ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1568 840954 814061 2026-06-17T20:17:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840954 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ | other_name = | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ.jpg | image_alt = | image_caption = [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|31.631328|N|74.872485|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1999 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 234 | population_total = 1,132,761 | population_as_of = 2011 ਜਨਗਣਨਾ | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐੱਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ_ਕੋਡ|ਡਾਕ ਕੋਡ]] | postal_code = 143001|area_code_type ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = PB:02 | area_code = 0183****** | blank1_name_sec1 = ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | official_name = }} '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ''' (ਜਾਂ ਅੰਬਰਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਭਾਵ: "ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ") [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ 67 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦ‍ਰ ਹੈ। [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਜਾਂ ਪਹਿਲੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਮਿਥਿਹਾਸ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ [[ਵਾਲਮੀਕ|ਭਗਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ]] ਤੀਰਥ ਸਥਲ ਨੂੰ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਦੇ ਲੇਖਕ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ [[ਵਾਲਮੀਕ|ਵਾਲਮੀਕਿ]] ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/valmiki-tirath-sthal-temple-cum-panorama-to-be-opened-on-dec-1-116112200989_1.html|title=Valmiki Tirath Sthal temple-cum-panorama to be opened on Dec 1|date=22 November 2016|work=Business Standard India|access-date=17 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803194031/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/valmiki-tirath-sthal-temple-cum-panorama-to-be-opened-on-dec-1-116112200989_1.html|archive-date=3 August 2018|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianmirror.com/temples/ram-tirth.html|title=Ram Tirth Temple, Indian Ram Tirth Temple, Ram Tirth Temple in India|last=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010043925/http://www.indianmirror.com/temples/ram-tirth.html|archive-date=10 October 2016|access-date=17 March 2022}}</ref> ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਸੀਤਾ]] ਨੇ [[ਰਾਮਤੀਰਥ ਆਸ਼ਰਮ]] ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰਾਮਤੀਰਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ [[ਕਸੂਰ]] ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ [[ਅਸ਼ਵਮੇਧ|ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ]] ਦੌਰਾਨ, ਲਵ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਨੇ ਰਸਮੀ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ [[ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ|ਦੁਰਗਿਆਨਾ ਮੰਦਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 1574 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਟੱਕ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਦੇ ਤੁੰਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨਗਰ ਵੱਸਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਾਂਅ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਚੱਕ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਸੰਤੋਖਸਰ ਤੇ ਰਾਮਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ, ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਕੌਲਸਰ ਤੇ ਬਿਬੇਕਸਰ ਦੇ ਤਾਲ ਖੁਦਵਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਸਰ|ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ]] ਉੱਸਰਵਾਇਆ 1635 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ 65 ਸਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾਅ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1765 ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਬੁੰਗੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਕਟੜੇ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੇ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਸਨ। ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ 1801 ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਤੋਪ ਤੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। 1815 ਵਿੱਚ [[ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਿਲ੍ਹਾ]] ਹਥਿਆ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ 1820 ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੂਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਬਾਗ਼ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉੱਤੇ ਸੋਨਾ ਜੜਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਨਅਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। == ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਨ == ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ,ਲਾਰੰਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]], ਰਾਮ (ਕੰਪਨੀ) ਬਾਗ਼ ਸਥਿਤ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੈਨੋਰਮਾ]], [[ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ]] ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਆਦਿ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਅਸਥਾਨ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਆਉਂਦੇ ਜੀ.ਟੀ ਰੋਡ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੜਕ [[ਲਾਹੌਰ]] ਨੂੰ ਤੁਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ, ਜੋ ਕੀ ਵੰਡ ਤੋ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ੫੦ ਕਿ.ਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗੜ੍ਹ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦਯੋਗਕ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਕਿ.ਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਉਡਾਣਾ ਚੜਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਥੋਂ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]], [[ਤਾਸ਼ਕੰਦ]], [[ਅਸ਼ਗਾਬਾਤ]] ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]], [[ਬਰਮਿੰਘਮ]] ਤੇ [[ਟਰਾਂਟੋ]] ਨੂੰ ਵੀ ਉਡਾਨਾਂ ਨੇ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਐਥੋਂ ਹੋਰ ਉਡਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਵੀ ਉਮੀਦ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ [[ਟੂਰੀਜ਼ਮ]], ਐਥੋਂ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਖੇਤੀ, [[ਦਸਤਕਾਰੀ]], ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ [[ਸੂਖਮ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Hamandir_Sahib_(Golden_Temple).jpg|thumb|ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ {{Coord|31.63|N|74.87|E}} ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/23/Amritsar.html|title=Falling Rain Genomics, Inc – Amritsar|publisher=Fallingrain.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120811181822/http://www.fallingrain.com/world/IN/23/Amritsar.html|archive-date=11 August 2012|access-date=17 July 2012}}</ref> 234 ਮੀਟਰ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ (768 ਫੁੱਟ)। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਂਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 15 ਮੀਲ (25 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ। ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਅਜਨਾਲਾ, ਭਾਰਤ|ਅਜਨਾਲਾ]], [[ਅਟਾਰੀ]], [[ਬਿਆਸ ਸ਼ਹਿਰ|ਬਿਆਸ]], [[ਬੁੱਢਾ ਥੇਹ]], [[ਛੇਹਰਟਾ|ਛੇਹਰਟਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ]], [[ਮਜੀਠਾ]], [[ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ]], [[ਰਾਮਦਾਸ]], [[ਰਈਆ]], [[ਵੇਰਕਾ ਕਸਬਾ]] ਅਤੇ [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,132,761 ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,183,705 ਸੀ। ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 879 ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 9.7% ਛੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਾਖਰਤਾ 85.27% ਸੀ; ਮਰਦ ਸਾਖਰਤਾ 88.09% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ 82.09% ਸੀ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 28.8% ਹੈ। == ਆਵਾਜਾਈ == ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ [[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Ram_Dass_Jee_International_Airport,_Amritsar.jpg|thumb|[[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]]]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ [[ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]] ਹੈ। ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਉਡਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਭਾਰਤ ਦਾ 12ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਹੈ। <ref>{{Cite tweet|user=networkthoughts|number=1223996410070228999|title=Top 20 airports in #India by passenger traffic in 2019 International, Domestic and Total|date=2 February 2020|accessdate=22 January 2021}}</ref> ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਜਨਗਨਣਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ੭੫% ਹੈ। [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ]] ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਗਠਨ ਹੈ । ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪੁਰਾਣਾ ਇਹ ਸੰਸਥਾਨ 1892 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਇਹ [[ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਕਲਾ]], ਕਮਰਸ, [[ਕੰਪਿਊਟਰ]], [[ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]], [[ਸਿੱਖਿਆ]], ਖੇਤੀ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਜ਼ਿਓਥੈਰਪੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 1969 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਡੀ ਏ ਵੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਬੀ ਬੀ ਕੇ-ਡੀ ਏ ਵੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੋਮੈਨ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁਖ ਦਵਾਰ ਹਨ। == ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ == ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਵਾਂ ਹਨ: * [[ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸਚਖੰਡ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] * ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ * ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ (ਉੱਚਾਰਣ ਅਸਥਾਨ ਗ‌ਉੜ੍ਹੀ ਮਃ ੫ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ) ਅਤੇ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ * ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ ਸਾਹਿਬ *ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਤੋਖਸਰ ਸਾਹਿਬ (ਟਾਹਲੀ ਸਾਹਿਬ) * ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਲ * ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ *ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਟੋਭਾ ਭਾਈ ਸਾਲ੍ਹੋ ਜੀ *ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਿਰ * ਖ਼ੈਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮਸਜਿਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ * ਸ਼੍ਰੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ * ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ * ਸ਼੍ਰੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ * ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ * ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ (ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ) * ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ * ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਮੰਦਰ == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.amritsarplus.com/ Amritsar City Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051024011711/http://www.amritsarplus.com/ |date=2005-10-24 }}* * [http://www.amritsar.com/ Amritsar Portal] * [http://amritsar.nic.in/ Amritsar District Administration] * [http://www.amritsarcorp.com/ Amritsar Municipal Corporation] * [http://www.durgianatirath.com/ Shri Durgiana Tirath] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613191214/http://durgianatirath.com/ |date=2006-06-13 }} * [http://www.indiatouristoffice.org/North/amritsar.htm Tourist Office] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040802235654/http://www.indiatouristoffice.org/North/amritsar.htm |date=2004-08-02 }} * [http://www.amritsar.com/Amritsar%20City%20Map.shtml City Map] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040821062743/http://www.amritsar.com/Amritsar%20City%20Map.shtml |date=2004-08-21 }} * [http://www.mypind.com/dtamrit.htm My Pind – District Map ] * [http://www.mapsofindia.com/maps/pocketmaps/chandigarhamritsar.htm Route from Chandigarh to Amritsar] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] cnrq4wfp6e239dot6izjdig587jay39 0 2300 840951 840903 2026-06-17T18:47:21Z Nitesh Gill 8973 /* ਭੂਗੋਲ */ 840951 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref>। [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਮਦ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋਆਂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] rw6gc0tf0adilu7ieii7vbp7bazesh1 840952 840951 2026-06-17T18:51:06Z ~2026-35259-72 60676 /* ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ */ 840952 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref>। [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] 10wg4ufxlw6pindvpzivmdx1gz80l2t 0 6775 840962 727014 2026-06-17T23:52:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840962 wikitext text/x-wiki [[image:Sommerfeld1897.gif|thumb|ਆਰਨਲਡ ਸੌਮਰਫ਼ੈਲਡ]] [[File:Sommerfeld,Arnold 1935 Stuttgart.jpg|thumb|Arnold Sommerfeld (1935)]] '''ਆਰਨਲਡ ਸੌਮਰਫ਼ੈਲਡ''' ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੀ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ.”<ref>Hentschel, 1996, p. 291. Document #93 in Hentschel, 1996, pp. 290–292.</ref><ref>Hentschel, 1996, Appendix F; see entries for Carl Ramsauer and Ludwig Parndtl.</ref> ਵਿੱਚ ਖਾਸਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੂਖਮ ਦਰਸਾਰੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕੋਇਨੀਗਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਜਰਮਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਭੀ ਦਿੱਤੀ।.<ref>Beyerchen, 1977, p. 9, citing the following reference: Max Born ''Sommerfeld als Begründer einer Schule'', ''Die Naturwissenschaften'' '''16''' 1036 (1928).</ref> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Sommerfeld,+Arnold Annotated bibliography for Arnold Sommerfeld from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828141328/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FSommerfeld%2C+Arnold |date=2006-08-28 }} *[http://www.amphilsoc.org/library/guides/ahqp/bios.htm Arnold Sommerfeld Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060927084229/http://www.amphilsoc.org/library/guides/ahqp/bios.htm |date=2006-09-27 }} – American Philosophical Society (includes information on his students.) *[http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/pauli/sommerfeld.html Arnold Sommerfeld Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203203900/http://www.ethbib.ethz.ch/exhibit/pauli/sommerfeld.html |date=2009-12-03 }} – Zurich ETH-Bibliothek *[http://www.kk.s.bw.schule.de/mathge/mehm2.htm Arnold Sommerfeld – die Vektorrechnung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210113072102/http://www.kk.s.bw.schule.de/mathge/mehm2.htm |date=2021-01-13 }} *[http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/html/id.phtml?id=31357 Arnold Sommerfeld's Students] – The Mathematics Genealogy Project *[http://www.ias.ac.in/currsci/dec102001/1489.pdf ''Arnold Sommerfeld – the supporter of Indian physics in Germany''] * [http://www.peoplesarchive.com/browse/movies/2211/en/off/ ''Hans Bethe talking about his time as Sommerfeld's Student on Peoples Archive''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313050424/http://www.peoplesarchive.com/browse/movies/2211/en/off/ |date=2007-03-13 }} * {{MacTutor Biography|id=Sommerfeld}} * [http://home.arcor.de/mdoege/dldg.html#r ''Relativitätstheorie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061115090433/http://home.arcor.de/mdoege/dldg.html#r |date=2006-11-15 }} &mdash; Sommerfeld's 1921 introduction to [[special relativity|special]] and [[general relativity]] for general audiences (German) *[https://web.archive.org/web/20091123191327/http://www.lrz-muenchen.de/~Sommerfeld/WWW/AS_Biogr.html Sommerfeld-Project] – Leibniz-Rechenzentrum der Wissenschaften * {{gutenberg author| id=Arnold_Sommerfeld| name=Arnold Sommerfeld}} * [http://www.archive.org/details/atomicstructurea030912mbp ''Atomic Structure And Spectral Lines'', Vol I]. Translated by [[Henry Brose]], 1934 edition * [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/sommerfeld.html A collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920182608/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/people/sommerfeld.html |date=2012-09-20 }} of digitized materials related to Sommerfeld's and [[Linus Pauling]]'s structural chemistry research. ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨੀ]] b1843umzm4n2c1kmsqxlhqq9jh1i6ox 0 6784 841022 775566 2026-06-18T09:52:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841022 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = ਕੋਫ਼ੀ ਅੰਨਾਨ |image = Kofi Annan 2012 (cropped).jpg |office = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ 7ਵਾਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ ਜਨਰਲ|ਸੈਕਟਰੀ ਜਨਰਲ]] |deputy = ਲੁਈਸ ਫਰੈਚੈਟ<br>ਮਾਰਕ ਮਾਲੋਕ ਬ੍ਰਾਊਨ |term_start = 1 ਜਨਵਰੀ 1997 |term_end = 31 ਦਸੰਬਰ 2006 |predecessor = [[ਬੌਤਰਸ ਘਾਲੀ]] |successor = ਬੇਨ ਕੀ-ਮੂਨ |office1 = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ [[ਅਰਬ ਲੀਗ]] ਦਾ ਸੀਰੀਆ ਨੂੰ ਦੂਤ |1blankname1 = {{nowrap|Secretary General}} |1namedata1 = ਬੇਨ ਕੀ-ਮੂਨ ([[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]])<br> ਨਾਬਿਲ ਏਲਾਰਾਬੀ ([[ਅਰਬ ਲੀਗ]]) |term_start1 = 23 ਫਰਵਰੀ 2012 |term_end1 = 31 ਅਗਸਤ 2012 |predecessor1 = ਸਥਾਪਤ ਸਥਿਤੀ |successor1 = ਲਖਦਰ ਬ੍ਰਹਮੀ |birth_date ={{birth date|1938|04|08|df=y}} |death_date = {{death date and age|2018|08|18|1938|04|08|df=y}} |birth_place = [[ਕੁਮਾਸੀ]], ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ<br>{{small|(ਹੁਣ [[ਕੁਮਾਸੀ]], [[ਘਾਨਾ]])}} |spouse = ਟੀਟੀ ਅਲਕੀਜਾ {{small|(1965–late 1970s)}}<br>ਨੈਨ ਲੈਗੇਰਰੇਨ {{small|(1984–ਮੌਜੂਦਾ)}} |children = ਕੋਜੋ ਅੰਨਾਨ<br>ਅਮਾ<br>ਨੀਨਾ |alma_mater = ਕਵਾਮ ਨਕਰੂਮਾਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<br>ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼<br>[[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ]] |religion = [[Protestantism]]<ref>{{Cite news |last=Lefevere |first=Patricia |title=Annan: `Peace is never a perfect achievement' – United Nations Secretary General Kofi Annan |publisher=National Catholic Reporter |date=11 December 1998 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476 |accessdate=26 February 2008 |archive-date=13 ਜੁਲਾਈ 2012 |archive-url=https://archive.today/20120713031248/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1141/is_7_35/ai_53460476/ |dead-url=yes }}</ref> |signature = Kofi Annan signature.svg }} '''ਕੋਫ਼ੀ ਅੰਨਾਨ''' (8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1938- 18 ਅਗਸਤ, 2018) ਇੱਕ ਘਾਨਾਈ ਕੂਟਨੀਤੀਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ 1962 ਤੋਂ 1974 ਤੱਕ ਅਤੇ 1974 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਉਹ 1 ਜਨਵਰੀ 1997 ਤੋਂ 31 ਦਸੰਬਰ 2006 ਤੱਕ ਦੋ ਕਾਰਜਕਾਲਾਂ ਲਈ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਲ 2001 ਵਿੱਚ [[ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ]] ਨਾਲ ਪੁਰਸਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Nobel Peace">{{cite web|last=Annan|first=Kofi|title=The Nobel Peace Prize 2001|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2001/index.html|publisher=nobelprize.org|accessdate=25 July 2013}}</ref> ==ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਕੋਫੀ ਅੰਨਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1938 ਨੂੰ ਗੋਲਡ ਕੋਸਟ (ਵਰਤਮਾਨ ਦੇਸ਼ [[ਘਾਨਾ]]) ਦੇ ਕੁਮਸੀ ਨਾਮਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>ਜੇਮਜ ਹੈਸਕਿੰਜ, ਜਿਮ ਹੈਸਕਿੰਜ; ਪੰਨਾ 144</ref> 1954 ਤੋਂ 1957 ਤੱਕ ਕੋਫੀ ਅੰਨਾਨ ਨੇ ਮਫਿੰਤੀਸਮ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਅੰਨਾਨ 1957 ਵਿੱਚ ਫੋਰਡ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ 1958 ਤੋਂ 1961 ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਮਿਨੇਸੋਟਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੌਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੈਕੈਲੇਸਟਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1961 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗਰੈਜੂਏਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ।<ref name=h146>ਜੇਮਜ ਹੈਸਕਿੰਜ, ਜਿਮ ਹੈਸਕਿੰਜ; ਪੰਨਾ 146</ref><ref name=gd1>ਲਿਓਂ ਗੋਰਡੇਕ,ਪੰਨਾ 10</ref> 1961 ਵਿੱਚ ਅੰਨਾਨ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨੇਵਾ ਦੇ ਗਰੇਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟਡੀਜ ਤੋਂ ਡੀ॰ਈ॰ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤ।<ref name=gd1/> ਉਸ ਨੇ 1971 ਤੋਂ ਜੂਨ 1972 ਵਿੱਚ ਐਲਫਰਡ ਸਲੋਅਨ ਫਲਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਐਮਆਈਟੀ ਤੋਂ ਮੈਨੇਜਮੇਂਟ ਵਿੱਚ ਐਮਐਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name=gd1/><ref name=m31>ਸਟੈਨਲੀ ਮਾਈਸਲਰ, ਪੰਨਾ 31</ref> ਅੰਨਾਨਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰੇਂਚ, ਕਰੂ, ਅਕਾਨ ਦੀ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਫਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਂ ਹੈ। ==ਆਰੰਭਕ ਕੈਰੀਅਰ== 1962 ਵਿੱਚ ਕੋਫੀ ਅੰਨਾਨ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ [[ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਲਈ ਇੱਕ ਬਜਟ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਨਾਲ 1965 ਤੱਕ ਰਿਹਾ।<ref name=h146/> 1965 ਤੋਂ 1972 ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਇਥੋਪੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੱਦੀਸ ਅਬਾਬਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇਕਾਨੋਮਿਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਅਫਰੀਕਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=m31/> ਉਹ ਅਗਸਤ 1972 ਤੋਂ ਮਈ 1974 ਤੱਕ ਜਨੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪਰਬੰਧਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ। 1973 ਦੀ ਅਰਬ-ਇਜਰਾਇਲੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਈ 1974 ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ 1974 ਤੱਕ ਉਹ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ ਤੈਨਾਤ ਗ਼ੈਰ ਫ਼ੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਚੀਫ ਪਰਸੌਨੇਲ ਆਫਿਸਰ) ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘਾਨਾ ਪਰਤ ਗਿਆ।<ref>ਸਟੈਨਲੀ ਮਾਈਸਲਰ, ਪੰਨਾ 33</ref> 1974 ਤੋਂ 1976 ਤੱਕ ਉਹ ਘਾਨਾ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref>Rachel A. Koestler-Grack, प॰ 27-28</ref> 1976 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨੇਵਾ ਪਰਤ ਗਿਆ।<ref>Rachel A. Koestler-Grack, ਪੰਨਾ 28</ref> 1980 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਉੱਚਾਯੋਗ|ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਉੱਚਾਯੋਗ]] ਦਾ ਉਪ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ।<ref>Rachel A. Koestler-Grack,ਪੰਨਾ 29</ref> 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਬਜਟ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। 1987 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਅਤੇ 1990 ਵਿੱਚ ਬਜਟ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਮਹਾਸਚਿਵ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|title=The best intentions: Kofi Annan and the UN in the era of American world power|url=http://books.google.co.in/books?id=g1X6noYGK6cC|page=33|ISBN=9780747587286}}</ref> ਮਾਰਚ 1992 ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ 1993 ਤੱਕ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਮਹਾਸਚਿਵ ਰਿਹਾ। ਮਾਰਚ 1993 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਅਵਰ ਮਹਾਸਚਿਵ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਦਸੰਬਰ 1996 ਤੱਕ ਇਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾ।<ref name=gd1/><ref>{{cite book|title=The United Nations system: a reference handbook|url=http://books.google.co.in/books?id=5saYCyZnKrMC|author=Chadwick F. Alger|publisher=ABC-CLIO|year=2006|page=315|accessdate=3 ਜਨਵਰੀ 2012|ISBN=9781851098057|language=ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ}}</ref> == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == {{Sisterlinks|Kofi Annan}} === ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੋਮੇ === * [https://web.archive.org/web/20070116024856/http://www.un.org/sg/annan.shtml Official UN biography] * [http://www.nobel.se/peace/laureates/2001/annan-bio.html Nobel Peace Prize biography] * [http://www.pbs.org/wnet/un/ Kofi Annan: Center of the Storm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011184903/http://www.pbs.org/wnet/un/ |date=2017-10-11 }} Detailed PBS profile.।ncludes interactive biography and map of Annan's worldwide travels, among other things. Requires Flash. * [http://www.pbs.org/newshour/bb/international/un_splash_10-18.html Kofi Annan: An Online News Hour Focus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040628084536/http://www.pbs.org/newshour/bb/international/un_splash_10-18.html |date=2004-06-28 }} A compilation of information, interviews, and initiatives about and by Kofi Annan, by the website of the ''NewsHour with Jim Lehrer''. From 1998–1999. * [http://www.ghf-geneva.org/ghf_board.html Kofi Annan, President] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726174852/http://www.ghf-geneva.org/ghf_board.html |date=2012-07-26 }}, [[Global Humanitarian Forum]] [[Geneva]] * [http://www.globalpolicy.org/secgen/annanbio.htm Kofi Annan: Biographical Note] Basic biography by Phyllis Bennis of the Global Policy Forum. * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_n12_v53/ai_21225422/print One-on-one with UN Secretary-General Kofi Annan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016002612/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1077/is_n12_v53/ai_21225422/print |date=2015-10-16 }} October 1998 interview of Kofi Annan by Kevin Chappell of ''Ebony''. * [http://www.williamshawcross.com/annan1.html Annan Article in Saga Magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312022505/http://www.williamshawcross.com/annan1.html |date=2007-03-12 }} * [http://www.africaprogresspanel.org/english/biography.php?id=1 Short Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019004304/http://www.africaprogresspanel.org/english/biography.php?id=1 |date=2007-10-19 }} at the Africa Progress Panel website === ਲਿਖਤਾਂ === *।an Williams, ''[[The Guardian]]'', 20 September 2005, [http://www.guardian.co.uk/comment/story/0,3604,1573765,00.html "Annan has paid his dues: The UN declaration of a right to protect people from their governments is a millennial change"] * [http://www.newsobserver.com/559/story/520366.html Annan, Kofi A. "Lessons from the U.N. leader" ''The Washington Post'', Dec 12, 2006.] * [http://www.opinionjournal.com/editorial/feature.html?id=110009383 "Kofi and U.N.।deals" ''The Wall Street Journal'', Dec 14, 2006.] * Colum Lynch, ''[[The Washington Post]]'', 24 April 2005, [https://web.archive.org/web/20111103115145/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A12395-2005Apr23?language=printer "U.N. Chief's Record Comes Under Fire"] * [http://www.cnn.com/2005/WORLD/meast/06/14/oil.food/index.html] === ਭਾਸ਼ਣ === * [http://www.un.org/News/ossg/sg/pages/statements.html Statements of Secretary-General Kofi Annan] * [http://www.nobel.se/peace/laureates/2001/annan-lecture.html Nobel Peace Prize lecture] {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Boutros Boutros-Ghali]]'''<br /><small>''[[Egypt]]''</small>}} {{s-ttl|title=[[United Nations Secretary-General]]|years=1997–2007}} {{s-aft|after=[[Ban Ki-moon]]'''<br /><small>''South Korea''</small>}} {{end}} {{ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2018]] obqg70o6bhhh4woygt3gtdssnp0mrz1 0 6859 840959 789449 2026-06-17T23:13:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840959 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ|}} [[image:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਕੋਟ ਔਫ਼ ਆਰਮਜ਼(ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ)]] ਇਹ [[ਰੂਸ]] (ਰਸ਼ੀਅਨ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ) ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲ== [[image:Russian Federation (orthographic projection).svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] ==ਇਤਿਹਾਸ== [[image:Kremlin Senate in the Moscow Kremlin.jpg|thumb|ਕ੍ਰੈਮਲਿਨ ਸੈਨੇਟ]] ==ਆਬਾਦੀ== ==ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ== ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Official governmental portal * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Official site of the parliamentary lower house * [http://www.council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html |date=2010-07-26 }}—Official site of the parliamentary upper house * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Official presidential site * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Central Bank of Russia] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS |date=2007-11-10 }} from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ |date=2013-10-03 }} * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [http://www.interfax.com/ Interfax.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }}—News agency based in Moscow * [http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html |date=2015-02-06 }} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }}—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] g6oh4vyj0wnvlwq5zin9vv0ltn17iy5 0 6860 840957 789448 2026-06-17T23:00:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840957 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ}} [[image:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਕੋਟ ਔਫ਼ ਆਰਮਜ਼(ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ)]] ਇਹ [[ਰੂਸ]] (ਰਸ਼ੀਅਨ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ) ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲ== [[image:Russian Federation (orthographic projection).svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] ==ਇਤਿਹਾਸ== [[image:Kremlin Senate in the Moscow Kremlin.jpg|thumb|ਕ੍ਰੈਮਲਿਨ ਸੈਨੇਟ]] ==ਆਬਾਦੀ== ==ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ== ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Official governmental portal * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Official site of the parliamentary lower house * [http://www.council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html |date=2010-07-26 }}—Official site of the parliamentary upper house * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Official presidential site * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Central Bank of Russia] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS |date=2007-11-10 }} from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ |date=2013-10-03 }} * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [http://www.interfax.com/ Interfax.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }}—News agency based in Moscow * [http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html |date=2015-02-06 }} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }}—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. {{ਛੋਟਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] 637347d7se5t4dhz4iwiztcggpv2cqn 0 6861 840986 789464 2026-06-18T03:26:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840986 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਕੋਟ ਔਫ਼ ਆਰਮਜ਼(ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ)]] ਇਹ [[ਰੂਸ]] (ਰਸ਼ੀਅਨ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ) ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Russian Federation (orthographic projection).svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Kremlin Senate in the Moscow Kremlin.jpg|thumb|ਕ੍ਰੈਮਲਿਨ ਸੈਨੇਟ]] ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਾਜਾਨ-ਯੇਕੈਟਰਿਨਬਰਗ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="gr">{{cite book|title=Энциклопедия Города России|year=2003|publisher=Большая Российская Энциклопедия|location=Moscow|isbn=5-7107-7399-9|page=13}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ 28 ਅਗਸਤ, 1938 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="gr" /> ਐਗ੍ਰੇਜ਼ ਉਦਮੁਰਤ ਦੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਯਿੱਦੀਸ਼ (ਉਦਮੁਰਤੀਸ਼) ਦੇ ਉਦਮੁਰਟ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{lang|ru|А.В.&nbsp;Алтынцев}} (A.V.&nbsp;Altyntsev). "[http://snioo.ru/images/stories/nu-print/nu4662013.pdf Чувство любви в понимании евреев-ашкенази Удмуртии и Татарстана]" (''The Concept of Love as Understood by Ashkenazi Jews in Udmurtia and Tatarstan''). "Наука Удмуртии", №4 (66), 2013 {{ru icon}}</ref> == ਆਬਾਦੀ == == ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ == ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Official governmental portal * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Official site of the parliamentary lower house * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Official site of the parliamentary upper house * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Official presidential site * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Central Bank of Russia] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS |date=2007-11-10 }} from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ |date=2013-10-03 }} * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [http://www.interfax.com/ Interfax.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }}—News agency based in Moscow * [http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html |date=2015-02-06 }} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }}—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] 4pk95spcwa7c75fitzkyiv9xory4tps 0 6870 840989 789470 2026-06-18T04:23:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840989 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਕੋਟ ਔਫ਼ ਆਰਮਜ਼(ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ)]] ਇਹ [[ਰੂਸ]] (ਰਸ਼ੀਅਨ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ) ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Russian Federation (orthographic projection).svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Kremlin Senate in the Moscow Kremlin.jpg|thumb|ਕ੍ਰੈਮਲਿਨ ਸੈਨੇਟ]] == ਆਬਾਦੀ == == ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ == == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Official governmental portal * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Official site of the parliamentary lower house * [http://www.council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html |date=2010-07-26 }}—Official site of the parliamentary upper house * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Official presidential site * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Central Bank of Russia] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS |date=2007-11-10 }} from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ |date=2013-10-03 }} * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [http://www.interfax.com/ Interfax.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }}—News agency based in Moscow * [http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html |date=2015-02-06 }} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }}—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] jrl7kzk8efgjs7ccezkkvmtm08nxsuu 0 6871 840990 815089 2026-06-18T04:23:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840990 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਕੋਟ ਔਫ਼ ਆਰਮਜ਼(ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ)]] ਇਹ [[ਰੂਸ]] (ਰਸ਼ੀਅਨ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ) ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Official governmental portal * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Official site of the parliamentary lower house * [https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]—Official site of the parliamentary upper house * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Official presidential site * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Central Bank of Russia] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS |date=2007-11-10 }} from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ |date=2013-10-03 }} * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [http://www.interfax.com/ Interfax.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }}—News agency based in Moscow * [http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html |date=2015-02-06 }} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }}—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] 6bcwiow00npk0drtsqsuwio86pm4jyr 0 6880 840985 789463 2026-06-18T03:20:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840985 wikitext text/x-wiki [[image:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਕੋਟ ਔਫ਼ ਆਰਮਜ਼(ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ)]] ਇਹ [[ਰੂਸ]] (ਰਸ਼ੀਅਨ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ) ਵਿਚਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲ== [[image:Russian Federation (orthographic projection).svg|thumb|ਰੂਸ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ]] ==ਇਤਿਹਾਸ== [[image:Kremlin Senate in the Moscow Kremlin.jpg|thumb|ਕ੍ਰੈਮਲਿਨ ਸੈਨੇਟ]] ==ਆਬਾਦੀ== ==ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ== ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== * [http://www.gov.ru// gov.ru]—Official governmental portal * [http://www.duma.ru/ Duma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401074830/http://www.duma.ru/ |date=2014-04-01 }}—Official site of the parliamentary lower house * [http://www.council.gov.ru/eng/index.html Federation Council]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100726134652/http://council.gov.ru/eng/index.html |date=2010-07-26 }}—Official site of the parliamentary upper house * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Kremlin]—Official presidential site * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120926195007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-r/russia.html |date=2012-09-26 }} * [http://www.cbr.ru/eng/ Central Bank of Russia] * [http://www.fms.gov.ru/ Federal Migration Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120804041150/http://www.fms.gov.ru/ |date=2012-08-04 }} * [http://www.customs.ru/en/ Russian Federal Customs Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219024441/http://www.customs.ru/en/ |date=2011-02-19 }} * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS Energy Statistics for Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071110000207/http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=RS |date=2007-11-10 }} from the Energy Information Administration * [http://en.rian.ru/ Russian News Agency Ria Novosti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003023821/http://en.rian.ru/ |date=2013-10-03 }} * [http://www.itar-tass.com ITAR-TASS News Agency] * [http://www.interfax.com/ Interfax.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060425211441/http://www.interfax.com/ |date=2006-04-25 }}—News agency based in Moscow * [http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html Way to Russia. An Introduction to Russia and Russian People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206181434/http://www.waytorussia.net/WhatIsRussia/Intro.html |date=2015-02-06 }} * [http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm RussGUS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080408132601/http://www.ib.hu-berlin.de/~pbruhn/russgus.htm |date=2008-04-08 }}—Bibliographic database of German publications on Russia (about 175,000 positions) * [http://rbth.ru/ Russia Beyond the Headlines] International news project about Russia. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] rtjd5pgs2g54egj53omb3565wef2zlo 0 6943 840956 837903 2026-06-17T22:42:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840956 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ | image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | alt = ਕਾਲੀ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਭੂਰੇ ਵਾਲ, ਵੱਡੀ ਤਿੱਖੀ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਟੇਢੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | caption = [[ਗੋਡਫਰੇ ਨੈਲਰ]] ਦਾ 1689ਵਾਲਾ ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ (ਉਮਰ 46) ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | birth_date = 25 ਦਸੰਬਰ 1642 | birth_place = {{nowrap|[[Woolsthorpe-by-Colsterworth]],}} [[ਲਿੰਕਨਸਾਇਰ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_date = 20 ਮਾਰਚ 1727 (84) | death_place = [[ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ]], [[ਮਿਡਲਸੈਕਸ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | resting_place = [[ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ ਐਬੇ]] | residence =ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] | fields = {{unbulleted list | {{hlist |[[ਭੌਤਿਕੀ]] |[[ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]]}} | {{hlist |[[ਹਿਸਾਬ]] |[[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]]}} | {{hlist |[[ਅਲਕੈਮੀ]] |[[ਇਸਾਈਅਤ]]}} | {{hlist |[[ਅਰਥ ਸਾਸ਼ਤਰ]] }} }} | workplaces = {{unbulleted list |[[ਕੈਮਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਮਿੰਟ]]}} | alma_mater = [[ਟਰਿੰਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬਰਿਜ]] | academic_advisors = {{unbulleted list | [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007. Retrieved 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold's "[http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]" in ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June 1993), pp. 310–338.</ref> | [[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php "Newton, Isaac"] in the ''Dictionary of Scientific Biography'', n.4.</ref><ref name="The Newton Handbook"/> }} | notable_students = {{unbulleted list |[[Roger Cotes]] |[[William Whiston]]}} | known_for = {{unbulleted list |[[Newtonian mechanics]] |[[Universal gravitation]] |[[Infinitesimal calculus]] |{{hlist |[[Optics]] |[[Binomial series]]}} |{{hlist |''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'' |[[Newton's method]]}} }} | influences = {{unbulleted list | [[Johannes Kepler]] | [[Henry More]]<ref name="More" /> | [[Polish Brethren]]<ref name="heretic"/> | [[Robert Boyle]]<ref>{{cite book |title=Isaac Newton |last=Stokes |first=Mitch |year=2010 |publisher=Thomas Nelson |isbn=1595553037 |page=97 |url=http://books.google.gr/books?id=zpsoSXCeg5gC&pg=PA97&lpg=PA97&dq=#v=onepage&q=%22Boyle%20influenced%20Newton%22&f=false |accessdate=17 October 2012}}</ref> }} | influenced = <!--directly:-->{{unbulleted list |[[Nicolas Fatio de Duillier]] |[[John Keill]]}} | signature = Isaac Newton signature.svg | signature_alt = Is. Newton <!--- The following not shown by template?: | relatives = {{unbulleted list |[[Hannah Ayscough]] {{small|(mother)}} |[[Catherine Barton]] {{small|(half-niece)}}}} | ethnicity = Caucasian | religion = [[Christian]]<ref>[http://www.usatoday.com/tech/science/discoveries/2007-06-19-newton-religious-papers_N.htm Isaac Newton's Religious Side] USA Today News</ref><ref>{{cite web |url=http://www.isaac-newton.org/ |title="God is known for his work" |publisher=Isaac-newton.org |date= |accessdate=17 August 2012}}</ref> | religion = [[Arianism]] {{small|(''see [[Isaac Newton's religious views]]'')}} ----> }} '''ਆਸਾਕ ਨੁਤਾਣ''' [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਵਲੈਤ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ [[ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ]] ਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June, 1993), pp. 310-338</ref> ਉਹ ਇੱਕ [[ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਜੋਤਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧ ਪੱਤਰ Philosophiae Naturalis Principia Mathematica ਸੰਨ 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ, 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ,ਜੋ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਆਧਾਰਭੂਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗੁਰੂਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹੇ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਅੰਤਰਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰੀਪਣ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਸੰਵੇਗ ਅਤੇ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਇਆ<ref>{{cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|accessdate=2009-02-03|publisher=James R. Graham's Home Page}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਘਟਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਪੇਕਟਰਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਤਲਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੈ,ਅਜਿਹਾ ਬਰੀਟੇਨ ਦੀ ਰੋਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ 2005 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਪਰ ਕਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਾਂ ਐਲਬਰਟ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਦਾ। ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਪਰਭਾਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="royalsoc.ac.uk">{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-07-12 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> ਨਿਊਟਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਸਨ,ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਪਰੰਪਰਾਗਤ ਈਸਾਈ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਵਕ ਵਿਗਿਆਨ,ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਬਾਇਬਲ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਲਿਖਿਆ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bolton-newton.jpg|thumb]] ==ਜੀਵਨ == ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1643 ਨੂੰ ਲਿੰਕਨਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੇਮਲੇਟ,ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ - ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਵਿੱਚ ਵੂਲਸਥਰੋਪ ਮੇਨਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ,ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਗਰਿਗੋਰਿਅਨ ਕੇਲੇਂਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਿਨ 25 ਦਿਸੰਬਰ 1642 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ,ਉਹ ਇੱਕ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਸੀ। ਪੂਰਵ ਨਿਪੁੰਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬਾਲਕ ਸੀ ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੰਨਾ ਐਸਕਫ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਗੇਲਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪਤੀ ਰੇਵਰੰਡ ਬਰਨਾਬੁਸ ਸਮਿੱਥ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਚਲੀ ਗਈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਮਰਗੇਰੀ ਐਸਕਫ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟਾ ਆਇਜ਼ੈਕ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ===ਸਿੱਖਿਆ=== ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ,ਗਰਾਂਥਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ( ਜਿੱਥੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਿਡ਼ਕੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ), ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1659 ਉਹ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ -ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਆ ਗਏ,ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਹੈਨਰੀ ਸਟੋਕਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਭੇਜ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਖ਼ਰ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਏ।<ref>White 1997, p. 22</ref> ਜੂਨ 1661 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, [[ਕੈੰਬਰਿਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਜਰ - ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜ - ਪੜ੍ਹਾਈ ਭੂਮਿਕਾ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਰਸਤੂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਪਰ ਨਿਊਟਨ ਜਿਆਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਡੇਸਕਾਰਟੇਸ ਅਤੇ ਖਗੋਲਵਿਦ ਜਿਵੇਂ [[ਕੌਪਰਨੀਕਸ]], [[ਗੈਲੀਲੀਓ]] ਅਤੇ [[ਕੈਪਲਰ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1665 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ 1665 ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੇ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਪਲੇਗ ਦੀ ਭੀਸ਼ਣ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ,ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰ ਨਿਜੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਲਨ,ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।1667 ਵਿੱਚ ਉਹ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੇਲੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈੰਬਰਿਜ ਪਰਤ ਆਏ। === ਵਿਚਲੇ ਸਾਲ === ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਦੁੱਤੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਜਾਦ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।<ref>D Gjertsen (1986), "The Newton handbook", (London (Routledge & Kegan Paul) 1986), at page 149.</ref> ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ਲੀਬਨੀਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 1693 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,ਅਤੇ 1704 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ,ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ 1684 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਧ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1820 ਦੇ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਕਿ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅੰਤਮ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਵਿਸ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਡੇ ਦੁਇਲਿਅਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ,ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।1691 ਵਿੱਚ ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ''ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ''<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA41 at page 41].</ref>,<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation,[http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA54 at page 54].</ref> ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ,ਲੇਕਿਨ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਹਰਹਾਲ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ 1693 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।ਇਸ ਸਮੇਂ,ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਵੀ ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Westfall 1980, pp 538–539</ref> 1699 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ,ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਜਿਸਦੇ ਨਿਊਟਨ ਵੀ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸਨ)ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਲੀਬਨੀਜ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ,ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦ 1711 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਹੀ ਸੱਚੇ ਖੋਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ,ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਸੋਧ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੌੜਾ ਨਿਊਟਨ ਬਨਾਮ ਲੀਬਨੀਜ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ,ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ 1716 ਵਿੱਚ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>Ball 1908, p. 356ff</ref> === ਸੋਧ ਕਾਰਜ === ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਪਰ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਘਨ ਪੱਧਰਾ ਵਕਰ (ਦੋ ਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੇ ਬਹੁਆਯਾਮੀ ਪਦ )ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਪਰਿਮਿਤ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਿੰਨਾਤਮਕ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਡਾਔਫੇਨਤਾਇਨ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਜਮੈਟ੍ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1669 ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨੀਂ,ਕੈਂਬਰਿਜ ਜਾਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਜਾਰੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।ਹਾਲਾਂਕਿ,ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਈ ਜਰੁਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ( ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਸਕੇ )। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਜੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਸਰਾ,ਜਿਸਦਾ ਹੁਕਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦਲੀਲ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਟਲ ਗਿਆ। 1670 ਤੋਂ 1672 ਤੱਕ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਪੇਕਟਰਮ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਂਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਿਜਮ ਬਹੁਵਰਣੀ ਸਪੇਕਟਰਮ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਣ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਾਉਣ ਤੋਂ ਰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ,ਰੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅੰਤਰਕਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾਕਿ ਵਸਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਰੰਗ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ]]ਇਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦਾ ਲੇਂਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ (ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ,ਅਤੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੱਠਦ੍ਰਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ(Newtonian reflecting type telescope) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ,ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।ਦਰਅਸਲ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ,ਅੱਜ ਇੱਕ ਨਿਊਟੋਨਿਅਨ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਰੂਪ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਾਵਰਤਕ ਧਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ,ਆਪਣੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="books.google.com">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=32IDpTdthm4C&pg=PA67&lpg=PA67&dq=newton+reflecting+telescope++1668+letter+1669&q=newton%20reflecting%20telescope%20%201668%20letter%201669|title='&#39;'Isaac Newton: adventurer in thought'&#39;', by Alfred Rupert Hall, page 67|publisher=Books.google.com|date=|accessdate=2010-01-16|isbn=9780521566698|author1=Hall, Alfred Rupert|year=1996}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਰਵਰੀ 1669 ਤੱਕ ਉਹ ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ। 1671 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਰਦਸ਼ਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=KAWwzHlDVksC&dq=history+of+the+telescope&printsec=frontcover |title='&#39;The History of the Telescope'&#39; By Henry C. King, Page 74 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-01-16|isbn=9780486432656|author1=King, Henry C|year=2003}}</ref> ਜਦੋਂ ਰਾਬਰਟ ਹੁੱਕ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ,ਨਿਊਟਨ ਇੰਨਾ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੁੱਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੋਨੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਟੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਣਾਂ ਜਾਂ ਅਤੀ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ,ਜੋ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਪਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਨਾ ਜਰੁਰੀ ਸੀ। == ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਯੋਗਦਾਨ == 1675 ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂਤਰਣ ਹੇਤੁ,ਈਥਰ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਧ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਈਥਰ ਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਪਤ ਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਜਾਨ ਮੇਨਾਰਡ ਕੇਨੇਜ,ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ,ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਮੰਤਕ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ : ਉਹ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |year=1972 |chapter=Newton, The Man |title=The Collected Writings of John Maynard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ )। 1677 ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਯਾਂਤਰਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ,ਅਰਥਾਤ,ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ,ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਪਰ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ,ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੁੱਕ ਅਤੇ ਫਲੇਮਸਟੀਡ ਦੇ ਸੋਧ ਕਾਰਜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਰਮ ਵਿੱਚ ਡੀ ਮੋਟੂ ਕੋਰਪੋਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਪੀਆ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। == ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ == [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ]] '''ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ'''( ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ )ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 5 ਜੁਲਾਈ 1687 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਲੈਟਿਨ ਸ਼ਬਦ ਗਰੇਵਿਟਾਸ ( ਭਾਰ )ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ,ਬਾਯਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਰਿਆ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋਰ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ,ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਏਜੇਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਦੇ ਨਾਲ,ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਮਿਲੀ,ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ,ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਦੇ ਦਿਉਲੀਇਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ 1693 ਵਿੱਚ ਤਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। == ਧਾਰਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ == 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਧ ਲਿਖੇ ਜੋ ਬਾਇਬਲ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦਵੈਤਵਾਦ ਲਈ ਅਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲਿਖਤ ਜਾਨ ਲੋਕੇ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੰਨਿਆ ਸੀ,ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਰਜ == ਨਿਊਟਨ 1689 ਤੋਂ 1690 ਤੱਕ ਅਤੇ 1701 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਕੋਠੜੀ ਉੱਤੇ ਅਧਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>White 1997, p. 232</ref> 1696 ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਵਾਰਡਨ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਲੰਦਨ ਚਲੇ ਗਏ,ਇਹ ਪਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਖਜ਼ਾਨਚੀ,ਹੈਲਿਫੈਕਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਲ,ਚਾਰਲਸ ਮੋਂਤਾਗੁ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸਟਰ ਲੁਕਾਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ (ਅਤੇ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਲਈ ਅਸਥਾਈ ਟਕਸਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਉਪ-ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਦਾ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ )। 1699 ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਇਦ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਸਟਰ ਬਣੇ,ਇਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਣੇ ਰਹੇ।ਇਹ ਨਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ-ਵਿਹੂਣੇ ਪਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈਆਂ ਸਨ,ਲੇਕਿਨ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆ, 1701 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈੰਬਰਿਜ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮੁਦਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1705 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਐਨੀ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ,ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ।ਇਹ ਨਾਈਟ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਮਈ 1705 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>"The Queen's 'great Assistance' to Newton's election was his knighting, an honor bestowed not for his contributions to science, nor for his service at the Mint, but for the greater glory of party politics in the election of 1705." Westfall 1994 p.245</ref> == ਮੌਤ == ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੌਤ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ 1727 ਨੂੰ ਹੋਈ,[ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ 20 ਮਾਰਚ 1726],ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। == ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ == ਫਰੇਂਚ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਲੁਈਸ ਲਾਗਰੇਂਜ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।<ref>Fred L. Wilson, ''History of Science: Newton'' citing: Delambre, M. "Notice sur la vie et les ouvrages de M. le comte J. L. Lagrange," ''Oeuvres de Lagrange'' I. Paris, 1867, p. xx.</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਲੇਕਜੇਂਡਰ ਪੋਪ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਮਰਤੀ - ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ : Nature and natures laws lay hid in night ; God said Let Newton be and all was light . ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫਰਵਰੀ 1676 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਬਰਟ ਹੁਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ : If I have seen further it is by standing on ye shoulders of Giants ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ,ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਥਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਹੁੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਸਨ (ਜੋ ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਬਾ ਸੀ )।ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ : ''ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵਾਂਗਾ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਤੇ ਤਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਚੀਕਣਾ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰ ਖੋਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਇਹ ਇੰਨਾ ਬਹੁਤ ਸਮੁੰਦਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Letter from Isaac Newton to Robert Hooke, 5 February 1676, as transcribed in Jean-Pierre Maury (1992) ''Newton: Understanding the Cosmos'', New Horizons</ref><ref>Wikipedia ''[[Standing on the shoulders of giants]]'',</ref>'' == ਯਾਦਗਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton statue.jpg|thumb|ਔਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ]] ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ(1731)ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸਨੂੰ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਇਕਲ ਰਿਜਬਰੇਕ ਨੇ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਹੈ,ਜਿਸਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਲਿਅਮ ਕੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਬਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਕੁਹਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ,ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="wmabbey">{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|title=Famous People & the Abbey: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2009-11-13|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016081238/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|url-status=dead}}</ref> == ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਕਬਰ]][[ਤਸਵੀਰ:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]]ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਟੀਫਨ ਡੀ . ਸਨੋਬੇਲੇਨ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਇਜੈਕ ਨਿਊਟਨ ਇੱਕ ਅਧਰਮੀ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਜੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਸੈਲਾਪਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹਨ,ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਹੈ,ਪਵਿੱਤਰ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ,ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == <references/> * {{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|title=A Short Account of the History of Mathematics|location=New York|publisher=Dover|year=1908|isbn=0486206300}} * {{cite book |last=Christianson|first=Gale|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri|location=New York|publisher=Free Press|year=1984|isbn=0-02-905190-8}} This well documented work provides, in particular, valuable information regarding Newton's knowledge of [[Patristics]] * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton– Crime Investigator |journal=Nature |year=1958 |volume=182 |page=149{{ndash}} 152 |doi=10.1038/182149a0 |pages=149}} * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton and the Counterfeiters |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=18 |year=1963 |page=136{{ndash}} 145 |doi=10.1098/rsnr.1963.0017 |pages=136 }} * {{cite book |last=Stewart|first=James|title= Calculus: Concepts and Contexts|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=9780495557425}} * {{cite book |authorlink=Richard S. Westfall |last=Westfall |first=Richard S. |title=Never at Rest |publisher=Cambridge University Press |year=1980, 1998 |isbn=0-521-27435-4 }} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000west|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=9780199213559}} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0521477379}} * {{cite book |authorlink=Michael White (author) |title=Isaac Newton: The Last Sorcerer |url=https://archive.org/details/isaacnewtonlasts0000whit |first=Michael |last=White |publisher=Fourth Estate Limited |year=1997 |isbn=1-85702-416-8}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਵਿਗਿਆਨੀ * {{cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages= |isbn=0841430144}} * Bardi, Jason Socrates. ''The Calculus Wars: Newton, Leibniz, and the Greatest Mathematical Clash of All Time.'' 2006. 277 pp. [http://www.amazon.com/dp/1560259922 excerpt and text search] * {{cite book | author = Bechler, Zev | title = Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution | year = 1991 | publisher = Springer | isbn = 0792310543}}. * Berlinski, David. ''Newton's Gift: How Sir Isaac Newton Unlocked the System of the World.'' (2000). 256 pp. [http://www.amazon.com/dp/0743217764 excerpt and text search] ISBN 0-684-84392-7 * Buchwald, Jed Z. and Cohen, I. Bernard, eds. ''Isaac Newton's Natural Philosophy.'' [[MIT Press]], 2001. 354 pp. [http://www.amazon.com/dp/0262524252 excerpt and text search] * {{cite journal|author=Casini, P.|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}} * {{cite book | author = Christianson, Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | url = https://archive.org/details/isaacnewtonscie00chri | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1996 | isbn = 019530070X}} See [http://www.amazon.com/dp/019530070X this site] for excerpt and text search. * {{cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 }} * Cohen, I. Bernard and Smith, George E., ed. ''The Cambridge Companion to Newton.'' (2002). 500 pp. focuses on philosophical issues only; [http://www.amazon.com/dp/0521656966 excerpt and text search]; [http://www.questia.com/read/105054986 complete edition online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 |date=2008-10-08 }} * {{cite book |author=Cohen, I. B. |title=The Newtonian Revolution |url=https://archive.org/details/newtonianrevolut0000cohe_t6j4 |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521229642}} * {{cite book |author=Craig, John |title=Newton at the Mint |url=https://archive.org/details/newtonatmint0000crai |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }} * {{cite book |author=Dampier, William C. |coauthors=Dampier, M. |title=Readings in the Literature of Science |url=https://archive.org/details/readingsinlitera0000damp |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 |isbn=0486428052 }} * {{cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil, Richard]] |title=Newton, the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}– Preface by [[Albert Einstein]]. Reprinted by Johnson Reprint Corporation, New York (1972). * {{cite book |author=Dobbs, B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |url=https://archive.org/details/foundationsofnew0000dobb_t3t1 |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }} * {{cite book |author=Gjertsen, Derek |title=The Newton Handbook |url=https://archive.org/details/newtonhandbook0000gjer |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }} * {{cite book|author=Gleick, James|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton00glei|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}} * {{cite journal |author=Halley, E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{ndash}} 297}} * [[Stephen Hawking|Hawking, Stephen]], ed. ''On the Shoulders of Giants''. ISBN 0-7624-1348-4 Places selections from Newton's ''Principia'' in the context of selected writings by [[Copernicus]], [[Johannes Kepler|Kepler]], [[Galileo Galilei|Galileo]] and [[Albert Einstein|Einstein]] * {{cite book|last=Herivel, J. W.|title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1965 }} * {{cite book |author=[[John Maynard Keynes|Keynes, John Maynard]] |title=Essays in Biography |url=https://archive.org/details/essaysinbiograph0000keyn |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X}} Keynes took a close interest in Newton and owned many of Newton's private papers. * {{cite book |author=Koyré, A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }} * Newton, Isaac. ''Papers and Letters in Natural Philosophy'', edited by [[I. Bernard Cohen]]. [[Harvard University Press]], 1958,1978. ISBN 0-674-46853-8. * Newton, Isaac (1642–1727). ''The Principia'': a new Translation, Guide by I. Bernard Cohen ISBN 0-520-08817-4 University of California (1999) * {{cite book |author=Pemberton, H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |url=https://archive.org/details/newtonphilosophy00pembuoft |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }} * {{cite book |last=Shamos, Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company, Inc. |year=1959 |isbn=0486253465 }} * Shapley, Harlow, S. Rapport, and H. Wright. ''A Treasury of Science''; "Newtonia" pp.&nbsp;147–9; "Discoveries" pp.&nbsp;150–4. Harper & Bros., New York, (1946). * {{cite book | author = Simmons, J. | title = The Giant Book of Scientists {{ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time | location = Sydney | publisher = The Book Company | year = 1996}} * {{Cite book |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (edited by A. H. White; originally published in 1752) * {{cite book |author=Westfall, R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/forceinnewtonsph0000west |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 |isbn=0444196110 }} == ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ == * Newton, Isaac. ''The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' [[University of California Press]], (1999). 974 pp. ** Brackenridge, J. Bruce. ''The Key to Newton's Dynamics: The Kepler Problem and the Principia: Containing an English Translation of Sections 1, 2, and 3 of Book One from the First (1687) Edition of Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' University of California Press, 1996. 299 pp. * Newton, Isaac. ''The Optical Papers of Isaac Newton. Vol. 1: The Optical Lectures, 1670–1672.'' Cambridge U. Press, 1984. 627 pp. ** Newton, Isaac. ''Opticks'' (4th ed. 1730) [http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&dq=newton+opticks&pg=PP1&ots=Nnl345oqo_&sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&sa=X&oi=print&ct=title&cad=one-book-with-thumbnail online edition] ** Newton, I. (1952). Opticks, or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections & Colours of Light. New York: Dover Publications. * Newton, I. ''Sir Isaac Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy and His System of the World,'' tr. A. Motte, rev. [[Florian Cajori]]. Berkeley: University of California Press. (1934). * {{cite book |author=[[Whiteside, D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82 |isbn=0521077400}}– 8 volumes * Newton, Isaac. ''The correspondence of Isaac Newton,'' ed. H. W. Turnbull and others, 7 vols. (1959–77) * ''Newton's Philosophy of Nature: Selections from His Writings'' edited by H. S. Thayer, (1953), [http://www.questia.com/read/5876270 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 |date=2009-08-13 }} * Isaac Newton, Sir; J Edleston; [[Roger Cotes]], [http://books.google.com/books?as_brr=1&id=OVPJ6c9_kKgC&vid=OCLC14437781&dq=%22isaac+newton%22&jtp=I ''Correspondence of Sir Isaac Newton and Professor Cotes, including letters of other eminent men''], London, John W. Parker, West Strand; Cambridge, John Deighton, 1850.