11/26/stories/2005112600250400.htm |archive-date=23 April 2008 |access-date=2023-06-18}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] axs844g0s4qg1lac3k7j300kxhczq5k 0 40710 840914 839763 2026-06-16T20:20:54Z John locke1995 37358 840914 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | image = {{image array|perrow=5|width=60|height=70 | image1 =Dmitri Donskoy 140-190 for collage.jpg|caption1=[[ਦਮਿਤਰੀ ਡੱਬਸਕੋਏ]] | image2 = M.V. Lomonosov by L.Miropolskiy after G.C.Prenner (1787, RAN).jpg|caption2=[[ਮਿਖਾਇਲ ਲੋਮੋਨੋਸੋਵ]] | image3 = Tolstoy Leo port.jpg|caption3=[[ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]] | image4 = VanMeetin-AntonChekhov.jpg|caption4=[[ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ]] | image5 = Fyodor Dostoyevsky (Shapiro, 1879) - 3 (cropped).jpg|caption5=[[ਫਿਉਦਰ ਦੋਸਤੋਵਸਕੀ]] | image6 = Tchaikovsky by Reutlinger (cropped).jpg|caption6=[[ਪਿਓਤਰ ਇਲੀਚ ਚੈਕੋਵਸਕੀ]] | image7 =Mikhail lermontov.jpg|caption7=[[ਮਿਖ਼ਾਇਲ ਲਰਮਨਤੋਵ]] | image8 =Kiprensky Pushkin.jpg|caption8=[[ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ]] | image9 = Mendeleev 2.jpg|caption9=[[ਦਮਿਤਰੀ ਮੈਂਡਲੀਵ]] | image10 = Anna Pavlova, 1915.jpg|caption10=[[ਆਂਨਾ ਪਾਵਲੋਵਾ]] | image11 = Sergey Korolyov 140-190 for collage.jpg| caption11 = [[ਸਰਗੇਈ ਕੋਰੋਲਵ]] | image12 = Yuri Gagarin (1961) - Restoration.jpg|caption12=[[ਯੂਰੀ ਗਗਾਰਿਨ]] | image13 = Modest Musorgskiy, 1870.jpg|caption13=[[ਪੇਤਰੋਵਿਚ ਮੁਸੋਰਗਸਕੀ]] | image14 = Ivan Petrovitch Pavlov. Photograph after a photograph taken Wellcome V0027010.jpg|caption14=[[ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ]] | image15 =Константин Циолковский.jpg| caption15 = [[ਕੋਨਸਟੈਂਟਿਨ ਸਿਓਲਕੋਵਸਕੀ]] | image16 = Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1 (Remini enhanced).jpg|caption16=[[ਸੋਫੀਆ ਕੋਵਾਲਸਕਾਇਆ]] | image17 = Nikolai A. Rimsky-Korsakov.jpg| caption17 = [[ਨਿਕੋਲਾਈ ਰਿਮਸਕੀ-ਕੋਰਕੋਵ]] | image18 =W. bechterew.jpg| caption18 = [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਬੇਖਟੇਰੀਵ]] | image19 =Dmitri Shostakovich credit Deutsche Fotothek adjusted.jpg| caption19 = [[ਦਿਮਿਤਰੀ ਸ਼ੋਸਤਾਕੋਵਿਚ]] | image20 = Михаил Булгаков 1937.jpg| caption20 = [[ਮਿਖਾਇਲ ਬੁਲਗਾਕੋਵ]] | image21 =Анна Ахматова (cropped).png| caption21 = [[ਅੰਨਾ ਅਖ਼ਮਾਤੋਵਾ]] | image22 = Shishkin Ivan Ivanovich.jpg| caption22 = [[ਇਵਾਨ ਸ਼ੀਸ਼ਕੀਨ]] | image23 = Aleksandr Nikolayevich Ostrovsky 2.jpg| caption23 = [[ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਓਸਤਰੋਵਸਕੀ]] | image24 = 1983 CPA 5375 (1) (Савицкая).jpg| caption24 = [[ਸਵੱਛਾ ਸਦਵੀਕਾ]] | image25 = Kropotkin2.jpg| caption25 = [[ਪੀਟਰ ਕਰੋਪੋਤਕਿਨ]] | image26 = Ilya Repin (1909).jpg| caption26 = [[ਇਲੀਆ ਰੇਪਿਨ]] | image27 = Turgenjew F1 (2) (cropped).jpg| caption27 = [[ਇਵਾਨ ਤੁਰਗਨੇਵ]] | image28 = Владимир Высоцкий - портрет (cropped).jpg| caption28 = [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਵਾਈਸੋਤਸਕੀ]] | image29 =Sharapova at the Mutua Madrid Open 2015.jpg| caption29 = [[ਮਾਰੀਆ ਸ਼ਾਰਾਪੋਵਾ]] | image30 =Andrej Tarkovskij mug shot at Latina Refugee Camp 1985.jpg| caption30 = [[ਆਂਦਰੇਈ ਤਾਰਕੋਵਸਕੀ]] }} | group = '''Russians''' <br />русские <br />''russkiye'' | poptime = '''133–150 million''' (2003)<ref>{{cite web | url=http://www.russkie.org/index.php?module=fullitem&id=4194 | title=Нас 150 миллионов Немного. А могло быть меньше. | publisher=russkie.org | date=September 29, 2003 | accessdate=February 20, 2012 | author=Анатольев, Сергей}}</ref> | popplace = {{flag|Russia}}: 111,016,896<ref name=gks>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Ethnic groups in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2021-12-23 }}, 2010 census, Rosstat. Retrieved 15 February 2012 {{ru icon}}</ref><br /><small>(census, 2010)</small> | region1 = {{flag|Ukraine}} | pop1 = 8,334,141 (census, 2001)<ref name="Національний склад населення">[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/ Про кількість та склад населення України за підсумками Всеукраїнського перепису населення 2001 року] {{ref-uk}}</ref> | region2 = {{flag|Kazakhstan}} | pop2 = 3,793,764 (census, 2009)<ref>{{cite web |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |title=(2009 census) |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723084412/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B8.rar |dead-url=yes }}</ref> | region3 = {{flag|United States}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> | pop3 = 3,072,756 (census, 2009)<ref name=census1>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_10_5YR_B04003&prodType=table]</ref> | region4 = {{flag|Uzbekistan}} | pop4 = 1,199,015 (estimate, 2000)<ref>{{Cite web |url=http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2014-09-05 |archive-date=2012-09-03 |archive-url=https://archive.today/20120903195859/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416 |url-status=dead }}</ref> | region6 = {{flag|Belarus}} | pop6 = 785,084 (census, 2009)<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php |title=(2009 census) |access-date=2014-09-05 |archive-date=2010-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111042053/http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php |dead-url=yes }}</ref> | region7 = {{flag|Latvia}} | pop7 = 520,136 (census, 2014)<ref>[http://data.csb.gov.lv/Table.aspx?layout=tableViewLayout1&px_tableid=IS0070.px&px_path=Sociala__Ikgad%C4%93jie%20statistikas%20dati__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji__Iedz%C4%ABvot%C4%81ji%20skaits%20un%20t%C4%81%20izmai%C5%86as&px_language=lv&px_db=Sociala&rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2]</ref> | region8 = {{flag|Canada}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> | pop8 = 550,520 (census, 2011)<ref>http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=1&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF</ref> | region9 = {{flag|Kyrgyzstan}} | pop9 = 419,600 (census, 2009)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|title=Ethnic groups in Kyrgyzstan (2009 census)|work=Kyrgyz Statistical Agency|year=2009|accessdate=2011-03-31|publisher=Kyrgyz Statistical Agency|archive-date=2012-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308134750/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE6.pdf|dead-url=yes}}</ref> | region10 = {{flag|Moldova}} | pop10 = 369,488 (census, 2004)<ref>2004 [http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&idc=295&id=2234 Moldovan Census] and [http://pridnestrovie.net/2004census.html Transnistrian Census]data. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217072904/http://www.pridnestrovie.net/2004census.html |date=2007-02-17 }}</ref> | region11 = {{flag| Estonia}} | pop11 = 324,431 (2013)<ref>{{cite web|url=http://www.stat.ee/34278|title=Population by ethnic nationality, 1 January, years|publisher=[[Statistics Estonia]]|year=2013|accessdate=11 October 2013|archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107090524/https://www.stat.ee/34278|dead-url=yes}}</ref> | region12 = {{flag|Turkmenistan}} | pop12 = 297,319 (census, 2000)<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612214157/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tx.html |dead-url=yes }}</ref> | region13 = {{flag|Brazil}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> | pop13 = 200,000<ref name="Câmara de Comércio Brasil-Rússia">{{cite web |url=http://www.brasil-russia.com.br/comunidade.htm |title=Câmara de Comércio Brasil-Rússia |publisher=Brasil-russia.com.br |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2020-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200525144021/https://brasil-russia.com.br/comunidade.htm |url-status=dead }}</ref> | region14 = {{flag|Germany}}<br /><small>(Russian citizens)</small> | pop14 = 195,310 (estimate, 2011)<ref>{{cite web |url=https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendischeBevolkerung/Tabellen/Geburtsort.html |title=Ausländische Bevölkerung am 31.12.2011 nach Geburtsort und ausgewählten Staatsangehörigkeiten |publisher=Statistisches Bundesamt |date= |accessdate=2012-07-27 |language=de |archive-date=2012-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113213538/https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/MigrationIntegration/AuslaendischeBevolkerung/Tabellen/Geburtsort.html |dead-url=yes }}</ref> | region15 = {{flag|Lithuania}} | pop15 = 174,900 (census, 2009)<ref>{{cite web |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |title=Gyventojų skaičius metų pradžioje. Požymiai: tautybė – Rodiklių duomenų bazėje |publisher=Db1.stat.gov.lt |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2012-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120906042802/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |dead-url=yes }}</ref> | region16 = {{flag|Azerbaijan}} | pop16 = 119,300 (census, 2009)<ref>{{Cite web |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml |title=Population by ethnic groups (2009 census) |access-date=2014-09-05 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207012257/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml |dead-url=yes }}</ref> | region17 = {{flag|France}}<br /><small>(Country of birth)</small> | pop17 = 115,000 (census, 2007)<ref>{{cite web|url=http://en.wikipedia.org/wiki/Russian_diaspora |title=(2007 census) |publisher=Ined.fr |date=2012-07-06 |accessdate=2012-07-22}}</ref> | region18 = {{flag|Argentina}}<br /><small>(immigrants between 1895 and 1946)</small> | pop18 = 114,303<ref>[http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf Cuadro de proyección Inmigratoria periodo 1895–1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150714193441/http://www.argentina.gob.ar/advf/descargas/acerca_espanol.pdf |date=2015-07-14 }} {{es icon}}</ref> | region19 = {{flag|Georgia}} | pop19 = 91,091 (census, 2002)<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 |title=(2002 census) |access-date=2014-09-05 |archive-date=2007-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006125019/http://www.statistics.ge/main.php?pform=14&plang=1 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/abhazia.html|title=The ethnic composition of the population of Abkhazia|work=2003 Census|publisher=Управление Государственной Статистики Республики Абхазия «Абхазия в цифрах», г. Сухум, 2005|date=|accessdate=| language=Russian}}</ref> | region20 = {{flag|Tajikistan}} | pop20 = 68,200 (census, 2000)<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0191/analit05.php |title=(2000 census) |publisher=Demoscope.ru |date=2000-01-20 |accessdate=2012-07-22}}</ref> | region21 = {{flag|Australia}} | pop21 = 67,055 (census, 2006)<ref>{{cite web|url=http://www.abs.gov.au/ |title=Australian Bureau of Statistics |publisher=Abs.gov.au |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> | region22 = {{flag|Finland}}<br /><small>(Russian speakers)</small> | pop22 = 66,379 (estimate, 2013)<ref>{{cite web |author=VSY |url=http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&ti=Language+according+to+age+and+gender+by+region+1990+-+2010&path=../Database/StatFin/vrm/vaerak/&lang=1&multilang=en |title=(2013 estimate) |publisher=Vsy.fi |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2013-01-06 |archive-url=https://archive.today/20130106153419/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=030_vaerak_tau_102_en&ti=Language+according+to+age+and+gender+by+region+1990+-+2010&path=../Database/StatFin/vrm/vaerak/&lang=1&multilang=en |dead-url=yes }}</ref> | region23 = {{flag|Turkey}}<br /><small>(Russian ancestry)</small> | pop23 = 50,000<ref>{{cite web|url=http://www.mid.ru/ns_publ.nsf/cb8e241d18a8904ec3256fc7002ddc0e/a26c797ba51042d2c32576800031670a?OpenDocument |title=МИД России &#124; 12/02/2009 &#124; Интервью Посла России в Турции В.Е.Ивановского, опубликованное в журнале "Консул" № 4 /19/, декабрь 2009 года |publisher=Mid.ru |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> | region25 = {{flag|Venezuela}} | pop25 = 34,600<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=VE</ref> | region24 = {{flag|United Kingdom}}<br /><small>(Russian citizens)</small> | pop24 = 35,172 (2011)<ref>{{cite web|title=Nationality and country of birth by age, sex and qualifications Jan - Dec 2013 (Excel sheet 60Kb)|url=http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/freedom-of-information/what-can-i-request/published-ad-hoc-data/labour/april-2014/nationality-and-country-of-birth-by-age--sex-and-qualifications-jan---dec-2013.xls|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics]]|accessdate=11 June 2014|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924060723/http://www.ons.gov.uk/ons/about-ons/business-transparency/freedom-of-information/what-can-i-request/published-ad-hoc-data/labour/april-2014/nationality-and-country-of-birth-by-age--sex-and-qualifications-jan---dec-2013.xls|url-status=dead}}</ref> | region26 = {{flag|Romania}}<br /><small> ([[Lipovans]])</small> | pop26 = 36,397 (census, 2002)<ref>[http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Informatii utile | Agentia Nationala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |date=2007-05-13 }} (2002 census) {{ro icon}}</ref> | region29 = {{flag|Czech Republic}} | pop29 = 31,941 (estimate, 2010)<ref>{{cite web |url=http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/$File/c01t01.pdf |title=(31.12.2010 – estimate) |format=PDF |language=cs |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718171215/http://www.czso.cz/csu/cizinci.nsf/t/1000466A60/%24File/c01t01.pdf |url-status=dead }}</ref> | region30 = {{flag|Italy}}<br /><small>(Russian citizens)</small> | pop30 = 25,786 (2009)<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/str2009/index_e.html |title=Foreigner Citizens. Demographic Balance for the year 2009 and Resident Population on 31st December – All countries of citizenship Italy |publisher=Demo.istat.it |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304062927/http://demo.istat.it/str2009/index_e.html |dead-url=yes }}</ref> | region31 = {{flag|Greece}}<br /><small>(Russian citizens)</small> | pop31 = 18,219 (census, 2001)<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |title=(2001 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2010-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114090629/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1604/Other/A1604_SAP03_TB_DC_00_2001_09_F_GR.pdf |dead-url=yes }}</ref> | region32 = {{flag|United Arab Emirates}} | pop32 = 18,000 | region33 = {{flag|People's Republic of China}} | pop33 = 15,609 (census, 2000)<ref>{{cite web |url=http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm |title=(2000 census) |publisher=Stats.gov.cn |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826143557/http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/renkoupucha/2000pucha/html/t0106.htm |dead-url=yes }}</ref> | region34 = {{flag|Bulgaria}} | pop34 = 15,595 (census, 2002)<ref>{{cite web|url=http://www.nsi.bg/Census/Ethnos.htm |title=(2002 census) |publisher=Nsi.bg |date= |accessdate=2012-07-22}}</ref> | region35 = {{flag|Armenia}} | pop35 = 14,660 (census, 2002)<ref>{{cite web |url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |title=(2002 census) |format=PDF |date= |accessdate=2012-07-22 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/5nAoWfeZT?url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |dead-url=yes }}</ref> | region36 = {{flag|Venezuela}} | pop36 = 10,000 {{citation needed|date=November 2012}} | region37 = {{flag|New Zealand}} | pop37 = 5,000{{citation needed|date=February 2012}} | region38 = {{flag|Slovakia}} | pop38 = 1,997{{citation needed|date=May 2011}} | region39 = 946<ref>{{cite web|url=http://www.monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje(1).pdf|publisher=monstat.org|accessdate=27 November 2013}}</ref> | pop39 = {{flag|Montenegro}} | langs = [[Russian language|Russian]] | rels = Predominantly '''†''' [[Eastern Orthodox Church|Eastern Orthodox Christianity]] <br />([[Russian Orthodox Church]])<br /> Significant [[irreligion|non-religious]] population. Minorities of [[Old Believers]] | related = Other [[East Slavs]] ([[Belarusians]] and [[Ukrainians]])<ref name="2008ydna">{{cite journal|pmc=2253976 | pmid=18179905 | doi=10.1016/j.ajhg.2007.09.019 | volume=82 | issue=1 | title=Two sources of the Russian patrilineal heritage in their Eurasian context |date=January 2008 | journal=American Journal of Human Genetics | pages=236–50}}</ref> }} '''ਰੂਸੀ ਲੋਕ''' ({{lang-ru|русские}}, ''russkiye'') ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/548156/Slav "Slav."] Encyclopædia Britannica Online. 30 July 2011.</ref> ਜਿਹੜੇ [[ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੂਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 2010 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਰੂਸ ਵਿੱਚ 80% ਲੋਕ ਇਸ ਮੂਲ ਦੇ ਹਨ।<ref name="gks"/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਲੋਕ]] 4xb0sfwvrqty6nbvrgj2ppfvvk8nho5 0 55395 840916 723783 2026-06-16T23:41:51Z Dostojewskij 8464 ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964 840916 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image=Courteney Cox '10 PaleyFest.jpg|thumb|upright|Cox in March 2010 |caption=ਕੋਕਸ ਮਾਰਚ 2010 ਵਿੱਚ |birth_name=ਕੋਰਟਨੀ ਬਾਸ ਕੌਕਸ |birth_date={{birth date and age|1964|6|15}}<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2013-06-21_1264/page/26|journal=[[Entertainment Weekly]]|date=June 21, 2013|issue=1264|page=26}}</ref> |birth_place=[[ਬਰਮਿੰਗਮ, ਅਲਬਾਮਾ]], ਅਮਰੀਕਾ |death_date= |other_names= ਕੋਰਟਨੀ ਕੌਕਸ ਅਰਕੇਟ |occupation=ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ |years_active=1984–ਹੁਣ ਤੱਕ |spouse= {{Marriage|[[ਡੇਵਿਡ ਅਰਕੇਟ]]<br />|1999|2013}} |children=1 |partner= [[ਮਾਇਕਲ ਕੀਟਨ]]<br />(1989–95) }} '''ਕੋਰਟਨੀ ਬਾਸ ਕੌਕਸ'''<ref name=birthday>{{cite web|url=http://www.people.com/people/courteney_cox|publisher=[[People (magazine)|People.com]]|title=Celebrity Central / Top 25 Celebs: Courteney Cox|accessdate=June 12, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408174847/http://www.people.com/people/courteney_cox/|archivedate=ਅਪ੍ਰੈਲ 8, 2014|dead-url=no}}</ref> (ਜਨਮ 15 ਜੂਨ 1964) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਐਨ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ [[ਫਰੈਂਡਜ਼]] ਵਿੱਚ [[ਮੋਨੀਕਾ ਗੈਲਰ]], [[ਸਕਰੀਮ]] ਵਿੱਚ ਗੇਲ ਵੈਦਰਜ਼, ਕੂਗਰ ਟਾਊਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੁਲੇਸ ਕੋਬ, ਵੱਜੋਂ ਕੀਤੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਕਸ ਨੇ [[ਡਰਟ]] ਨਾਂ ਦੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਤ ਸਕ੍ਰੀਨ ਐਕਟਰਜ਼ ਗਿਲਡ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਫ੍ਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਸਕ੍ਰੀਮ (1996-ਮੌਜੂਦਾ) ਵਿੱਚ ਗੇਲ ਵੇਦਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਐਨਬੀਸੀ ਸਿਟਕਾਮ ਫੈਮਿਲੀ ਟਾਈਜ਼ (1987–1989) ਵਿੱਚ ਲੌਰੇਨ ਮਿਲਰ, ਐਫਐਕਸ ਡਰਾਮਾ ਲੜੀ ਡਰਟ (2007–2008) ਵਿੱਚ ਲੂਸੀ ਸਪਿਲਰ, ਅਤੇ ਏਬੀਸੀ/ਟੀਬੀਐਸ ਸਿਟਕਾਮ ਕੌਗਰ ਟਾਊਨ (2009–2015) ਵਿੱਚ ਜੂਲੇਸ ਕੋਬ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਕੌਕਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐਕਸ਼ਨ ਫੈਨਟਸੀ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਆਫ ਦਿ ਯੂਨੀਵਰਸ (1987), ਕਾਮੇਡੀ ਏਸ ਵੈਂਚੁਰਾ: ਪੇਟ ਡਿਟੈਕਟਿਵ (1994), ਐਨੀਮੇਟਡ ਕਾਮੇਡੀ ਬਾਰਨਯਾਰਡ (2006), ਫੈਂਟੇਸੀ ਕਾਮੇਡੀ ਬੈੱਡਟਾਈਮ ਸਟੋਰੀਜ਼ (2008), ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਡਰਾਮਾ ਮਾਵਾਂ ਐਂਡ ਡੌਟਰਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਕੋਕੁਏਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੌਕਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪਤੀ ਡੇਵਿਡ ਆਰਕੁਏਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਟਕਾਮ ਕੌਗਰ ਟਾਊਨ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਟੈਲਹੋਟ ਬਲੌਂਡ (2012), ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਕਾਮੇਡੀ ਡਰਾਮਾ ਫਿਲਮ ਜਸਟ ਬਿਫੋਰ ਆਈ ਗੋ (2014) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਕੌਕਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਬਰਮਿੰਘਮ, ਅਲਾਬਾਮਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=peoplebio/><ref>{{cite web |work = filmreference.com= |url = http://www.filmreference.com/film/77/Courteney-Cox.html |title = Courteney Cox Biography (1920–) |access-date = August 29, 2009 |publisher = NetIndustries, LLC |archive-url = https://web.archive.org/web/20131109203251/http://www.filmreference.com/film/77/Courteney-Cox.html |archive-date = November 9, 2013 }}</ref> She is a daughter of businessman Richard Lewis Cox and Courteney Copeland (née Bass).<ref>{{cite web |title = hollywood.com |url = http://www.hollywood.com/celebrity/191575/Courteney_Cox_Arquette_Biography |work = Cox's parents are Richard and Courtney Cox |access-date = August 29, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110909075815/http://www.hollywood.com/celebrity/191575/Courteney_Cox_Arquette_Biography |archive-date = September 9, 2011 |url-status=dead |df = mdy }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.al.com/business/birminghamnews/news.ssf?/base/business/1230628569185680.xml&coll=2 |title = Mountain Brook one of 10 of the nation's wealthiest communities |publisher = Al.com |date = December 30, 2008 |access-date = November 24, 2010 |archive-url = https://archive.today/20120629014253/http://www.al.com/business/birminghamnews/news.ssf?/base/business/1230628569185680.xml&coll=2 |archive-date = June 29, 2012 }}</ref> ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਰਿਚਰਡ ਲੇਵਿਸ ਕਾਕਸ ਅਤੇ ਕੋਰਟਨੀ ਕੋਪਲੈਂਡ (née ਬਾਸ) ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਕੌਕਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਅਤੇ ਡੋਰਥੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਰਿਚਰਡ ਜੂਨੀਅਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਹੰਟਰ ਕੋਪਲੈਂਡ (ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮੈਨੇਜਰ ਇਆਨ ਕੋਪਲੈਂਡ ਦੇ ਚਾਚਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਡਰਮਰ ਸਟੀਵਰਟ ਕੋਪਲੈਂਡ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |title = hollywood.com |url = http://www.hollywood.com/celebrity/191575/Courteney_Cox_Arquette_Biography |work = Cox's stepfather is Hunter Copeland, uncle of Ian Copeland |access-date = August 29, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110909075815/http://www.hollywood.com/celebrity/191575/Courteney_Cox_Arquette_Biography |archive-date = September 9, 2011 |url-status=dead |df = mdy }}</ref> ਮਾਉਂਟੇਨ ਬਰੂਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਕਸ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. (ਹੁਣ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਦੇ ਮਾਊਂਟ ਵਰਨਨ ਕਾਲਜ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |title = movies.msn.com |url = http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/courteney-cox-arquette.1/ |work = Cox left college to pursue a career in modeling and acting |publisher = MSN |access-date = August 29, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090214173736/http://movies.msn.com/celebrities/celebrity-biography/courteney-cox-arquette.1/ |archive-date = February 14, 2009 |url-status=dead |df = mdy }}</ref> ਉਸਦੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵੰਸ਼ ਹੈ।<ref>{{cite web |url = https://www.youtube.com/watch?v=qH1PWZWi8XI |title = Courteney Cox Discovers Royal Drama In Her Family Tree – Who Do You Think You Are? |last = TLC |date = March 8, 2017 |via = YouTube }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.yahoo.com/tv/courteney-cox-learns-her-ancestors-were-kings-and-kingslayers-093318509.html |title = Courteney Cox Learns Her Ancestors Were Kings and Kingslayers }}</ref><ref>{{cite web |url = https://blogs.ancestry.com/ancestry/2017/03/06/courteney-cox-somebody-would-have-been-screaming-it-from-the-rooftops-if-we-had-been-royals/ |title = Courteney Cox: Somebody Would Have Been Screaming It from the Rooftops if We Had Been Royals – Ancestry Blog |website = blogs.ancestry.com |access-date = 2022-06-29 |archive-date = 2019-12-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191220034316/https://blogs.ancestry.com/ancestry/2017/03/06/courteney-cox-somebody-would-have-been-screaming-it-from-the-rooftops-if-we-had-been-royals/ |url-status = dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਕੌਕਸ ਨੇ 1989 ਤੋਂ 1995 ਤੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਮਾਈਕਲ ਕੀਟਨ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕੀਤਾ।.