– Google Books * Maclaurin, C. (1748). An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries, in Four Books. London: A. Millar and J. Nourse. * Newton, I. (1958). Isaac Newton's Papers and Letters on Natural Philosophy and Related Documents, eds. I. B. Cohen and R. E. Schofield. Cambridge: Harvard University Press. * Newton, I. (1962). The Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton: A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library, Cambridge, ed. A. R. Hall and M. B. Hall. Cambridge: Cambridge University Press. * Newton, I. (1975). Isaac Newton's 'Theory of the Moon's Motion' (1702). London: Dawson. == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * {{Wikisource1911Enc Citation|Newton, Sir Isaac}} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html Newton biography (University of St Andrews)] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html ScienceWorld biography] * [http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography] * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 The Newton Project] * [http://www.isaacnewton.ca The Newton Project - Canada] * [http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm Rebuttal of Newton's astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm |date=2008-06-29 }} * [http://www.galilean-library.org/snobelen.html Newton's Religious Views Reconsidered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html Newton's Royal Mint Reports] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ Newton's Dark Secrets] [[Nova (TV series)|NOVA]] TV programme * from The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ Isaac Newton], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ Newton's Philosophiae Naturalis Principia Mathematica], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ Newton's Philosophy], by Andrew Janiak ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ Newton's views on space, time, and motion], by Robert Rynasiewicz * [http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm Newton's Castle] Educational material * [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton The Chymistry of Isaac Newton] Research on his Alchemical writings * [http://www.fmalive.com/ FMA Live! Program for teaching Newton's laws to kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }} * [http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html Newton's religious position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html |date=2009-08-22 }} * [http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm The "General Scholium" to Newton's Principia]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} * Kandaswamy, Anand M. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html ''The Newton/Leibniz Conflict in Context''] * [http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html Newton's First ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}– A study by on how Newton approximated the solutions of a first-order ODE using infinite series * {{MacTutor Biography|id=Newton}} * {{MathGenealogy|id=74313}} * [http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ The Mind of Isaac Newton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} Images, audio, animations and interactive segments == ਲਿਖਤਾਂ == {{Commons|Isaac Newton}} * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=43 Newton's works - full texts, at the Newton Project] * {{gutenberg author|id=Isaac_Newton|name=Isaac Newton}} * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ Newton's Principia– read and search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810003302/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ |date=2009-08-10 }} * [http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''Descartes, Space, and Body''], an excerpt from ''De Gravitatione et Aequipondio Fluidorum'', with annotations by Jonathan Bennett * [http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up Opticks, or a Treatise of the Reflections, Refractions, Inflexions and Colours of Light]'', full text on [[archive.org]] {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] e6yvec50t1rzxhu1ykk0m5915ada8tp 0 11117 840963 835663 2026-06-17T23:54:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840963 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name = ਆਰਮੇਨੀਆਈ |nativename = {{lang|hy|հայերէն/հայերեն}} ''hayeren'' |pronunciation = {{IPA-hy|hɑjɛˈɾɛn|}} |states = [[Armenian Highland]] |speakers = 60 ਲੱਖ |ref = e18 |dateprefix = ca. |date = 2001 – some figures undated |familycolor = ਭਾਰੋਪੀ |protoname = [[ਪਰੋਟੋ-ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਰੋਟੋ-ਆਰਮੇਨੀਆਈ]] (ਪੁਨਰਸਿਰਜਿਤ) |ancestor2 = [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਆਰਮੇਨੀਆਈ]] |ancestor3 = [[ਮੱਧਲੀ ਆਰਮੇਨੀਆਈ]] |stand1 =[[ਪੂਰਬੀ ਆਰਮੇਨੀਆਈ]] |stand2 = [[ਪੱਛਮੀ ਆਰਮੇਨੀਆਈ]] |nation = [[ਆਰਮੇਨੀਆ]]<br>[[Nagorno-Karabakh Republic]] |minority = '''ਆਫ਼ੀਸ਼ੀਅਲ ਰੁਤਬਾ:''' *[[ਸੀਪਰਸ]]<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm|title=Implementation of the Charter in Cyprus|work=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages|publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research|accessdate=16 June 2014|archive-date=24 ਅਕਤੂਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111024143749/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm|dead-url=yes}}</ref> *[[ਹੰਗਰੀ]]<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Hungary.htm|title=Implementation of the Charter in Hungary|work=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages|publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research|accessdate=16 June 2014|archive-date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227004902/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Hungary.htm|dead-url=yes}}</ref> *[[ਇਰਾਕ]]<ref>{{cite web|title=Iraqi Constitution: Article 4|url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|publisher=The Republic of Iraq Ministry of Interior General Directorate for Nationality|accessdate=16 June 2014|quote=The right of Iraqis to educate their children in their mother tongue, such as Turkmen, Syriac, and Armenian shall be guaranteed in government educational institutions in accordance with educational guidelines, or in any other language in private educational institutions.|archive-date=28 ਨਵੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|dead-url=yes}}</ref> *[[ਪੋਲੈਂਡ]]<ref>{{cite web|title=Territorial languages in the Republic of Poland|url=http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/report/PeriodicalReports/PolandPR1_en.pdf|publisher=[[European Charter for Regional or Minority Languages]]|accessdate=16 June 2014|location=Strasbourg|page=9|date=30 September 2010}}</ref> *[[ਰੋਮਾਨੀਆ]]<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Romania.htm|title=Implementation of the Charter in Romania|work=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages|publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research|accessdate=16 June 2014|archive-date=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222161215/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Romania.htm|dead-url=yes}}</ref> *[[ਯੂਕਰੇਨ]]<ref>{{cite web|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17|title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version — Revision from 01.02.2014)|publisher=rada.gov.ua|work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2|date=1 February 2014|accessdate=30 April 2014}}</ref> ;Unofficial ''(de facto)'' status *[[Samtskhe-Javakheti]] ([[ਜਾਰਜੀਆ (ਦੇਸ਼)|ਜਾਰਜੀਆ]]){{efn|Although Armenian has no legal status in Samtske-Javakheti, it is widely spoken by the Armenian population, which is concentrated in Ninotsminda and Akhalkalaki districts (over 90% of the total population in these two districts).<ref>{{cite book|last=Hille|first=Charlotte|title=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|url=https://archive.org/details/statebuildingcon0000hill|date=2010|publisher=[[Brill Publishers]]|location=Leiden, Netherlands|isbn=9789004179011|page=[https://archive.org/details/statebuildingcon0000hill/page/n258 241]}}</ref> The Georgian government fully funds around 144 Armenian school in the region (as of 2010).<ref>{{cite news|title=Javakhk Armenians Looks Ahead to Local Elections|url=http://asbarez.com/78867/georgias-armenian-minority-looks-ahead-toward-local-elections/|accessdate=26 May 2014|newspaper=[[Asbarez]]|date=31 March 2010|quote=...Javakheti for use in the region’s 144 Armenian schools...}}</ref><ref>{{cite web|last=Mezhdoyan|first=Slava|title=Challenges and problems of the Armenian community of Georgia|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/MinorityIssues/Session5/statements/ItemV/3.%20EuropeanArmenianFederationJustice%20andDemocracy.pdf|publisher=European Armenian Federation for Justice and Democracy|accessdate=26 May 2014|location=Tbilisi|date=28 November 2012|quote=Armenian schools in Georgia are fully funded by the government...}}</ref>}} *[[ਕੈਲੀਫੋਰਨਿਆ]] (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ){{efn|Various [[California executive branch|state]] government agencies in California provide Armenian translations of their documents, namely the [[California Department of Social Services]],<ref>{{cite web|title=Armenian Translations|url=http://www.cdss.ca.gov/cdssweb/PG25.htm|publisher=California Department of Social Services|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526153235/http://www.cdss.ca.gov/cdssweb/PG25.htm|archivedate=26 May 2014}}</ref> [[California Department of Motor Vehicles]],<ref>{{cite web|title=Վարորդների ձեռնարկ [Driver's Manual]|url=https://www.dmv.ca.gov/pubs/foreign_hdbk/dl600A.pdf|publisher=California Department of Motor Vehicles|year=2014|accessdate=26 May 2014|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714225341/https://www.dmv.ca.gov/pubs/foreign_hdbk/dl600A.pdf|dead-url=yes}}</ref> [[California superior courts]].<ref>{{cite web|title=English/Armenian Legal Glossary|url=http://www.saccourt.ca.gov/general/legal-glossaries/docs/armenian-western-legal-glossary.pdf|publisher=Superior Court of California, County of Sacramento|accessdate=26 May 2014|date=22 June 2005|archive-date=9 ਅਕਤੂਬਰ 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.saccourt.ca.gov/general/legal-glossaries/docs/armenian-western-legal-glossary.pdf|url-status=dead}}</ref> In the city of [[Glendale, California|Glendale]], there are street signs in Armenian.<ref>{{cite news|last=Rocha|first=Veronica|title=New Glendale traffic safety warnings in English, Armenian, Spanish|url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2011/01/glendales-new-traffic-safet-signs-in-english-armenian-and-spanish.html|accessdate=26 May 2014|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=11 January 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Aghajanian|first=Liana|title=Intersections: Bad driving signals a need for reflection|url=http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers|accessdate=26 May 2014|newspaper=Glendale News-Press|date=4 September 2012|quote=...trilingual street signs in English, Armenian and Spanish at intersections...|archive-date=25 ਮਈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141440/http://articles.glendalenewspress.com/2012-09-04/opinion/tn-gnp-0904-intersections-bad-driving-signals-a-need-for-reflection_1_luxury-cars-car-accident-bad-drivers|dead-url=yes}}</ref>}} *[[Lebanon]]{{efn|The Lebanese government recognizes Armenian as a minority language,<ref>{{cite web|title=About Lebanon|url=http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|publisher=Central Administration of Statistics of the Republic of Lebanon|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526152210/http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|archivedate=26 May 2014|quote=Other Languages: French, English and Armenian}}</ref> particularly for educational purposes.<ref>{{cite web|title=Consideration of Reports Submitted by States Parties Under Article 44 of the Convention. Third periodic reports of states parties due in 2003: Lebanon|url=http://www.refworld.org/pdfid/45377eb00.pdf|publisher=[[Committee on the Rights of the Child]]|accessdate=26 May 2014|page=108|date=25 October 2005|quote=Right of minorities to learn their language. The Lebanese curriculum allows Armenian schools to teach the Armenian language as a basic language.}}</ref><ref>{{cite web|last=Sanjian|first=Ara|title=Armenians and the 2000 Parliamentary Elections in Lebanon|url=http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|work=Armenian News Network / Groong|publisher=[[University of Southern California]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526153117/http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|archivedate=26 May 2014|quote=Moreover, the Lebanese government approved a plan whereby the Armenian language was to be considered from now on as one of the few 'second foreign languages' that students can take as part of the official Lebanese secondary school certificate (Baccalaureate) exams.}}</ref>}} *[[ਤੁਰਕੀ]]{{efn|In education, according to the [[Treaty of Lausanne]]<ref>{{cite book|first=Jilali|last=Saib|contribution=Languages in Turkey|editor1-last=Extra|editor1-first=Guus|editor2-last=Gorter|editor2-first=Durk|title=The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives|url=https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4|date=2001|publisher=Multilingual Matters|location=Philadelphia|isbn=9781853595097|page=[https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4/page/422 423]|quote=No other language can be taught as a mother language other than Armenian, Greek and Hebrew, as agreed in the Lausanne Treaty....}}</ref><ref>{{cite book|last1=Okçabol|first1=Rıfat|contribution=Secondary Education in Turkey|editor1-last=Nohl|editor1-first=Arnd-Michael|editor2-last=Akkoyunlu-Wigley|editor2-first=Arzu|editor3-last=Wigley|editor3-first=Simon|title=Education in Turkey|date=2008|publisher=Waxmann Verlag|location=Berlin|isbn=9783830970699|page=65|quote=Private Minority Schools are the school established by Greek, Armenian and Hebrew minorities during the era of the Ottoman Empire and covered by Lausanne Treaty.}}</ref>}} |agency = Institute of Language ([[Armenian National Academy of Sciences]])<ref>{{cite web|title=H. Acharian Institute of Language|url=http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|website=sci.am|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141005040613/http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|archivedate=5 October 2014|quote=Main Fields of Activity: investigation of the structure and functioning, history and comparative grammar of the Armenian language, exploration of the literary Eastern and Western Armenian Language, dialectology, regulation of literary language, development of terminology}}</ref> |script = [[ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਲਿਪੀ]]<br>[[ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਬਰੇਲ]] |iso1 = hy |iso2b = arm |iso2t = hye |lc1 = hye |ld1 = ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਮੇਨੀਆਈ |lc2 = xcl |ld2 = [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਆਰਮੇਨੀਆਈ]] |lc3 = axm |ld3 = [[ਮੱਧਲੀ ਆਰਮੇਨੀਆਈ]] |lingua = 57-AAA-a |glotto = arme1241 |glottorefname= Armenian |notice = IPA |map=Idioma armenio.png |mapcaption=The Armenian-speaking world: {{Legend|#0F80FD|regions where Armenian is the language of the majority}} }} '''ਆਰਮੇਨੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ''' [[ਭਾਰੋਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ]] ਦੀ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਮੇਸੋਪੋਟੈਮਿਆ ਅਤੇ ਕਾਕਸ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਘਾਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਵੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਰਮੀਨੀ ਜਾਰਜਿਆ ਅਤੇ ਅਜਰਬੈਜਾਨ ( ਜਵਾਬ - ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਈਰਾਨ ) ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਠਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਹਾਲਤ ਗਰੀਕ ਅਤੇ ਹਿੰਦ - ਈਰਾਨੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦਾ ਈਰਾਨ ਵਲੋਂ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਦੇ ਆਮਤੌਰ : ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਬਦ ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਆਰਮੀਨੀ ਨੂੰ ਈਰਾਨੀ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਸਿਰਫ ਸੱਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਆਜਾਦ ਸੱਤਾ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ . ਦੇ ਪੂਰਵ ਦਾ ਕੋਈ ਗਰੰਥ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਅੰਜਨਸਮੂਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਕਾਕੇਸ਼ੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਜਾਰਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਪ‌ ਤ‌ ਕ‌ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦਾ ਬ‌ ਦ ਗ‌ ਵਲੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਸ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਤਸਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਿਤ੍ਰ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਹਿਅਰ ਹੈ। ਆਦਿਮ ਭਾਰੋਪੀਏ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਜਾ ਪਈ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੋ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਏਰਕੁ ਅਤੇ ਏਰੇਖ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਕਰਣਾਤਮਕ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗਾਂ ਲਈ ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵ‌ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਆਦਿ ਆਦਿਮ ਆਰਿਆਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਰਮੀਨੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਰੀਕ, ਅਰਬਾਂ ਅਤੇ ਕਾਕੇਸ਼ੀ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਆਰਮੀਨੀ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਈਸਾਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਪਾਂਚਵੀਂ ਈ . ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਮਾਂ ਪੂਰਵ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਲੇਖ ਆਰਮੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਭਵਤ : ਆਰਮੀਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਨਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਆਰਮੀਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਪੰਜਵੀ ਈਸਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਗੜੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਈਸਾਈ ਧਰਮਪ੍ਰਚਾਰਕ ਗਰੰਥ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਰੀਕ ਦੇ ਵੀ ਕੁੱਝ ਗਰਥੋਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਫਾਉਸਤੁਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਗਰੰਥ ਚੌਥੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਆਰਮੀਨੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਨਰੇਸ਼ੋਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਗਠਨ, ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਐਲਿਸਏਉਸ ਵਰਦਪੈਤ ਨੇ ਵਰਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਯੋਂ ਨੇ ਸਾਸਾਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਧਰਮਯੁੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਖੌਰੈਨ ਦੇ ਮੋਜੇਜ ਨੇ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੪੫੦ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਹ ਗਰੰਥ ਸੰਭਵਤ : ਸੱਤਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਠਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਲੋਂ ਬਰਾਬਰ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਗਰੰਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਾ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਧੰਮ੍ਰਿ ਵਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ੧੯ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮਧਿਅਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਜਿਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸਾਹਿਤਿਅਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਿਕਲੀ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਲੋਂ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਬਥੇਰਾ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਆਮਤੌਰ : ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਆਰਮੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਉਪੰਨਿਆਸ, ਡਰਾਮਾ, ਚੁਹਲਬਾਜ਼ੀ ਆਦਿ ਬਥੇਰਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਰਮੀਨੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ -ਪਤਰਿਕਾਵਾਂਵੀ ਸਮਰੱਥ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੀ ਹਨ। ਸੋਵਾਇਟ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤੇਜੀ ਵਲੋਂ ਉੱਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਨੋਟਸ== <references group="lower-alpha"/> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] 1exm05kpccs9jx88nkstqcot3kvbbrd 0 14572 840955 840876 2026-06-17T20:20:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840955 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer<!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | honorific_prefix = | image = Amrita Pritam (1919 – 2005) , in 1948.jpg | caption = 1948 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਮ | birth_name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਕੌਰ | birth_date = {{birth date|1919|8|31|df=y}} | birth_place = [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{death date and age|2005|10|31|1919|8|31|df=y}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ | nationality = ਭਾਰਤੀ | period = 1936–2005 | genre = ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ | subject = ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, ਔਰਤਾਂ, ਸੁਪਨਾ | movement = [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ|ਰੋਮਾਂਸ]]-[[ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ]] | notableworks = ''[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]]'' (ਨਾਵਲ)<br />''[[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]]'' (ਕਵਿਤਾ)<br />''ਸੁਨੇਹੜੇ'' (ਕਵਿਤਾ) | spouse = ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ | partner = ਇਮਰੋਜ਼ | children = 2 | awards = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1956)}}<br>[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] {{small|(1969)}}<br>[[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] {{small|(1982)}}<br>ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਨਮਾਨ {{small|(2000)}}<br>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] {{small|(2004)}} | signature = | website = | influences = | influenced = | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | office = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]], [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency = ਨਾਮਜ਼ਦ | termstart = 12 ਮਈ 1986 | termend = 11 ਮਈ 1992 }} }} '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ''' (31 ਅਗਸਤ 1919 - 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005)<ref>{{cite web | url=http://www.guardian.co.uk/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india | title=Amrita Pritam: A poet passionate about the suffering of her Punjabi people | publisher=The Guardian | date=4 November 2005}}</ref> ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਲੇਖਕ]], [[ਕਵਿੱਤਰੀ|ਕਵੀ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵਾਰਤਕ|ਵਾਰਤਕਕਾਰ]] ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਹਿਮ ਨਾਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sahapedia.org/amrita-pritam-first-modern-punjabi-poet|title=Amrita Pritam, the First Modern Punjabi Poet|website=Sahapedia|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/amrita-pritam-100th-birth-anniversary-5-memorable-books-by-the-poet-novelist-2291743.html|title=Amrita Pritam 100th Birth Anniversary: 5 Memorable Books by the Poet, Novelist|website=News18|access-date=2020-09-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|title=Amrita Pritam: 'I wanted to write at all costs, and I did'|date=2020-08-30|website=Mintlounge|language=en|access-date=2022-03-20|archive-date=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320073204/https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|url-status=dead}}</ref> ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਜੀਵਨੀ, ਨਿਬੰਧ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ : ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ | website=Punjabi Kavita | url=https://punjabi-kavita.com/AmritaPritam.php | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ 20 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 13 ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ, ਦੋ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20121010215124/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C11%5C14%5Cstory_14-11-2005_pg7_43 Amrita Pritam: A great wordsmith in Punjab’s literary history] ''[[ਡੇਲੀ ਟਾਈਮਸ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]'', 14 ਨਵੰਬਰ 2005.</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1966 ਤੋਂ ਨਾਗਮਣੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], [[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web | title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know | website=The Times of India | date=2019-08-31 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ [[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/100-years-of-amrita-pritam-the-legend-of-amrita-pritam-lives-on-through-her-poems-and-stories/story-cDQRKVC8dVQ5x2PZl0bahM.html|title=The legend of Amrita Pritam lives on through her poems and stories|date=2019-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-09-05}}</ref> ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950) ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ [[ਪਿੰਜਰ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਿੰਜਰ]] (2003) ਵੀ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2005/20051105/saturday/main1.htm|title=The Tribune - Magazine section - Saturday Extra|website=www.tribuneindia.com|access-date=2020-09-05}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆ ਗਈ। 1956 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ '[[ਸੁਨੇਹੜੇ]]' ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/amrita-pritam-in-the-eyes-of-prominent-punjabi-writers/story-WUDSiRpKjlyGEAszMKpZbM.html|title=Amrita Pritam in the eyes of prominent Punjabi writers|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref> 1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ “ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ”, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ।<ref name=":0" /> 1969 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/remembering-amrita-pritam-on-the-poet-s-99th-birth-anniversary/story-XZtVDIwAuzXw2ymlP74KIO.html|title=Remembering Amrita Pritam on the poet’s 99th birth anniversary|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref> == ਜੀਵਨ == === ਬਚਪਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਜਨਮ [[31 ਅਗਸਤ]] [[1919]] ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]] ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2018-08-31 |title=ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੰਜਾਬੀ-ਦੀ-ਰਹਿਬਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ |url=https://www.ptcnews.tv/birthday-special-amrita-pritam |access-date=2026-03-22 |website=PTC News |language=pa}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ [[ਕਾਫ਼ੀਆ|ਕਾਫ਼ੀਏ]], [[ਰਦੀਫ਼]] ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲਾ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਤਾ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਪੁਗਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ [[1936]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਵਾਤੜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |url=http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-06-16 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195809/http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉਪਨਾਮ 'ਪ੍ਰੀਤਮ' ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ 1960 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911790</ref> === ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ === [[1947]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕ, ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 28 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1947 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ<ref>[https://web.archive.org/web/20051208053555/http://www.hindu.com/lr/2005/12/04/stories/2005120400040100.htm An alternative voice of history] Monica Datta, [[The Hindu]], 4 December 2005.</ref> 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾ, "ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ"; ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸੂਫੀ ਕਵੀ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝਾ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗਾਥਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.apnaorg.com/poetry/heercomp/ |title=Archived copy |access-date=27 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524000624/http://www.apnaorg.com/poetry/heercomp/ |archive-date=24 May 2007 |url-status=dead }}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1961 ਤੱਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। 1960 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਅਨੁਭਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਡੈਨਿਸ਼, ਜਾਪਾਨੀ, ਮੈਂਡਰਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਲੈਕ ਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ (ਮਾਲੀਆ ਸਟੈਂਪ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਧਰਤੀ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਦੰਬਰੀ (1975), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਊਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਾਕੂ (ਡਾਕੋਟ, 1976), ਬਾਸੂ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ।<ref>{{Cite web|url=http://www.sikhtimes.com/news_082702a.html|title=The Sikh Times - News and Analysis - Amrita Pritam's Novel to Be Rendered on Film|website=Sikhtimes.com}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ (ਦਿ ਸਕੈਲਟਨ, 1950) ਵੰਡ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: "ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।" ਪਿੰਜਰ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ ਨਾਗਮਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 33 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ।<ref name=lang/><ref>{{cite web|url=http://www.pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita+Pritam|title=Amrita Pritam/अमृता प्रीतम|website=Pustak.org|access-date=28 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117031543/http://pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita%20Pritam|archive-date=17 January 2016|url-status=dead}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਓਸ਼ੋ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ ਅਤੇ ਓਸ਼ੋ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕ ਓਂਕਾਰ ਸਤਨਾਮ,<ref>[http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&file=article&sid=627 A tribute to Amrita Pritam by Osho lovers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716003659/http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&file=article&sid=627 |date=16 July 2011 }} ''Sw. Chaitanya Keerti'', ''sannyasworld.com''.</ref> ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਾਲ ਚੇਤਨਾ ("ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ") ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਕਾ ਨਿਮੰਤਰਨ ("ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਕਾਲ") ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp Visions of Divinity - Amrita Pritam] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080927031242/http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp |date=27 September 2008 }} ''Life Positive'', April 1996.</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ ("ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ", 1968), ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ ("ਦਿ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਟੈਂਪ", 1976), ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰੋਂ ਕੇ ਸਾਈ ("ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ") ਸੀ।<ref name=wom>[https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&pg=PA160&dq=Amrita+Pritam&sig=ACfU3U3DLfg8nbWhHgcYV9MdIhkuzxviSQ#PPA161,M1 Amrita Pritam] ''Women Writing in India: 600 B.C. to the Present'', by Susie J. Tharu, Ke Lalita, published by Feminist Press, 1991. {{ISBN|1-55861-029-4}}. ''Page 160-163''.</ref><ref>[http://www.chowk.com/articles/9116 Amrita Pritam Biography] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081205105527/http://www.chowk.com/articles/9116 |date=5 December 2008 }} ''Chowk'', 15 May 2005.</ref> === ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪੰਜਾਬ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 1956 ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹਦੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ "ਸੁਨੇਹੇ", ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਛੋਟਾ ਰੂਪ) ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ 1982 ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ (ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਨਵਸ) ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://jnanpith.net/laureates/index.html |title=Jnanpith Laureates Official listings |publisher=[[Jnanpith]] Website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html |archive-date=13 October 2007 }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1969) ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ (2004), ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2004 ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1973), ਜਬਲਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1973) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ (1987) ਸਮੇਤ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਡੀ.ਲਿੱਟ. ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।<ref>{{Cite web |url=http://www.punjabilok.com/poetry/amrita_pritam.htm |title=Amrita Pritam |access-date=11 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030004303/http://www.punjabilok.com/poetry/amrita_pritam.htm |archive-date=30 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਪਟਸਾਰੋਵ ਪੁਰਸਕਾਰ (1979) ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਰਕਾਰ (1987) ਦੁਆਰਾ ਅਫਸਰ ਡੇਂਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਆਰਡਰ ਡੇਸ ਆਰਟਸ ਏਟ ਡੇਸ ਲੈਟਰਸ (ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name=lang>[https://www.languageinindia.com/dec2005/amritapritamsunwani1.html Amrita Pritam, The Black Rose] by Vijay Kumar Sunwani, Language in India, Volume 5: 12 December 2005.</ref> ਉਸ ਨੂੰ 1986-92 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਦਿਨੋ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਮਾਈਕੇ ਕੋ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਆਈ.. (ਮੇਰੀ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ); ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸੂਫੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਾਦਰ ਭੇਜੀ।<ref name=guar/> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[File:Amrita_Pritam.jpg|thumb|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1971 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਹੀਥਰੋ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ।]] 1935 ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹੌਜ਼ਰੀ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ, ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ (ਮਾਲੀਆ ਸਟੈਂਪ) ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਔਰਤ, ਗਾਇਕਾ ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਾਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਇੰਦਰਜੀਤ ਇਮਰੋਜ਼ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਸਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਵਰ ਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਇਮਰੋਜ਼: ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।<ref>[http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/ Amrita Preetam Imroz : A love Story of a Poet and a Painter] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108032205/http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/|date=8 January 2010}} Passionforcinema.com, 8 August 2008.</ref><ref>[https://www.tribuneindia.com/2006/20061105/spectrum/book4.htm Nirupama Dutt, "A Love Legend of Our Times"] ''[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]'', 5 November 2006.</ref> ਉਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4393970.stm |title=Indian writer Amrita Pritam dies |work=[[BBC News]] |date=31 October 2005 |access-date=1 August 2012}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਮਰੋਜ਼, ਧੀ ਕੰਦਲਾ, ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਕਵਾਤਰਾ, ਨੂੰਹ ਅਲਕਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ, ਕਾਰਤਿਕ, ਨੂਰ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਸਨ। ਨਵਰਾਜ ਕਵਾਤਰਾ ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬੋਰੀਵਲੀ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mumbaimirror.com/article/2/20120915201209150215309207efeb3dc/Author-Amrita-Pritam%E2%80%99s-son-found-murdered-in-his-Borivali-apartment.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919045349/http://www.mumbaimirror.com/article/2/20120915201209150215309207efeb3dc/Author-Amrita-Pritam%E2%80%99s-son-found-murdered-in-his-Borivali-apartment.html|url-status=dead|title=Author Amrita Pritam's son found murdered in his Borivali apartment|archive-date=19 September 2012}}</ref> ਤਿੰਨ ਆਦਮੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/police-cracks-amrita-pritam-sons-murder-arrests-female-assistant-boyfriend/1005465 Police cracks Amrita Pritam son's murder, arrests female assistant, boyfriend]</ref> ਪਰ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/sessions-court-in-mumbai-acquits-3-in-2012-murder-case-of-amrita-pritam-s-son/story-vGaIxKfZJoUjGHX6DQ99WJ.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831144752/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/sessions-court-in-mumbai-acquits-3-in-2012-murder-case-of-amrita-pritam-s-son/story-vGaIxKfZJoUjGHX6DQ99WJ.html |date=31 August 2019 }} Sessions court in Mumbai acquits 3 in 2012 murder case of Amrita Pritam’s son</ref> ==ਸਿੱਖਿਆ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ [[1932]] ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। [[1933]] ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। [[15 ਮਈ]] [[1973]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡੀ.ਲਿਟ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਬਚਪਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਗਲਪ, ਲੇਖ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india|title=Amrita Pritam|last=Massey|first=Reginald|date=2005-11-04|work=The Guardian|access-date=2026-04-18|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ==ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਦਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |title=How heritage was lost: Amrita Pritams Hauz Khas house |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/life-style/how-heritage-was-lost-amrita-pritam-s-hauz-khas-house-825777/ |access-date=2026-04-19 |website=The Tribune |language=en}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Dutt |first=Nirupama |date=2017-08-14 |title=When Amrita Pritam called out to Waris Shah in a heartrending ode while fleeing the Partition riots |url=https://scroll.in/article/847004/when-amrita-pritam-called-out-to-waris-shah-in-a-heartrending-ode-while-fleeing-the-partition-riots |access-date=2026-04-19 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ' ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911786|title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know|date=2019-08-31|work=The Times of India|access-date=2026-04-18|issn=0971-8257}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Pal |first=Sherryl Sanjay |date=2023-08-31 |title=Amrita Pritam: The Unfettered Voice of Punjabi Literature |url=https://www.thetalentedindian.com/amrita-pritam-the-unfettered-voice-of-punjabi-literature/ |access-date=2026-04-18 |website=The Talented Indian |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਲਗਭਗ 100 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ<ref name=":1" /> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ [[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨੁਵਾਦ]] ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ' [[1935]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]], [[ਰੂਸ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]], [[ਹੰਗਰੀ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[1956]] ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹੜੇ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=..:: SAHITYA : Akademi Awards ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |access-date=2026-04-18 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> [[1958]] ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ [[1974]] ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ [[1978]] ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[1981]] ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ [[ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=welcome to:Bhartiya Jnanpith |url=http://jnanpith.net/laureates/index.html |access-date=2026-04-18 |website=jnanpith.net |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html |url-status=dead }}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। [[1960]] ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 40 ਸਾਲ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ - Tribune Punjabi|last=|first=|date=2018-09-01|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043546/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|archive-date=2022-11-09|dead-url=|language=en-US|url-status=dead}}</ref> ==ਮੌਤ== [[31 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2005]] ਨੂੰ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4393970.stm|title=Indian writer Amrita Pritam dies|date=2005-10-31|access-date=2026-04-18|language=en-GB}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == 2007 ਵਿੱਚ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਆਡੀਓ ਐਲਬਮ 'Amrita Pritam recited by Gulzar' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.gulzaronline.com/default.htm 'Amrita recited by Gulzar'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705222306/http://www.gulzaronline.com/default.htm|date=5 July 2008}}, Gulzaronline.com.</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/Cities/City_Supplements/Bombay_Times/Gulzar_recites_for_Amrita_Pritam/articleshow/2008708.cms Gulzar recites for Amrita Pritam] ''[[The Times of India]]'', 7 May 2007.</ref> 2007 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਨੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>[http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html Movie on Amrita Pritam to be shot in Himachal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709011536/http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html|date=9 July 2008}} ''Realbollywood.com''.</ref> 31 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ [[ਗੂਗਲ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 100ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref name="Amrita Pritam's Google Doodle">{{cite web |date=2019-08-31 |title=Amrita Pritam's 100th Birthday |url=https://doodles.google/doodle/amrita-pritams-100th-birthday/ |access-date=2019-08-31 |website=Google.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/google-celebrates-100th-birth-anniversary-of-punjabi-poet-author-amrita-pritam-with-a-doodle/articleshow/70918925.cms|title=Google celebrates 100th birth anniversary of Punjabi poet, author Amrita Pritam with a doodle|date=31 August 2019|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=31 August 2019}}</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== {{div col|colwidth=22em}} #ਜੈ ਸ੍ਰੀ (1946) #ਡਾਕਟਰ ਦੇਵ (1949), (ਹਿੰਦੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ, ਮਰਾਠੀ, ਕੋਂਕਣੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਸ਼ਿਆਈ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਆਲ੍ਹਣਾ (1952), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਅੱਸ਼ੂ (1958), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇੱਕ ਸਵਾਲ (1959), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਬੁਲਾਵਾ (1960), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ (1961), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਰੰਗ ਦਾ ਪੱਤਾ (1963), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇੱਕ ਸੀ ਅਨੀਤਾ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਚੱਕ ਨੰਬਰ ਛੱਤੀ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਧਰਤੀ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ (1965), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ (1968), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਧੁੱਪ ਦੀ ਕਾਤਰ (1969) #ਏਕਤੇ ਏਰਿਅਲ (1969), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਜਲਾਵਤਨ (1970), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਯਾਤਰੀ (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਬਾਂਗਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਟ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਜੇਬ ਕਤਰੇ (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਪੱਕੀ ਹਵੇਲੀ (1972), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਅੱਗ ਦੀ ਲਕੀਰ (1974), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੱਚੀ ਸੜਕ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ (1977), (ਹਿੰਦੀ, ਬੁਲਗਾਰਿਅਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਦੂਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (1977), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਤੇਹਰਵਾਂ ਸੂਰਜ (1978), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਉਨਿੰਜਾ ਦਿਨ (1979), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਹਰਦੱਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== #ਛੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਅਦ (1943) #ਕੁੰਜੀਆਂ (1944) #ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਤ (1956) #ਗੋਜਰ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ (1960) #ਚਾਨਣ ਦਾ ਹਉਕਾ (1962) #ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ (1969) #ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ #ਲਾਤੀਯਾਂ ਦੀ ਛੋਕਰੀ #ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਮੀ ਸੜਕ #ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੌਤ #ਤੀਜੀ ਔਰਤ ===ਆਤਮਕਥਾ === #[[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]] (1976) #ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ (1968) #Shadow of word's (2004) ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ === #ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ (1934) #ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ (1936) #ਜਿਉਂਦਾ ਜੀਵਨ (1938) #ਤ੍ਰੇਲ ਧੋਤੇ ਫੁੱਲ (1941) #ਓ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲਿਓ (1942) #ਅੰਮੜੀ ਦਾ ਵਿਹੜਾ #ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ (1943) #ਸੰਝ ਦੀ ਲਾਲੀ (1943) #ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸੌਗਾਤ (1944) #ਲੋਕ ਪੀੜ (1944) #ਪੱਥਰ ਗੀਟੇ (1946) #ਲੰਮੀਆਂ ਵਾਟਾਂ, 1949 #ਮੈਂ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਹਾਂ ਹਿੰਦ ਦੀ (1950) #ਸਰਘੀ ਵੇਲਾ, (1951) #ਮੇਰੀ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (1952) #ਸੁਨੇਹੜੇ (1955 - ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) #ਅਸ਼ੋਕਾ ਚੇਤੀ (1957) #ਕਸਤੂਰੀ (1959) #ਨਾਗਮਣੀ (1964) #ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ (1969) #ਮੈਂ ਜਮਾਂ ਤੂੰ (1977) #ਲਾਮੀਆਂ ਵਤਨ #ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ (ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) ===ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ=== #ਕਿਰਮਿਚੀ ਲਕੀਰਾਂ #ਕਾਲ਼ਾ ਗੁਲਾਬ #ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ (1969) #ਇਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਗੁਲਾਬ , ਸਫਰਨਾਮਾ (1973) #ਔਰਤ: ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ (1975) #ਇੱਕ ਉਦਾਸ ਕਿਤਾਬ (1976) #ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਵਰੇ (1978) #ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੜਾ ਸਾਹਿਤ (1979) #ਕੱਚੇ ਅੱਖਰ (1979) #ਇੱਕ ਹੱਥ ਮਹਿੰਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਛੱਲਾ (1980) #ਮੁਹੱਬਤਨਾਮਾ (1980) #ਮੇਰੇ ਕਾਲ ਮੁਕਤ ਸਮਕਾਲੀ (1980) #ਸ਼ੌਕ ਸੁਰਾਹੀ (1981) #ਕੜੀ ਧੁੱਪ ਦਾ ਸਫ਼ਰ (1982) #ਅੱਜ ਦੇ ਕਾਫਰ (1982) === ਸਫਰਨਾਮਾ=== #ਬਾਰੀਆਂ ਝਰੋਖੇ (1961) ===ਹੋਰ=== #ਬਲ ਬਲ ਦੀਵੜਿਆ #ਅਦਨ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਯੋਗੀ {{div col end}} ==ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ== #ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ “ਸੁਨੇਹੜੇ” ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ #1958 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ #1969 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ‘ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ #ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ 1974 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ #ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 1978 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ #1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ "ਕਾਗਜ ਤੇ ਕੈਨਵਸ" ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੀਠ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। #1988 ਵਿੱਚ ਬਲਗਾਰਿਆ ਵੈਰੋਵ ਇਨਾਮ (ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ) #2005 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2012/07/ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਪ੍ਰੀਤਮ-ਦੀਆਂ-ਚੋਣ/ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Amrita Pritam-New Delhi-Dec 1969-Pic Ravinder Ravi.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1969 ਵਿੱਚ File:Amrita Pritam.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ File:Amrita Pritam-New Delhi-1979-Pic Dev Inder.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1979 ਵਿੱਚ </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|Amrita Pritam}} * '''[http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE Amrita Pritam at Gadya Kosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220233825/http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE |date=2016-12-20 }} (her prose work in Devanagari script)''' * [http://www.sawnet.org/books/authors.php?Pritam+Amrita Amrita Pritam and her Works at ''South Asian Women's Network'' (Sawnet)] * [https://web.archive.org/web/20080618100709/http://www.razarumi.com/2008/06/09/amrita-pritam-1919-2005/ Amrita Pritam 1919-2005-a tribute by Raza Rumi] * [http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html Poems by Amrita Pritam at ''Kavitayan'']( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026173015/http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html |date=2009-10-26 }} 2009-10-25) ;ਵੀਡੀਓ ਕੜੀਆਂ * {{YouTube|gvgSY81gVMM|''Aj Waris Shah Nu'', Amrita Pritam's most important poem, recited by Gulzar}} * {{YouTube|um6QOvOPol4|Amrita Pritam's poem ''Main Tainu Pir Milangi'' recited by Gulzar}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} {{ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2022 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] q1uyx64vc3ylp2bi7xp95xix3sd30u2 0 20967 840981 764498 2026-06-18T02:32:03Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840981 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ |Name = ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ |Fullname = ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦਾ ਰਾਜ<br/>State of North Carolina |Flag = Flag of North Carolina.svg |Flaglink = ਝੰਡਾ |Seal = Seal of North Carolina.svg |Map = North Carolina in United States.svg |Nickname = ਟਾਰ ਹੀਲ ਰਾਜ; {{nowrap|ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜ}} |Motto = Esse quam videri (ਅਧਿਕਾਰਕ); {{nowrap|ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ}} |MottoEng = To be, rather than to seem (ਬਣਨਾ ਨਾ ਕਿ ਵਿਖਣਾ) |Former = ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦਾ ਸੂਬਾ |LargestCity = [[ਸ਼ਾਰਲਟ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ|ਸ਼ਾਰਲਟ]] |LargestMetro = ਸ਼ਾਰਲਟ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਇਲਾਕਾ |LargestCounty = ਵੇਕ ਕਾਊਂਟੀ |Old Capital = [[ਨਿਊ ਬਰਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ|ਨਿਊ ਬਰਨ]] |Capital = [[ਰੌਲੀ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ|ਰੌਲੀ]] |Demonym = ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨੀ (ਅਧਿਕਾਰਕ);<br>ਟਾਰ ਹੀਲ (ਪ੍ਰਚੱਲਤ) |Governor = ਪੈਟ ਮੈਕਰੋਰੀ (ਗ) |Lieutenant Governor =ਡੈਨ ਫ਼ਾਰੈਸਟ (ਗ) |Legislature = ਸਧਾਰਨ ਸਭਾ |Upperhouse = ਸੈਨੇਟ |Lowerhouse = ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸਦਨ |Senators = ਰਿਚਰਡ ਬਰ (ਗ)<br/>ਕੇ ਹੈਗਨ (ਲੋ) |Representative=4 ਲੋਕਤੰਤਰੀ,<br>9 ਗਣਤੰਤਰੀ |PostalAbbreviation = NC |OfficialLang = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ |Languages = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (90.70%)<br />ਸਪੇਨੀ (6.18%)<ref>{{cite web|url= http://www.mla.org/map_data_results%26SRVY_YEAR%3D2005%26geo%3Dstate%26state_id%3D37%26county_id%3D%26mode%3Dgeographic%26lang_id%3D%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26region_id%3D%26division_id%3D%26ll%3D%26ea%3Dn%26order%3D%26a%3Dn%26pc%3D1|title= North Carolina|publisher= [[Modern Language Association]]|accessdate= August 11, 2012|archive-date= ਜੂਨ 4, 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130604191459/http://www.mla.org/map_data_results%26SRVY_YEAR%3D2005%26geo%3Dstate%26state_id%3D37%26county_id%3D%26mode%3Dgeographic%26lang_id%3D%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26region_id%3D%26division_id%3D%26ll%3D%26ea%3Dn%26order%3D%26a%3Dn%26pc%3D1|dead-url= yes}}</ref> |AreaRank = 28ਵਾਂ |TotalAreaUS = 53,819 |TotalArea = 139,390 |LandAreaUS = 48,711 |LandArea = 126,161 |WaterArea = 5,108 |PCWater = 9.5 |PopRank = 10ਵਾਂ |2000Pop = 9,752,073 (2012 ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ)<ref name=PopEstUS>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/data/state/totals/2012/tables/NST-EST2012-01.csv|title=Annual Estimates of the Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2010 to July 1, 2012|format=[[comma-separated values|CSV]]|work=2012 Population Estimates|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=December 2012|accessdate=December 22, 2012}}</ref> |DensityRank = 15ਵਾਂ |2000DensityUS = 200.2 |2000Density = 77.3 |MedianHouseholdIncome = $44,670<ref name = MHI>[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-_box_head_nbr=R1901&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-_lang=en&-format=US-30&-CONTEXT=grt Median Household Income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106032122/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-_box_head_nbr=R1901&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-_lang=en&-format=US-30&-CONTEXT=grt |date=2012-01-06 }}, from U.S. Census Bureau (from 2007 American Community Survey, [[U.S. Census Bureau]]. Retrieved 2009-04-09.</ref> |IncomeRank = 38ਵਾਂ<ref name = MHI/> |AdmittanceOrder = 12ਵਾਂ |AdmittanceDate = 21 ਨਵੰਬਰ 1789 |TimeZone = ਪੂਰਬੀ: UTC-5/-4 |Latitude = 33° 50′ N to 36° 35′ N |Longitude = 75° 28′ W to 84° 19′ W |WidthUS = 150 |Width = 241 |LengthUS = 560<ref>{{cite web|date=May 8, 2006|url=http://www.secretary.state.nc.us/kidspg/geog.htm|title=North Carolina Climate and Geography|work=NC Kids Page|publisher=North Carolina Department of the Secretary of State|accessdate=2006-11-07|archive-date=2006-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104080337/http://www.secretary.state.nc.us/kidspg/geog.htm|url-status=dead}}</ref> |Length = 901 |HighestPoint = ਮਾਊਂਟ ਮਿਚਲ<ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 15, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111015012701/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|dead-url=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 6,684 |HighestElev = 2037 |MeanElevUS = 700 |MeanElev = 210 |LowestPoint = [[ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਗਰ]]<ref name=USGS/> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |ISOCode = US-NC |ElectoralVotes = 15 |Website = www.nc.gov }} '''ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ''' ({{IPAc-en|audio=en-us-North Carolina.ogg|ˌ|n|ɔr|θ|_|k|ær|ə|ˈ|l|aɪ|n|ə}}) ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ [[ਜਾਰਜੀਆ (ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ)|ਜਾਰਜੀਆ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ]], ਪੱਛਮ ਵੱਲ [[ਟੇਨੈਸੀ]], ਉੱਤਰ ਵੱਲ [[ਵਰਜਿਨੀਆ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ''ਟਾਰ ਹੀਲ ਰਾਜ'' ਜਾਂ ''ਪੁਰਾਣਾ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <gallery perrow="5"> ਤਸਵੀਰ:Biltmore House in the Fall.jpg ਤਸਵੀਰ:Grandfather Mountain hairpins, Oct 2016 2.jpg ਤਸਵੀਰ:Outer Banks - Beach.jpg </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਭਾਗ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਜ]] ijkrvyijkyc8a8bb4prjfxn1d63sxeh 0 22395 840979 830750 2026-06-18T02:24:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840979 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਜੀਵਨੀ | ਨਾਮ = ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ | image = Usain Bolt smiling Berlin 2009.JPG | ਚਿੱਤਰ_ਸੁਰਖੀ = | ਚਿੱਤਰ_ਅਕਾਰ = | ਪੂਰਾ_ਨਾਮ =ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ =[[21 ਅਗਸਤ]] [[1986]] | ਜਨਮ_ਸਥਾਨ =[[ਜਮਾਇਕਾ]] | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = | ਮੌਤ_ਸਥਾਨ = | ਮੌਤ_ਦਾ_ਕਾਰਨ = | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ =[[ਜਮਾਇਕਾ]] | ਪੇਸ਼ਾ =ਖਿਡਾਰੀ | ਪਛਾਣੇ_ਕੰਮ =100 ਮੀਟਰ ਰਿਕਾਰਡ 9.58 ਸਕਿੰਟ | ਜੀਵਨ_ਸਾਥੀ = | ਬੱਚੇ = | ਧਰਮ = | ਸਿਆਸਤ = | ਇਹ_ਵੀ_ਵੇਖੋ = | ਦਸਤਖਤ = | ਵੈੱਬਸਾਈਟ =http://usainbolt.com/ | ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ = | ਹੋਰ_ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਦਵਾਰ = }} '''ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ''' ਇੱਕ [[ਜਮੈਕਾ|ਜਮੈਕਨ]] ਦੌੜਾਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.tampabay.com/sports/olympics/gary-shelton-at-the-games-usain-bolt-leaves-no-doubt-he-is-the-fastest-man/1244402|title=Usain Bolt leaves no doubt he is the fastest person ever|accessdate=10 August 2012|date=5 August 2012|work=St. Petersburg Times |first=Gary|last=Shelton}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dailynews.lk/2012/08/07/spo01.asp|title=Lightning Bolt strikes London 2012|accessdate=10 August 2012|date=6 August 2012|work=Daily News|first=Dinesh|last=Weerawansa|archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107083247/http://www.dailynews.lk/2012/08/07/spo01.asp|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.businessinsider.com/usain-bolt-olympics-gold-2012-8|title=Usain Bolt Striking His Famous Pose After Winning Gold at the Olympics|accessdate=10 August 2012|date=5 August 2012|work=Business Insider|first=Dinesh|last=Weerawansa|archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107083248/https://www.businessinsider.com/usain-bolt-olympics-gold-2012-8|url-status=dead}}</ref> 1977 ਵਿੱਚ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਟਾਈਮ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ [[100 ਮੀਟਰ ਦੌੜ]] ਅਤੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਹਨ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ 4×100 m ਰੀਲੇ ਦੌੜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਇਵੈਂਟਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ [[ਓਲਿੰਪਿਕ]] ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਆਦਮੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਨ ਵਿੱਚ 9 ਓਲਿੰਪਿਕ [[ਸੋਨ ਤਮਗਾ|ਸੋਨ ਤਮਗੇ]] ਜਿੱਤੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਹ 8 ਵਾਰ ਸੰਸਾਰ ਚੈਂਪੀਅਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਦੌੜਾਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ "ਦੁੱਗਣੇ ਦੁੱਗਣੇ" ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਨੇ 100 m ਅਤੇ 200 m ਇਵੈਂਟਸ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਓਲਿੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.latimes.com/sports/olympics/la-sp-oly-track-20120810,0,3872429.story|title=Usain Bolt gets a legendary double-double in Olympic sprints|accessdate=10 August 2012|date=10 August 2012|work=Los Angeles Times|first=Helene|last=Elliott}}</ref> ਜੇਕਰ 4×100 m ਰੀਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ "ਦੁੱਗਣੇ ਤਿੱਗਣੇ" ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੌੜਾਕ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=London 2012 Day 15: Bolt does the double – triple|url=http://www.euronews.com/2012/08/12/london-2012-day-15-bolt-does-the-double-triple/|accessdate=12 August 2012|archive-date=16 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916185127/http://www.euronews.com/2012/08/12/london-2012-day-15-bolt-does-the-double-triple|dead-url=yes}}</ref> ==ਜੀਵਨੀ== ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਗਸਤ 1986 ਨੂੰ [[ਜਮਾਇਕਾ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਕੱਦ 6 ਫੁੱਟ 5 ਇੰਚ ਅਤੇ ਭਾਰ 94 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਦੇ ਈਵੈਂਟਸ 100 ਮੀਟਰ, 200 ਮੀਟਰ ਅਤੇ 400 ਮੀਟਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ==ਉਲੰਪਿਕ ਹਾਜਰੀ== ਬੋਲਟ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2004 ਏਥਨਜ ਉਲੰਪਿਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਪਰ ਸੱਟ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਖਾਸ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ==2008 ਬੀਜਿੰਗ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ == ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ<ref>http://usainbolt.com/</ref> ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਚਾਰ ਵਾਰ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ 9 ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ 2008 ਦੀਆਂ [[ਪੇਇਚਿੰਗ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]]<ref>{{Cite web |url=http://en.beijing2008.cn/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-05-27 |archive-date=2006-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212201558/http://en.beijing2008.cn/ |url-status=dead }}</ref> ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਾਜਰੀ ਲਵਾਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 100 ਮੀਟਰ, 200 ਮੀਟਰ ਅਤੇ 4×100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਈਵੈਂਟਸ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। 100 ਮੀਟਰ ਫਰਾਟਾ ਦੌੜ ਉਸ ਨੇ 9.69 ਸਕਿੰਟ, 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਉਸ ਨੇ 19.30 ਸਕਿੰਟ ਅਤੇ 4×100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 37.10 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਓਲੰਪਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ==2012 ਲੰਡਨ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ== ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ ਨੇ 2012 ਦੀਆਂ [[ਲੰਡਨ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.london2012.com/athlete/bolt-usain-1020434/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-04-19 |archive-date=2013-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425043126/http://www.london2012.com/athlete/bolt-usain-1020434/ |url-status=dead }}</ref> ਵਿੱਚ 100 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਉਸ ਨੇ 9.63 ਸਕਿੰਟ ’ਚ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਉਸ ਨੇ 19.32 ਸਕਿੰਟ ਅਤੇ 4×100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੇ 36.84 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਓਲੰਪਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ==ਰਿਉ 2016== ਇੱਥੇ ਵੀ ਬੋਲਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨੇ ਈਵੈਟ ਸੋਨ ਤਮਗੇ ਹਾਸਲ ਕਰ ਖਤਮ ਕੀਤੇ। ==ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਅਥਲੈਟਿਕਸ== ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਤ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਮੈਡਲ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ 2007 ਦੀ [[ਓਸਾਕਾ]] ([[ਜਾਪਾਨ]]) [[ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/2007_World_Championships_in_Athletics</ref> ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਪਹਿਲਾ ਤਗਮਾ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ 19.91 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਤਗਮਾ 4×100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚੋ 37.89 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ। ==ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਅਥਲੈਟਿਕਸ== ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ ਨੇ 2009 ਦੀ [[ਬਰਲਿਨ]] ([[ਜਰਮਨੀ]]) [[ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/2009_World_Championships_in_Athletics</ref> ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਇਹ ਦੌੜ ਉਸ ਨੇ 9.58 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ 19.19 ਸਕਿੰਟ ਸਮਾਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 4×100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਉਸ ਨੇ 37.31 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ==ਤੀਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਅਥਲੈਟਿਕਸ== ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ ਨੇ 2011 ਦੀ [[ਡਿਐਗੂ]] ([[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]]) [[ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]]<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/2011_World_Championships_in_Athletics</ref> ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਪਹਿਲਾ ਤਗਮਾ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ 19.40 ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਤਗਮਾ 4×100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚੋਂ 37.04 ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ 100 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ ਤਗਮਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ 100 ਮੀਟਰ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਫਾਊਲ ਸਟਾਰਟ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਦੌੜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਹੋਰ ਮੁਕਾਬਲੇ== [[ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲਟ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ’ਚ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ 2009 ਵਿਸ਼ਵ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਹ ਤਗਮਾ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ 19.68 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤਿਆ। ਸੈਂਟਰਲ ਅਮਰੀਕਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਬੀਅਨ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਹ ਤਗਮਾ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ 20.03 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤਿਆ। ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਵਰਲਡ ਕੱਪ 2006 ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ 19.96 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ==ਅੰਡਰ-20== ਉਸੈਨ ਬੋਲਟ ਨੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਜੂਨੀਅਰ (ਅੰਡਰ-20) ਅਤੇ ਯੂਥ (ਅੰਡਰ-17) ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਲ 22 ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 17 ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਤੇ 5 ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹਨ। ਜੂਨੀਅਰ (ਅੰਡਰ-20) ਵਰਗ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 100 ਮੀਟਰ, 200 ਮੀਟਰ, 400 ਮੀਟਰ, 4&100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਅਤੇ 4&400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁੱਲ 12 ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 9 ਸੋਨੇ ਦੇ ਅਤੇ 3 ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹਨ। ਜਮਾਇਕਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿੰਗਸਟਨ ਵਿਖੇ 2002 ਨੂੰ ਹੋਈ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ 20.61 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤਿਆ। ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਉਸ ਨੇ 4&100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ 39.15 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ 4&400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ 3:04:06 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤੇ। ਪੈਨ ਅਮਰੀਕਨ ਜੂਨੀਅਰ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। 200 ਮੀਟਰ ਦੌੜ ਉਸ ਨੇ 20.13 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। 4&100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਉਸ ਨੇ 39.40 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਜੂਨੀਅਰ ਕੈਰੀਫਟਾ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 2003 ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। 2003 ਦੀਆਂ ਜੂਨੀਅਰ ਕੈਰੀਫਟਾ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ 20.43 ਸਕਿੰੰਟ ਵਿੱਚ, 400 ਮੀਟਰ 46.35 ਸਕਿੰਟ, ਵਿੱਚ 4&100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ 39.43 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 4&400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ 3:09:70 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ, 400 ਮੀਟਰ, ਅਤੇ 4&100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਵੇਂ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। 2004 ਦੀਆਂ ਜੂਨੀਅਰ ਕੈਰੀਫਟਾ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 200 ਮੀਟਰ 19.93 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 4&100 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇਅ 39.48 ਸਕਿੰਟ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 4&400 ਮੀਟਰ ਰੀਲੇਅ 3:12:00 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ==ਸਨਮਾਨ== ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ 2008, 2009, 2011 ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਉਹ“[[ਅਥਲੀਟ ਆਫ ਦੀ ਈਅਰ]] ਐਵਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਇਸ ਸਾਲ [[ਰੂਸ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਮਾਸਕੋ]] ਵਿਖੇ ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ [[ਬਰਾਜ਼ੀਲ]] ਓਲੰਪਿਕ ਉੱਪਰ ਹਨ। ===ਵਿਸ਼ੇਸ਼=== {| class="wikitable" |- !ਈਵੈਟ !ਸਮਾਂ(ਸੈਕਿੰਡ) !ਸਥਾਨ !ਮਿਤੀ !ਰਿਕਾਰਡ !ਵਿਸ਼ੇਸ਼ |- |[[100 ਮੀਟਰ]] |9.58 |[[ਬਰਲਿਨ]], [[ਜਰਮਨੀ]] |16 ਅਗਸਤ 2009 |[[File:World record icon.svg|20px|World record]] |ਦੁਜਾ ਤੇਜ਼ ਸਮਾਂ(9.63) ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਦੋ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ| ਉਸ ਨੇ 9.63 ਸੈਕਿੰਡ ਦਾ 2012 ਦੀ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਇਆ। |- |[[150 ਮੀਟਰ]] |14.35 |[[ਮਾਨਚੈਸਟਰ]],[[ਬਰਤਾਨੀਆ]] |17 ਮਈ 2009 |World best<ref name="nowr">This is not an official world record as the IAAF, the international athletics governing body, does not recognise the distance.</ref> |100 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੌੜ 8.70 ਸੈਕਿੰਡ 'ਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ 41.38 ਕਿਮੀ/ਘੰਟਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। |- |[[200 ਮੀਟਰ]] |19.19 |[[ਬਰਲਿਨ]], [[ਜਰਮਨੀ]] |20 ਅਗਸਤ 2009 |[[File:World record icon.svg|20px|World record]] |ਓਲੰਪਿਕਸ ਰਿਕਾਰਡ 19.30, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ2008 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। |- |[[300 ਮੀਟਰ]] |30.97 |[[ਉਸਟਰਾਵਾ]], [[ਚੈਕ ਗਣਰਾਜ]] |27 ਮਈ 2010 | |[[ਮਾਈਕਲ ਜੋਨਸਨ]] ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ 30.85 ਸੈਕਿੰਡ ਦੇ ਦੁਜੇ ਨੰਬਰ ਦਾ ਸਮਾਂ |- |[[400 ਮੀਟਰ]] |45.28 |[[ਕਿੰਗਸਟਨ]], [[ਜਮਾਇਕਾ]] |5 ਮਈ 2007 | | |- |{{nowrap|[[4 × 100 ਮੀਰਟ ਰਿਲੇ]]}} |36.84 |[[ਲੰਡਨ]] [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] |{{nowrap|11 ਅਗਸਤ 2012}} |[[File:World record icon.svg|20px|World record]] |ਉਸ ਨੇ [[ਯੋਹਾਨ ਬਲੇਕ]], [[ਮਾਇਕਲ ਫਰਾਟਰ]] ਅਤੇ [[ਨੇਸਟਾ ਕਾਰਟਰ]] ਨਾਲ ਸਾਝਾ ਕੀਤਾ। |- |100 ਮੀਟਰ |[[2016 ਸ਼ੀਜਨ ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕਸ ਅਥਲੈਟਿਕਸ|9.81]] |[[ਰੀਓ ਦ ਜਨਾਰੀਓ]], ਬ੍ਰਾਜ਼ਿਲ | style="background:gold;"| 15 ਅਗਸਤ 2016 |[[2016 ਸ਼ੀਜਨ ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕਸ ਅਥਲੈਟਿਕਸ – ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ 100 ਮੀਟਰ|ਓਲੰਪਿਕਸ ਖੇਡਾਂ]] | data-sort-value="009.83" |ਸਾਲ 2016 ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕਸ ਖੇਡਾਂ ਦੌਰਾਨ 100 ਮੀਟਰ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ |} ===ਸੀਜ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰੀਕਾਰਡਾ ਦੀ ਸੂਚੀ=== {| class="wikitable" style= "text-align: center" |- ! ਸਾਲ ! 100 ਮੀਟਰ ! 200 ਮੀਟਰ ! 400 ਮੀਟਰ |- | 2001 || — || 21.73 || 48.28 |- | 2002 || — || 20.58 || 47.12 |- | 2003 || — || 20.13 || 45.35 |- | 2004 || — || 19.93 || 47.58 |- | 2005 || — || 19.99 || — |- | 2006 || — || 19.88 || 47.58 |- | 2007 || 10.03 || 19.75 || '''45.28 |- | 2008 || 9.69 || 19.30 || 46.94 |- | 2009 || '''9.58 || '''19.19 || 45.54 |- | 2010 || 9.82 || 19.56 || 45.87 |- | 2011 || 9.76 || 19.40 || — |- | 2012 || 9.63 || 19.32 || — |- | 2013 || 9.77 || 19.66 || 46.44 |- | 2014 || 9.98 || — || — |- | 2015 || 9.79 || 19.55 || — |- | 2016 || 9.81 || 19.89 || — |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਓਲੰਪਿਕ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਮੈਕੀ ਦੌੜਾਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1986]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੌੜਾਕ]] tmld426tn9n23wmu58v9t6tdl8888lf 0 23331 840961 709364 2026-06-17T23:31:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840961 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = {{Nastaliq|عافیہ صدیقی}} <br>ਆਫੀਆ ਸਦੀਕੀ | image = Afia-grad-01a.jpg | image_size = | alt = | caption | birth_name = | birth_date = 2 ਮਾਰਚ 1972 | birth_place = [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਸਿੰਧ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ | residence = | nationality = | ethnicity = | citizenship =ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ<ref>{{cite web |url=http://beta.wnyc.org/articles/wnyc-news/2008/aug/10/pakistani-diplomats-visit-woman-detained-in-new-york/ |title=Pakistani Diplomats Visit Woman Detained in New York |publisher=WNYC |date=August 10, 2008 |access-date=ਜੂਨ 23, 2013 |archive-date=ਸਤੰਬਰ 3, 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/6APLVIvBp?url=http://www.wnyc.org/articles/wnyc-news/2008/aug/10/pakistani-diplomats-visit-woman-detained-in-new-york/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Emerson|first=Steven|title=Jihad incorporated : a guide to militant Islam in the US|year=2006|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, NY|isbn=1591024536|page=|url=http://books.google.com/?id=M_PtAAAAMAAJ&q=aafia+siddiqui+citizen+source:%22new+york%22&dq=aafia+siddiqui+citizen+source:%22new+york%22}}</ref> | other_names = 'ਕੈਦੀ 650', 'ਗਰੇ ਲੇਡੀ ਆਫ਼ ਬਾਗ਼ਰਾਮ ' | known_for = | education = | alma_mater =ਬੋਸਟਨ ਦੀ [[ਮੈਸਾਚੂਸੈਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ]] <small>(BS)</small><br>[[ਬ੍ਰਾਂਡੀਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] <small>(ਪੀ ਐਚ ਡੀ)</small> | occupation = | years_active = | home_town = | height =5 ਫੁੱਟ 4 ਇੰਚ (1.63 ਮੀ)<ref name="spiegel.de">{{Cite web |url=http://www.spiegel.de/international/world/america-s-most-wanted-the-most-dangerous-woman-in-the-world-a-593195-druck.