<ref>{{cite news |last1=Macke |first1=Johnni |title=Courteney Cox’s Dating History: From Michael Keaton and David Arquette to Johnny McDaid |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/courteney-coxs-dating-history-david-arquette-johnny-mcdaid-more/michael-keaton-3/ |newspaper=Usmagazine |date=15 June 2021 |access-date=9 February 2022}}</ref> ਕੌਕਸ ਨੇ 12 ਜੂਨ, 1999 ਨੂੰ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਗ੍ਰੇਸ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਵਿਖੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਡੇਵਿਡ ਆਰਕੁਏਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref>{{cite web |url = https://articles.latimes.com/1999/jun/13/news/mn-46221 |title = Courteney Cox of 'Friends' Weds David Arquette |agency = Associated Press |date = June 13, 1999 |access-date = September 2, 2018 |via = LA Times }}</ref><ref>{{cite web |url = https://people.com/archive/friends-and-lovers-vol-51-no-24/ |title = Friends and Lovers |website = people.com |access-date = September 2, 2018 }}</ref> ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਜੂਨ 2004 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਜੈਨੀਫਰ ਐਨੀਸਟਨ ਧਰਮ-ਮਾਂ ਹੈ।<ref>{{cite news |url =https://people.com/celebrity/courteney-cox-welcomes-a-baby-girl/|title = Courteney Cox Welcomes a Baby Girl |date = June 13, 2004 |work = [[People (magazine)|People]] |access-date = June 12, 2012 |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20121026011942/http://www.people.com/people/article/0,26334,640639,00.html |archive-date = October 26, 2012 |df = mdy-all }}</ref><ref>MIddle name per [http://tmz.vo.llnwd.net/o28/newsdesk/tmz_documents/0612_arquette_3.pdf Arquette divorce filing PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109225401/http://tmz.vo.llnwd.net/o28/newsdesk/tmz_documents/0612_arquette_3.pdf |date=2013-11-09 }} at {{cite web |url = https://www.tmz.com/2012/06/12/david-arquette-divorce-courteney-cox/ |date = June 12, 2012 |publisher = [[TMZ (website)|TMZ]] |title = David Arquette Files for Divorce from Courteney Cox |access-date = June 12, 2012 }}</ref> ਕੌਕਸ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪੋਸਟਪਾਰਟਮ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ।<ref>{{cite web |title = Moono.com |work = Jennifer Aniston is Coco Arquette's godmother |url = http://www.moono.com/news/news00752.html |access-date = March 2, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120405135854/http://www.moono.com/news/news00752.html |archive-date = April 5, 2012 |url-status=dead |df = mdy }}</ref> 11 ਅਕਤੂਬਰ, 2010 ਨੂੰ, ਕੌਕਸ ਅਤੇ ਆਰਕੁਏਟ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਕੁਏਟ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਪਾਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।<ref>Silverman, Stephen M. [https://people.com/celebrity/courteney-cox-reveals-postpartum-depression/ "Courteney Cox Reveals Postpartum Depression"], ''[[People (magazine)|People]]'', July 21, 2005 {{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0,,1085027,00.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=ਜੂਨ 29, 2022 |archive-date=ਨਵੰਬਰ 9, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109231725/http://www.people.com/people/article/0,,1085027,00.html |dead-url=unfit }}</ref> On October 11, 2010, Cox and Arquette announced that they had separated, although they still maintain a close friendship and ongoing business relationship in [[Coquette Productions]].<ref name="Daily Mirror">{{cite news |url = https://www.mirror.co.uk/celebs/latest/2010/10/12/cox-and-arquette-reveal-separation-115875-22627110/ |title = Cox and Arquette reveal separation – mirror.co.uk |date = October 12, 2010 |location = UK |work = Daily Mirror |access-date = October 12, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120125212654/http://www.mirror.co.uk/celebs/latest/2010/10/12/cox-and-arquette-reveal-separation-115875-22627110/ |archive-date = January 25, 2012 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.harpersbazaar.com/magazine/cover/courteney-cox-interview |date = March 15, 2011 |title = Courteney Cox Opens Up: The Interview |work = [[Harper's Bazaar]] |access-date = June 12, 2012 |first = Anamaria |last = Wilson |archive-url = https://web.archive.org/web/20131008020008/http://www.harpersbazaar.com/magazine/cover/courteney-cox-interview |archive-date = October 8, 2013 }}</ref><ref>{{cite news |title = Did You Know This About Courteney Cox? |work = The Ellen DeGeneres Show |url = http://ellen.warnerbros.com/2010/03/courteney-cox-know-0303.php |access-date = June 10, 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120405114324/http://ellen.warnerbros.com/2010/03/courteney-cox-know-0303.php |archive-date = April 5, 2012 }}</ref> ਜੂਨ 2012 ਵਿੱਚ, ਆਰਕੁਏਟ ਨੇ ਕੋਕਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਾਕ ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news |url = http://ca.reuters.com/article/entertainmentNews/idCABRE85B1MP20120612 |title = David Arquette files for divorce from Courteney Cox |access-date = June 12, 2012 |work = Reuters |date = June 12, 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131109225847/http://ca.reuters.com/article/entertainmentNews/idCABRE85B1MP20120612 |archive-date = November 9, 2013 }}</ref> ਮਈ 2013 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਫਾਈਨਲ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=USAToday>{{cite news |last = Oldenburg |first = Ann |title = Courteney Cox, David Arquette divorce is finalized |url = https://www.usatoday.com/story/life/people/2013/05/29/courteney-cox-david-arquette-divorce-is-final/2370165/ |newspaper = USA Today |access-date = May 29, 2013 |date = May 29, 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130608055046/http://www.usatoday.com/story/life/people/2013/05/29/courteney-cox-david-arquette-divorce-is-final/2370165/ |archive-date = June 8, 2013 |url-status=dead |df = mdy }}</ref> ਕਾਕਸ ਨੇ 2013 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਨੋ ਪੈਟਰੋਲ ਬੈਂਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੌਨੀ ਮੈਕਡੇਡ ਨਾਲ ਡੇਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web |url = https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/courtney-cox-boyfriend-revealed-snow-2910625 |title = Courtney Cox dating Snow Patrol rocker Johnny McDaid as couple look loved-up on Christmas date |newspaper = [[Daily Mirror]] |date = December 10, 2013 |access-date = April 22, 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140402055922/http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/courtney-cox-boyfriend-revealed-snow-2910625 |archive-date = April 2, 2014 }}</ref> ਜੋੜੇ ਨੇ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੰਗਣੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |last = Tauber |first = Michelle |url = http://www.people.com/article/courtney-cox-engaged-johnny-mcdaid |title = Courteney Cox Engaged to Johnny McDaid – Snow Patrol, Couples, Engagements, Courteney Cox |newspaper = [[People (magazine)|People]] |date = June 26, 2014 |access-date = August 16, 2014 }}</ref> ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਗਣੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{cite news |last=Corinthios |first=Aurelie |title=Courteney Cox Talks Ending Her Engagement to Johnny McDaid — and Reunites with Lisa Kudrow! |url= https://people.com/tv/courteney-cox-talks-ending-engagement-johnny-mcdaid-reunites-lisa-kudrow/ |newspaper= People |access-date=September 6, 2020 |date=January 29, 2019}}</ref> ਕੌਕਸ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ "ਬੈੱਡ ਮੈਮੋਰੀ" ਦੇ ਕਾਰਨ, ਫ੍ਰੈਂਡਜ਼ ਦੇ 10 ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਸਟ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2022/03/09/entertainment/courteney-cox-friends/index.html |title=Courteney Cox still doesn't remember 'Friends' |work=CNN |last=Respers France |first=Lisa |date=March 10, 2022 |access-date=March 14, 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cnn.com/2020/03/26/entertainment/courteney-cox-friends/index.html |title=Courteney Cox says she doesn't even remember being on 'Friends' |work=CNN |last=Garvey |first=Marianne |date=March 27, 2020 |access-date=March 14, 2022}}</ref> ਕਾਕਸ ਬੁਡੋਕਨ ਕਰਾਟੇ ਦੀ ਅਭਿਆਸੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |url = https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/health-news/budokon-the-new-craze-6106860.html |title = Budokon: the new craze |work=The Independent |last=Thompson |first=Jonathan |date = March 12, 2006 }}</ref><ref>{{cite web |url = https://www.styleweekly.com/richmond/karate-chopping-yoga-richmonds-next-craze/Content?oid=1380345 |title = Karate-Chopping Yoga: Richmond's Next Craze? |website = Style Weekly |date = August 3, 2005 |access-date = ਜੂਨ 29, 2022 |archive-date = ਅਕਤੂਬਰ 11, 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171011072122/https://www.styleweekly.com/richmond/karate-chopping-yoga-richmonds-next-craze/Content?oid=1380345 |url-status = dead }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commonscat}} * {{IMDb name|1073}} * {{people.com}} * {{Twitter|CourteneyCox}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] s8r7n1w3auzn1msncljv79eoks3yiu7 0 62750 840905 373175 2026-06-16T16:24:10Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Summary" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1359152144|Indian classical dance]]" 840905 wikitext text/x-wiki [[File:Bharata Natyam Performance DS.jpg|thumb|180px|[[Bharatanatyam|Bharata Natyam]] a traditional dance of [[Tamil Nadu]]]] [[File:Kuchipudi Performer DS.jpg|thumb|180px|Kuchipudi, a classical dance of [[Andhra Pradesh]]]] [[File:Rekha Raju DS 2.jpg|thumb|180px|A Mohiniyattam (originated in [[Kerala]]) performing]] [[File:Odissi Performance DS.jpg|thumb|180px|Odissi is originally from [[Odisha]] state]] [[File:Kathakali BNC.jpg|thumb|180px|A Kathakali (originated in [[Kerala]]) performing]] [[File:Sharmila Sharma et Rajendra Kumar Gangani 2.jpg|thumb|180px|[[Kathak]] from northern India]] [[File:Krishnakahi Kashyap performing Sattriya Dance.jpg|thumb|180px|Sattriya Dance has its origin in the ''Sattras'' of [[Assam]]]] [[File:Rasa Lila in Manipuri dance style.jpg|thumb|180px|Manipuri dance with scenes from the life of Lord [[Krishna]]]] '''ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ''' ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਵਿਆਪਕ ਪਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ [[ਭਰਤ ਮੁਨੀ]] (400 {{ਈਪੂ}}) ਦੇ [[ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name=lochtefeld467/>{{Sfn|Ragini Devi|1990|pp=60-68}}<ref name=khokar57>{{cite book|author=Mohan Khokar|title=Traditions of Indian classical dance|url=https://books.google.com/books?id=prjnAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Clarion Books|pages=57–58}}</ref> ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਵਿੱਚਨਾਚ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ‍ ਵਿਧਾਵਾਂ ਨੇ ਜਨ‍ਮ ਲਿਆ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵਿਧਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਿਸ਼‍ਟ ਦੇਸ਼ਕਾਲ ਹੈ। ==ਨਾਚ ਰੂਪ== [[ਭਾਰਤ ਮੁਨੀ]] ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਦਕਸ਼ੀਨਾਟਯ, ਔਦਰਾਮਾਗਧੀ, ਅਵਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੰਚਾਲੀ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]], [[ਕੁਚੀਪੁੜੀ]], ਅਤੇ [[ਮੋਹਿਨੀਨਾਟਿਅਮ]] ਨਾਚ ਰੂਪ ਦਕਸ਼ੀਨਾਟਯ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। == ਸੰਖੇਪ == ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਈ. ਪੂ. ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਨੰਦਮਈ ਅਤੇ ਜਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜੀਵੰਤ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਨ। ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਰਤਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਦੀ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਨਰਤਕ ਗੀਤ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਥਕ, ਕਈ ਵਾਰ ਗਿੱਟੇ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੰਟੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜਦੋਂ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਥਾਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਹੋਰ ਤਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਨਰਤਕ ਉਸ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਚਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਰਤਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ [[ਸਾੜ੍ਹੀ|ਸਾੜੀਆਂ]], [[ਲਹਿੰਗਾ|ਲਹੰਗੇ]] ਅਤੇ [[ਕੁੜਤਾ|ਕੁਰਤੇ]] ਸਮੇਤ ਰਵਾਇਤੀ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਰਦ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ, ਰੰਗੀਨ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਾਊਨ (ਬਿਨਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਢਾਈ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਨਾਲ (ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਣਕੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣਾਂ ਲਈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਰ, ਰਿੰਗ, ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਨੱਕ ਦੀਆਂ ਨਥ੍ਹਾਂ, ਕੰਗਣ ਅਤੇ ਗਿੱਟੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਘੰਟੀਆਂ ਜੁਡ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਡਾਂਸਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨੂੰ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਥੱਲੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿੱਟੇ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਘੁੰਗਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਜਾਂ ਸਕਾਰਫ਼ ਦਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਵਿਧਾਵਾਂ]] p9bla47161u4cu927pm6jfm78896q0d 0 66607 840915 276453 2026-06-16T21:52:30Z Funke 38468 dinosaur hall has been redesigned 840915 wikitext text/x-wiki {{Infobox museum | name = ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਜਾਇਬਘਰ | native_name = Naturhistorisches Museum | native_name_lang = DE | image = Naturhistorisches Museum - Museo de Historia Natural.jpg| imagesize = | caption = <!--Superfluous, given native_name above: Naturhistorisches Museum-->| alt = | map_type =| map_caption =| map_alt = | latitude =| longitude =| coordinates_type = | established = between 1872 and 1889 | dissolved = | location = [[ਵਿਆਨਾ]], [[ਆਸਟਰੀਆ]] | type =| collection =| visitors = | director = [[ਕਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕੋਏਬਰਲ]] | president =| curator = | publictransit =| network = | website = [http://www.nhm-wien.ac.at/en/ nhm-wien.ac.at/en] }} '''ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਜਾਇਬਘਰ''' ([[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ]]: Naturhistorisches Museum) [[ਵਿਆਨਾ]], [[ਆਸਟਰੀਆ]]<ref name="NotesNM">(German) [http://www.nhm-wien.ac.at/d/museum.html NHM-Wien-overview], "Museum of Natural History in [[ਵਿਆਨਾ|Vienna]]" (overview), ''Naturhistorisches Museum [[ਵਿਆਨਾ|Wien]]'', 2011.</ref><ref name="NotesNME">[http://www.nhm-wien.ac.at/d/engvorschau.html NHM-Wien-preview-English], "Museum of Natural History in Vienna" (English overview), ''Naturhistorisches Museum Wien'', 2011.</ref> ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਜਾਇਬਘਰ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। [http://www.nhm-wien.ac.at/ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] ਉੱਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NotesNME">[http://www.nhm-wien.ac.at/d/engvorschau.html NHM-Wien-preview-English], "Museum of Natural History in Vienna" (English overview), ''Naturhistorisches Museum Wien'', 2011.</ref> ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਲਾ-ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ 250 ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਗਿਆ।<ref name="NotesNM">(German) [http://www.nhm-wien.ac.at/d/museum.html NHM-Wien-overview], "Museum of Natural History in [[ਵਿਆਨਾ|Vienna]]" (overview), ''Naturhistorisches Museum [[ਵਿਆਨਾ]]'', 2011.</ref> ਅੱਜ ਇਹਦੀ ਸਾਰੀ ਕਲੈਕਸ਼ਨ 8,700 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। 2011 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 3 ਕਰੋੜ ਵਸਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ 2.5 ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ 60 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਮੁੱਢ, ਜਨੌਰਾਂ-ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਹਨ।<ref name="NotesNM">(German) [http://www.nhm-wien.ac.at/d/museum.html NHM-Wien-overview], "Museum of Natural History in [[ਵਿਆਨਾ]]" (overview), ''Naturhistorisches Museum [[ਵਿਆਨਾ]]'', 2011.</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:NHM Saurier-Saal 2025-05-06.tif|thumb|ਅਜਾਇਬਘਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹਾਲ।]] ਇਸ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ [[ਕਲਾ ਅਜਾਇਬਘਰ (ਵਿਆਨਾ)]] ਦੇ ਨਾਲ 1889 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਜਾਇਬਘਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Birds at naturhistorisches.JPG|ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ (1/2) File:Birds at naturhistorisches2.JPG|ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ (2/2) File:Pirarucu.JPG|ਆਰਾਪਾਈਮਾ File:Sala de anfíbios.JPG|ਮਗਰਮੱਛ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.nhm-wien.ac.at/en?null ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ)] * ਫਲਿੱਕਰ ਉੱਤੇ [http://www.flickr.com/search/?q=natural+history+museum+vienna&m=text ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ <br> ] lcxzng3fhsjhv8hxvrb5jl2c8zoki60 0 79109 840904 814868 2026-06-16T15:51:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840904 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = ਹੈਸਕਲ | logo = [[File:Haskell-Logo.svg|120px|Logo of Haskell]] | paradigm = [[functional programming|functional]], [[lazy evaluation|lazy]]/[[non-strict programming language|non-strict]], [[modular programming|modular]] | released = {{start date and age|1990}}{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007}} | designer = [[Lennart Augustsson]], Dave Barton, Brian Boutel, Warren Burton, Joseph Fasel, Kevin Hammond, Ralf Hinze, [[Paul Hudak]], [[John Hughes (computer scientist)|John Hughes]], Thomas Johnsson, Mark Jones, [[Simon Peyton Jones]], John Launchbury, [[Erik Meijer (computer scientist)|Erik Meijer]], John Peterson, Alastair Reid, Colin Runciman, [[Philip Wadler]] | developer = | latest release version = <!-- Of language specification, not [[Haskell Platform]]! -->Haskell 2010<ref name="2010ann">{{cite mailing list |url=http://www.haskell.org/pipermail/haskell/2009-November/021750.html |title=Announcing Haskell 2010 |date=24 November 2009 |accessdate=12 March 2011 |mailinglist=Haskell |last=Marlow |first=Simon}}</ref> | latest release date = {{start date and age|df=yes|2010|07}} | latest test version = Haskell 2014 announced<ref>{{cite mailing list|url=http://www.haskell.org/pipermail/haskell-prime/2013-May/003825.html |title=Haskell 2014 |date=1 May 2013 |accessdate=9 October 2013 |mailinglist=Haskell-prime |last=Lynagh |first=Ian}}</ref> | latest test date = | typing = [[static typing|static]], [[strong typing|strong]], [[type inference|inferred]] | implementations = [[Glasgow Haskell Compiler|GHC]], [[Hugs]], NHC, JHC, [[Yhc]], UHC | dialects = [[Helium (Haskell)|Helium]], [[Gofer (software)|Gofer]] | influenced by = [[Clean (programming language)|Clean]],<ref name="haskell-report-influences">{{harvnb|Peyton Jones|2003|p=xi}}</ref> [[FP (programming language)|FP]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Gofer (programming language)|Gofer]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Hope (programming language)|Hope]] and Hope⁺,<ref name="haskell-report-influences"/> [[Id (programming language)|Id]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[ISWIM]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Kent Recursive Calculator|KRC]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Miranda (programming language)|Miranda]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[ML (programming language)|ML]] and [[Standard ML]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Orwell (programming language)|Orwell]], [[SASL (programming language)|SASL]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Scheme (programming language)|Scheme]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[SISAL]]<ref name="haskell-report-influences"/>| influenced = [[Agda (programming language)|Agda]],<ref>{{cite web|url=http://www.cse.chalmers.se/~ulfn/papers/afp08/tutorial.pdf|title=Dependently Typed Programming in Agda|last=Norell|first=Ulf|year=2008|publisher=Chalmers University|accessdate=9 February 2012|location=Gothenburg}}</ref> [[Bluespec, Inc.|Bluespec]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|p=12-38,43}} [[C++11]]/[[Concepts (C++)|Concepts]],<ref>{{cite journal |title=Design of Concept Libraries for C++ |first1=Bjarne |last1=Stroustrup |authorlink1=Bjarne Stroustrup |first2=Andrew |last2=Sutton |url=http://www2.research.att.com/~bs/sle2011-concepts.pdf |year=2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210041742/http://www2.research.att.com/~bs/sle2011-concepts.pdf |archivedate=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |journal= |access-date=29 ਮਈ 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210041742/http://www2.research.att.com/~bs/sle2011-concepts.pdf |date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]]/[[Language Integrated Query|LINQ]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref name="meijer2012"/><ref>{{cite web|url=http://channel9.msdn.com/shows/Going+Deep/Lecture-Series-Erik-Meijer-Functional-Programming-Fundamentals-Chapter-1/|title=C9 Lectures: Dr. Erik Meijer&nbsp;– Functional Programming Fundamentals, Chapter 1 of 13|last=Meijer|first=Erik|date=1 October 2009|work=[[Channel 9 (discussion forum)|Channel 9]]|publisher=Microsoft|accessdate=9 February 2012|archive-date=16 ਜੂਨ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616051226/http://channel9.msdn.com/shows/Going+Deep/Lecture-Series-Erik-Meijer-Functional-Programming-Fundamentals-Chapter-1/|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616051226/http://channel9.msdn.com/shows/Going+Deep/Lecture-Series-Erik-Meijer-Functional-Programming-Fundamentals-Chapter-1/ |date=16 ਜੂਨ 2012 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.infoq.com/interviews/LINQ-Erik-Meijer|title=Erik Meijer on LINQ|last=Drobi|first=Sadek|date=4 March 2009|work=InfoQ|publisher=C4Media Inc.|accessdate=9 February 2012|location=QCon [[San Francisco|SF]] 2008}}</ref> [[CAL (Quark Framework)|CAL]],{{Citation needed|date=February 2012}} [[Cayenne (programming language)|Cayenne]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Clean (programming language)|Clean]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Clojure]],<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/gp/richpub/listmania/fullview/R3LG3ZBZS4GCTH|title=Clojure Bookshelf|last=Hickey|first=Rich|work=Listmania!|publisher=Amazon.com|accessdate=9 February 2012}}</ref> [[CoffeeScript]],<ref>{{cite news|url=http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html|title=Turn up your nose at Dart and smell the CoffeeScript|last=Heller|first=Martin|date=18 October 2011|work=JavaWorld|publisher=InfoWorld|accessdate=9 February 2012|archive-date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210141629/http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-05-29 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210141629/http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html |url-status=dead }}</ref> [[Curry (programming language)|Curry]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Elm (programming language)|Elm]], [[Epigram (programming language)|Epigram]],{{Citation needed|date=February 2012}} [[Escher (programming language)|Escher]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.bris.ac.uk/Publications/Papers/1000073.pdf|title=Declarative programming in Escher|accessdate=2015-10-07}}</ref> [[F Sharp (programming language)|F#]],<ref>{{cite book|last1=Syme|first1=Don|authorlink1=Don Syme|last2=Granicz|first2=Adam|last3=Cisternino|first3=Antonio|title=Expert F#|year=2007|publisher=[[Apress]]|page=2 |quote=F# also draws from Haskell particularly with regard to two advanced language features called ''sequence expressions'' and ''workflows''.