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-06-23 |archive-date=2013-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124020920/http://www.spiegel.de/international/world/america-s-most-wanted-the-most-dangerous-woman-in-the-world-a-593195-druck.html |dead-url=yes }}</ref> | weight =90 ਪੌਂਡ (41ਕਿਲੋ) (ਦੋਸ਼ਆਰੋਪਣ ਸਮੇਂ)<ref name="spiegel.de"/> | title = | party = | movement = | boards =[[ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੀਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ]] (ਪਰੈਜੀਡੈਂਟ)<ref>{{Cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_27-3-2003_pg7_56 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-01-13 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606113421/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_27-3-2003_pg7_56 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.boston.com/news/local/articles/2004/04/10/roxbury_address_eyed_in_fbi_probe/</ref> |date_of_arrest = 17 ਜੁਲਾਈ 2008 |place_of_arrest = [[ਗਜਨੀ]], ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ |criminal_charge = ਇਰਾਦਾ ਕਤਲ, ਘਾਤਕ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ | criminal_penalty = ਸਜ਼ਾ; 86 ਸਾਲ ਕੈਦ<ref>{{Cite web |url=http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/06-May-2010/Hearing-deferred-to-Aug-16/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2013-06-23 |archive-date=2010-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100511072324/http://www.nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/06-May-2010/Hearing-deferred-to-Aug-16 |dead-url=yes }}</ref> | criminal_status = ਫੋਰਟ ਵਰਥ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ [[ਐਫ਼ ਐਮ ਸੀ ਕਾਰਸ੍ਵੈੱਲ]] ਵਿਖੇ ਨਜਰਬੰਦ<ref>http://seattletimes.com/html/nationworld/2012975772_apusalqaidasuspectshooting.html</ref> | spouse = [[ਅਮਜਦ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ]] (1995 – 21ਅਕਤੂਬਰ 2002) <small>(ਤਲਾੱਕਸ਼ੁਦਾ)</small><br> [[ਅਮਾਰ ਅਲ -ਬਲੋਚੀ]], ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਲੀ ਅਬਦੁਲ ਅਜੀਜ਼ ਅਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਫਰਵਰੀ 2003–ਹੁਣ) | children =[[ਅਹਿਮਦ ਸਦੀਕੀ (ਅਮਰੀਕੀ ਨੌਜਵਾਨ)|ਮੋਹੰਮਦ ਅਹਿਮਦ]] (ਜ. 1996);<br />ਮਰੀਅਮ ਬਿੰਤ ਮੁਹੰਮਦ (ਜ. 1998);ਅਤੇ<br />ਸੁਲੇਮਾਨ (ਜ. ਸਤੰਬਰ 2002) | relations = | awards footnotes = | misc = }} '''ਆਫੀਆ ਸਦੀਕੀ''' ({{lang-ur|{{Nastaliq|عافیہ صدیقی}}}}; ਜਨਮ : 2 ਮਾਰਚ 1972) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਯੂਨਾਇਟਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿੱਚ [[ਸੰਗਿਆਆਤਮਕ ਨੀਰੋਸਾਇੰਸ|ਨੀਰੋਸਾਇੰਸ]] ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ 1990 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 2001 [[ਬ੍ਰਾਂਡੀਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਕੀਤੀ।<ref name=Bergen2011> {{cite book | url = http://books.google.ca/books?id=kYdLqOUj8lUC&pg=PA223&dq=%22Aafia+Siddiqui%22+neuropsychologist+OR+psychologist+OR+biochemist+OR+biochemistry&hl=en&sa=X&ei=jXAkUcOoLIfHqAGZxIH4DQ&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Aafia%20Siddiqui%22%20neuropsychologist%20OR%20psychologist%20OR%20biochemist%20OR%20biochemistry&f=false | title = The Longest War: The Enduring Conflict Between America and Al-Qaeda | publisher = [[Simon and Schuster]] | author = [[Peter Bergen]] | year = 2011 | page = 223 | isbn = 9780743278942 | accessdate = 2013-12-20 | quote = Disturbingly, al-Qaeda has been able to recruit American-educated scientists such as Aafia Siddiqui, who has a degree in biology from MIT and a Ph.D. in neuroscience from Brandeis. }} </ref> ਸਦੀਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ 'ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1990 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ 2001 'ਚ ਬ੍ਰਾਂਡਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਨਿਊਰੋ-ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ 9/11 ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਰਤੀ ਸੀ। ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਧੀਨ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਲਿਦ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਲਈ ਇੱਕ ਕੋਰੀਅਰ ਅਤੇ ਫਾਇਨਾਂਸਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਫ.ਬੀ.ਆਈ. ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ - ਅੱਤਵਾਦ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗਜ਼ਨੀ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਐਫ.ਬੀ.ਆਈ. ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਸਦੀਕੀ ਨੇ ਐਫ.ਬੀ.ਆਈ. ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੁਕ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤ ਕੈਦੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਗਰਾਮ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਬੇਸ 'ਤੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ — ਇਹ ਦੋਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਕਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਗਜ਼ਨੀ ਵਿਖੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੋਡੀਅਮ ਸਾਇਨਾਈਡ ਦੇ ਡੱਬੇ ਸਮੇਤ ਬੰਬ ​​ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਨੋਟ ਮਿਲੇ। ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦਿਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਯੁੰਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਐਫ.ਬੀ.ਆਈ. ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਐਮ-4 ਕਾਰਬਾਈਨ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਧੜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਵਾਰੰਟ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ 9 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਪਿਸਤੌਲ ਨਾਲ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਾਲਗੀ ਦੇ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਤੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤਹਿਤ ਦੋਸ਼ ਆਇਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ — ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 3 ਫਰਵਰੀ, 2010 ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਨੂੰ "ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਤਣਾਅ ਦਾ ਫਲੈਸ਼ ਪੁਆਇੰਟ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ "ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰਹੱਸਮਈ ਪੱਖ ਸੀ ਜੋ ਭੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।" ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ "ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ" ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਕਿ ਯੂ.ਐਸ. ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਕਥਿਤ ਅਲ ਕਾਇਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹਨ।” ਇਸਲਾਮਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਮੀਡੀਆ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ "ਲੇਡੀ ਅਲ ਕਾਇਦਾ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨਿਊਜ਼ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ “ਪ੍ਰਸੰਗ” ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੂੰ "ਗੋਡੇ ਟੇਕੂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ" ਕਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਯੂਸਫ਼ ਰਜ਼ਾ ਗਿਲਾਨੀ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨਵਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਈ.ਐਸ.ਆਈ.ਐਸ. ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੇਮਜ਼ ਫੋਲੀ ਲਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੇਲਾ ਮੂਲੇਰ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ==ਜਹਾਦੀ ਬਣਨਾ== ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਜਹਾਦੀਆਂ ਨਾਲ। 1993 ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਫੀਆ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਨਿਕਾਹ ਅਹਿਮਦ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ 9/11 ਦੇ ਵਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਖਰਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੌਰੇ ਸਮੇਂ ਆਫੀਆ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਅਲ-ਕਾਇਦਾ ਦੇ ਅਹਿਮ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੰਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਐਫ਼ ਬੀ ਆਈ ਨੇ 9/11 ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] jgcyg6mupqi6t8mqatl76z3aygaphro 0 25769 840960 734114 2026-06-17T23:17:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840960 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਆਤਿਫ਼ ਅਸਲਮ | image = Atif Aslam at Badlapur.jpg | background = ਸੋਲੋ_ਗਾਇਕ | Birth Name = ਮੁਹੰਮਦ ਆਤਿਫ਼ ਅਸਲਮ | alias = | birth_date = {{birth date|1983|3|12|df=y}} | birth_place = [[ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | origin = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] | instrument = [[ਵੋਕਲ]], [[ਗਿਟਾਰ]] | religion = [[ਇਸਲਾਮ]] | height = 5' 11.5" | genre = [[ਰੌਕ ਸੰਗੀਤ]], [[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ]] | occupation = ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, [[ਅਦਾਕਾਰ]], ਗਿਟਾਰਿਸਟ | years_active = 2001-ਵਰਤਮਾਨ | associated_acts = ਬੋਲ ਅਤੇ [[ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਕੋਕ ਸਟੂਡੀਓ]] | website = {{URL|http://www.aadeez.com/}} }} '''ਆਤਿਫ਼ ਅਸਲਮ''' (ਜਨਮ:12 ਮਾਰਚ 1983) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ। ਅਦਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਲਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਬੋਲ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਬੋਲ]]'' ਸੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਆਤਿਫ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ਵਿੱਚ [[ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪਾਲ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। 1995 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਆਏ ਅਤੇ ਡਵੀਜ਼ਨਲ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਾਲੀਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਕੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦਬਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਸਿਰਤੋੜ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਂਵੀ ਤਾਲੀਮ, ਪੀ ਏ ਐਫ਼ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਬੜੇ ਭਾਈ ਕੋਲ 8000 ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੀਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਲਦ ਗਾਇਕੀ ਸਿੱਖਣ ਲੱਗੇ। ==ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਅਾਤਿਫ਼ ਅਸਲਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਿੱਖਿਆ-ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸਾਰਾ ਭਾਰਵਾਨਾ ਨਾਲ 29 ਮਾਰਚ, 2013 ਨੂੰ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=em>{{cite web|title=Pictures from Pakistani singer Atif Aslam's wedding and reception|url=http://www.emirates247.com/entertainment/pictures-from-pakistani-singer-atif-aslam-s-wedding-and-reception-2013-04-03-1.501030|publisher=Emirates 24/7|accessdate=9 February 2015|date=3 April 2013|archive-date=9 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209164749/http://www.emirates247.com/entertainment/pictures-from-pakistani-singer-atif-aslam-s-wedding-and-reception-2013-04-03-1.501030|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Atif Aslam hitched|url=http://www.dawn.com/news/800873/atif-aslam-hitched|accessdate=9 August 2016|agency=DAWN}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕਡ਼ੀਆਂ== {{Commons category}} * {{official website|aadeez.com}} * {{IMDb name|id=2139651}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] 87th8iepe6jmu2c0ogwos2vrph9h2yn 0 28067 840948 566284 2026-06-17T17:43:22Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Characteristics" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347818622|Benares gharana]]" 840948 wikitext text/x-wiki {{ਬੇ-ਹਵਾਲਾ|}} [[File:Shahid Parvez Khan performing at a concert.jpg|thumb| [[ਸ਼ਾਹਿਦ ਪਰਵੇਜ਼ ਖਾਨ]] ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ, [[ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਸਾਦ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ 'ਤੇ]] '''ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣਾ''' ਭਾਰਤੀ ਤਬਲਾ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਘਰਾਣਾ 200 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਿਆਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਖਨਊ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮੋਧੂ ਖਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਸਿਰਫ 17 ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਤਦ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਵਾਬ ਨੇ ਮੋਧੂ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਨੇ 7 ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਲਾ ਵਜਾਇਆ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭੇਟਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਬਨਾਰਸ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਅੱਜ, ਬਨਾਰਸ ਤਬਲਾ ਘਰਾਣਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਵਾਦਕ ਵੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਬਲਾ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਰੱਥ ਹਨ</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਹਨ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ (ਪੂਰਬੀ) ਬਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਾਰੂਖਾਬਾਦ,</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਘਰਾਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਨਾਰਸ ਸ਼ੈਲੀ ਤਬਲੇ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਸਟ੍ਰੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ</sup> ਨਾ (ਲਾਓ 'ਤੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਧਿੰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">Aja,</sup> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣੇ]] 89mdkfyfezh837wl4x2t7llfg7xooxl 0 40484 841007 823849 2026-06-18T07:12:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841007 wikitext text/x-wiki {{Infobox event | title = ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬਿਰਤਾਂਤ | image = Komogata Maru LAC a034014 1914.jpg | image_upright = | image_alt = | caption = ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀ | native_name = | native_name_lang = | date = ਮਈ 23, 1914 | venue = | location = [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ | outcome = ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | reported deaths = ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 26{{efn|Para 30 of Report of the ''Komagata Maru'' Committee of Inquiry states that 20 Sikhs, 2 Europeans, 2 Punjab Police Officers and 2 locals died in the riots <ref>{{cite book |title=Report of the ''Komagata Maru'' Committee of Inquiry and Some Further Documents |date=2007 |publisher=Unistar Books and Punjab Centre for Migration Studies |isbn=9788189899349 |page=74 |url=https://books.google.com/books?id=xzeAISr-PPgC&pg=PA74 |access-date=12 April 2022}}</ref> 75 by witnesses present{{Citation needed|date=December 2021|reason=not in article}}}} }} '''"ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਾਂਡ"''' ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਫ ਸਟੀਮਰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਵਿੱਚ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਆਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਬਜ ਬਜ]], [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਭਾਰਤੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸਮੂਹ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦੰਗਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 22 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web |date=2021-04-05 |title=Komagata Maru {{!}} The Canadian Encyclopedia |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/komagata-maru |access-date=2023-07-15 |website=web.archive.org |archive-date=2021-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405043204/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/komagata-maru |url-status=bot: unknown }}</ref> ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ]] ਤੋਂ [[ਸ਼ੰਘਾਈ]], [[ਚੀਨ]] ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਤੋਂ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]], ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 340 ਸਿੱਖ, 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 12 ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਧਰਤੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਐਚਐਮਸੀਐਸ ਰੇਨਬੋ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Voyage of the Komagata Maru: the Sikh challenge to Canada's colour bar. Vancouver: University of British Columbia Press. 1989. pp. 81, 83.}}</ref> ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਬੇਦਖਲੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕੰਟਰੋਲ == ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 8 ਜਨਵਰੀ, 1908 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਆਰਡਰ ਇਨ ਕਾਉਂਸਿਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਆਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=8 January 1908 |title=Immigrants debarred from landing in Canada who do not come from country of citizenship in through tickets by continuous journey - Min. Int. [Minister of the Interior], 1908/01/03 |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/orders-council/Pages/item.aspx?IdNumber=142346 |access-date= |website=Library and Archives Canada}}</ref> ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਨਿਯਮ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੀ ਦੂਰੀ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਏ ਜਦੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। 1913 ਵਿੱਚ 400,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਆਏ, ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਕੜਾ ਜਿਸਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਸਬੰਧ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ 1907 ਦੇ ਪੂਰਬੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |date=June 29, 2016 |title=150 years of immigration in Canada |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/pub/11-630-x/11-630-x2016006-eng.htm |access-date= |website=Statistics Canada |quote="Record numbers of immigrants were admitted in the early 1900s when Canada was promoting the settlement of Western Canada. The highest number ever recorded was in 1913, when more than 400,000 immigrants arrived in the country."}}</ref> == ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਵਿਚਾਰ == [[File:Baba_Gurdit_Singh.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baba_Gurdit_Singh.jpg|right|thumb|260x260px|ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ]] [[ਸਰਹਾਲੀ ਕਲਾਂ|ਸਰਹਾਲੀ]] ਤੋਂ [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ|ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ]],<ref>{{Cite web |date=2019-03-27 |title=ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੁਖਾਂਤ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣੋ ਇਤਿਹਾਸ |url=https://www.rozanaspokesman.in/opinion/special-article/270319/komagatamaru-baba-gurdit-singh-ji.html |access-date=2023-07-15 |website=Rozana Spokesman}}</ref> ਇੱਕ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦਾ ਵਪਾਰੀ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਕਿ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬੇਦਖਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਜਾਣ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਹਮਵਤਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਤਰਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਜਨਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। [[ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ|ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜੂਨ 1913 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਸੀਫਿਕ ਕੋਸਟ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। === ਯਾਤਰੀ === [[Image:Sikhs aboard Komagata Maru.jpg|thumb|240x240px|ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਯਾਤਰੀ]] ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 340 ਸਿੱਖ, 24 ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ 12 ਹਿੰਦੂ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ, [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2018-08-20 |title=Bhagat Singh Thind - Komagata Maru |url=http://www.bhagatsinghthind.com/Komagata_maru.php |access-date=2023-07-15 |website=web.archive.org |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820022452/http://www.bhagatsinghthind.com/Komagata_maru.php |url-status=dead }}</ref> ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਖਾੜਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Johnston, Hugh J. M. The Voyage of the Komagata Maru: the Sikh Challenge to Canada's Colour Bar. Delhi: Oxford University Press. 1979.}}</ref> ==ਘਟਨਾ== === ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ === ਜਹਾਜ਼ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ 165 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 8 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿਖੇ ਹੋਰ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਹ 3 ਮਈ ਨੂੰ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 23 ਮਈ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਨੇੜੇ ਬਰਾਰਡ ਇਨਲੇਟ ਵਿਚ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਜਹਾਜ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਹੈੱਡ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ। [[File:Komagata_Maru_and_Rainbow.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Komagata_Maru_and_Rainbow.jpg|right|thumb|250x250px|ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ) HMCS ਰੇਨਬੋ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ]] === ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਆਗਮਨ === ਜਦੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਪੀਆਰ ਪੀਅਰ ਏ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 200 ਮੀਟਰ (220 ਗਜ਼) ਦੂਰ ਬਰਾਰਡ ਇਨਲੇਟ ਵਿੱਚ ਕੋਲ ਹਾਰਬਰ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਡੌਕ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਫਰੇਡ ਸਾਈਕਲੋਨ ਟੇਲਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰੌਬਰਟ ਬੋਰਡਨ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ, ਰਿਚਰਡ ਮੈਕਬ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਐਮਪੀ ਐਚਐਚ ਸਟੀਵਨਜ਼ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ। ਸਟੀਵਨਜ਼ ਨੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਲਕਮ ਆਰ.ਜੇ. ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰੀਡ. ਸਟੀਵਨਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਰੀਡ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਯੇਲ-ਕੈਰੀਬੂ ਲਈ ਫੈਡਰਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਮਾਰਟਿਨ ਬੁਰੇਲ, ਐਮਪੀ ਦੇ ਦਖਲ ਤੱਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਸੇ ਕੁਝ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਰਹੀਮ (ਗੁਜਰਾਤੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ), ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ (ਪੰਜਾਬੀ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ) ਅਤੇ ਸੋਹਣ ਲਾਲ ਪਾਠਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।<ref>{{Cite book|url=http://komagatamarujourney.ca/node/561|title=Canadian Sikhs (Part One) and Komagata Maru Massacre|last=Singh|first=Kesar|year=1989|location=Surrey, British Columbia|pages=14|access-date=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇਹਨਾਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇੰਡੋ-ਕੈਨੇਡੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਜਾਂ ਗ਼ਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਏਜੰਟ ਨੇ ਲੰਡਨ ਅਤੇ [[ਓਟਾਵਾ]] ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਨ। ਸ਼ੋਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਚਾਰਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤ ਵਜੋਂ 22,000 ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੇ. ਐਡਵਰਡ ਬਰਡ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵੀ ਚਲਾਇਆ। 6 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਕੋਰਟ ਆਫ ਅਪੀਲ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਨਵੇਂ ਆਰਡਰ-ਇਨ-ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਸਤੀਕਰਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੇ ਜਪਾਨੀ ਕਪਤਾਨ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ''ਹਾਰਬਰ ਟਗ ਸੀ ਲਾਇਨ'' ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Brown, Emily C. (1975). Har Dayal: Hindu Revolutionary and Humanist. Tucson: University of Arizona Press. p. 195}}</ref> 19 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਅਖਬਾਰ '[[ਦ ਸਨ]]' ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ: "ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰ੍ਹਾਏ ... ਇਹ ਕੋਲੇ ਦੀ ਚੁਟਕੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਸੀ"<ref>{{Cite book|url=https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF|title=House of Commons Debates: Official Report (Hansard)- Wednesday, April 2, 2008|publisher=Government of Canada|year=2008|edition=70|volume=142|location=Ottawa|pages=4395|quote="On July 19, the angry passengers fought back with the only weapons they had. They were not armed. The quote from The Sun in Vancouver read: 'Howling masses of Hindus showered policemen with lumps of coal and bricks...it was like standing underneath a coal chute.' "|access-date=|issue=70|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 15, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415195155/https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF|url-status=dead}}</ref> == ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ == [[File:Inspector_Reid,_H.H._Stevens_and_Capt._Walter_J._Hose_on_board_the_"Komagata_Maru".jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inspector_Reid,_H.H._Stevens_and_Capt._Walter_J._Hose_on_board_the_%22Komagata_Maru%22.jpg|thumb|ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ 'ਤੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਰੀਡ, ਐਚ.ਐਚ. ਸਟੀਵਨਜ਼ ਅਤੇ ਵਾਲਟਰ ਹੋਜ਼]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ 11ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ "ਆਇਰਿਸ਼ ਫਿਊਸਿਲੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ", 72ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ "ਸੀਫੋਰਥ ਹਾਈਲੈਂਡਰਜ਼ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ" ਅਤੇ 6ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ "ਦਿ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਕਨਾਟਸ" ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਮਾਂਡਰ ਹੋਜ਼ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਇੱਕ ਰਾਇਲ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਐਚਐਮਸੀਐਸ ਰੇਨਬੋ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=House of Commons Debates |url=https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF |access-date=2023-07-15 |archive-date=2022-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220415195155/https://www.ourcommons.ca/Content/House/392/Debates/070/HAN070-E.PDF |url-status=dead }}</ref> ਸਿਰਫ ਵੀਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਬੇਦਖਲੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਕੋਲ ਲੋੜੀਂਦੇ ਫੰਡ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਰਵਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 23 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਬਲਯੂ ਸੀ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਅਗਸਤ 1914 ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 21 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਦੇ ਦਿਨ ਜਦ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਪੁੱਜਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 11 ਜਨਵਰੀ 1915 ਦੇ ਦਿਨ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Popplewell, Richard J. (1995). "North America, 1905-14". Intelligence and Imperial Defence: British Intelligence and the Defence of the Indian Empire, 1904-1924. Frank Cass. p. 160}}</ref> == ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ == ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ 27 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗੰਨਬੋਟ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਵੈ-ਕਬੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ, ਸਗੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿਆਸੀ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਗੋਰੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਬਜ ਬਜ 'ਤੇ ਡੱਕਿਆ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵੀਹ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਗੂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੰਗਾ ਹੋਇਆ। ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ 19 ਯਾਤਰੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਕੁਝ ਬਚ ਗਏ, ਪਰ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਬਜ ਬਜ ਦੰਗੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿੰਗਲੀਡਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1922 ਤੱਕ ਛੁਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|title=Chang, Kornel (2012). Pacific Connections. University of California Press. p. 147}}</ref> == ਮਹੱਤਵ == ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਘਟਨਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭੜਕੀ ਹੋਈ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ, ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1914 ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਬਰਕਤੁੱਲਾ ਮੌਲਾਨਾ|ਬਰਕਤੁੱਲਾ]], [[ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ|ਤਾਰਕ ਨਾਥ ਦਾਸ]], ਅਤੇ [[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼|ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ]] ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਲਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰੈਲੀ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ==ਵਿਰਾਸਤ== === ਭਾਰਤ === [[File:Komagata_Maru_5.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Komagata_Maru_5.jpg|thumb|ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਬਜ ਬਜ]] 1952 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਜ ਬਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਮਾਰਕ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਠਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Ship of defiance |url=http://www.telegraphindia.com/1100926/jsp/calcutta/story_12979265.jsp |access-date=2023-07-15 |archive-date=2015-02-28 |archive-url=https://archive.today/20150228074306/http://www.telegraphindia.com/1100926/jsp/calcutta/story_12979265.jsp |url-status=bot: unknown }}</ref> ਕੋਲਕਾਤਾ ਪੋਰਟ ਟਰੱਸਟ, ਕੇਂਦਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਟਰੱਸਟ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦਾ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤਿਕੋਣੀ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ 24 ਮਿਲੀਅਨ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਹੋਵੇਗੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ 5 ਅਤੇ 100 ਰੁਪਏ ਦੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਕੇ, ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/|title=India commemorating 100 years of Komagata Maru|date=2014-09-29|work=The Hindu|access-date=2023-07-15}}</ref> === ਕੈਨੇਡਾ === 23 ਜੁਲਾਈ, 1989 ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਜਾਣ ਦੀ 75ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। 75ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਲਈ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ''ਵੀ ਪੋਰਟਲ ਪਾਰਕ'', 1099 ਵੈਸਟ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। 1994 ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ 80ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਾਂਡ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 23 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਧ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਕੋਲ ਹਾਰਬਰ ਵਿੱਚ ਵੈਨਕੂਵਰ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਵੈਸਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ 100ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਪੋਸਟ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2014-05-08 |title=ਕੈਨੇਡਾ ਵਲੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ |url=https://www.dailypunjabtimes.com/main/archives/6554 |access-date=2023-07-15 |website=Daily Punjab Times}}</ref> ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਜੂਨ 2012 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਰੌਸ ਸਟਰੀਟ ਟੈਂਪਲ ਵਿਖੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਅਤੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਤੂਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਤੂਰ ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜਨੇਤਪੁਰਾ ਦਾ ਪੋਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Raj Singh Toor · South Asian Canadian Heritage |url=https://www.southasiancanadianheritage.ca/hari-sharma/hari-sharma-1900-1910/raj-singh-toor/ |access-date=2023-07-15 |website=South Asian Canadian Heritage}}</ref> ਤੂਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀ ਵਿੱਚ 75A ਐਵੇਨਿਊ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਮ 31 ਜੁਲਾਈ, 2019 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵੇਅ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2023-02-05 |title=ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ੈਸਲਾ, ਸੜਕ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਵੇਅ |url=https://jagbani.punjabkesari.in/international/news/part-of-road-in-canada-to-be-named-komagata-maru-way-1404211 |access-date=2023-07-15 |website=jagbani}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, 17 ਸਤੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਸਰੀ ਦੇ ਆਰ.ਏ. ਨਿਕਲਸਨ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ "ਰੀਮੇਮਰਿੰਗ ਦਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਟੋਰੀ ਬੋਰਡ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। 23 ਦਸੰਬਰ 2020 ਨੂੰ, ਡੈਲਟਾ ਸਿਟੀ ਕਾਉਂਸਿਲ ਨੂੰ ਤੂਰ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉੱਤਰੀ ਡੈਲਟਾ ਸੋਸ਼ਲ ਹਾਰਟ ਪਲਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੋਰੀ ਬੋਰਡ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2020-10-06 |title=New Storyboard Honours Victims of Komagata Maru {{!}} City of Surrey |url=https://www.surrey.ca/news-events/news/new-storyboard-honours-victims-of-komagata-maru |access-date=2023-07-15 |website=www.surrey.ca }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਨਾਲ ਹੀ, ਤੂਰ ਦੁਆਰਾ ਲਾਬਿੰਗ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, 23 ਮਈ, 2020 ਨੂੰ ਸਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ 23 ਮਈ, 2021 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵੈਨਕੂਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ। ਬਰਨਬੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪੋਰਟ ਕੋਕਿਟਲਮ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ 23 ਮਈ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=2021-05-23 |title=Proclamations |url=https://descendantskomagatamaru.ca/proclamations/ |access-date=2023-07-15 |website=Descendants of the Komagata Maru Society}}</ref><ref>{{Cite web |title=23 ਮਈ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ |url=http://www.mediapunjab.biz/news?news_id=118331 |website=mediapunjab}}</ref> == ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ == ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਫੰਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫੈਡਰਲ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ 23 ਜੂਨ, 2006 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਟੀਫਨ ਹਾਰਪਰ ਨੇ ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈੱਡ ਟੈਕਸ ਲਈ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਸੀ। 6 ਅਗਸਤ, 2006 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਾਰਪਰ ਨੇ ਸਰੀ, ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੰਡੋ-ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਪਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਵੇ"। ਅਪ੍ਰੈਲ, 2008 ਨੂੰ, ਬਰੈਂਪਟਨ-ਸਪਰਿੰਗਡੇਲ ਦੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ [[ਰੂਬੀ ਢੱਲ|ਰੂਬੀ ਢੱਲਾ]] ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਸ਼ਨ 469 (M-469) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, "ਇਹ, ਸਦਨ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ- ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ 1914 ਦੀ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।"<ref>{{Cite web |date=2020-01-15 |title=Journals No. 70 - April 2, 2008 (39-2) - House of Commons of Canada |url=https://www.ourcommons.ca/DocumentViewer/en/39-2/house/sitting-70/journals |access-date=2023-07-15 |website=web.archive.org |archive-date=2020-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115222657/https://www.ourcommons.ca/DocumentViewer/en/39-2/house/sitting-70/journals |url-status=bot: unknown }}</ref> 23 ਮਈ, 2008 ਨੂੰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ "ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ 23 ਮਈ, 1914 ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੁਆਰਾ ਦਾਖਲੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਦਨ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਲਾਭ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" 3 ਅਗਸਤ, 2008 ਨੂੰ, ਹਾਰਪਰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਘਟਨਾ ਲਈ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਸਰੀ, ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਹਾਊਸ ਆਫ ਕਾਮਨਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਤਰਫੋਂ, ਮੈਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।"<ref>{{Cite web |title=PM apologizes for 1914 Komagata Maru incident |url=http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Politics/2008/08/03/6345366-cp.html |access-date=2023-07-15 |archive-date=2008-08-06 |archive-url=https://archive.today/20080806093424/http://cnews.canoe.ca/CNEWS/Politics/2008/08/03/6345366-cp.html |url-status=dead }}</ref> ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਮੁਆਫ਼ੀ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਾਜ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜੇਸਨ ਕੈਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਲਈ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ"<ref>{{Cite web |date=2008-08-03 |title=Sikhs unhappy with PM's Komagata Maru apology |url=https://www.ctvnews.ca/sikhs-unhappy-with-pm-s-komagata-maru-apology-1.313218 |access-date=2023-07-15 |website=CTVNews }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਰੈਜੀਮੈਂਟ (ਡਿਊਕ ਆਫ ਕਨਾਟਸ ਓਨ), ਜੋ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਦੀ ਕਮਾਨ ਇੱਕ ਸਿੱਖ, [[ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ|ਹਰਜੀਤ ਸੱਜਣ]] ਨੇ 2011 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੱਜਣ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੋ: ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ – Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee |url=https://sgpc.net/%E0%A8%95%E0%A9%88%E0%A8%A8%E0%A9%87%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8-%E0%A8%B9%E0%A8%B0/ |access-date=2023-07-15 |website=sgpc.net |archive-date=2023-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230715122002/https://sgpc.net/%E0%A8%95%E0%A9%88%E0%A8%A8%E0%A9%87%E0%A8%A1%E0%A8%BE-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A9%B1%E0%A8%96%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%AE%E0%A9%B0%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B8-%E0%A8%B9%E0%A8%B0/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/news/british-columbia/bc-regiment-that-once-forced-out-the-komagata-maru-is-now-commanded-by-a-sikh/article18832286/|title=B.C. regiment that once forced out the Komagata Maru is now commanded by a Sikh|date=2014-05-24|work=The Globe and Mail|access-date=2023-07-15}}</ref> 18 ਮਈ, 2016 ਨੂੰ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ]] ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਰਸਮੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-05-22 |title=ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੁਖਾਂਤ – ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਮੰਗੀ ਸੀ ਮਾਫੀ ! |url=https://globalpunjabtv.com/the-komagata-maru-tragedy-justin-trudeau-apology/ |access-date=2023-07-15 |website=Global Punjab Tv}}</ref><ref>{{Cite web |title=Justin Trudeau apologizes in House for 1914 Komagata Maru incident |url=https://www.cbc.ca/news/politics/komagata-maru-live-apology-1.3587827}}</ref> ==ਕਾਮਾ ਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ== ਜ਼ਿਲਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਨਾਮ ! width=14% |ਪਿੰਡ |- |1 |ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ |[[ਰੋਡੇ]] |- |2 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ |[[ਰੋਡੇ]] |- |3 |ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ |[[ਰੋਡੇ]] |- |4 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ(ਦੂਜਾ) |[[ਰੋਡੇ]] |- |5 |ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |6 |ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |7 |ਰਾਮ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |8 |ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |9 |ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |10 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |11 |ਬੰਸੀ ਲਾਲ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |12 |ਰਾਮ ਜੀ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |18 |ਕਰਤਾ ਰਾਮ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |14 |ਰਾਮ ਰਤਨ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |15 |ਥੰਮਣ ਸਿੰਘ |[[ਤੁੰਗਵਾਲੀ]] |- |16 |ਦਲਬਾਰਾ ਸਿੰਘ |[[ਮੱਲਣ|ਮੱਲ੍ਹਣ]] |- |17 |ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ |[[ਮੱਲਣ|ਮੱਲ੍ਹਣ]] |- |18 |ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ |[[ਮੱਲਣ|ਮੱਲ੍ਹਣ]] |- |19 |ਬੂੜ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |20 |ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |21 |ਰੂੜ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |22 |ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ |ਲੰਡੇਆਨਾ |- |23 |ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |24 |ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |25 |ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |26 |ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ |[[ਢੁੱਡੀਕੇ]] |- |27 |ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |28 |ਰਾਮ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |29 |ਰਾਇਜ਼ਾਦਾ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |30 |ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ |ਅਬੋ |- |31 |ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ |[[ਵਾੜਾ]] |- |32 |ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ |[[ਵਾੜਾ]] |- |33 |ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ |[[ਵਾੜਾ]] |- |34 |ਭਗਤ ਸਿੰਘ |[[ਰਾਜੋਆਣਾ|ਰਾਜੋਆਨਾ]] |- |35 |ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ |[[ਰਾਜੋਆਣਾ|ਰਾਜੋਆਨਾ]] |- |36 |ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ |[[ਸੇਖਾ]] |- |37 |ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ |[[ਸੇਖਾ]] |- |38 |ਮੱਲਾ ਸਿੰਘ |[[ਸੇਖਾ]] |- |39 |ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ (ਦੂਜਾ) |[[ਸੇਖਾ]] |- |40 |ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ |ਘੋਲੀਆ |- |41 |ਮੁਨਸ਼ੀ ਸਿੰਘ |ਘੋਲੀਆ |- |42 |ਸੱਦਾ ਸਿੰਘ |[[ਚੂਹੜ ਚੱਕ|ਚੂਹੜਚੱਕ]] |- |43 |ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ |[[ਚੂਹੜ ਚੱਕ|ਚੂਹੜਚੱਕ]] |- |44 |ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ |ਆਲਮਵਾਲਾ |- |45 |ਭਾਈ ਵੀਰਾ ਸਿੰਘ |ਗੁਰੂਸਰ ( ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) |- |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}{{Commons category|Komagata Maru incident|ਕਾਮਗਾਟਾਮਾਰੂ ਕਾਂਡ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20130811214922/http://www.centralsikhmuseum.com/gallery/hi/km/ Gallery on ''Komagata Maru'' incident] * [[imdbtitle:0490857|''Continuous Journey'', a feature-length documentary by Ali Kazimi]] * [https://timeline.com/komagata-maru-indian-canada-38d327071c56 Photos: When these Indian immigrants got to Canada, police kept them on their boat for two months] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517004714/https://timeline.com/komagata-maru-indian-canada-38d327071c56 |date=2022-05-17 }} * [https://books.google.com/books?id=Okk452lbaDsC ''Lions of the Sea'', a novel by Jessi Thind] * [http://www.cbc.ca/asianheritage/film/ CBC Radio One's ''As It Happens'' aired an interview with ''Continuous Journey'' filmmaker Ali Kazimi on May 13, 2008] * [https://web.archive.org/web/20121108000824/http://www.canada.com/vancouversun/news/westcoastnews/story.html?id=bc5cdad1-2922-45e9-a828-d5e68baf500a "Tejpal Singh Sandhu was at Monday's meeting representing his great-grandfather Gurdit Singh Indian, who chartered the ship to travel from India to Canada."] * [http://komagatamarujourney.ca/ ''Komagata Maru: Continuing the Journey'' website by Simon Fraser University Library. A resource-rich website about the ''Komagata Maru'' story] * [http://thecanadianencyclopedia.com/articles/komagata-maru ''The Canadian Encyclopedia'': ''"Komagata Maru"''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131124080332/http://www.thecanadianencyclopedia.com/articles/komagata-maru |date=November 24, 2013 }} * [https://www.theglobeandmail.com/news/british-columbia/komagata-maru-100-years-later/article18830049/ Globe and Mail: Behind the Komagata Maru’s fight to open Canada’s border] * http://talonbooks.com/books/dream-arteries * [https://descendantskomagatamaru.ca/ Descendants of the ''Komagata Maru'' Society Website, a site dedicated to educating people about the ''Komagata Maru'' Incident] * [https://scroll.in/reel/938657/films-about-komagata-maru-remind-us-of-the-brave-and-risky-journeys-of-refugees-the-world-over Films about ''Komagata Maru''] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ck14yl0ko1amlanbrswnoy020rkn5eb 0 42605 841021 621371 2026-06-18T09:44:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841021 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name =ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ | title_orig = | translator = | image = [[File:Kothe kharak singh novel.jpg|thumb|Kothe kharak singh novel]] | image_caption = | author = [[ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ]] | illustrator = | cover_artist = | country =[[ਭਾਰਤ]] | language = ਪੰਜਾਬੀ | series = | subject =20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਲਵਈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜੀਵਨ | genre = ਨਾਵਲ | publisher =ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌੰਕ , ਦਿੱਲੀ | pub_date =1985 | english_pub_date = | media_type = | pages =312 | isbn = | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | awards= ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, 1987}} '''ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ''' [[ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ]] ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ 1985 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਤੇ ਅਣਖੀ ਨੂੰ 1987 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20130210/80.cms |title=ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ-ਕਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਅਣਖੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਨਾਵਲ? |access-date=2014-08-06 |archive-date=2013-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130214182805/http://beta.ajitjalandhar.com/supplement/20130210/80.cms |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਟੈਲੀ ਫਿਲਮ 'ਕਹਾਨੀ ਏਕ ਗਾਂਉ ਕੀ' ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਅਣਖੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਉੱਤਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸੱਤ ਸੰਸਕਰਣ 1985, 1986, 1988, 1991, 1992, 1996, 1999 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਅਸਾਮੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਕੰਨੜ, ਮਲਿਆਲਮ, ਮਰਾਠੀ, ਉੜੀਆ, ਤੈਲਗੂ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QA1V7sICaIwC&pg=PA43|title=Who's who of Indian Writers, 1999: A-M|last=Dutt|first=Kartik Chandra|date=1999|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-0873-5|language=en}}</ref> ਇਸਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਅਨੁਵਾਦ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੱਜ ਨੇ ਕੀਤਾ। == ਪਾਤਰ== ਗਿੰਦਰ, ਹਰਨਾਮੀ, ਅਰਜਨ, ਚਰਨਦਾਸ, ਨੰਦ ਕੁਰ, ਮੀਤੋ, ਜੀਤੋ, ਮੱਲਣ, ਸੱਜਣ,ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ, ਮੁਕੰਦ, ਜਲ ਕੁਰ, ਗ੍ਹੀਰਾ, ਹਰਿੰਦਰ, ਨਸੀਬ । == ਪਲਾਟ == ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। == ਵਿਸ਼ਾ == ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਜਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਗਲਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.thebookreviewindia.org/articles/archives-389/2011/april/4/from-the-land-of-five-rivers.html|title=From the Land of Five Rivers|date=2016-08-21|website=web.archive.org|access-date=2021-05-09|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821070531/http://www.thebookreviewindia.org/articles/archives-389/2011/april/4/from-the-land-of-five-rivers.html|dead-url=unfit}}</ref> ==ਕਥਾਨਕ== ''ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ'' ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਭਾਰਤੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮਾਲਵੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਇੱਕ ''ਪਿੰਡ'' ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: "ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵਸਾਇਐ। ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਚ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗਲੀ-ਗਲੀ ਗਾਹੀ ਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਵੀ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਤਖਤੂਪੁਰਾ, ਸਲਾਬਤਪੁਰਾ, ਫੂਲ, ਮਹਿਰਾਜ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸਾਇਕਲ ਤੇ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਹਰਨਾਮੀ, ਗਿੰਦਰ ਦੀ ਬਹੂ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਮਿਕ ਭੁੱਖ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦੁੱਲੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਹੁਰੇ ਆ ਕੇ ਅਰਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਝੁਕਾਅ ਨਾਜਰ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਨਾਜਰ ਰਾਹੀਂ ਮਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਜਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਛੁੱਡਵਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਟੁੰਬਾਂ ਵੇਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹੋਂ ਛੁੱਟਣ ਤੇ ਹਰਨਾਮੀ ਤੀਵੀਂਬਾਜ਼ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਧੱਕੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੁਢੇ ਪੈਨਸ਼ਨੀਏ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਜਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੰਦਰ ਹਰਨਾਮੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਬਣ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਜਰ ਅਤੇ ਹਰਨਾਮੀ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਥਾ ਅਰਜਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਭਰਾ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਰਜਣ ਦੀ ਦੱਸ ਘੁਮਾਂ ਪੈਲੀ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ। ਝੰਡੇ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਫਸਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਲੈਣ ਦੇ ਰਾਹ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ 'ਕੰਮ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ' ਨਾਲ ਵੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ (ਹਰਿੰਦਰ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ (ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ) ਹੈ। ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀ ਨਾਈਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨਸੀਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨਸੀਬ ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੀ ਮੁੰਡੇ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਏ ਪਾਸ ਮੁੰਡਾ ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨਕਸਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਲਕਾਰ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰਾ ਕੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਇਆ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੋ ਹਰਦਿੱਤ ਨੰਬਰਦਾਰ ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਬਲਕਾਰ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਲਕਾਰ ਕਥਿਤ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਬਠਿੰਡੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰਿੰਦਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਖੱਤਰੀਆਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਪਦਮਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਇਸਨੂੰ ਹੇਠੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿੰਦਰ ਸਾਂਝੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਕਢਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸਦਮੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਮੱਲਣ ਅਤੇ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁੜੀ, ਜੀਤੋ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਚੰਗੀ ਥਾਂ ਵਿਆਹੁਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਖਰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਮੰਗਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਲਣ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਲਣ ਦਾ ਬਿਰਧ ਫੌਜੀ ਪਿਤਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਮੱਲਣ ਪਿਓ ਦੇ ਮਰਨੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਜੀਤੋ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਹੋਰ ਰਹਿੰਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਝੰਡੇ ਕੋਲ ਗਹਿਣੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ, ਬਲਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਹਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਆਲੋਚਨਾ== [[ਡਾ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ]] ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਵਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਚਿਤ੍ਰਣ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਡੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੁਖਾਂਤ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਸਾਣੀ, ਸਿਆਸਤ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰੇ, ਕਰਾਂਤੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਡੇਰਿਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਰਗ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book| title=ਗਲਪਕਾਰ ਅਣਖੀ (ਸੰਦਰਭ: ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ)| publisher=ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ| author=ਪ੍ਰੋ. ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ| year=1988| pages=134-136| isbn=81-7116-033-6}}</ref> [[ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਫਰੈਂਕ]] ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਅਣਖੀ ਦੀ ਰਚਨਾ: ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book| title=ਗਲਪਕਾਰ ਅਣਖੀ (ਸੰਦਰਭ: ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ)| publisher=ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ| author=ਪ੍ਰੋ. ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ| year=1988| pages=137-140| isbn=81-7116-033-6}}</ref> [[ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ]] ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਐਪਿਕ-ਨਾਵਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book| title=ਗਲਪਕਾਰ ਅਣਖੀ (ਸੰਦਰਭ: ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ)| publisher=ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ| author=ਪ੍ਰੋ. ਰਵਿੰਦਰ ਭੱਠਲ| year=1988| pages=141-143| isbn=81-7116-033-6}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦੇ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਕੰਮ]] nwqfy0r1booetq5rviukn3v8trfddyt 0 45856 841013 701391 2026-06-18T08:13:54Z Unknownuserfromland 60707 841013 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | other_name =ਰਾਜੀਆ ਪੰਧੇਰ ਜਿੱਥੇ ਕਣਕਾਂ ਦੇ ਢੇਰ | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.1528 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.5478 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ-ਬਰਨਾਲਾ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[Taluka]]s | parts = | government_type =ਪੰਚਾਇਤ | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes =ਰਾਜੀਆ ਪੰਧੇਰ | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total =2567 | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code =148105 | registration_plate = | blank1_name_sec1 =ਸੰਗਰੂਰ, ਮਾਨਸਾ, ਬਰਨਾਲਾ | blank1_info_sec1 = | website = {{URL|http://barnala.gov.in}} | footnotes = |image_flag=}} ==ਸਿੱਖਿਆ == ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਹੈ | ਜੋ ਕਿ ਫਿੱਸ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ |{{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 8zckdis7f3wrrprf39vh9uxhit6uwd7 841015 841013 2026-06-18T08:14:52Z Unknownuserfromland 60707 841015 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.1528 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 75.5478 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ-ਬਰਨਾਲਾ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[Taluka]]s | parts = | government_type =ਪੰਚਾਇਤ | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes =ਰਾਜੀਆ ਪੰਧੇਰ | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total =2567 | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code =148105 | registration_plate = | blank1_name_sec1 =ਸੰਗਰੂਰ, ਮਾਨਸਾ, ਬਰਨਾਲਾ | blank1_info_sec1 = | website = {{URL|http://barnala.gov.in}} | footnotes = |image_flag=}} ==ਸਿੱਖਿਆ == ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਹੈ | ਜੋ ਕਿ ਫਿੱਸ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ |{{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] e0vaoda3yoo1pmk62jfmamvjlo7u8vq 0 52589 840966 831834 2026-06-18T00:17:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840966 wikitext text/x-wiki [[File:I-80 Eastshore Fwy.jpg|thumb|350px|[[ਬਰਕਲੀ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ [[ਇੰਟਰਸਟੇਟ 80]] ਸ਼ਾਹ-ਰਾਹ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਾਲ਼ਾ ਰਾਹ ਹੈ।]] [[ਸੜਕ|ਸੜਕਾਂ]] ਉਤਲੀ '''ਆਵਾਜਾਈ''' ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵੱਗ, [[ਗੱਡੀ]]ਆਂ, [[ਕਾਰ|ਕਾਰਾਂ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਬਲਿਕ ਸਾਧਨ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਖ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ [[ਆਵਾਜਾਈ ਜ਼ਾਬਤਾ]] ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਖੜੋਤ]] ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਾਸਤੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਅਸੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== *[http://ec.europa.eu/transport/road/policy/index_en.htm Road Transport in the European Union] *'''IRTE''' ([http://www.soe.org.uk Institute of Road Transport Engineers]) * [http://www.greenroads.us/ The Greenroads Rating System] * [http://suguh.com/buy-website-traffic/ Website Traffic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140519085813/http://suguh.com/buy-website-traffic/ |date=2014-05-19 }} * [http://transportreview.co.uk/road/road-traffic-map Interactive Map of Traffic for every major UK Road]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222164629/http://transportreview.co.uk/road/road-traffic-map |date=2014-02-22 }} * [http://www.scats.com.au/product_traffic_managment.html SCATS Traffic Management Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409122458/http://www.scats.com.au/product_traffic_managment.html |date=2013-04-09 }} * [http://fbtrafficengine.co FB Traffic Engine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115063448/http://fbtrafficengine.co/ |date=2012-11-15 }} * [http://www.rta.nsw.gov.au Roads and Traffic Authority, NSW] * [http://www.scats.com.au SCATS Sydney Coordinated Adaptive Traffic System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409122356/http://www.scats.com.au/ |date=2013-04-09 }} ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== * May, Adolf. ''Traffic Flow Fundamentals''. Prentice Hall, Englewood Cliffs, NJ, 1990. * ''[http://www.azite.org/pdf/GuidanceDesignSafety.pdf 2010 Highway Capacity Manual]''. Transportation Research Board, Washington, D.C., ISBN 0-309-06681-6 * Taylor, Nicholas. ''[http://www.contram.com/download/NETS_CONTRAM_DTA.pdf The Contram dynamic traffic assignment model]'' [[Transport Research Laboratory|TRL]] 2003 * [http://www.springer.com/physics/complexity/book/978-3-540-20716-0 B.S. Kerner, ''The Physics of Traffic'', Springer, Berlin, New York 2004] * [http://www.springer.com/engineering/mechanical+eng/book/978-3-642-02604-1 B.S. Kerner, ''Introduction to Modern Traffic Flow Theory and Control: The Long Road to Three-Phase Traffic Theory'', Springer, Berlin, New York 2009] * [http://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41653 Traffic Monitoring: A Guidebook] [[Federal Highway Administration]] * [[Tom Vanderbilt|Vanderbilt, Tom]]. ''Traffic: Why We Drive the Way We Do (and What It Says About Us)''. Knopf, New York, 2008. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੜਕ ਸੁਰੱਖਿਆ]] dl7s20pbogx2n23edgpd66qkkjzqhn5 0 56456 841017 827378 2026-06-18T08:22:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841017 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਧਾਰਮਿਕ ਟੋਲੀ| | group = ਕੁਬਤ<br>{{lower|0.2em|{{ਕੁਬਤੀ|ⲚⲓⲢⲉⲙ̀ⲛⲭⲏⲙⲓ ̀ⲛ̀Ⲭⲣⲏⲥⲧⲓ̀ⲁⲛⲟⲥ}}}} |population = 1 ਤੋਂ 2 ਕਰੋੜ<ref name="Montreal Gazette">{{cite news|title=Coptic Orthodox Christmas to be low-key – Tight security: On alert after bombing in Egypt|url=http://www.montrealgazette.com/life/Montreal+Coptic+Orthodox+Christmas/4054183/story.html|accessdate=5 January 2011|newspaper=Montreal Gazette|date=4 January 2011|archive-date=23 ਫ਼ਰਵਰੀ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223234517/http://www.montrealgazette.com/life/Montreal%2BCoptic%2BOrthodox%2BChristmas/4054183/story.html|dead-url=yes}}</ref> (ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਅੰਦਾਜ਼ੇ) |image = [[Image:Coptic monks.jpg|center|200px]] <br>ਮਿਸਰੀ ਕੁਬਤੀ ਮਰਦ |region1 = {{Flagcountry|ਮਿਸਰ}} |pop1 = ਅੰਦਾਜ਼ੇ 90 ਲੱਖ ਤੋਂ ਡੇਢ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਦੇ ਹਨ |ref1 = {{#tag:ref|Official population counts put the number of Copts at around 16–18% of the population, while some Coptic voices claim figures as high as 23%. While some scholars defend the soundness of the official population census (cf. E.J.Chitham, The Coptic Community in Egypt. Spatial and Social Change, Durham 1986), most scholars and international observers assume that the Christian share of Egypt's population is higher than stated by the Egyptian government. Most independent estimates fall within range between 10% and 20%,<ref>{{cite news|title=Egyptian Coptic protesters freed|first=|last=|newspaper=BBC|date=22 December 2004|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4117831.stm|accessdate=}}</ref> for example the CIA World Factbook {{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html|title=Egypt|author=|date=|work=The World Factbook|publisher=[[CIA]]|accessdate=27 August 2010|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226020747/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/eg.html%20|dead-url=yes}}, {{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2386|title=The Copts and Their Political।mplications in Egypt|author=Khairi Abaza and Mark Nakhla|date=25 October 2005|work=|publisher=The Washington।nstitute|accessdate=27 August 2010}}, Encyclopædia Britannica (1985), or Macropædia (15th ed., Chicago). For a projected 83,000,000+ Egyptians in 2009, this assumption yields the above figures.<br>In 2008, [[Pope Shenouda।II]] and Bishop Morkos, bishop of [[Shubra]], declared that the number of Copts in Egypt is more than 12 million.।n the same year, father Morkos Aziz the prominent priest in Cairo declared that the number of Copts (inside Egypt) exceeds 16 million. {{cite web|url=http://www.unitedcopts.org/index.php?option=com_content&task=view&id=3073&Itemid=71|title=?|author=|date=29 October 2008|work=|publisher=United Copts of Great Britain|accessdate=27 August 2010|archive-date=26 ਦਸੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226020743/http://www.unitedcopts.org/index.php?option=com_content&task=view&id=3073&Itemid=71%20|url-status=dead}} and {{cite web|url=http://www.alarabiya.net/articles/2008/08/28/55639.html|title=?|author=|date=|work=|publisher=العربية.نت|accessdate=27 August 2010}} Furthermore, the Washington।nstitute for Near East Policy {{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/templateC05.php?CID=2386|title=The Copts and Their Political।mplications in Egypt|author=Khairi Abaza and Mark Nakhla|date=25 October 2005|work=|publisher=|accessdate=27 August 2010}} Encyclopædia Britannica (1985), and Macropædia (15th ed., Chicago) estimate the percentage of Copts in Egypt to be up to 20% of the Egyptian population.}}<br> |region2 = {{Flagcountry|ਸੁਡਾਨ}} |pop2 = ਤਕ. 500,000 |ref2 = |region3 = {{Flagcountry|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} |pop3 = ਤਕ. 200,000 ਤੋਂ 10 ਲੱਖ |ref3 =<ref name="2009 American Community Survey">[http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-_lang=en&-mt_name=ACS_2009_1YR_G2000_B04003&-format=&-CONTEXT=dt 2009 American Community Survey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111121141142/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&-_lang=en&-mt_name=ACS_2009_1YR_G2000_B04003&-format=&-CONTEXT=dt |date=2011-11-21 }}, U.S. Census Bureau "All Egyptians including Copts 197,160"</ref><ref>According to published accounts and several Coptic/US sources (including the ''US-Coptic Association''), the Coptic Orthodox Church has between 700,000 and one million members in the United States (c. 2005–2007). {{cite web|url=http://www.copticcu.com/WhyCCU.html|title=''Why CCU?''|accessdate=June 21, 2009|publisher=Coptic Credit Union}}</ref><ref name="Pittsburgh Tribune 2007">{{cite web|url=http://sce.uhcl.edu/akladios/Magdy%20Akladios%20Website/Links%20For%20Church/Copticsflocktowelcome.doc|title=''Coptics flock to welcome 'Baba' at Pittsburgh airport''|accessdate=June 21, 2009|publisher=Pittsburgh Tribune (2007)|archive-date=ਮਾਰਚ 19, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319010757/http://sce.uhcl.edu/akladios/Magdy%20Akladios%20Website/Links%20For%20Church/Copticsflocktowelcome.doc|url-status=dead}}</ref><ref name="JS Online">{{cite web|url=http://www3.jsonline.com/story/index.aspx?id=373326|title=''State's first Coptic Orthodox church is a vessel of faith''|accessdate=June 21, 2009|publisher=JS Online (2005)|archive-date=ਅਗਸਤ 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821115518/http://www3.jsonline.com/story/index.aspx?id=373326|dead-url=yes}}</ref><ref name="US-Copts">{{cite web|url=http://www.copts.com/english/CoptsDiaspora.aspx|title=''Coptic Diaspora''|accessdate=June 21, 2009|publisher=US-Copts Association (2007)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070220180014/http://www.copts.com/english/CoptsDiaspora.aspx|archivedate=2007-02-20|dead-url=no}}</ref> |region4 = {{Flagcountry|ਕੈਨੇਡਾ}} |pop4 = ਤਕ. 200,000 |ref4 =<ref name="Montreal Gazette"/><ref name="elaph.com">{{Cite web |url=http://www.elaph.com/Web/news/2011/1/622635.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2015-02-18 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001190807/http://elaph.com/Web/news/2011/1/622635.html |dead-url=yes }}</ref> |region5 = {{Flagcountry|ਆਸਟਰੇਲੀਆ}} |pop5 = ਤਕ. 75,000 (2003) |ref5 =<ref name="parliament.nsw.gov.au">In the year 2003, there was an estimated 70,000 Copts in New South Wales alone: – {{cite hansard| url=http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LC20031112040| house=Parliament of NSW – Legislative Council| date= 12 November 2003| page=Page: 4772: – ''Coptic Orthodox Church (NSW) Property Trust Amendment Bill''}}</ref><ref name="coptic.org.au">{{Cite web |url=http://www.coptic.org.au/modules/diocese_bodies |title=The Coptic Orthodox Diocese of Sydney & its Affiliated Regions – Under the Guidance of His Grace Bishop Daniel |access-date=2015-02-18 |archive-date=2011-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111123012223/http://www.coptic.org.au/modules/diocese_bodies/ |dead-url=yes }}</ref> |region6 = {{Flagcountry|ਇਟਲੀ}} |pop6 = ca. 30,000 |ref6 =<ref name="CESNUR - Centro studi sulle nuove religioni (Center for Studies on New Religions)">[http://www.cesnur.org/religioni_italia/o/ortodossia_16.htm ''Le religioni in।talia. La Chiesa Copta (Religions in।taly. Coptic Church'')]</ref> | rels = ਮੁੱਖ: ਕੁਬਤੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਇਸਾਈਅਤ।<br>ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ: ਕੁਬਤੀ ਕੈਥੋਲਿਕਵਾਦ; ਕਈ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ | scrips = [[ਬਾਈਬਲ]] | langs = [[ਮਿਸਰੀ ਅਰਬੀ]]<br>Liturgical: [[ਕੁਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੁਬਤੀ]]}} '''ਕੁਬਤੀ''' ਜਾਂ '''ਕਿਬਤੀ''' ਜਾਂ '''ਕੌਪਟਿਕ''' ਲੋਕ [[ਮਿਸਰ]] ਦੇ ਜੱਦੀ ਇਸਾਈ ਲੋਕ ({{lang-cop|ⲟⲩⲢⲉⲙ̀ⲛⲭⲏⲙⲓ ̀ⲛ̀Ⲭⲣⲏⲥⲧⲓ̀ⲁⲛⲟⲥ}} ''{{transl|cop|ou.Remenkīmi en.Ekhristianos }}''; {{lang-arz|اقباط}}, {{IPA-arz|ɑʔˈbɑːtˤ|IPA}}) ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਸਾਈ ਫ਼ਿਰਕਾ ਹਨ। 400-800 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਇਸਾਈਅਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹੱਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕ ਇਸ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ<ref name="U.S. Bill Has Egypt's Copts Squirming">{{cite news| last =।brahim| first = Youssef M.| title= U.S. Bill Has Egypt's Copts Squirming| work= [[The New York Times]]| date=April 18, 1998| url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E02E5DC103DF931A25757C0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=1| accessdate=2008-10-08}}</ref> ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਤਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਲੋਕ [[ਕੁਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਜੋ ਰੋਮਨ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਦਿਮੋਤੀ ਮਿਸਰੀ ਦੇ ਬੰਸ 'ਚੋਂ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਬੋਲੀ ਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== * Capuani, Massimo et al. ''Christian Egypt: Coptic Art and Monuments Through Two Millennia'' (2002) [http://www.amazon.com/Christian-Egypt-Monuments-Through-Millennia/dp/0814624065/ excerpt and text search] * Courbage, Youssef and Phillipe Fargues. Judy Mabro (Translator) ''Christians and Jews Under।slam'', 1997. *।brahim, Vivian. ''The Copts of Egypt: The Challenges of Modernisation and।dentity'' (I.B. Tauris, distributed by Palgrave Macmillan; 2011) 258 pages; examines historical relations between Coptic Christians and the Egyptian state and describes factionalism and activism in the community. * Kamil, Jill. ''Coptic Egypt: History and a Guide.'' Revised Ed. American University in Cairo Press, 1990. * Meinardus, Otto Friedrich August. ''Two Thousand Years of Coptic Christianity'' (2010) * Tadros, Samuel. ''Motherland Lost: The Egyptian and Coptic Quest for Modernity'' (2013) [http://www.amazon.com/Motherland-Lost-Egyptian-Coptic-Modernity/dp/081791644X/ excerpt and text search] * {{cite book|author=Thomas, Martyn, ed.|title=Copts in Egypt: A Christian Minority Under Siege: Papers Presented at the First।nternational Coptic Symposium, Zurich, September 23–25, 2004|url=http://books.google.com/books?id=ooAaaMdOwpAC|year=2006|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht}} * Van Doorn-Harder, Nelly. "Finding a Platform: Studying the Copts in the 19th and 20th Centuries" ''International Journal of Middle East Studies'' (Aug 2010) 42#3 pp 479–482. Historiography ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== * [http://www.copticheritage.org/parameters/copticheritage/calendar/The_Coptic_Calendar.pdf The Coptic Calendar by Bishoy K. R. Dawood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928041231/http://www.copticheritage.org/parameters/copticheritage/calendar/The_Coptic_Calendar.pdf |date=2006-09-28 }} (1.29MB pdf file – historical development and technical discussion) * [http://www.copticchurch.net/easter.html An introduction to the Coptic calendar] (Gregorian equivalents are valid only between 1900 and 2099) * [http://www.smart.net/%7Emmontes/ortheast.html The Orthodox Ecclesiastical Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230081309/http://www.smart.net/%7Emmontes/ortheast.html |date=2006-12-30 }} * [http://www.andrewfanous.com/CopticCorner/CopticCalendar.htm Ancient Egyptian Calendar and Coptic Calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508002335/http://www.andrewfanous.com/CopticCorner/CopticCalendar.htm |date=2008-05-08 }} * [http://www.copticchurch.net/ Coptic Orthodox Church Network] * [http://www.copts.com/ Copts] * [http://www.coptsunited.com/ Copts United] * [http://www.freecopts.net Free Copts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115113601/http://freecopts.net/ |date=2018-11-15 }} * [http://www.amcoptic.com American Coptic Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203095941/http://www.amcoptic.com/ |date=2021-12-03 }} * [http://www.copteseurope.info/ European Coptic Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905161912/http://www.copteseurope.info/ |date=2008-09-05 }} * [http://www.copticbook.com/ Coptic Book] * [http://www.coptic-cairo.com/ Coptic Cairo] * [http://www.france-copte.net France-copte.net France Copte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407092011/http://www.france-copte.net/ |date=2010-04-07 }} * [http://www.copticmuseum.gov.eg/English/default.htm Coptic Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414081857/http://www.copticmuseum.gov.eg/English/default.htm |date=2006-04-14 }} * [http://www.stpeterandstpaul.org/index.php?option=com_content&task=view&id=42&Itemid=30।n Search of the Lost Egyptian।dentity]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.theestimate.com/public/01282000a.html Egypt's Copts After Kosheh] * [http://www.ciaonet.org/book/bengio/bengio03.html Egypt: Minorities and the State] * [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5636.htm।nternational Religious Freedom Report: Egypt] * [http://www.unitedcopts.org/ United Copts of Great Britain] * [http://www.coptipedia.com/ Coptic Orthodox Church French texts] * [http://www.freeegypt.de/ Coptic Christians of Egypt – German Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908224623/http://www.freeegypt.de/ |date=2016-09-08 }} * [http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/tentoonstelling/Coptic_manuscript/index.html Coptic texts and manuscripts at Leiden University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011121552/http://bc.ub.leidenuniv.nl/bc/tentoonstelling/Coptic_manuscript/index.html |date=2007-10-11 }} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਬਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ]] 7aql37mqw19jwv1ogzhz1ahl18iyc9e 8 62063 840976 253928 2026-06-18T01:57:32Z Krinkle 1880 Maintenance: Clear unused page. Gadget definition was removed in 2023 with [[Special:Diff/715476]]. This helps clear confusing search results for [[phab:T107188]] where I am de-installing the old ShortUrl extension. 840976 javascript text/javascript /* Empty. */ owy3rwufy2r9ejrjjin4vy1lzast9x7 8 62067 840975 402665 2026-06-18T01:57:25Z Krinkle 1880 Maintenance: Clear unused page. Gadget definition was removed in 2023 with [[Special:Diff/715476]]. This helps clear confusing search results for [[phab:T107188]] where I am de-installing the old ShortUrl extension. 840975 css text/css /* Empty. */ owy3rwufy2r9ejrjjin4vy1lzast9x7 0 62162 840941 567262 2026-06-17T16:59:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840941 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Various grains.jpg |image_width=250px |image caption = Various cereals and their products |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Poaceae]] }} '''ਅਨਾਜ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]:'''cereal''') ਇੱਕ ਘਾਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਮੋਨੋਕੋਟ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹਨ<ref>The seeds of several other plants, such as buckwheat, are also used in the same manner as grains, but since they are not grasses, they cannot strictly be called such</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਣਯੋਗ ਦਾਣਿਆਂ ਲਈ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ, ਚਾਵਲ ਜੌਂ, ਓਟਸ, ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰਾ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀਰੀਆਲ ਖੇਤੀ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੋਮਨ ਦੇਵੀ ਸਿਰਸ (Ceres) ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ, ਸਖ਼ਤ, ਸੁੱਕਾ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਜੁੜੇ ਹਲ ਜਾਂ ਫਲ ਦੀ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref>Babcock, P. G., ed. 1976. ''Webster's Third New International Dictionary''. Springfield, Massachusetts: G. & C. Merriam Co.</ref> ਅਨਾਜ ਦੀ ਫਸਲ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਅੰਨ ਅਤੇ ਫਲੀਆਂ ਹਨ। ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੁੱਕੇ ਅਨਾਜ ਦੂਜੇ ਮੁੱਖ ਖਾਣਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਉ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟਾਰਚ ਫਲ (ਪਲਾਨਟੇਨ, ਬਰੈੱਡ ਫਰੂਟ, ਅਤੇ) ਅਤੇ ਕੰਦ (ਮਿੱਠੇ ਆਲੂ, ਕਸਾਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ)। ਇਸ ਪਾਏਦਾਰੀ ਨੇ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤੀ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਰੇਲ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਗੋਦਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਟੇ ਲਈ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂ ਤੇਲ ਲਈ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਕੀ, ਚੌਲ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਲੋਬਲ ਕਮੋਡਿਟੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਪਰ ਕੰਦ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ===ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਅੰਨ=== ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਅੰਨ, ਕੈਰੀਓਪਸਿਜ਼, ਘਾਹ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਣਜ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਉਹ ਕੈਰੀਓਪਸਿਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੌਦੇ ਦੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਅਮਰਾੰਥ ਨੂੰ "ਅਨਾਜ ਅਮਰਾੰਥ " ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਮਰਾੰਥ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ "ਪੂਰੇ ਅਨਾਜ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਂਡੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀ-ਹਿਸਪੈਨਿਕ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ-ਅਧਾਰਤ [[ਭੋਜਨ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨਾਜ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਐਂਡੀਜ਼ (ਕਨੀਵਾ, ਕੀਵਿਚਾ, ਅਤੇ ਕੋਨੋਆ) ਦੇ ਤਿੰਨੋਂ ਦਾਣੇ ਮੱਕੀ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਕਣਕ ਵਰਗੀਆਂ ਘਾਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚੌੜੇ ਪੱਤੇਦਾਰ ਪੌਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |work= Office of International Affairs, National Academies of the |year=1989 |title=Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation |publisher=National Academy Press |location= Washington D.C. |page= 24 |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=1398&page=124 }}</ref> ===ਅਨਾਜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ=== ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਣੇ ਛੋਟੇ, ਸਖਤ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤਾਜ਼ੇ ਫਲਾਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੰਦਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਨਾਜ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ [[ਭੋਜਨ]] ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਟੋਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸਥਾਈ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। <ref>Wessel, T. 1984. "The Agricultural Foundations of Civilization". ''Journal of Agriculture and Human Values'' 1:9–12</ref><ref>{{cite web |url=https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala |title=Online Grocery Shopping |access-date=June 16, 2021 |archive-date=ਮਈ 27, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210527052017/https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala |url-status=dead }}</ref> ===ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ=== ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੇ ਅਨਾਜ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਜੋਖਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਢਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ;<ref name="Purdue FAQ">{{cite web|url=http://extension.entm.purdue.edu/grainlab/content/pdf/QuestionFlowingGrainEntrap.pdf|title=Frequently Asked Questions About Flowing Grain Entrapment, Grain Rescue and Strategies, and Grain Entrapment Prevention Measures|date=April 2011|publisher=Agricultural Safety and Health Program, Purdue University|page=1|access-date=November 4, 2012}}</ref> ਅਨਾਜ ਦੀ ਧੂੜ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਕਣਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਧਮਾਕੇ,<ref>{{cite web|url=https://www.osha.gov/dts/shib/shib073105.html|title=Combustible Dust in Industry: Preventing and Mitigating the Effects of Fire and Explosions|last=Occupational Safety and Health Administration|publisher=United States Department of Labor|work=Safety and Health Information Bulletin|access-date=29 October 2013}}</ref> ਅਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ । ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਨਾਜ]] kmjy6f16m055z0nwq5tjzzufxhp89mx 0 66667 840949 762604 2026-06-17T17:46:20Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Cast" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1356765257|Kalidas (film)]]" 840949 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name=ਕਾਲੀਦਾਸ (ਫਿਲਮ) | image=Kalidas 1931 Songbook.JPG | alt = Vidhyadhari (TP Rajakalshmi) on the songbook of ''Kalidas'' | studio=Imperial Movi-Tone | image size = 210px | border=no | director=[[ਐਚ ਐਮ ਰੇਡੀ]] | producer=[[ਅਰਧਸ਼ਿਰ ਇਰਾਨੀ]] | starring=[[T. P. Rajalakshmi]]<br/>P. G. Venkatesan | released=31 October 1931 | country= ਭਾਰਤੀ | language=ਤਮਿਲ }} [[File:Kalidas(1931).jpg|thumb|ਕਾਲੀਦਾਸ (ਫ਼ਿਲਮ) 1931]] '''ਕਾਲੀਦਾਸ (ਫ਼ਿਲਮ)''' ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: ਕਾਲੀ ਦਾ ਦਾਸ The Servant of Kali 1931 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਪਹਿਲੀ [[ਭਾਰਤੀ]] ਤਮਿਲ [[ਫ਼ਿਲਮ]] ਸੀ। ਐਚ ਐਮ ਰੇਡੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ੀਤ ਅਤੇ ਅਰਧਸ਼ਿਰ ਇਰਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਤਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਪਹਿਲੀ ਸਾਉੰਡ (ਆਵਾਜ਼) ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। == ਅਦਾਕਾਰ == * ਵਿਦਿਆਧਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਟੀ. ਪੀ. ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ]] * ਪੀ. ਜੀ. ਵੈਂਕਟੇਸਨ-[[ਕਾਲੀਦਾਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐਲ. ਵੀ. ਪ੍ਰਸਾਦ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਥੇਵਰਮ ਰਾਜਮਬਲ, ਟੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਦੇਵੀ, ਜੇ. ਸੁਸ਼ੀਲ਼ਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਐਮ. ਐਸ. ਸੰਥਾਨਲਕਸ਼ਮੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="sify">{{Cite web |date=31 October 2011 |title=Tamil Talkies completes 80 years today ! |url=https://www.sify.com/movies/tamil-talkies-completes-80-years-today-news-tamil-lk5sXTdjbbh.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105044536/http://www.sify.com/movies/tamil-talkies-completes-80-years-today-news-tamil-lk5sXTdjbbh.html |archive-date=5 January 2012 |access-date=20 January 2014 |website=[[Sify]]}}</ref> eb3s4sykn9ikjuux2zhjg9rhucqj5d2 0 68734 841000 709331 2026-06-18T05:59:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841000 wikitext text/x-wiki '''ਕਰਬ''' (Urdu: کرب lit. Anguish) 2015 ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਡਰਾਮਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਮਨਾ ਨਵਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਹਤ ਜਬੀਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਦਨਾਨ ਸਿੱਦਕੀ]], ਅਰਮੀਨਾ ਖਾਨ<ref><cite class="citation web">[http://www.asianimage.co.uk/news/12936906.Armeena_Rana_Khan_on_the_changing_face_of_Pakistani_cinema/ "Armeena Rana Khan on the changing face of Pakistani cinema"]. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.media247.co.uk/bizasia/karb-to-launch-in-monday-2000-slot-2015 "‘Karb’ to launch on Hum TV on Monday"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053759/http://www.media247.co.uk/bizasia/karb-to-launch-in-monday-2000-slot-2015 |date=2016-03-04 }}. </cite></ref> ਅਤੇ ਸਮਨ ਅੰਸਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। == ਕਾਸਟ == * ਫਾਰੁੱਖ ਆਫਤਾਬ (ਉਮਰ ਵਜੋਂ) * [[ਅਦਨਾਨ ਸਿੱਦਕੀ]] (ਹਮਜਾ ਵਜੋਂ) * ਅਰਮੀਨਾ ਖਾਨ (ਹਾਨੀਆ * ਸਮਨ ਅੰਸਾਰੀ (ਆਲੀਆ * ਸਬਾ ਫੈਸਲ (ਹਾਨੀਆ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਾਬਿਹਾ ਵਜੋਂ) * ਬਹਿਰੋਜ਼ ਸਬਜ਼ਵਰੀ (ਫਹਾਦ ਵਜੋਂ) * ਮਦੀਹਾ ਜ਼ੈਦੀ (ਨੂਰ-ਉਲ-ਐਨ ਵਜੋਂ) * ਫੌਜੀਆ ਮੁਸ਼ਤਾਕ (ਹਮਜਾ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ)<br> * ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਰਾਮ (ਹਮਜਾ ਦਾ ਭਰਾ ਵਜੋਂ)<br> * ਨਿਦਾ ਮੁਮਤਾਜ਼ (ਮਾਹਨੂਰ ਵਜੋਂ) * ਇਕਰਮ ਅੱਬਾਸੀ <br> == ਹਵਾਲੇ == <div class="reflist " style="list-style-type: decimal;"> <references></references></div> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ]] n0bitljy0a5udv6mp3eouhklsvdk2nj 0 69721 840980 576286 2026-06-18T02:29:16Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840980 wikitext text/x-wiki '''ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਜ਼ੋਨ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ''' ਡੀਮਾਪੁਰ, ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸੱਤ ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="wzccsite">{{Citation|title = West Zone Culture Center|publisher = West Zone Culture Centre|accessdate = 2010-12-15|url = http://www.wzccindia.com/|quote = ''... West Zone Cultural Centre (WZCC) with its headquarters at Udaipur is one of the seven Zonal Cultural Centres set up during 1986-87, under the direct initiative of the Ministry of Human Resource Development, Govt. of India ...''|archive-date = 2010-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20101221215657/http://www.wzccindia.com/|url-status = dead}}</ref> == ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ == * [[ਪੂਰਬੀ ਜ਼ੋਨ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ]] * [[ਉੱਤਰੀ ਜ਼ੋਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ]], Dimapur, [[ਨਾਗਾਲੈਂਡ\]] * [[ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ]] [[ਉਦੈਪੁਰ]] * ਦੱਖਣੀ ਜ਼ੋਨ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ, Tanjavur == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.nezccindia.in/ Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200628191103/http://nezccindia.in/ |date=2020-06-28 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗਠਨ]] gsv6v8hrgigivl0zwoj0zeiwhfxc8b5 4 73322 840931 373186 2026-06-17T13:58:50Z ~2026-35502-56 60699 /* */ 840931 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef|small=yes}} {{Shortcut|WP:ARTICLE|WP:WIAA|WP:NS0|WP:nnum}} {{Wikipedia article creation}} {{Namespaces}} <noinclude>{{Help contents back}} :''See also: [[Wikipedia:FAQ]].'' A '''Wikipedia article''', or '''entry''', is a page that has [[encyclopedia|encyclopedic]] information on it. A well-written encyclopedia article identifies a notable encyclopedic topic, summarizes that topic comprehensively, contains references to reliable sources, and links to other related topics. Most articles consist of paragraphs and images, but they may also be formatted as [[Wikipedia:Manual of Style/Stand-alone lists|stand-alone lists]] or tables. These lists or tables are also considered articles for Wikipedia's purposes. [[Wikipedia:Disambiguation|Disambiguation pages]], [[Help:Template|templates]], [[Wikipedia:Navigation boxes|navboxes]], [[Wikipedia:User pages|user pages]], [[Help:Using talk pages|discussion pages]], [[Help:File page|file pages]], [[Help:Category|category pages]], [[Help:Contents|help pages]] and [[Wikipedia:Policies and guidelines|Wikipedia policy pages]] are not articles. ==ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ== ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ]] ਵੇਖੋ ਕਿ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਕਿਵੇਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==Article scope== Each article has a scope, which is what the article covers. The article should contain a readable summary of everything within the scope, given due weight, based on what [[wp:reliable|reliable sources]] say. ==ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ== Articles range greatly in quality, from as high as [[WP:FA|ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਲੇਖ]] to as low as [[WP:CSD|candidates for speedy deletion]]. Some articles are quite lengthy and rich in [[wp:content|content]] while others are shorter (possibly [[Wikipedia:Stub|stubs]]) or of lesser quality. ==ਨੇਮਸਪੇਸ== "Articles" belong to the '''main namespace''' of Wikipedia pages (also called "'''article namespace'''" or simply "'''mainspace'''"). The '''main namespace''', '''article namespace''' or '''mainspace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where "live" Wikipedia articles reside, as opposed to [[Wikipedia:About the Sandbox|Sandbox]] pages. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User page|user pages]] are prefixed by <code>"'''User:'''"</code>, their [[Wikipedia:Talk page|talk pages]] by <code>'''"User talk:"'''</code> [[Wikipedia:Template namespace|templates]] by <code>'''"Template:"'''</code> and various types of internal administrative pages by <code>'''"Wikipedia:"'''</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The main namespace does not include any pages in any of the specified [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਨੇਮਸਪੇਸ|ਨੇਮਸਪੇਸ]]s that are used for particular purposes, such as: * the ''Wikipedia'' namespace for material about meta subjects related to Wikipedia (example, [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਅੰਕੜੇ]] and its talk page, [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਅੰਕੜੇ]]); * the ''talk'' namespaces for discussing what the content of pages should be (for example, [[Talk:Mathematics]]) * the ''special'' namespace, whose pages are created by the software on demand (see [[Help:Special page]]); * the ''user'' namespace for pages that are used by individual Wikipedia writers (example, [[User:Example]]). * the ''file'' namespace which is used for describing and attributing images (example, [[:File:Great Horned Owl.USFWS.jpg]]) * the ''MediaWiki'' namespace which is used to define shortcuts and other text strings used around Wikipedia (example [[MediaWiki:Wikimedia-copyrightwarning]]) But not all pages in the article namespace are considered to be articles; the most notable exceptions are: * the [[Main Page]]; * thousands of [[Wikipedia:Disambiguation|disambiguation pages]], which are used to resolve naming conflicts; * many millions of [[Wikipedia:redirect|redirect]] pages, including [[Wikipedia:Soft redirect|soft redirects]], which are used to re-route one page to another page; * for wiki-statistical purposes, some extremely short and simple pages are not counted as articles. The criteria have varied over time. Every page in the main namespace can have a companion [[Wikipedia:Talk page|talk page]], and these belong to the "Talk" namespace, i.e., the pagenames start with the prefix "Talk:", followed by the name of the page in the main namespace. For example, "[[Talk:Wikipedia]]" is the talk page for Wikipedia's article on [[Wikipedia]] itself. ==ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ== [[Special:AllPages]] has a list of all pages in the article namespace and [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਅੰਕੜੇ]] for statistics on Wikipedia and its growth. The automatic definition used by the software at [[Special:Statistics]] is: '''any page that is in the article namespace, is not a [[Wikipedia:Redirect|redirect page]] and contains at least one wiki link'''. ''The statistics software currently has no method of detecting disambiguation pages, however; nor does it disregard [[Wikipedia:Stub|stub]]s (but in any case, many articles tagged as stubs are quite substantial) or stublists (lists templates with little or no content)''. ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== *[[Wikipedia:Contributing to Wikipedia]] * [[Wikipedia:Subpages]] * [[Wikipedia:Featured article criteria]] * [[Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2015-05-20/In_focus|What ''counts'' as an Article]] ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [[Special:Statistics]] - ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesArticlesTotal.htm ਹੋਰ ਅੰਕੜੇ] {{Wikipedia technical help|collapsed}} [[Category:Wikipedia FAQ|{{PAGENAME}}]] 1uneei8day6zh95ulhti6w0ysxuo7h7 840933 840931 2026-06-17T13:59:38Z ~2026-35502-56 60699 /* */ 840933 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-indef|small=yes}} {{Shortcut|WP:ARTICLE|WP:WIAA|WP:NS0|WP:nnum}} {{Wikipedia article creation}} {{Namespaces}} <noinclude>{{Help contents back}} :''See alsoecc [[Wikipedia:FAQ]].'' A '''Wikipedia article''', or '''entry''', is a page that has [[encyclopedia|encyclopedic]] information on it. A well-written encyclopedia article identifies a notable encyclopedic topic, summarizes that topic comprehensively, contains references to reliable sources, and links to other related topics. Most articles consist of paragraphs and images, but they may also be formatted as [[Wikipedia:Manual of Style/Stand-alone lists|stand-alone lists]] or tables. These lists or tables are also considered articles for Wikipedia's purposes. [[Wikipedia:Disambiguation|Disambiguation pages]], [[Help:Template|templates]], [[Wikipedia:Navigation boxes|navboxes]], [[Wikipedia:User pages|user pages]], [[Help:Using talk pages|discussion pages]], [[Help:File page|file pages]], [[Help:Category|category pages]], [[Help:Contents|help pages]] and [[Wikipedia:Policies and guidelines|Wikipedia policy pages]] are not articles. ==ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ== ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ]] ਵੇਖੋ ਕਿ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਕਿਵੇਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==Article scope== Each article has a scope, which is what the article covers. The article should contain a readable summary of everything within the scope, given due weight, based on what [[wp:reliable|reliable sources]] say. ==ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ== Articles range greatly in quality, from as high as [[WP:FA|ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਲੇਖ]] to as low as [[WP:CSD|candidates for speedy deletion]]. Some articles are quite lengthy and rich in [[wp:content|content]] while others are shorter (possibly [[Wikipedia:Stub|stubs]]) or of lesser quality. ==ਨੇਮਸਪੇਸ== "Articles" belong to the '''main namespace''' of Wikipedia pages (also called "'''article namespace'''" or simply "'''mainspace'''"). The '''main namespace''', '''article namespace''' or '''mainspace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where "live" Wikipedia articles reside, as opposed to [[Wikipedia:About the Sandbox|Sandbox]] pages. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User page|user pages]] are prefixed by <code>"'''User:'''"</code>, their [[Wikipedia:Talk page|talk pages]] by <code>'''"User talk:"'''</code> [[Wikipedia:Template namespace|templates]] by <code>'''"Template:"'''</code> and various types of internal administrative pages by <code>'''"Wikipedia:"'''</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The main namespace does not include any pages in any of the specified [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਨੇਮਸਪੇਸ|ਨੇਮਸਪੇਸ]]s that are used for particular purposes, such as: * the ''Wikipedia'' namespace for material about meta subjects related to Wikipedia (example, [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਅੰਕੜੇ]] and its talk page, [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ:ਅੰਕੜੇ]]); * the ''talk'' namespaces for discussing what the content of pages should be (for example, [[Talk:Mathematics]]) * the ''special'' namespace, whose pages are created by the software on demand (see [[Help:Special page]]); * the ''user'' namespace for pages that are used by individual Wikipedia writers (example, [[User:Example]]). * the ''file'' namespace which is used for describing and attributing images (example, [[:File:Great Horned Owl.USFWS.jpg]]) * the ''MediaWiki'' namespace which is used to define shortcuts and other text strings used around Wikipedia (example [[MediaWiki:Wikimedia-copyrightwarning]]) But not all pages in the article namespace are considered to be articles; the most notable exceptions are: * the [[Main Page]]; * thousands of [[Wikipedia:Disambiguation|disambiguation pages]], which are used to resolve naming conflicts; * many millions of [[Wikipedia:redirect|redirect]] pages, including [[Wikipedia:Soft redirect|soft redirects]], which are used to re-route one page to another page; * for wiki-statistical purposes, some extremely short and simple pages are not counted as articles. The criteria have varied over time. Every page in the main namespace can have a companion [[Wikipedia:Talk page|talk page]], and these belong to the "Talk" namespace, i.e., the pagenames start with the prefix "Talk:", followed by the name of the page in the main namespace. For example, "[[Talk:Wikipedia]]" is the talk page for Wikipedia's article on [[Wikipedia]] itself. ==ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਅੰਕੜੇ== [[Special:AllPages]] has a list of all pages in the article namespace and [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਅੰਕੜੇ]] for statistics on Wikipedia and its growth. The automatic definition used by the software at [[Special:Statistics]] is: '''any page that is in the article namespace, is not a [[Wikipedia:Redirect|redirect page]] and contains at least one wiki link'''. ''The statistics software currently has no method of detecting disambiguation pages, however; nor does it disregard [[Wikipedia:Stub|stub]]s (but in any case, many articles tagged as stubs are quite substantial) or stublists (lists templates with little or no content)''. ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== *[[Wikipedia:Contributing to Wikipedia]] * [[Wikipedia:Subpages]] * [[Wikipedia:Featured article criteria]] * [[Wikipedia:Wikipedia_Signpost/2015-05-20/In_focus|What ''counts'' as an Article]] ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [[Special:Statistics]] - ਮੌਜੂਦਾ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesArticlesTotal.htm ਹੋਰ ਅੰਕੜੇ] {{Wikipedia technical help|collapsed}} [[Category:Wikipedia FAQ|{{PAGENAME}}]] jlp8p36nt9b5nahi0o12k199fz1q8u6 4 74019 840927 688592 2026-06-17T13:57:27Z ~2026-35502-56 60699 840927 wikitext text/x-wiki {{For|Wikipedia administrators (admins, sysops)|Wikipedia:Administrators}} {{namespaces}} {{Human administration}} [[Wikipedia]] requires a certain amount of [[Management|administration]] in order to further the [[Meta:Project|project]]'s goals. To achieve this, a wide range of '''administration pages''' are made available in various [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] (see also below) which enumerate the various [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies]] created and implemented by [[Wikipedia:Wikipedians|user]] [[WP:Consensus|consensus]] for editing Wikipedia. Of course, this process is not generally [[wp:bots|automated]], and live '''[[Wikipedia:Administrators|human administrators]]''' are necessary to ensure that the editing of project pages, whether administration pages or project content pages, happens [[Queen's peace|peacefully]] and in accordance with the [[Wikimedia:Policies|policies]] generally, and very loosely, [[WP:Enforcement|governing]] the creation and editing of all project pages. Pursuant to the [[wp:Five pillars|Five Pillars of Wikipedia]], the "government" of Wikipedia does not occur according to firm rules, but policies and guidelines do exist that are used to decide editing disputes, when necessary. However, unlike the [[Wikipedia|Wikipedia articles]] themselves, the Wikipedia administration pages are used to ''assist'' the building of [[WP:content|content]] and ''should be'' seen to be mutually exclusive of the content pages, except for cases where a linkage is required. In other words, the administration pages ''should be'' in the background and not visible to the reader. Administration pages (see below), including [[Wikipedia:User pages|user pages]], fall completely within the bounds of administration, as distinguished from project content. In this regard, [[Wikipedia:Categorization|categories]] are utilized for both content and administration but ''should not have'' both types of pages within the same category. [[Wikipedia:Template namespace|Templates]] are also used for both content and administration pages and therefore, unlike other administration pages, are collected together and entirely as sub-categories of [[:Category:Wikipedia templates]]. While a template itself may be used on a content page, it ''should not be'' part of a content category but, instead, ''should only be'' part of ''Category:Wikipedia templates''.captchuu:/3 Ensuring the harmonious implementation of the project's consensus-developed policies governing the creation and development of both administration pages and content pages are people elected or appointed to certain roles: ''i.e.'', stewards, bureaucrats, and admins, all of whom ultimately derive their own authority from the [[Wikimedia Foundation]], which owns all the rights to Wikipedia and the other Wikimedia projects. Both the non-human administrative structure, as well as its human components, are briefly described within this article (with appropriate links to the more exhaustive articles on each topic). ==Wikipedia data structure and development== Development of the Wikipedia [[data structure]] (as well as development of the other Wikimedia project [[database]]s) occurs within various [[wp:namespace|namespaces]]. Each namespace segregates and organizes the data according to its function within the overall project [[Ontology (information science)|schema]]. Each Wikipedia namespace and its particular function are briefly described below, with links to the corresponding project namespace article for each topic. ===Main namespace=== The '''[[Wikipedia:What is an article?|Main namespace]]''' or '''article namespace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where [[Wikipedia:What is an article?|Wikipedia articles]] reside. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User pages|user pages]] are prefixed by <code>"User:"</code>, their [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk pages]] by <code>"User talk:"</code>, [[Wikipedia:Template messages|templates]] by <code>"Template:"</code>, and various types of internal administrative pages by <code>"Wikipedia:"</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The Main namespace number is zero (0). ===User namespace=== Wikipedia provides '''[[Wikipedia:User pages|user pages]]''' to facilitate communication among participants in its project to build an encyclopedia. Generally, substantial content on a user page that is unrelated to Wikipedia is avoided. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a blog, webspace provider, social networking, or memorial site|Wikipedia is not a general hosting service]], so a user page is not used as a personal website. However, a user page may be about the particular editor's "persona" as a Wikipedian, including the pages to which the user has contributed or their general interests in regard to subjects or projects related to Wikipedia, its administration and content. In addition, there is broad agreement that an editor may not include in his or her user space any material that is likely to bring the project into disrepute. To reach a user page, simply type <code>User:username</code>, where "username" is the user's Wikipedia username. The User namespace is assigned the namespace number two (2). ==="Wikipedia" namespace=== Although it may appear from its name that the '''[[Wikipedia:Project namespace|Wikipedia namespace]]''' or the '''[[Wikipedia:Project namespace|Project namespace]]''' might contain the actual content of the Wikipedia articles, this is not correct. The Project namespace is a [[Wikipedia:Namespace|namespace]] consisting of pages with information or discussion about [[Wikipedia]] itself. As such, Wikipedia namespace pages are purely administrative, and the inclusion of substantive content should be avoided unless the content itself is about administration. The present page is contained within the Wikipedia namespace. The Wikipedia namespace number is four (4). Pages in this namespace will always have the prefix <code>Wikipedia:</code>. They can also be reached by alias <code>WP:</code> or the standard (for any [[MediaWiki]] site) prefix <code>Project:</code>. ===File namespace=== The '''[[Help:Files|File namespace]]''' contains millions of illustrative [[image]]s and other [[electronic media]]. The File Namespace is the namespace in which all of Wikipedia's media content resides and the media filenames all begin with the prefix <code>File:</code>. The File namespace number is six (6) ===MediaWiki namespace=== The '''[[Help:MediaWiki namespace|MediaWiki namespace]]''' is one of the standard [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] in the database structure of the [[MediaWiki]] software, on which Wikipedia runs. The pages in this namespace (whose titles begin <code>MediaWiki:</code>) contain the text to be displayed in certain places in the web interface. Only [[Wikipedia:Administrators|administrator]]s can edit this namespace, but all editors can propose changes on the appropriate talk pages. See also [[Wikipedia:MediaWiki messages]] for discussions about the content of MediaWiki pages. The MediaWiki namespace number is eight (8). ===Template namespace=== '''[[Wikipedia:Template namespace|Templates]]''' duplicate the same content across more than one page. You can change a template in one place and it will immediately propagate to the pages that use it. Templates should not normally be used as a substitute for usual article content, in the main article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]. Templates often look like text boxes with a different background color from that of normal text. They are in the [[Wikipedia:Template namespace|template namespace]], i.e. they are defined in pages with "Template:" in front of the name. For example, consider the template [[Template:Disambiguation|Template:Disambig]] (follow the link to see the page where it can be edited). To insert the template's content into an article, type <nowiki>{{Disambig}}</nowiki> in the wiki page (<nowiki>{{Disambig}}</nowiki> is called a ''template tag''). Every article with that tag in it will display the following text: {{disambig|nocat=yes}} This technique is commonly known as '''[[transclusion]]'''. Templates can also include calculated and substituted elements, as well as [[parameter]]s, allowing for complex usage. For a table of some useful templates, see [[Wikipedia:Template messages]]. For detailed templating documentation see [[m:Help:Template]]. The Template namespace number is ten (10). ===Help namespace=== The '''[[Wikipedia:Help namespace|Help namespace]]''' is a [[WP:Namespace|namespace]] consisting of Wikipedia pages whose titles begin with the prefix <code>Help:</code>, such as [[Help:Link]]. These pages contain information intended to help use Wikipedia or its software. Some of these pages are intended for readers of the encyclopedia; others are intended for editors, whether beginning or advanced. Some of the pages in the Help namespace are copied from [[Wikipedia:Meta|Meta-Wiki]]. There is a large amount of overlap between the Help namespace and the [[WP:Project namespace|Project namespaces]]. For this reason [[Help:redirect|redirect]]s and [[WP:hatnote|hatnote]]s are often set up between these two namespaces. The Help namespace number is twelve (12). [[Category:Wikipedia features]] [[Category:Wikipedia help]] ===Category namespace=== '''[[Wikipedia:Categorization|Categories]]''' are a software feature of [[MediaWiki]], which enables pages to be added to automatic listings. These help structure a project such as Wikipedia by grouping together pages on similar subjects. A category page lists the articles (or other pages) that have been added to a particular category. There may also be a section listing the ''subcategories'' of that category. The subcategorization feature makes it possible to organize categories into tree-like structures to aid navigation. The Category namespace number is fourteen (14). ===Portal namespace=== '''[[Portal:Contents/Portals|Portals]]''' are pages intended to serve as "Main Pages" for specific topics or areas. Portals may be associated with one or more [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]; unlike WikiProjects, however, they are meant for both readers and editors of Wikipedia, and should promote content and encourage contribution. The idea of a portal is to help readers and/or editors navigate their way through Wikipedia topic areas through pages similar to the [[Main Page]]. In essence, portals are useful entry-points to Wikipedia content. Portals are subject to the [[Wikipedia:Five pillars|five pillars of Wikipedia]], and must comply with Wikipedia's core content policies like [[Wikipedia:Neutral point of view]], [[Wikipedia:No original research]] and [[Wikipedia:Verifiability]]. At present, there are {{Featured portals number}} [[Portal:Featured portals|featured portals]], of a total of {{Number of portals}} portals on Wikipedia. The Portal namespace number is one hundred (100). ===Book namespace=== A '''[[Wikipedia:WikiProject Books|Wikipedia book]]''' is a collection of Wikipedia articles that can be easily saved, rendered electronically, and ordered as a printed book. For information and help on community books in general, see [[Help:Books]] (general tips) and WikiProject Wikipedia-Books (questions and assistance). The Book namespace number is one hundred eight (108). ===Talk namespaces=== For every type of namespace there is a corresponding [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk namespace]]. The accompanying talk namespace for each namespace page is a place where Wikipedians may discuss and dialogue on their work in the various administrative and content pages in the corresponding namespaces. Whereas the user and project namespaces are even-numbered (or zero, in the case of the Main namespace), the talk namespaces are odd-numbered and are assigned the odd number that follows the corresponding substantive namespace number. ===Virtual namespaces=== There are two virtual namespaces that do not relate to pages stored in the database: '''Special''' and '''Media'''. ====Special namespace==== '''[[Help:Special page|Special pages]]''' are pages that have no [[Help:Wiki markup|wikitext]], but are generated by the software on demand. They are found in the "Special:" [[WP:Namespace|namespace]]. It is not possible to make a redirect to a special page, or to create normal pages beginning with the "Special:" prefix. The namespace number for a special namespace page is negative one (-1). Special pages often take parameters. Sometimes these can be supplied after a slash (as in [[Special:Log/block]]); in other cases an index.php call is used (as in [[Special:RecentChanges]]). Also the content of some special pages depends on preferences that have been set by the user, e.g. classic or enhanced Recent Changes, the number of titles in Recent Changes and the watchlist, etc. Some information is generated by [[WP:Toolserver|toolserver]] rather than by special pages. See [[WP:Database reports]]. ====Media namespace==== The '''[[WP:Media|Media namespace]]''' can be used to link directly to a file, rather than to the file description page. See information above on the [[#Basic namespaces|File namespace]]. The namespace number for a Media namespace page (''not'' a MediaWiki namespace page, see above) is negative two (-2) ==Human and legal administration== ===Wikimedia Foundation=== At the top of the human and legal [[Central administration|administrative structure]] is the [[Wikimedia Foundation]], governed by a [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]], presently composed of ten persons, who are either appointed or [[M:Elections|elected]]. The Wikimedia Foundation is a [[Nonprofit organization|non-profit]], [[Florida]] [[corporation]]. Its [[headquarters]] are located in [[San Francisco]], [[California]]. The Foundation is governed and guided by the terms of their [http://www.sunbiz.org/pdf/%5C9003936.pdf Charter], [[wikimedia:Bylaws|Corporate Bylaws]], [[m:Mission statement|Mission Statement]], [[m:Vision|Vision]], [[m:Values|Values]], and [[m:Strategy|Strategy]] (the last two of which are not officially adopted by the Foundation). In addition, the [[M:Founding principles|Founding Principles]] are a statement of the common principles guiding the founding of any Wikimedia project. The Wikimedia Foundation also publishes a complete list of their [[Wikimedia:Policies|officially adopted policies]]. The global work of the Foundation is supported by "[[Wikimedia:Wikimedia chapters|local chapters]]" (usually incorporated as non-profit corporations, according to the law of the locality), located in nearly every nation on [[Earth]], and each governed by their own chapter board of trustees. The Wikimedia Foundation owns and operates [[Wikipedia]], along with several other collaborative, [[wiki]]-based [[Internet]] [[Wikimedia Foundation#Wikimedia projects|projects]]. Wikipedia alone contains {{NUMBEROFARTICLES}} substantive (Main namespace) articles, with a total of {{NUMBEROFUSERS}} named user accounts, {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} of which are active, an historic total of {{NUMBEROFEDITS}} page edits, and between [http://www.nedworks.org/~mark/reqstats//reqstats-daily.png 40,000 to 80,000 client requests per second] to the various Wikimedia servers. In their general oversight of the projects, the Trustees are assisted by a very small number of [[Wikimedia:Staff|Wikimedia staff]]. ===Stewardship=== [[Meta:Stewards|Stewards]] are users with complete access to the wiki interface on all Wikimedia wikis, including the ability to change any and all [[mw:Manual:User rights|user rights and groups]]. This means that, along with the [[wp:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]], stewards have [[Wikipedia:CheckUser|Checkuser]] and [[wp:oversight|Oversight]] rights. They are tasked with technical implementation of community consensus, dealing with emergencies, and intervening against cross-wiki vandalism. The number of stewards is not limited by any policies. To get emergency help or ask a question of a steward when [[Wikipedia:Administrators|administrators]] or [[Wikipedia:Bureaucrats|bureaucrats]] are otherwise unable to assist, join the [[Internet Relay Chat#Channels|IRC channel]] [http://webchat.freenode.net/?channels=wikimedia-stewards #wikimedia-stewards]. After joining the channel, type <code>!steward</code> as chat in this channel to notify the stewards of an emergency. For regular requests, see the list of request pages in the box at right. To contact a steward directly, use that steward's [[Help:Using talk pages|talk page]]. Stewards generally do not perform actions on wikis where local users are available to perform them, except in emergency cases. This position was originally created to dissociate rights management from [[software developer|software development]]. Stewards are [[m:Stewards/Elections|elected]] annually by the global Wikimedia community, and appointed from the elected candidates by the [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]]. Candidates must have a support/oppose ratio of at least 80% with at least 30 supporting users. Current stewards are confirmed during each election. Stewards are subject to the [[Meta:Stewards policy|stewards' policy]]; further documentation may be found in the [[Meta:Steward handbook|steward handbook]]. ===Bureaucrats=== [[Wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrats]] are Wikipedia users with the technical ability to: * promote other users to [[Wikipedia:Administrators|administrator]] or bureaucrat status; * remove the admin status of other users * grant and revoke an account's [[Wikipedia:Bots|bot]] status; and * [[Wikipedia:Changing username|rename]] user accounts. They are bound by policy and [[Wikipedia:consensus|consensus]] to grant administrator or bureaucrat access only when doing so reflects the wishes of the community, usually after a successful request at [[Wikipedia:Requests for adminship]]. In like fashion, they are expected to exercise judgment in changing usernames, and in granting or removing bot flags on the advice of the [[Wikipedia:Bot Approvals Group|Bot Approvals Group]]. They are expected to be capable judges of consensus, and are expected to explain the reasoning for their actions on request and in a civil manner. Bureaucrats do not have the technical ability to grant other levels of access (they cannot assign oversight or checkuser rights). These actions are performed by [[m:Stewards|stewards]], a small multilingual group that serves all Wikimedia projects. Additional stewards are elected annually; for more information see [[m:Requests for permissions|Requests for permissions]]. Changes in user rights by stewards are recorded at [[Meta:Special:Log/rights]]. Users are granted bureaucrat status by community consensus. The process is similar to [[Wikipedia:Administrators#Becoming_an_administrator|the process of granting administrator status]], but the expectations for potential bureaucrats are higher and community consensus must be clearer. See [[Wikipedia:Requests for adminship#About RfB|requests for adminship]]. ===Administrators=== [[Wikipedia:Administrators|Administrators]], commonly known as '''admins''' or '''sysops''' ('''sys'''tem '''op'''erator'''s'''), are Wikipedia editors who have been trusted with access to restricted technical features ("tools"). For example, administrators can [[Wikipedia:Protection policy|protect]] and [[Wikipedia:Deletion policy|delete]] pages, and [[Wikipedia:Blocking policy|block]] other editors. See [[Wikipedia:Administrators/Tools]]. Administrators are appointed after a successful community review process at [[Wikipedia:Requests for adminship]] in which [[Wikipedia:Consensus|consensus]] is determined by the bureaucrats. Administrators assume these responsibilities as volunteers; they are not employees of the [[Wikimedia Foundation]]. They are never required to use their tools, and must never use them to gain an advantage in a dispute in which they are involved. Only [[Jimmy Wales]] or the [[Wikipedia:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]] may authorize the [[WP:Administrators#Removal of adminship (desysopping)|removal of administrator privileges]], and this authorization may be executed by any [[Wikimedia Foundation|steward]]. The English Wikipedia currently has {{NUMBEROFADMINS}} administrators as of {{date}}. ===Editors=== [[Wikipedia:Wikipedians|Wikipedians]] are people who write and edit the pages for [[Wikipedia]] as opposed to [[WP:Reader|readers]] who simply read the articles. Anyone can be a Wikipedian—including you. Any reader may click the edit link at the top of any page, or one of the edit links at the beginning of each section and become an editor simply by making and saving an edit. Visit the [[Wikipedia:Tutorial|editing tutorial]] to learn more. Although registration is no longer required for editing articles, any reader or editor can [[Special:UserLogin|become a registered user]] and receive credit for their edits. You can browse or search [[Special:Listusers|the full user list]], or request a [[Special:Random/User|random Wikipedian's user page]]. ===Readers=== A '''reader''' is someone who visits [[Wikipedia]] articles to ''read'' rather than ''edit'' the [[WP:Content|content]]. [[WP:Editor|Editors]], often referred to as [[WP:Wikipedians|Wikipedians]], also read Wikipedia of course, but as well as reading they also edit the pages to help build the encyclopaedia. Wikipedia is a completely free, almost 100% volunteer effort, and anyone may use its content so long as they are respectful of its administration and do not violate any of the [[Wikipedia:Copyrights#Reusers.27_rights_and_obligations|rights and obligations]] of re-users, as governed by the [[w:GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]] or the [[w:Creative Commons licenses|Creative Commons Licenses]]. ==See also== *[[Web page]] *[[Wikipedia:Glossary]] *[[Wikipedia:Namespace]] *[[Wikipedia:Reader]] *[[Wikipedia:Wikipedians]] *[[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a bureaucracy|Wikipedia:Wikipedia is not a bureaucracy]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ| ]] k8qlt1doek8cwfqlpmqdih9wes5l0u8 840928 840927 2026-06-17T13:57:53Z ~2026-35502-56 60699 /* */ 840928 wikitext text/x-wiki {{For|Wikipedia administrators (admins, sysops)|Wikipedia:Administrators}} {{namespaces}} {{Human administration}} [[Wikipedia]] requires a certain **+ of [[Management|administration]] in order to further the [[Meta:Project|project]]'s goals. To achieve this, a wide range of '''administration pages''' are made available in various [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] (see also below) which enumerate the various [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies]] created and implemented by [[Wikipedia:Wikipedians|user]] [[WP:Consensus|consensus]] for editing Wikipedia. Of course, this process is not generally [[wp:bots|automated]], and live '''[[Wikipedia:Administrators|human administrators]]''' are necessary to ensure that the editing of project pages, whether administration pages or project content pages, happens [[Queen's peace|peacefully]] and in accordance with the [[Wikimedia:Policies|policies]] generally, and very loosely, [[WP:Enforcement|governing]] the creation and editing of all project pages. Pursuant to the [[wp:Five pillars|Five Pillars of Wikipedia]], the "government" of Wikipedia does not occur according to firm rules, but policies and guidelines do exist that are used to decide editing disputes, when necessary. However, unlike the [[Wikipedia|Wikipedia articles]] themselves, the Wikipedia administration pages are used to ''assist'' the building of [[WP:content|content]] and ''should be'' seen to be mutually exclusive of the content pages, except for cases where a linkage is required. In other words, the administration pages ''should be'' in the background and not visible to the reader. Administration pages (see below), including [[Wikipedia:User pages|user pages]], fall completely within the bounds of administration, as distinguished from project content. In this regard, [[Wikipedia:Categorization|categories]] are utilized for both content and administration but ''should not have'' both types of pages within the same category. [[Wikipedia:Template namespace|Templates]] are also used for both content and administration pages and therefore, unlike other administration pages, are collected together and entirely as sub-categories of [[:Category:Wikipedia templates]]. While a template itself may be used on a content page, it ''should not be'' part of a content category but, instead, ''should only be'' part of ''Category:Wikipedia templates''.captchuu:/3 Ensuring the harmonious implementation of the project's consensus-developed policies governing the creation and development of both administration pages and content pages are people elected or appointed to certain roles: ''i.e.'', stewards, bureaucrats, and admins, all of whom ultimately derive their own authority from the [[Wikimedia Foundation]], which owns all the rights to Wikipedia and the other Wikimedia projects. Both the non-human administrative structure, as well as its human components, are briefly described within this article (with appropriate links to the more exhaustive articles on each topic). ==Wikipedia data structure and development== Development of the Wikipedia [[data structure]] (as well as development of the other Wikimedia project [[database]]s) occurs within various [[wp:namespace|namespaces]]. Each namespace segregates and organizes the data according to its function within the overall project [[Ontology (information science)|schema]]. Each Wikipedia namespace and its particular function are briefly described below, with links to the corresponding project namespace article for each topic. ===Main namespace=== The '''[[Wikipedia:What is an article?|Main namespace]]''' or '''article namespace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where [[Wikipedia:What is an article?|Wikipedia articles]] reside. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User pages|user pages]] are prefixed by <code>"User:"</code>, their [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk pages]] by <code>"User talk:"</code>, [[Wikipedia:Template messages|templates]] by <code>"Template:"</code>, and various types of internal administrative pages by <code>"Wikipedia:"</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The Main namespace number is zero (0). ===User namespace=== Wikipedia provides '''[[Wikipedia:User pages|user pages]]''' to facilitate communication among participants in its project to build an encyclopedia. Generally, substantial content on a user page that is unrelated to Wikipedia is avoided. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a blog, webspace provider, social networking, or memorial site|Wikipedia is not a general hosting service]], so a user page is not used as a personal website. However, a user page may be about the particular editor's "persona" as a Wikipedian, including the pages to which the user has contributed or their general interests in regard to subjects or projects related to Wikipedia, its administration and content. In addition, there is broad agreement that an editor may not include in his or her user space any material that is likely to bring the project into disrepute. To reach a user page, simply type <code>User:username</code>, where "username" is the user's Wikipedia username. The User namespace is assigned the namespace number two (2). ==="Wikipedia" namespace=== Although it may appear from its name that the '''[[Wikipedia:Project namespace|Wikipedia namespace]]''' or the '''[[Wikipedia:Project namespace|Project namespace]]''' might contain the actual content of the Wikipedia articles, this is not correct. The Project namespace is a [[Wikipedia:Namespace|namespace]] consisting of pages with information or discussion about [[Wikipedia]] itself. As such, Wikipedia namespace pages are purely administrative, and the inclusion of substantive content should be avoided unless the content itself is about administration. The present page is contained within the Wikipedia namespace. The Wikipedia namespace number is four (4). Pages in this namespace will always have the prefix <code>Wikipedia:</code>. They can also be reached by alias <code>WP:</code> or the standard (for any [[MediaWiki]] site) prefix <code>Project:</code>. ===File namespace=== The '''[[Help:Files|File namespace]]''' contains millions of illustrative [[image]]s and other [[electronic media]]. The File Namespace is the namespace in which all of Wikipedia's media content resides and the media filenames all begin with the prefix <code>File:</code>. The File namespace number is six (6) ===MediaWiki namespace=== The '''[[Help:MediaWiki namespace|MediaWiki namespace]]''' is one of the standard [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] in the database structure of the [[MediaWiki]] software, on which Wikipedia runs. The pages in this namespace (whose titles begin <code>MediaWiki:</code>) contain the text to be displayed in certain places in the web interface. Only [[Wikipedia:Administrators|administrator]]s can edit this namespace, but all editors can propose changes on the appropriate talk pages. See also [[Wikipedia:MediaWiki messages]] for discussions about the content of MediaWiki pages. The MediaWiki namespace number is eight (8). ===Template namespace=== '''[[Wikipedia:Template namespace|Templates]]''' duplicate the same content across more than one page. You can change a template in one place and it will immediately propagate to the pages that use it. Templates should not normally be used as a substitute for usual article content, in the main article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]. Templates often look like text boxes with a different background color from that of normal text. They are in the [[Wikipedia:Template namespace|template namespace]], i.e. they are defined in pages with "Template:" in front of the name. For example, consider the template [[Template:Disambiguation|Template:Disambig]] (follow the link to see the page where it can be edited). To insert the template's content into an article, type <nowiki>{{Disambig}}</nowiki> in the wiki page (<nowiki>{{Disambig}}</nowiki> is called a ''template tag''). Every article with that tag in it will display the following text: {{disambig|nocat=yes}} This technique is commonly known as '''[[transclusion]]'''. Templates can also include calculated and substituted elements, as well as [[parameter]]s, allowing for complex usage. For a table of some useful templates, see [[Wikipedia:Template messages]]. For detailed templating documentation see [[m:Help:Template]]. The Template namespace number is ten (10). ===Help namespace=== The '''[[Wikipedia:Help namespace|Help namespace]]''' is a [[WP:Namespace|namespace]] consisting of Wikipedia pages whose titles begin with the prefix <code>Help:</code>, such as [[Help:Link]]. These pages contain information intended to help use Wikipedia or its software. Some of these pages are intended for readers of the encyclopedia; others are intended for editors, whether beginning or advanced. Some of the pages in the Help namespace are copied from [[Wikipedia:Meta|Meta-Wiki]]. There is a large amount of overlap between the Help namespace and the [[WP:Project namespace|Project namespaces]]. For this reason [[Help:redirect|redirect]]s and [[WP:hatnote|hatnote]]s are often set up between these two namespaces. The Help namespace number is twelve (12). [[Category:Wikipedia features]] [[Category:Wikipedia help]] ===Category namespace=== '''[[Wikipedia:Categorization|Categories]]''' are a software feature of [[MediaWiki]], which enables pages to be added to automatic listings. These help structure a project such as Wikipedia by grouping together pages on similar subjects. A category page lists the articles (or other pages) that have been added to a particular category. There may also be a section listing the ''subcategories'' of that category. The subcategorization feature makes it possible to organize categories into tree-like structures to aid navigation. The Category namespace number is fourteen (14). ===Portal namespace=== '''[[Portal:Contents/Portals|Portals]]''' are pages intended to serve as "Main Pages" for specific topics or areas. Portals may be associated with one or more [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]; unlike WikiProjects, however, they are meant for both readers and editors of Wikipedia, and should promote content and encourage contribution. The idea of a portal is to help readers and/or editors navigate their way through Wikipedia topic areas through pages similar to the [[Main Page]]. In essence, portals are useful entry-points to Wikipedia content. Portals are subject to the [[Wikipedia:Five pillars|five pillars of Wikipedia]], and must comply with Wikipedia's core content policies like [[Wikipedia:Neutral point of view]], [[Wikipedia:No original research]] and [[Wikipedia:Verifiability]]. At present, there are {{Featured portals number}} [[Portal:Featured portals|featured portals]], of a total of {{Number of portals}} portals on Wikipedia. The Portal namespace number is one hundred (100). ===Book namespace=== A '''[[Wikipedia:WikiProject Books|Wikipedia book]]''' is a collection of Wikipedia articles that can be easily saved, rendered electronically, and ordered as a printed book. For information and help on community books in general, see [[Help:Books]] (general tips) and WikiProject Wikipedia-Books (questions and assistance). The Book namespace number is one hundred eight (108). ===Talk namespaces=== For every type of namespace there is a corresponding [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk namespace]]. The accompanying talk namespace for each namespace page is a place where Wikipedians may discuss and dialogue on their work in the various administrative and content pages in the corresponding namespaces. Whereas the user and project namespaces are even-numbered (or zero, in the case of the Main namespace), the talk namespaces are odd-numbered and are assigned the odd number that follows the corresponding substantive namespace number. ===Virtual namespaces=== There are two virtual namespaces that do not relate to pages stored in the database: '''Special''' and '''Media'''. ====Special namespace==== '''[[Help:Special page|Special pages]]''' are pages that have no [[Help:Wiki markup|wikitext]], but are generated by the software on demand. They are found in the "Special:" [[WP:Namespace|namespace]]. It is not possible to make a redirect to a special page, or to create normal pages beginning with the "Special:" prefix. The namespace number for a special namespace page is negative one (-1). Special pages often take parameters. Sometimes these can be supplied after a slash (as in [[Special:Log/block]]); in other cases an index.php call is used (as in [[Special:RecentChanges]]). Also the content of some special pages depends on preferences that have been set by the user, e.g. classic or enhanced Recent Changes, the number of titles in Recent Changes and the watchlist, etc. Some information is generated by [[WP:Toolserver|toolserver]] rather than by special pages. See [[WP:Database reports]]. ====Media namespace==== The '''[[WP:Media|Media namespace]]''' can be used to link directly to a file, rather than to the file description page. See information above on the [[#Basic namespaces|File namespace]]. The namespace number for a Media namespace page (''not'' a MediaWiki namespace page, see above) is negative two (-2) ==Human and legal administration== ===Wikimedia Foundation=== At the top of the human and legal [[Central administration|administrative structure]] is the [[Wikimedia Foundation]], governed by a [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]], presently composed of ten persons, who are either appointed or [[M:Elections|elected]]. The Wikimedia Foundation is a [[Nonprofit organization|non-profit]], [[Florida]] [[corporation]]. Its [[headquarters]] are located in [[San Francisco]], [[California]]. The Foundation is governed and guided by the terms of their [http://www.sunbiz.org/pdf/%5C9003936.pdf Charter], [[wikimedia:Bylaws|Corporate Bylaws]], [[m:Mission statement|Mission Statement]], [[m:Vision|Vision]], [[m:Values|Values]], and [[m:Strategy|Strategy]] (the last two of which are not officially adopted by the Foundation). In addition, the [[M:Founding principles|Founding Principles]] are a statement of the common principles guiding the founding of any Wikimedia project. The Wikimedia Foundation also publishes a complete list of their [[Wikimedia:Policies|officially adopted policies]]. The global work of the Foundation is supported by "[[Wikimedia:Wikimedia chapters|local chapters]]" (usually incorporated as non-profit corporations, according to the law of the locality), located in nearly every nation on [[Earth]], and each governed by their own chapter board of trustees. The Wikimedia Foundation owns and operates [[Wikipedia]], along with several other collaborative, [[wiki]]-based [[Internet]] [[Wikimedia Foundation#Wikimedia projects|projects]]. Wikipedia alone contains {{NUMBEROFARTICLES}} substantive (Main namespace) articles, with a total of {{NUMBEROFUSERS}} named user accounts, {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} of which are active, an historic total of {{NUMBEROFEDITS}} page edits, and between [http://www.nedworks.org/~mark/reqstats//reqstats-daily.png 40,000 to 80,000 client requests per second] to the various Wikimedia servers. In their general oversight of the projects, the Trustees are assisted by a very small number of [[Wikimedia:Staff|Wikimedia staff]]. ===Stewardship=== [[Meta:Stewards|Stewards]] are users with complete access to the wiki interface on all Wikimedia wikis, including the ability to change any and all [[mw:Manual:User rights|user rights and groups]]. This means that, along with the [[wp:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]], stewards have [[Wikipedia:CheckUser|Checkuser]] and [[wp:oversight|Oversight]] rights. They are tasked with technical implementation of community consensus, dealing with emergencies, and intervening against cross-wiki vandalism. The number of stewards is not limited by any policies. To get emergency help or ask a question of a steward when [[Wikipedia:Administrators|administrators]] or [[Wikipedia:Bureaucrats|bureaucrats]] are otherwise unable to assist, join the [[Internet Relay Chat#Channels|IRC channel]] [http://webchat.freenode.net/?channels=wikimedia-stewards #wikimedia-stewards]. After joining the channel, type <code>!steward</code> as chat in this channel to notify the stewards of an emergency. For regular requests, see the list of request pages in the box at right. To contact a steward directly, use that steward's [[Help:Using talk pages|talk page]]. Stewards generally do not perform actions on wikis where local users are available to perform them, except in emergency cases. This position was originally created to dissociate rights management from [[software developer|software development]]. Stewards are [[m:Stewards/Elections|elected]] annually by the global Wikimedia community, and appointed from the elected candidates by the [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]]. Candidates must have a support/oppose ratio of at least 80% with at least 30 supporting users. Current stewards are confirmed during each election. Stewards are subject to the [[Meta:Stewards policy|stewards' policy]]; further documentation may be found in the [[Meta:Steward handbook|steward handbook]]. ===Bureaucrats=== [[Wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrats]] are Wikipedia users with the technical ability to: * promote other users to [[Wikipedia:Administrators|administrator]] or bureaucrat status; * remove the admin status of other users * grant and revoke an account's [[Wikipedia:Bots|bot]] status; and * [[Wikipedia:Changing username|rename]] user accounts. They are bound by policy and [[Wikipedia:consensus|consensus]] to grant administrator or bureaucrat access only when doing so reflects the wishes of the community, usually after a successful request at [[Wikipedia:Requests for adminship]]. In like fashion, they are expected to exercise judgment in changing usernames, and in granting or removing bot flags on the advice of the [[Wikipedia:Bot Approvals Group|Bot Approvals Group]]. They are expected to be capable judges of consensus, and are expected to explain the reasoning for their actions on request and in a civil manner. Bureaucrats do not have the technical ability to grant other levels of access (they cannot assign oversight or checkuser rights). These actions are performed by [[m:Stewards|stewards]], a small multilingual group that serves all Wikimedia projects. Additional stewards are elected annually; for more information see [[m:Requests for permissions|Requests for permissions]]. Changes in user rights by stewards are recorded at [[Meta:Special:Log/rights]]. Users are granted bureaucrat status by community consensus. The process is similar to [[Wikipedia:Administrators#Becoming_an_administrator|the process of granting administrator status]], but the expectations for potential bureaucrats are higher and community consensus must be clearer. See [[Wikipedia:Requests for adminship#About RfB|requests for adminship]]. ===Administrators=== [[Wikipedia:Administrators|Administrators]], commonly known as '''admins''' or '''sysops''' ('''sys'''tem '''op'''erator'''s'''), are Wikipedia editors who have been trusted with access to restricted technical features ("tools"). For example, administrators can [[Wikipedia:Protection policy|protect]] and [[Wikipedia:Deletion policy|delete]] pages, and [[Wikipedia:Blocking policy|block]] other editors. See [[Wikipedia:Administrators/Tools]]. Administrators are appointed after a successful community review process at [[Wikipedia:Requests for adminship]] in which [[Wikipedia:Consensus|consensus]] is determined by the bureaucrats. Administrators assume these responsibilities as volunteers; they are not employees of the [[Wikimedia Foundation]]. They are never required to use their tools, and must never use them to gain an advantage in a dispute in which they are involved. Only [[Jimmy Wales]] or the [[Wikipedia:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]] may authorize the [[WP:Administrators#Removal of adminship (desysopping)|removal of administrator privileges]], and this authorization may be executed by any [[Wikimedia Foundation|steward]]. The English Wikipedia currently has {{NUMBEROFADMINS}} administrators as of {{date}}. ===Editors=== [[Wikipedia:Wikipedians|Wikipedians]] are people who write and edit the pages for [[Wikipedia]] as opposed to [[WP:Reader|readers]] who simply read the articles. Anyone can be a Wikipedian—including you. Any reader may click the edit link at the top of any page, or one of the edit links at the beginning of each section and become an editor simply by making and saving an edit. Visit the [[Wikipedia:Tutorial|editing tutorial]] to learn more. Although registration is no longer required for editing articles, any reader or editor can [[Special:UserLogin|become a registered user]] and receive credit for their edits. You can browse or search [[Special:Listusers|the full user list]], or request a [[Special:Random/User|random Wikipedian's user page]]. ===Readers=== A '''reader''' is someone who visits [[Wikipedia]] articles to ''read'' rather than ''edit'' the [[WP:Content|content]]. [[WP:Editor|Editors]], often referred to as [[WP:Wikipedians|Wikipedians]], also read Wikipedia of course, but as well as reading they also edit the pages to help build the encyclopaedia. Wikipedia is a completely free, almost 100% volunteer effort, and anyone may use its content so long as they are respectful of its administration and do not violate any of the [[Wikipedia:Copyrights#Reusers.27_rights_and_obligations|rights and obligations]] of re-users, as governed by the [[w:GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]] or the [[w:Creative Commons licenses|Creative Commons Licenses]]. ==See also== *[[Web page]] *[[Wikipedia:Glossary]] *[[Wikipedia:Namespace]] *[[Wikipedia:Reader]] *[[Wikipedia:Wikipedians]] *[[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a bureaucracy|Wikipedia:Wikipedia is not a bureaucracy]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ| ]] sj8lbw3bcsqw7t69n8mp3km2vgzsqqt 840929 840928 2026-06-17T13:58:22Z ~2026-35502-56 60699 /* */ 840929 wikitext text/x-wiki {{loccse|Wikipedia administrators (admins, sysops)|Wikipedia:Administrators}} {{namespaces}} {{Human administration}} [[Wikipedia]] requires a certain **+ of [[Management|administration]] in order to further the [[Meta:Project|project]]'s goals. To achieve this, a wide range of '''administration pages''' are made available in various [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] (see also below) which enumerate the various [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies]] created and implemented by [[Wikipedia:Wikipedians|user]] [[WP:Consensus|consensus]] for editing Wikipedia. Of course, this process is not generally [[wp:bots|automated]], and live '''[[Wikipedia:Administrators|human administrators]]''' are necessary to ensure that the editing of project pages, whether administration pages or project content pages, happens [[Queen's peace|peacefully]] and in accordance with the [[Wikimedia:Policies|policies]] generally, and very loosely, [[WP:Enforcement|governing]] the creation and editing of all project pages. Pursuant to the [[wp:Five pillars|Five Pillars of Wikipedia]], the "government" of Wikipedia does not occur according to firm rules, but policies and guidelines do exist that are used to decide editing disputes, when necessary. However, unlike the [[Wikipedia|Wikipedia articles]] themselves, the Wikipedia administration pages are used to ''assist'' the building of [[WP:content|content]] and ''should be'' seen to be mutually exclusive of the content pages, except for cases where a linkage is required. In other words, the administration pages ''should be'' in the background and not visible to the reader. Administration pages (see below), including [[Wikipedia:User pages|user pages]], fall completely within the bounds of administration, as distinguished from project content. In this regard, [[Wikipedia:Categorization|categories]] are utilized for both content and administration but ''should not have'' both types of pages within the same category. [[Wikipedia:Template namespace|Templates]] are also used for both content and administration pages and therefore, unlike other administration pages, are collected together and entirely as sub-categories of [[:Category:Wikipedia templates]]. While a template itself may be used on a content page, it ''should not be'' part of a content category but, instead, ''should only be'' part of ''Category:Wikipedia templates''.captchuu:/3 Ensuring the harmonious implementation of the project's consensus-developed policies governing the creation and development of both administration pages and content pages are people elected or appointed to certain roles: ''i.e.'', stewards, bureaucrats, and admins, all of whom ultimately derive their own authority from the [[Wikimedia Foundation]], which owns all the rights to Wikipedia and the other Wikimedia projects. Both the non-human administrative structure, as well as its human components, are briefly described within this article (with appropriate links to the more exhaustive articles on each topic). ==Wikipedia data structure and development== Development of the Wikipedia [[data structure]] (as well as development of the other Wikimedia project [[database]]s) occurs within various [[wp:namespace|namespaces]]. Each namespace segregates and organizes the data according to its function within the overall project [[Ontology (information science)|schema]]. Each Wikipedia namespace and its particular function are briefly described below, with links to the corresponding project namespace article for each topic. ===Main namespace=== The '''[[Wikipedia:What is an article?