}}</ref> [[Frege (programming language)|Frege]],<ref>{{cite web|last=Wechsung|first=Ingo|title=The Frege Programming Language|url=http://www.frege-lang.org/doc/Language.pdf|accessdate=26 February 2014}}</ref> [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite web|url=http://www.wired.com/2014/03/facebook-hack/|title=Facebook Introduces 'Hack,' the Programming Language of the Future|date=20 March 2014|work=WIRED}}</ref> [[Idris (programming language)|Idris]],<ref>{{cite web|title=Idris, a dependently typed language|url=http://www.idris-lang.org/|accessdate=2014-10-26}}</ref> [[Isabelle theorem prover|Isabelle]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Java (programming language)|Java]]/[[Generics in Java|Generics]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[LiveScript]],<ref>{{cite web|url=http://livescript.net/#inspiration|title=LiveScript Inspiration|accessdate=2014-02-04}}</ref> [[Mercury (programming language)|Mercury]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Ωmega]],{{Citation needed|date=February 2012}} [[Perl 6]],<ref>{{cite web|url=http://www.perlfoundation.org/perl6/index.cgi?glossary_of_terms_and_jargon|title=Glossary of Terms and Jargon|work=Perl Foundation Perl 6 Wiki|publisher=[[The Perl Foundation]]|accessdate=9 February 2012|archive-date=21 ਜਨਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121145808/http://www.perlfoundation.org/perl6/index.cgi?glossary_of_terms_and_jargon|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121145808/http://www.perlfoundation.org/perl6/index.cgi?glossary_of_terms_and_jargon |date=21 ਜਨਵਰੀ 2012 }}</ref> [[Python (programming language)|Python]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref>{{cite web|url=https://docs.python.org/howto/functional.html|title=Functional Programming HOWTO|last=Kuchling|first=A. M.|work=Python v2.7.2 documentation|publisher=Python Software Foundation|accessdate=9 February 2012}}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]],<ref>{{cite web|url=http://doc.rust-lang.org/reference.html#appendix-influences|accessdate=2016-02-03|title=The Rust Reference: Appendix: Influences}}</ref> [[Scala (programming language)|Scala]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref>{{cite web|url=http://blog.fogus.me/2010/08/06/martinodersky-take5-tolist/|title=MartinOdersky take(5) toList|last=Fogus|first=Michael|date=6 August 2010|work=Send More Paramedics|accessdate=9 February 2012}}</ref> [[Swift (programming language)|Swift]],<ref name="lattner2014">{{cite web|url=http://nondot.org/sabre/|title=Chris Lattner's Homepage|last=Lattner|first=Chris|date=2014-06-03|accessdate=2014-06-03|publisher=Chris Lattner|quote=The Swift language is the product of tireless effort from a team of language experts, documentation gurus, compiler optimization ninjas, and an incredibly important internal dogfooding group who provided feedback to help refine and battle-test ideas. Of course, it also greatly benefited from the experiences hard-won by many other languages in the field, drawing ideas from Objective-C, Rust, Haskell, Ruby, Python, C#, CLU, and far too many others to list.}}</ref> [[Timber (programming language)|Timber]],<ref>{{cite web|url=http://www.timber-lang.org/index_histcred.html|title=Timber/History|accessdate=2015-10-07|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031165644/http://www.timber-lang.org/index_histcred.html|url-status=dead}}</ref> [[Visual Basic .NET|Visual Basic 9.0]]{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref name="meijer2012">{{cite journal|authorlink=Erik Meijer (computer scientist)|first=Erik|last=Meijer|title=Confessions of a Used Programming Language Salesman: Getting the Masses Hooked on Haskell|url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.72.868&rep=rep1&type=pdf|journal=[[OOPSLA]] 2007}}</ref> | operating system = [[Cross-platform]] | license = | website = {{url|haskell.org}} | file ext = <code>.hs</code>, <code>.lhs</code> }} '''ਹੈਸਕਲ '''(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Haskell''')''' '''ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ੍ਰਿਤ, ਆਮ-ਮਕਸਦ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ [[ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾ]] ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈਸਕਲ ਕਰੀ ਨਾਮ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੋਂ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਈ 2016 ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਅਗਲੀ ਵਰਜਨ, Haskell 2020,ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://mail.haskell.org/pipermail/haskell-prime/2016-April/004050.html</ref> == ਕੋਡ ਮਿਸਾਲ == ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੈਲੋ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈਸਕਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:<ref group="because">'Hello world' is meant as the introductory prototype of a read-eval-print_loop.</ref><source lang="haskell"> module Main where main:: IO () main = putStrLn "Hello, World!" </source>[[ਫ਼ੀਬੋਨਾਚੀ ਤਰਤੀਬ|ਫਿਬੋਨਾਚੀ ਨੰਬਰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਮੀਲ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸੂਚੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ:<source lang="haskell"> -- Type annotation (optional) fib:: Int -> Integer -- With self-referencing data fib n = fibs !! n where fibs = 0: scanl (+) 1 fibs -- 0,1,1,2,3,5,... -- Same, coded directly fib n = fibs !! n where fibs = 0: 1: next fibs next (a: t@(b:_)) = (a+b): next t -- Similar idea, using zipWith fib n = fibs !! n where fibs = 0: 1: zipWith (+) fibs (tail fibs) -- Using a generator function fib n = fibs (0,1) !! n where fibs (a,b) = a: fibs (b,a+b) </source> === ਵੈਬ === ਹੈਸਕਲ ਵੈੱਬ ਫਰੇਮਵਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ,<ref>{{Cite web|url=http://www.haskell.org/haskellwiki/Web/Frameworks|title=Web/Frameworks|publisher=}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * Yesod * Happstack * Snap<ref>{{Cite web|url=http://snapframework.com/|title=Snap: A Haskell Web Framework: Home|publisher=Snapframework.com|accessdate=2013-06-26|archive-date=2013-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620221057/http://snapframework.com/|url-status=dead}}</ref> == ਟਿੱਪਣੀ == {{Reflist|30em|group=because}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == ; ਰਿਪੋਰਟ * {{Cite book|editor-first=Simon|editor-last=Peyton Jones|editor-link=Simon Peyton Jones|title=Haskell 98 Language and Libraries: The Revised Report|url=http://haskell.org/onlinereport/|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521826144|ref=harv}}<cite class="citation book" id="CITEREFPeyton_Jones2003" contenteditable="false">[http://haskell.org/onlinereport/ ''Haskell 98 Language and Libraries: The Revised Report'']. Cambridge University Press. </cite><cite class="citation book" id="CITEREFPeyton_Jones2003" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0521826144.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.btitle=Haskell+98+Language+and+Libraries%3A+The+Revised+Report&rft.date=2003&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fhaskell.org%2Fonlinereport%2F&rft.isbn=0521826144&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|editor-first=Simon|editor-last=Marlow|editor-link=Simon Marlow|title=Haskell 2010 Language Report|url=https://www.haskell.org/definition/haskell2010.pdf|year=2010|publisher=Haskell.org|ref=harv}}<cite class="citation book" id="CITEREFMarlow2010" contenteditable="false">[https://www.haskell.org/definition/haskell2010.pdf ''Haskell 2010 Language Report''] (PDF). </cite><cite class="citation book" id="CITEREFMarlow2010" contenteditable="false">Haskell.org.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.btitle=Haskell+2010+Language+Report&rft.date=2010&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fwww.haskell.org%2Fdefinition%2Fhaskell2010.pdf&rft.pub=Haskell.org&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> ; ਕਿਤਾਬਾ * {{Cite book|first=Antony|last=Davie|title=An Introduction to Functional Programming Systems Using Haskell|url=https://archive.org/details/introductiontofu0000davi|publisher=Cambridge University Press|year=1992|isbn=0-521-25830-8}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0-521-25830-8.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Antony&rft.aulast=Davie&rft.btitle=An+Introduction+to+Functional+Programming+Systems+Using+Haskell&rft.date=1992&rft.genre=book&rft.isbn=0-521-25830-8&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first=Richard|last=Bird|authorlink=Richard Bird (computer scientist)|title=Introduction to Functional Programming using Haskell|edition=2nd|publisher=Prentice Hall Press|year=1998|isbn=0-13-484346-0|url=http://www.cs.ox.ac.uk/publications/books/functional/}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0-13-484346-0.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Richard&rft.aulast=Bird&rft.btitle=Introduction+to+Functional+Programming+using+Haskell&rft.date=1998&rft.edition=2nd&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.cs.ox.ac.uk%2Fpublications%2Fbooks%2Ffunctional%2F&rft.isbn=0-13-484346-0&rft.pub=Prentice+Hall+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first=Paul|last=Hudak|authorlink=Paul Hudak|title=The Haskell School of Expression: Learning Functional Programming through Multimedia|publisher=Cambridge University Press|location=New York|year=2000|isbn=0521643384|url=http://www.cs.yale.edu/homes/hudak/SOE/}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0521643384.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Paul&rft.aulast=Hudak&rft.btitle=The+Haskell+School+of+Expression%3A+Learning+Functional+Programming+through+Multimedia&rft.date=2000&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.cs.yale.edu%2Fhomes%2Fhudak%2FSOE%2F&rft.isbn=0521643384&rft.place=New+York&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first=Graham|last=Hutton|authorlink=Graham Hutton|title=Programming in Haskell|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521692695|url=http://www.cs.nott.ac.uk/~gmh/book.html|access-date=2016-05-29|archive-date=2007-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110212407/http://www.cs.nott.ac.uk/~gmh/book.html|url-status=dead}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0521692695.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Graham&rft.aulast=Hutton&rft.btitle=Programming+in+Haskell&rft.date=2007&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.cs.nott.ac.uk%2F~gmh%2Fbook.html&rft.isbn=0521692695&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first1=Bryan|last1=O'Sullivan|authorlink1=Bryan O'Sullivan (computer programmer)|first2=Don|last2=Stewart|authorlink2=Don Stewart (computer programmer)|last3=Goerzen|first3=John|authorlink3=John Goerzen|title=[[Real World Haskell]]|year=2008|publisher=O'Reilly|location=Sebastopol|isbn=0-596-51498-0|postscript=&nbsp;([http://book.realworldhaskell.org/read/ full text])}} * {{Cite book|first=Simon|last=Thompson|title=Haskell: The Craft of Functional Programming|edition=3rd|publisher=Addison-Wesley|year=2011|isbn=0201882957|url=http://www.haskellcraft.com/}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0201882957.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Simon&rft.aulast=Thompson&rft.btitle=Haskell%3A+The+Craft+of+Functional+Programming&rft.date=2011&rft.edition=3rd&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.haskellcraft.com%2F&rft.isbn=0201882957&rft.pub=Addison-Wesley&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|last=Lipovača|first=Miran|title=Learn You a Haskell for Great Good!|url=http://learnyouahaskell.com/|date=April 2011|publisher=No Starch Press|location=San Francisco|isbn=978-1-59327-283-8|access-date=2016-05-29|archive-date=2021-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112141306/http://learnyouahaskell.com/|url-status=dead}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;978-1-59327-283-8.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Miran&rft.aulast=Lipova%C4a&rft.btitle=Learn+You+a+Haskell+for+Great+Good%21&rft.date=2011-04&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Flearnyouahaskell.com%2F&rft.isbn=978-1-59327-283-8&rft.place=San+Francisco&rft.pub=No+Starch+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> ([http://learnyouahaskell.com/chapters full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531081445/http://learnyouahaskell.com/chapters |date=2016-05-31 }}) * {{Cite book|first=Richard|last=Bird|authorlink=Richard Bird (computer scientist)|title=Thinking Functionally with Haskell|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-107-45264-0}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;978-1-107-45264-0.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Richard&rft.aulast=Bird&rft.btitle=Thinking+Functionally+with+Haskell&rft.date=2014&rft.genre=book&rft.isbn=978-1-107-45264-0&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> ; ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ * {{Cite web|url=http://haskell.org/tutorial/|title=A Gentle Introduction To Haskell, Version 98|date=June 2000|first1=Paul|last1=Hudak|first2=John|last2=Peterson|first3=Joseph|last3=Fasel|work=Haskell.org}}<cite class="citation web" contenteditable="false">''Haskell.org''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=A+Gentle+Introduction+To+Haskell%2C+Version+98&rft.au=Fasel%2C+Joseph&rft.aufirst=Paul&rft.aulast=Hudak&rft.au=Peterson%2C+John&rft.date=2000-06&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fhaskell.org%2Ftutorial%2F&rft.jtitle=Haskell.org&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> * [http://hal3.name/docs/daume02yaht.pdf Yet Another Haskell Tutorial], by Hal Daumé III; assumes far less prior knowledge than official tutorial * {{Cite journal|last=Yorgey|first=Brent|date=12 March 2009|title=The Typeclassopedia|journal=The Monad.Reader|issue=13|pages=17–68|url=http://www.haskell.org/wikiupload/8/85/TMR-Issue13.pdf|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as needed. -->{{inconsistent citations}}|access-date=29 ਮਈ 2016|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224200242/http://www.haskell.org/wikiupload/8/85/TMR-Issue13.pdf|url-status=dead}}<cite class="citation journal" contenteditable="false">''Reader'' (13): 17–68</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=The+Typeclassopedia&rft.aufirst=Brent&rft.aulast=Yorgey&rft.date=2009-03-12&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.haskell.org%2Fwikiupload%2F8%2F85%2FTMR-Issue13.pdf&rft.issue=13&rft.jtitle=The+Monad.Reader&rft.pages=17-68&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> ; ਇਤਿਹਾਸ * {{Cite journal|first1=Paul|last1=Hudak|authorlink1=Paul Hudak|first2=John|last2=Hughes|authorlink2=John Hughes (computer scientist)|first3=Simon|last3=Peyton Jones|authorlink3=Simon Peyton Jones|first4=Philip|last4=Wadler|authorlink4=Philip Wadler|title=A History of Haskell: Being Lazy with Class|url=http://research.microsoft.com/~simonpj/papers/history-of-haskell/history.pdf|doi=10.1145/1238844.1238856|year=2007|journal=Proceedings of the third ACM [[SIGPLAN]] conference on History of programming languages ([[HOPL]] III)|pages=12-1–55|isbn=978-1-59593-766-7|ref=harv}}<cite class="citation journal" id="CITEREFHudakHughesPeyton_JonesWadler2007" contenteditable="false">[http://research.microsoft.com/~simonpj/papers/history-of-haskell/history.pdf "A History of Haskell: Being Lazy with Class"] (PDF). ''Proceedings of the third ACM SIGPLAN conference on History of programming languages (HOPL III)'': 12–1–55. doi:[[doi:10.1145/1238844.1238856|10.1145/1238844.1238856]]. </cite><cite class="citation journal" id="CITEREFHudakHughesPeyton_JonesWadler2007" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;978-1-59593-766-7.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=A+History+of+Haskell%3A+Being+Lazy+with+Class&rft.aufirst=Paul&rft.au=Hughes%2C+John&rft.aulast=Hudak&rft.au=Peyton+Jones%2C+Simon&rft.au=Wadler%2C+Philip&rft.date=2007&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fresearch.microsoft.com%2F~simonpj%2Fpapers%2Fhistory-of-haskell%2Fhistory.pdf&rft_id=info%3Adoi%2F10.1145%2F1238844.1238856&rft.isbn=978-1-59593-766-7&rft.jtitle=Proceedings+of+the+third+ACM+SIGPLAN+conference+on+History+of+programming+languages+%28HOPL+III%29&rft.pages=12-1-55&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite journal|last=Hamilton|first=Naomi|date=19 September 2008|title=The A-Z of Programming Languages: Haskell|journal=[[Computerworld]]|url=http://www.computerworld.com.au/article/261007/a-z_programming_languages_haskell/}}<cite class="citation journal" contenteditable="false">[http://www.computerworld.com.au/article/261007/a-z_programming_languages_haskell/ "The A-Z of Programming Languages: Haskell"]. </cite><cite class="citation journal" contenteditable="false">''Computerworld''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=The+A-Z+of+Programming+Languages%3A+Haskell&rft.aufirst=Naomi&rft.aulast=Hamilton&rft.date=2008-09-19&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.computerworld.com.au%2Farticle%2F261007%2Fa-z_programming_languages_haskell%2F&rft.jtitle=Computerworld&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> == External links == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|https://www.haskell.org/}} * [https://wiki.haskell.org/ ਹੈਸਕਲ ਵਿ] ਕੀ  * [http://hackage.haskell.org/ Hackage] – ਪੈਕੇਜ ਆਰਚੀਵ * [https://www.haskell.org/hoogle/ Hoogle] – API ਖੋਜ ਇੰਜਣ ; ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ * [http://tryhaskell.org/ Try Haskell!] – in-browser interactive tutorial * [https://www.fpcomplete.com/school School of Haskell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225023455/https://www.fpcomplete.com/school |date=2015-12-25 }} – online tutorials ; ਫੁਟਕਲ * [http://themonadreader.wordpress.com/ The Monad.Reader] – quarterly magazine on Haskell topics * [http://www.willamette.edu/~fruehr/haskell/evolution.html The Evolution of a Haskell Programmer] – slightly humorous overview of different programming styles in Haskell 4k3mi2et1elgvhsnrhg8f7cd8ytd9nc 8 99390 840919 704029 2026-06-17T02:39:23Z Krinkle 1880 Maintenance: Sync with [[ta:MediaWiki:Gadget-SocialMedia.js]], in prep for [[phab:T107188]] which de-installs the ShortUrl extension 840919 javascript text/javascript /*! * Adds option to share link to the current page in social networks and email * Written by [[:he:User:ערן]] and [[m:User:Krinkle]] * @source https://ta.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Gadget-SocialMedia.js Revision 2026-06-16 */ function expandUrl(url) { return (new URL(url, location.href)).toString(); } $.when($.ready, mw.loader.using(['mediawiki.util'])).then(function() { var msgs = { email: 'ਈਮੇਲ', facebook: 'ਫੇਸਬੁੱਕ', twitter: 'ਟਵਿਟਰ', twitterTemplate: '$1 \n\n$2', share: 'பகிர்க:' }; var tinyUrl = expandUrl(mw.util.getUrl()); var socialShares = [{ 'title': msgs.email, 'url': 'mailto:?subject=' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgTitle')) + '&body=' + tinyUrl, 'img': 'https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/43/Breezeicons-actions-22-mail-mark-unread.svg/40px-Breezeicons-actions-22-mail-mark-unread.svg.png' }, { 'title': msgs.facebook, 'url': 'http://www.facebook.com/sharer.php?u=' + tinyUrl + '&t=' + encodeURIComponent(mw.config.get('wgTitle')), 'img': 'https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/F_icon.svg/40px-F_icon.svg.png' }, { 'title': msgs.twitter, 'url': 'http://twitter.com/intent/tweet?text=' + encodeURIComponent(mw.format(msgs.twitterTemplate, mw.config.get('wgTitle'), tinyUrl)), 'img': 'https://upload.wikimedia.org/wikinews/en/f/f7/Twitter.png' } ]; var whatLinksItem = $('#t-whatlinkshere'); if (!whatLinksItem.length) return; var shareSpan = $('<span>').text(msgs.share + ' '); for (var social of socialShares) { var socialSpan = $('<span>'); var socialA = $('<a>').attr({ href: social.url, target: '_blank', title: social.title, style: 'padding: 0 2px' }); var socialImg = $('<img>').attr({ 'src': social.img, 'width': '16' }); socialA.append(socialImg); socialSpan.append(socialA); shareSpan.append(socialSpan); } var item = $('<li>').attr({ id: 't-socialShare' }).append(shareSpan); whatLinksItem.before(item); }); 4wmog1rbemu541u510jh95a9bus9ept 0 109684 840918 839641 2026-06-17T00:23:26Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Alice-Rivaz_09_R4_lowres_AssociationAliceRivaz_ALS.jpg|Alice-Rivaz_09_R4_lowres_AssociationAliceRivaz_ALS.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 17 May 2026. 840918 wikitext text/x-wiki '''ਐਲਿਸ ਰਿਵਾਸ''' (14 ਅਗਸਤ 1901 – 27 ਫਰਵਰੀ 1998), ਇੱਕ ਸਵਿਸ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਹੈ।  {{Infobox person|name=ਐਲਿਸ ਰਿਵਾਸ|image=|caption= ਵਿੱਚ ਐਲਿਸ ਰਿਵਾਸ|birth_name=ਐਲਿਸ ਗੋਲੇ|birth_date=14 ਅਗਸਤ 1901|birth_place=[[ਰੋਵਰੀ]], ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ|death_date={{death date and age|1998|02|27|1901|08|14|df=y}}|death_place=[[ਗੇਨਥੋਡ]], ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ|nationality=ਸਵਿਸ}} == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੌਡ ਦੇ ਕੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰੋਵਰੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸਵਿਸ ਮਿਊਨਿਸਪੈਲਟੀ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਐਲਿਸ ਗੋਲੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਾਲ ਗੋਲੇ ਅਤੇ ਇਡਾ ਏਟਲਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੈਲਵਿਨਵਾਦੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਡੇਕਿਨਸ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਕੈਰੀਅਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਸਾਮਗ੍ਰਾਤੀ, ਲਿ ਗ੍ਰੈਟਲੀਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਬਣੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਉਸਨ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਿਵਾਸ [[ਜਨੇਵਾ]] ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਅਧਿਐਨ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ। [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜੱਥੇਬੰਦੀ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 96 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ' ਤੇ 96 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਮੇਟੀਅਰ ਡੇਸ ਰੋਇਸ ਵਿੱਖੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Alice_Rivaz_-_Cimetière_des_Rois.jpg|thumb|ਐਲਿਸ ਰਿਵਾਸ ਦੀ ਕ਼ਬਰ]] == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * ''Nuages dans la main'' novel, (1940) trans. ''Clouds in your Hands'' * ''Comme le sable'', novel (1946) * ''La Paix des ruches'', novel (1947) trans. ''The Peace of the Beehive'' * ''Sans Alcool'' (1961), short stories, trans. ''Without Alcohol.'' * ''Comptez vos jours'' (1966) * ''Le Creux de la vague'', novel (1967) * ''L'Alphabet du matin'', novel (1968) * ''De Mémoire et d'oubli'', short stories (1973) * ''Jette ton pain'', novel (1979), trans. ''Cast your Bread'' * ''Ce Nom qui n'est pas le mien'', essays (1980) * ''Traces de vie'', diaries (1983) * ''Jean-Georges Lossier. Poésie et vie intérieure'', essay, 1986 * ''L’Homme et son enfant. Sans alcool. Le Canari'', short stories, 1996 * ''Creuser des puits dans le désert'' Letters to Jean-Claude Fontanet, 2001 * ''Les Enveloppes bleues. Correspondance 1944–51'' (with Pierre Girard), 2005 * ''Pourquoi serions-nous heureux? Correspondance 1945–1982'' (with Jean-Georges Lossier), 2008 == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline|Alice Rivaz}} * {{Helveticat}}Swiss National Library * {{Helveticarchives|id=165123}} * [https://web.archive.org/web/20080515195956/http://www.filahome-stamps.com/stamps/0103alicerivaz.htm The filahome-stamps.com website] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1998]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] qrtlsaqnn8us136y91xlfvrbsnxg2hp 0 117562 840922 840858 2026-06-17T09:20:44Z ~2026-35378-38 60695 /* 1. ਲੋਹੜੀ */ 840922 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-fatehgarh-sahib-sahidi-jod-mela-starts-in-sri-fatehgarh-sahib-8734600.html</ref><ref>https://www.sikhsiyasat.info/news-about-shaheedi-jor-mela-fatehgarh-sahib/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://fatehgarhsahib.nic.in/pa/tourist-place/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> ===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ=== ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === 12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === 13.ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === 14. ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === 15.ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]] ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> === 16. ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> ===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ=== ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === 17. ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===18.ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜkkkkkkkk ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === 6. ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਉਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] pb7hupn0aqzt9mdxcsqpj04gvd7k2fx 840923 840922 2026-06-17T09:32:15Z ~2026-35378-38 60695 /* 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ */ 840923 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-fatehgarh-sahib-sahidi-jod-mela-starts-in-sri-fatehgarh-sahib-8734600.html</ref><ref>https://www.sikhsiyasat.info/news-about-shaheedi-jor-mela-fatehgarh-sahib/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://fatehgarhsahib.nic.in/pa/tourist-place/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> ===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ=== ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === 12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === 13.ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === 14. ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === 15.ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]] ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> === 16. ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> ===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ=== ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === 17. ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===18.ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜkkkkkkkk ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === 6. ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 8nt0rp50xyc284aiqmo6sx35k8llf1z 840924 840923 2026-06-17T09:36:17Z ~2026-35405-72 60696 /* 1. ਲੋਹੜੀ */ 840924 wikitext text/x-wiki '''ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ''', [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2022-01-16 |title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ ਅਤੇ ਤਿਓਹਾਰ {{!}} Festivals of Punjab - Punjabi Story |url=https://punjabistory.com/punjabi-essay-on-punjabi-mele-te-tyohar-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%93/ |access-date=2025-04-02 |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। == ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == * [[ਡਾ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ|ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ]] ਅਨੁਸਾਰ "ਮੇਲਾ ਕਿਸੇ ਤਿਓਹਾਰ, ਰੀਤ ਜਾਂ ਕਥਾ ਦਾ ਤੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਅਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। * [[ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਹ ਉਹ ਅਖਾੜੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਹੱਡ ਭੰਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਖਿੜਵੇਂ ਰੌਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੱਚਦੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" * [[ਸੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ|ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ]] ਅਨੁਸਾਰ, “ਮੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਸੱਧਰਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੇ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹਨ। ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਖੁੱਲ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਿਖਰਦੀ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-174 </ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੇਲੇ == [[File:Kothe-da-mela.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kothe-da-mela.jpg|thumb|ਮੇਲਾ ]] === [[ਛਪਾਰ ਦਾ ਮੇਲਾ]]: === ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਛਪਾਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)|ਛਪਾਰ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਦੋਂ]] ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚੌਧਵੀਂ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ]] ਦੇ ਭਗਤ ਮਾੜੀ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸੱਪ ਲਾਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਰੋਗੀ ਛਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾੜੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਲੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ ਕੋਲ ਲਿਟਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਨਰੋਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ==== ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਲੋਕ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਬੋਲੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਉਹੋ ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ...<ref>ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-177</ref> ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। [[ਗੁੱਗਾ|ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾੜੀ]] ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਆਦਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁੱਗਾ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਤਨ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ।<ref>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-138 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਗੁੱਗਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਗੁੱਗਲ ਸੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ [[ਰਾਣਾ ਰੈਮਲ|ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ]] ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੈਮਲ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਬਾਂਛਲ, ਜੋ [[ਗੋਰਖਨਾਥ|ਗੁਰੂ ਗੋਰਖ ਨਾਥ]] ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉੱਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਗੁੱਗੇ ਨੇ ਮੁੜ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸੁਰਜਨ ਜੋ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਪਾ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੁੱਗਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਨਾਗ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਨਾਗ ਨੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਸਿਲੀਅਰ ਨੂੰ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗ ਪਛਾਣ ਕੇ ਡੰਗ ਨਾ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੰਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਭ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਿਲੀਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਓਧਰ ਗੁੱਗਾ ਸਿਲੀਅਰ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਡੰਗੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮੰਗੇਤਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਸਿਲੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਗੁੱਗੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਾਂ ਨੇ ਗੁੱਗੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਭੈਣ ਦੀ ਸੁੱਖਾਂ ਲੱਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਗੁੱਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਬਾਂਛਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਮਾਂ ਦੇ ਵੈਣ ਅਤੇ ਕੀਰਨੇ ਪੁੱਤ ਗੁੱਗੇ ਕੋਲੋਂ ਸਹਾਰੇ ਨਾ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ। ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਹਾਜੀਰਤਨ ਤੋਂ ਰਾਜਪੂਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਆਇਆ। [[ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਕਬੂਲ ਹੋਈ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਵਿਹਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਗੁੱਗਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਮੇਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਐਨਾ ਕਮਾਲ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਛੱਲੀਆਂ, ਮੈਂ ਗੁੱਗਾ ਮਨਾਵਣ ਚੱਲੀ ਆਂ। ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗਾ ਜੀ! ਰੋਹੀ ਵਾਲਿਆ ਗੁੱਗਿਆ ਵੇ, ਭਰਿਆ ਕਟੋਰਾ ਦੁੱਧ ਦਾ, ਮੇਰਾ ਗੁੱਗਾ ਮਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦਦਾ, ਨੀਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਗੁੱਗੇ ਤੋਂ... ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਣੀਆਂ, ਗੱਲ ਕੀ ਹਰ ਉਮਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ, ਕਈ ਥਾਈਂ ਤਾਂ ਬੁੱਢੜੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਗਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਲੋਕ ਚਾਦਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੁੜਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਇਆ ਲੱਗੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਪੀਣੀਆਂ, ਬੱਕਰੇ ਬੁਲਾਉਣੇ, ਲੜਾਈਆਂ ਮੁੱਲ ਲੈਣੀਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਆਰੀ ਆਰੀ ਆਰੀ, ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। ਕੱਠ ਮੁਸ਼ਟੰਡਿਆਂ ਦਾ, ਉੱਥੇ ਬੋਤਲਾਂ ਮੰਗਾ ’ਲੀਆਂ ਚਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਸੇਰ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਭਾਨ ਚੁੱਕ ਲੀ ਹੱਟੀ ਦੀ ਸਾਰੀ, ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰੱਕੜਾਂ ਦਾ, ਜੀਹਤੇ ਚੱਲਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਾਲੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਤਿੰਨ ਚੜ੍ਹਗੇ, ਨਾਲੇ ਪੁਲੀਸ ਚੜ੍ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ, ਈਸੂ ਧੂਰੀ ਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਡਾਂਗ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਭਾਰੀ, ਮੰਗੂ ਖੇੜੀ ਦਾ, ਪੁੱਠੇ ਹੱਥ ਦੀ ਗੰਡਾਸੀ ਉਹਨੇ ਮਾਰੀ, ਠਾਣੇਦਾਰ ਇਉਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਲ ’ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪੰਜਾਲੀ, ਕਾਹਨੂੰ ਛੇੜੀ ਸੀ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਪਟਾਰੀ… ਮੇਲਾ ਤਾਂ ਛਪਾਰ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਲੱਗਦਾ ਜਗਤ ਤੋਂ ਭਾਰੀ। === 2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Fatehgarh Sahib.jpg|thumb|Gurdwara Fatehgarh Sahib]] ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> ਵਿਖੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-fatehgarh-sahib-sahidi-jod-mela-starts-in-sri-fatehgarh-sahib-8734600.html</ref><ref>https://www.sikhsiyasat.info/news-about-shaheedi-jor-mela-fatehgarh-sahib/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹਿੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦੇਣਗੇ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਧ ਢਹਿ ਗਈ। 26 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਗੌਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ [[ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ]] ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਾਲਕੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://fatehgarhsahib.nic.in/pa/tourist-place/%E0%A8%97%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A8%A6%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%B0%E0%A8%BE-%E0%A8%B8%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A8%A4%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%97%E0%A9%9C%E0%A9%8D%E0%A8%B9-%E0%A8%B8/</ref> === 3. ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ === ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ 135 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤਲਜਾ ਗਿਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਵਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚੋ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਹ ਮੇਲੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/doaba/inauguration-of-the-square-dedicated-to-harivallabh-sangeet-sammelan/amp</ref> ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-harivallabh-sangeet-samelln-8845034.html</ref> === 4. ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:ਮੰਦਰ ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ.jpg|thumb|ਮੰਦਰ]] [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਵਿਚ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/features/the-traditional-jharg-festival/</ref><ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-the-first-fair-of-jarg-on-the-22nd-and-the-second-on-the-29th-9037269.html</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਖਣਾ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬਹਿੜੀਏ' ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-175</ref> [[ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਇੱਕ ਟੋਭੇ ਦੁਆਲੇ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਟੋਭੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ, ਇਕ ਮਟੀਲਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਟੀਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੇਟਾ ਚਾੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਬਹਿੜੀਏ ਅਥਵਾ ਬੇਹੇ [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤੋਂ, ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ‘ਬਹਿੜੀਏ ਦਾ ਮੇਲਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪੂਰਬ ਸੰਧਿਆ ਨੂੰ, ਮਾਈ ਦੀ ਭੇਟਾ ਲਈ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਾਹਨ, ਖੋਤੇ ਨੂੰ, [[ਗੁਲਗੁਲੇ]] ਖਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਵੰਡੇ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਖਾਂਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176</ref> ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਖੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਲਾ ਮਾਈ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਤੇ ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘੁਮਿਆਰ ਆਪੋ - ਆਪਣੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਜਾ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਘੋਗਿਆਂ, ਕੋਡੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਝੁੱਲਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਜੇਹਾ ਦੇਖਿਆ ਜਰਗ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਜੇਹੀ ਤੇਰੀ ਗੁੱਤ ਦੇਖ ਲੀ। ਚੱਲ ਚੱਲੀਏ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ, ਮੁੰਡਾ ਤੇਰਾ ਮੈਂ ਚੱਕ ਲੂੰ।<ref> ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ , ਲੋਕਧਾਰਾ ,ਪੰਨਾ-176 </ref> ==== ਇਤਿਹਾਸ ==== ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜਰਗ]] ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਸ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਜਗਦੇਵ ਨੇ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਪਗ 6 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਚੇਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੇਕੇ ਘਰ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਓ ਭਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੀਤਲਾ ਮਸਾਣੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ, ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਨਿੱਕੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਮਦਾਨਦ , ਮਾਤਾ ਕਾਲੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਦੇ ਹਨ। ==== ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ==== ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਗੁਲਗੁਲੇ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਬੇਹਾ ਅੰਨ੍ਹ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਗੁਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੋਕ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪੁੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਮਵਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਜਗਰਾਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੈਂਡ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਮੇਲੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਣਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜੀਅ ਦੇ ਮਾਤਾ ਨਿਕਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ‘ਸੁੱਖਣਾ’ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ‘ਥਾਨ’ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਗਤ ਆਪਣੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਰਗ ਵਾਲੀ ਮਾਈ, ਦੁਖੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਚਰਨੀਂ ਲਾਈ’ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਜਾਦੂਗਰ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]] ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਜਰਗ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਮੇਲਾ ਵਿਛੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। === 5. ਮੁਕਤਸਰ ਮਾਘੀ ਮੇਲਾ === [[File:ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ.jpg|thumb|ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ]] [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਦੀ ਮਾਘੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ '[[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ|ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ']] ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://muktsar.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਥਵਾ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 13 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੇ ਤਬੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਨ ਸ਼ੇਰੇਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਵੇਸ ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਮੇਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/mela-maghi-history-of-the-gurdwaras-of-sri-muktsar-sahib/</ref> 1.ਲੈ ਚੱਲ ਵੇ ਨਣਦ ਦਿਆ ਵੀਰਾ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ....... 2.ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਪਿੰਡ ਸੁਣੀਂਦਾ ਮੱਲੀਆਂ, ਮੱਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਬਲਦ ਸੁਣੀਦੇ ਗਲ ਪਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਟੱਲੀਆਂ ਮੇਲੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ... ==== ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ==== ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਮਾਘੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਵਿੱਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ]] ਨੂੰ ਆ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਅੰਕਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਜਿਹੜੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਦੀ ਘੇਰਾ ਬੰਦੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਤਸਰ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ]] ਸ਼ਸੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਥੇ ਮਾਘ ਦੀ [[ਸੰਗਰਾਂਦ]] ਦਾ ਮੇਲਾ ਭਰਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ]] ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। === 6. ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ === ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੇਲਾ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਉਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲਚਰਲ ਮੇਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਤੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ ਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਲੋਕ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਡ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/prof-mohan-singh-mela-ends-with-sweet-memories/</ref> === 7. ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[23 ਮਾਰਚ]] ਨੂੰ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,]] [[ਰਾਜਗੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/amritsar-asr-news-shaheed-bhagat-singh-sukhdev-rajguru-punjab-news-punjabi-jagran-9045066.html</ref><ref>https://www.etvbharat.com/pa/state/shaheed-diwas-2026-martyrdom-of-shaheed-bhagat-singh-rajguru-and-sukhdev-martyrs-day-history-punjab-news-pbs26032300349</ref> ਫਾਂਸੀ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ – 'ਦਿਲੋਂ ਨਿੱਕਲੇਗੀ ਨਹੀਂ ਮਰਕੇ ਵੀ ਵਤਨ ਦੀ ਉਲਫ਼ਤ 'ਮੇਰੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ਬੂ-ਏ-ਵਤਨ ਆਏਗੀ………….' === 8. ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਮੇਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/religion/religious-articles-sri-sidh-baba-sodhal-fulfills-the-wishes-9405556.html</ref> ਇਹ ਸੁੱਕਲਾ ਪਾਕ ਦੇ 14 ਵੇਂ ਦਿਨ, ਭਾਦੋਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ [[ਜਲੰਧਰ]] ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਬਣ ਗਏ। ਲੋਕ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸੌਡਲ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/doaba/news/baba-sodal-mela-has-started-1509659</ref> === 9.ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਜੋਗੀ ਪੀਰ ਚਾਹਲ]] ਚਾਹਲ, ਚਹਿਲ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਾਬਾ [[ਜੋਗੀ ਪੀਰ]] ਚਾਹਲ ਦਾ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਸਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਜੋਗਾ]] ਰੱਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ [[ਖਾਨਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮ)]] ਅਤੇ ਹੀਰੋਂ ਖੁਰਦ<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵੱਲ੍ਹੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ, ਖੀਰ, ਮਿੱਠਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/sangrurbarnala-jud-mela-in-memory-of-baba-jogi-pir-9128838.html</ref> ===10. ਨਮਾਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਇਹ ਮੇਲਾ ਪਟਿਆਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਨਮਾਦਾ]] ਦੇ ਵਿਚ ਭਾਦੋਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਗੁੱਗੇ ਪੀਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ<ref>https://www.youtube.com/watch?v=QJjYjh8saJk</ref> ===11. ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਗਰਾਓਂ=== ਜਗਰਾਓਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ : ਜਗਰਾਓਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਬੋਲੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੌਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਜ਼ਰਤ ਬਾਬਾ ਮੋਹਕਮ ਅਲੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਯਾਰ ਅਤੇ 48 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਪੰਜ ਪੀਰ, ਪੀਰ ਲੱਪੇ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਮੋਹਕਮ ਦੀਨ, ਪੀਰ ਜਾਮਨ ਸ਼ਾਹ, ਪੀਰ ਟੁੰਡੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਮਹਿੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹੋਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਲਾਦ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲੈ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੀਰ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸਦਕਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੀਰ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਪਏ ਲਿਆਇਆ ਸੀ। ਪੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵੰਡਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੇਲਾ।<ref>https://www.ptcpunjabi.co.in/history-of-dargah-baba-mohakam-din-mela-roshni-mela-jagraon</ref><ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/ludhiana/three-day-light-festival-of-jagraon-begins-today/</ref> === 12. ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ=== ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਟਾਲੇ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਚ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ<ref>https://gurdaspur.nic.in/pa/%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A9%87-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0/</ref> === 13.ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ === ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ<ref>https://gurdaspur.nic.in/fair-and-festivals/</ref> ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1 ਸਤੰਬਰ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦਾ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠੇ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਝ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਲ ਪੈਂਦਾ ਮਰਦਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਇਸ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ 300 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖ ਦਾਤਾ ਪਿੰਡ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 30, 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਚਲਾਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਲੱਖਦਾਤਾ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਛਿੰਝ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ। ਬਾਬਾ ਸੱਤੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮੇਲੇ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਟੇਡੀਅਮ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਵਿਧਾਇਕ ਅਤੇ ਸ਼ੋ੍ਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹਨ ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਐਡਵੇਕੋਟ ਅਮਰਜੋਤ ਬੱਬੇਹਾਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ।<ref>https://theunmute.com/tag/babbehali-chhinj-mela/</ref> === 14. ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਈਸੜੂ ਦਾ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ 2.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦਾ ਬੁੱਤ]] ਸ਼ਹੀਦ ਸ:[[ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮੇਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite news |date=9 August 2022 |title=State level function to mark ‘Martyrdom Day' of Shaheed Karnail Singh Isru at his native village on August 15 |trans-title=ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਸਬੰਧੀ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/punjabs-august-15-function-at-isru-in-khanna-420392 |work=[[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] |location=ਲੁਧਿਆਣਾ |access-date=4 September 2023 |language=en}}</ref> ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਖੰਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਈਸੜੂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਇਕ ਬੁੱਤ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਇਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਦੇ ਪਤਰਾਦੇਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਈਸਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite news |last=ਜੱਗਾ |first=ਰਾਖੀ |date=15 August 2023 |title=Who was Karnail Singh Isru, the Punjabi leader who died during the Goa Liberation Movement? |trans-title=ਗੋਆ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬੀ ਆਗੂ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਈਸੜੂ ਕੌਣ ਸਨ? |url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-history/punjab-karnail-singh-isru-goa-liberation-movement-8894007/ |work=[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] |language=en |access-date=4 September 2023}}</ref> === 15.ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੇਲਾ=== [[File:ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ.jpg|thumb|ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ,ਢਢੋਗਲ]] ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀ ਜੇਹਲ ਨਾਰਨੋਲ (ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਓਥੇ ਆਪਜੀ ਨੇ ਜੇਹਲ ਵਿਚ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ 13 ਮਹੀਨੇ 13 ਦਿਨ ਭੁਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਕੇ ਧੂਰੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਭੂਤਕ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਠੀਕਰਾ ਜਾਲਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਭੰਨ ਕੇ 10 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ 8 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਢਢੋਗਲ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਪਿੰਡ [[ਢਢੋਗਲ]] ਨੇੜੇ ਅਮਰਗੜ੍ਹ, ਧੂਰੀ [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਵਿਖੇ ਸਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.facebook.com/reel/1466124368169953</ref> === 16. ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਹੈਦਰ ਸੇਖ ਦਾ ਮੇਲਾ [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੇਲਾ ਹੈ<ref>https://malerkotla.nic.in/history/</ref> ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref>https://ranasafvi.com/dargah-of-baba-hazrat-haider-sheikh-in-malerkotla/</ref> ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਮਈ-ਜੂਨ (ਜੇਠ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹ ਚੌਂਕੀਆਂ, ਵੀਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਬਾਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>https://dargahinfo.com/Dargah_History.aspx?HID=103</ref><ref>https://www.theislamicheritage.com/detail/Dargah-Baba-Hazrat-Sheikh-Malerkotla-</ref> ===ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ=== ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਵਰਗੇ ਕਈ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਸੂਫੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ (24 ਘੰਟੇ) ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ (ਚਾਦਰ), ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ (ਮਿੱਠੇ ਚੌਲ, ਬਤਾਸੇ ਅਤੇ ਗੁਲਗੁਲੇ) ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>https://www.sufipost.com/2016/06/hazrat-baba-haider-sheikh-malerkotle.html</ref> === 17. ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਦਾ ਮੇਲਾ === ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਉਂ) ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਕਾਉਂਕੇ ਕਲਾਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '''ਬਾਬਾ ਰੋਡੂ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲਾ''' ਹਰ ਸਾਲ 5 ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਚੌਂਕੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜੇ, ਕਬੱਡੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਦੇਖਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰਾਬ ਦਾ ਲੰਗਰ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ<ref>https://grokipedia.com/page/kaunke_kalan#:~:text=Kaunke%20Kalan%20is%20situated%20in,kilometers%20west%20of%20Ludhiana%20city.</ref><ref>https://www.instagram.com/reel/CxratrBvLgS/</ref> ===18.ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ=== [[File:Chamkaur sahib.jpg|thumb|garhi sahib]] ਹਰ ਸਾਲ 20 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆ [[ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]] ਜੀ—ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/punjab/martyrdom-gathering-of-chamkaur-sahib-from-today/</ref> ====ਇਤਿਹਾਸ==== ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਸੰਗਤਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਤਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਉਸ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ (ਗੜ੍ਹੀ) ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪੈਂਤੜਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਾੜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (SGPC) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੰਗਰ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ. (CCTV) ਕੈਮਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਖਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ == === 1. ਲੋਹੜੀ === ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ- ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ [[ਗਿੱਧਾ]] – [[ਭੰਗੜਾ]] ਅਤੇ ਲੋਹੜੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਘਰ ਘਰ ਲੋਹੜੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਉਹ [[ਮੂੰਗਫਲੀ|ਮੂੰਗਫਲੀ,]] ਰਿਓੜੀਆਂ, [[ਗੁੜ|ਗੁੜ,]] ਦਾਣੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਹੜੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਹੜੀ ਵੰਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲੋਕੀ ਧੂਣੀ ਵਾਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਤਿਲ]] ਅਤੇ ਰਿਓੜੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ [[ਸਰੋਂ ਦਾ ਸਾਗ]] ਤੇ [[ਖੀਰ]] ਜਰੂਰ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ ਮੇਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਫਲ਼ੌਡ ਕਲ਼ਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿਧ ਮੇਲਾ [[ਬਾਬਾ ਗੱਜਣਸ਼ਾਹ]] ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.google.com/search?q=+%E0%A8%AC%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A8%BE+%E0%A8%97%E0%A9%B1%E0%A8%9C%E0%A8%A3+%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9+%E0%A8%AB%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A9%8C%E0%A8%A1+%E0%A8%95%E0%A8%B2%E0%A8%BC%E0%A8%BE%E0%A8%82+%E0%A8%AE%E0%A9%87%E0%A8%B2%E0%A8%BE&sca_esv=cdb5a6f2b39051e1</ref> === 2. ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ === ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਰਾਣੀ ਮੋਰਾਂ]] ਬਸੰਤ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਦਰਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨ ਤਕ ਚਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਉਣੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਤੇ [[ਪਤੰਗ]] ਅੰਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਕਵਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === 3. ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/patialafatehgarh-sahib-special-on-baisakhi-know-what-is-the-cultural-and-religious-significance-of-baisakhi-9218091.html</ref> ਇਸ ਦਿਨ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ 13 ਅਪਰੈਲ, 1699 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾਏ ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ]] ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>https://www.etvbharat.com/pa/!state/khalsa-sajna-diwas-history-what-is-the-history-behind-vaisakhi-why-is-baisakhi-celebrated-punjab-news-pbs25041300508</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਸਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਕਣਕ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>https://www.punjabitribuneonline.com/news/satrang/baisakhi-has-come-since-the-dawn-of-baisakh/</ref> === 4. ਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ.jpg|thumb|ਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ]] ਤੀਜ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਮ ਹੈ '[[ਤੀਆਂ]]' ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabi-kavita.com/TeeanTeejDeean.php#gsc.tab=0</ref> ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀਆ ਧੀਆਂ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗਿੱਧਾ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਨਾਉਂਦੀਆ ਹਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਓਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਾਉਣ]] ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/jalandhar-tiyan-festival-celebrated-in-jalandhar-8933735.html</ref> === 5. ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ === [[ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ]] ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਭਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਠਾਕੁਰ ਸ਼੍ਰੀ ਸਤਿਆ ਨਰਾਇਣ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਜਗਨਨਾਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>https://en.everybodywiki.com/Rath_Yatra_(Nabha)</ref> ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ, ਬਾਲਭੱਦਰ ਅਤੇ [[ਸੁਭਦਰਾ]] ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੇਵੀ ਚੌਂਕ ਤੱਕ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੱਕਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੀ ਜਗਨਨਾਥ ਰੱਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਬਹੂਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://jagbani.punjabkesari.in/punjab/news/jagannath-rath-yatra-in-ludhiana-1491305#google_vignette</ref> === 6. ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Still From Hola Mohalla.jpg|thumb|Still From Hola Mohalla]] ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੂਪਨਗਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>https://rupnagar.nic.in/pa/%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B1%E0%A8%B2%E0%A8%BE/</ref> ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਮੇਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਲਈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸੈਲਾਨੀ ਪੰਗਤਾਂ (ਕਤਾਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦਾ ਲੈਕਟੋ-ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤਖ਼ਤ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੰਬੇ, "ਫੌਜੀ ਸ਼ੈਲੀ" ਦੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ "ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>https://sgpc.net/%E0%A8%94%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%95%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AE%E0%A8%AE-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A5%A4-%E0%A8%B9%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A8%BE-%E0%A8%AE/</ref> === 7. ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਓਹਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:The Rangoli of Lights.jpg|thumb|The Rangoli of Lights]] ਦੀਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦੀਪਾਵਲੀ (ਜੈਨ ਦੀਵਾਲੀ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤਿਹਾਰ, ਸੁਅੰਤੀ, ਸੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਬਾਂਦਨਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ) ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ (ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿਚਕਾਰ) ਦੌਰਾਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਚਾਨਣ, ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਲੱਛਮੀ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇਵਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਲ਼ੀ, ਹਨੂੰਮਾਨ, ਕੁਬੇਰ, ਜਮ, ਜਮਨਾ, ਧੰਨਵੰਰਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਸ਼ਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇਣ ਅਤੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉਪਰੰਤ ਅਯੁੱਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%A6%E0%A8%BF%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80</ref> ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਓਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਚ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੁੜਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚੋਂ 52 ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>https://www.kuksamachar.co.nz/%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%96-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A9%B1%E0%A8%9A-%E0%A8%A6%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%BE%E0%A8%B2%E0%A9%80/</ref> == ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਬੜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: * [[ਹੋਲੀ]] - ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ * [[ਰੱਖੜੀ]] - ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ * [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] - ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਹ * [[ਦੁਸਹਿਰਾ]] - ਬੁਰਾਈ ਤੇ ਸਚਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] p1c7npptlzdu3gd0m91ocwgegss5m8f 0 121032 840901 829403 2026-06-16T14:53:51Z ~2026-31811-87 60690 ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰਾਂਤੀ,[ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1] 840901 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ | type = ਹਿੰਦੂ | image = Photo of makar sankranti devootees.jpg | caption = ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਡੁਬਕੀ | nickname = Uttarayana<br />Suggi Habba<br />Sankranti<br />Til Sakraat<br />/>Môkôr Sôṅkrānti<br /> Mela<br />Ghughuti<br />Pedda Panduga<br /> Bhogi<br /> Sakraat<br />Pongal<br />Peddha Panduga<br/>Sakrat<br />Khichaṛi<br />Sankramana<br>Tirmoori | longtype = | date = First day of ''makara'' [[Astronomical basis amasa|masa, Bhogi]] (15 January in [[leap year]]s; 14 January on all other years) | celebrations = ite flying, bonfires, fairs, feast, arts, dance, socialization | relatedto = [[ਪੋਂਗਲ (ਤਿਉਹਾਰ)|ਪੋਂਗਲ]], [[ਲੋਹੜੀ]], [[ਲਾਲ ਲੋਈ]], [[ਮਾਘ ਸਕ੍ਰਾਂਤੀ]], [[ਮਾਘ ਬੀਹੁ]], [[ਤੁਸੂ ਤਿਉਹਾਰ']] | firsttime = | weekday = | frequency = ਸਲਾਨਾ | duration = 1 ਦਿਨ | scheduling = | official_name = | ends = | significance = ਇੱਕ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦਾ ਜਸ਼ਨ | litcolor = ਲਾਲ | observedby = [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਬੁੱਧ]], [[ਸਿੱਖ]], [[ਜੈਨ]] | alt = | startedby = }} {{ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ}} '''ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ''', '''ਪੋਸ਼ ਪਰਬਨ''' ਜਾਂ '''ਮਾਘੀ''' (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: मकरसङ्क्रान्ति, ਰੋਮਨਾਈਜ਼ਡ: ਮਕਰਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ)<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-03-20 |title=Makarasankranti, Makarasaṅkrānti, Makara-sankranti, Makarasamkramti: 3 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/makarasankranti |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205040625/https://www.wisdomlib.org/definition/makarasankranti |url-status=live }}</ref> , ਭਾਰਤੀ (ਚੰਨ-ਸੂਰਜੀ) ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਧੰਨੁ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ [[ਸੂਰਜ (ਦੇਵਤਾ)|ਸੂਰਜ]] (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਹਿਨੇ ਦੀ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ [1] (ਅਨੁਵਾਦ. ਮਕਰ ਤਿਉਹਾਰ) ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਇਣ, ਮਕਰ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=https://books.google.com/books?id=aGcsEQAAQBAJ&q=harvest+festival | title=The Journey of Light: Makar Sankranti and the Equinox | last1=Jacobson | first1=Jayson | date=26 October 2024 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Thakur |first1=Anjali |title=Makar Sankranti 2025: Know The Importance Of Flying Kites During This Time Of The Year |url=https://www.ndtv.com/offbeat/makar-sankranti-2025-know-the-importance-of-flying-kites-during-this-time-of-the-year-7463511 |website=[[NDTV]] |access-date=13 January 2025 |date=13 January 2025}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ 14 ਜਨਵਰੀ (ਲੀਪ ਸਾਲ 'ਤੇ 15 ਜਨਵਰੀ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="Tumuluru2015p30">{{cite book|author=Kamal Kumar Tumuluru|title=Hindu Prayers, Gods and Festivals|url= https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT30 |year=2015| publisher=Partridge|isbn= 978-1-4828-4707-9|page=30}}</ref><ref name="Melton2011p547" /><ref>{{Cite book|title=Holidays, festivals, and celebrations of the world dictionary Third edition.|last=Henderson|first=Helene|publisher=Detroit: Omnigraphics|year=2005|isbn= 0-7808-0982-3|location=Electronic edition|page=xxix}}</ref> ਇਹ ਮੌਕਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਧਨੁ ਰਾਸ਼ੀ (ਧਨੁ) ਤੋਂ ਮਕਰ (ਮਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Tumuluru2015p30" /><ref>{{Cite book |last=Singh |first=K. V. |url=https://books.google.com/books?id=uzoHCwAAQBAJ&dq=makar+sankranti+transition&pg=PT33 |title=Hindu Rites and Rituals: Origins and Meanings |date=2015-11-25 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-85890-04-8 |pages=33 |language=en |access-date=30 January 2023 |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083847/https://books.google.com/books?id=uzoHCwAAQBAJ&dq=makar+sankranti+transition&pg=PT33 |url-status=live }}</ref><ref name="Lochtefeld2002p411">{{cite book|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A–M|url=https://books.google.com/books?id=VNzLMgEACAAJ|year=2002|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-2287-1|page=411|access-date=23 January 2018|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083848/https://books.google.com/books?id=VNzLMgEACAAJ|url-status=live}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੂਰਜੀ ਦੇਵਤਾ, ਸੂਰਜ,<ref>{{Cite book |last=Melton |first=J. Gordon |url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&dq=makar+sankranti+surya&pg=PA547 |title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-205-0 |pages=547 |language=en |access-date=30 January 2023 |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083849/https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&dq=makar+sankranti+surya&pg=PA547 |url-status=live }}</ref> ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Fieldhouse |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&dq=makar+sankranti+moksha&pg=PA349 |title=Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions [2 volumes] |date=2017-04-17 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-412-4 |pages=349 |language=en |access-date=30 January 2023 |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083849/https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&dq=makar+sankranti+moksha&pg=PA349 |url-status=live }}</ref> ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੌਕਾ ਕਈ ਬਹੁ-ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਰਨਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਚੰਨ-ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਨ ਆਧਾਰਿਤ ਕੈਲੰਡਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿਆਰ ਰੁੱਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="Tumuluru2015p30">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT30|title=Hindu Prayers, Gods and Festivals|last=Kamal Kumar Tumuluru|publisher=Partridge|year=2015|isbn=978-1-4828-4707-9|page=30}}</ref><ref name="Melton2011p547">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA547|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|last=J. Gordon Melton|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-205-0|pages=547–548}}, ''Quote:'' "Makara Sankranti (January 14); Makara Sankranti is a festival held across India, under a variety of names, to honor the god of the sun, Surya."</ref> ਇਹ [[ਮਕਰ|ਮੱਕੜਾ (ਮਕਰ)]] ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜੀ (ਸਕਰਾਂਧ ਆਧਾਰਿਤ)ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ [[ਸਿਆਲ ਸੰਗਰਾਂਦ|ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ]] ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Lochtefeld2002p411">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VNzLMgEACAAJ|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A–M|last=James G. Lochtefeld|publisher=Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-2287-1|page=411}}</ref> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ<ref>{{Cite web|url=http://pujabooking.com/festival/makar-sankranti/|title=Makar Sankranti 2024: क्यों मनाई जाती है मकर संक्रांति, महत्व, पूजा विधि और मंत्र|website=PujaBooking|access-date=13 January 2024}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Lochtefeld2002p411"/> ਇਹ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਗ੍ਰੇਗਰੀਅਨ ਤਾਰੀਖ ਹਰ ਸਾਲ (14 ਜਨਵਰੀ) ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547"/> ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮਿਤੀ ਉਸ ਦਿਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TicTAQAAIAAJ|title=Encyclopaedia of Great Festivals|last=Jain Chanchreek|last2=K.L. Chanchreek|last3=M.K. Jain|publisher=Shree Publishers|year=2007|isbn=978-81-8329-191-0|pages=36–38}}</ref> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਮਾਘੀ]] ([[ਲੋਹੜੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ), ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੋਆ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਸ਼ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਮਕਾਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਪੇਡ ਪਾਂਡਾਗਾ), ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਰਤ, ਅਸਾਮੀਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਥਾਈ ਪੋਂਗਲ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="htmakar">[http://www.hindustantimes.com/india-news/after-a-100-years-makar-sankranti-gets-a-new-date/story-pvh98WVqDQBXdvP9LFOoUO.html "After a 100 years, Makar Sankranti gets a new date"], ''The Hindustan Times'' (Jan 14, 2017)</ref><ref name="desai30">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5VsaBwAAQBAJ&pg=PA30|title=A Different Freedom: Kite Flying in Western India; Culture and Tradition|last=Nikita Desai|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2010|isbn=978-1-4438-2310-4|pages=30–33}}</ref> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੰਗੀਨ ਸਜਾਵਟ, ਪੇਂਡੂ ਬੱਚੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ, ਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕਰਨਾ<ref name="PuriNesbitt2013p34">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L_NWAgAAQBAJ&pg=PA34|title=Pool of Life: The Autobiography of a Panjabi Agony Aunt|last=Kailash Puri|last2=Eleanor Nesbitt|publisher=Sussex Academic Press|year=2013|isbn=978-1-78284-067-1|pages=34–35}}</ref> ''ਮੇਲੇ'' (ਮੇਲੇ), ਨ੍ਰਿਤ, ਪਤੰਗ ਉਡਾਣ, ਬੋਨਫਾਇਰਜ਼ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ।<ref name="desai30"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2K1AAAAIAAJ|title=Traditions of Indian folk dance|last=Kapila Vatsyayan|publisher=Clarion Books|year=1987|isbn=978-0-85655-253-3|pages=192–193}}</ref> ਡਾਇਨਾ ਐਲ ਏਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ''ਮਾਘ ਮੇਲਾ'', [[ਹਿੰਦ ਅਧਿਐਨ|ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ]] ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]]'' ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="eck153">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PyC4o7i9tnEC&pg=PA153|title=India: A Sacred Geography|last=Diana L. Eck|publisher=Random House|year=2013|isbn=978-0-385-53192-4|pages=152–154|author-link=Diana L. Eck}}</ref> ਹਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਨਾਤਨੀ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40 ਤੋਂ 10 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[https://www.theatlantic.com/photo/2013/01/kumbh-mela-the-largest-gathering-on-earth/100438/ "Kumbha Mela: The Largest Gathering on Earth"], Alan Taylor, ''The Atlantic'' (January 14, 2013)</ref><ref>[https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/01/14/169313222/biggest-gathering-on-earth-begins-in-india-kumbha-mela-may-draw-100-million Biggest Gathering On Earth' Begins In India; Kumbha Mela May Draw 100 Million], Mark Memmott, NPR, Washington DC (January 14, 2013)</ref> ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ|ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ]] (12 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਕਰਕੇ) ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਗਾ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ [[ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ|ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ]]। == ਮਹੱਤਵ == ਹਰ ਸਾਲ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA547|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-205-0|pages=547–548|access-date=7 March 2017|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722084357/https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA547|url-status=live}}, ''Quote:'' "Makara Sankranti (14 January); Makara Sankranti is a festival held across India, under a variety of names, to honor the god of the sun, Surya."</ref><ref>{{cite journal | last=Beteille | first=Andre | title=A Note on the Pongal Festival in a Tanjore Village | journal=Man | volume=64 | year=1964 | issue=2 | doi=10.2307/2797924 | pages=73–75, see discussion of Makar Sankranti| jstor=2797924 }}</ref> ਸੂਰਜ ਦੀ ਇਹ ਮਹੱਤਤਾ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅਵਤਾਰ, ਕਲਕੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="books.google.co.uk">Tumuluru, Kamal Kumar (2015 hi me rpota), [https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT31 Hindu Prayers, Gods and Festivals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230722084340/https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT31 |date=22 July 2023 }}, Partridge Publishing</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਥਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਲ (ਤਿਲ) ਅਤੇ ਗੁੜ (ਗੁੜ, ਗੁੜ, ਗੁਲ) ਵਰਗੇ ਖੰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਚਿਪਚਿਪੀਆਂ, ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547"/> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਹਾੜੀ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪਤੰਗ ਉਡਾ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547"/> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੈਨ-ਇੰਡੀਅਨ ਸੂਰਜੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕੋ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਤਾਰੀਖਾਂ ਲਈ। ਇਸਨੂੰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੇਡਾ ਪਾਂਡੂਗਾ/'ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਪੋਂਗਲ,<ref>{{Cite web|title=Sankranti in India|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|access-date=2022-01-14|website=News18|date=14 January 2020|language=en|archive-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113062614/https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|url-status=live}}</ref> ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਬਿਹੂ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮੇਲਾ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ<ref>{{Cite web|title=Sankranti in India|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|access-date=2022-01-14|website=News18|date=14 January 2020|language=en|archive-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113062614/https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|url-status=live}}</ref>, ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰਾਂਤੀ,[ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[https://Pujanbooking.com] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ]] 09h7urxt5gw25em1xrzk1hj6knp9m30 840902 840901 2026-06-16T14:55:48Z ~2026-31811-87 60690 ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰਾਂਤੀ,[ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1] 840902 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ | type = ਹਿੰਦੂ | image = Photo of makar sankranti devootees.jpg | caption = ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਡੁਬਕੀ | nickname = Uttarayana<br />Suggi Habba<br />Sankranti<br />Til Sakraat<br />/>Môkôr Sôṅkrānti<br /> Mela<br />Ghughuti<br />Pedda Panduga<br /> Bhogi<br /> Sakraat<br />Pongal<br />Peddha Panduga<br/>Sakrat<br />Khichaṛi<br />Sankramana<br>Tirmoori | longtype = | date = First day of ''makara'' [[Astronomical basis amasa|masa, Bhogi]] (15 January in [[leap year]]s; 14 January on all other years) | celebrations = ite flying, bonfires, fairs, feast, arts, dance, socialization | relatedto = [[ਪੋਂਗਲ (ਤਿਉਹਾਰ)|ਪੋਂਗਲ]], [[ਲੋਹੜੀ]], [[ਲਾਲ ਲੋਈ]], [[ਮਾਘ ਸਕ੍ਰਾਂਤੀ]], [[ਮਾਘ ਬੀਹੁ]], [[ਤੁਸੂ ਤਿਉਹਾਰ']] | firsttime = | weekday = | frequency = ਸਲਾਨਾ | duration = 1 ਦਿਨ | scheduling = | official_name = | ends = | significance = ਇੱਕ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਦਾ ਜਸ਼ਨ | litcolor = ਲਾਲ | observedby = [[ਹਿੰਦੂ]], [[ਬੁੱਧ]], [[ਸਿੱਖ]], [[ਜੈਨ]] | alt = | startedby = }} {{ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ}} '''ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ''', '''ਪੋਸ਼ ਪਰਬਨ''' ਜਾਂ '''ਮਾਘੀ''' (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: मकरसङ्क्रान्ति, ਰੋਮਨਾਈਜ਼ਡ: ਮਕਰਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ)<ref>{{Cite web |last=www.wisdomlib.org |date=2019-03-20 |title=Makarasankranti, Makarasaṅkrānti, Makara-sankranti, Makarasamkramti: 3 definitions |url=https://www.wisdomlib.org/definition/makarasankranti |access-date=2022-12-05 |website=www.wisdomlib.org |language=en |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205040625/https://www.wisdomlib.org/definition/makarasankranti |url-status=live }}</ref> , ਭਾਰਤੀ (ਚੰਨ-ਸੂਰਜੀ) ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਧੰਨੁ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ [[ਸੂਰਜ (ਦੇਵਤਾ)|ਸੂਰਜ]] (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾਇਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਹਿਨੇ ਦੀ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ [1] (ਅਨੁਵਾਦ. ਮਕਰ ਤਿਉਹਾਰ) ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰਾਇਣ, ਮਕਰ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=https://books.google.com/books?id=aGcsEQAAQBAJ&q=harvest+festival | title=The Journey of Light: Makar Sankranti and the Equinox | last1=Jacobson | first1=Jayson | date=26 October 2024 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Thakur |first1=Anjali |title=Makar Sankranti 2025: Know The Importance Of Flying Kites During This Time Of The Year |url=https://www.ndtv.com/offbeat/makar-sankranti-2025-know-the-importance-of-flying-kites-during-this-time-of-the-year-7463511 |website=[[NDTV]] |access-date=13 January 2025 |date=13 January 2025}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ 14 ਜਨਵਰੀ (ਲੀਪ ਸਾਲ 'ਤੇ 15 ਜਨਵਰੀ) ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref name="Tumuluru2015p30">{{cite book|author=Kamal Kumar Tumuluru|title=Hindu Prayers, Gods and Festivals|url= https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT30 |year=2015| publisher=Partridge|isbn= 978-1-4828-4707-9|page=30}}</ref><ref name="Melton2011p547" /><ref>{{Cite book|title=Holidays, festivals, and celebrations of the world dictionary Third edition.|last=Henderson|first=Helene|publisher=Detroit: Omnigraphics|year=2005|isbn= 0-7808-0982-3|location=Electronic edition|page=xxix}}</ref> ਇਹ ਮੌਕਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਧਨੁ ਰਾਸ਼ੀ (ਧਨੁ) ਤੋਂ ਮਕਰ (ਮਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Tumuluru2015p30" /><ref>{{Cite book |last=Singh |first=K. V. |url=https://books.google.com/books?id=uzoHCwAAQBAJ&dq=makar+sankranti+transition&pg=PT33 |title=Hindu Rites and Rituals: Origins and Meanings |date=2015-11-25 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-85890-04-8 |pages=33 |language=en |access-date=30 January 2023 |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083847/https://books.google.com/books?id=uzoHCwAAQBAJ&dq=makar+sankranti+transition&pg=PT33 |url-status=live }}</ref><ref name="Lochtefeld2002p411">{{cite book|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A–M|url=https://books.google.com/books?id=VNzLMgEACAAJ|year=2002|publisher=Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-2287-1|page=411|access-date=23 January 2018|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083848/https://books.google.com/books?id=VNzLMgEACAAJ|url-status=live}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸੂਰਜੀ ਦੇਵਤਾ, ਸੂਰਜ,<ref>{{Cite book |last=Melton |first=J. Gordon |url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&dq=makar+sankranti+surya&pg=PA547 |title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |date=2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-59884-205-0 |pages=547 |language=en |access-date=30 January 2023 |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083849/https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&dq=makar+sankranti+surya&pg=PA547 |url-status=live }}</ref> ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |last=Fieldhouse |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&dq=makar+sankranti+moksha&pg=PA349 |title=Food, Feasts, and Faith: An Encyclopedia of Food Culture in World Religions [2 volumes] |date=2017-04-17 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-412-4 |pages=349 |language=en |access-date=30 January 2023 |archive-date=22 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722083849/https://books.google.com/books?id=P-FqDgAAQBAJ&dq=makar+sankranti+moksha&pg=PA349 |url-status=live }}</ref> ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੌਕਾ ਕਈ ਬਹੁ-ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਰਨਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਚੰਨ-ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਨ ਆਧਾਰਿਤ ਕੈਲੰਡਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਿਆਰ ਰੁੱਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="Tumuluru2015p30">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT30|title=Hindu Prayers, Gods and Festivals|last=Kamal Kumar Tumuluru|publisher=Partridge|year=2015|isbn=978-1-4828-4707-9|page=30}}</ref><ref name="Melton2011p547">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA547|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|last=J. Gordon Melton|publisher=ABC-CLIO|year=2011|isbn=978-1-59884-205-0|pages=547–548}}, ''Quote:'' "Makara Sankranti (January 14); Makara Sankranti is a festival held across India, under a variety of names, to honor the god of the sun, Surya."</ref> ਇਹ [[ਮਕਰ|ਮੱਕੜਾ (ਮਕਰ)]] ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜੀ (ਸਕਰਾਂਧ ਆਧਾਰਿਤ)ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ [[ਸਿਆਲ ਸੰਗਰਾਂਦ|ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ]] ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Lochtefeld2002p411">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VNzLMgEACAAJ|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A–M|last=James G. Lochtefeld|publisher=Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-2287-1|page=411}}</ref> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ<ref>{{Cite web|url=http://pujabooking.com/festival/makar-sankranti/|title=Makar Sankranti 2024: क्यों मनाई जाती है मकर संक्रांति, महत्व, पूजा विधि और मंत्र|website=PujaBooking|access-date=13 January 2024}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਸੂਰਜੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਿਉਹਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Lochtefeld2002p411"/> ਇਹ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੋ ਗ੍ਰੇਗਰੀਅਨ ਤਾਰੀਖ ਹਰ ਸਾਲ (14 ਜਨਵਰੀ) ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547"/> ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮਿਤੀ ਉਸ ਦਿਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TicTAQAAIAAJ|title=Encyclopaedia of Great Festivals|last=Jain Chanchreek|last2=K.L. Chanchreek|last3=M.K. Jain|publisher=Shree Publishers|year=2007|isbn=978-81-8329-191-0|pages=36–38}}</ref> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਮਾਘੀ]] ([[ਲੋਹੜੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ), ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੋਆ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਸ਼ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਮਕਾਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਪੇਡ ਪਾਂਡਾਗਾ), ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਰਤ, ਅਸਾਮੀਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਥਾਈ ਪੋਂਗਲ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="htmakar">[http://www.hindustantimes.com/india-news/after-a-100-years-makar-sankranti-gets-a-new-date/story-pvh98WVqDQBXdvP9LFOoUO.html "After a 100 years, Makar Sankranti gets a new date"], ''The Hindustan Times'' (Jan 14, 2017)</ref><ref name="desai30">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5VsaBwAAQBAJ&pg=PA30|title=A Different Freedom: Kite Flying in Western India; Culture and Tradition|last=Nikita Desai|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2010|isbn=978-1-4438-2310-4|pages=30–33}}</ref> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੰਗੀਨ [https://pujanbooking.com ਸਜਾਵਟ], ਪੇਂਡੂ ਬੱਚੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ, ਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਕਰਨਾ<ref name="PuriNesbitt2013p34">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L_NWAgAAQBAJ&pg=PA34|title=Pool of Life: The Autobiography of a Panjabi Agony Aunt|last=Kailash Puri|last2=Eleanor Nesbitt|publisher=Sussex Academic Press|year=2013|isbn=978-1-78284-067-1|pages=34–35}}</ref> ''ਮੇਲੇ'' (ਮੇਲੇ), ਨ੍ਰਿਤ, ਪਤੰਗ ਉਡਾਣ, ਬੋਨਫਾਇਰਜ਼ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ।<ref name="desai30"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2K1AAAAIAAJ|title=Traditions of Indian folk dance|last=Kapila Vatsyayan|publisher=Clarion Books|year=1987|isbn=978-0-85655-253-3|pages=192–193}}</ref> ਡਾਇਨਾ ਐਲ ਏਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ''ਮਾਘ ਮੇਲਾ'', [[ਹਿੰਦ ਅਧਿਐਨ|ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ]] ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]]'' ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="eck153">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PyC4o7i9tnEC&pg=PA153|title=India: A Sacred Geography|last=Diana L. Eck|publisher=Random House|year=2013|isbn=978-0-385-53192-4|pages=152–154|author-link=Diana L. Eck}}</ref> ਹਰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸਨਾਤਨੀ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 40 ਤੋਂ 10 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[https://www.theatlantic.com/photo/2013/01/kumbh-mela-the-largest-gathering-on-earth/100438/ "Kumbha Mela: The Largest Gathering on Earth"], Alan Taylor, ''The Atlantic'' (January 14, 2013)</ref><ref>[https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2013/01/14/169313222/biggest-gathering-on-earth-begins-in-india-kumbha-mela-may-draw-100-million Biggest Gathering On Earth' Begins In India; Kumbha Mela May Draw 100 Million], Mark Memmott, NPR, Washington DC (January 14, 2013)</ref> ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ|ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ]] (12 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕੁੰਭ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਕਰਕੇ) ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯਾਗਾ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ [[ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ|ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ]]। == ਮਹੱਤਵ == ਹਰ ਸਾਲ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|url=https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA547|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-205-0|pages=547–548|access-date=7 March 2017|archive-date=22 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722084357/https://books.google.com/books?id=KDU30Ae4S4cC&pg=PA547|url-status=live}}, ''Quote:'' "Makara Sankranti (14 January); Makara Sankranti is a festival held across India, under a variety of names, to honor the god of the sun, Surya."</ref><ref>{{cite journal | last=Beteille | first=Andre | title=A Note on the Pongal Festival in a Tanjore Village | journal=Man | volume=64 | year=1964 | issue=2 | doi=10.2307/2797924 | pages=73–75, see discussion of Makar Sankranti| jstor=2797924 }}</ref> ਸੂਰਜ ਦੀ ਇਹ ਮਹੱਤਤਾ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤਰ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਭਜਨ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਅਵਤਾਰ, ਕਲਕੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ, ਯਮੁਨਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="books.google.co.uk">Tumuluru, Kamal Kumar (2015 hi me rpota), [https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT31 Hindu Prayers, Gods and Festivals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230722084340/https://books.google.com/books?id=b2iyCAAAQBAJ&pg=PT31 |date=22 July 2023 }}, Partridge Publishing</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਥਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਲ (ਤਿਲ) ਅਤੇ ਗੁੜ (ਗੁੜ, ਗੁੜ, ਗੁਲ) ਵਰਗੇ ਖੰਡ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਚਿਪਚਿਪੀਆਂ, ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਠਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿਠਾਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547"/> ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਹਾੜੀ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਫਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪਤੰਗ ਉਡਾ ਕੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547"/> ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੈਨ-ਇੰਡੀਅਨ ਸੂਰਜੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕੋ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਤਾਰੀਖਾਂ ਲਈ। ਇਸਨੂੰ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੇਡਾ ਪਾਂਡੂਗਾ/'ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਕਰਨਾਟਕ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਪੋਂਗਲ,<ref>{{Cite web|title=Sankranti in India|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|access-date=2022-01-14|website=News18|date=14 January 2020|language=en|archive-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113062614/https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|url-status=live}}</ref> ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਬਿਹੂ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਮੇਲਾ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ<ref>{{Cite web|title=Sankranti in India|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|access-date=2022-01-14|website=News18|date=14 January 2020|language=en|archive-date=13 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113062614/https://www.news18.com/news/lifestyle/makar-sankranti-the-way-it-is-celebrated-in-states-across-india-1335352.html|url-status=live}}</ref>, ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਮਕਰ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰਾਂਤੀ,[ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Melton2011p547"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ]] kulc435b5mvjcd0nov8xtkatv3v7nl9 0 121676 840917 624848 2026-06-16T23:48:40Z Dostojewskij 8464 ਤਸਵੀਰ 840917 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:2022-07-30 Fußball, Männer, DFL-Supercup, RB Leipzig - FC Bayern München 1DX 3179 by Stepro.jpg|thumb|ਓਲੀਵਰ ਕਾਹਨ]] '''ਓਲੀਵਰ ਰੋਲਫ ਕਾਹਨ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Oliver Rolf Kahn'''; ਜਨਮ 15 ਜੂਨ 1969) ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਜਰਮਨੀ|ਜਰਮਨ]] [[ਫੁੱਟਬਾਲ]] [[ਗੋਲਕੀਪਰ]] ਹੈ।<ref name="britannica.com">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/861427/Oliver-Kahn|title=Kahn's article on Encyclopædia Britannica Online|last=Jack Rollin|publisher=[[Encyclopædia Britannica]], Inc.|access-date=15 June 2011}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1975 ਵਿੱਚ ਕਾਰਲਸਰੂਹਰ ਐਸ.ਸੀ. ਜੂਨੀਅਰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਹਨ ਨੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ। 1994 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਡੀ.ਐੱਮ .4,6 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਫੀਸ ਲਈ ਬਾਯਰਨ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਖੇਡਿਆ। ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਡੇਰ ਟਾਈਟਨ (ਪੋਲਿਸ਼: ਦਿ ਟਾਈਟਨ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੋਲ-ਕਾਹਨ-ਓ ("ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ") ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref name="guardian2002">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2002/jun/30/worldcupfootball2002.sport5|title='Gorilla' with 1,000 arms|last=Lawrence|first=Amy|date=30 June 2002|work=[[The Guardian]]|access-date=20 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705224624/http://www.theguardian.com/football/2002/jun/30/worldcupfootball2002.sport5|archive-date=5 July 2014}}</ref><ref name="Many new challenges ahead">{{Cite news|url=https://www.dfb.de/news/en/e-bundesliga/zur-ersten-seite/15576.html|title=Many new challenges ahead|date=2 September 2008|access-date=20 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303201029/https://www.dfb.de/news/en/e-bundesliga/zur-ersten-seite/15576.html|archive-date=3 March 2009|publisher=[[German Football Association|DFB.de]]}}</ref> ਕਾਹਨ ਹਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਜਰਮਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਅੱਠ ਬੰਡਸਲੀਗਾ ਖ਼ਿਤਾਬ, ਛੇ ਡੀਐਫਬੀ-ਪੋਕਲ, 1996 ਵਿੱਚ ਯੂ ਈ ਐਫ ਏ ਕੱਪ ਜਿੱਤੇ ਹਨ, ਯੂ ਈ ਐਫ ਏ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਅਤੇ ਇੰਟਰਕੌਂਟੀਨੈਂਟਲ ਕੱਪ, ਦੋਵੇਂ 2001 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref name="britannica.com"/><ref>{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-3038547/Peter-Schmeichel-Oliver-Kahn-renew-rivalry-pair-grow-old-Tipico-face-advert-sees-age-50-years.html|title=Peter Schmeichel and Oliver Kahn renew rivalry as pair grow old in Tipico face-off advert that sees them age 50 years|last=Augustus|first=Luke|date=14 April 2015|website=Daily Mail|access-date=13 August 2015}}</ref> ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਗੋਲਕੀਪਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯੋਗਦਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ਯੂ ਈ ਐਫ ਏ ਸਰਬੋਤਮ ਯੂਰਪੀਅਨ ਗੋਲਕੀਪਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਆਈ ਐਫ ਐਫ ਐਸ ਐਸ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਗੋਲਕੀਪਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਆਫ਼ ਦਿ ਯੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2002 ਦੇ ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਕਾਹਨ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਕਲੌਤਾ ਗੋਲਕੀਪਰ ਬਣਿਆ। ਕਾਹਨ ਨੇ 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਈ ਐਫ ਐਫ ਐਚ ਐਸ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਗੋਲਕੀਪਰ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਗੋਲਕੀਪਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.football-italia.net/node/15469|title=Buffon best in the 21st Century|date=7 February 2012|publisher=Football Italia|access-date=13 August 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/calcio/serie_a/juve/2013/01/17-295532/%C2%ABBuffon+miglior+portiere+degli+ultimi+25+anni%C2%BB?src=linksommario|title=Buffon miglior portiere degli ultimi 25 anni|date=17 January 2013|publisher=Il Corriere dello Sport|language=Italian|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924023343/http://www.corrieredellosport.it/calcio/serie_a/juve/2013/01/17-295532/%C2%ABBuffon+miglior+portiere+degli+ultimi+25+anni%C2%BB?src=linksommario|archive-date=24 September 2015|access-date=13 August 2015}}</ref> 1994 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ, ਕਾਹਨ [[ਜਰਮਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਜਰਮਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਂਦ੍ਰੇਸ ਕੌਪਕੇ ਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਟਾਰਟਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਿਆ; ਉਹ ਟੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਣਵਰਤਿਆ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1996 ਯੂ ਈ ਐਫ ਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ। 