|Main namespace]]''' or '''article namespace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where [[Wikipedia:What is an article?|Wikipedia articles]] reside. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User pages|user pages]] are prefixed by <code>"User:"</code>, their [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk pages]] by <code>"User talk:"</code>, [[Wikipedia:Template messages|templates]] by <code>"Template:"</code>, and various types of internal administrative pages by <code>"Wikipedia:"</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The Main namespace number is zero (0). ===User namespace=== Wikipedia provides '''[[Wikipedia:User pages|user pages]]''' to facilitate communication among participants in its project to build an encyclopedia. Generally, substantial content on a user page that is unrelated to Wikipedia is avoided. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a blog, webspace provider, social networking, or memorial site|Wikipedia is not a general hosting service]], so a user page is not used as a personal website. However, a user page may be about the particular editor's "persona" as a Wikipedian, including the pages to which the user has contributed or their general interests in regard to subjects or projects related to Wikipedia, its administration and content. In addition, there is broad agreement that an editor may not include in his or her user space any material that is likely to bring the project into disrepute. To reach a user page, simply type <code>User:username</code>, where "username" is the user's Wikipedia username. The User namespace is assigned the namespace number two (2). ==="Wikipedia" namespace=== Although it may appear from its name that the '''[[Wikipedia:Project namespace|Wikipedia namespace]]''' or the '''[[Wikipedia:Project namespace|Project namespace]]''' might contain the actual content of the Wikipedia articles, this is not correct. The Project namespace is a [[Wikipedia:Namespace|namespace]] consisting of pages with information or discussion about [[Wikipedia]] itself. As such, Wikipedia namespace pages are purely administrative, and the inclusion of substantive content should be avoided unless the content itself is about administration. The present page is contained within the Wikipedia namespace. The Wikipedia namespace number is four (4). Pages in this namespace will always have the prefix <code>Wikipedia:</code>. They can also be reached by alias <code>WP:</code> or the standard (for any [[MediaWiki]] site) prefix <code>Project:</code>. ===File namespace=== The '''[[Help:Files|File namespace]]''' contains millions of illustrative [[image]]s and other [[electronic media]]. The File Namespace is the namespace in which all of Wikipedia's media content resides and the media filenames all begin with the prefix <code>File:</code>. The File namespace number is six (6) ===MediaWiki namespace=== The '''[[Help:MediaWiki namespace|MediaWiki namespace]]''' is one of the standard [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] in the database structure of the [[MediaWiki]] software, on which Wikipedia runs. The pages in this namespace (whose titles begin <code>MediaWiki:</code>) contain the text to be displayed in certain places in the web interface. Only [[Wikipedia:Administrators|administrator]]s can edit this namespace, but all editors can propose changes on the appropriate talk pages. See also [[Wikipedia:MediaWiki messages]] for discussions about the content of MediaWiki pages. The MediaWiki namespace number is eight (8). ===Template namespace=== '''[[Wikipedia:Template namespace|Templates]]''' duplicate the same content across more than one page. You can change a template in one place and it will immediately propagate to the pages that use it. Templates should not normally be used as a substitute for usual article content, in the main article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]. Templates often look like text boxes with a different background color from that of normal text. They are in the [[Wikipedia:Template namespace|template namespace]], i.e. they are defined in pages with "Template:" in front of the name. For example, consider the template [[Template:Disambiguation|Template:Disambig]] (follow the link to see the page where it can be edited). To insert the template's content into an article, type <nowiki>{{Disambig}}</nowiki> in the wiki page (<nowiki>{{Disambig}}</nowiki> is called a ''template tag''). Every article with that tag in it will display the following text: {{disambig|nocat=yes}} This technique is commonly known as '''[[transclusion]]'''. Templates can also include calculated and substituted elements, as well as [[parameter]]s, allowing for complex usage. For a table of some useful templates, see [[Wikipedia:Template messages]]. For detailed templating documentation see [[m:Help:Template]]. The Template namespace number is ten (10). ===Help namespace=== The '''[[Wikipedia:Help namespace|Help namespace]]''' is a [[WP:Namespace|namespace]] consisting of Wikipedia pages whose titles begin with the prefix <code>Help:</code>, such as [[Help:Link]]. These pages contain information intended to help use Wikipedia or its software. Some of these pages are intended for readers of the encyclopedia; others are intended for editors, whether beginning or advanced. Some of the pages in the Help namespace are copied from [[Wikipedia:Meta|Meta-Wiki]]. There is a large amount of overlap between the Help namespace and the [[WP:Project namespace|Project namespaces]]. For this reason [[Help:redirect|redirect]]s and [[WP:hatnote|hatnote]]s are often set up between these two namespaces. The Help namespace number is twelve (12). [[Category:Wikipedia features]] [[Category:Wikipedia help]] ===Category namespace=== '''[[Wikipedia:Categorization|Categories]]''' are a software feature of [[MediaWiki]], which enables pages to be added to automatic listings. These help structure a project such as Wikipedia by grouping together pages on similar subjects. A category page lists the articles (or other pages) that have been added to a particular category. There may also be a section listing the ''subcategories'' of that category. The subcategorization feature makes it possible to organize categories into tree-like structures to aid navigation. The Category namespace number is fourteen (14). ===Portal namespace=== '''[[Portal:Contents/Portals|Portals]]''' are pages intended to serve as "Main Pages" for specific topics or areas. Portals may be associated with one or more [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]; unlike WikiProjects, however, they are meant for both readers and editors of Wikipedia, and should promote content and encourage contribution. The idea of a portal is to help readers and/or editors navigate their way through Wikipedia topic areas through pages similar to the [[Main Page]]. In essence, portals are useful entry-points to Wikipedia content. Portals are subject to the [[Wikipedia:Five pillars|five pillars of Wikipedia]], and must comply with Wikipedia's core content policies like [[Wikipedia:Neutral point of view]], [[Wikipedia:No original research]] and [[Wikipedia:Verifiability]]. At present, there are {{Featured portals number}} [[Portal:Featured portals|featured portals]], of a total of {{Number of portals}} portals on Wikipedia. The Portal namespace number is one hundred (100). ===Book namespace=== A '''[[Wikipedia:WikiProject Books|Wikipedia book]]''' is a collection of Wikipedia articles that can be easily saved, rendered electronically, and ordered as a printed book. For information and help on community books in general, see [[Help:Books]] (general tips) and WikiProject Wikipedia-Books (questions and assistance). The Book namespace number is one hundred eight (108). ===Talk namespaces=== For every type of namespace there is a corresponding [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk namespace]]. The accompanying talk namespace for each namespace page is a place where Wikipedians may discuss and dialogue on their work in the various administrative and content pages in the corresponding namespaces. Whereas the user and project namespaces are even-numbered (or zero, in the case of the Main namespace), the talk namespaces are odd-numbered and are assigned the odd number that follows the corresponding substantive namespace number. ===Virtual namespaces=== There are two virtual namespaces that do not relate to pages stored in the database: '''Special''' and '''Media'''. ====Special namespace==== '''[[Help:Special page|Special pages]]''' are pages that have no [[Help:Wiki markup|wikitext]], but are generated by the software on demand. They are found in the "Special:" [[WP:Namespace|namespace]]. It is not possible to make a redirect to a special page, or to create normal pages beginning with the "Special:" prefix. The namespace number for a special namespace page is negative one (-1). Special pages often take parameters. Sometimes these can be supplied after a slash (as in [[Special:Log/block]]); in other cases an index.php call is used (as in [[Special:RecentChanges]]). Also the content of some special pages depends on preferences that have been set by the user, e.g. classic or enhanced Recent Changes, the number of titles in Recent Changes and the watchlist, etc. Some information is generated by [[WP:Toolserver|toolserver]] rather than by special pages. See [[WP:Database reports]]. ====Media namespace==== The '''[[WP:Media|Media namespace]]''' can be used to link directly to a file, rather than to the file description page. See information above on the [[#Basic namespaces|File namespace]]. The namespace number for a Media namespace page (''not'' a MediaWiki namespace page, see above) is negative two (-2) ==Human and legal administration== ===Wikimedia Foundation=== At the top of the human and legal [[Central administration|administrative structure]] is the [[Wikimedia Foundation]], governed by a [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]], presently composed of ten persons, who are either appointed or [[M:Elections|elected]]. The Wikimedia Foundation is a [[Nonprofit organization|non-profit]], [[Florida]] [[corporation]]. Its [[headquarters]] are located in [[San Francisco]], [[California]]. The Foundation is governed and guided by the terms of their [http://www.sunbiz.org/pdf/%5C9003936.pdf Charter], [[wikimedia:Bylaws|Corporate Bylaws]], [[m:Mission statement|Mission Statement]], [[m:Vision|Vision]], [[m:Values|Values]], and [[m:Strategy|Strategy]] (the last two of which are not officially adopted by the Foundation). In addition, the [[M:Founding principles|Founding Principles]] are a statement of the common principles guiding the founding of any Wikimedia project. The Wikimedia Foundation also publishes a complete list of their [[Wikimedia:Policies|officially adopted policies]]. The global work of the Foundation is supported by "[[Wikimedia:Wikimedia chapters|local chapters]]" (usually incorporated as non-profit corporations, according to the law of the locality), located in nearly every nation on [[Earth]], and each governed by their own chapter board of trustees. The Wikimedia Foundation owns and operates [[Wikipedia]], along with several other collaborative, [[wiki]]-based [[Internet]] [[Wikimedia Foundation#Wikimedia projects|projects]]. Wikipedia alone contains {{NUMBEROFARTICLES}} substantive (Main namespace) articles, with a total of {{NUMBEROFUSERS}} named user accounts, {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} of which are active, an historic total of {{NUMBEROFEDITS}} page edits, and between [http://www.nedworks.org/~mark/reqstats//reqstats-daily.png 40,000 to 80,000 client requests per second] to the various Wikimedia servers. In their general oversight of the projects, the Trustees are assisted by a very small number of [[Wikimedia:Staff|Wikimedia staff]]. ===Stewardship=== [[Meta:Stewards|Stewards]] are users with complete access to the wiki interface on all Wikimedia wikis, including the ability to change any and all [[mw:Manual:User rights|user rights and groups]]. This means that, along with the [[wp:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]], stewards have [[Wikipedia:CheckUser|Checkuser]] and [[wp:oversight|Oversight]] rights. They are tasked with technical implementation of community consensus, dealing with emergencies, and intervening against cross-wiki vandalism. The number of stewards is not limited by any policies. To get emergency help or ask a question of a steward when [[Wikipedia:Administrators|administrators]] or [[Wikipedia:Bureaucrats|bureaucrats]] are otherwise unable to assist, join the [[Internet Relay Chat#Channels|IRC channel]] [http://webchat.freenode.net/?channels=wikimedia-stewards #wikimedia-stewards]. After joining the channel, type <code>!steward</code> as chat in this channel to notify the stewards of an emergency. For regular requests, see the list of request pages in the box at right. To contact a steward directly, use that steward's [[Help:Using talk pages|talk page]]. Stewards generally do not perform actions on wikis where local users are available to perform them, except in emergency cases. This position was originally created to dissociate rights management from [[software developer|software development]]. Stewards are [[m:Stewards/Elections|elected]] annually by the global Wikimedia community, and appointed from the elected candidates by the [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]]. Candidates must have a support/oppose ratio of at least 80% with at least 30 supporting users. Current stewards are confirmed during each election. Stewards are subject to the [[Meta:Stewards policy|stewards' policy]]; further documentation may be found in the [[Meta:Steward handbook|steward handbook]]. ===Bureaucrats=== [[Wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrats]] are Wikipedia users with the technical ability to: * promote other users to [[Wikipedia:Administrators|administrator]] or bureaucrat status; * remove the admin status of other users * grant and revoke an account's [[Wikipedia:Bots|bot]] status; and * [[Wikipedia:Changing username|rename]] user accounts. They are bound by policy and [[Wikipedia:consensus|consensus]] to grant administrator or bureaucrat access only when doing so reflects the wishes of the community, usually after a successful request at [[Wikipedia:Requests for adminship]]. In like fashion, they are expected to exercise judgment in changing usernames, and in granting or removing bot flags on the advice of the [[Wikipedia:Bot Approvals Group|Bot Approvals Group]]. They are expected to be capable judges of consensus, and are expected to explain the reasoning for their actions on request and in a civil manner. Bureaucrats do not have the technical ability to grant other levels of access (they cannot assign oversight or checkuser rights). These actions are performed by [[m:Stewards|stewards]], a small multilingual group that serves all Wikimedia projects. Additional stewards are elected annually; for more information see [[m:Requests for permissions|Requests for permissions]]. Changes in user rights by stewards are recorded at [[Meta:Special:Log/rights]]. Users are granted bureaucrat status by community consensus. The process is similar to [[Wikipedia:Administrators#Becoming_an_administrator|the process of granting administrator status]], but the expectations for potential bureaucrats are higher and community consensus must be clearer. See [[Wikipedia:Requests for adminship#About RfB|requests for adminship]]. ===Administrators=== [[Wikipedia:Administrators|Administrators]], commonly known as '''admins''' or '''sysops''' ('''sys'''tem '''op'''erator'''s'''), are Wikipedia editors who have been trusted with access to restricted technical features ("tools"). For example, administrators can [[Wikipedia:Protection policy|protect]] and [[Wikipedia:Deletion policy|delete]] pages, and [[Wikipedia:Blocking policy|block]] other editors. See [[Wikipedia:Administrators/Tools]]. Administrators are appointed after a successful community review process at [[Wikipedia:Requests for adminship]] in which [[Wikipedia:Consensus|consensus]] is determined by the bureaucrats. Administrators assume these responsibilities as volunteers; they are not employees of the [[Wikimedia Foundation]]. They are never required to use their tools, and must never use them to gain an advantage in a dispute in which they are involved. Only [[Jimmy Wales]] or the [[Wikipedia:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]] may authorize the [[WP:Administrators#Removal of adminship (desysopping)|removal of administrator privileges]], and this authorization may be executed by any [[Wikimedia Foundation|steward]]. The English Wikipedia currently has {{NUMBEROFADMINS}} administrators as of {{date}}. ===Editors=== [[Wikipedia:Wikipedians|Wikipedians]] are people who write and edit the pages for [[Wikipedia]] as opposed to [[WP:Reader|readers]] who simply read the articles. Anyone can be a Wikipedian—including you. Any reader may click the edit link at the top of any page, or one of the edit links at the beginning of each section and become an editor simply by making and saving an edit. Visit the [[Wikipedia:Tutorial|editing tutorial]] to learn more. Although registration is no longer required for editing articles, any reader or editor can [[Special:UserLogin|become a registered user]] and receive credit for their edits. You can browse or search [[Special:Listusers|the full user list]], or request a [[Special:Random/User|random Wikipedian's user page]]. ===Readers=== A '''reader''' is someone who visits [[Wikipedia]] articles to ''read'' rather than ''edit'' the [[WP:Content|content]]. [[WP:Editor|Editors]], often referred to as [[WP:Wikipedians|Wikipedians]], also read Wikipedia of course, but as well as reading they also edit the pages to help build the encyclopaedia. Wikipedia is a completely free, almost 100% volunteer effort, and anyone may use its content so long as they are respectful of its administration and do not violate any of the [[Wikipedia:Copyrights#Reusers.27_rights_and_obligations|rights and obligations]] of re-users, as governed by the [[w:GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]] or the [[w:Creative Commons licenses|Creative Commons Licenses]]. ==See also== *[[Web page]] *[[Wikipedia:Glossary]] *[[Wikipedia:Namespace]] *[[Wikipedia:Reader]] *[[Wikipedia:Wikipedians]] *[[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a bureaucracy|Wikipedia:Wikipedia is not a bureaucracy]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ| ]] oz2fpwoisimkeg42r5t2gclq45louu4 840930 840929 2026-06-17T13:58:40Z Bridget 28383 [[Special:Contributions/~2026-35502-56|~2026-35502-56]] ([[User talk:~2026-35502-56|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਕੇ [[User:Kuldeepburjbhalaike|Kuldeepburjbhalaike]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਆਖ਼ਰੀ ਰੀਵਿਜ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ 688588 wikitext text/x-wiki {{For|Wikipedia administrators (admins, sysops)|Wikipedia:Administrators}} {{namespaces}} {{Human administration}} [[Wikipedia]] requires a certain amount of [[Management|administration]] in order to further the [[Meta:Project|project]]'s goals. To achieve this, a wide range of '''administration pages''' are made available in various [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] (see also below) which enumerate the various [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies]] created and implemented by [[Wikipedia:Wikipedians|user]] [[WP:Consensus|consensus]] for editing Wikipedia. Of course, this process is not generally [[wp:bots|automated]], and live '''[[Wikipedia:Administrators|human administrators]]''' are necessary to ensure that the editing of project pages, whether administration pages or project content pages, happens [[Queen's peace|peacefully]] and in accordance with the [[Wikimedia:Policies|policies]] generally, and very loosely, [[WP:Enforcement|governing]] the creation and editing of all project pages. Pursuant to the [[wp:Five pillars|Five Pillars of Wikipedia]], the "government" of Wikipedia does not occur according to firm rules, but policies and guidelines do exist that are used to decide editing disputes, when necessary. However, unlike the [[Wikipedia|Wikipedia articles]] themselves, the Wikipedia administration pages are used to ''assist'' the building of [[WP:content|content]] and ''should be'' seen to be mutually exclusive of the content pages, except for cases where a linkage is required. In other words, the administration pages ''should be'' in the background and not visible to the reader. Administration pages (see below), including [[Wikipedia:User pages|user pages]], fall completely within the bounds of administration, as distinguished from project content. In this regard, [[Wikipedia:Categorization|categories]] are utilized for both content and administration but ''should not have'' both types of pages within the same category. [[Wikipedia:Template namespace|Templates]] are also used for both content and administration pages and therefore, unlike other administration pages, are collected together and entirely as sub-categories of [[:Category:Wikipedia templates]]. While a template itself may be used on a content page, it ''should not be'' part of a content category but, instead, ''should only be'' part of ''Category:Wikipedia templates''. Ensuring the harmonious implementation of the project's consensus-developed policies governing the creation and development of both administration pages and content pages are people elected or appointed to certain roles: ''i.e.'', stewards, bureaucrats, and admins, all of whom ultimately derive their own authority from the [[Wikimedia Foundation]], which owns all the rights to Wikipedia and the other Wikimedia projects. Both the non-human administrative structure, as well as its human components, are briefly described within this article (with appropriate links to the more exhaustive articles on each topic). ==Wikipedia data structure and development== Development of the Wikipedia [[data structure]] (as well as development of the other Wikimedia project [[database]]s) occurs within various [[wp:namespace|namespaces]]. Each namespace segregates and organizes the data according to its function within the overall project [[Ontology (information science)|schema]]. Each Wikipedia namespace and its particular function are briefly described below, with links to the corresponding project namespace article for each topic. ===Main namespace=== The '''[[Wikipedia:What is an article?|Main namespace]]''' or '''article namespace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where [[Wikipedia:What is an article?|Wikipedia articles]] reside. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User pages|user pages]] are prefixed by <code>"User:"</code>, their [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk pages]] by <code>"User talk:"</code>, [[Wikipedia:Template messages|templates]] by <code>"Template:"</code>, and various types of internal administrative pages by <code>"Wikipedia:"</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The Main namespace number is zero (0). ===User namespace=== Wikipedia provides '''[[Wikipedia:User pages|user pages]]''' to facilitate communication among participants in its project to build an encyclopedia. Generally, substantial content on a user page that is unrelated to Wikipedia is avoided. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a blog, webspace provider, social networking, or memorial site|Wikipedia is not a general hosting service]], so a user page is not used as a personal website. However, a user page may be about the particular editor's "persona" as a Wikipedian, including the pages to which the user has contributed or their general interests in regard to subjects or projects related to Wikipedia, its administration and content. In addition, there is broad agreement that an editor may not include in his or her user space any material that is likely to bring the project into disrepute. To reach a user page, simply type <code>User:username</code>, where "username" is the user's Wikipedia username. The User namespace is assigned the namespace number two (2). ==="Wikipedia" namespace=== Although it may appear from its name that the '''[[Wikipedia:Project namespace|Wikipedia namespace]]''' or the '''[[Wikipedia:Project namespace|Project namespace]]''' might contain the actual content of the Wikipedia articles, this is not correct. The Project namespace is a [[Wikipedia:Namespace|namespace]] consisting of pages with information or discussion about [[Wikipedia]] itself. As such, Wikipedia namespace pages are purely administrative, and the inclusion of substantive content should be avoided unless the content itself is about administration. The present page is contained within the Wikipedia namespace. The Wikipedia namespace number is four (4). Pages in this namespace will always have the prefix <code>Wikipedia:</code>. They can also be reached by alias <code>WP:</code> or the standard (for any [[MediaWiki]] site) prefix <code>Project:</code>. ===File namespace=== The '''[[Help:Files|File namespace]]''' contains millions of illustrative [[image]]s and other [[electronic media]]. The File Namespace is the namespace in which all of Wikipedia's media content resides and the media filenames all begin with the prefix <code>File:</code>. The File namespace number is six (6) ===MediaWiki namespace=== The '''[[Help:MediaWiki namespace|MediaWiki namespace]]''' is one of the standard [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] in the database structure of the [[MediaWiki]] software, on which Wikipedia runs. The pages in this namespace (whose titles begin <code>MediaWiki:</code>) contain the text to be displayed in certain places in the web interface. Only [[Wikipedia:Administrators|administrator]]s can edit this namespace, but all editors can propose changes on the appropriate talk pages. See also [[Wikipedia:MediaWiki messages]] for discussions about the content of MediaWiki pages. The MediaWiki namespace number is eight (8). ===Template namespace=== '''[[Wikipedia:Template namespace|Templates]]''' duplicate the same content across more than one page. You can change a template in one place and it will immediately propagate to the pages that use it. Templates should not normally be used as a substitute for usual article content, in the main article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]. Templates often look like text boxes with a different background color from that of normal text. They are in the [[Wikipedia:Template namespace|template namespace]], i.e. they are defined in pages with "Template:" in front of the name. For example, consider the template [[Template:Disambiguation|Template:Disambig]] (follow the link to see the page where it can be edited). To insert the template's content into an article, type <nowiki>{{Disambig}}</nowiki> in the wiki page (<nowiki>{{Disambig}}</nowiki> is called a ''template tag''). Every article with that tag in it will display the following text: {{disambig|nocat=yes}} This technique is commonly known as '''[[transclusion]]'''. Templates can also include calculated and substituted elements, as well as [[parameter]]s, allowing for complex usage. For a table of some useful templates, see [[Wikipedia:Template messages]]. For detailed templating documentation see [[m:Help:Template]]. The Template namespace number is ten (10). ===Help namespace=== The '''[[Wikipedia:Help namespace|Help namespace]]''' is a [[WP:Namespace|namespace]] consisting of Wikipedia pages whose titles begin with the prefix <code>Help:</code>, such as [[Help:Link]]. These pages contain information intended to help use Wikipedia or its software. Some of these pages are intended for readers of the encyclopedia; others are intended for editors, whether beginning or advanced. Some of the pages in the Help namespace are copied from [[Wikipedia:Meta|Meta-Wiki]]. There is a large amount of overlap between the Help namespace and the [[WP:Project namespace|Project namespaces]]. For this reason [[Help:redirect|redirect]]s and [[WP:hatnote|hatnote]]s are often set up between these two namespaces. The Help namespace number is twelve (12). [[Category:Wikipedia features]] [[Category:Wikipedia help]] ===Category namespace=== '''[[Wikipedia:Categorization|Categories]]''' are a software feature of [[MediaWiki]], which enables pages to be added to automatic listings. These help structure a project such as Wikipedia by grouping together pages on similar subjects. A category page lists the articles (or other pages) that have been added to a particular category. There may also be a section listing the ''subcategories'' of that category. The subcategorization feature makes it possible to organize categories into tree-like structures to aid navigation. The Category namespace number is fourteen (14). ===Portal namespace=== '''[[Portal:Contents/Portals|Portals]]''' are pages intended to serve as "Main Pages" for specific topics or areas. Portals may be associated with one or more [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]; unlike WikiProjects, however, they are meant for both readers and editors of Wikipedia, and should promote content and encourage contribution. The idea of a portal is to help readers and/or editors navigate their way through Wikipedia topic areas through pages similar to the [[Main Page]]. In essence, portals are useful entry-points to Wikipedia content. Portals are subject to the [[Wikipedia:Five pillars|five pillars of Wikipedia]], and must comply with Wikipedia's core content policies like [[Wikipedia:Neutral point of view]], [[Wikipedia:No original research]] and [[Wikipedia:Verifiability]]. At present, there are {{Featured portals number}} [[Portal:Featured portals|featured portals]], of a total of {{Number of portals}} portals on Wikipedia. The Portal namespace number is one hundred (100). ===Book namespace=== A '''[[Wikipedia:WikiProject Books|Wikipedia book]]''' is a collection of Wikipedia articles that can be easily saved, rendered electronically, and ordered as a printed book. For information and help on community books in general, see [[Help:Books]] (general tips) and WikiProject Wikipedia-Books (questions and assistance). The Book namespace number is one hundred eight (108). ===Talk namespaces=== For every type of namespace there is a corresponding [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk namespace]]. The accompanying talk namespace for each namespace page is a place where Wikipedians may discuss and dialogue on their work in the various administrative and content pages in the corresponding namespaces. Whereas the user and project namespaces are even-numbered (or zero, in the case of the Main namespace), the talk namespaces are odd-numbered and are assigned the odd number that follows the corresponding substantive namespace number. ===Virtual namespaces=== There are two virtual namespaces that do not relate to pages stored in the database: '''Special''' and '''Media'''. ====Special namespace==== '''[[Help:Special page|Special pages]]''' are pages that have no [[Help:Wiki markup|wikitext]], but are generated by the software on demand. They are found in the "Special:" [[WP:Namespace|namespace]]. It is not possible to make a redirect to a special page, or to create normal pages beginning with the "Special:" prefix. The namespace number for a special namespace page is negative one (-1). Special pages often take parameters. Sometimes these can be supplied after a slash (as in [[Special:Log/block]]); in other cases an index.php call is used (as in [[Special:RecentChanges]]). Also the content of some special pages depends on preferences that have been set by the user, e.g. classic or enhanced Recent Changes, the number of titles in Recent Changes and the watchlist, etc. Some information is generated by [[WP:Toolserver|toolserver]] rather than by special pages. See [[WP:Database reports]]. ====Media namespace==== The '''[[WP:Media|Media namespace]]''' can be used to link directly to a file, rather than to the file description page. See information above on the [[#Basic namespaces|File namespace]]. The namespace number for a Media namespace page (''not'' a MediaWiki namespace page, see above) is negative two (-2) ==Human and legal administration== ===Wikimedia Foundation=== At the top of the human and legal [[Central administration|administrative structure]] is the [[Wikimedia Foundation]], governed by a [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]], presently composed of ten persons, who are either appointed or [[M:Elections|elected]]. The Wikimedia Foundation is a [[Nonprofit organization|non-profit]], [[Florida]] [[corporation]]. Its [[headquarters]] are located in [[San Francisco]], [[California]]. The Foundation is governed and guided by the terms of their [http://www.sunbiz.org/pdf/%5C9003936.pdf Charter], [[wikimedia:Bylaws|Corporate Bylaws]], [[m:Mission statement|Mission Statement]], [[m:Vision|Vision]], [[m:Values|Values]], and [[m:Strategy|Strategy]] (the last two of which are not officially adopted by the Foundation). In addition, the [[M:Founding principles|Founding Principles]] are a statement of the common principles guiding the founding of any Wikimedia project. The Wikimedia Foundation also publishes a complete list of their [[Wikimedia:Policies|officially adopted policies]]. The global work of the Foundation is supported by "[[Wikimedia:Wikimedia chapters|local chapters]]" (usually incorporated as non-profit corporations, according to the law of the locality), located in nearly every nation on [[Earth]], and each governed by their own chapter board of trustees. The Wikimedia Foundation owns and operates [[Wikipedia]], along with several other collaborative, [[wiki]]-based [[Internet]] [[Wikimedia Foundation#Wikimedia projects|projects]]. Wikipedia alone contains {{NUMBEROFARTICLES}} substantive (Main namespace) articles, with a total of {{NUMBEROFUSERS}} named user accounts, {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} of which are active, an historic total of {{NUMBEROFEDITS}} page edits, and between [http://www.nedworks.org/~mark/reqstats//reqstats-daily.png 40,000 to 80,000 client requests per second] to the various Wikimedia servers. In their general oversight of the projects, the Trustees are assisted by a very small number of [[Wikimedia:Staff|Wikimedia staff]]. ===Stewardship=== [[Meta:Stewards|Stewards]] are users with complete access to the wiki interface on all Wikimedia wikis, including the ability to change any and all [[mw:Manual:User rights|user rights and groups]]. This means that, along with the [[wp:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]], stewards have [[Wikipedia:CheckUser|Checkuser]] and [[wp:oversight|Oversight]] rights. They are tasked with technical implementation of community consensus, dealing with emergencies, and intervening against cross-wiki vandalism. The number of stewards is not limited by any policies. To get emergency help or ask a question of a steward when [[Wikipedia:Administrators|administrators]] or [[Wikipedia:Bureaucrats|bureaucrats]] are otherwise unable to assist, join the [[Internet Relay Chat#Channels|IRC channel]] [http://webchat.freenode.net/?channels=wikimedia-stewards #wikimedia-stewards]. After joining the channel, type <code>!steward</code> as chat in this channel to notify the stewards of an emergency. For regular requests, see the list of request pages in the box at right. To contact a steward directly, use that steward's [[Help:Using talk pages|talk page]]. Stewards generally do not perform actions on wikis where local users are available to perform them, except in emergency cases. This position was originally created to dissociate rights management from [[software developer|software development]]. Stewards are [[m:Stewards/Elections|elected]] annually by the global Wikimedia community, and appointed from the elected candidates by the [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]]. Candidates must have a support/oppose ratio of at least 80% with at least 30 supporting users. Current stewards are confirmed during each election. Stewards are subject to the [[Meta:Stewards policy|stewards' policy]]; further documentation may be found in the [[Meta:Steward handbook|steward handbook]]. ===Bureaucrats=== [[Wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrats]] are Wikipedia users with the technical ability to: * promote other users to [[Wikipedia:Administrators|administrator]] or bureaucrat status; * remove the admin status of other users * grant and revoke an account's [[Wikipedia:Bots|bot]] status; and * [[Wikipedia:Changing username|rename]] user accounts. They are bound by policy and [[Wikipedia:consensus|consensus]] to grant administrator or bureaucrat access only when doing so reflects the wishes of the community, usually after a successful request at [[Wikipedia:Requests for adminship]]. In like fashion, they are expected to exercise judgment in changing usernames, and in granting or removing bot flags on the advice of the [[Wikipedia:Bot Approvals Group|Bot Approvals Group]]. They are expected to be capable judges of consensus, and are expected to explain the reasoning for their actions on request and in a civil manner. Bureaucrats do not have the technical ability to grant other levels of access (they cannot assign oversight or checkuser rights). These actions are performed by [[m:Stewards|stewards]], a small multilingual group that serves all Wikimedia projects. Additional stewards are elected annually; for more information see [[m:Requests for permissions|Requests for permissions]]. Changes in user rights by stewards are recorded at [[Meta:Special:Log/rights]]. Users are granted bureaucrat status by community consensus. The process is similar to [[Wikipedia:Administrators#Becoming_an_administrator|the process of granting administrator status]], but the expectations for potential bureaucrats are higher and community consensus must be clearer. See [[Wikipedia:Requests for adminship#About RfB|requests for adminship]]. ===Administrators=== [[Wikipedia:Administrators|Administrators]], commonly known as '''admins''' or '''sysops''' ('''sys'''tem '''op'''erator'''s'''), are Wikipedia editors who have been trusted with access to restricted technical features ("tools"). For example, administrators can [[Wikipedia:Protection policy|protect]] and [[Wikipedia:Deletion policy|delete]] pages, and [[Wikipedia:Blocking policy|block]] other editors. See [[Wikipedia:Administrators/Tools]]. Administrators are appointed after a successful community review process at [[Wikipedia:Requests for adminship]] in which [[Wikipedia:Consensus|consensus]] is determined by the bureaucrats. Administrators assume these responsibilities as volunteers; they are not employees of the [[Wikimedia Foundation]]. They are never required to use their tools, and must never use them to gain an advantage in a dispute in which they are involved. Only [[Jimmy Wales]] or the [[Wikipedia:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]] may authorize the [[WP:Administrators#Removal of adminship (desysopping)|removal of administrator privileges]], and this authorization may be executed by any [[Wikimedia Foundation|steward]]. The English Wikipedia currently has {{NUMBEROFADMINS}} administrators as of {{date}}. ===Editors=== [[Wikipedia:Wikipedians|Wikipedians]] are people who write and edit the pages for [[Wikipedia]] as opposed to [[WP:Reader|readers]] who simply read the articles. Anyone can be a Wikipedian—including you. Any reader may click the edit link at the top of any page, or one of the edit links at the beginning of each section and become an editor simply by making and saving an edit. Visit the [[Wikipedia:Tutorial|editing tutorial]] to learn more. Although registration is no longer required for editing articles, any reader or editor can [[Special:UserLogin|become a registered user]] and receive credit for their edits. You can browse or search [[Special:Listusers|the full user list]], or request a [[Special:Random/User|random Wikipedian's user page]]. ===Readers=== A '''reader''' is someone who visits [[Wikipedia]] articles to ''read'' rather than ''edit'' the [[WP:Content|content]]. [[WP:Editor|Editors]], often referred to as [[WP:Wikipedians|Wikipedians]], also read Wikipedia of course, but as well as reading they also edit the pages to help build the encyclopaedia. Wikipedia is a completely free, almost 100% volunteer effort, and anyone may use its content so long as they are respectful of its administration and do not violate any of the [[Wikipedia:Copyrights#Reusers.27_rights_and_obligations|rights and obligations]] of re-users, as governed by the [[w:GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]] or the [[w:Creative Commons licenses|Creative Commons Licenses]]. ==See also== *[[Web page]] *[[Wikipedia:Glossary]] *[[Wikipedia:Namespace]] *[[Wikipedia:Reader]] *[[Wikipedia:Wikipedians]] *[[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a bureaucracy|Wikipedia:Wikipedia is not a bureaucracy]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ| ]] 6zb4k18u29bmlt9ys3ykz2rbuwbtwet 840934 840930 2026-06-17T14:00:05Z ~2026-35502-56 60699 840934 wikitext text/x-wiki {{For|Wikipedia administrators (admins, sysops)|Wikipedia:Administrators}} {{namespaces}} {{Human administration}} [[aggunan]] requires a certain amount of [[Management|administration]] in order to further the [[Meta:Project|project]]'s goals. To achieve this, a wide range of '''administration pages''' are made available in various [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] (see also below) which enumerate the various [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies]] created and implemented by [[Wikipedia:Wikipedians|user]] [[WP:Consensus|consensus]] for editing Wikipedia. Of course, this process is not generally [[wp:bots|automated]], and live '''[[Wikipedia:Administrators|human administrators]]''' are necessary to ensure that the editing of project pages, whether administration pages or project content pages, happens [[Queen's peace|peacefully]] and in accordance with the [[Wikimedia:Policies|policies]] generally, and very loosely, [[WP:Enforcement|governing]] the creation and editing of all project pages. Pursuant to the [[wp:Five pillars|Five Pillars of Wikipedia]], the "government" of Wikipedia does not occur according to firm rules, but policies and guidelines do exist that are used to decide editing disputes, when necessary. However, unlike the [[Wikipedia|Wikipedia articles]] themselves, the Wikipedia administration pages are used to ''assist'' the building of [[WP:content|content]] and ''should be'' seen to be mutually exclusive of the content pages, except for cases where a linkage is required. In other words, the administration pages ''should be'' in the background and not visible to the reader. Administration pages (see below), including [[Wikipedia:User pages|user pages]], fall completely within the bounds of administration, as distinguished from project content. In this regard, [[Wikipedia:Categorization|categories]] are utilized for both content and administration but ''should not have'' both types of pages within the same category. [[Wikipedia:Template namespace|Templates]] are also used for both content and administration pages and therefore, unlike other administration pages, are collected together and entirely as sub-categories of [[:Category:Wikipedia templates]]. While a template itself may be used on a content page, it ''should not be'' part of a content category but, instead, ''should only be'' part of ''Category:Wikipedia templates''. Ensuring the harmonious implementation of the project's consensus-developed policies governing the creation and development of both administration pages and content pages are people elected or appointed to certain roles: ''i.e.'', stewards, bureaucrats, and admins, all of whom ultimately derive their own authority from the [[Wikimedia Foundation]], which owns all the rights to Wikipedia and the other Wikimedia projects. Both the non-human administrative structure, as well as its human components, are briefly described within this article (with appropriate links to the more exhaustive articles on each topic). ==Wikipedia data structure and development== Development of the Wikipedia [[data structure]] (as well as development of the other Wikimedia project [[database]]s) occurs within various [[wp:namespace|namespaces]]. Each namespace segregates and organizes the data according to its function within the overall project [[Ontology (information science)|schema]]. Each Wikipedia namespace and its particular function are briefly described below, with links to the corresponding project namespace article for each topic. ===Main namespace=== The '''[[Wikipedia:What is an article?|Main namespace]]''' or '''article namespace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where [[Wikipedia:What is an article?|Wikipedia articles]] reside. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User pages|user pages]] are prefixed by <code>"User:"</code>, their [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk pages]] by <code>"User talk:"</code>, [[Wikipedia:Template messages|templates]] by <code>"Template:"</code>, and various types of internal administrative pages by <code>"Wikipedia:"</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The Main namespace number is zero (0). ===User namespace=== Wikipedia provides '''[[Wikipedia:User pages|user pages]]''' to facilitate communication among participants in its project to build an encyclopedia. Generally, substantial content on a user page that is unrelated to Wikipedia is avoided. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a blog, webspace provider, social networking, or memorial site|Wikipedia is not a general hosting service]], so a user page is not used as a personal website. However, a user page may be about the particular editor's "persona" as a Wikipedian, including the pages to which the user has contributed or their general interests in regard to subjects or projects related to Wikipedia, its administration and content. In addition, there is broad agreement that an editor may not include in his or her user space any material that is likely to bring the project into disrepute. To reach a user page, simply type <code>User:username</code>, where "username" is the user's Wikipedia username. The User namespace is assigned the namespace number two (2). ==="Wikipedia" namespace=== Although it may appear from its name that the '''[[Wikipedia:Project namespace|Wikipedia namespace]]''' or the '''[[Wikipedia:Project namespace|Project namespace]]''' might contain the actual content of the Wikipedia articles, this is not correct. The Project namespace is a [[Wikipedia:Namespace|namespace]] consisting of pages with information or discussion about [[Wikipedia]] itself. As such, Wikipedia namespace pages are purely administrative, and the inclusion of substantive content should be avoided unless the content itself is about administration. The present page is contained within the Wikipedia namespace. The Wikipedia namespace number is four (4). Pages in this namespace will always have the prefix <code>Wikipedia:</code>. They can also be reached by alias <code>WP:</code> or the standard (for any [[MediaWiki]] site) prefix <code>Project:</code>. ===File namespace=== The '''[[Help:Files|File namespace]]''' contains millions of illustrative [[image]]s and other [[electronic media]]. The File Namespace is the namespace in which all of Wikipedia's media content resides and the media filenames all begin with the prefix <code>File:</code>. The File namespace number is six (6) ===MediaWiki namespace=== The '''[[Help:MediaWiki namespace|MediaWiki namespace]]''' is one of the standard [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] in the database structure of the [[MediaWiki]] software, on which Wikipedia runs. The pages in this namespace (whose titles begin <code>MediaWiki:</code>) contain the text to be displayed in certain places in the web interface. Only [[Wikipedia:Administrators|administrator]]s can edit this namespace, but all editors can propose changes on the appropriate talk pages. See also [[Wikipedia:MediaWiki messages]] for discussions about the content of MediaWiki pages. The MediaWiki namespace number is eight (8). ===Template namespace=== '''[[Wikipedia:Template namespace|Templates]]''' duplicate the same content across more than one page. You can change a template in one place and it will immediately propagate to the pages that use it. Templates should not normally be used as a substitute for usual article content, in the main article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]. Templates often look like text boxes with a different background color from that of normal text. They are in the [[Wikipedia:Template namespace|template namespace]], i.e. they are defined in pages with "Template:" in front of the name. For example, consider the template [[Template:Disambiguation|Template:Disambig]] (follow the link to see the page where it can be edited). To insert the template's content into an article, type <nowiki>{{Disambig}}</nowiki> in the wiki page (<nowiki>{{Disambig}}</nowiki> is called a ''template tag''). Every article with that tag in it will display the following text: {{disambig|nocat=yes}} This technique is commonly known as '''[[transclusion]]'''. Templates can also include calculated and substituted elements, as well as [[parameter]]s, allowing for complex usage. For a table of some useful templates, see [[Wikipedia:Template messages]]. For detailed templating documentation see [[m:Help:Template]]. The Template namespace number is ten (10). ===Help namespace=== The '''[[Wikipedia:Help namespace|Help namespace]]''' is a [[WP:Namespace|namespace]] consisting of Wikipedia pages whose titles begin with the prefix <code>Help:</code>, such as [[Help:Link]]. These pages contain information intended to help use Wikipedia or its software. Some of these pages are intended for readers of the encyclopedia; others are intended for editors, whether beginning or advanced. Some of the pages in the Help namespace are copied from [[Wikipedia:Meta|Meta-Wiki]]. There is a large amount of overlap between the Help namespace and the [[WP:Project namespace|Project namespaces]]. For this reason [[Help:redirect|redirect]]s and [[WP:hatnote|hatnote]]s are often set up between these two namespaces. The Help namespace number is twelve (12). [[Category:Wikipedia features]] [[Category:Wikipedia help]] ===Category namespace=== '''[[Wikipedia:Categorization|Categories]]''' are a software feature of [[MediaWiki]], which enables pages to be added to automatic listings. These help structure a project such as Wikipedia by grouping together pages on similar subjects. A category page lists the articles (or other pages) that have been added to a particular category. There may also be a section listing the ''subcategories'' of that category. The subcategorization feature makes it possible to organize categories into tree-like structures to aid navigation. The Category namespace number is fourteen (14). ===Portal namespace=== '''[[Portal:Contents/Portals|Portals]]''' are pages intended to serve as "Main Pages" for specific topics or areas. Portals may be associated with one or more [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]; unlike WikiProjects, however, they are meant for both readers and editors of Wikipedia, and should promote content and encourage contribution. The idea of a portal is to help readers and/or editors navigate their way through Wikipedia topic areas through pages similar to the [[Main Page]]. In essence, portals are useful entry-points to Wikipedia content. Portals are subject to the [[Wikipedia:Five pillars|five pillars of Wikipedia]], and must comply with Wikipedia's core content policies like [[Wikipedia:Neutral point of view]], [[Wikipedia:No original research]] and [[Wikipedia:Verifiability]]. At present, there are {{Featured portals number}} [[Portal:Featured portals|featured portals]], of a total of {{Number of portals}} portals on Wikipedia. The Portal namespace number is one hundred (100). ===Book namespace=== A '''[[Wikipedia:WikiProject Books|Wikipedia book]]''' is a collection of Wikipedia articles that can be easily saved, rendered electronically, and ordered as a printed book. For information and help on community books in general, see [[Help:Books]] (general tips) and WikiProject Wikipedia-Books (questions and assistance). The Book namespace number is one hundred eight (108). ===Talk namespaces=== For every type of namespace there is a corresponding [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk namespace]]. The accompanying talk namespace for each namespace page is a place where Wikipedians may discuss and dialogue on their work in the various administrative and content pages in the corresponding namespaces. Whereas the user and project namespaces are even-numbered (or zero, in the case of the Main namespace), the talk namespaces are odd-numbered and are assigned the odd number that follows the corresponding substantive namespace number. ===Virtual namespaces=== There are two virtual namespaces that do not relate to pages stored in the database: '''Special''' and '''Media'''. ====Special namespace==== '''[[Help:Special page|Special pages]]''' are pages that have no [[Help:Wiki markup|wikitext]], but are generated by the software on demand. They are found in the "Special:" [[WP:Namespace|namespace]]. It is not possible to make a redirect to a special page, or to create normal pages beginning with the "Special:" prefix. The namespace number for a special namespace page is negative one (-1). Special pages often take parameters. Sometimes these can be supplied after a slash (as in [[Special:Log/block]]); in other cases an index.php call is used (as in [[Special:RecentChanges]]). Also the content of some special pages depends on preferences that have been set by the user, e.g. classic or enhanced Recent Changes, the number of titles in Recent Changes and the watchlist, etc. Some information is generated by [[WP:Toolserver|toolserver]] rather than by special pages. See [[WP:Database reports]]. ====Media namespace==== The '''[[WP:Media|Media namespace]]''' can be used to link directly to a file, rather than to the file description page. See information above on the [[#Basic namespaces|File namespace]]. The namespace number for a Media namespace page (''not'' a MediaWiki namespace page, see above) is negative two (-2) ==Human and legal administration== ===Wikimedia Foundation=== At the top of the human and legal [[Central administration|administrative structure]] is the [[Wikimedia Foundation]], governed by a [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]], presently composed of ten persons, who are either appointed or [[M:Elections|elected]]. The Wikimedia Foundation is a [[Nonprofit organization|non-profit]], [[Florida]] [[corporation]]. Its [[headquarters]] are located in [[San Francisco]], [[California]]. The Foundation is governed and guided by the terms of their [http://www.sunbiz.org/pdf/%5C9003936.pdf Charter], [[wikimedia:Bylaws|Corporate Bylaws]], [[m:Mission statement|Mission Statement]], [[m:Vision|Vision]], [[m:Values|Values]], and [[m:Strategy|Strategy]] (the last two of which are not officially adopted by the Foundation). In addition, the [[M:Founding principles|Founding Principles]] are a statement of the common principles guiding the founding of any Wikimedia project. The Wikimedia Foundation also publishes a complete list of their [[Wikimedia:Policies|officially adopted policies]]. The global work of the Foundation is supported by "[[Wikimedia:Wikimedia chapters|local chapters]]" (usually incorporated as non-profit corporations, according to the law of the locality), located in nearly every nation on [[Earth]], and each governed by their own chapter board of trustees. The Wikimedia Foundation owns and operates [[Wikipedia]], along with several other collaborative, [[wiki]]-based [[Internet]] [[Wikimedia Foundation#Wikimedia projects|projects]]. Wikipedia alone contains {{NUMBEROFARTICLES}} substantive (Main namespace) articles, with a total of {{NUMBEROFUSERS}} named user accounts, {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} of which are active, an historic total of {{NUMBEROFEDITS}} page edits, and between [http://www.nedworks.org/~mark/reqstats//reqstats-daily.png 40,000 to 80,000 client requests per second] to the various Wikimedia servers. In their general oversight of the projects, the Trustees are assisted by a very small number of [[Wikimedia:Staff|Wikimedia staff]]. ===Stewardship=== [[Meta:Stewards|Stewards]] are users with complete access to the wiki interface on all Wikimedia wikis, including the ability to change any and all [[mw:Manual:User rights|user rights and groups]]. This means that, along with the [[wp:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]], stewards have [[Wikipedia:CheckUser|Checkuser]] and [[wp:oversight|Oversight]] rights. They are tasked with technical implementation of community consensus, dealing with emergencies, and intervening against cross-wiki vandalism. The number of stewards is not limited by any policies. To get emergency help or ask a question of a steward when [[Wikipedia:Administrators|administrators]] or [[Wikipedia:Bureaucrats|bureaucrats]] are otherwise unable to assist, join the [[Internet Relay Chat#Channels|IRC channel]] [http://webchat.freenode.net/?channels=wikimedia-stewards #wikimedia-stewards]. After joining the channel, type <code>!steward</code> as chat in this channel to notify the stewards of an emergency. For regular requests, see the list of request pages in the box at right. To contact a steward directly, use that steward's [[Help:Using talk pages|talk page]]. Stewards generally do not perform actions on wikis where local users are available to perform them, except in emergency cases. This position was originally created to dissociate rights management from [[software developer|software development]]. Stewards are [[m:Stewards/Elections|elected]] annually by the global Wikimedia community, and appointed from the elected candidates by the [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]]. Candidates must have a support/oppose ratio of at least 80% with at least 30 supporting users. Current stewards are confirmed during each election. Stewards are subject to the [[Meta:Stewards policy|stewards' policy]]; further documentation may be found in the [[Meta:Steward handbook|steward handbook]]. ===Bureaucrats=== [[Wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrats]] are Wikipedia users with the technical ability to: * promote other users to [[Wikipedia:Administrators|administrator]] or bureaucrat status; * remove the admin status of other users * grant and revoke an account's [[Wikipedia:Bots|bot]] status; and * [[Wikipedia:Changing username|rename]] user accounts. They are bound by policy and [[Wikipedia:consensus|consensus]] to grant administrator or bureaucrat access only when doing so reflects the wishes of the community, usually after a successful request at [[Wikipedia:Requests for adminship]]. In like fashion, they are expected to exercise judgment in changing usernames, and in granting or removing bot flags on the advice of the [[Wikipedia:Bot Approvals Group|Bot Approvals Group]]. They are expected to be capable judges of consensus, and are expected to explain the reasoning for their actions on request and in a civil manner. Bureaucrats do not have the technical ability to grant other levels of access (they cannot assign oversight or checkuser rights). These actions are performed by [[m:Stewards|stewards]], a small multilingual group that serves all Wikimedia projects. Additional stewards are elected annually; for more information see [[m:Requests for permissions|Requests for permissions]]. Changes in user rights by stewards are recorded at [[Meta:Special:Log/rights]]. Users are granted bureaucrat status by community consensus. The process is similar to [[Wikipedia:Administrators#Becoming_an_administrator|the process of granting administrator status]], but the expectations for potential bureaucrats are higher and community consensus must be clearer. See [[Wikipedia:Requests for adminship#About RfB|requests for adminship]]. ===Administrators=== [[Wikipedia:Administrators|Administrators]], commonly known as '''admins''' or '''sysops''' ('''sys'''tem '''op'''erator'''s'''), are Wikipedia editors who have been trusted with access to restricted technical features ("tools"). For example, administrators can [[Wikipedia:Protection policy|protect]] and [[Wikipedia:Deletion policy|delete]] pages, and [[Wikipedia:Blocking policy|block]] other editors. See [[Wikipedia:Administrators/Tools]]. Administrators are appointed after a successful community review process at [[Wikipedia:Requests for adminship]] in which [[Wikipedia:Consensus|consensus]] is determined by the bureaucrats. Administrators assume these responsibilities as volunteers; they are not employees of the [[Wikimedia Foundation]]. They are never required to use their tools, and must never use them to gain an advantage in a dispute in which they are involved. Only [[Jimmy Wales]] or the [[Wikipedia:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]] may authorize the [[WP:Administrators#Removal of adminship (desysopping)|removal of administrator privileges]], and this authorization may be executed by any [[Wikimedia Foundation|steward]]. The English Wikipedia currently has {{NUMBEROFADMINS}} administrators as of {{date}}. ===Editors=== [[Wikipedia:Wikipedians|Wikipedians]] are people who write and edit the pages for [[Wikipedia]] as opposed to [[WP:Reader|readers]] who simply read the articles. Anyone can be a Wikipedian—including you. Any reader may click the edit link at the top of any page, or one of the edit links at the beginning of each section and become an editor simply by making and saving an edit. Visit the [[Wikipedia:Tutorial|editing tutorial]] to learn more. Although registration is no longer required for editing articles, any reader or editor can [[Special:UserLogin|become a registered user]] and receive credit for their edits. You can browse or search [[Special:Listusers|the full user list]], or request a [[Special:Random/User|random Wikipedian's user page]]. ===Readers=== A '''reader''' is someone who visits [[Wikipedia]] articles to ''read'' rather than ''edit'' the [[WP:Content|content]]. [[WP:Editor|Editors]], often referred to as [[WP:Wikipedians|Wikipedians]], also read Wikipedia of course, but as well as reading they also edit the pages to help build the encyclopaedia. Wikipedia is a completely free, almost 100% volunteer effort, and anyone may use its content so long as they are respectful of its administration and do not violate any of the [[Wikipedia:Copyrights#Reusers.27_rights_and_obligations|rights and obligations]] of re-users, as governed by the [[w:GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]] or the [[w:Creative Commons licenses|Creative Commons Licenses]]. ==See also== *[[Web page]] *[[Wikipedia:Glossary]] *[[Wikipedia:Namespace]] *[[Wikipedia:Reader]] *[[Wikipedia:Wikipedians]] *[[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a bureaucracy|Wikipedia:Wikipedia is not a bureaucracy]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ| ]] gh941sm3lq0drtgwu123nq8is2i0alg 840936 840934 2026-06-17T14:01:17Z NDG 56269 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-35502-56|~2026-35502-56]] ([[User talk:~2026-35502-56|talk]]) to last version by Bridget: reverting vandalism 688588 wikitext text/x-wiki {{For|Wikipedia administrators (admins, sysops)|Wikipedia:Administrators}} {{namespaces}} {{Human administration}} [[Wikipedia]] requires a certain amount of [[Management|administration]] in order to further the [[Meta:Project|project]]'s goals. To achieve this, a wide range of '''administration pages''' are made available in various [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] (see also below) which enumerate the various [[Wikipedia:Policies and guidelines|policies]] created and implemented by [[Wikipedia:Wikipedians|user]] [[WP:Consensus|consensus]] for editing Wikipedia. Of course, this process is not generally [[wp:bots|automated]], and live '''[[Wikipedia:Administrators|human administrators]]''' are necessary to ensure that the editing of project pages, whether administration pages or project content pages, happens [[Queen's peace|peacefully]] and in accordance with the [[Wikimedia:Policies|policies]] generally, and very loosely, [[WP:Enforcement|governing]] the creation and editing of all project pages. Pursuant to the [[wp:Five pillars|Five Pillars of Wikipedia]], the "government" of Wikipedia does not occur according to firm rules, but policies and guidelines do exist that are used to decide editing disputes, when necessary. However, unlike the [[Wikipedia|Wikipedia articles]] themselves, the Wikipedia administration pages are used to ''assist'' the building of [[WP:content|content]] and ''should be'' seen to be mutually exclusive of the content pages, except for cases where a linkage is required. In other words, the administration pages ''should be'' in the background and not visible to the reader. Administration pages (see below), including [[Wikipedia:User pages|user pages]], fall completely within the bounds of administration, as distinguished from project content. In this regard, [[Wikipedia:Categorization|categories]] are utilized for both content and administration but ''should not have'' both types of pages within the same category. [[Wikipedia:Template namespace|Templates]] are also used for both content and administration pages and therefore, unlike other administration pages, are collected together and entirely as sub-categories of [[:Category:Wikipedia templates]]. While a template itself may be used on a content page, it ''should not be'' part of a content category but, instead, ''should only be'' part of ''Category:Wikipedia templates''. Ensuring the harmonious implementation of the project's consensus-developed policies governing the creation and development of both administration pages and content pages are people elected or appointed to certain roles: ''i.e.'', stewards, bureaucrats, and admins, all of whom ultimately derive their own authority from the [[Wikimedia Foundation]], which owns all the rights to Wikipedia and the other Wikimedia projects. Both the non-human administrative structure, as well as its human components, are briefly described within this article (with appropriate links to the more exhaustive articles on each topic). ==Wikipedia data structure and development== Development of the Wikipedia [[data structure]] (as well as development of the other Wikimedia project [[database]]s) occurs within various [[wp:namespace|namespaces]]. Each namespace segregates and organizes the data according to its function within the overall project [[Ontology (information science)|schema]]. Each Wikipedia namespace and its particular function are briefly described below, with links to the corresponding project namespace article for each topic. ===Main namespace=== The '''[[Wikipedia:What is an article?|Main namespace]]''' or '''article namespace''' is the [[Wikipedia:Namespace|namespace]] of [[Wikipedia]] that contains the encyclopedia proper—that is, where [[Wikipedia:What is an article?|Wikipedia articles]] reside. The main namespace is the default namespace and does not use a prefix in article page names. This is distinct from other namespaces where page names are always prefixed by an indicator of the particular namespace in which the page resides. For example, all [[Wikipedia:User pages|user pages]] are prefixed by <code>"User:"</code>, their [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk pages]] by <code>"User talk:"</code>, [[Wikipedia:Template messages|templates]] by <code>"Template:"</code>, and various types of internal administrative pages by <code>"Wikipedia:"</code> (such as this page). Thus, any page created ''without'' such a prefix will automatically be placed in the article namespace. The Main namespace number is zero (0). ===User namespace=== Wikipedia provides '''[[Wikipedia:User pages|user pages]]''' to facilitate communication among participants in its project to build an encyclopedia. Generally, substantial content on a user page that is unrelated to Wikipedia is avoided. [[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a blog, webspace provider, social networking, or memorial site|Wikipedia is not a general hosting service]], so a user page is not used as a personal website. However, a user page may be about the particular editor's "persona" as a Wikipedian, including the pages to which the user has contributed or their general interests in regard to subjects or projects related to Wikipedia, its administration and content. In addition, there is broad agreement that an editor may not include in his or her user space any material that is likely to bring the project into disrepute. To reach a user page, simply type <code>User:username</code>, where "username" is the user's Wikipedia username. The User namespace is assigned the namespace number two (2). ==="Wikipedia" namespace=== Although it may appear from its name that the '''[[Wikipedia:Project namespace|Wikipedia namespace]]''' or the '''[[Wikipedia:Project namespace|Project namespace]]''' might contain the actual content of the Wikipedia articles, this is not correct. The Project namespace is a [[Wikipedia:Namespace|namespace]] consisting of pages with information or discussion about [[Wikipedia]] itself. As such, Wikipedia namespace pages are purely administrative, and the inclusion of substantive content should be avoided unless the content itself is about administration. The present page is contained within the Wikipedia namespace. The Wikipedia namespace number is four (4). Pages in this namespace will always have the prefix <code>Wikipedia:</code>. They can also be reached by alias <code>WP:</code> or the standard (for any [[MediaWiki]] site) prefix <code>Project:</code>. ===File namespace=== The '''[[Help:Files|File namespace]]''' contains millions of illustrative [[image]]s and other [[electronic media]]. The File Namespace is the namespace in which all of Wikipedia's media content resides and the media filenames all begin with the prefix <code>File:</code>. The File namespace number is six (6) ===MediaWiki namespace=== The '''[[Help:MediaWiki namespace|MediaWiki namespace]]''' is one of the standard [[Wikipedia:Namespace|namespaces]] in the database structure of the [[MediaWiki]] software, on which Wikipedia runs. The pages in this namespace (whose titles begin <code>MediaWiki:</code>) contain the text to be displayed in certain places in the web interface. Only [[Wikipedia:Administrators|administrator]]s can edit this namespace, but all editors can propose changes on the appropriate talk pages. See also [[Wikipedia:MediaWiki messages]] for discussions about the content of MediaWiki pages. The MediaWiki namespace number is eight (8). ===Template namespace=== '''[[Wikipedia:Template namespace|Templates]]''' duplicate the same content across more than one page. You can change a template in one place and it will immediately propagate to the pages that use it. Templates should not normally be used as a substitute for usual article content, in the main article [[Wikipedia:Namespace|namespace]]. Templates often look like text boxes with a different background color from that of normal text. They are in the [[Wikipedia:Template namespace|template namespace]], i.e. they are defined in pages with "Template:" in front of the name. For example, consider the template [[Template:Disambiguation|Template:Disambig]] (follow the link to see the page where it can be edited). To insert the template's content into an article, type <nowiki>{{Disambig}}</nowiki> in the wiki page (<nowiki>{{Disambig}}</nowiki> is called a ''template tag''). Every article with that tag in it will display the following text: {{disambig|nocat=yes}} This technique is commonly known as '''[[transclusion]]'''. Templates can also include calculated and substituted elements, as well as [[parameter]]s, allowing for complex usage. For a table of some useful templates, see [[Wikipedia:Template messages]]. For detailed templating documentation see [[m:Help:Template]]. The Template namespace number is ten (10). ===Help namespace=== The '''[[Wikipedia:Help namespace|Help namespace]]''' is a [[WP:Namespace|namespace]] consisting of Wikipedia pages whose titles begin with the prefix <code>Help:</code>, such as [[Help:Link]]. These pages contain information intended to help use Wikipedia or its software. Some of these pages are intended for readers of the encyclopedia; others are intended for editors, whether beginning or advanced. Some of the pages in the Help namespace are copied from [[Wikipedia:Meta|Meta-Wiki]]. There is a large amount of overlap between the Help namespace and the [[WP:Project namespace|Project namespaces]]. For this reason [[Help:redirect|redirect]]s and [[WP:hatnote|hatnote]]s are often set up between these two namespaces. The Help namespace number is twelve (12). [[Category:Wikipedia features]] [[Category:Wikipedia help]] ===Category namespace=== '''[[Wikipedia:Categorization|Categories]]''' are a software feature of [[MediaWiki]], which enables pages to be added to automatic listings. These help structure a project such as Wikipedia by grouping together pages on similar subjects. A category page lists the articles (or other pages) that have been added to a particular category. There may also be a section listing the ''subcategories'' of that category. The subcategorization feature makes it possible to organize categories into tree-like structures to aid navigation. The Category namespace number is fourteen (14). ===Portal namespace=== '''[[Portal:Contents/Portals|Portals]]''' are pages intended to serve as "Main Pages" for specific topics or areas. Portals may be associated with one or more [[Wikipedia:WikiProject|WikiProjects]]; unlike WikiProjects, however, they are meant for both readers and editors of Wikipedia, and should promote content and encourage contribution. The idea of a portal is to help readers and/or editors navigate their way through Wikipedia topic areas through pages similar to the [[Main Page]]. In essence, portals are useful entry-points to Wikipedia content. Portals are subject to the [[Wikipedia:Five pillars|five pillars of Wikipedia]], and must comply with Wikipedia's core content policies like [[Wikipedia:Neutral point of view]], [[Wikipedia:No original research]] and [[Wikipedia:Verifiability]]. At present, there are {{Featured portals number}} [[Portal:Featured portals|featured portals]], of a total of {{Number of portals}} portals on Wikipedia. The Portal namespace number is one hundred (100). ===Book namespace=== A '''[[Wikipedia:WikiProject Books|Wikipedia book]]''' is a collection of Wikipedia articles that can be easily saved, rendered electronically, and ordered as a printed book. For information and help on community books in general, see [[Help:Books]] (general tips) and WikiProject Wikipedia-Books (questions and assistance). The Book namespace number is one hundred eight (108). ===Talk namespaces=== For every type of namespace there is a corresponding [[Wikipedia:Talk page guidelines|talk namespace]]. The accompanying talk namespace for each namespace page is a place where Wikipedians may discuss and dialogue on their work in the various administrative and content pages in the corresponding namespaces. Whereas the user and project namespaces are even-numbered (or zero, in the case of the Main namespace), the talk namespaces are odd-numbered and are assigned the odd number that follows the corresponding substantive namespace number. ===Virtual namespaces=== There are two virtual namespaces that do not relate to pages stored in the database: '''Special''' and '''Media'''. ====Special namespace==== '''[[Help:Special page|Special pages]]''' are pages that have no [[Help:Wiki markup|wikitext]], but are generated by the software on demand. They are found in the "Special:" [[WP:Namespace|namespace]]. It is not possible to make a redirect to a special page, or to create normal pages beginning with the "Special:" prefix. The namespace number for a special namespace page is negative one (-1). Special pages often take parameters. Sometimes these can be supplied after a slash (as in [[Special:Log/block]]); in other cases an index.php call is used (as in [[Special:RecentChanges]]). Also the content of some special pages depends on preferences that have been set by the user, e.g. classic or enhanced Recent Changes, the number of titles in Recent Changes and the watchlist, etc. Some information is generated by [[WP:Toolserver|toolserver]] rather than by special pages. See [[WP:Database reports]]. ====Media namespace==== The '''[[WP:Media|Media namespace]]''' can be used to link directly to a file, rather than to the file description page. See information above on the [[#Basic namespaces|File namespace]]. The namespace number for a Media namespace page (''not'' a MediaWiki namespace page, see above) is negative two (-2) ==Human and legal administration== ===Wikimedia Foundation=== At the top of the human and legal [[Central administration|administrative structure]] is the [[Wikimedia Foundation]], governed by a [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]], presently composed of ten persons, who are either appointed or [[M:Elections|elected]]. The Wikimedia Foundation is a [[Nonprofit organization|non-profit]], [[Florida]] [[corporation]]. Its [[headquarters]] are located in [[San Francisco]], [[California]]. The Foundation is governed and guided by the terms of their [http://www.sunbiz.org/pdf/%5C9003936.pdf Charter], [[wikimedia:Bylaws|Corporate Bylaws]], [[m:Mission statement|Mission Statement]], [[m:Vision|Vision]], [[m:Values|Values]], and [[m:Strategy|Strategy]] (the last two of which are not officially adopted by the Foundation). In addition, the [[M:Founding principles|Founding Principles]] are a statement of the common principles guiding the founding of any Wikimedia project. The Wikimedia Foundation also publishes a complete list of their [[Wikimedia:Policies|officially adopted policies]]. The global work of the Foundation is supported by "[[Wikimedia:Wikimedia chapters|local chapters]]" (usually incorporated as non-profit corporations, according to the law of the locality), located in nearly every nation on [[Earth]], and each governed by their own chapter board of trustees. The Wikimedia Foundation owns and operates [[Wikipedia]], along with several other collaborative, [[wiki]]-based [[Internet]] [[Wikimedia Foundation#Wikimedia projects|projects]]. Wikipedia alone contains {{NUMBEROFARTICLES}} substantive (Main namespace) articles, with a total of {{NUMBEROFUSERS}} named user accounts, {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} of which are active, an historic total of {{NUMBEROFEDITS}} page edits, and between [http://www.nedworks.org/~mark/reqstats//reqstats-daily.png 40,000 to 80,000 client requests per second] to the various Wikimedia servers. In their general oversight of the projects, the Trustees are assisted by a very small number of [[Wikimedia:Staff|Wikimedia staff]]. ===Stewardship=== [[Meta:Stewards|Stewards]] are users with complete access to the wiki interface on all Wikimedia wikis, including the ability to change any and all [[mw:Manual:User rights|user rights and groups]]. This means that, along with the [[wp:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]], stewards have [[Wikipedia:CheckUser|Checkuser]] and [[wp:oversight|Oversight]] rights. They are tasked with technical implementation of community consensus, dealing with emergencies, and intervening against cross-wiki vandalism. The number of stewards is not limited by any policies. To get emergency help or ask a question of a steward when [[Wikipedia:Administrators|administrators]] or [[Wikipedia:Bureaucrats|bureaucrats]] are otherwise unable to assist, join the [[Internet Relay Chat#Channels|IRC channel]] [http://webchat.freenode.net/?channels=wikimedia-stewards #wikimedia-stewards]. After joining the channel, type <code>!steward</code> as chat in this channel to notify the stewards of an emergency. For regular requests, see the list of request pages in the box at right. To contact a steward directly, use that steward's [[Help:Using talk pages|talk page]]. Stewards generally do not perform actions on wikis where local users are available to perform them, except in emergency cases. This position was originally created to dissociate rights management from [[software developer|software development]]. Stewards are [[m:Stewards/Elections|elected]] annually by the global Wikimedia community, and appointed from the elected candidates by the [[Wikimedia:Board of Trustees|Board of Trustees]]. Candidates must have a support/oppose ratio of at least 80% with at least 30 supporting users. Current stewards are confirmed during each election. Stewards are subject to the [[Meta:Stewards policy|stewards' policy]]; further documentation may be found in the [[Meta:Steward handbook|steward handbook]]. ===Bureaucrats=== [[Wikipedia:Bureaucrats|Bureaucrats]] are Wikipedia users with the technical ability to: * promote other users to [[Wikipedia:Administrators|administrator]] or bureaucrat status; * remove the admin status of other users * grant and revoke an account's [[Wikipedia:Bots|bot]] status; and * [[Wikipedia:Changing username|rename]] user accounts. They are bound by policy and [[Wikipedia:consensus|consensus]] to grant administrator or bureaucrat access only when doing so reflects the wishes of the community, usually after a successful request at [[Wikipedia:Requests for adminship]]. In like fashion, they are expected to exercise judgment in changing usernames, and in granting or removing bot flags on the advice of the [[Wikipedia:Bot Approvals Group|Bot Approvals Group]]. They are expected to be capable judges of consensus, and are expected to explain the reasoning for their actions on request and in a civil manner. Bureaucrats do not have the technical ability to grant other levels of access (they cannot assign oversight or checkuser rights). These actions are performed by [[m:Stewards|stewards]], a small multilingual group that serves all Wikimedia projects. Additional stewards are elected annually; for more information see [[m:Requests for permissions|Requests for permissions]]. Changes in user rights by stewards are recorded at [[Meta:Special:Log/rights]]. Users are granted bureaucrat status by community consensus. The process is similar to [[Wikipedia:Administrators#Becoming_an_administrator|the process of granting administrator status]], but the expectations for potential bureaucrats are higher and community consensus must be clearer. See [[Wikipedia:Requests for adminship#About RfB|requests for adminship]]. ===Administrators=== [[Wikipedia:Administrators|Administrators]], commonly known as '''admins''' or '''sysops''' ('''sys'''tem '''op'''erator'''s'''), are Wikipedia editors who have been trusted with access to restricted technical features ("tools"). For example, administrators can [[Wikipedia:Protection policy|protect]] and [[Wikipedia:Deletion policy|delete]] pages, and [[Wikipedia:Blocking policy|block]] other editors. See [[Wikipedia:Administrators/Tools]]. Administrators are appointed after a successful community review process at [[Wikipedia:Requests for adminship]] in which [[Wikipedia:Consensus|consensus]] is determined by the bureaucrats. Administrators assume these responsibilities as volunteers; they are not employees of the [[Wikimedia Foundation]]. They are never required to use their tools, and must never use them to gain an advantage in a dispute in which they are involved. Only [[Jimmy Wales]] or the [[Wikipedia:Arbitration Committee|Wikipedia Arbitration Committee]] may authorize the [[WP:Administrators#Removal of adminship (desysopping)|removal of administrator privileges]], and this authorization may be executed by any [[Wikimedia Foundation|steward]]. The English Wikipedia currently has {{NUMBEROFADMINS}} administrators as of {{date}}. ===Editors=== [[Wikipedia:Wikipedians|Wikipedians]] are people who write and edit the pages for [[Wikipedia]] as opposed to [[WP:Reader|readers]] who simply read the articles. Anyone can be a Wikipedian—including you. Any reader may click the edit link at the top of any page, or one of the edit links at the beginning of each section and become an editor simply by making and saving an edit. Visit the [[Wikipedia:Tutorial|editing tutorial]] to learn more. Although registration is no longer required for editing articles, any reader or editor can [[Special:UserLogin|become a registered user]] and receive credit for their edits. You can browse or search [[Special:Listusers|the full user list]], or request a [[Special:Random/User|random Wikipedian's user page]]. ===Readers=== A '''reader''' is someone who visits [[Wikipedia]] articles to ''read'' rather than ''edit'' the [[WP:Content|content]]. [[WP:Editor|Editors]], often referred to as [[WP:Wikipedians|Wikipedians]], also read Wikipedia of course, but as well as reading they also edit the pages to help build the encyclopaedia. Wikipedia is a completely free, almost 100% volunteer effort, and anyone may use its content so long as they are respectful of its administration and do not violate any of the [[Wikipedia:Copyrights#Reusers.27_rights_and_obligations|rights and obligations]] of re-users, as governed by the [[w:GNU Free Documentation License|GNU Free Documentation License]] or the [[w:Creative Commons licenses|Creative Commons Licenses]]. ==See also== *[[Web page]] *[[Wikipedia:Glossary]] *[[Wikipedia:Namespace]] *[[Wikipedia:Reader]] *[[Wikipedia:Wikipedians]] *[[Wikipedia:What Wikipedia is not#Wikipedia is not a bureaucracy|Wikipedia:Wikipedia is not a bureaucracy]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ| ]] 6zb4k18u29bmlt9ys3ykz2rbuwbtwet 0 82684 840958 721816 2026-06-17T23:11:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840958 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Flours.jpg|right|thumb|ਅਲਗ-ਅਲਗ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ]] '''ਆਟਾ''', [[ਅਨਾਜ]] ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਉਸਦੇ ਬਣੇ ਪਾਉਡਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰੈਡ ਦਾ ਇੱਕ ਐਹਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਹੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਆਟਾ ਰੋਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਾਰ ਆਟਾ ਨੂੰ ਮੱਕੀ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਕਣਕ ਦਾ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਆਟਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਆਟੇ ਨੂੰ ਫਲੋਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਫਲਾਵਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ। ਆਟਾ ਇੱਕ ਪਾਉਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੱਚੇ ਅਨਾਜ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਬੀਨਜ਼, ਨੱਟ ਜਾਂ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਟੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਨ ਦਾ ਆਟਾ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ, ਰੋਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਮੱਕੀ ਦਾ ਆਟਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਸੋਅਮਰੀਕੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਈ ਦਾ ਆਟਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰੋਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸੀਰੀਅਲ ਆਟੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਐਂਡੋਸਪਰਮ, ਜਰਮ, ਅਤੇ ਬ੍ਰੈਨ ਇਕਠੇ (ਪੂਰੇ ਦਾਣੇ ਦਾ ਆਟਾ) ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਐਂਡੋਸਪਰਮ (ਰਿਫਾਈਂਡ ਆਟਾ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਟੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੋਟਾ ਕਣਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ (ਕੌਮੀਨੇਸ਼ਨ ਡਿਗਰੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਟੇ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਬਦ ਦੋਵਾਂ ਢੰਗਾ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਕੌਰਨਮੀਲ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਮੋਟੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੱਕੀ ਦਾ ਆਟਾ ਬਾਰੀਕ ਪਾਉਡਰ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਿਭਾਜਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ===ਉਤਪਾਦਨ=== ਆਟੇ ਦੇ ਪੀਸੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਰਥ ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰਾਂ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦੇ ਪਹੀਆਂ ਵਿੱਚਕਾਰ ਪੀਸਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6jRDAAAAIAAJ&pg=PA31 |title=Report on Vienna bread |author=Eben Norton Horsford |chapter=Chapter II: The Art of Milling |location=Washington|publisher=Government Printing Office |year=1875}}</ref> ਅੱਜਕੱਲ, "ਸਟੋਨ ਗਰਾਉਂਡ" ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨਾਜ ਚੱਕੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਦੂਜਾ ਪੱਥਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਟੇਢ਼ਾ ਲਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਦਾਨੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਜਾਈ ਪਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਛੱਟਾ ਦੇ ਕੇ ਵਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਹਫਤੇ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਬੀਜ ਉਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ ਕਣਕ ਬੀਜਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਦ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅੱਜ ਉੱਥੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਜਲਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ===ਰਚਨਾ=== ਆਟੇ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਚਸ ਦੀ ਉੱਚ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਦਾ ਸਬਸੈੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੋਲੀਸੈਕਰਾਇਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਟੇ ਵਿੱਚ ਆਲ-ਪਰਪੋਸ ਵਾਲਾ ਆਟਾ (ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਾਦੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਸੈਲਫ-ਰਾਈਸਿੰਗ ਆਟਾ, ਕੇਕ ਦਾ ਆਟਾ ਅਤੇ ਬਲੀਚ ਆਟਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url= https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala/atta-flour |title= Flours Online |date= 17 June 2021 |publisher= lovelocal.in |access-date= 17 ਜੂਨ 2021 |archive-date= 8 ਜੂਨ 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210608042823/https://lovelocal.in/pc/grains-oil-and-masala/atta-flour |url-status= dead }}</ref> ਆਟੇ ਦੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨੀ ਸਖਤ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਂਨੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਰਕੁਰੀ ਜਾਂ ਕਰਾਰੀ ਬਰੈੱਡ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਟੇ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਉਨਾਂ ਕੇਕ, ਕੂਕੀਜ਼ ਅਤੇ ਪਾਈ ਕਰਸਟ ਲਈ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=http://www.buzzle.com/articles/self-rising-flour-vs-all-purpose-flour.html|title=Self-rising Flour Vs. All-purpose Flour: Know the Difference|work=Tastessence|access-date=2011-04-15|language=en-US}}</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> ਤਸਵੀਰ:Wheat_P1210892.jpg|ਕਣਕ ਤਸਵੀਰ:A_Walz_set_of_roller_mills.png|ਰੋਲਰ ਮਿਲ |alt=ਰੋਲਰ ਮਿਲ ਤਸਵੀਰ:Uskladněná_mouka.JPG|ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਤਸਵੀਰ:E8088-Alamudun-Bazaar-flour-vendor.jpg|ਅਲਗ-ਅਲਗ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਟੇ </gallery> == ਨੋਟ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == * [http://www.cookingforengineers.com/article.php?id=63&title=Wheat+Flour Cooking For Engineers - Kitchen Notes: Wheat Flour] * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2198586 h2g2 entry on Bread Flour] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਟਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਣਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ]] shcgqou4dnfbun51ipzyirg8bdhc1b7 0 84367 841018 617257 2026-06-18T09:03:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841018 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = ਕੇਪ ਮੇ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ |official_name = ਕੇਪ ਮੇ ਸ਼ਹਿਰ |settlement_type = [[City (New Jersey)|ਸ਼ਹਿਰ]] |nickname = |motto = The Nation's Oldest Seashore Resort <!--।mages --> |image_skyline = Cape May Beach Ave from the sea 3.JPG |imagesize = 250x200px |image_caption = Beach Avenue, from the sea |image_flag = |image_seal = <!-- Maps --> |image_map = Cape_May_County_New_Jersey_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Cape_May_Highlighted.svg |mapsize = 250x200px |map_caption = Cape May City highlighted in Cape May County.।nset map: Cape May County highlighted in the State of New Jersey. |image_map1 = Cape May Map.svg |mapsize1 = |map_caption1 = Census Bureau map of Cape May, New Jersey <!-- Location --> |subdivision_type = [[ਦੇਸ਼]] |subdivision_name = {{nowrap|{{flag|United States}}}} |subdivision_type1 = [[U.S. state|State]] |subdivision_name1 = {{flag|New Jersey}} |subdivision_type2 = [[List of counties in New Jersey|County]] |subdivision_name2 = [[Cape May County, New Jersey|Cape May]] |government_footnotes =<ref name=DataBook/> |government_type = [[Faulkner Act (Council-Manager)]] |governing_body = City Council |leader_title = [[ਮੇਅਰ]] |leader_name = Edward J. Mahaney, Jr. (term ends December 31, 2016)<ref name=Mayor/><ref>[http://www.state.nj.us/dca/home/2016mayors.pdf 2016 New Jersey Mayors Directory], [[New Jersey Department of Community Affairs]]. Accessed June 14, 2016. As of date accessed, Mahaney is listed as mayor with a term-end date of June 30, 2016, which does not reflect the shift of municipal elections from May to November.</ref> |leader_title1 = [[City manager|Manager]] |leader_name1 = Bruce A. MacLeod<ref>[http://www.capemaycity.com/Cit-e-Access/webpage.cfm?TID=103&TPID=10675 Administration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121225180355/http://www.capemaycity.com/Cit-e-Access/webpage.cfm?TID=103&TPID=10675 |date=2012-12-25 }}, City of Cape May. Accessed June 27, 2016.</ref> |leader_title2 = [[Clerk (municipal official)|Clerk]] |leader_name2 = Louise F. Cummiskey<ref>[http://www.capemaycity.com/Cit-e-Access/webpage.cfm?TID=103&TPID=10665 City Clerk and Registrar of Vital Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121225175750/http://www.capemaycity.com/Cit-e-Access/webpage.cfm?TID=103&TPID=10665 |date=2012-12-25 }}, City of Cape May. Accessed June 27, 2016.</ref> |established_title = [[Municipal corporation|Incorporated]] |established_date = March 8, 1848, as Cape।sland Borough |established_title2 = Reincorporated |established_date2 = March 10, 1851, as Cape।sland City |established_title3 = Reincorporated |established_date3 = March 9, 1869, as Cape May City |named_for = [[Cornelius Jacobsen Mey]] <!-- Area --> |unit_pref =।mperial |area_footnotes =<ref name=CensusArea>[http://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/county_sub_list_34.txt 2010 Census Gazetteer Files: New Jersey County Subdivisions], [[United States Census Bureau]]. Accessed May 21, 2015.</ref> |area_magnitude = |area_total_km2 = 7.103 |area_land_km2 = 6.226 |area_water_km2 = 0.877 |area_total_sq_mi = 2.743 |area_land_sq_mi = 2.404 |area_water_sq_mi = 0.339 |area_water_percent = 12.35 |area_rank = 359th of 566 in state<br>8th of 16 in county<ref name=CensusArea/> <!-- Population --> |population_as_of = [[2010 United States Census|2010 Census]] |population_footnotes =<ref name=Census2010>[http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/0600000US3400910270 DP-1 - Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010 for Cape May city, Cape May County, New Jersey] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212104646/http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_DP/DPDP1/0600000US3400910270 |date=2020-02-12 }}, [[United States Census Bureau]]. Accessed April 20, 2012.</ref><ref name=Districts2011/><ref name=LWD2010>[http://lwd.dol.state.nj.us/labor/lpa/census/2010/dp/dp1_cap/capemay1.pdf Table DP-1. Profile of General Demographic Characteristics: 2010 for Cape May city], [[New Jersey Department of Labor and Workforce Development]]. Accessed April 20, 2012.</ref> |population_total = 3607 |population_rank = 428th of 566 in state<br>8th of 16 in county<ref name=GCTPH1NJ2010>[http://factfinder.census.gov/bkmk/table/1.0/en/DEC/10_SF1/GCTPH1.ST16/0400000US34 GCT-PH1 Population, Housing Units, Area, and Density: 2010 - State -- County Subdivision from the 2010 Census Summary File 1 for New Jersey]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[United States Census Bureau]]. Accessed October 9, 2012.</ref> |population_density_km2 = 579.4 |population_density_sq_mi = 1500.6 |population_density_rank = 336th of 566 in state<br>6th of 16 in county<ref name=GCTPH1NJ2010/> |population_est = 3514 |pop_est_as_of = 2015 |pop_est_footnotes =<ref name=PopEst/> <!-- General information --> |timezone = [[Eastern Time Zone|Eastern (EST)]] |utc_offset = -5 |timezone_DST = [[Eastern Daylight Time|Eastern (EDT)]] |utc_offset_DST = -4 |elevation_footnotes =<ref>{{Gnis|885178|City of Cape May}}, [[Geographic Names।nformation System]]. Accessed March 5, 2013.</ref> |elevation_m = |elevation_ft = 10 |coordinates_type = region:US_type:city |coordinates_region = US-NJ |coordinates_display = inline,title |coordinates_footnotes =<ref name=CensusArea/><ref name="GR1">[http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazette.html US Gazetteer files: 2010, 2000, and 1990], [[United States Census Bureau]]. Accessed September 4, 2014.</ref> |latd = 38.940782 |longd = -74.903198 <!-- Area/postal codes & others --> |postal_code_type = [[ZIP code]] |postal_code = 08204<ref>[http://tools.usps.com/go/ZipLookupResultsAction!input.action?resultMode=0&city=cape%20may&state=NJ Look Up a ZIP Code for Cape May, NJ], [[United States Postal Service]]. Accessed November 6, 2011.</ref><ref>[http://www.state.nj.us/infobank/njzips.htm Zip Codes], State of [[New Jersey]]. Accessed October 8, 2013.</ref> |area_code = [[Area code 609|609]]<ref>[http://www.area-codes.com/search.asp?frmNPA=&frmNXX=&frmState=NJ&frmCity=Cape+May Area Code Lookup - NPA NXX for Cape May, NJ], Area-Codes.com. Accessed October 8, 2013.</ref> |blank_name = [[Federal।nformation Processing Standards|FIPS code]] |blank_info = 3400910270<ref name=CensusArea/><ref name="GR2">[http://factfinder.census.gov American FactFinder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |date=2008-05-21 }}, [[United States Census Bureau]]. Accessed September 4, 2014.</ref><ref>[http://mcdc2.missouri.edu/webrepts/commoncodes/ccc_nj.html A Cure for the Common Codes: New Jersey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121128193249/http://mcdc2.missouri.edu/webrepts/commoncodes/ccc_nj.html |date=2012-11-28 }}, Missouri Census Data Center. Accessed July 10, 2012.</ref> |blank1_name = [[Geographic Names।nformation System|GNIS]] feature।D |blank1_info = 0885178<ref name=CensusArea/><ref name="GR3">[http://geonames.usgs.gov US Board on Geographic Names], [[United States Geological Survey]]. Accessed September 4, 2014.</ref> |website = {{URL|http://www.capemaycity.com}} |footnotes = }} ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਿਊ ਜਰਸੀ ਰਾਜ ਵਿਖੇ '''ਕੇਪ ਮੇ''' ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਪ ਆਈਲੈਂਡ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1869 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਇੱਕ ਡੱਚ ਖੋਜੀ ਕਾਰਨੀਲੀਅਸ ਜੈਕੋਬਸਨ ਮੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ 1623 ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਆਇਆ ਸੀ। ===ਇਤਿਹਾਸ=== ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਚ ਆਰਾਮਗਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਾਊਂਟ ਵਰਣਨ ਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਟਲ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2000 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ==ਦਿਲਕਸ਼ ਨਜਾਰੇ== ਇਥੇ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬੀ ਬੀਚ ਸੈਰਗਾਹ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਕੇਪ ਮੇ ਦਾ ਚਾਨਣਾ ਮੁਨਾਰਾ ਅਤੇ ਯੂ. ਐਯ. ਕੋਸਟ ਗਾਰਡ ਹੈ। ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਤੋਂ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਫ਼ਲਾਈਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇਧਰ ਉਧਰ ਜਾਣ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ==ਅਬਾਦੀ== ਆਬਾਦੀ – 4,853 (1980) 38°56' ਉ. ਵਿਥ. ; 74°55' ਪੱ. ਲੰਬ. ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} <ref>[http://www.punjabipedia.org PUNJABIPEDIA]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.punjabiapps.com/ |title=PUNJABIAPPS |access-date=2022-05-19 |archive-date=2021-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210621095326/https://punjabiapps.com/ |dead-url=yes }}</ref> <ref>[http://www.gurmukhifontconverter.com GURMUKHIFONTCONVERTER]</ref> <ref>[http://www.punjabigyan.com PUNJABIGYAN]</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਪ ਮੇ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ]] 6xpffblrim9s5iy4cle4onomlmsuvdd 0 86061 840998 810742 2026-06-18T05:45:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840998 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਮਥੀਪੁਰਾ''' [[ਮੁੰਬਈ]] ਦਾ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ [[ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਏਰੀਆ]] ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਏਰੀਆ ਹੈ। 1795 ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਬੇ ਦੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਂਧਰਾ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋ ਇਹ ਦੇਹ ਵਪਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੇ 2 ਲੱਖ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।  ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਾਮਥੀਸ ( ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ/ਵਾਲੀਆਂ ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਮਜਦੂਰ ਜਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੈ। ਮੁੰਬਈ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ 1992 ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਦੇਹ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50,000 ਸੀ ਜੋ 2009 ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕੇ 1,600 ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ।  == ਹਵਾਲੇ == == ਟਿੱਪਣੀਆਂ == <div class="reflist columns references-column-width" style="-moz-column-width: 33em; -webkit-column-width: 33em; column-width: 33em; list-style-type: decimal;"> <references /></div> == ਹਵਾਲੇ == * <cite class="citation book" id="Ta">Ashwini Tambe (2009). [https://books.google.com/books?id=v4QVzOyWICMC&pg=PA61&dq=Kamathipura#v=onepage&q=Kamathipura&f=false ''Codes of misconduct: Regulating Prostitution in Late Colonial Bombay'']. University of Minnesota Press. </cite><cite class="citation book" id="Ta">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]] 0-8166-5138-8.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AKamathipura&rft.au=Ashwini+Tambe&rft.btitle=Codes+of+misconduct%3A+Regulating+Prostitution+in+Late+Colonial+Bombay&rft.date=2009&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3Dv4QVzOyWICMC%26pg%3DPA61%26dq%3DKamathipura%23v%3Donepage%26q%3DKamathipura%26f%3Dfalse&rft.isbn=0-8166-5138-8&rft.pub=University+of+Minnesota+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"> </span> * <cite class="citation web" id="Bro">Ashwini Tambe (July 9, 2004). </cite><cite class="citation web" id="Bro">[http://www.sasnet.lu.se/EASASpapers/22AshwiniTambe.pdf "''Managed Stratification in Bombay Brothels, 1914-1930''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524004354/http://www.sasnet.lu.se/EASASpapers/22AshwiniTambe.pdf |date=2012-05-24 }} (PDF). Swedish South Asian Studies Network, Lund University<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation web" id="Bro"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">6 November</span> 2013</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AKamathipura&rft.au=Ashwini+Tambe&rft.btitle=Managed+Stratification+in+Bombay+Brothels%2C+1914-1930&rft.date=2004-07-09&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.sasnet.lu.se%2FEASASpapers%2F22AshwiniTambe.pdf&rft.pub=Swedish+South+Asian+Studies+Network%2C+Lund+University&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"> </span> * <cite class="citation book" id="Ka">Sharvari Ajit; University of Utah (2008). </cite><cite class="citation book" id="Ka">[https://books.google.com/books?id=l5C_vRetEMIC&pg=PA17&dq=Kamathipura#v=onepage&q&f=false ''Gender-based violence among female sex workers of Kamathipura, Mumbai, India: A contextual analysis'']. ProQuest. p. 17. </cite><cite class="citation book" id="Ka">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]] 0-549-94774-4.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AKamathipura&rft.au=Sharvari+Ajit&rft.au=University+of+Utah&rft.btitle=Gender-based+violence+among+female+sex+workers+of+Kamathipura%2C+Mumbai%2C+India%3A+A+contextual+analysis&rft.date=2008&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3Dl5C_vRetEMIC%26pg%3DPA17%26dq%3DKamathipura%23v%3Donepage%26q%26f%3Dfalse&rft.isbn=0-549-94774-4&rft.pages=17&rft.pub=ProQuest&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"> </span> == ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.pbs.org/independentlens/daymygoddied/index.html The day my God died -]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328124622/http://www.pbs.org/independentlens/daymygoddied/index.html |date=2017-03-28 }} Documentary by PBS * [http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/india304/aronson.html Frontline interview with Raney Aronson] * [http://www.pbs.org/frontlineworld/stories/india304/index.html Frontline - INDIA - The Sex Workers, 2004] * [http://www.youtube.com/watch?v=SMtlMBkJfSc Watch] YouTube documentary on a school in Kamathipura [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਸਵਾਗਿਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਏਰੀਏ]] 6imoyyho05qgryuzrklwh72cjc0i697 0 86583 841008 764993 2026-06-18T07:21:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841008 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਦੀ ਕਾਰਨੇਜੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ | logo = | founded_date = 1911 | founder = [[ਐਂਡਰਿਊ ਕਾਰਨੇਜੀ]] | location = [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ|ਨਿਊ ਯਾਰਕ]], NY | key_people = See [http://www.carnegie.org/sub/about/trustees.html list] ([[Vartan Gregorian]], president; [[Thomas H. Kean]], Board Chairman) | area_served = ਗਲੋਬਲ | focus = [[Education]] ("The advancement and diffusion of knowledge and understanding.") | method = Donations and Grants | endowment = $3.0 ਬਿਲੀਅਨ<ref>[http://carnegie.org/about-us/finances/annual-reports/ Carnegie Annual Reports]</ref> | homepage = [http://www.carnegie.org/ Carnegie Corporation] }} '''ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਦੀ ਕਾਰਨੇਜੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ''' ਨੂੰ 1911 ਵਿੱਚ ਐਂਡਰਿਊ ਕਾਰਨੇਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਟੀਚਾ [[ਗਿਆਨ]] ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।.<ref>{{Cite web |url=http://carnegie.org/about-us/mission-and-vision/ |title=Carnegie Corporation of New York |access-date=2016-11-09 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321180204/http://carnegie.org/about-us/mission-and-vision/ |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} sy0me2vqaw0hqx81kuz1o52bsaxqqvc 0 87133 841010 709621 2026-06-18T07:48:47Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841010 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = ਕਿਰਗਿਜ਼ ਲੋਕ<br /> Кыргыздар | image = | population = approx. 4.5 million | region1 = {{flag|ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ}} | pop1 = 3,804,800 | ref1 =<ref>[http://24.kg/community/68134-za-poslednie-10-let-yetnicheskaya-struktura.html 2009 Census preliminary results] {{Webarchive|url=https://archive.today/20110724203805/http://24.kg/community/68134-za-poslednie-10-let-yetnicheskaya-struktura.html |date=2011-07-24 }} {{ru icon}}</ref> | region2 = {{flag|ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ}} | pop2 = 250,000 | ref2 =<ref>Censuses 1970–1989 show 0.9 % Kyrgyz population share in Uzbekistan total, 2000 estimates were also 0.9 % ([http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416&c_id=4479 Ethnic Atlas of Uzbekistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928225522/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416&c_id=4479 |date=2011-09-28 }}), actually Uzbekistan population is [http://www.stat.uz/STAT/demografiya/1_axoli.xls 27,767,100] (2009), so 0.9 % is appr. 250,000</ref> | region3 = {{flag|ਚੀਨ}} | pop3 = 143,500 | ref3 =<ref>http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nationalities.html</ref> | region4 = {{flag|ਰੂਸ}} | pop4 = 103,422 | ref4 =<ref>{{Cite web |url=http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-11-23 |archive-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202152038/http://www.perepis2002.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 |dead-url=yes }}</ref> | region5 = {{flag|ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ}} | pop5 = 60,000 | ref5 = | region6 = {{flag|ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ}} | pop6 = 23,274 | ref6 =<ref>http://92.46.60.130/open.php?exten=pdf&nn=760179{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region7 = {{flag|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ}} | pop7 = 1,130 | ref7 =<ref name=unep>{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/WCR.pdf |title=Wak.p65 |format=PDF |accessdate=2013-02-28 |archive-date=2019-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816201653/https://postconflict.unep.ch/publications/WCR.pdf |dead-url=yes }}</ref> | region8 = {{flag|ਯੁਕਰੇਨ}} | pop8 = 1,128 | ref8 =<ref>[http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 Ukrainian population census 2001] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120117052317/http://ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/nationality_popul1/select_51/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=25&rz=1_1&rz_b=2_1%20%20%20%20%20%20&n_page=2 |date=January 17, 2012 }}: Distribution of population by nationality. Retrieved on 23 April 2009 {{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> | languages = [[ਕਿਰਗੀਜ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਿਰਗਿਜ਼]], [[ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਰੂਸੀ]] | religions = ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]]<ref>West, Barbara A., p. 440</ref><ref>Mitchell, Laurence, pp. 23–24</ref> {{hlist| [[ਤੇਂਗਰੀ ਧਰਮ]] | [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ]]<ref>Mitchell, Laurence, pp. 24</ref> | [[Shamanism]]<ref name="Mitchell, Laurence, p. 25">Mitchell, Laurence, p. 25</ref> | [[ਤਿਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ]]<ref name="Mitchell, Laurence, p. 25"/><ref name="West, Barbara A., p. 441">West, Barbara A., p. 441</ref> ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ }} | related = [[Khakas people|Khakas]], [[Tuvans]], [[Altay people]], [[Shors]], [[ਕਜ਼ਾਖ਼ ਲੋਕ|ਕਜ਼ਾਖ਼]], [[ਮੰਗੋਲ]] }} '''ਕਿਰਗਿਜ਼''' ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਤੁਰਕ-ਭਾਸ਼ੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਕਿਰਗਿਜ਼ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਤੋਂ [[ਕਿਰਗੀਜ਼ਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਭਾਈਚਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]], [[ਚੀਨ]], [[ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ]], [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਰੂਸ]]। == ਨਾਂਅ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਪਿਛੋਕੜ == ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਚਾਲ੍ਹੀ'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਗਿਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਕਬੀਲੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਾਮ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖੇ [[ਤੂਵਾ]] ਅਤੇ [[ਸਾਈਬੇਰੀਆ]] ਦੀ [[ਯੇਨਸੇਈ ਨਦੀ]] ਦੇ ਕੰਡੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ [[ਮੰਗੋਲਿਆ]] ਅਤੇ [[ਮੰਚੂਰਿਆ]] ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ [[ਖਿਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਖਿਤਾਨੀ ਲੋਕਾਂ]] ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਕਿਰਗਿਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਚਾਲ੍ਹੀ ਕਬੀਲੇ ਡਟੇ ਰਹੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਫੈਲ ਕੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੇਨਸੇਈ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ [[ਸ਼ੱਕ]], [[ਹੂਣ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹਨ। 7ਵੀਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨੀ ਲੋਕ|ਚੀਨੀ]] ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਗਿਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਕਸਰ ਨੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰੀਆਂ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਲ (ਕੇਸ) ਅਕਸਰ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਯੇਨਸੇਈ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਫੈਲ ਕੇ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਆਧੁਨਿਕ ਚੀਨ ਦੇ [[ਸ਼ਿੰਜਿਆਂਗ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਦੇ [[ਉਇਗੁਰ]] ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵੀ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜ 200 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਿਹਾ ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ [[ਮੰਗੋਲ]] ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਸੁੰਘੜ ਕੇ ਕੇਵਲ [[ਅਲਤਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸਾਇਨ]] ਪਰਬਤਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ]] ਦਾ [[ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਉੱਠਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸੰਨ 1207 ਵਿੱਚ ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਲੋਕ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਰੂਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਿਆ ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] ਦੇ ਉਦੈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। [[File:Nurishka.jpg|thumb|ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਕਿਰਗਿਜ਼ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਜਾਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਜਾਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਤੀਆਂ]] prjqdtk559pj11t2mpceb44jql8lffs 0 91625 840950 819085 2026-06-17T18:21:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840950 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਮ੍ਰਿਤ ਤਿਵਾਰੀ|birth_place=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], [[ਭਾਰਤ]]|other names=ਅਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਤਿਵਾਰੀ|other_names=अमृत कौर तिवारी|occupation=ਦੰਤ ਚਕਿਤਸਕ|known for=ਦੰਤ ਵਿਗਿਆਨ <div>ਦੰਤ ਸਿੱਖਿਅਕ</div>|known_for=दंत विज्ञान<br> दंत शिक्षाविद|spouse=ਵੀ.ਐਨ. ਤਿਵਾਰੀ|children=[[ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾਰੀ]]}}'''ਅਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਤਿਵਾਰੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ [[ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ.|ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ]] (PGIMER), [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]], ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡੀਨ ਹਨ।<ref name="Support Manish Tewari">{{Cite web|url=http://www.jassikhangura.com/press-releases-english/196-jassi-khangura-mla-requests-your-support-for-mr-manish-tewari-15042009|title=Support Manish Tewari|date=15 April 2009|publisher=Jassikangura|access-date=15 October 2015|archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072959/http://www.jassikhangura.com/press-releases-english/196-jassi-khangura-mla-requests-your-support-for-mr-manish-tewari-15042009|url-status=dead}}</ref><ref name="PGI starts dental treatment for young children">{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/chandigarh/pgi-starts-dental-treatment-for-young-children/story-2KfFhml5okI9yR3dYLtsAJ.html|title=PGI starts dental treatment for young children|date=6 February 2014|access-date=15 October 2015}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪੇਡੋਡੌਂਟਿਕਸ ਅਤੇ ਨਿਵਾਰਕ ਦੰਦਸਾਜ਼ੀ (ISPPD) ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਸਦੱਸਤਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ।<ref name="Life member of ISPPD">{{Cite web|url=http://www.isppd.org/images/248/Life%20Members_Website.pdf|title=Life member of ISPPD|date=2015|publisher=Indian Society of Pedodontics and Preventive Dentistry|access-date=15 October 2015|archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092347/http://www.isppd.org/images/248/Life%20Members_Website.pdf|dead-url=yes}}</ref>  ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਡੈਂਟਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ<ref name="Fellow of Indian Dental Association">{{Cite web|url=http://www.dentalindia.com/finA.html|title=Fellow of Indian Dental Association|date=2015|publisher=Indian Dental Association|access-date=15 October 2015|archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030235/http://www.dentalindia.com/finA.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਤੇ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਸ਼ੋਧਕਾਰ ਹਨ।<ref name="List of Fellows - NAMS">{{Cite web|url=http://www.nams-india.in/downloads/fellowsmembers/ZZ.pdf|title=List of Fellows - NAMS|date=2016|publisher=National Academy of Medical Sciences|access-date=19 March 2016}}</ref> ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੇ ਸਦੱਸ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref name="Congress leaders' kin in house">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Congress-leadersamp39-kin-in-house/articleshow/11198463.cms?|title=Congress leaders' kin in house|publisher=TImes of India|date=22 December 2011|accessdate=15 October 2015}}</ref><ref name="MINUTES OF THE 211 th MEETING">{{Cite web|url=http://mcchandigarh.nic.in/Meetings%5CGeneral%20House%5CMinutes%5C211th_MG.pdf|title=MINUTES OF THE 211 th MEETING|publisher=Chandigarh Municipal Corporation|access-date=15 October 2015|archive-date=3 ਅਗਸਤ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803070432/http://mcchandigarh.nic.in/Meetings/General%20House/Minutes/211th_MG.pdf|dead-url=yes}}</ref> PGIMER ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮੀਰੇਟਸ ਬਣ ਗਾਏ।<ref name="List of Emeritus Professors of the Institute">{{Cite web|url=http://pgimer.edu.in/PGIMER_PORTAL/PGIMERPORTAL/GlobalPages/JSP/Page_Data.jsp?dep_id=526|title=List of Emeritus Professors of the Institute|date=2015|publisher=Post Graduate Institute of Medical Education and Research|access-date=15 October 2015}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੀਅਰ-ਸਮੀਖਿਆ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ  ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਡੀਕਲ ਲੇਖ ਲਿਖੇ <ref name="WorldCat identity">{{Cite book|url=http://www.worldcat.org/search?q=au%3ATewari%2C+Amrit.&qt=hot_author|title=WorldCat identity|publisher=WorldCat|author-link=2015}}</ref><ref name="A study of clinical signs and symptoms of temporomandibular dysfunction in subjects with normal occlusion, untreated, and treated malocclusions">{{cite journal|url=http://www.ajodo.org/article/0889-5406(93)70105-W/abstract|title=A study of clinical signs and symptoms of temporomandibular dysfunction in subjects with normal occlusion, untreated, and treated malocclusions|authors=Lotika Wadhwa; Ashok Utreja; Amrit Tewari1c|year=January 1993|volume=103|issue=1|pages=54–61|doi=10.1016/0889-5406(93)70105-W}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਫ਼ਲੋਰਿਡਸ ਅਤੇ ਦੰਦ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ<span> </span>: ਇੱਕ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="Fluorides and dental caries : a compendium">{{cite book|url=http://www.worldcat.org/title/fluorides-and-dental-caries-a-compendium/oclc/19399893|title=Fluorides and dental caries : a compendium|publisher=Indian Dental Association|editor=Ved Prakash Jalili|others=Amrit Tewari (Principal contributor)|year=1986|pages=114|OCLC=19399893}}</ref> 1992 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2014|dead-url=yes|access-date=21 July 2015}}</ref> ਤਿਵਾਰੀ ਪੀਏਰ ਫੌਚਰਡ ਅਕੈਡਮੀ ਤੋਂ ਯੋਗਤਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਤਾ ਹਨ।<ref name="Pierre Fauchard Academy certificate of Merit">{{Cite web|url=http://www.pfaindia.org/AWARD.htm|title=Pierre Fauchard Academy Certificate of Merit|date=2015|publisher=Pierre Fauchard Academy|access-date=15 October 2015|archive-date=11 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150711224041/http://www.pfaindia.org/AWARD.htm|url-status=dead}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ <nowiki>[[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]</nowiki> ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਵੀ.ਐਨ. ਤਿਵਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾਰੀ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ.ਐਨ.ਤਿਵਾਰੀ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 1984 ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name="MANISH TEWARI- Biography">{{Cite web|url=http://www.nriinternet.com/NRIcongressparty/Indian_Leaders/A_Z/T/Manish_Tewari/BIO/index.htm|title=MANISH TEWARI- Biography|date=2015|publisher=NRI Internet|access-date=15 October 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|colwidth=30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਕਟਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਚਕਿਤਸਕ]] a1417chyyhliy8c1icdim8jldud8hpu 0 91739 840943 765602 2026-06-17T17:05:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840943 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|name=ਅਨੀਤਾ ਗੋਯਲ|image=DrGoelHiResSmall2.jpg|image_size=200px|birth_place=[[ਵੌਰਸੈਸਟਰ]], [[ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]]|residence=[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਮਰੀਕਾ]]|nationality=[[ਅਮਰੀਕੀ]]|field=[[ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]]|work_institutions=[[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]|alma_mater=<nowiki>[[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]</nowiki><div><nowiki>[[ਐਮਆਈਟੀ]]</nowiki></div><div><nowiki>[[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]</nowiki></div>|doctoral_advisor=[[Dudley Robert Herschbach|[]][ਡੂਡਲੀ ਰੋਬਰਟ ਹਰਸ਼ਬੈਕ <nowiki>]]</nowiki>|known_for=[[Molecular motors]]<br>[[Nanobiophysics]]<br>[[Nanotechnology]]}}'''ਅਨੀਤਾ ਗੋਯਲ ''' ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: ਅਨੀਤਾ ਗੋਯਲ), ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ [[ਡਾਕਟਰ]] ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੈਨੋ- ਬਾਇਓਫਿਜ਼ਿਕ੍ਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਖੋਜ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੀਐਨਏ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਪਿੱਛੇ ਅਣੂ ਮਕੈਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਗੋਯਲ ਨੇ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿੱਚ ਪੀ ਐੱਚ ਡੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] ਡੁੱਡਲੀ ਆਰ ਹਰਸ਼ਬੈਕ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ''ਸਿੰਗਲ ਮਾਲੀਕ੍ਯੁਲ ਡਾਈਨੈਮਿਕਸ ਆਫ ਐਨਜ਼ਾਇਮ੍ਸ ਅਲੋੰਗ ਡੀਐਨਏ''। ਉਸ ਨੇ ਬੀ ਐਸ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਨ, [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] ਸਟੀਵਨ ਚੂ। ਉਸ ਨੇ ਐਮ. ਡੀ. ਹਾਰਵਰਡ–ਐਮਆਈਟੀ ਸੰਯੁਕਤ ਡਵੀਜ਼ਨ - ਸਿਹਤ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ (ਐਚਐਸਟੀ) ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.nanobiosym.com/our-team/chairman-and-ceo.html|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904031551/http://www.nanobiosym.com/our-team/chairman-and-ceo.html|archive-date=2014-09-04|dead-url=yes|access-date=2014-09-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.technologyreview.com/tr35/?year=2005|title=2005 Young Innovators Under 35|year=2005|publisher=[[Technology Review]]|access-date=August 15, 2011}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.geneticsandhealth.com/2005/12/09/dr-anita-goel-studying-dna-using-physics/ |title=Dr. Anita Goel - Studying DNA Using Physics |access-date=2017-03-28 |archive-date=2006-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060326082457/http://www.geneticsandhealth.com/2005/12/09/dr-anita-goel-studying-dna-using-physics/ |dead-url=yes }}</ref> == ਸੂਚਨਾ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.nanobiosym.com/ Nanobiosym ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * [http://www.people.fas.harvard.edu/~goel/ Goel ਦੇ ਹਾਰਵਰਡ ਮੁੱਖ ਸਫ਼ਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722123334/http://www.people.fas.harvard.edu/~goel/ |date=2017-07-22 }} * [http://www.linkedin.com/in/anitagoel Goel ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522044416/http://www.linkedin.com/in/anitagoel |date=2010-05-22 }} * [http://www.physicscentral.com/explore/people/goel.cfm Goel ' ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਮੱਧ] * [http://www.nanowerk.com/news/newsid=5389.php Goel ' ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਸੁਣਵਾਈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195756/http://www.nanowerk.com/news/newsid=5389.php |date=2016-03-03 }} * [http://www.nanobiosym.com/ Nanobiosym ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * [http://www.forbes.com/businesswire/feeds/businesswire/2008/04/21/businesswire20080421005480r1.html/ ਫੋਰਬਸ ਲੇਖ ' ਤੇ Goel ਦੇ ਸੈਨੇਟ ਗਵਾਹੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709031803/http://www.forbes.com/businesswire/feeds/businesswire/2008/04/21/businesswire20080421005480r1.html |date=2008-07-09 }} * [http://www.nature.com/nnano/journal/vaop/ncurrent/abs/nnano.2008.190.html Goel ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੇਖ ' ਤੇ ਅਣੂ ਮੋਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੁਦਰਤ ਨੈਨੋ] * [http://web.mit.edu/invent/iow/goel.html/ Lemelson MIT ਛਤਰੀ ਅਕਾਇਵ] * [https://www.youtube.com/watch?v=ZOEnp7-LBus Nanobiosym ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦਵਾਈ & ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਿਹਤ] * [http://www.nanotech-now.com/news.cgi?story_id=42688 Nanobiosym ਸੀਈਓ ਡਾ ਅਨੀਤਾ Goel ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਯੂਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਟੋਨੀ ਬਲੇਅਰ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਗਲੋਬਲ ਚੁਣੌਤੀ ' ਤੇ ਨੋਵਾਰਤਿਸ ਫੋਰਮ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਡਾਕਟਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਕਟਰ]] f84ggaa59coatyg8p07cqsfmo8af3rv 0 96410 841004 576717 2026-06-18T06:31:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841004 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson|coach=[[Jagdish Singh]]|medaltemplates={{MedalCountry | {{IND}} }} {{MedalSport | Women's [[boxing]]}} {{MedalCompetition| [[World Police Games]]}} {{MedalGold|2017 [[California]] | 81+kg}} {{MedalGold|2013 [[Belfast]] | 81+Kg}} {{MedalCompetition| [[AIBA Women's World Boxing Championships]]}} {{MedalBronze| [[2010 AIBA Women's World Boxing Championship|2010 Bridgetown]] | 81+Kg}} {{MedalBronze| [[2012 AIBA Women's World Boxing Championship|2012 Qinhuangdao]] | 81+Kg}} {{MedalCompetition | [[Asian Amateur Boxing Championships|Asian Championships]]}} {{MedalSilver|2008 [[Guwahati]] | 81+Kg}} {{MedalBronze|2010 [[Astana]] | 81+Kg}} {{MedalBronze|2012 [[Ulaanbaatar]] | 81+Kg}} {{MedalCompetition|Asian Cup Women's Boxing Tournament}} {{MedalBronze|2011 [[Haikou]] | 81+Kg}}}} '''ਕਵਿਤਾ ਚਾਹਲ''' '(8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1985 ਨੂੰ ਜਨਮ) ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਹੈਵੀਵੇਟ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ 2012 ਤੋਂ 2014 ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। (ਏ.ਆਈ.ਏ.ਏ. ਦਰਜਾਬੰਦੀ - 2016 ਵਿੱਚ 11)<ref>{{Cite web|url=http://d152tffy3gbaeg.cloudfront.net/2015/09/W-81-kg.pdf|title=Women's Heavy (81+ kg) as of Oct 2016|website=D152tffy3gbaeg.cloudfront.net|format=PDF|access-date=2017-01-12|archive-date=2017-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170113162228/http://d152tffy3gbaeg.cloudfront.net/2015/09/W-81-kg.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਭਿਵਾਨੀ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਨਿਮਰੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਲਈ <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=4847|title=Indian Boxing Federation Boxer Details|website=Indiaboxing.in|access-date=2017-01-12|archive-date=2017-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813142637/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=4847|url-status=dead}}</ref> ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚਾਹਲ ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Arjuna">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/Sodhi-conferred-Khel-Ratna-Arjuna-awards-for-14-others/articleshow/22187996.cms|title=Sodhi conferred Khel Ratna; Arjuna awards for 14 others|date=2013-08-31|website=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2017-01-12}}</ref> ਚਹਿਲ ਅਰਜੁਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਚਾਹਲ ਦੋ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ, ਵਰਲਡ ਪੁਲਿਸ ਗੇਮਜ਼ 2017 ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ 2 ਵਾਰ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ ਹੈ। 4-ਵਾਰ ਏਸ਼ੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੱਪ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ 8 ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੈਡਲ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਕੌਮੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਬਾਕਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡਧਾਰਕ ਹੈ। ਉਹ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 5 ਵਾਰ ਦੇ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਪੁਲਿਸ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 5 ਵਾਰ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਚਹਲ ਇੰਟਰ ਜ਼ੋਨਲ ਸੁਪਰ ਕੱਪ ਜੇਤੂ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1985]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] lk91gk7osl91jgbzy7dt1y90wful65a 0 98359 841012 839626 2026-06-18T08:06:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841012 wikitext text/x-wiki {{More footnotes|date=June 2012}} '''ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਵਿਧੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਜਾਂ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ ਸਹੀ ਸਹੀ ਅਵਸਥਾ) ਨੂੰ, ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਦਰਮਿਆਨ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੂਚਨਾ#ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਨਾਮ ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ]] ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਸਾਂਝੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਹੀ ਸਹੀ) ਸੰਚਾਰਿਤ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਟ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਦੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼]] ਸੰਚਾਰ ਜਾਂ ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂਕਿ ਦੋ (ਇੰਟੈਗਲਡ) ਐਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ [[ਕਿਉਬਿਟ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ,<ref name="nyt"/><ref name="barrett"/><ref name="riebe"/> ਫੇਰ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਾਮ [[ਫਿਕਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ [[ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਸਿਰਫ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਵਾਏ ਬਗੈਰ ਹੀ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿਟ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਮੀਨਾਰ ਪੇਪਰ<ref>[[Charles H. Bennett (computer scientist)|C. H. Bennett]], [[Gilles Brassard|G. Brassard]], [[Claude Crépeau|C. Crépeau]], [[Richard Jozsa|R. Jozsa]], [[Asher Peres|A. Peres]], [[William Wootters|W. K. Wootters]], ''Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein–Podolsky–Rosen Channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''70''', 1895–1899 (1993) ([http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.46.9405 online]).</ref> ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, [[ਚਾਰਲਸ ਐੱਚ. ਬੈਨੈੱਟ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਸੀ. ਐੱਚ. ਬੇਨੇੱਟ]], [[ਗਿਲਸ ਬ੍ਰਾਸਰਡ|ਜੀ. ਬ੍ਰਾਸਰਡ]], [[ਕਾਲਾਉਡ ਕ੍ਰੇਪਿਆਓ|ਸੀ. ਕ੍ਰੇਪਿਆਓ]], [[ਰਿਚਰਡ ਜੋਜ਼ਸਾ|ਆਰ. ਜੋਜ਼ਸਾ]], [[ਅਸ਼ਰ ਪੇਰੇਸ|ਏ. ਪੇਰੇਸ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਵੂਟਰਜ਼|ਡਬਲਿਊ. ਕੇ. ਵੂਟਰਜ਼]] ਰਾਹੀਂ 1993 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[[Anton Zeilinger|A. Zeilinger]], ''Dance of the Photons'', Farrar, Straus and Giroux, New York, 2010, p. 46. ("The quantum mechanical solution [to teleportation] was proposed in 1993 by an international collaboration of six theoretical physicists: Charles Bennett of IBM; Gilles Brassard, Claude Crépeau, and Richard Jozsa of the University of Montreal; Asher Peres of the Technion (the Israel Institute of Technology in Haifa); and William K. Wooters of Williams College... The Bennett-Brassard-Crépeau-Jozsa-Peres-Wooters paper has the title 'Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein-Podolsky-Rosen channels.' To have the word 'teleporting' in the title of a physics paper was quite unusual at the time, since teleportation was considered to be part of science fiction and a somewhat shaky topic. But apparently, there was no better name for the interesting theoretical discovery these people made, and it was a very fitting name indeed.")</ref> ਉਸ ਵਕਤ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੰਗਲ [[ਫੋਟੌਨ]]ਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ<ref>{{cite journal | last1 = Bouwmeester | first1 = D. | display-authors = 1 | last2 = et al | year = 1997 | title = Experimental quantum teleportation | url = http://www.nature.com/doifinder/10.1038/37539 | journal = Nature | volume = 390 | issue = 6660| pages = 575–579 | doi=10.1038/37539 | bibcode=1997Natur.390..575B}}</ref> ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਐਟਮਾਂ, ਆਇਨ੍ਹਾਂ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਸਰਕਟਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਦਾਰਥਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੂਰੀ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਰਿਪੋਰਟ {{convert|1400|km|mi|abbr=on}} ਹੈ।<ref>{{cite arxiv|last=Ren|first=Ji-Gang|last2=Xu|first2=Ping|last3=Yong|first3=Hai-Lin|last4=Zhang|first4=Liang|last5=Liao|first5=Sheng-Kai|last6=Yin|first6=Juan|last7=Liu|first7=Wei-Yue|last8=Cai|first8=Wen-Qi|last9=Yang|first9=Meng|date=2017-07-04|title=Ground-to-satellite quantum teleportation|eprint=1707.00934|class=quant-ph}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://time.com/4856222/a-teleportation-to-outer-space/|title=A 'Teleportation' to Outer Space|last=Kluger|first=Jeffrey|website=Time|access-date=2017-07-16|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330224703/http://time.com/4856222/a-teleportation-to-outer-space/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/scientists-teleport-a-photon-from-earth-to-orbit-for-the-first-time_uk_5965ea7de4b09b587d636526|title=Scientists Teleport A Photon From Earth To Orbit For The First Time|date=2017-07-12|work=Huffington Post|access-date=2017-07-16|language=en-AU}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ, [[ਡੈਲਫਟ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਔਫ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ]] ਦੇ [[ਕਾਵਲੀ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਔਫ ਨੈਨੋਸਾਇੰਸ]] ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ]] ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਕਿਸੇ "ਲੂਪਹੋਲ-ਸੁਤੰਤਰ ਬੇੱਲ ਪਰਖ" ਅਧਿਐਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ 96% ਯਕੀਨ ਲੈਵਲ ਉੱਤੇ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="NTR-20151021">{{cite journal|date=21 October 2015|title=Loophole-free Bell inequality violation using electron spins separated by 1.3 kilometres|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature15759.html|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=526|issue=7575|pages=682–686|doi=10.1038/nature15759|author=Hensen, B.|accessdate=21 October 2015|display-authors=etal|bibcode = 2015Natur.526..682H|pmid=26503041}}</ref><ref name="NYT-20151021">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/10/22/science/quantum-theory-experiment-said-to-prove-spooky-interactions.html|title=Sorry, Einstein. Quantum Study Suggests ‘Spooky Action’ Is Real.|last=Markoff|first=Jack|date=21 October 2015|work=[[New York Times]]|accessdate=21 October 2015}}</ref> ਇਹ ਨਤੀਜੇ 5 ਮਿਆਰੀ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮੇਤ ਦੋ ਅਧਿਐਨਾਂ ਰਾਹੀੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਦਸੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name="PRL115-250401">{{cite journal|date=16 December 2015|title=Significant-Loophole-Free Test of Bell's Theorem with Entangled Photons|url=http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.115.250401|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=115|issue=25|page=250401|doi=10.1103/PhysRevLett.115.250401|author=Giustina, M.|display-authors=etal|arxiv = 1511.03190 |bibcode = 2015PhRvL.115y0401G|pmid=26722905}}</ref><ref name="PRL115-250402">{{cite journal|date=16 December 2015|title=Strong Loophole-Free Test of Local Realism|url=http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.115.250402|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=115|issue=25|page=250402|doi=10.1103/PhysRevLett.115.250402|author=Shalm, L. K.|display-authors=etal|arxiv = 1511.03189 |bibcode = 2015PhRvL.115y0402S|pmid=26722906}}</ref> == ਗੈਰ-ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਰਾਂਸ਼ == [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਜਾਂ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸਰਲਤਮ ਸੰਭਵ ਯੂਨਿਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ-ਅਵਸਥਾ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਬਿੱਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਜ਼ੀਰੋ (ਜਾਂ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬਿੱਟ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਤੁੱਲ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਬਿੱਟ, ਜਾਂ [[ਕਿਉਬਿੱਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਬਿੱਟ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਐੱਨਕੋਡ (ਸਕੇਂਤਬੱਧ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਤਿੱਖੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਂ ਹੀ ਕੌਪੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ([[ਨੋ-ਕਲੋਨਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]]) ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ([[ਨੋ-ਡਿਲੀਟਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]])। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੂਜੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਤੱਕ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਛੁਪੇ ਕਣ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ ਜਿਵੇਂ [[ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ]] ਦੀ ਕਾਢ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਦਿਨ, ਕਿਉਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇਤਰਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, {{As of|2013|lc=y}}, ਸਿਰਫ [[ਫੋਟੌਨ]] ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਐਟਮ ਹੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਵਾਹਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ "ਵਸਤੂਆਂ" ਦੀ ਹਿਲਜੁਲ ਮੰਗਦੀ ਹੈ; ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ [[ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ|ਇੰਟੈਗਲਡ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਜਾਂ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ]] ਰਚੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੋ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ (ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਮੰਜਿਲ, ਜਾਂ [[ਐਲਿਸ ਅਤੇ ਬੌਬ]]) ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਂਕੀ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਚੈਨਲ]] ਦੋਵੇਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ, ਕਿਸੇ ਕਿਉਬਿਟ ਦੇ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਚੈਨਲ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਪਰਕ]] ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਪਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਗੱਲਬਾਤ ਅਧੀਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤਾਰਾਂ, ਰੇਡੀਓਆਂ ਜਾਂ ਲੇਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਜੋ ਹੈ, ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ [[ਲੇਜ਼ਰ]]ਾਂ ਤੋਂ [[ਫੋਟੌਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਖੁੱਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ, ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਗਲ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name="nyt">New York Times, [https://www.nytimes.com/2004/06/17/us/scientists-teleport-not-kirk-but-an-atom.html Scientists Teleport Not Kirk, but an Atom] (2004)</ref><ref name="barrett">{{cite journal | last1 = Barrett | first1 = M. D. | last2 = Chiaverini | first2 = J. | last3 = Schaetz | first3 = T. | last4 = Britton | first4 = J. | last5 = Itano | first5 = W. M. | last6 = Jost | first6 = J. D. | last7 = Knill | first7 = E. | last8 = Langer | first8 = C. | last9 = Leibfried | first9 = D. | last10 = Ozeri | first10 = R. | last11 = Wineland | first11 = D. J. | date = 2004 | title = Deterministic quantum teleportation of atomic qubits | url = http://www.nature.com/nature/journal/v429/n6993/abs/nature02608.html | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993| pages = 737–739 | doi = 10.1038/nature02608 |bibcode = 2004Natur.429..737B }}</ref><ref name="riebe">{{cite journal | last1 = Riebe | first1 = M. | last2 = Häffner | first2 = H. | last3 = Roos | first3 = C. F. | last4 = Hänsel | first4 = W. | last5 = Benhelm | first5 = J. | last6 = Lancaster | first6 = G. P. T. | last7 = Körber | first7 = T. W. | last8 = Becher | first8 = C. | last9 = Schmidt-Kaler | first9 = F. | last10 = James | first10 = D. F. V. | last11 = Blatt | first11 = R. | date = 2004 | title = Deterministic quantum teleportation with atoms | url = http://www.nature.com/nature/journal/v429/n6993/abs/nature02570.html | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993| pages = 734–737 | doi = 10.1038/nature02570 |bibcode = 2004Natur.429..734R }}</ref> ਇੱਕ ਐਟਮ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: *[[ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਦੁਆਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਅਵਸਥਾ]] ਜਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸ਼ੈੱਲ]]ਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਉਬਿੱਟ, *ਖੁਦ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਉਬਿਟ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ *ਐਟਮ ਰਚਣ ਵਾਲੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]], [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰਾਨ]]। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤੇ ਕਿਉਬਿਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ, ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਖੁਦ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਹੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਝੂਠ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਐਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਐਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਐਟਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਟੌਕ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਉਬਿੱਟ ਛਾਪਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਰਹਿਣ। ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਵਸਥਾ ਐਟਮ ਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਾਈਪ੍ਰਫਾਈਨ ਸਪਲਿਟਿੰਗ]] ਵਿੱਚ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਭਵਿੱਖਾਤਮਿਕ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਉਪਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਹਿਸ-ਯੋਗ ਮੁੱਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਆਂਕੜਾ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ) ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਥੋਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਓਦੋਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਬੈੱਲ ਪਰਖ ਪ੍ਰਯੋਗ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਬਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਤੋਂ ਨਤੀਜਨ ਕੋਈ ਨਿਰੀਖਣ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਲ ਅਜੇ ਇੰਨੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ([[EPR ਪੈਰਾਡੌਕਸ]])। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਜਿਹੇ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਕਦੇ ਵੀ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਸੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ, ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਦੇ ਵੀ [[ਸੁਪਰਲਿਊਮੀਨਲ]] ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਕਿਊਬਿਟ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਨਰ-ਰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਹਿਯੋਗਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ। ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ [[ਲੀਨੀਅਰ ਅਨਜਬਰਾ|ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਅਲਜਬਰੇ]], [[ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ]]ਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਊਬਿਟ ਕਿਸੇ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]]-ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] ([[ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ]]) ਵਰਤ ਕੇ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਰੀਆਂ ਰਸਮੀ ਦਖਲ਼-ਅੰਦਾਜੀਆਂ ਲਈ ਮੁਢਲੇ ਅਧਾਰ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਗੈਰ, ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਰਥ ਬਹੁਤ ਰਹੱਸਮਈ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ == [[ਤਸਵੀਰ:ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ.png|300px|thumb|right| ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਜਰੂਰਤਾਂ ਇੱਕ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ) ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਯੋਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ [[ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰ ਚੈਨਲ]], ਅਤੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲਡ]] [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ|EPR ਜੋੜੇ]] ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ A ਅਤੇ B ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨਾ, EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਬੈੱਲ ਨਾਪ]] ਲੈਣਾ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜੀ ਕਰਨਾ, ਹੈ। [[ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ (ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ|ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ]] ਫੇਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: # ਇੱਕ EPR ਜੋੜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ B ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। # ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ, EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਉਬਿਟ (ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ <math>|\phi \rangle</math>) ਦਾ ਇੱਕ ਬੈੱਲ ਨਾਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਨਾਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਨਕੋਡ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟ ਫੇਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। # ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਦੋ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ A ਤੋਂ B ਤੱਕ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਇਹ ਸਟੈੱਪ 1 ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਾਰਨ, ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਸਟੈੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) # ਲੋਕੇਸ਼ਨ A ਉੱਤੇ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪ ਦੇ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲੋਕੇਸ਼ਨ B ਉੱਤੇ EPR ਪੇਅਰ ਕਿਉਬਿਟ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ <math>|\phi \rangle</math> ਪ੍ਰਤਿ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕੇਂਤਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਲੋਕੇਸ਼ਨ B ਉੱਤੇ ਵਾਲਾ ਕਿਉਬਿਟ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ <math>|\phi \rangle</math> ਪ੍ਰਤਿ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਜੋ ਉਹ ਕਿਉਬਿਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ == 1998 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨੇ ਆਰੰਭਿਕ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ,<ref name="Rome1998">{{cite journal |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=80 |issue=6 |pages=1121–1125 |doi= 10.1103/PhysRevLett.80.1121 |title=Experimental Realization of Teleporting an Unknown Pure Quantum State via Dual Classical and Einstein-Podolsky-Rosen Channels |author=D. Boschi |author2=S. Branca |author3=F. De Martini |author4=L. Hardy |author5=S. Popescu |date=1998 |arxiv = quant-ph/9710013 |bibcode = 1998PhRvL..80.1121B }}</ref> ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਡਿਸਟੈਂਸ ਅਗਸਤ 2004 ਵਿੱਚ 600 ਮੀਟਰਾਂ ਤਤੱਕ [[ਔਪਟਿਕ ਫਾਈਬਰ]] ਵਰਤ ਕੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Danube2004">{{cite journal |url=http://www.nature.com/nature/journal/v430/n7002/full/430849a.html |title=Quantum teleportation across the Danube |author=Rupert Ursin |date=August 2004 |journal=Nature |accessdate=2010-05-22 |volume=430 }}</ref> ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਦੂਰੀ ਦਰਜਾਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 16&nbsp;km ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ,<ref>http://www.nature.com/nphoton/journal/v4/n6/full/nphoton.2010.87.html</ref> ਫੇਰ 97&nbsp;km ਤੱਕ,<ref>http://www.nature.com/nature/journal/v489/n7415/full/nature11472.html</ref> ਅਤੇ ਹੁਣ {{convert|143|km|mi|abbr=on}} ਤੱਕ, ਜੋ ਕੈਨੇਰੀ ਆਈਸਲੈਂਡਾਂ ਦੇ ਦੋ ਆਈਸਲੈਂਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੀਤੇ ਖੁੱਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾੰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਸੈੱਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last2=Herbst|first2=T.|last3=Scheidl|first3=T.|last4=Wang|first4=D.|last5=Kropatschek|first5=S.|last6=Naylor|first6=W.|last7=Wittmann|first7=B.|last8=Mech|first8=A.|last9=Kofler|first9=J.|displayauthors=8|date=2012|title=Quantum teleportation over 143 kilometres using active feed-forward|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-13_489_7415/page/268|journal=Nature|volume=489|issue=7415|pages=269–273|bibcode=2012Natur.489..269M|doi=10.1038/nature11472|pmid=22951967|last1=Ma|first1=X. S.}}</ref> ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਨੈਨੋਵਾਇਰ ਡਿਟੈਕਟਰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ (ਸਤੰਬਰ 2015 ਤੱਕ) ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੈੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਔਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ ਉੱਪਰ {{convert|102|km|mi|abbr=on}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Takesue|first1=Hiroki|last2=et al|title=Quantum teleportation over 100 km of fiber using highly efficient superconducting nanowire single-photon detectors|journal=Optica|date=2015-10-20|volume=2|issue=10|pages=832–835|doi=10.1364/OPTICA.2.000832|url=https://www.osapublishing.org/abstract.cfm?URI=optica-2-10-832|accessdate=2016-07-26}}</ref> ਪਦਾਰਥਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ, ਰਿਕਾਰਡ ਦੂਰੀ 21{{nbsp}}m ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|arxiv=1212.3127|last1=Nölleke|first1=Christian|title=Efficient Teleportation between Remote Single-Atom Quantum Memories|journal=Physical Review Letters|volume=110|issue=14|pages=140403|last2=Neuzner|first2=Andreas|last3=Reiserer|first3=Andreas|last4=Hahn|first4=Carolin|last5=Rempe|first5=Gerhard|last6=Ritter|first6=Stephan|year=2012|doi=10.1103/PhysRevLett.110.140403|pmid=25166964|bibcode=2013PhRvL.110n0403N}}</ref> ਓਪਨ-ਡੈਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰੀਅੰਟ, ਜੋ ਕਈ ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਰਿਸੀਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ-ਫੋਟੌਨ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ 2004 ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>Nature 430, 54-58 (1 July 2004) http://www.nature.com/nature/journal/v430/n6995/full/nature02643.html</ref> ਦੋ ਸਿੰਗਲ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।<ref>Experimental quantum teleportation of a two-qubit composite system Qiang Zhang, Alexander Goebel, Claudia Wagenknecht, Yu-Ao Chen, Bo Zhao, Tao Yang, Alois Mair, Jörg Schmiedmayer & Jian-Wei Pan Nature Physics 2, 678–682</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਯੋਗਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਕਤਵਰ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 10&nbsp;MHz ਦੀ ਇੱਕ ਬੈਂਡਵਿਡਥ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੇਵ-ਪੈਕਟਾਂ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name=Lee2011>{{cite journal |last=Lee |first=Noriyuki |author2=Hugo Benichi |author3=Yuishi Takeno |author4=Shuntaro Takeda |author5=James Webb |author6=Elanor Huntington |author7=Akira Furusawa |date=April 2011 |title=Teleportation of Nonclassical Wave Packets of Light |journal=Science |volume=332 |issue=6027 |pages=330–333 |doi=10.1126/science.1201034 |url=http://www.sciencemag.org/content/332/6027/330.abstract |accessdate=2011-04-26 |bibcode = 2011Sci...332..330L |arxiv = 1205.6253 |pmid=21493853}}</ref><ref name=NewQuantTelep>{{cite web|last=Trute|first=Peter|title=Quantum teleporter breakthrough|url=http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html|publisher=The University Of New South Wales|accessdate=17 April 2011|archive-date=18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418200747/http://www.unsw.edu.au/news/pad/articles/2011/apr/Quantum_teleport_paper.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਤਕਨੀਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Takeda et al., [http://www.nature.com/nature/journal/v500/n7462/abs/nature12366.html "Deterministic quantum teleportation of photonic quantum bits by a hybrid technique"], ''Nature'', August 2013.</ref> 29 ਮਈ 2014 ਨੂੰ, ਵਿਗਿਆਨਿਕਾਂ ਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਡੈਟੇ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤਰੀਕਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਡੈਟੇ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="NYT-20140529">{{cite news |last=Markoff |first=John |title=Scientists Report Finding Reliable Way to Teleport Data |url=https://www.nytimes.com/2014/05/30/science/scientists-report-finding-reliable-way-to-teleport-data.html |date=29 May 2014 |work=[[New York Times]] |accessdate=29 May 2014 }}</ref><ref name="SCI-20140529">{{cite journal |author=Pfaff, W. |title=Unconditional quantum teleportation between distant solid-state quantum bits |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2014/05/28/science.1253512 |date=29 May 2014 |journal=[[Science (journal)|Science]] |doi=10.1126/science.1253512 |accessdate=29 May 2014 |arxiv = 1404.4369 |bibcode = 2014Sci...345..532P |display-authors=etal |volume=345 |issue=6196 |pages=532–535 |pmid=25082696}}</ref> 26 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਹੇਫ਼ੇਈ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਔਫ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਔਫ ਚਾਈਨਾ|ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲੇ]] ਵਿਖੇ, [[ਚਾਓ-ਯਾਂਗ ਲੁ]] ਅਤੇ [[ਜੀਆਨ-ਵੇਈ ਪਾਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਧੀਨ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਟੈਗਲਡ [[ਫੋਟੌਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ 150 ਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਰੀ ਉੱਪਰ ਰਬਿਡੀਅਮ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੁਬਿਡੀਆ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਤੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Two quantum properties teleported together for first time|url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2015/feb/27/two-quantum-properties-teleported-together-for-first-time|publisher=PhysicsWorld.com|date=27 February 2015}}</ref><ref name=nature-20150226>{{cite journal |last=Wang |first=Xi-Lin |author2=Xin-Dong Cai |author3=Zu-En Su |author4=Ming-Cheng Chen |author5=Dian Wu |author6=Li Li |author7=Nai-Le Liu | author8=Chao-Yang Lu | author9=Jian-Wei Pan |date=26 February 2015 |title=Quantum teleportation of multiple degrees of freedom of a single photon |journal=Nature |volume=518 |issue=7540 |pages=516–519 |doi=10.1038/nature14246 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v518/n7540/full/nature14246.html|bibcode=2015Natur.518..516W }}</ref> ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਗੈਸ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੇ, ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਐਟੌਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web|title=Quantum teleportation between atomic systems over long distances|url=http://phys.org/news/2013-06-quantum-teleportation-atomic-distances.html|publisher=Phys.Org}}</ref><ref>http://www.nature.com/nphys/journal/vaop/ncurrent/full/nphys2631.html#auth-1</ref> == ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ== ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵੈਰਾਇਟੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਨੂੰ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਮੂਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਠੋਸ ਹਨ। ਥੱਲੇ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਬਾਦ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ:ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ, ਏਲੀਸ ਦੀ ਪੁਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਕਿਉਬਿਟ <math>|\psi\rangle</math> ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਬੌਬ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਉਬਿਟ ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਨੋਟੇਸ਼ਨ]] ਅੰਦਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>|\psi\rangle_C = \alpha |0\rangle_C + \beta|1\rangle_C.</math> ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ''C'' ਸਿਰਫ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਥੱਲੇ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਇੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੌਰ ਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲਡ]] ਅਵਸਥਾ ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਣ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਚਾਰ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹੜੀ ਹੋਵੇ। :<math>|\Phi^+\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_{B} + |1\rangle_A \otimes |1\rangle_{B})</math>, :<math>|\Phi^-\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_{B} - |1\rangle_A \otimes |1\rangle_{B})</math>, :<math>|\Psi^+\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |1\rangle_{B} + |1\rangle_A \otimes |0\rangle_{B})</math>, :<math>|\Psi^-\rangle_{AB} = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |1\rangle_{B} - |1\rangle_A \otimes |0\rangle_{B})</math>. ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਵਿੱਚ, ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਅਵਸਥਾ <math>|\Phi^+\rangle_{AB}</math> ਸਾਂਝੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣ। ਏਲੀਸ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਣ ਨੂੰ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਕਣ ਬੌਬ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਇਸਨੂੰ, ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੇਰ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਸਾਂਝੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਸ਼ੂਟ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦੇ ਕਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਏਲੀਸ ਕੋਲ ਦੋ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (''C'', ਜੋ ਉਹ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''A'', ਜੋ ਇੰਟੈਗਲਡ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਬੌਬ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਕਣ, ''B'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, :<math> |\Phi^+\rangle_{AB} \otimes |\psi\rangle_C = \frac{1}{\sqrt{2}} (|0\rangle_A \otimes |0\rangle_B + |1\rangle_A \otimes |1\rangle_B)\otimes (\alpha |0\rangle_C + \beta|1\rangle_C). </math> ਫੇਰ, ਏਲੀਸ ਆਪਣੀ ਪੁਜੈਸ਼ਨ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਬੈੱਲ ਬੇਸਿਸ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਾਰ ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੋਕਲ ਨਾਪ ਫੁਰਮਾਏਗੀ। ਆਪਣੇ ਨਾਪ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬੈੱਲ ਬੇਸਿਸ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਪਹਿਚਾਣਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>|0\rangle \otimes |0\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Phi^+\rangle + |\Phi^-\rangle),</math> :<math>|0\rangle \otimes |1\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Psi^+\rangle + |\Psi^-\rangle),</math> :<math>|1\rangle \otimes |0\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Psi^+\rangle - |\Psi^-\rangle),</math> ਅਤੇ :<math>|1\rangle \otimes |1\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}} (|\Phi^+\rangle - |\Phi^-\rangle).</math> ਇਹਨਾਂ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ''A'' ਅਤੇ ''C'' ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾੰ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''A'', ''B'' ਅਤੇ ''C'' ਦੀ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਣ ਅਵਸਥਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਈ ਚਾਰ-ਰਕਮਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math> \begin{align} |\Phi^+\rangle_{AB} \ \otimes\ | & \psi\rangle_C = \\ \frac{1}{2} \Big \lbrack \ & |\Phi^+\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B) \ + \ |\Phi^-\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B - \beta|1\rangle_B) \\ \ + \ & |\Psi^+\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B + \alpha|1\rangle_B) \ + \ |\Psi^-\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B - \alpha|1\rangle_B) \Big \rbrack . \\ \end{align} </math> ਓਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਓ ਸਿਰਫ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਏਲੀਸ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਅਜੇ ਕੋਈ ਵੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਕਣ ਅਜੇ ਵੀ ਓਸੇ ਕੁੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਓਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਏਲੀਸ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ A,C, ਨੂੰ ਬੈੱਲ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਪਦੀ ਹੈ। :<math>|\Phi^+\rangle_{AC}, |\Phi^-\rangle_{AC}, |\Psi^+\rangle_{AC}, |\Psi^-\rangle_{AC}</math> ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਨਾਪ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਣੀਆਂ (ਵੱਲ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ) ਲੇਜ਼ਰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਓਪਰੋਕਤ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਲੀਸ ਦੇ (ਲੋਕਲ) ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ (ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ) ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ|ਟੁੱਟਣੀ ਚਾਹੀਦੀ]] ਹੈ: *<math>|\Phi^+\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B)</math> *<math>|\Phi^-\rangle_{AC} \otimes (\alpha |0\rangle_B - \beta|1\rangle_B)</math> *<math>|\Psi^+\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B + \alpha|1\rangle_B)</math> *<math>|\Psi^-\rangle_{AC} \otimes (\beta |0\rangle_B - \alpha|1\rangle_B)</math> ਏਲੀਸ ਦੇ ਦੋ ਕਣ ਹੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ, ਚਾਰ [[ਬੈੱਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਹੁਣ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੌਬ ਦਾ ਕਣ ਓਪਰੋਕਤ ਦਿਖਾਈਆਂ ਚਾਰ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬੌਬ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਹੁਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੌਬ ਦੇ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਏਲੀਸ ਦੇ ਬੈੱਲ ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਓਪਰੋਕਤ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਅਪਣਾ ਨਤੀਜਾ ਬੌਬ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਲੀਸ ਚਾਰ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਏਲੀਸ ਕੋਲੋਂ ਬੌਬ ਦੁਆਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਉਹ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਣ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ <math>\alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B</math> ਤੱਕ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: *ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਤੀਜਾ <math>|\Phi^+\rangle_{AC}</math> ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਦਾ ਕਾਰਣ ਸੂਖਮ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਜੇਕਰ ਸੰਦੇਸ਼ <math>|\Phi^-\rangle_{AC}</math> ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ, ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਰਿਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ, [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]] ਸਦਕਾ ਅਪਣਾ ਕਿਉਬਿਟ ਭੇਜੇਗਾ। :<math>\sigma_3 = \begin{bmatrix} 1 & 0 \\ 0 & -1\end{bmatrix}</math> *ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ <math>|\Psi^+\rangle_{AC}</math> ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੌਬ, ਆਪਣੇ ਕਿਉਬਿਟ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗੇਟ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; :<math>\sigma_1 = \begin{bmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0\end{bmatrix}</math> *ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਮਾਮਲੇ ਲਈ, ਢੁਕਵਾਂ ਗੇਟ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> \sigma_3 \sigma_1 = - \sigma_1 \sigma_3 = i \sigma_2 = \begin{bmatrix} 0 & 1 \\ -1 & 0\end{bmatrix}.</math> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਿੰਨੇ ਗੇਟ, ਢੁਕਵੇਂ ਧੁਰਿਆਂ (X, Y ਅਤੇ Z) ਦੁਆਲ਼ੇ π ਰੇਡੀਅਨਾਂ (180°) ਦੀਆਂ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।{{clarify|reason=This remark is confusing. Rotations of what? And don't the 3 rotations generate an abelian group of order 8, whereas the 3 gates don't commute? One is the spin representation, but this should be spelled out.|date=May 2015}} ===ਕੁੱਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ === * ਇਸ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਬੌਬ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾ <math>|\psi\rangle_B= \alpha |0\rangle_B + \beta|1\rangle_B</math> ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੇਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਿਉਬਿਟ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਇੱਕ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ) ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਨੋ ਕਲੋਨਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਬੌਬ ਵੱਲ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਸਿਰਫ ਇਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ਼ਬਦ "ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ", ਜੋ ਬੈਨੇਟ, ਬ੍ਰਾਸਰਡ, ਕ੍ਰੇਪੀਉ, ਜੋਜ਼ਸਾ, ਪੇਰੇਸ ਅਤੇ ਵੂਟਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਨਿਖੇੜਨਯੋਗਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। *ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਭੇਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਉਬਿਟ ਬਾਬਤ ਸੰਪੂਰਣ ਜਾਣਕਾਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਛਿਪ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਬਿੱਟਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੰਨਬਿੰਨ ਜਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੌਬ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਰਿਕਵਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਾਭਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਬੌਬ ਦੀ ਪੁਜੈਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਕਣ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੁੰਦੀ। == ਬਦਲਵੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹ == {{wide image|Teleport.svg|780px| ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ<ref name=coecke>{{Cite journal|arxiv=0908.1787|last1=Coecke|first1=Bob|title=Quantum Picturalism|journal=Contemporary Physics|volume=51|issue=2010|pages=59–83|year=2009|doi=10.1080/00107510903257624|bibcode=2010ConPh..51...59C}}</ref>, [[ਪੈਨਰੋਜ਼ ਗ੍ਰਾਫੀਕਲ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੋਈ।<ref name=Penrose>R. Penrose, Applications of negative dimensional tensors, In: Combinatorial Mathematics and its Applications, D.~Welsh (Ed), pages 221–244. Academic Press (1971).</ref> ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਜਿਹੀ ਹੋਈ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਡੈਗਰ ਕੰਪੈਕਟ ਸ਼੍ਰੇਣੀ]] ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ, [[ਸ਼੍ਰੇਣਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਤਰਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਮੂਰਤ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।}} [[File:Quantum teleportation circuit.svg|300px|thumb|right| ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਰਕਟ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]]ਾਂ ਦੀ ਨੋਟੇਸ਼ਨ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਜੋ ਅਧਾਰ ਦੀ (ਮਿਆਰੀ ਗੁਣਨਫਲ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਬੈੱਲ ਅਧਾਰ ਤੱਕ ਦੀ) ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੇਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>G = (H \otimes I) \; C_N</math> ਜਿੱਥੇ ''H'', ਇੱਕ ਕਿਉਬਿਟ [[ਹਦਾਮਰਦ ਗੇਟ|ਵਾਲਸ਼-ਹਦਾਮਰਦ ਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ <math>C_N</math>, ]]ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ NOT ਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ == ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿਰਫ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ [[ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਜੋੜੇ (ਪੇਅਰ) ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਬ-ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਏਲੀਸ ਅਜਿਹਾ ਕਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੌਬ ਵਾਲੇ ਕਣ ਨਾਲ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬੌਬ ਇਸ ਕਣ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਵੱਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਕੈਰਲ ਨਾਲ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਵਸਿਥ ਤਰੀਕਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਏਲੀਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬੌਬ ਕੋਲ ਦੋ, ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਕੋਲ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਏਲੀਸ ਦਾ ਕਣ ਅਤੇ ਬੌਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਣ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਬੌਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਣ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਦਾ ਕਣ ਵੀ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ___ / \ ਏਲੀਸ-:-:-:-:-:-ਬੌਬ 1 -:- ਬੌਬ 2-:-:-:-:-:-ਕੈਰਲ \___/ ਹੁਣ, ਜੇਕਰ ਬੌਬ, ਬੈਲ ਅਵਸਥਾ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਿਵ ਨਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਵੱਲ, ਓਪਰੋਕਤ ਦਰਸਾਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੌਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕੈਰਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ, ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਕੈਰਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਣ ਹੁਣ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਸਵੈਪਿੰਗ ਦੀ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ [[ਬੌਬ ਕੋਇੱਕੇ]],<ref>Bob Coecke, "The logic of entanglement". ''Research Report PRG-RR-03-12'', 2003. [http://arXiv.org/abs/quant-ph/0402014 arXiv:quant-ph/0402014] (8 page shortversion) [http://web.comlab.ox.ac.uk/oucl/publications/tr/rr-03-12.html (full 160 page version)]</ref> ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੈਟੇਗੋਰਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == N-ਅਵਸਥਾ ਕਣ == ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ''N''-ਅਵਸਥਾ ਕਣਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਤੱਕ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ''N'' ਅਯਾਮੀ ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ ਹੁਣ ਇੱਕ <math>N^3</math> ਅਯਾਮੀ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਲੀਸ, <math>N^2</math> ਅਯਾਮੀ ਸਬ-ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਧਾਰ (ਬੇਸਿਸ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਿਕ ਨਾਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਪ ਦੇ <math>N^2</math> ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਭਵ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬੌਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੌਬ ਕਿਸੇ ਢੁਕਵੇਂ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਕਣ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਇੱਛਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਲੌਜਿਕ ਗੇਟ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ == ਆਮਤੌਰ ਤੇ, [[ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਵਸਥਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ρ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ω ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ]] ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਸ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ ਮੁੱਢਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਵਿਵਰਣ === ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ (ਸਕੀਮ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਸਟਮ 1 ਏਲੀਸ ਰਾਹੀਂ ਟੈਲੀਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ (ਅਗਿਆਤ) ਅਵਸਥਾ ''ρ'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਸਟਮ 2 ਅਤੇ 3 ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ ''ω'' ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਏਲੀਸ ਅਤੇ ਬੌਬ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਫੇਰ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\rho \otimes \omega</math> ਇੱਕ ਸਫਲ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿਧੀ ਇੱਕ [[LOCC]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਚੈਨਲ]] Φ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ; :<math>(\operatorname{Tr}_{12} \circ \Phi) (\rho \otimes \omega) = \rho\,,</math> ਜਿੱਥੇ; * Tr₁₂, ਸਬੰਧਤ ਸਿਸਟਮ 1 ਅਤੇ 2 ਵਾਲਾ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਟ੍ਰੇਸ]] ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਅਤੇ *<math>\circ</math>, ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚਲੇ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਬੌਬ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ''O'' ਵਾਸਤੇ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>\langle \Phi(\rho \otimes \omega)| I \otimes O \rangle = \langle \rho | O \rangle</math> <math>I \otimes O</math> ਵਿੱਚ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ (ਫੈਕਟਰ) <math>12 \otimes 3</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ <math>\rho \otimes \omega</math> ਵਿਚਲਾ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ <math>1 \otimes 23</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ === ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਚੈਨਲ Φ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਲੀਸ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਸਬ-ਸਿਸਟਮਾਂ (1 ਅਤੇ 2) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਨਾਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਲੋਕਲ ਨਾਪ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ; :<math>{F_i} = {M_i ^2}</math> ਜੇਕਰ ਨਾਪ ''i''-ਵਾਂ ਨਤੀਜਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਵਸਥਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ (ਕੌਲੈਪਸ ਹੋ) ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> <math>(M_i \otimes I)</math> ਅੰਦਰਲਾ ਟੈਂਸਰ ਹਿੱਸਾ <math>12 \otimes 3</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ <math>\rho \otimes \omega</math> ਵਾਲਾ <math>1 \otimes 23</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੌਬ ਫੇਰ ਸਿਸਟਮ 3 ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ Ψ''_i'' ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੇਲੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>(Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> ਜਿੱਥੇ ''Id'', ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ <math>1 \otimes 2</math> ਉੱਤੇ ਪਛਾਣ ਨਕਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਚੈਨਲ Φ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\Phi (\rho \otimes \omega) = \sum_i (Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I)</math> ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ Φ, [[LOCC]] ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ, ਬੌਬ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਉੱਪਰ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ''O'' ਲਈ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; :<math>\langle \Phi(\rho \otimes \omega), I \otimes O \rangle = \langle \rho, O \rangle</math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਇਹ ਹੈ: :<math> \sum_i \langle (Id \otimes \Psi_i)(M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I), \; I \otimes O \rangle </math> :<math> = \sum_i \langle (M_i \otimes I)(\rho \otimes \omega)(M_i \otimes I), \; I \otimes \Psi_i ^*(O)\rangle </math> ਜਿੱਥੇ Ψ''_i*'' ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ ਅੰਦਰ Ψ''_i'' ਦਾ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਅਯਾਮੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਇੰਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\sum_i \operatorname{Tr} \; (\rho \otimes \omega)(F_i \otimes \Psi_i^*(O)).</math> ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਕੁੰਜੀ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; :<math>\sum_i \operatorname{Tr} \; (\rho \otimes \omega)(F_i \otimes \Psi_i ^*(O)) = \operatorname{Tr} \; \rho \cdot O.</math> == ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆ == ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ#ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਲੋਕਲ]] ਵਿਆਖਿਆ [[ਡੇਵਿਡ ਡਿਊਟਸਚ]] ਅਤੇ [[ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹੇਡਨ (ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹੇਡਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ [[ਕਈ-ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪੇਪਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਏਲੀਸ ਜੋ ਦੋ ਬਿੱਟਾਂ ਬੌਬ ਵੱਲ ਭੇਜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਾਤਮਿਕ ਸੂਚਨਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਚੈਨਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ..., ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ, ... ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ।"<ref>{{Cite journal| arxiv=quant-ph/9906007| last1=Deutsch| first1=David| title=Information Flow in Entangled Quantum Systems| journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences| volume=456| issue=1999| pages=1759–1774| last2=Hayden| first2=Patrick| date=1999| doi=10.1098/rspa.2000.0585|bibcode = 2000RSPSA.456.1759H }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਕਣ [[ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੈਟਵਰਕ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਐਨਰਜੀ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ** [[ਕੁਆਂਟਮ ਨੌਨ-ਲੌਕੈਲਿਟੀ]] ** [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] * [[ਵੀਲਰ-ਫਾਇਨਮਨ ਔਬਜ਼ਰੌਬਰ ਥਿਊਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == === ਖਾਸ === {{Reflist|30em}} === ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ === {{refbegin}} *ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾੰ ਉੱਤੇ ਸਮੀਖਿਆ: ** {{cite journal | last1 = Pirandola | first1 = S. | last2 = Eisert | first2 = J. | last3 = Weedbrook | first3 = C. | last4 = Furusawa | first4 = A. | last5 = Braunstein | first5 = S. L. | year = 2015 | title = Advances in Quantum Teleportation | url = http://www.nature.com/nphoton/journal/v9/n10/full/nphoton.2015.154.html | journal = [[Nature Photonics]] | volume = 9 | issue = 10 | pages = 641–652 | arxiv = 1505.07831 | doi = 10.1038/nphoton.2015.154 | bibcode = 2015NaPho...9..641P }} *ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ: ** [[Charles H. Bennett (computer scientist)|C. H. Bennett]], [[Gilles Brassard|G. Brassard]], [[Claude Crépeau|C. Crépeau]], [[Richard Jozsa|R. Jozsa]], [[Asher Peres|A. Peres]], [[William Wootters|W. K. Wootters]], ''Teleporting an Unknown Quantum State via Dual Classical and Einstein–Podolsky–Rosen Channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''70''', 1895–1899 (1993) ([http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.46.9405 pdf]). This is the seminal paper that laid out the entanglement protocol. ** {{cite journal | last1 = Vaidman | first1 = L. | authorlink = Lev Vaidman | title = Teleportation of Quantum States | journal = [[Phys. Rev. A]] | volume = 49 | issue = 2 | pages = 1473–1476 | date = February 1994 | doi=10.1103/physreva.49.1473 | bibcode=1994PhRvA..49.1473V |arxiv = hep-th/9305062 }} ** {{cite journal | last1 = Shahriar | first1 = M.S. et al. | title = Wavelength locking via teleportation using distant quantum entanglement and Bloch–Siegert oscillation| journal = [[Optics communications]] | volume = 266 | issue = 1 | pages = 349–353 | doi=10.1016/j.optcom.2006.04.072| year = 2006 | bibcode = 2006OptCo.266..349S }} ([http://129.105.6.66/files/2006-001.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219072847/http://129.105.6.66/files/2006-001.pdf |date=2019-02-19 }}) ** {{cite journal | last1 = Brassard | first1 = G | authorlink = Gilles Brassard | authorlink2 = Samuel L. Braunstein | authorlink3 = Richard Cleve | last2 = Braunstein | first2 = S | last3 = Cleve | first3 = R | date = 1998 | title = Teleportation as a Quantum Computation | journal = Physica D | volume = 120 | issue = 1–2 | pages = 43–47 | doi=10.1016/s0167-2789(98)00043-8 | bibcode=1998PhyD..120...43B |arxiv = quant-ph/9605035 }} ** [[Asher Peres|A. Peres]], "What is actually teleported?", ''IBM Journal of Research and Development'' Vol. 48, Issue 1, (2004)([http://arxiv.org/abs/quant-ph/0304158 this document online]) ** G. Rigolin, ''Quantum Teleportation of an Arbitrary Two Qubit State and its Relation to Multipartite Entanglement'', [[Phys. Rev. A]] '''71''' 2005; 032303 ([http://arxiv.org/abs/quant-ph/0407219 this document online]) ** Shi-Biao Zheng (2004) "Scheme for approximate conditional teleportation of an unknown atomic state without the Bell-state measurement", [[Phys. Rev. A]] '''69''', 064302 ** W. B. Cardoso, A. T. Avelar, B. Baseia, and N. G. de Almeida, "Teleportation of entangled states without Bell-state measurement", [[Phys. Rev. A]] '''72''', [https://web.archive.org/web/20120309050734/http://pra.aps.org/abstract/PRA/v72/i4/e045802 045802 (2005)]. ** Michael N. Leuenberger, Michael E. Flatte, David D. Awschalom, "Teleportation of Electronic Many-Qubit States Encoded in the Electron Spin of Quantum Dots via Single Photons", [[Phys. Rev. Lett.]] '''94''', [https://archive.today/20130223161210/http://prl.aps.org/abstract/PRL/v94/i10/e107401 107401 (2005)]. ** A. N. Pyrkov, Tim Byrnes, "Quantum teleportation of spin coherent states: beyond continuous variables teleportation", [[New J. Phys.]] '''16''', 073038 (2014) ([http://iopscience.iop.org/1367-2630/16/7/073038 this document online]) ** Yuchuan Wei, How to teleport a '''particle''' rather than a state, Phys Rev E93 (2016)[http://journals.aps.org/pre/abstract/10.1103/PhysRevE.93.066103 066103]. *ਫੋਟੌਨਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ: **D. Bouwmeester, J.-W. Pan, K. Mattle, M. Eibl, H. Weinfurter, [[Anton Zeilinger|A. Zeilinger]], ''Experimental Quantum Teleportation'', [[Nature (journal)|Nature]] '''390''', 6660, 575-579 (1997). **D. Boschi, S. Branca, F. De Martini, L. Hardy, & S. Popescu, ''Experimental Realization of Teleporting an Unknown Pure Quantum State via Dual classical and Einstein–Podolsky–Rosen channels'', [[Phys. Rev. Lett.]] '''80''', 6, 1121–1125 (1998) ** {{cite journal | last1 = Kim | first1 = Y.-H. | last2 = Kulik | first2 = S.P. | last3 = Shih | first3 = Y. | title = Quantum teleportation of a polarization state with a complete bell state measurement | journal = [[Phys. Rev. Lett.]] | volume = 86 | issue = 7 | pages = 1370–1373 | date = 2001 | doi=10.1103/PhysRevLett.86.1370 | bibcode=2001PhRvL..86.1370K |arxiv = quant-ph/0010046 }} **{{cite journal | last1 = Marcikic | first1 = I. | last2 = Tittel | first2 = W. | last3 = Zbinden | first3 = H. | last4 = Gisin | first4 = N. | date = 2003 | title = Long-Distance Teleportation of Qubits at Telecommunication Wavelengths | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-30_421_6922/page/508 | journal = Nature | volume = 421 | issue = 6922 | pages = 509–513 | doi = 10.1038/nature01376 | bibcode = 2003Natur.421..509M | arxiv = quant-ph/0301178 }} **{{cite journal | last1 = Ursin | first1 = R. | display-authors = etal | title = Communications: Quantum Teleportation Link across the Danube | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/848 | journal = Nature | volume = 430 | issue = 7002 | page = 849 | date = August 2004 | doi = 10.1038/430849a | bibcode = 2004Natur.430..849U }} *ਐਟਮਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ: **{{cite journal | last1 = Riebe | first1 = M. | last2 = Häffner | first2 = H. | last3 = Roos | first3 = C. F. | last4 = Hänsel | first4 = W. | last5 = Ruth | first5 = M. | last6 = Benhelm | first6 = J. | last7 = Lancaster | first7 = G. P. T. | last8 = Körber | first8 = T. W. | last9 = Becher | first9 = C. | last10 = Schmidt-Kaler | first10 = F. | last11 = James | first11 = D. F. V. | last12 = Blatt | first12 = R. | date = 2004 | title = Deterministic Quantum Teleportation with Atoms | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-17_429_6993/page/734 | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993 | pages = 734–737 | doi = 10.1038/nature02570 | bibcode = 2004Natur.429..734R }} **{{cite journal | last1 = Barrett | first1 = M. D. | last2 = Chiaverini | first2 = J. | last3 = Schaetz | first3 = T. | last4 = Britton | first4 = J. | last5 = Itano | first5 = W. M. | last6 = Jost | first6 = J. D. | last7 = Knill | first7 = E. | last8 = Langer | first8 = C. | last9 = Leibfried | first9 = D. | last10 = Ozeri | first10 = R. | last11 = Wineland | first11 = D. J. | date = 2004 | title = Deterministic Quantum Teleportation of Atomic Qubits | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-17_429_6993/page/736 | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6993 | pages = 737–739 | doi = 10.1038/nature02608 | bibcode = 2004Natur.429..737B }} **{{cite journal | last1 = Olmschenk | first1 = S. | last2 = Matsukevich | first2 = D. N. | last3 = Maunz | first3 = P. | last4 = Hayes | first4 = D. | last5 = Duan | first5 = L.-M. | last6 = Monroe | first6 = C. | date = 2009 | title = Quantum Teleportation between Distant Matter Qubits | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-01-23_323_5913/page/486 | journal = Science | volume = 323 | issue = 5913 | pages = 486–489 | doi = 10.1126/science.1167209 | bibcode = 2009Sci...323..486O | arxiv = 0907.5240 }} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *[http://hansonlab.tudelft.nl/loophole-free-bell-test/ Loophole-free Bell test] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180704082456/http://hansonlab.tudelft.nl/loophole-free-bell-test/ |date=2018-07-04 }} - [[Kavli Institute of Nanoscience]] *[http://www.signandsight.com/features/614.html "Spooky action and beyond"] - Interview with Prof. Dr. [[Anton Zeilinger]] about quantum teleportation. Date: 2006-02-16 *[http://www.research.ibm.com/quantuminfo/teleportation/ Quantum Teleportation at IBM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107152340/http://www.research.ibm.com/quantuminfo/teleportation/ |date=2011-01-07 }} *[http://www.spacedaily.com/news/physics-04zi.html Physicists Succeed In Transferring Information Between Matter And Light] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124233837/http://www.spacedaily.com/news/physics-04zi.html |date=2021-01-24 }} *[http://www.physorg.com/news10924.html Quantum telecloning: Captain Kirk's clone and the eavesdropper] *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://www.math.uwaterloo.ca/~amchilds/talks/pi03.ppt Teleportation-based approaches to universal quantum computation] *[http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TVK-3TXC7TP-4-1&_cdi=5537&_user=4799849&_orig=search&_coverDate=09%2F01%2F1998&_sk=998799998&view=c&wchp=dGLbVtz-zSkWb&md5=4f615b57a53a67a4268535a9ba311407&ie=/sdarticle.pdf Teleportation as a quantum computation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129204929/http://www.sciencedirect.com/science?_ob=MImg&_imagekey=B6TVK-3TXC7TP-4-1&_cdi=5537&_user=4799849&_orig=search&_coverDate=09%2F01%2F1998&_sk=998799998&view=c&wchp=dGLbVtz-zSkWb&md5=4f615b57a53a67a4268535a9ba311407&ie=%2Fsdarticle.pdf |date=2009-01-29 }} *[http://www.iop.org/EJ/article/1367-2630/9/7/211/njp7_7_211.html#nj248372s4 Quantum teleportation with atoms: quantum process tomography]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20081218105900/http://www.imit.kth.se/QEO/qucomm/DelD19QuComm.pdf Entangled State Teleportation] *[http://koasas.kaist.ac.kr/bitstream/10203/1029/1/e022316.pdf Fidelity of quantum teleportation through noisy channels by] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130085711/http://koasas.kaist.ac.kr/bitstream/10203/1029/1/e022316.pdf |date=2012-11-30 }} *[http://www.cs.technion.ac.il/~talmo/CV/my-new-papers/BHM04-IBM.pdf TelePOVM— A generalized quantum teleportation scheme] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127063649/https://www.cs.technion.ac.il/~talmo/CV/my-new-papers/BHM04-IBM.pdf |date=2020-11-27 }} *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://web.am.qub.ac.uk/users/m.s.kim/PRL04236.pdf Entanglement Teleportation via Werner States] *[http://www.physics.ohio-state.edu/~wilkins/writing/Assign/topics/Q-trans-prl.pdf Quantum Teleportation of a Polarization State] *[https://books.google.com/books?id=zENRkvFO0SEC&pg=PA224 The Time Travel Handbook: A Manual of Practical Teleportation & Time Travel] *[https://web.archive.org/web/20081218105859/http://heart-c704.uibk.ac.at/publications/papers/nature04_riebe.pdf letters to nature: Deterministic quantum teleportation with atoms] *[http://qi.phys.msu.ru/kulik/Papers/p221.pdf Quantum teleportation with a complete Bell state measurement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606142155/http://qi.phys.msu.ru/kulik/Papers/p221.pdf |date=2013-06-06 }} *[http://sciencenews.org/view/feature/id/34762/title/Welcome_to_the_Quantum_Internet Welcome to the quantum Internet.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121130091556/http://www.sciencenews.org/view/feature/id/34762/title/Welcome_to_the_Quantum_Internet |date=2012-11-30 }} ''Science News'', Aug. 16 2008. *[http://www.QuantumLab.de Quantum experiments - interactive.] *[http://lightlike.com/teleport/ A (mostly serious) introduction to quantum teleportation for non-physicists] {{Quantum computing}} {{Emerging technologies}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਕੁਆਂਟਮ ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟੈਲੀਪੋਰਟੇਸ਼ਨ]] 5fsvem2hmdmufq45vox38rgyywgwkox 0 105558 840991 709545 2026-06-18T04:28:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840991 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਐਸ ਕੇ ਪੋਟੇਕੱਟ | image = S. K. Pottekkatt.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1913|3|14}} | birth_place = [[ਕਾਲੀਕਟ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਸੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1982|8|6|1913|3|13}} | death_place = [[ਕੇਰਲ]], ਭਾਰਤ | occupation = ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕ | genre = ਨਾਵਲ, ਯਾਤਰਾ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਟਕ, ਲੇਖ, ਕਵਿਤਾ | movement = | notableworks = ''[[Oru Desathinte Katha]]'', ''[[Oru Theruvinte Katha]]'', ''[[Naadan Premam]]'' | awards = [[ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ]], [[ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ#ਅਵਾਰਡ|ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ]] | influences = | influenced = }}'''ਸ਼ੰਕਰਨ ਕੁੱਟੀ ਪੋਟੇਕੱਟ''' (14 ਮਾਰਚ 1913 – 6 ਅਗਸਤ 1982), ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਸ ਕੇ ਪੋਟੇਕੱਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਕੇਰਲਾ|ਕੇਰਲ ਰਾਜ]], [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਲਿਆਲਮ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਤਕਰੀਬਨ ਸੱਠ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸ ਨਾਵਲ, 24 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਠਾਰਾਂ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ, ਚਾਰ ਨਾਟਕ, ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਯਾਦਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੋਤਟੇਕੱਟ ਨੇ ਨਾਵਲ ਓਰੂ ਥੇਰੂਵਿੰਟੇ ਕਥਾ (ਇੱਕ ਗਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) ਲਈ 1961 ਦਾ ਕੇਰਲ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/novel.htm|title=Kerala Sahitya Academy- Awards|access-date=28 June 2012}}</ref> ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ 'ਓਰ ਦੇਸਥਿੰਤੇ ਕਥਾ' (ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) ਲਈ [[ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ]] ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਫਿਲਮ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ <ref>{{Cite web|url=http://jnanpith.net/laureates/index.html|title=Jnanpith Laureates Official listings|publisher=[[Jnanpith]] Website|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html|archive-date=13 October 2007|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਇਤਾਲਵੀ, ਰੂਸੀ, ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਐਸ.ਕੇ. ਪੋਟੇਕੱਟ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਜ਼ੀਕੋਡੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਕੁੰਚਿਰਮਾਨ ਪੋਟੇਕੱਟ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੋਜ਼ੀਕੋਡੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੋਰੀਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ੈਮੇਰਿਨ ਕਾਲਜ, ਕੋਜ਼ੀਕੋਡੇ ਤੋਂ ਸੰਨ 1934 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸਿਕ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। 1937 ਤੋਂ 1939 ਤਕ, ਉਸਨੇ ਕਾਲੀਕਟ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚਿੱਟ-ਕਲਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲਈ ਕੁਰਹਿਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ 1945 ਵਿੱਚ ਕੇਰਲਾ ਪਰਤ ਆਇਆ। 1952 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਜੈਵਾਲੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀਕਟ ਦੇ ਪੂਥਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੋਟੇਕੱਟ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ - ਦੋ ਬੇਟੇ ਅਤੇ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ। 1980 ਵਿੱਚ ਪੋਟੇਕੱਟ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਅਧਰੰਗ ਦੇ ਸਟਰੋਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜੁਲਾਈ 1982 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ 6 ਅਗਸਤ 1982 ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਐਵਨਿਊ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ (1962-1967) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਤਜ਼ੁਰਬਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।  == ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Pottekkatt_1_choosetocount.JPG|right|277x277px|A bust of S. K. Pottekkatt facing S.M. Street in Kozhikode]] == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਕੋਜ਼ੀਕੋਡ ਵਿੱਚ ਮਿਤਾਈ ਥੇਰੂਵੂ (ਐੱਸ. ਐੱਮ. ਸਟਰੀਟ) ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਲਿਖੀ ਓਰੂ ਥੇਰੂਵਿੰਤੇ ਕਥਾ (ਇਕ ਗਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ) ਨੇ ਕੇਰਲ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਨਾਵਲ ਓਰੂ ਦੇਸਾਟਿਨਟ ਕਥਾ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਕੇਰਲਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, 1977 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। <ref>{{Cite web |url=http://www.prd.kerala.gov.in/awardsmain.htm |title=Jnanpith Award winners in Malayalam |access-date=2018-04-17 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081101/http://www.prd.kerala.gov.in/awardsmain.htm |dead-url=yes }}</ref> 25 ਮਾਰਚ 1982 ਨੂੰ ਕਾਲੀਕੱਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ (ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਜ਼) ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.universityofcalicut.info/news/formerdegreerecepients.pdf|title=Honorary degree by Calicut University|access-date=2018-04-17|archive-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107134605/http://www.universityofcalicut.info/news/formerdegreerecepients.pdf|dead-url=yes}}</ref> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == === ਨਾਵਲ === * 1937– ''Vallikadevi'' * 1941– ''Naadan Premam'' * 1945– ''Prema Shiksha'' * 1948– ''Mootupatam'' * 1948– ''Vishakanyaka'' * 1959– ''Karambu'' * 1960– ''Oru Theruvinte Katha'' * 1971– ''Oru Desathinte Katha'' * 1974– ''Kurumulaku'' * 1979– ''ਕਬੀਨਾ '' * '' ਨਾਰਥ ਐਵੇਨਿਊ '' (ਅਧੂਰੀ) === ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ === * 1944– ''Chandrakaantham'' * 1944– ''Manimaalika'' * 1945– ''Rajamalli'' * 1945– ''Nisshagandhi'' * 1945– ''Pulliman'' * 1945– ''Meghamala'' * 1946– ''Jalatharangam'' * 1946– ''Vijayanthi'' * 1947– ''Pournami'' * 1947– ''Padmaagam'' * 1947– ''Indraneelam'' * 1948– ''Himavahini'' * 1949– ''Prethabhoomi'' * 1949– ''Rangamandapam'' * 1952– ''Yavanikkaku Pinnil'' * 1954– ''Kallipookkal'' * 1954– ''Vanakaumudhi'' * 1955– ''Kanakaambaram'' * 1960– ''Antharvahini'' * 1962– ''Ezhilampala'' * 1967– ''Theranjedutha Kathakal'' * 1968– ''Vrindaavanam'' * 1970– ''Kaattuchempakam'' * 1971– "Braandhan naaya" === ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ === * 1947– ''ਕਸ਼ਮੀਰ'' * 1949– ''ਯਾਤਰਾ ਸਮਰਣਕਲ'' (''ਯਾਤਰਾ ਯਾਦਾਂ'') * 1951– ''Kappirikalude Nattil'' (''In The Land of Negroes'') * 1954– ''Simhabhoomi'' * 1954– ''ਨੀਲ ਡਾਇਰੀ'' (''ਮਿਸਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ'') * 1954– ''Malaya Natukalil'' * 1955– ''ਇਨਥੇ ਯੂਰਪ '' ('' ਅੱਜ ਦਾ ਯੂਰਪ'') * 1955– ''ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਡਾਇਰੀ '' * 1955- 'ਸੋਵੀਅਤ ਡਾਇਰੀ'' * 1956– ''Paathira Sooryante Naatil'' * 1958– ''Balidweep'' * 1960– ''Bohemian Chithrangal'' * 1967– ''Himaalyan Saamrajyathil''(''ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ '') * 1969 - '' ਨੇਪਾਲ ਯਾਤਰਾ '' * 1970- '' ਲੰਡਨ ਨੋਟਬੁਕ '' * 1974– ''Cairo Kathukal'' * 1977– ''Cleopatrayude Naattil'' ('' ਕਲੀਓਪਰਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ'') * 1976- '' ਅਫਰੀਕਾ '' * 1977- '' ਯੂਰਪ '' * 1977- '' ਏਸ਼ੀਆ '' === ਕਵਿਤਾ === * 1936– ''Prabhaatha Kanthi'' * 1947– ''Sanchaariyude Geethangal'' * 1948– ''Premashilpi'' === ਡਰਾਮਾ === * 1943– ''ਆਚਾਨ '' * 1948- 'ਅਚਨਮ ਮਕਾਨੁਮ' ('' ਹਿਮਵਾਹਿਨੀ '' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ) * 1954- '' ਅਲਥਾਰਾ '' (ਇਕ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ''ਵਨਾਕੌਮੁਦੀ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ) * 1954- '' ਥਿਰੈਂਡੀ ਓਟਨੁ '' (ਇਕ ਰੇਡੀਓ ਪਲੇ ''ਕਾਲੀਪੂਕਲ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ) === ਹੋਰ === * 1947– ''Ponthakkadukal'' (ਅਰੁਨਨ ਨਾਮ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਲੇਖ) * 1949- ''ਗਦੀਯਾਮੇਖਲਾ'' * 1975- '' ਏਨਟੇ ਵਜ਼ੀਯਾਮਬਲੰਗਲ '' (ਯਾਦਾਂ) * 1981- '' ਸਮਸਾਰੀਕੁੰਨਾ ਡਾਇਰੀਕਰੀਪੁਕਲ '' (ਡਾਇਰੀ) * 2013- '' ਪਰਿਆਦਾਨਮ '' (ਡਾਇਰੀ) == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.mathrubhumi.com/books/article/interview/2706/#storycontent Interview with Pottekkatt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823085149/http://www.mathrubhumi.com/books/article/interview/2706/#storycontent |date=2015-08-23 }} from ''Mathrubhumi'' * [http://www.madhyamam.com/weekly/issue/787 ''Madhyamam Weekly'' special issue on the birth centenary of S. K. Pottekkatt]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130513211248/http://www.madhyamam.com/weekly/issue/787 |date=2013-05-13 }} * [http://specials.manoramaonline.com/Literature/2014/SK-Pottakkattu/index.html ''Malayala Manorama'' special issue on the birth centenary of S. K. Pottekkatt] * [http://www.mathrubhumi.com/books/article/memories/2295/ Excerpts from S. K. Pottekkatt's diaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130604084656/http://www.mathrubhumi.com/books/article/memories/2295/ |date=2013-06-04 }} * Ambikasuthan Mangad. [http://www.madhyamam.com/weekly/2504 Review of the famous story "Pulliman"]. ''Madhyamam Weekly.'' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1913]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] t9qyiyhg03u0v1ztmus1e4batyyl7rd 0 106807 840970 710311 2026-06-18T00:50:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840970 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯਰੂਸ਼ਲਮ |native_name = {{Hebrew|האוניברסיטה העברית בירושלים}}<br />{{lang|ar|الجامعة العبرية في القدس}} |image = Hebrew University new Logo 2.svg |image_size = 100px |established = 24 ਜੁਲਾਈ 1918 |type = [[ਪਬਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪਬਲਿਕ]] [[ਰਿਸਰਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਰਿਸਰਚ]] |endowment = [[ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ|ਯੂਐਸ$]]471 ਮਿਲੀਅਨ (2015)<ref>[http://support.huji.ac.il/uploads/Publications/President-full-report-2015.pdf President’s Report 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161014020837/http://support.huji.ac.il/uploads/Publications/President-full-report-2015.pdf |date=2016-10-14 }}, Hebrew University of Jerusalem</ref> |rector = ਬਰਾਕ ਮੇਦੀਨਾ |chancellor = |president = ਐਸ਼ਰ ਕੋਹਨ |vice_chancellor = |dean = |students = 23,000 |undergrad = 12,500 |postgrad = 5,000 |doctoral = 2,200 |city = [[ਯਰੂਸ਼ਲਮ]] ਅਤੇ [[ਰੇਹਵੋਟ]] |country = [[ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] |campus = ਅਰਬਨ |free_label = |free = |colours = |nickname = ਹਿਬਰੂ ਯੂ, HUJI |mascot = |website =[http://new.huji.ac.il/en huji.ac.il] | logo = [[File:Hebrew University new Logo vector.svg|270px]] | footnotes = |staff = 250 |affiliations = }} '''ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੀ ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ({{lang-he-n|האוניברסיטה העברית בירושלים}}האוניברסיטה העברית בירושלים{{lang-he-n|האוניברסיטה העברית בירושלים}}, ''Ha-Universita ha-Ivrit bi-Yerushalayim''; {{lang-ar|الجامعة العبرية في القدس}}, ''Al-Jami'ah al-Ibriyyah fi al-Quds''; abbreviated '''HUJI''')'''ਹੀਬਰਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਬਣੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ]] ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 1918 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਜਰੂਸਲਮ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕੈਂਪਸ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯਹੂਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਇਸ ਦੇ ਐਡਮੰਡ ਜੇ. ਸੇਫਰਾ ਗਿਵਾਨਟ ਰਾਮ ਕੈਂਪਸ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.huji.ac.il/huji/eng/aboutHU_e.htm|title=The Hebrew University of Jerusalem – About|publisher=Huji.ac.il|access-date=September 6, 2011}}</ref> ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਯਹੂਦੀ ਅਧਿਐਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਇਸ ਦੇ ਐਡਮੰਡ ਜੇ. ਸੇਫਰਾ ਗਿਵਾਟ ਰਾਮ ਕੈਂਪਸ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ 5 ਇਲਹਾਕ ਸਿੱਖਿਆ ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਦਸਾਹ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 7 ਫੈਕਲਟੀਆਂ, 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ 315 ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਭਾਗ ਹਨ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਡਾਕਟਰੀ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ।{{when|date=May 2018}} ਗਵਰਨਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਐਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ, ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ, ਮਾਰਟਿਨ ਬੂਬਰ ਅਤੇ ਚਾਈਮ ਵਾਈਜਮਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ। 2017 ਤਕ, 15 ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, 2 ਫੀਲਡਜ਼ ਮੈਡਲਿਸਟ, ਅਤੇ 3 ਟਿਉਰਿੰਗ ਐਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ।  == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Hebrew University Cornerstone laying in 1918.jpg|right|thumb|ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣਾ, 1918]] [[ਤਸਵੀਰ:The_National_Library_of_Israel_building_-_Amitay_Katz.jpg|right|thumb|ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਗਿਵਤ ਰਾਮ, ਦੀ1892 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Academy_of_the_Hebrew_Language.JPG|right|thumb|ਗਿਵਾਤ ਰਾਮ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ 1890 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Declaration_ceremony_of_the_Hebrew_University_of_Leopold_Philichovsky_painting,_1925.jpg|thumb|ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, 1925]] ਜ਼ਾਇਨਿਸਟ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹੋਵੇਵੀ ਜ਼ਿਓਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਟੋਵਿੱਜ਼ (ਕੇਟੋਵਿਸ) ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ 1884 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।  ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨੀਂਹਪੱਥਰ 24 ਜੁਲਾਈ, 1918 ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1925 ਨੂੰ, ਸਕੋਰਪਸ ਪਹਾੜੀ ਤੇ ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਗਮ ਨਾਲ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ ਜਗਤ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਜਨ-ਹਸਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰੋਲਫੋਰ ਦਾ ਅਰਲ, ਵਿਸਕਾਉਂਟ ਅਲੇਨਬੀ ਅਤੇ ਸਰ ਹਰਬਰਟ ਸਮੂਏਲ ਸਮੇਤ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚਾਂਸਲਰ ਜੂਲੀਆ ਮਗਨੇਸ ਸੀ।  1947 ਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਮਈ 1949 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1949 ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ 1940 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਕਲਟੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html|title=The subversives on the hill|last=Weitz|first=Yechiam|date=March 15, 2011|work=Haaretz|access-date=September 6, 2011|archive-date=ਮਈ 3, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503233107/http://www.haaretz.com/hasen/spages/841024.html|dead-url=yes}}</ref> 1948 ਦੇ ਅਰਬੀ-ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾ ਰਹੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>''The Palestine Post'', April 14, 1948, p. 3</ref> ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਰ ਹੁਸੈਨੀ ਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਦੱਸਹ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, "ਜੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।" <ref>'Husseini Threatens Hadassah', ''The Palestine Post'', March 18, 1948, p. 1</ref> ਹਦੱਸਾ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਨਰਸਾਂ ਸਮੇਤ 79 ਯਹੂਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਮਾਊਂਟ ਸਕੌਰਪੁਸ ਕੈਂਪਸ ਨੂੰ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1207486207992&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull Victims of Hadassah massacre to be memorialized] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408172500/https://archive.today/20120530163054/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1207486207992&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |date=2022-04-08 }}, Judy Siegel-Itzkovich, ''Jerusalem Post'', April 7, 2008.</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕ ਜੈਕ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ 700 ਯਹੂਦੀ ਡਾਕਟਰਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html|title=Fighting Jack Churchill Survived A Wartime Odyssey Beyond Compare|date=1941-12-27|publisher=Wwiihistorymagazine.com|access-date=2014-03-08|archive-date=2013-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917135443/http://www.wwiihistorymagazine.com/2005/july/col-profiles.html|dead-url=yes}}</ref> ਜਦੋਂ ਜੌਰਡਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਊਟ ਸਕੌਪੁਸ ਤੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕੈਂਪਸ ਪੱਛਮੀ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਗਿਵਾਤ ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਨ 1958 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਤਰਿਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ 40 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6x3S8eM3spAC&pg=PA193&lpg=PA193&dq=attacks+on+medical+convoys+to+mount+scopus&source=bl&ots=i3xSFCCEoQ&sig=OfknIC090FABGc6blXu_PbZtM80&hl=en&ei=d__gSan5I56RjAevpu3UDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10|title=International dictionary of ...|access-date=September 6, 2011}}</ref> ==ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ== [[ਯਹੂਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]] ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਅਤੇ ਖਰੜਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 1892 ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, 1920 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਜਨਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। [[ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਜੁਡੇਈਕਾ]] ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਮੱਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਮੱਗਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ 50 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਵਸੀਅਤ ਵਿੱਚ, ਐਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਬਰਾਨੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਐਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ ਆਰਕਾਈਵ ਵਿੱਚ ਕੁਝ 55,000 ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ।<ref name=Einstein>{{cite news |last=Sela |first=Shimrit |url=http://news.haaretz.co.il/hasen/pages/ShArtStEngPE.jhtml?itemNo=1011875&contrassID=2&subContrassID=2&title='Phone%20company's%20'Einstein'%20ads%20shelved%20due%20to%20Hebrew%20U.%20copyright%20row'&dyn_server=172.20.5.5 |title=Albert Einstein's bequest to the Hebrew University |work=Haaretz |date=March 15, 2011 |accessdate=September 6, 2011 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਮਾਰਚ, 2012 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਆਰਕਾਈਵ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਨਲਾਈਨ ਹੋਰ ਅਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref>{{cite news | last = Rabinovitch | first = Ari | work = [[Reuters]] | url = https://www.reuters.com/article/2012/03/20/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | date = March 20, 2012 | accessdate = March 20, 2012 | title = Einstein the scientist, dreamer, lover: online | archive-date = ਮਾਰਚ 20, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120320222501/http://www.reuters.com/article/2012/03/20/us-einstein-archive-idUSBRE82I0WD20120320 | dead-url = yes }}</ref><ref>{{cite web | title = Einstein papers to go digital on the Web | work = Space Daily | url = http://www.spacedaily.com/reports/Einstein_papers_to_go_digital_on_the_Web_999.html | date = March 19, 2012 | accessdate = March 20, 2012}}</ref><ref>{{cite web | title = University digitises Einstein archives via new website | work = Silicon Republic | last = Doyle | first = Carmel | url = http://www.siliconrepublic.com/innovation/item/26304-university-digitises-albert/ | date = March 20, 2012 | accessdate = March 20, 2012}}</ref> ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਨੋਟ ਅਤੇ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਪੱਤਰ ਸਾਮਲ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਐਲਸਾ ਆਇਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਪੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਦਰਜਾਬੰਦੀ == ਵਿਸ਼ਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੀਬਰਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਉੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ,ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ 59 ਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ 33 ਵਾਂ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਇੰਸ ਵਿੱਚ 76 ਵੇਂ ਅਤੇ 100 ਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਵਪਾਰ / ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ 51 ਤੋਂ 75 ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈ। 2015 ਵਿੱਚ,ਵਰਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗਜ਼ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀਬਰਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ 23 ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਸ਼ਵਵਿਜ਼ਨਸਰੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰਹੀ। 2015 ਵਿੱਚ,ਵਰਲਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰੈਂਕਿੰਗਜ਼ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀਬਰਿਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ 23 ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਸ਼ਵਵਿਜ਼ਨਸਰੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰਹੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] 5k4x4lc533dw9in5izx6f56dedp6c14 0 120741 840995 839905 2026-06-18T04:59:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840995 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ | image = Olga Tokarczuk (2018).jpg | image_width = | caption = ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ, 2018 | birth_date = {{birth date and age|1962|1|29|df=y}} | birth_place = [[ਪੋਲੈਂਡ]] | death_date = | nationality = [[ਪੋਲਿਸ਼ ਲੋਕ|ਪੋਲਿਸ਼]] | occupation = [[ਲੇਖਕ]], [[ਕਵੀ]], [[ਸਕਰੀਨਰਾਇਟਰ]], [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] | notable works = ਉਡਾਣਾਂ | awards = [[ਨਾਈਕੀ ਅਵਾਰਡ]] (2008, 2015)<br />[[ਵਿਲੇਨਿਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2013)<br />[[Brückepreis]] (2015) <br /> [[ਮੈਨ ਬੁਕਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2018) <br />[[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] (2018) }} '''ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ''' ({{Lang-pl|Olga Nawoja Tokarczuk}}<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|title=STOWARZYSZENIE KULTURALNE "GÓRY BABEL" {{!