2002 ਦੇ ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਵਿਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਰਮਨੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਕਾਨ੍ਹ ਦੀ ਟੀਚਾ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਤੋਂ ਜਰਮਨੀ 0-2 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੋਲ 'ਤੇ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ ਮਿਲਿਆ। == ਸਨਮਾਨ == === ਕਲੱਬ === ; ਕਾਰਲਸੁਹਰ ਐਸ.ਸੀ. II * ਓਬਰਲੀਗਾ ਬੈਡਨ-ਵਰਟਬਰਗ : 1989-90 * ਵਰਬੰਦਸਲੀਗਾ ਨੌਰਡਬੇਨ : 1988–89 ; ਬੇਅਰਨ ਮਿਊਨਿਖ * ਬੰਡਸਲੀਗਾ (8): 1996–97, 1998–99, 1999–2000, 2000–01, 2002–03, 2004–05, 2005–06, 2007–08 * ਡੀਐਫਬੀ-ਪੋਕਲ (6): 1997–98, 1999–2000, 2002–03, 2004–05, 2005–06, 2007–08 * ਡੀਐਫਬੀ-ਲੀਗਾਪੋਕਲ (5): 1997, 1998, 2000, 2004, 2007 * [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ|ਯੂਈਐਫਏ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ]] : 2000–01 * ਯੂਈਐਫਏ ਕੱਪ : 1995–96 * ਇੰਟਰਕਾੱਟੀਨੈਂਟਲ ਕੱਪ : 2001 === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ === ਸਰੋਤ:<ref name="Titels">{{Cite web|url=http://www.oliver-kahn.de/erfolge_und_titel.php|title=Erfolge und Titel|publisher=Oliver Kahn official website|language=German|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124210831/http://www.oliver-kahn.de/erfolge_und_titel.php|archive-date=24 November 2010|access-date=18 May 2011}}</ref> * ਯੂਈਐਫਏ ਯੂਰਪੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ : 1996 * ਫੀਫਾ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ: 2005 * [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਕੱਪ]] ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ: [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2002|2002]] * [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ: [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2006|2006]] === ਵਿਅਕਤੀਗਤ === ਸਰੋਤ:<ref>{{Cite web|url=http://goalkeeping-museum.com/keeper-profiles/oliver-kahn/|title=Keepers Profiles: Oliver Kahn|website=[[Goalkeeping Museum]]|publisher=24 Hour Trading Ltd|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612135254/http://goalkeeping-museum.com/keeper-profiles/oliver-kahn/|archive-date=12 June 2011|access-date=9 June 2011}}</ref> * ਸਰਬੋਤਮ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਕੀਪਰ: 1994, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002 * ਕਿੱਕਰ ਬੁੰਡੇਸਲੀਗਾ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਟੀਮ: 1996–97, 2001–02<ref>{{Cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/bl50/199697/startseite.html|title=Bundesliga Historie 1996/97|publisher=kicker|language=German}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kicker.de/news/fussball/bundesliga/bl50/200102/startseite.html|title=Bundesliga Historie 2001/02|publisher=kicker|language=German}}</ref> * ਆਈਐਫਐਫਐਸਐਸ ਵਰਲਡ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਗੋਲਕੀਪਰ : 1999, 2001, 2002<ref>{{Cite web|url=http://www.iffhs.de/former-results/|title=FORMER RESULTS|publisher=IFFHS.de|access-date=23 January 2015|archive-date=15 ਜੂਨ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615214702/https://iffhs.de/former-results/|dead-url=yes}}</ref> * ਸਰਬੋਤਮ ਯੂਰਪੀਅਨ ਗੋਲਕੀਪਰ : 1999, 2000, 2001, 2002 * ਯੂ ਈ ਐਫ ਏ ਕਲੱਬ ਫੁੱਟਬਾਲ ਪੁਰਸਕਾਰ - ਸਰਬੋਤਮ ਗੋਲਕੀਪਰ: 1999, 2000, 2001, 2002 * ਈਐਸਐਮ ਟੀਮ ਆਫ਼ ਦਿ ਈਅਰ : 1999–2000, 2000–01 * ਯੂਈਐਫਏ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਫਾਈਨਲ ਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਮੈਚ : 2001 * ਜਰਮਨ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ : 2000, 2001 * ਬੈਲਨ ਡੀ ਓਰ - ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ: 2001, 2002 * ਯੂਈਐਫਏ ਫੇਅਰ-ਪਲੇ ਅਵਾਰਡ: 2001 * [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਨਮਾਨ|ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਗੋਲਡਨ ਬਾਲ]] : [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2002|2002]] * [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਨਮਾਨ|ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਯਸ਼ਿਨ ਅਵਾਰਡ]] : 2002 * [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਨਮਾਨ|ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਕੱਪ ਆਲ-ਸਟਾਰ ਟੀਮ]] : 2002 * ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਪਲੇਅਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ - ਸਿਲਵਰ ਐਵਾਰਡ: 2002<ref>{{Cite web|url=https://www.fifa.com/ballon-dor/history/edition=2002/overview.html|title=Ronaldo completes unprecedented treble, Hamm retains|publisher=FIFA|access-date=21 January 2015|archive-date=23 ਜਨਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150123185427/http://www.fifa.com/ballon-dor/history/edition=2002/overview.html|dead-url=yes}}</ref> * ਫੀਫਾ 100 * ਗੋਲਡਨ ਫੁੱਟ : 2017, ਫੁਟਬਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਜੋਂ<ref>{{Cite web|url=https://goldenfoot.com/legends/|title=LEGENDS – GoldenFoot|publisher=Golden Foot|access-date=5 January 2017|archive-date=29 ਜਨਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129105156/https://goldenfoot.com/legends/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.marca.com/en/football/international-football/2017/11/08/5a02d415ca47415c388b4610.html|title=Casillas admits retirement is looming following Golden Foot award|date=8 November 2017|website=Marca|location=Spain|access-date=8 November 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] t3mb3x92os0fbteu1leaqlowqs5svh8 0 133631 840920 738654 2026-06-17T02:51:47Z Ziv 53128 Image replacement 840920 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਅਮੀਸ਼ਾ ਸੇਠੀ | image = Amisha Sethi (cropped).jpg | caption = ਅਮੀਸ਼ਾ ਸੇਠੀ (2015) | birth_place = [[ਰਾਜਕੋਟ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਲੇਖਕ]] | nationality = [[ਭਾਰਤੀ]] | awards = {{Awards|ਮਿਸਜ਼. ਗਲੈਮਰਸ|2019|ਬੰਗਲੁਰੂ ਵਿਜੈਤਾ}} }} '''ਅਮੀਸ਼ਾ ਸੇਠੀ''' <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/amisha-sethis-pursuit-of-happiness/article7503328.ece|title=Amisha Sethi's pursuit of happiness|work=The Hindu|access-date=5 August 2015}}</ref> ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਲੇਖਕ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਵਲ, "ਇਟ ਡਜ਼ ਨੋਟ ਹਰਟ ਟੂ ਬੀ ਨਾਇਸ" <ref>{{Cite news|url=http://www.view7media.com/amisha-sethis-book-launch/|title=Amisha Sethi's Book Launch "It Doesn't Hurt to Be Nice"|access-date=12 September 2015|publisher=view7media.com|archive-date=5 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180905221732/http://view7media.com/amisha-sethis-book-launch/|url-status=dead}}</ref> ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਸਤੀ ਪਬਲੀਸ਼ਰਜ਼ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://businesswireindia.com/news/news-details/debut-author-amisha-sethis-spiritual-dramedy-opens-pre-orders-online/44771|title=Debut Author Amisha Sethi's Spiritual Dramedy Opens Pre Orders 'Online'|work=businesswireindia.com|access-date=7 August 2015|archive-date=8 ਅਕਤੂਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151008201501/http://businesswireindia.com/news/news-details/debut-author-amisha-sethis-spiritual-dramedy-opens-pre-orders-online/44771|dead-url=yes}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਅਮੀਸ਼ਾ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ । ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਹੋਮੀਓਪੈਥੀ ਡਾਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਡਾਂਸ ਫਾਰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ, [[ਸਾਲਸਾ (ਨਾਚ)|ਸਾਲਸਾ]], [[ਜੈਜ਼]] ਅਤੇ ਫ੍ਰੀ-ਸਟਾਇਲ ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਟ੍ਰੇਨਰ, ਅਮੀਸ਼ਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਲੈਮਰਸ 2019, ਬੰਗਲੁਰੂ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਡੀਆ ਵਰਲਡਵਾਈਡ 2020 ਦੀ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਅਮੀਸ਼ਾ ਨੇ [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਇੰਸ ਵਿਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2002 ਵਿਚ ਐਮੀਟੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕੈਲੋਗ ਸਕੂਲ ਆਫ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, <ref>{{Cite news|url=http://news.chennaionline.com/newsitem.aspx?NEWSID=3e4b9560-88e6-4822-b5e0-84f316bfdbae&CATEGORYNAME=BIZ|title=Debut Author Amisha Sethi's Spiritual Dramedy Opens Pre Orders 'Online'|access-date=11 August 2015|publisher=chennaionline.com|archive-date=22 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151122221543/http://news.chennaionline.com/newsitem.aspx?NEWSID=3e4b9560-88e6-4822-b5e0-84f316bfdbae&CATEGORYNAME=BIZ|dead-url=yes}}</ref> ਨੌਰਥ ਵੈਸਟਰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਯੂ.ਐਸ.ਏ. ਤੋਂ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੇਲਜ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਹੈ। == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜੀਵਨ == ਅਮੀਸ਼ਾ ਬ੍ਰੈਂਡ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/10-ways-to-get-ahead/1/305342.html|title=10 ways to get ahead|work=India Today|access-date=16 September 2013}}</ref> ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਪਤਕਾਰ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਲੀਡਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/business/Industry/airasia-india-appoints-telecom-marketer-amisha-sethi-as-cco/article4898045.ece|title=AirAsia India appoints telecom marketer Amisha Sethi as CCO|work=The hindu|access-date=9 July 2013}}</ref> ਉਸਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਅਧਾਰਤ ਸਟਾਰਟ-ਅਪ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ.ਐੱਮ.ਓ ਗਲੋਬਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ 2013 ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਏਸ਼ੀਆ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/business/Industry/airasia-india-appoints-telecom-marketer-amisha-sethi-as-cco/article4898045.ece|title=AirAsia India appoints telecom marketer Amisha Sethi as CCO|work=The Hindu|access-date=10 July 2013}}</ref> ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/AirAsia-India-appoints-telecom-marketer-Amisha-Sethi-as-CCO/articleshow/20987301.cms|title=AirAsia India appoints telecom marketer Amisha Sethi as CCO|work=The Times of India|access-date=9 July 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.airasia.com/in/en/press-releases/amisha-sethi-named-as-ceo-officer-for-airAsia-india.page|title=Amisha Sethi named as Chief Commercial Officer for AirAsia India|publisher=airasia.com|access-date=9 July 2013}}</ref> ਅਤੇ ਬਲੈਕਬੇਰੀ ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Companies/fgHzzuPzgZ0fEXrSJpwlgM/BlackBerry-marketing-director-Amisha-Sethi-named-CCO-of-AirA.html|title=AirAsia India names Amisha Sethi chief commercial officer|access-date=9 July 2013|publisher=livemint.com}}</ref> ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mynewsdesk.com/sg/mynewsdesksg/blog_posts/digital-marketing-create-a-canvas-and-let-your-consumers-paint-the-success-17961|title=Digital Marketing: Create a canvas and let your consumers paint the success|access-date=28 March 2013|publisher=mynewsdesk.com|archive-date=2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402123013/http://www.mynewsdesk.com/sg/mynewsdesksg/blog_posts/digital-marketing-create-a-canvas-and-let-your-consumers-paint-the-success-17961|dead-url=yes}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਲੈਕਬੇਰੀ ਵਿੱਚ 2006 ਤੋਂ 2013 ਤੱਕ ਅਤੇ ਏਅਰਟੈਲ ਵਿਚ 2002 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਖੇਤਰ <ref>{{Cite news|url=http://article.wn.com/view/WNATa293809001e836104175da3e78f96ff9/|title=AirAsia India appoints telecom marketer Amisha Sethi as CCO|access-date=10 July 2013|publisher=wn.com}}</ref> ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.campaignindia.in/Video/311745,blackberrys-new-manifesto-action-starts-here.aspx|title=BlackBerry's new manifesto: 'Action starts here'|publisher=campaignindia.in|access-date=2021-03-13|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082945/http://www.campaignindia.in/Video/311745,blackberrys-new-manifesto-action-starts-here.aspx|dead-url=yes}}</ref> == ਕਿਤਾਬ == ਅਮੀਸ਼ਾ ਸਤੰਬਰ 2015 ਵਿਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ "ਇਟ ਡਜ਼ ਨੋਟ ਹਰਟ ਟੂ ਬੀ ਨਾਇਸ" ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/external/display.jsp?mode=details&id=44771|title=Debut Author Amisha Sethi's Spiritual Dramedy Opens Pre Orders 'Online'|work=The Telegraph|access-date=7 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130512/http://www.telegraphindia.com/external/display.jsp?mode=details&id=44771#.ViZoIX4rLIV|archive-date=4 March 2016|location=Kolkota}}</ref> ਅਤੇ ਕਾਮੇਡੀ, ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੋਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਨਾਟਕੀ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਤਜ਼ੁਰਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਲੰਘ ਰਹੇ ਦਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਤਾਰੀਫ ਮਿਲੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://stareyedreviewer.blogspot.in/2015/09/it-doesnt-hurt-to-be-nice-book-review.html|title=It Doesn't Hurt To Be Nice - Book Review|website=stareyedreviewer.blogspot.in/|access-date=15 September 2015}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸ੍ਰਿਸਟਿਟੀ ਪਬਿਲਸ਼ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://bookmarkks.blogspot.com/2015/09/it-doesnt-hurt-to-be-nice-book-review.html|title=It Doesn't Hurt To Be Nice: Amisha Sethi|website=bookmarkks.blogspot.com/|access-date=8 September 2015}}</ref> ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਆਲਤਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੰਚ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://thetalespensieve.com/2015/09/book-review-it-doesnt-hurt-to-be-nice/|title=Book Review: It Doesn't Hurt to Be Nice|publisher=thetalespensieve.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002012801/http://thetalespensieve.com/2015/09/book-review-it-doesnt-hurt-to-be-nice/|archive-date=2 October 2015|access-date=21 September 2015}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਵਰਲਡ ਵੂਮੈਨ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕਾਂਗਰਸ 2014 ਵਿੱਚ "ਯੰਗ ਵੂਮੈਨ ਰਾਈਜਿੰਗ ਸਟਾਰ" ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। * ਏਸ਼ੀਆ ਪੈਸੀਫਿਕ ਯੰਗ ਵਿਮੈਨ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਅਵਾਰਡ 2013, ਦੁਬਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.asianleadershipawards.com/asian_women.html|title=Asian Woman Leadership Awards|date=6 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921005716/http://www.asianleadershipawards.com/asian_women.html|archive-date=21 September 2015|access-date=21 October 2015}}</ref> * ਸਾਲ 2012 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ / ਸੀ.ਐੱਮ.ਓ. ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਾਂਡ ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ।<ref>{{Cite web|url=http://www.worldbrandcongress.com/awards_2011.html|title=Brand Leadership Awards 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305034534/http://www.worldbrandcongress.com/awards_2011.html|archive-date=5 March 2016|access-date=12 April 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.worldmarketingcongress.org/50_most.html|title=50 MOST TALENTED CMO'S OF INDIA 2014|publisher=world marketing congress|access-date=2021-03-13|archive-date=2019-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190627184535/http://www.worldmarketingcongress.org/50_most.html|dead-url=yes}}</ref> * ਬਲੈਕਬੇਰੀ ਵਿਖੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸੀ.ਐੱਮ.ਓ. ਕਾਉਂਸਲ ਅਤੇ ਸੀ.ਐੱਨ.ਬੀ.ਸੀ ਦੁਆਰਾ "ਯੂਥ ਅਚੀਵਰਜ਼ ਅਵਾਰਡ" 2012। * ਇੰਦਰਾ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ 2013 * ਐਮੀਟੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਕੂਲ ਦੁਆਰਾ 2015 ਨੂੰ "ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਉੱਤਮਤਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਵਾਰਡ" ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.amity.edu/m/eventdetails.asp?id=3567|title=Amity honors eminent Women Achievers during the celebrations of International Women's Day|access-date=11 March 2015|publisher=amity.edu}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ]] * {{URL|https://web.archive.org/web/20170101231907/http://www.revolution2047.in/2016/09/interview-with-amisha-sethi.html|Interview with Amisha Sethi, 2016}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] nx3p4nkgdu6q5gj1osrj2xkmasf12we 0 194849 840906 807088 2026-06-16T16:27:31Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "As a classical vocalist" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1337545295|Rajkumar Shyamanand Sinha]]" 840906 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn">ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। | class="infobox-data" | (ID1) 27 ਜੁਲਾਈ 1916 |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਮੌਤ | class="infobox-data" |9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1994 (I. D. 1) (ਉਮਰ 77) &nbsp; |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਕੌਮੀਅਤ | class="infobox-data category" |[[India|ਭਾਰਤੀ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਕਿੱਤਾ | class="infobox-data role" |ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਪਿਤਾ ਜੀ। | class="infobox-data" |[[Raja Bahadur Kirtyanand Sinha|ਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ ਕੀਰਤਿਆਨਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |ਪਰਿਵਾਰ | class="infobox-data" |3 ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ 4 ਬੇਟੀਆਂ |} '''ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ,''' ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨਂਦ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (27 ਜੁਲਾਈ 1916-9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1994) ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਗਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ [[ਬਨੈਲੀ]] ਅਸਟੇਟ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ ਕੀਰਤਿਆਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਅਤੇ ਕਲੈਰੀਨੇਟ ਸਿੱਖਿਆ।  1935 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਵਿਸ਼ਮਾਦੇਵ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ 78 RPM ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਟ ਰੂਪ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਰਾਗੇਸ਼੍ਰੀ ਬਹਾਰ ਅਤੇ "ਪਿਆ ਪਰਦੇਸ" ਵਿੱਚ "ਰੂਤ ਬਸੰਤ" ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਵਿਸ਼ਮਾਦੇਵ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਚੰਪਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ।  ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਵਿਸ਼ਮਾਦੇਵ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ, 1936 ਤੋਂ 1939 ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।   ਉਸਤਾਦ ਵਿਸ਼ਮਾਦੇਵ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਦੇ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ ਆਸ਼ਰਮ ਲਈ ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੇ 1940 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1962 ਜਾਂ 1963 ਤੱਕ ਆਗਰਾ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਬੱਚੂ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। [ ਉਸਨੇ ਉਸਤਾਦ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਮੁਬਾਰਕ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਪੰਡਿਤ ਭੋਲਾਨਾਥ ਭੱਟ, ਕੇਦਾਰਜੀ, ਉਸਤਾਦ ਅਲਤਾਵੇਰ ਖਾਨ, ਜਾਦੂਵੇਰ ਖ਼ਾਨ, ਮਹਾਰਵੇਰ ਖ਼ਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ,ਜਾਦੂਵੀਰ ਮਲਿਕ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ == ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ, ਬਿਲਾਸ਼ਖਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਲ੍ਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਗੰਗਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਇਨ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ "ਕੋਈ ਵੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਗਾ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ", ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=February 2012}} ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗਲੇ ਲਗਾ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਗਾਉਣਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite web |last=SINHA |first=GIRIJANAND |date=15 Nov 2008 |title=Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part |url=http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125005202/http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |archive-date=25 November 2023 |website=Mithila and Maithil}}</ref> ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਗਜੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਸਵਰ ਗਾਂਧੀ'' ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਹਨਃ "ਬਨੈਲੀ ਅਸਟੇਟ ਦੇ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਮੁਹਾਰਤ ਸੀ ਕਿ ਕੇਸਰਬਾਈ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਉਸਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ। ਕੁਮਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਸਰਾਜ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਸ਼ ਉਸ ਕੋਲ ਖੁਦ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਯੋਗਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ"। == ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ == ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਸੀਤਾਰਾਮ ਝਾਅ, ਕੁਮਾਰ ਜਯਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ, ਸ਼ਕਤੀਨਾਥ ਝਾਅ, ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਸੂਰੀਆਨਾਨੰਦਨ ਝਾਅ, ਗਿਰੀਜਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਉਦਯਾਨੰਦ ਸਿੱਘ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=JAYANTA CHATTOPADHYAY - BIOGRAPHY |url=http://www.vishmadev.org/JC_BIO.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112023641/http://www.vishmadev.org/JC_BIO.htm |archive-date=12 November 2017 |website=Vishmadev.org}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=SINHA |first=GIRIJANAND |date=15 Nov 2008 |title=Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part |url=http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125005202/http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |archive-date=25 November 2023 |website=Mithila and Maithil}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSINHA2008">SINHA, GIRIJANAND (15 November 2008). [http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html "Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part"]. ''Mithila and Maithil''. [https://web.archive.org/web/20231125005202/http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html Archived] from the original on 25 November 2023.</cite></ref> ਇੱਕ ਮੌਕੇ 'ਤੇ [[ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ]] ਨੇ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਕੇਸਰਬਾਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ "ਦਵਾਰਿਕਾਨਾਥ ਸ਼ਰਨ ਮੇਂ ਤੇਰੀ" ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name=":2">{{Cite web |last=SINHA |first=GIRIJANAND |date=15 Nov 2008 |title=Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part |url=http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125005202/http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |archive-date=25 November 2023 |website=Mithila and Maithil}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSINHA2008">SINHA, GIRIJANAND (15 November 2008). [http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html "Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part"]. ''Mithila and Maithil''. [https://web.archive.org/web/20231125005202/http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html Archived] from the original on 25 November 2023.</cite></ref> ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੇਸਰਬਾਈ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗਾਈ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗੀਤ ਲਈ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ "ਗੁਰੂ" ਮੰਨਿਆ। ਹਰ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ == ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਚੰਪਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਮੂਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ "ਸੰਗੀਤ ਭਾਸਕਰ" ਅਤੇ "ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਧਾਕਰ" ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। == ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ == ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸੰਗੀਤਾਂਗੋਂ ਕੇ ਸੰਸਮਰਣ ਵਿੱਚ, ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆਃ "ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਈ ਪਾਰਖੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ 19 ਦਸੰਬਰ 1948 ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗੀਤ ਸਮਿਤੀ ਦੀ 11ਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕਾਨਫਰੱਸ ਵਿੱਚ ਕਨਵੋਕੇਸ਼ਨ ਭਾਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਈ ਮਾਸਟਰਾਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੰਪਾਨਗਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੱਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। ਉਸਤਾਦ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਖੁਰਜਾ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਅਲਤਾਫ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਬਾਚੂ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਪਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Ustad Salamat Ali Khan |url=http://www.sadarang.com/Ustad%20salamat%20ali%20khan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615185836/http://www.sadarang.com/Ustad%20salamat%20ali%20khan.htm |archive-date=15 June 2012 |website=Sadarang Archives}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Shahid |first=S.M. |title=Ustad Salamat Ali Khan |url=http://www.virsaonline.com/Articles/Articles%2004.htm#selection-365.0-365.22 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20061103163958/http://www.virsaonline.com/Articles/Articles%2004.htm#selection-365.0-365.22 |archive-date=3 November 2006 |website=VirsaOnline.com}}</ref> ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ "ਆਫ਼ਤਾਬ-ਏ-ਮੌਸ਼ਿਕੀ" ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਈਆਜ਼ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਬਡ਼ੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਮੁਬਾਰਕ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਇਸਤਾਦ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਪੰਡਿਤ ਡੀ. ਵੀ. ਪਲੁਸਕਰ, ਸੂਰਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ, ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ, ਉਸਤਾਦ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਉਸਦਾਦ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਖੁਰਜਾ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਸੰਦੀਪ ਜਸਰਾਜ, ਦਿਲੀਪ ਚੰਦ ਵੇਦੀ, ਉਸਤਾਦ ਮੁਸਤਾਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ, ਬੰਡਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਰਾਓ ਵਿਆਸ, ਪੰਡਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਮਲੰਗ ਖਾਨ (ਪਖਵਾਜ ਅੱਲ੍ਹਾਉਦੀਨ ਖਾਨ (ਸਰਦਾਰਨਾਥ ਭੱਟ), ਪੰ0 ਮਲਿਕਵੀਰ ਅਲੀ, ਮਲਿਕ ਮੁਲਿਕ, [2,] ਪੰਡਿਤ ਮਲਿਕ ਮੁਲਿਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=":2">{{Cite web |last=SINHA |first=GIRIJANAND |date=15 Nov 2008 |title=Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part |url=http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125005202/http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |archive-date=25 November 2023 |website=Mithila and Maithil}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSINHA2008">SINHA, GIRIJANAND (15 November 2008). [http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html "Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part"]. ''Mithila and Maithil''. [https://web.archive.org/web/20231125005202/http://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html Archived] from the original on 25 November 2023.</cite></ref> ਉਸਤਾਦ ਯੂਨਸ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੇ "ਚਮਪਾਨਗਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ" ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Late Ustad Yunus Hussain Khan |url=http://www.agragharanarukavipa.org/artists/past/yunus_hussain_khan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080902054344/http://www.agragharanarukavipa.org/artists/past/yunus_hussain_khan.htm |archive-date=2 September 2008 |website=The official website of Agra Gharana for Indian Classical Music}}</ref> 1944 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਨੇ ਉਸਤਾਦ [[ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਨਾਜ਼ਾਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ [[ਦੁਸਹਿਰਾ|ਦਸ਼ਹਿਰਾ]] ਦੌਰਾਨ ਚੰਪਾਨਗਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Ustad Salamat Ali Khan |url=http://www.sadarang.com/Ustad%20salamat%20ali%20khan.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615185836/http://www.sadarang.com/Ustad%20salamat%20ali%20khan.htm |archive-date=15 June 2012 |website=Sadarang Archives}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20120615185836/http://www.sadarang.com/Ustad%20salamat%20ali%20khan.htm "Ustad Salamat Ali Khan"]. ''Sadarang Archives''. Archived from [http://www.sadarang.com/Ustad%20salamat%20ali%20khan.htm the original] on 15 June 2012.</cite></ref> ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ "ਰਾਗ ਮਲਕੌਸ" ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Shahid |first=S.M. |title=Ustad Salamat Ali Khan |url=http://www.virsaonline.com/Articles/Articles%2004.htm#selection-365.0-365.22 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20061103163958/http://www.virsaonline.com/Articles/Articles%2004.htm#selection-365.0-365.22 |archive-date=3 November 2006 |website=VirsaOnline.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFShahid">Shahid, S.M. [https://archive.today/20061103163958/http://www.virsaonline.com/Articles/Articles%2004.htm#selection-365.0-365.22 "Ustad Salamat Ali Khan"]. ''VirsaOnline.com''. Archived from [http://www.virsaonline.com/Articles/Articles%2004.htm#selection-365.0-365.22 the original] on 3 November 2006.</cite></ref> ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਚੰਨੂਲਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਲਈ ਚੰਪਾਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। == ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ == ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਰਾਏ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ੁਕੀਨ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਮਾਰ ਗਿਰੀਜਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ ਅਤੇ ਸੰਤੋਸ਼ ਝਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਵਈਏ ਵਜੋਂ == ਗਜੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ-"ਬਨੈਲੀ ਅਸਟੇਟ ਦੇ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਿਆਮਾਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੰਦਿਸ਼ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ [[ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ|ਸੁਰਸ਼੍ਰੀ ਕੇਸਰ ਬਾਈ]] ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ [[ਜਸਰਾਜ|ਪੰਡਿਤ ਜਸਰਾਜ]] ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਕੁਮਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਸਰਾਜ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਰੋਇਆ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਸ਼ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ।"<ref name=":3">{{Cite web |last=Sinha |first=Girijanand |date=2008-11-15 |title=Mithila and Maithil: Banaili Roots to Raj continued---Dynasty 3rd part |url=https://girijanandsinha.blogspot.com/2008/11/banaili-roots-to-raj-continued-dynasty_3028.html |access-date=2025-06-12 |website=Mithila and Maithil}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1994]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1916]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] 5yi5bz909399to4651un5l83pvtbp1c 0 196532 840907 801548 2026-06-16T16:31:37Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography as lyricist" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347695790|Anjaan (lyricist)]]" 840907 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = <!-- include middle initial, if not specified in birth_name -->Anjaan | image = Lyricist Anjaan.jpg | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | other_names = | birth_name = Lalji Pandey | birth_date = {{Birth date|df=yes|1930|10|28}} | birth_place = [[Benares]], [[Benares State]], [[British India]]<br/>{{small|(Present-day [[Varanasi]], [[Uttar Pradesh]], India)}} | death_date = {{Death date and age|df=yes|1997|09|3|1930|10|28}} | death_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | nationality = Indian | occupation = Lyricist | years_active = | known_for = | notable_works = | spouse = | children = 3; including [[Sameer (lyricist)|Sameer]] }} '''ਲਾਲਜੀ ਪਾਂਡੇ''' (ਜਨਮ 28 ਅਕਤੂਬਰ 1930-ਦੇਹਾਂਤ 3 ਸਤੰਬਰ 1997) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ '''ਅੰਜਾਨ''' ਦੇ [[ਕਲਮ ਨਾਮ|ਕਲਮੀ ਨਾਮ]] ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="HT" /> 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ 1,500 ਤੋਂ ਵੱਖ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ [[ਕਲਿਆਣਜੀ-ਆਨੰਦਜੀ]], [[ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ|ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ]], [[ਰਾਹੁਲ ਦੇਵ ਬਰਮਨ|ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ]] ਅਤੇ [[ਬੱਪੀ ਲਹਿਰੀ]] ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤਕਾਰ [[ਸਮੀਰ]] ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।<ref name="death" /> == ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ == ਅੰਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ 1953 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮਨਾਥ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਫਿਲਮ "ਪ੍ਰਿਜ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਗੋਲਕੋਂਡਾ" ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ "ਲਹਰ ਯੇ ਡੋਲੇ ਕੋਇਲ ਬੋਲੇ" ਅਤੇ "ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਅਮਰ ਹੈ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਕਹਾਣੀ" ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ "ਮਤ ਪੁਛ ਮੇਰਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਕੌਨ ਵਤਨ" (ਜੀ. ਐਸ. ਕੋਹਲੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਹਾਥ) ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਗੋਦਾਨ'(ਜਿਹੜੀ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੰਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਫਿਲਮ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸੀ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਓ. ਪੀ. ਨਈਅਰ]] (ਆਪ ਕੇ ਹਸੀਨ ਰੁੱਖ) ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਦੀ ਬਹਾਰੇਂ ਫਿਰ ਭੀ ਆਏਂਗੀ ਅਤੇ ਜੀ. ਪੀ. ਸਿੱਪੀ ਦੇ ''ਬੰਧਨ'' ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੱ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਬਿਨਾ ਬਦਰਾ ਕੇ ਬਿਜੂਰੀਆ ਕੈਸੇ ਬਾਰਸੇ" ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਗੀਤਕਾਰ ਇੰਦੀਵਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਕਲਿਆਣਜੀ-ਆਨੰਦਜੀ]] ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਿਆਣਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ "ਕਬ ਕਿਓਂ ਔਰ ਕਹਾਂ" ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਲਿਖੇ, ... ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈਕਿਸ਼ਨ ਦੀ ''ਉਮੰਗ'', ''ਰਿਵਾਜ'' ਅਤੇ ''ਏਕ ਨਾਰੀ ਏਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ'', [[ਰਵੀ (ਫਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ)|ਰਵੀ]] ਦੀ ''ਵੰਦਨਾ'' (ਆਪ ਕੀ ਇਨਾਇਤੇਂ ਆਪ ਕੇ ਕਰਮ) ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਦੀ ਹੰਗਾਮਾ ('ਵਾਹ ਰੀ ਕਿਸਮਤ', 'ਸੂਰਜ ਸੇ ਜੋ ਕਿਰਨ ਕਾ ਨਾਤਾ' ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਦਾਕਾਰਾ ਜ਼ੀਨਤ ਅਮਾਨ ਤੇ ਫਿਲਮਾਇਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਗਾਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ 'ਚ ਵੀ ਗੀਤ ਲਿਖੇ।<ref name="lyrix">{{Cite web |date=19 August 2004 |title=Profile of Anjaan |url=http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=15 November 2022 |website=HindiLyrix.com website}}</ref> ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਜਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਪਾਰਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਲਿਆਣਜੀ ਆਨੰਦ ਜੀ ਦੀਆਂ [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1976 ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਜਾਨੇ (ਲੁਕ ਛੁਪ ਲੁਕ ਛੁਪ ਜਾਓ ਨਾ) ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਰਾ ਫੇਰੀ (ਬਰਸੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਯੇ ਯਾਰਾਨਾ), ਖੂਨ ਪਸੀਨਾ (ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ) ਅਤੇ 'ਬਣੀ ਰਹੇ ਜੋੜੀ ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਕੀ', ''ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਸਿਕੰਦਰ'' (ਰੋਤੇ ਹੁਏ ਆਤੇ ਹੈਂ ਸਬ, ਓ ਸਾਥੀ ਰੇ, ਪਿਆਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਤੋ ਹੈ ਦਿਲ '), ਡੌਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ' ਖਾਈ ਕੇ ਪਾਨ ਬਨਾਰਸ ਵਾਲਾ ', (ਈ ਹੈ ਬੰਬਾਈ ਨਗਰੀਆ, ਜਿਸਕਾ ਮੁਝੇ ਥਾ ਇੰਤੇਜਾਰ), ''ਲਾਵਾਰਿਸ'' (ਜਿਸਕਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ,' ਕਬ ਕੇ ਬਿਛੁੜੇ 'ਅਤੇ ਜਾਦੁਗਰ) ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਰੋਸ਼ਨ (ਦੋ ਔਰ ਦੋ ਪਾਂਚ, ''ਯਾਰਾਨਾ'' [[ਬੱਪੀ ਲਹਿਰੀ]] (''ਨਮਕ ਹਲਾਲ'', ''ਸ਼ਰਾਬੀ'' ਅਤੇ ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ) ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬੱਚਨ ਲਈ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨੇ ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਏਕ ਜੁਆ'', ''ਦਲਾਲ'' ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ''ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ'', ਘੁੰਘਰੂ, ''ਮੁਹੱਬਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ'', ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਫੈਸਲਾ, ਇਮਾਨਦਾਰ, ''ਚਮੇਲੀ ਕੀ ਸ਼ਾਦੀ'' ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਸੇ ਊਁਚਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref name="lyrix">{{Cite web |date=19 August 2004 |title=Profile of Anjaan |url=http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=15 November 2022 |website=HindiLyrix.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html "Profile of Anjaan"]. ''HindiLyrix.com website''. 19 August 2004. Archived from [http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html the original] on 21 February 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2022</span>.</cite></ref> == 1980 ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਰੀਅਰ == 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਿਥੁਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀਆਂ ਡਿਸਕੋ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਡਾਂਸ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪਸੰਦੀਦਾ ਲੇਖਕਾਂ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ ਅਤੇ ਬੱਪੀ ਲਹਿਰੀ, ਸ਼ਿਬੂ ਮਿੱਤਰਾ ਅਤੇ ਬੀ. ਸੁਭਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਂਧੀ ਤੂਫ਼ਾਨ, ਇਲਜ਼ਾਮ, ਆਗ ਹੀ ਆਗ, ਪਾਪ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਤਰਜ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਲਗਭਗ ਵੱਖਰਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਦੇ "ਯੇ ਫਾਸਲੇ ਯੇ ਦੂਰੀਆਂ" (''ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ'' "ਲਗੀ ਲਗ ਜਾਏ ਲੋਗੋਂ" (ਪੂਨਮ/ਅਨੂ ਮਲਿਕ "ਗੰਗਾ ਮੇਂ ਡੂਬਾ" (ਅਪਨੇ ਰੰਗ ਹਜ਼ਾਰ) 'ਮੇਰੀ ਸਾਂਸੋਂ ਕੋ ਜੋ', "ਨਾ ਜਾਨੇ ਕੈਸੇ" ਅਤੇ "ਵੋ ਵੋ ਨਾ ਰਹੇ" (''ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ'', "ਹਮਰਾਹੀ ਮੇਰੇ ਹਮਰਾਹੀ" (ਦੋ ਦਿਲੋਂ ਕੀ ਦਾਸਤਾਂ) "ਯਸ਼ੋਦਾ ਕਾ ਨੰਦਲਾਲਾ" (ਸੰਜੋਗ) 'ਸਦੀਆਂ ਬੀਤ ਗਇਆਂ " (ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ) ਅਤੇ ''ਈਸ਼ਵਰ'' ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਗੀਤ (ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਂਤ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਨਾਲ ਕਾਵਿਕ ਗਹਰਾਈ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ) ਵਰਗੇ ਗੀਤ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਅਨੁ ਮਲਿਕ ਦੀ ਸਫਲ ਫਿਲਮ 'ਏਕ ਜਾਨ ਹੈ ਹਮ "ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਏਕ ਜੁਆ'', ''ਦਲਾਲ'', ''ਘਾਇਲ'' ਅਤੇ 1990 ਦੀ ਚਾਰਟਬਸਟਰ ਫਿਲਮ "ਗੋਰੀ ਹੈਂ ਕਲਾਇਆਂ" (ਆਜ ਕਾ ਅਰਜੁਨ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ "''ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ''" (1992) ਨਾਲ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ''ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇਵ'', ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ''ਇਨਸਾਨੀਅਤ'', ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਮੁਜਰਿਮ, ਫਸਟ ਲਵ ਲੈਟਰ, ਆਂਧੀਆਂ, ਫੂਲ ਬਨੇ ਅੰਗਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਅੰਜਾਨ ਨੇ ਸ਼ਿਆਮ ਸਾਗਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਗੈਰ-ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]], [[ਮੰਨਾ ਡੇ]] ਅਤੇ [[ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ ਫਿਲਮੀ ਪਲੇਅਬੈਕ ਬੈਕ ਗਾਇਕਾ|ਸੁਮਨ ਕਲਿਆਣਪੁਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਫੀ ਦਾ ਗਾਣਾ 'ਮੈਂ ਕਬ ਗਾਤਾ' ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਹਿੱਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਜਾਨ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ '''ਬਾਲਮ ਪਰਦੇਸੀਆ'' "ਨਾਲ ਭੋਜਪੁਰੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। "ਗੌਰਕੀ ਪਾਤਰਕੀ ਰੇ" ਗੀਤ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁਨਰ ਉਥਾਨ [[ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ (ਫਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ]] ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੀਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਮਿਲਿੰਦ ਦਰਮਿਆਨ ਨਿੱਜੀ-ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ-ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।<ref name="lyrix">{{Cite web |date=19 August 2004 |title=Profile of Anjaan |url=http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=15 November 2022 |website=HindiLyrix.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html "Profile of Anjaan"]. ''HindiLyrix.com website''. 19 August 2004. Archived from [http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html the original] on 21 February 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2022</span>.</cite></ref> ਅੰਜਾਨ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ ਆਲਰਾਊਂਡਰ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਭੋਜਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਗਡ਼੍ਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਮੀਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ "ਖਾਈਕੇ ਪਾਨ", "ਬਿਨਾ ਬਦਰਾ ਕੇ ਬਿਜੂਰੀਆ" ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਬਹੁਤ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਗੀਤ 'ਅਪਨੇ ਰੰਗ ਹਜ਼ਾਰ' ਅਤੇ 'ਬਦਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ' ਅਤੇ 'ਮਾਨੋ ਤੋ ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਮਾਂ ਹੂਂ ਮਾਨੋ ਤੋ ਬੇਹਤਾ ਪਾਣੀ' ਅਤੇ '''ਗੰਗਾ ਕੀ ਸੌਗੰਧ''<nowiki/>' ਦੇ 'ਚਲ ਮੁਸਾਫਿਰ' ਸਨ। 13 ਸਤੰਬਰ 1997 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਪੁਸਤਕ ਗੰਗਾ ਤੱਥ ਕਾ ਬੰਜਾਰਾ (ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਿਪਸੀ) ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="lyrix">{{Cite web |date=19 August 2004 |title=Profile of Anjaan |url=http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=15 November 2022 |website=HindiLyrix.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html "Profile of Anjaan"]. ''HindiLyrix.com website''. 19 August 2004. Archived from [http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html the original] on 21 February 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2022</span>.</cite></ref> == ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ. !ਫ਼ਿਲਮ !ਨੋਟਸ |- |1963 |''[[ਗੋਦਾਨ (ਨਾਵਲ)|ਗੋਦਾਨ]]'' | |- |1966 |''ਬਹਾਰੇਂ ਫਿਰ ਭੀ ਆਯੇਂਗੀ''<ref name="HT" /><ref name="lyrix">{{Cite web |date=19 August 2004 |title=Profile of Anjaan |url=http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=15 November 2022 |website=HindiLyrix.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html "Profile of Anjaan"]. ''HindiLyrix.com website''. 19 August 2004. Archived from [http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html the original] on 21 February 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2022</span>.</cite></ref> | |- |1971 |''ਹੰਗਾਮਾ'' | |- |1978 |''ਡਾਨ.''<ref name="HT" /> | |- |1978 |''ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਸਿਕੰਦਰ''<ref name="HT" /> | |- |1978 |''ਬਦਲਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ'' | |- |1980 |''ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ'' | |- |1981 |''ਲਾਵਾਰਿਸ (1981 ਫ਼ਿਲਮ) ''<ref name="HT" /><ref name="lyrix" /> |- |1982 |''ਡਿਸਕੋ ਡਾਂਸਰ'' | |- |1982 |''ਨਮਕ ਹਲਾਲ''<ref name="lyrix" /> | |- |1984 |''ਸ਼ਾਰਾਬੀ''<ref name="GeetMala" /> | |- |1984 |ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ | |- |1985 |ਦੋ ਦਿਲੋਂ ਕੀ ਦਾਸਤਾਨ | |- |1989 |''ਸਾਇਆ''<ref name="lyrix" /> | |- |1990 |''ਨਾਕਾਬੰਦੀ'' | |- |1992 |''ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ''<ref name="lyrix" /> | |- |} == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ == * "ਪਿਆਰ ਕਿਸੀ ਕਾ ਗਾਤਾ ਹੈ" (ਗਾਇਕਃ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]]) * "ਆਪਕੇ ਹਸੀਨ ਰੁੱਖ ਪੇ ਆਜ ਨਯਾ"-ਬਹਾਰੇਂ ਫਿਰ ਭੀ ਆਯੇਂਗੀ (ਗਾਇਕਃ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ) * "ਖਾਇ ਕੇ ਪਾਨ ਬਨਾਰਸ ਵਾਲਾ"-ਡੌਨ (ਗਾਇਕਃ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ) <ref name="lyrix">{{Cite web |date=19 August 2004 |title=Profile of Anjaan |url=http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=15 November 2022 |website=HindiLyrix.com website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html "Profile of Anjaan"]. ''HindiLyrix.com website''. 19 August 2004. Archived from [http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html the original] on 21 February 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 November</span> 2022</span>.</cite></ref> * "ਦਿਲ ਤੋ ਹੈ ਦਿਲ"-''ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਸਿਕੰਦਰ'' * "ਰੋਤੇ ਹੁਏ ਆਤੇ ਹੈਂ ਸਬ"-''ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਸਿਕੰਦਰ'' (ਗਾਇਕਃ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ <ref name="HT" /><ref name="MySwar" /><ref name="lyrix" /> * "ਓ ਸਾਥੀ ਰੇ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਭੀ ਕਿਆ ਜੀਨਾ"-''ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਸਿਕੰਦਰ'' (ਗਾਇਕਃ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ) <ref name="GeetMala" /> * "ਪਿਆਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ"-''ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਸਿਕੰਦਰ'' * "ਲੋਗ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਮੈਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹੂਂ"-ਸ਼ਰਾਬੀ (ਗਾਇਕਃ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ) <ref name="GeetMala" /><ref name="lyrix" /> * "ਛੂ ਕਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਕੋ ਕੀਆ ਤੂਨੇ ਕਿਆ ਇਸ਼ਾਰਾ"-''ਯਾਰਾਨਾ'' (ਗਾਇਕਃ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ) == ਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == <templatestyles src="Module:Message box/ambox.css"></templatestyles> {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ. !ਫ਼ਿਲਮ !ਨੋਟਸ |- |1963 |''[[ਗੋਦਾਨ (ਨਾਵਲ)|ਗੋਦਾਨ]]'' | |- |1966 |''ਬਹਾਰੇੰ ਫਿਰ ਭੀ ਆਯੇਂਗੀ''<ref name="HT" /><ref name="lyrix">{{Cite web |date=19 August 2004 |title=Profile of Anjaan |url=http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221041116/http://www.hindilyrix.com/lyricists/lyricist-anjaan.html |archive-date=21 February 2007 |access-date=15 November 2022 |website=HindiLyrix.com website}}</ref> | |- |1971 |''ਹੰਗਾਮਾ'' | |- |1978 |''[[Priyatama (1977film)|ਪ੍ਰਿਅਤਾਮਾ (1977 ਫ਼ਿਲਮ)]]'' | |- |1978 |''ਡਾਨ.''<ref name="HT" /> | |- |1978 |''ਮੁਕੱਦਰ ਕਾ ਸਿਕੰਦਰ''<ref name="HT" /> | |- |1978 |''ਬਦਲੇਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ'' | |- |1980 |''ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ'' | |- |1981 |''ਲਾਵਾਰਿਸ (1981 ਫ਼ਿਲਮ) ''<ref name="HT" /><ref name="lyrix" /> | |- |1982 |''ਡਿਸਕੋ ਡਾਂਸਰ'' | |- |1982 |''ਨਮਕ ਹਲਾਲ''<ref name="lyrix" /> | |- |1984 |''ਸ਼ਰਾਬੀ''<ref name="GeetMala" /> | |- |1984 |ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ | |- |1985 |ਦੋ ਦਿਲੋਂ ਕੀ ਦਸਤਾਨ | |- |1986 |ਸਲਤਨਤ | |- |1989 |''ਸਾਇਆ''<ref name="lyrix" /> | |- |1990 |''ਨਾਕਾਬੰਦੀ'' | |- |1992 |''ਸ਼ੋਲਾ ਔਰ ਸ਼ਬਨਮ''<ref name="lyrix" /> | |- |} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1997]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 3xr5d7v5otu7xskwzuvcm0ttc0feszz 0 204713 840913 2026-06-16T17:38:10Z Meenukusam 51574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1355675089|Suraj (film)]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 840913 wikitext text/x-wiki Localized exception with key rest-html-backend-error [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] b0olxv0gnuauyn4zpa9kbmmemg10wq5