}} Rejestr.io|last=|first=|date=|website=rejestr.io|publisher=|language=pl|access-date=2019-10-11|archive-date=2019-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010133131/https://rejestr.io/krs/243763/stowarzyszenie-kulturalne-gory-babel|url-status=dead}}</ref>; [tɔˈkart͡ʂuk]; ਜਨਮ 29 ਜਨਵਰੀ 1962) ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ [[ਲਿਖਾਰੀ|ਲੇਖਕ]], [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁਨ]] ਅਤੇ ਜਨਤਕ [[ਚਿੰਤਕ|ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਹੈ]] ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.rp.pl/artykul/436816.html|title=List of Polish bestsellers 2009|last=Rzeczpospolita|access-date=18 June 2011|archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202175311/http://www.rp.pl/artykul/436816.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wyborcza.pl/1,90497,5770552,Nike_2008_dla_Olgi_Tokarczuk____Bieguni__ksiazka_roku.html|title=Tokarczuk wins NIKE prize for Bieguni (Flights)|last=Gazeta Wyborcza|access-date=18 June 2011}}</ref> 2018 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ (ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਕ੍ਰੌਫਟ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''ਉਡਾਣਾਂ'' ਲਈ ਮੈਨ ਬੁਕਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਬਣੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2018/may/22/olga-tokarczuk-flights-wins-man-booker-international-prize-polish|title=Olga Tokarczuk's 'extraordinary' Flights wins Man Booker International prize|date=22 May 2018|access-date=22 May 2018|publisher=The Guardian}}</ref> ਉਹ ਸਾਲ 2018 ਦੇ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (2019 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਦੀ ਵਿਜੇਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2019/oct/10/nobel-prizes-in-literature-olga-tokarczuk-peter-handke-2019-2018|title=Olga Tokarczuk and Peter Handke win Nobel prizes in literature|date=10 October 2019|work=The Guardian|access-date=10 October 2019}}</ref> ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਮਾਹਿਰ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਕਵਿਤਾ|ਕਾਵਿ]]-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਈ [[ਨਾਵਲ]] ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਗਦ|ਵਾਰਤਕ]] ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ''ਉਡਾਣਾਂ'' ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਸਿਖਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮ, ਨਾਈਕੀ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ''ਮੁਢ-ਕਦੀਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਮਾਨੇ'' ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ 2010 ਦੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਬੁੱਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ''Księgi jakubowe'' ''(ਯਾਕੂਬ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ'' ), ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਾਈਕੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੂੰ ਜਰਮਨ-ਪੋਲਿਸ਼ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬ੍ਰਿਜ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਇਹ ਇਨਾਮ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਮਨ|ਸ਼ਾਂਤੀ]], [[ਲੋਕਰਾਜ|ਜਮਹੂਰੀ ਵਿਕਾਸ]] ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੇ [[ਅਮਨ|ਪ੍ਰਸਾਰ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Goerlitz Zgorzelec">{{Cite web|url=http://welcome-in-goerlitz.jimdo.com/start-page-english/zgorzelec-the-neighbor/|title=''Zgorzelec – The Neighbor''|publisher=Welcome to Goerlitz/Zgorzelec|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222155511/http://welcome-in-goerlitz.jimdo.com/start-page-english/zgorzelec-the-neighbor/|archive-date=22 December 2015|access-date=2015-12-20}}</ref><ref name="Nagroda Mostu">{{Cite web|url=http://www.zgorzelec.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1672:nagroda-mostu&catid=275:wyronienia-i-nagrody-miejskie&Itemid=100015/|title=''Nagroda Mostu'' [The Bridge Prize]|publisher=Zgorzelec oficjalny serwis miasta|access-date=2015-12-21}}</ref><ref name="Nagroda Mostu Literackie">{{Cite web|url=http://www.wydawnictwoliterackie.pl/aktualnosci/1238/Miedzynarodowa--Nagroda-Mostu-dla-Olgi-Tokarczuk/|title=''Międzynarodowa Nagroda Mostu dla Olgi Tokarczuk'' [The International Bridge Prize for Olga Tokarczuk]|date=2015-12-06|publisher=[[Wydawnictwo Literackie]]}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦਾ ਜਨਮ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, 1980 ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਵਾਰਸਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਅੱਲੜ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਨਾਹਗਾਹ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤ।<ref name="wiacek">{{Cite journal|last=Wiacek|first=Elzbieta|year=2009|title=The Works of Olga Tokarczuk: Postmodern aesthetics, myths, archetypes, and the feminist touch|url=http://womenswriting.fi/files/2009/11/10_wiacek.pdf|journal=Poland Under Feminist Eyes|issue=1|pages=134–155|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021112511/http://womenswriting.fi/files/2009/11/10_wiacek.pdf|archive-date=21 October 2014|access-date=2013-06-02}}</ref> 1985 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵ੍ਰੋਕਲਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਬਰਬੈਸ਼ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਕਾਰਲ ਜੁੰਗ]] ਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। 1998 ਤੋਂ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੋਆ ਰੁਡਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਕਰਜਾਨਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ''ਰੁਟਾ'' ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਖੱਬੇਪੱਖੀ]] ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Tokarczuk laureatka GW">{{Cite web|url=http://wyborcza.pl/1,75475,18999849,olga-tokarczuk-laureatka-nike-2015-ludzie-nie-bojcie-sie.html|title=''Olga Tokarczuk, laureatka Nike 2015: Ludzie, nie bójcie się!'' [Olga Tokarczuk, the laureate of Nike 2015: People, don't be afraid!]|last=Dorota Wodecka|date=2015-10-10|publisher=[[Gazeta Wyborcza]]}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੰਮ == [[ਤਸਵੀਰ:Olga_Tokarczuk_2.jpg|right|thumb| ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ, [[ਕਰਾਕੋਵ|ਕ੍ਰਾਕੋ]], ਸਵੀਡਨ, 2005 ]] ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 1989 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ''Miasta w lustrach'' ("ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ") ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ।<ref name="wiacek"/> ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''Podróż ludzi księgi'' ("ਕਿਤਾਬੀ-ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ"), 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ "ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਭੇਤ" (ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਲੰਕਾਰ) ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਦੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ-ਕਥਾ]] ਹੈ। ਇਹ 1993 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਗਲਾ ਨਾਵਲ ''ਈ ਈ'' (1996) ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਹੈ। ਏਰਨਾ ਏਲਜ਼ਨੇਰ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ, ਜੋ ਬ੍ਰੇਸਲਾਉ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜਰਮਨ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਸਨੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਵ੍ਰੋਕਾਉ ਬਣਨਾ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਰਜੂਆ ਜਰਮਨ-ਪੋਲਿਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਲਦੀ ਹੈ। 1920ਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਾਵਲ ''Prawiek i inne czasy'' ("''ਮੁਢ-ਕਦੀਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਮਾਨੇ'' ") 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਵੀਕ (''ਮੁਢ-ਕਦੀਮ'') ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ, ਖਬਤੀ ਕਦੀਮੀ ਪਾਤਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਾਰ ਮਹਾਂ ਦੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ 1914 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਠ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ''ਪ੍ਰਵੀਕ'' ''...'' ਦਾ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (ਐਨਟੋਨਿਆ ਲੋਇਡ ਜੋਨਜ਼ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ 2009 ਵਿੱਚ ਟਵਿਸਟ ਸਪੂਨ ਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਛਾਪਿਆ) ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ''ਪ੍ਰਵੀਕ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''.'' ''.'' ''.'', ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦਾ ਕੰਮ ਨਾਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਿਤਾਬ ''Szafa'' ("ਅਲਮਾਰੀ ", 1997) ਤਿੰਨ ਨਾਵਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ। ''Dom dzienny, dom nocny'' (" ''ਦਿਨ ਦਾ ਘਰ'', ''ਰਾਤਦਾ ਘਰ''", 1998) ਭਾਵੇਂ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਪੋਲਿਸ਼-ਚੈੱਕ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਪਣਾਏ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਢਿੱਲਮ-ਢਿੱਲੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਕੈਚਾਂ, ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਇਹ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ "ਮੁਸ਼ਕਲ" ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:A.Holland_w_Nowej_Rudzie_(2).jpg|thumb|ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਅਤੇ ਅਗਨੀਜ਼ਕਾ ਹੌਲੈਂਡ, 2017]] ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਇਆ - ''Gra na wielu bębenkach'' ("ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਢੋਲ ਵਜਾਉਂਦਿਆਂ ", 2001) - ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ, ''Lalka i perła'' ("ਗੁੱਡੀ ਅਤੇ ਮੋਤੀ"), 2000), ਬੋਲੇਸੌ ਪਰਸ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਨਾਵਲ ਗੁੱਡੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ ਲੇਖ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਲੇਖਕਾਂ ਜੇਰਜ਼ੀ ਪਿਲਚ ਅਤੇ ਅੰਡਰਜ਼ੇਜ ''ਸਟਾਸੀਅਕ'' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਆਧੁਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ''2004 ਵਿੱਚ Ostatnie historie'' ("ਆਖ਼ਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ") ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ''ਅੰਨਾ ਇਨ ਕੈਟਾੱਕਮਜ਼'' (2006) ਪੋਲਿਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਜ਼ਨਾਕ ਦੁਆਰਾ ਕੈਨਨਗੇਟ ਮਿਥਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''Bieguni'' ( " ਉਡਾਣਾਂ ") ਲੇਖ ਅਤੇ ਗਲਪ ਦਾ ਰਲਿਆ ਮਿਲਿਆ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਥੀਮ ਆਧੁਨਿਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਹਨ। ਇਹ 2008 ਦੇ ਨਾਈਕ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਪਾਠਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜਿਊਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਜਿੱਤੇ। 2009 ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ''ਡ੍ਰਾਇਵ ਯੂਰ ਪਲੋ ਓਵਰ ਬੋਨਜ਼ ਆਫ਼ ਦਿ ਡੈੱਡ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਾਸੂਸੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪਿਰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਨੀਨਾ ਦੁਸੇਜ਼ਕੋ, ਇੱਕ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ, ਜੋਤਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਦੂਸਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦਾ ਖ਼ਬਤ ਹੈ, ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਕਲੋਜ਼ਕੋ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:MJK32706_Olga_Tokarczuk_(Pokot,_Berlinale_2017).jpg|left|thumb|240x240px| ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ, ਬਰਲਿਨਾਲੇ 2017]] ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੀ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮ ਨਾਈਕ ਅਵਾਰਡ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਮੈਡਲ ਫ਼ਾਰ ਮੈਰਿਟ ਟੂ ਕਲਚਰ - ਗਲੋਰੀਆ ਆਰਟਿਸ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/gloria_artis_dla_olgi_tokarczuk-448.php|title=Gloria Artis dla Olgi Tokarczuk|access-date=2018-05-27|archive-date=2017-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021060645/http://www.mkidn.gov.pl/pages/posts/gloria_artis_dla_olgi_tokarczuk-448.php|url-status=dead}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੂੰ ਵਿਲੇਨਿਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2014 ਵਿੱਚ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿਕ ਨਾਵਲ ''Księgi jakubowe'' (ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਕ੍ਰੌਫਟ ਦੇ ਆਰਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ " ਯਾਕੂਬ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ") ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਈਕ ਅਵਾਰਡ ਦਿਵਾਇਆ। ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਗ੍ਹਾ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪੋਲੈਂਡ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ-ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯਹੂਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਉੱਪ-ਕਹਾਣੀ ਹੈਪੋਲਿਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਾੜੇ ਦੇ ਪਰਸੰਗ ਵਿਚ, ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਐਂਟੀ-[[ਹੈਨਰਿਕ ਸੈਂਕੀਏਵਿੱਚ|ਸੈਂਕੀਏਵਿੱਚ]] ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵਲੋਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖ਼ੂਬ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ, ਪਰੰਤੂ ਕੁਝ ਪੋਲਿਸ਼ [[ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] ਸਰਕਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਵੈਰਭਾਵੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Nike Award GW">{{Cite web|url=http://wyborcza.pl/1,75475,18965980,nagroda-nike-2015-dla-olgi-tokarczuk-ksiegi-jakubowe-ksiazka.html|title=Nagroda Nike 2015 dla Olgi Tokarczuk. ''Księgi Jakubowe'' książką roku! [Nike Award 2015 for Olga Tokarczuk. ''The Books of Jacob'' a Book of the Year!]|last=Milena Rachid Chehab|date=2015-10-04|publisher=Gazeta Wyborcza}}</ref><ref name="Internet lynch GW">{{Cite web|url=http://wyborcza.pl/1,75478,19024992,internetowy-lincz-na-oldze-tokarczuk-zabic-pisarke.html|title=Internetowy lincz na Oldze Tokarczuk. Zabić pisarkę [Internet lynch on Olga Tokarczuk. Kill the writer]|last=Mariusz Jałoszewski|date=2015-10-15|publisher=Gazeta Wyborcza}}</ref> 2017 ਵਿਚ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ''Prowadź swój płóg przez kości umarłych'' (" ਮੁਰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ''ਹਲ ਚਲਾਓ'' ") ''ਅਗਨੀਸਕਾ'' ਹੌਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅਪਰਾਧ ਫਿਲਮ ''ਸਪੂਰ ਦਾ'' ਅਧਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 67 ਵੇਂ ਬਰਲਿਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 'ਤੇ ਅਲਫਰਡ ਬਾਵਰ ਪੁਰਸਕਾਰ (ਸਿਲਵਰ ਬੀਅਰ) ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।<ref name="awards">{{Cite web|url=https://www.berlinale.de/en/das_festival/preise_und_juries/preise_internationale_jury/index.html|title=Prizes of the International Jury|date=18 February 2017|website=Berlinale|access-date=18 February 2017|archive-date=13 ਫ਼ਰਵਰੀ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213193955/https://www.berlinale.de/en/das_festival/preise_und_juries/preise_internationale_jury/index.html|dead-url=yes}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == [[ਤਸਵੀਰ:Olga_Tokarczuk1.jpg|thumb|ਨੋਵਾ ਰੁਡਾ, 2017 ਵਿੱਚ ਗਰੀ ਲਿਟਰੇਟਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ]] ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੇ 2015 ਬਰੂਕਪਰੇਸਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, "ਯੂਰੋਪਾ-ਸਿਟੀ ਜ਼ਗੋਰਜ਼ੇਲਿਕ / ਗਰਲਿਟਜ਼ " ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ 20ਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸੀ। ਇਹ ਇਨਾਮ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਉਪਰਾਲਾਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੌਮੀਅਤਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ, ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਿਊਰੀ ਨੇ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ, - ਖ਼ਾਸਕਰ ਪੋਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ, ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਸਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਜ਼ਰਬੇ ਹੋਏ ਹਨ - ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦੀ ਲੋਅਰ ਸਿਲੇਸੀਆ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਹੁ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ [[ਬਹੁਸਭਿਆਚਾਰਵਾਦ|ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ]] ਅਤੀਤ ਦੀ “ਮੁੜ ਖੋਜ” ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਾਰਲਿਟਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ, ਜਰਮਨ ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਮੌਜੂਦਾ [[ਯੂਰਪੀ ਪਰਵਾਸੀ ਭੀੜ|ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸੰਕਟ]] ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਰਵੱਈਏ ਤੋਂ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਰੋਲ-ਘਚੋਲੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Nagroda Mostu Literackie"/><ref name="Tokarczuk laureatką Zgorzelec">{{Cite web|url=http://www.zgorzelec.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=4009:olga-tokarczuk-laureatk-midzynarodowej-nagrody-mostu-europa-miasta-zgorzelecgoerlitz-2015&catid=202:kultura&Itemid=100037/|title=''Olga Tokarczuk laureatką Międzynarodowej Nagrody Mostu Europa-Miasta Zgorzelec/Görlitz 2015'' [Olga Tokarczuk is the laureate of the International Bridge Prize of Europa-City Zgorzelec/Görlitz 2015]|publisher=Zgorzelec oficjalny serwis miasta|access-date=2015-12-21}}</ref><ref name="I am a patriot">{{Cite web|url=http://wroclaw.wyborcza.pl/wroclaw/1,142076,19325258,olga-tokarczuk-to-ja-jestem-patriotka-a-nie-nacjonalista-palacy.html|title=''Olga Tokarczuk: To ja jestem patriotką, a nie nacjonalista palący kukłę Żyda'' [I am a patriot, not the nationalist who burns an effigy of a Jew]|last=Magda Piekarska|date=2015-12-10|publisher=Gazeta Wyborcza}}</ref><ref name="Nagroda Mostu Zinfo">{{Cite web|url=http://www.zinfo.pl/artykuly/19474|title=''Nagroda Mostu dla Olgi Tokarczuk'' [The Bridge Prize for Olga Tokarczuk]|date=2015-12-03|publisher=ZINFO}}</ref> 2018 ਵਿਚ, ਉਹ ਜੈਨੀਫ਼ਰ ਕ੍ਰੌਫਟ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ''ਉਡਾਣਾਂ'' ਲਈ ਮੈਨ ਬੁਕਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪੋਲਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/05/22/books/booker-international-winner-olga-tokarczuk.html|title=Olga Tokarczuk of Poland Wins Man Booker International Prize|last=Codrea-Rado|first=Anna|date=2018-05-22|work=The New York Times|access-date=2019-04-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੇ Kulturhuset ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਸਟਾਕਹੋਮ]] ਵਿੱਚ 2015 ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ''ਯਾਕੂਬ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ,'' ਲਈ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ [[ਸਵੀਡਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਵੀਡਨੀ]] ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://kulturhusetstadsteatern.se/Litteratur/Internationell-forfattarscens-litteraturpris/Pristagare-2016/|title=Kulturhuset Stadsteaterns första internationella litteraturpris tilldelas romanen Jakobsböckerna|access-date=2018-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529133027/http://kulturhusetstadsteatern.se/Litteratur/Internationell-forfattarscens-litteraturpris/Pristagare-2016/|archive-date=29 May 2018}}</ref> ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ, ਓਲਗਾ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦੀ ਮਰੀਲਾ ਲੌਰੇਂਟ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ''ਯਾਕੂਬ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ'', ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲਈ <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Prix_Laure_Bataillon" rel="mw:ExtLink" data-linkid="190" class="cx-link" title="Prix Laure Bataillon">Prix Laure Bataillon</a> ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://instytutksiazki.pl/en/news,2,prestigious-award-for-olga-tokarczuk-and-her-translator-into-french,3863.html|title=Prestigious award for Olga Tokarczuk and her translator into French|access-date=2019-07-10}}</ref> ਐਂਟੋਨੀਆ ਲੋਇਡ-ਜੋਨਸ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਡਰਾਈਵ ਯੂਅਰ ਪਲੋ ਓਵਰ ਦਿ ਬੋਨਸ ਆਫ਼ ਦਿ ਡੈੱਡ'', ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਮੈਨ ਬੁੱਕਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/04/09/books/man-booker-international-prize-shortlist.html|title=Women Dominate Shortlist for Booker International Prize|last=Marshall|first=Alex|date=2019-04-09|work=The New York Times|access-date=2019-04-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 2018 ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਨੋਬਲ ਕਮੇਟੀ ਨੇ "ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੁਰ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਲਪਨਾ ਲਈ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ" ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਵਾਜਿਆ ਹੈ।<ref>https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/</ref> == ਵਿਵਾਦ == ਤੋਕਾਰਚੁਕ 'ਤੇ ਨੋਆ ਰੁਡਾ ਪੈਟ੍ਰੀਆਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕਸਬੇ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਲੇਖਕ ਦੀ ਨੋਵਾ ਰੁਡਾ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਰੱਦ ਕਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪੋਲਿਸ਼ ਕੌਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਦਾਹਵੇ ਦਾ ਲਾਅ ਐਂਡ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਵਾਲਡੇਮਰ ਬੋਂਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ "ਪੋਲਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ" ਹਨ। ਤੋਕਾਰਚੁਕ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੇ ਉਸਨੂੰ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੇਨੋਫੋਬਿਕ ਅਤੇ [[ਨਸਲਵਾਦ|ਨਸਲਵਾਦੀ]] ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪੋਲੈਂਡ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਦੇ ਅਕਸ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹਨ।<ref name="I am a patriot"/><ref name="polityka historyczna">{{Cite web|url=http://wyborcza.pl/1,75475,19347868,nowa-polityka-historyczna-wg-pis-zadaja-odebrania-tokarczuk.html|title=''Nowa polityka historyczna wg PiS. Żądają odebrania Tokarczuk obywatelstwa Nowej Rudy'' [A new historical politics according to PiS. They demand that Nowa Ruda revokes Tokarczuk's citizenship ]|last=Magda Piekarska|date=2015-12-15|publisher=Gazeta Wyborcza}}</ref><ref name="Czapliński list otwarty">{{Cite web|url=http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego|title=''Czapliński: list otwarty do senatora Waldemara Bonkowskiego'' [Czapliński: an open letter to Senator Waldemar Bonkowski]|last=Przemysław Czapliński|date=2015-10-15|publisher=[[Krytyka Polityczna]]|access-date=2019-10-10|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420094031/http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/kultura/20151215/czaplinski-list-otwarty-do-senatora-pis-waldemara-bonkowskiego|url-status=dead}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਪੋਲਿਸ਼ ਸਾਹਿਤ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]] 98nzjaxjm70sies3m4xlv5wumbvo9yn 0 122382 840965 828306 2026-06-17T23:59:28Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840965 wikitext text/x-wiki '''ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ('''ਸੰਖੇਪ: '''ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ),''' ਪਹਿਲਾਂ '''ਨੇਤਾਜੀ ਸੁਭਾਸ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ,<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/bhubaneswar/35015457_1_aiims-director-city-aiims-aiims-bhubaneswar|title=Premier medical college drops Netaji|last=Ashok Pradhan, TNN|date=9 Nov 2012|work=The Times of India|access-date=9 Nov 2012|archive-date=27 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130127022324/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/bhubaneswar/35015457_1_aiims-director-city-aiims-aiims-bhubaneswar|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/bhubaneswar/35015457_1_aiims-director-city-aiims-aiims-bhubaneswar |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-11-13 |archive-date=2013-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127022324/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/bhubaneswar/35015457_1_aiims-director-city-aiims-aiims-bhubaneswar |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127022324/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-09/bhubaneswar/35015457_1_aiims-director-city-aiims-aiims-bhubaneswar |date=2013-01-27 }}</ref> ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ [[ਪਬਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਟਿਕਾਣਾ == ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਜੁਆ ਗੁਆਂ. ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 100 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-06/news/31596837_1_aiims-slow-pace-bhubaneswar|title=AIIMS, Bhubaneswar academic session to begin this September|last=PTI|date=6 May 2012|work=The Times of India|access-date=2012-10-04|archive-date=2013-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217112047/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-06/news/31596837_1_aiims-slow-pace-bhubaneswar|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-06/news/31596837_1_aiims-slow-pace-bhubaneswar |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-11-13 |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217112047/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-06/news/31596837_1_aiims-slow-pace-bhubaneswar |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217112047/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-06/news/31596837_1_aiims-slow-pace-bhubaneswar |date=2013-12-17 }}</ref> ਏਮਜ਼ - ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਹਾਇਸ਼। ਜਲੇਸ਼ਵਰ ਬਲਾਕ, ਬਾਲਾਸੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਲਮਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 350 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰੀ ਗੁਲਾਮ ਨਬੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ 26 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ 978 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਹਸਪਤਾਲ ਏਮਜ਼ ਵੱਲੋਂ ₹.6464 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ($$ ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ 1 ਬਿਲੀਅਨ (ਯੂਐਸ $ 14 ਮਿਲੀਅਨ) ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮਕਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ 500 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (7.2 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ) ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/india/news/aiims-bhubaneswar-to-start-first-batch-by-sept-15/479817/|title=AIIMS Bhubaneswar to start first batch by Sept 15|website=Business Standard|access-date=2012-10-04}}</ref> ਜਲੇਸ਼ਵਰ ਬਲਾਕ, ਬਾਲਾਸੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਲਮਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 350 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਦਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰੀ ਗੁਲਾਮ ਨਬੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ 26 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ 978 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-16/bhubaneswar/45254974_1_aiims-dialysis-centre-sijua|title=350-bed AIIMS hospital at Balasore&nbsp;— The Times of India|date=16 December 2013|work=The Times Of India|access-date=2019-11-13|archive-date=2013-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131217112211/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-16/bhubaneswar/45254974_1_aiims-dialysis-centre-sijua|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-16/bhubaneswar/45254974_1_aiims-dialysis-centre-sijua |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-11-13 |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217112211/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-16/bhubaneswar/45254974_1_aiims-dialysis-centre-sijua |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217112211/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-16/bhubaneswar/45254974_1_aiims-dialysis-centre-sijua |date=2013-12-17 }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/healthcare/biotech/healthcare/aiims-bhubaneswar-inaugurated-by-gulam-nabi-azad/articleshow/31053174.cms|title=AIIMS Bhubaneswar inaugurated by Gulam Nabi Azad|date=26 February 2014|work=The Times Of India}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:AIIMS_Bhubaneswar_04.jpg|right|thumb| ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]] == ਕੈਂਪਸ == ਏਮਜ਼ ਕੈਂਪਸ 150 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਸਪਤਾਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 900 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮਲਟੀ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 41 ਵਿਭਾਗ ਹਨ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਲਾਕ, ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ 4 ਲੈਕਚਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਾਇਓਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਪੈਥੋਲੋਜੀ, ਮਾਈਕਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ, ਫਾਰਮਾਕੋਲੋਜੀ, ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਮੈਡੀਸਨ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਗੀ ਲੈਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਾਰੇ 41 ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗੀ ਕੈਬਿਨ, ਲੈਬ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਰੂਮ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਰੂਮ ਹਨ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਤੇ ਸਨੈਕਸ ਆਉਟਲੈਟ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਡੀਨ, ਐਡਮਿਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਟਾਫ ਵਿਭਾਗ ਜਿਵੇਂ ਵਿੱਤ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵੀ ਹਨ। ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਬੀਐਸ, ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਅਲਾਇਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੇ ਅੰਡਰ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ ਹੋਸਟਲ ਅਤੇ ਦੋ ਲੜਕੀਆਂ ਹੋਸਟਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਸਟਲ ਦੀ 800 ਕਮਰਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ. ਚਾਰ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਸਟਾਫ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਬਲਾਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦਾ ਬੰਗਲਾ ਅਤੇ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਮੁੱਖ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2018)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਵਿਕਾਸ == * 29 ਨਵੰਬਰ, 2012 ਨੂੰ, ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ, ਓਟੀਟੀਟੀ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਐਸਜੀਪੀਜੀਆਈ, ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਭਾਈਵਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਟੈਲੀਮੀਡੀਸਨ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿਖੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਡੀਸਨ ਅਤੇ ਫੈਮਲੀ ਮੈਡੀਸਨ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 7 ਜਨਵਰੀ 2013 ਨੂੰ ਆਰਡੀਸੀ (ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਭਾਗ) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-30/bhubaneswar/35483999_1_aiims-director-telemedicine-centre-health-centres|title=AIIMS opens telemedicine centre|last=TNN|date=30 November 2012|work=The Times of India|access-date=2012-11-30|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://archive.today/20130126075005/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-30/bhubaneswar/35483999_1_aiims-director-telemedicine-centre-health-centres|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-30/bhubaneswar/35483999_1_aiims-director-telemedicine-centre-health-centres |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-11-13 |archive-date=2013-01-26 |archive-url=https://archive.today/20130126075005/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-30/bhubaneswar/35483999_1_aiims-director-telemedicine-centre-health-centres |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130126075005/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-30/bhubaneswar/35483999_1_aiims-director-telemedicine-centre-health-centres |date=2013-01-26 }}</ref><ref>[http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/120896-community-family-medicine-dept-launched-at-aiims-.html The Pioneer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113162118/https://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/120896-community-family-medicine-dept-launched-at-aiims-.html |date=2019-11-13 }}. Dailypioneer.com (1970-01-01). Retrieved on 2013-10-09.</ref> * ਏਮਜ਼ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਵਿਖੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਗਰਮੀਆਂ 2013 ਵਿੱਚ 1000 ਬੈੱਡਾਂ ਅਤੇ 39 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ।<ref name="BS">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/hospital-facility-at-aiims-bhubaneswar-likely-to-start-in-july-113013000592_1.html|title=Hospital facility at AIIMS-Bhubaneswar likely to start in July|date=January 31, 2013|work=Press Trust of India|access-date=January 31, 2013}}</ref> ਇੱਕ 75 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ 10 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਇੰਟੈਂਸਿਵ ਕੇਅਰ ਯੂਨਿਟ (ਆਈਸੀਯੂ) ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ 15 ਬੈੱਡਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਰਡ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕੈਂਸਰ, ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ, [[ਮੈਡੀਸਿਨ|ਦਵਾਈ]], ਨੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਰਜਰੀ|ਸਰਜਰੀ ਹੋਣਗੇ]]।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-10/bhubaneswar/40491496_1_opd-service-cancer-patients-medical-sciences|title=AIIMS to start 75-bed hospital|last=TNN|date=10 July 2013|work=The Times of India|access-date=2013-07-10|archive-date=2013-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002041154/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-10/bhubaneswar/40491496_1_opd-service-cancer-patients-medical-sciences|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-10/bhubaneswar/40491496_1_opd-service-cancer-patients-medical-sciences |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-11-13 |archive-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002041154/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-10/bhubaneswar/40491496_1_opd-service-cancer-patients-medical-sciences |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002041154/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-10/bhubaneswar/40491496_1_opd-service-cancer-patients-medical-sciences |date=2013-10-02 }}</ref> * 26 ਫਰਵਰੀ 2014 ਨੂੰ, ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਰਸਮੀ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/AIIMS-Bhubaneswar-to-open-air-conditioned-private-cabins/articleshow/34623894.cms</ref> == ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਕੇਂਦਰ == ਬਾਲਾਸੌਰ ਵਿਖੇ, ਲਗਭਗ 25 ਏਕੜ (0.10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਏਮਜ਼ ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=52260|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129161915/http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=52260|archive-date=29 November 2014|access-date=25 August 2014}}</ref> ਬਾਲਾਸੌਰ ਵਿਖੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 25 ਅਗਸਤ 2018 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਜੇਪੀ ਨੱਡਾ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। 24.91 ਏਕੜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 300 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਮਲਟੀ-ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite news|url=http://orissadiary.com/union-ministers-jp-nadda-dharmendra-pradhan-laid-foundation-stone-balasore-satellite-centre-aiims/|title=Union Ministers JP Nadda, Dharmendra Pradhan laid foundation-stone of Balasore Satellite Centre of AIIMS - OdishaDiary|last=bureau|first=Odisha Diary|date=2018-08-26|work=OdishaDiary|access-date=2018-11-19|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://updateodisha.com/2018/08/25/nadda-lays-foundation-stone-for-aiims-bhubaneswar-satellite-centre-59880/|title=Nadda lays foundation stone for AIIMS Bhubaneswar satellite centre - Update Odisha|website=updateodisha.com|language=en-US|access-date=2018-11-19|archive-date=2018-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119214346/https://updateodisha.com/2018/08/25/nadda-lays-foundation-stone-for-aiims-bhubaneswar-satellite-centre-59880/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ]] ptd6k1dtpqfh2kh9py45z3bs9goe931 0 122777 840942 817804 2026-06-17T17:02:02Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Construction styles" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1333017245|Esraj]]" 840942 wikitext text/x-wiki {{Infobox Instrument|name=Esraj|names=Israj|image=Esraj musical instrument.jpg|image_capt=ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਚੇਨਈ ਵਿੱਚ ਇਯਾਲ ਈਸਾਈ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਏਸਰਾਜ|background=string|classification=[[Bowed string instrument]]|range=5-6 Octaves|developed=[[17th century]]|place of origin=[[India]]|related=*[[Sarinda]] *[[Sarangi]] *[[Taus (instrument)|Taus]] *[[Dilruba]]}} '''''ਏਸਰਾਜ''''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 300 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀਲਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸਰਾਜ ਦਿਲਰੂਬਾ ਦਾ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਲਰੂਆ ਲਗਭਗ 300 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 10 ਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ, ਅਤੇ ਭਾਰੀ, ਤਾਉਸ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ, ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਅਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸਰਾਜ ਨੂੰ ਈਸ਼ਵਰੀ ਰਾਜ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗਾਇਦਾਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੈਲੀ ਡਿਲਰੂਬਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰੂਪ, ਐਸਸਾਰਜ, ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਸਿਤਾਰ ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 20 ਭਾਰੀ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਫਰੇਟਾਂ ਹਨ. ਇਹ ਗਰਦਨ 12-15 ਹਮਦਰਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਰੈਕ ਨੂੰ ਧਾਰਦੀ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਿਲਰੂਬਾ ਵਿੱਚ ਏਸਰਾਜ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਏਸਰਾਜ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਾਰ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਿਲਰੂਬਾ ਵਿੱਚ 6 ਦੋਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਝੁਕਦੇ ਹਨ. ਸਾਰੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਧਾਤੂ ਹਨ। ਕੀਬੋਰਡ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਰੰਗੀ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਜਾਂ ਟੋਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਚੋਟੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਚੂਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਰੂਬਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰੂਪ, ਐਸਰਾਜ, ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤਕ ਇਹ ਸਾਧਨ ਲਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, " [[ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ]] " ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਸਾਧਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਦਿਲਰੂਬਾ 300 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ 10 ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]], ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਤਾਊਸ ਸਾਜ ਹੈ।[[ਤਾਊਸ (ਸਾਜ਼)|ਤਾਊਸ]]<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qxsy28eStmAC&pg=PT23|title=Let's Know Music and Musical Instruments of India|last=Dutta|first=Madhumita|publisher=Star Publications|year=2008|isbn=978-1-9058-6329-7|pages=22–23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xXzXAAAAMAAJ&pg=PT158|title=Perspectives on Sikhism|last=Dharam Singh|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|year=2001|isbn=978-8-1738-0736-7|pages=158}}</ref> ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਖਾਲਸੇ, ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਹਲਤ ਵਧੇਰੇ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਈ। == ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੈਲੀ == ਦਿਲਰੂਬਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰੂਪ, ਏਸਰਾਜ, ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨੀ ਆਕਾਰ ਦੀ [[ਸਿਤਾਰ]] ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 20 ਭਾਰੀ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਫਰੇਟਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਦਨ 12-15 ਹਮਦਰਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਰੈਕ ਨੂੰ ਧਾਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਿਲਰੂਬਾ ਵਿੱਚ ਏਸਰਾਜ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਏਸਰਾਜ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਾਰ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਿਲਰੂਬਾ ਵਿੱਚ 6 ਦੋਵੇਂ ਦੋਵੇਂ ਝੁਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਧਾਤੂ ਹਨ। ਸਾਊਂਡਬੋਰਡ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਸਾਧਨ, ਇੱਕ ਹੈ ਬੂਟੇ ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਜਾਂ ਧੁਨੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਈ ਸੀ। == ਵਾਦਨ == ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਦਕ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਸਮੇਂ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਗੋਡੇ' ਤੇ ਅਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਲੇਅਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਹਮਣੇ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ, ਖੱਬੇ ਮੋਢੇ' ਤੇ ਝੁੱਕਣ ਨਾਲਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ "ਗਾਜ਼" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ। ਖਿਡਾਰੀ ਪੋਰਟਾਮੇਨਟੋ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ''ਸੁਧਾਰਨ'' ਲਈ ਨੋਟ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਲਾਈਡ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਹੋਰ ਵੇਖੋ == * [[ਤਾਊਸ (ਸਾਜ਼)|ਤਾਸ (ਸਾਧਨ)]] * [[ਸਾਰੰਗੀ]] * [[ਸਿਤਾਰ]] == ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Esraj_musical_instrument.jpg|thumb|ਇਸਰਾਜ, 1950]] ਦਿਲਰੂਬਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ, ਇਸਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਦੀ ਮੱਧਮ ਆਕਾਰ ਦੀ [[ਸਿਤਾਰ]] ਵਰਗੀ ਗਰਦਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 20 ਭਾਰੀ ਧਾਤ ਦੇ ਫਰੈੱਟ ਹਨ। ਇਸ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ 12-15 ਕੋਮਲ ਤਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਰੈਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਰਫ਼ ਤਾਰ ਅਤੇ 2-3 ਜਵਾਰੀ ਤਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਰੀ ਤਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵਾਦੀ, ਸੰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਇਸ਼ਵਰ ਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਵਾਰੀ ਤਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜਵਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਿਲਰੂਬਾ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੋਮਲ ਤਾਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਰਾਜ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਰਾਜ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਿਲਰੂਬਾ ਦੇ 6 ਮੁੱਖ ਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਾਤੂ, ਧਾਤੂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਸਾਊਂਡ ਬੋਰਡ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਚਮਡ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਟੁਕੜਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਸੰਤੁਲਨ ਲਈ ਜਾਂ ਟੋਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੌਕੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਵਜਾਏ ਗਏ ਇਸਰਾਜ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ-ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਮ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਡਲ ਰਣਧੀਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਲੰਬਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫਿੰਗਰਬੋਰਡ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਡਰੋਨ ਤਾਰਾਂ ਲਈ ਪੇਗਹੈੱਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ, ਛੋਟਾ "ਜਵਾਰੀ" ਪੁਲ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਵਿੱਚ ਛਿੱਲ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੇਗਹੈੱਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ-ਬੈਕਡ, ਹਟਾਉਣਯੋਗ "ਤੂੰਬਾ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੁਲਾਲ ਪਾਤਰਾ ਨੇ ਰਾਏ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਰਾਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20101204025327/http://visva-bharati.ac.in/GreatMasters/Contents/ashesh.htm ਅਸ਼ੀਸ਼ ਬੈਨਰਜੀ - ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ] * [http://indianexpress.com/article/news-archive/web/an-instrument-of-change-2/ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ] * [http://chandrakantha.com/articles/indian_music/dilruba/dilruba_tuning_intro.html ਦਿਲਰੂਬਾ ਅਤੇ ਈਸਰਾਜ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਅਤੇ ਟਿਊਨਿੰਗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118060343/http://www.chandrakantha.com/articles/indian_music/dilruba/dilruba_tuning_intro.html |date=2013-01-18 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] a84er40fzhfarhwjubitjxf1fkxx89a 0 130441 841005 833967 2026-06-18T06:43:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841005 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ | image =Kavi Pradeep 2011 stamp of India.jpg | birth_name = ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣਜੀ ਦਿਵੇਦੀ | birth_date ={{birth date|df=yes|1915|2|6}} | birth_place=[[ਬਦਨਗਰ]], [[ਸੈਂਟਰ ਇੰਡੀਆ ਏਜੇਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date ={{death date and age|df=yes|1998|12|11|1915|2|6}} | death_place =[[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਕਵੀ | years_active = 1939–1997 | website = | imagesize = }} '''ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ''' (6 ਫਰਵਰੀ 1915 - 11 ਦਸੰਬਰ 1998) ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਂ '''ਰਾਮਚੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣਜੀ ਦਿਵੇਦੀ''' ਸੀ,<ref name="ind">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/obituary-kavi-pradeep-1191518.html|title=Obituary: Kavi Pradeep|last=Singh|first=Kuldip|date=15 December 1998|work=The Independent|access-date=14 May 2011|location=London}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ''[[ਐ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ]]'' ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।ਇਹ ਗੀਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|ਚੀਨ-ਭਾਰਤੀ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਾਨਤਾ ਫ਼ਿਲਮ ''ਬੰਧਨ'' (1940) ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੁਬਲੀ ਹਿੱਟ ''ਕਿਸਮਤ'' (1943) ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ''ਦੂਰ ਹਟੋ ਐ ਦੁਨੀਆ ਵਾਲੋ'' ( ''1947'' ) ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨਦੋਜ਼ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਦਾ-ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। <ref name="diff">[http://www.rediff.com/news/1998/dec/11kavi.htm Kavi Pradeep, master of the patriotic song, dies at 84] ''[[Rediff.com]]''.</ref> ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਨੇ ਲਗਭਗ 1,700 ਗੀਤ ਲਿਖੇ <ref name="ind"/> ਅਤੇ 72 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ- ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮ ਬੰਧਨ (1940) ਲਈ 'ਚਲ ਚਲ ਰੇ ਨੌਜਵਾਨ', ਜਾਗ੍ਰਤੀ (1954) ਲਈ 'ਆਓ ਬੱਚੋ ਤੁਮੇਂ ਦਿਖਾਏ', [[ਦੇ ਦੀ ਹਮੇਂ ਆਜ਼ਾਦੀ|ਦੇ ਦੀ ਹਮੇਂ ਆਜ਼ਾਦੀ]], ਬਿਨਾ ਖੜਗ ਬਿਨਾਂ ਢਾਲ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। <ref>[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19981211/34650694.html Legendary film lyricist Pradeep dead]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=December 2017}} ''[[ਦਾ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ|Indian Express]]'', 11 December 1998.</ref> 1958 ਵਿਚ ਐਚਐਮਵੀ ਨੇ 13 ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਐਲਬਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ''ਰਾਸ਼ਟਰਕਵੀ'', (ਕਵੀ ਲਾਰੇਟ) ਅਤੇ ''ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਇਨਾਮ|ਦਾਦਾ ਸਾਹਬ ਫਾਲਕੇ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>[http://www.expressindia.com/news/fe/daily/20001102/fsm29002.html Remembering a patriotic poet] ''[[Indian Express]]'', 2 November 2000.</ref> == ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਗੀਤ == * "[[ਐ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ]]" * "ਆਜ ਹਿਮਾਲਿਆ ਕੀ ਚੋਟੀ ਸੇ" * "[[ਦੇ ਦੀ ਹਮੇਂ ਆਜ਼ਾਦੀ|ਦੇ ਦੀ ਹਮੇ ਆਜ਼ਾਦੀ]]" * "ਆਓ ਬੱਚੋ ਤੁਮਹੇਂ ਦਿਖਾਏੰ (''ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ'') * "ਹਮ ਲਾਏ ਹੈਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਸੇ" (''ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ'') * "ਤੇਰੇ ਦੁਆਰ ਖੜਾ ਭਗਵਾਨ" (ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰ) * "ਆਜ ਕੇ ਇਨਸਾਨ ਕੋ ਯੇ ਕਿਆ ਹੋ ਗਿਆ " (''ਅਮਰ ਰਹੇ ਯੇ ਪਿਆਰ'') * "ਕਿਤਨਾ ਬਦਲ ਗਯਾ ਇਨਸਾਨ (ਦੇਖੋ ਤੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਕੀ ਹਾਲਤ) " (<nowiki><i id="mw3w">ਨਾਸਤਿਕ</i></nowiki>) * "ਪਿੰਜਰੇ ਕੇ ਪੰਛੀ " (ਨਾਗ ਮਨੀ) * "ਚਲ ਅਕੇਲਾ ਚਲ ਅਕੇਲਾ (ਸੰਬੰਧ) * "ਆਓ ਬੱਚੋ ਤੁਮਹੇਂ ਦਿਖਾਏੰ ਝਾੰਕੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਕੀ" == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.kavipradeep.com/ ਕਵੀ ਪ੍ਰਦੀਪ ਵੈਬਸਾਈਟ] * '''[http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%AA ਪ੍ਰਦੀਪ ਕਵਿਤਾ ਕੋਸ਼]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200828084518/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%AA |date=2020-08-28 }}''' - ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1998]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1915]] rr5vudn871soohlxc5m7djzfl5aid8v 0 132605 841011 709594 2026-06-18T07:50:08Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841011 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਕਿਰਨ ਜੁਨੇਜਾ|image=File:Kiran Juneja at Engagement ceremony of Arjun Hitkari with Gayatri(1) (cropped).jpg|imagesize=|caption=|birth_name=|birth_date=|birth_place=ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਗ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ|othername=|yearsactive=1984–ਹੁਣ|spouse=ਰਮੇਸ਼ ਸਿੱਪੀ|website=|occupation=[[ਅਦਾਕਾਰਾ]], ਮੇਜ਼ਬਾਨ}}'''ਕਿਰਨ ਜੁਨੇਜਾ''' ਇਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜੋ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਰਮੇਸ਼ ਸਿੱਪੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ramesh-Sippy-Kiran-mark-20-yrs-of-marriage/articleshow/7379201.cms|title=Ramesh Sippy-Kiran mark 20 yrs of marriage - Times of India|website=The Times of India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714182547/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Ramesh-Sippy-Kiran-mark-20-yrs-of-marriage/articleshow/7379201.cms|archive-date=14 July 2020|access-date=2020-06-29}}</ref> ਉਹ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਗ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਡਾਕਟਰ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2004/05/10/stories/2004051000600300.htm|title=Old flame|date=10 May 2004|work=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20040713043425/http://www.hindu.com/mp/2004/05/10/stories/2004051000600300.htm|archive-date=13 July 2004|location=Chennai, India}}</ref> == ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਰੀਅਰ == 1984 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਕ ਇੰਡੋ-ਇਟਾਲੀਅਨ ਸਹਿ-ਨਿਰਮਾਣ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ਾਹੀਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼੍ਰੀ ਫਿਲਮਜ਼ ਦੇ ਵਾਹ ਜਨਾਬ ਵਿਚ [[ਸ਼ੇਖਰ ਸੁਮਨ]] ਨਾਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਯੇ ਜੋ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਕਿਸਮਤ, ਜਨੂੰਨ, ਸੀਧੀ, ਬਨਜਾਰਾ ਗੇਸਟ ਹਾਉਸ, ਗਾਥਾ, ਮਾਉਥ ਫੁੱਲ ਆਫ ਸਕਾਈ, ਵਕਤ ਕੀ ਰਫ਼ਤਾਰ, ਸਵਾਬਿਮਾਨ, ਪਲਛਿਨ, ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਸਪਨੇ, ਸੁਰਾਗ, ਕੁਛ ਲਵ ਕੁਛ ਮਸਤੀ, ਕੋਈ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਦੂਰ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਕਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। । ਉਹ [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਬੁਨੀਆਦ ਵਿੱਚ ਵੀਰਵਾਲੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="auto">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Buniyaad-made-me-what-I-am-says-Kiran-Juneja-Sippy/articleshow/21974853.cms|title=Buniyaad made me what I am: Kiran Juneja Sippy - Times of India|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004135833/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Buniyaad-made-me-what-I-am-says-Kiran-Juneja-Sippy/articleshow/21974853.cms|archive-date=4 October 2017|access-date=10 May 2020}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" | ਨੋਟ |- | rowspan="3" | 1988 | ਮੁਲਜ਼ਮ | ਵਿਜੇ ਦੀ ਭੈਣ | rowspan="2" | ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | ਹਮਾਰਾ ਖਾਨਦਾਨ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/i-learned-a-lot-from-rishi-kapoor-kiran-juneja/articleshow/75538254.cms|title=I learned a lot from Rishi Kapoor: Kiran Juneja - Times of India|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20200510070149/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/i-learned-a-lot-from-rishi-kapoor-kiran-juneja/articleshow/75538254.cms|archive-date=10 May 2020|access-date=10 May 2020}}</ref> | ਰੀਟਾ |- | ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰਾ | ਰੇਖਾ | ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ |- | 1990 | ਅੰਬਾ | ਪ੍ਰਭਾ ਆਰ ਸਿੰਘ | rowspan="11" | ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | 1992 | ਸਰਫ਼ਿਰਾ | ਵਕੀਲ, ਸ਼ਿਖਾ |- | 1993 | ਬਡੀ ਬਾਹੇਂ | ਸੀਮਾ ਕੇਦਾਰਨਾਥ |- | 1994 | ਜੈ ਮਾਂ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ | |- | 1995 | ਜ਼ਮਾਨਾ ਦੀਵਾਨਾ | ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਤਵ |- | 2005 | ਬੰਟੀ ਔਰ ਬਬਲੀ | ਵਿੰਮੀ ਦੀ ਮਾਂ |- | rowspan="2" | 2006 | ਖੋਸਲਾ ਕਾ ਘੋਸਲਾ | ਸੁਧਾ ਖੋਸਲਾ |- | ''[[ਕ੍ਰਿਸ਼]]'' | ਪ੍ਰਿਆ ਦੀ ਮਾਂ |- | rowspan="2" | 2007 | ''[[ਜਬ ਵੀ ਮੈਟ|ਜਬ ਅਸੀਂ ਮਿਲੇ]]'' | ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਢਿਲੋਂ |- | ''ਮੈਰੀਗੋਲਡ'' | ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਰਾਜਪੂਤ |- | rowspan="2" | 2008 | ''[[ਫੈਸ਼ਨ (2008 ਫਿਲਮ)|ਫੈਸ਼ਨ (2008 ਫ਼ਿਲਮ)]]'' | ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਮਾਥੁਰ |- | ਦੀ ਅਦਰ ਐਂਡ ਆਫ ਦ ਲਾਈਨ | ਮਾਸੀ ਪੰਮੀ | ਹਿੰਦੀ / ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ |- | 2009 | ''ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਟੂ ਚਾਇਨਾ'' | ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ. ਕੋਹੰਗ | rowspan="3" | ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2010 | ''[[ਬਦਮਾਸ਼ ਕੰਪਨੀ]]'' | ਮਾਇਆ ਕਪੂਰ |- | 2011 | ''ਸਾਹੀ ਧੰਧੇ ਗਲਤ ਬੰਦੇ'' | ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ |- | 2015 | ''ਮੁਖਤਿਆਰ ਚੱਡਾ'' | ਮੁਖਤਿਆਰ ਦੀ ਮਾਂ | ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2020 | ''ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚੀ'' | ਅਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਮੀ | ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ |- |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |ਸਾਲ ! scope="col" | ਸਿਰਲੇਖ ! scope="col" | ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" scope="col" | ਨੋਟ |- | 1984 | ''ਵਾਹ ਜਨਾਬ'' | | |- | 1985 | ''ਯੇ ਜੋ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' | ਰਸ਼ਮੀ | |- | 1986–1987 | ''ਬੁਨਿਆਦ'' | ਵੀਰਾਵਾਲੀ / ਪ੍ਰਗਤੀ <ref name="auto"/> | |- |1988–1990 | ''[[ਮਹਾਭਾਰਤ]]'' | rowspan="2" | [[ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ|ਗੰਗਾ]] | |- | 1991 | ''ਮਹਾਭਾਰਤ ਕਥਾ'' | |- | 1993 | ''ਜੁਨੂੰਨ'' | ਨਲਿਨੀ ਮਾਥੁਰ | |- | 1999 | ਵਕਤ ਕੀ ਰਫ਼ਤਾਰ | | |- | 2003 | ''ਕੋਈ ਦਿਲ ਮੇਂ ਹੈ'' | ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਪੁੰਜ | |- | 2005–2007 | ''ਸਿੰਦੂਰ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਕਾ'' | ਕਵਿਤਾ ਰਾਇਜ਼ਾਦਾ | <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-we-worked-in-soaps-that-were-aesthetic-and-progressive-8212|title='We worked in soaps that were aesthetic and progressive'|last=Chattopadhyay|first=Sudipto|date=3 November 2005|website=DNA India|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827033308/https://www.dnaindia.com/entertainment/report-we-worked-in-soaps-that-were-aesthetic-and-progressive-8212|archive-date=27 August 2019|access-date=27 August 2019}}</ref> |- | 2007 | ''ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ.'' | ਮੰਦਿਰਾ | 1 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2015 | ''ਸੁਮਿਤ ਸੰਭਾਲ ਲੇਗਾ'' | ਪੰਮੀ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ | |- | 2015 – ਮੌਜੂਦ | ''ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤਕ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.afternoondc.in/television/kiran-juneja-sippy-to-host-her-own-talk-show/article_147032|title=Kiran Juneja Sippy to host her own talk show|website=www.afternoondc.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505013804/http://www.afternoondc.in/television/kiran-juneja-sippy-to-host-her-own-talk-show/article_147032|archive-date=5 May 2019|access-date=5 May 2019}}</ref> | ਹੋਸਟ | |- |} == ਡਬਿੰਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ == === ਲਾਈਵ ਐਕਸ਼ਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" !ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ! ਅਭਿਨੇਤਾ ! ਪਾਤਰ ! ਡੱਬ ਭਾਸ਼ਾ ! ਅਸਲ ਭਾਸ਼ਾ ! ਅਸਲ ਸਾਲ ਰੀਲੀਜ਼ ! ਡੱਬ ਸਾਲ ਰੀਲਿਜ਼ ! ਨੋਟ |- | [[ਐਂਟੀ-ਮੈਨ ਐਂਡ ਦ ਵੇੱਪ|ਐਂਟੀ ਮੈਨ ਐਂਡ ਦ ਵੇਪ]] | ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੀਫਾਇਰ | ਜੈਨੇਟ ਵੈਨ ਡਾਇਨ | ਹਿੰਦੀ | ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | 2018 | 2018 | |- |} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|id=1185265}} * [http://www.hamaraphotos.com/kiran_juneja_2507.html ਕਿਰਨ ਜੁਨੇਜਾ ਦੀ ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ] * [https://web.archive.org/web/20111109074935/http://www.chakpak.com/celebrity/kiran-juneja/13257 ਕਿਰਨ ਜੁਨੇਜਾ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੰਧੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hgbub0yipjvoacp091hnnmuym6m487o 0 132816 840993 719890 2026-06-18T04:42:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840993 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਐੱਸ. ਕਲਾਈਵਾਨੀ|birth_date=25 ਨਵੰਬਰ, 1999|birth_place=ਚੇਨਈ, ਤਮਿਲਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ|citizenship=ਭਾਰਤੀ}}'''ਐੱਸ. ਕਲਾਈਵਾਨੀ''' (ਜਨਮ-25 ਨਵੰਬਰ, 1999) ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ 48 ਕਿਲੋ ਦੇ ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। 18 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ [[ਵਿਜੈਨਗਰਮ ਜ਼ਿਲਾ|ਵਿਜੇਨਗਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤੀ ਸੀਨੀਅਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ|ਮੁੱਕੇਬਾਜੀ]] ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। 2019 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ “ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣਹਾਰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼” ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਣ ਲਈ 2019 ਵਿੱਚ [[ਨੇਪਾਲ]] ਦੇ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮਾਂਡੂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੱਖਣੀ [[ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਗਈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਐੱਸ. ਕਲਾਈਵਾਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਨਵੰਬਰ, 1999 ਨੂੰ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਮਿਲ ਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਚੇਨਈ]] ਦੇ ਵਾਸ਼ਰਮੇਨਪੇਟ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803|title=Indian Boxing Federation Boxer Details|website=www.indiaboxing.in|access-date=2021-02-17|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090509/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਐੱਮ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕੀਆ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਰਨਜੀਤ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਸੀ। ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਸਿਖਾਂਉਦਿਆਂ ਦੇਖ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਲਾਈਵਾਨੀ ਦੀ ਖੇਡ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://scroll.in/field/909398/tamil-nadus-kalaivani-is-emerging-as-the-surprise-package-in-indian-womens-boxing|title=Tamil Nadu’s Kalaivani is emerging as the surprise package in Indian women’s boxing|last=Vishal|first=R.|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2021-02-17}}</ref><ref name=":3" /> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਡ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੇ। ਕਲਾਈਵਾਨੀ ਨੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। (3) ਪਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਪ੍ਰਤੀ ਧਾਰਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਦਲੀ ਜਦੋਂ ਕਲਾਈਵਾਨੀ ਨੇ ਉਪ-ਜੂਨੀਅਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਤਮਗੇ ਜਿੱਤਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਕੂਲ ਦੀ “ਗੋਲਡਨ ਗਰਲ” ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ  ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। <ref name=":1" /> ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਏਗਾ। <ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/010220/packing-a-punch-3.html|title=Packing a punch|last=SURANA|first=NEHA|date=2020-02-01|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2021-02-17}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਲਾਈਵਾਨੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਖੇਡ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਦਲਾਵ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਿਰ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=":2" /> == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਈਵਾਨੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਗਲਵਜ਼ ਪਾਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਪ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":0" /> ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":1" /><ref name=":3" /> 2019 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਠਮਾਂਡੂ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਨ ਲਲਿਤਾ ਨੂੰ 48 ਕਿਲੋ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਦਵਾਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fistosports.com/interview-skalaivani-boxing-keeps-my-head-straight-inspire-institute-for-sport-iis-ronald-simms-indian-boxing-talent|title=S.Kalaivani: ‘Boxing keeps my head straight’|last=SPORTS|first=FISTO|date=2020-12-01|website=www.fistosports.com|language=en|access-date=2021-02-17|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420064009/https://www.fistosports.com/interview-skalaivani-boxing-keeps-my-head-straight-inspire-institute-for-sport-iis-ronald-simms-indian-boxing-talent|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/punjabi/india-55777390|title=''ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁੜੀ ਦੀ ਬੌਕਸਿੰਗ ਕਾਰਨ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਦਿੱਕਤ ਆਵੇਗੀ''|work=BBC News ਪੰਜਾਬੀ|access-date=2021-02-17|language=pa}}</ref> ਕਲਾਈਵਾਨੀ ਇਸ ਸਮੇਂ 48 ਕਿਲੋ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਤਮਗੇ == * ਉਪ-ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ 1 ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਮਗਾ। * ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2019 ਵਿੱਚ 1 ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਮਗਾ। * ਕਾਠਮਾਂਡੂ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ 2019 ਵਿੱਚ 1 ਸੋਨ ਤਮਗਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੀਬੀਸੀ ਹੈਕਾਥਾਨ 2021 ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰੇ ਗਏ ਲੇਖ]] q2fwjbdbcjreixmhecf14jiao0dvtii 0 134179 840946 560838 2026-06-17T17:28:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840946 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਅਨੋਯਰਾ ਖਟੂਨ|image=File:The Prime Minister, Shri Narendra Modi with the recipients of Nari Shakti Puraskar 2016, in New Delhi (cropped).jpg|caption=ਨਾਰੀਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਅਨੋਯਾਰਾ ਖਟੂਨ|nationality=ਭਾਰਤੀ|occupation=ਵਿਦਿਆਰਥੀ|employer=|birth_date={{birth year and age|1996}}|known_for=ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ, ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ}}'''ਅਨੋਯਰਾ ਖਟੂਨ''' (ਜਨਮ 1996) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ|ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ]] ਵਕੀਲ ਹੈ| 2017 ਵਿੱਚ, 21 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਤਸਕਰੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਵਿਆਹ|ਬਾਲ ਵਿਆਹ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵਉਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਨਾਰੀਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਜਿੰਦਗੀ == ਅਨੋਯਰਾ ਖਟੂਨ ਦਾ ਜਨਮ 1996 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਛੋਟੋ ਅਸਗਾਰਾ, ਸੰਦੇਸ਼ਖਾਲੀ,ਪੇਂਡੂ ਉੱਤਰੀ 24 ਪਰਗਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬੀ-ਲਾਈਨ ਹੇਠ ਆਉਂਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ| <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.savethechildren.in/news/anoyara-khatun-the-child-crusader|title=Anoyara Khatun: The Child Crusader Against Exploitation of Children|last=|first=|date=7 July 2014|website=Save the Children India|language=en-US|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-01}}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/kolkata/nari-shakti-puraskar-winner-from-bengal-waiting-for-over-a-year-to-get-a-house-under-pradhan-mantri-awas-yojana/story-OpDnvi7ahzbo2E3bRxfhnO.html|title=‘Nari Shakti Puraskar’ winner from Bengal waiting for over a year to get a house under Pradhan Mantri Awas Yojana|last=Bhattacharya|first=Ravik|date=2017-03-10|website=Hindustan Times|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-01}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=https://rotarynewsonline.org/child-rights-crusader/|title=A child rights crusader|last=Singh|first=G.|date=2017-06-01|website=ROTARY NEWS|language=en-US|access-date=2020-06-01}}</ref> ਉਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਘਰੇਲੂ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ| ਘਰੇਲੂ ਕਾਮੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਪਾਇਆ| <ref>{{Cite web|url=https://news.trust.org/item/20170308180158-ee770/|title=India honors former child maid who saved hundreds of others|last=Bhalla|first=Nita|date=8 March 2017|website=Thomson Reuters Foundation|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-01}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਈਂਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ| ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ 'ਧੱਗੀਆ ਸੋਸ਼ਲ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ' ਅਤੇ ਸੇਵ ਦਿ ਚਿਲਡਰਨ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ [[ਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ|ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਸਿੱਖੀ| ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਗੇ| ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਨੋਯਾਰਾ ਨੇ 180 ਤਸਕਰੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ, 85 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ 400 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। <ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.savethechildren.in/news/indian-government-confers-child-champion-anoyara-k|title=Indian government confers Child Champion Anoyara Khatun with ‘Nari- Shakti Puraskar’|last=|first=|date=16 March 2017|website=Save the Children India|language=en-US|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-01}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_interacting_with_the_recipients_of_Nari_Shakti_Puraskar_2016,_in_New_Delhi.jpg|left|thumb|<nowiki>ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2016 ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਅਨੋਯਰਾ ਖਟੂਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| </nowiki>[[ਮੇਨਕਾ ਗਾਂਧੀ]]<nowiki> ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ|</nowiki>]] ਸਾਲ 2011 ਵਿਚ [[ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। 2012 ਵਿਚ, ਅਨੋਯਰਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿਲਡਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ| <ref name=":0"/> 8 ਮਾਰਚ, 2017 ਨੂੰ [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨਾਰੀ ਦਿਹਾੜਾ|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ]] ਔਰਤ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ|ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਅਨਯੋਰਾ ਖਟੂਨ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਰਾਜ ਵਿਚ ਬਾਲ ਤਸਕਰੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਵਿਆਹ|ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਿਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਬਦਲੇ ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਨਰੀਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ]] ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref name=":3"/> <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/west-bengal/girl-champ-amp-her-fans/cid/1398770|title=Girl champ & her fans|last=Chatterjee|first=Chandreyee|date=11 March 2017|website=Telegraph India|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-06-01}}</ref> ਅਨੋਯਰਾ ਖਟੂਨ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਲ 2015 ਅਤੇ 2016 ਵਿਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਂਸਭਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/audio/2016/10/617932|title=Young Indian displays girl power, fighting against trafficking|date=2016-10-11|website=UN News|language=en|access-date=2020-06-01|archive-date=2020-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812183037/https://news.un.org/en/audio/2016/10/617932|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ ==  {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੈਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 6gbqx4vogzx609iahhm7fhpoua78wiy 0 134780 841002 743391 2026-06-18T06:23:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841002 wikitext text/x-wiki '''ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਦੋਸਤ ਬਨਾਮ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਸਰਕਾਰ,''' ਜੋ '''ਕਲਾਈਮੇਟ ਕੇਸ ਆਇਰਲੈਂਡ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.courts.ie/view/judgments/681b8633-3f57-41b5-9362-8cbc8e7d9215/981c098a-462b-4a9a-9941-5d601903c9af/2020_IESC_49.pdf/pdf|title=Friends of the Irish Environment v The Government of Ireland & Ors|last=|first=|date=2020|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=16 November 2020}}</ref> ਇਹ ਆਇਰਿਸ਼ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੇਸ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ [[ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੀ 2017 ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਗਮ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਇਰਿਸ਼ ਜਲਵਾਯੂ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਵਿਕਾਸ ਐਕਟ 2015 (2015 ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ) ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। == ਪਿਛੋਕੜ == ਕੇਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਟੀਗੇਸ਼ਨ ਪਲਾਨ (ਯੋਜਨਾ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 19 ਜੁਲਾਈ 2017 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://static.rasset.ie/documents/news/national-mitigation-plan-2017.pdf|title=National Mitigation Plan 2017|last=|first=|date=2017|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=16 November 2020}}</ref> 2015 ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ "ਸਾਲ 2050 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ" ਇੱਕ ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ, ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੋਂ ਟਿਕਾਉ ਆਰਥਿਕਤਾ "(ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਦੇਸ਼) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mccannfitzgerald.com/knowledge/construction-and-engineering/climate-action-and-low-carbon-development-act-2015-a-brief-overview|title=Climate Action and Low Carbon Development Act 2015 - A Brief Overview|website=www.mccannfitzgerald.com|access-date=2020-11-16}}</ref> 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਵੇ <ref>{{Cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/2015/act/46/section/3/enacted/en/html|title=2015 Climate Act, section 3|last=|first=|date=2015|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=16 November 2020}}</ref> ਜੋ "ਕੌਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਢੰਗ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ।<ref>{{Cite web|url=http://www.irishstatutebook.ie/eli/2015/act/46/section/4/enacted/en/html|title=2015 Climate Act, section 4|last=|first=|date=2015|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=16 November 2020}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ|ਈਯੂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ|ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ]] ਨਿਕਾਸ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-eii/eii18/greenhousegasesandclimatechange/#:~:text=Ireland%20had%20the%20third%20highest,EU%20average%20of%208.8%20tonnes|title=Greenhouse Gases and Climate Change - CSO - Central Statistics Office|website=www.cso.ie|language=en|access-date=2020-11-16}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਧਾਨਿਕ ਸੰਸਥਾ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਪਰਿਸ਼ਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਇਸਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਆਇਰਲੈਂਡ 2020 ਦੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ “ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਨਾਲ” ਗੁਆ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਇਰਲੈਂਡ ਲਈ 2030 ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਾਅ "ਜ਼ਰੂਰੀ" ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ 2050 ਦੇ ਟੀਚੇ ਲਈ "ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਧੀਕ ਨੀਤੀਆਂ" ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ "ਤੁਰੰਤ" ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.climatecouncil.ie/media/CCAC_REVIEWREPORT2017.pdf|title=Climate Change Advisory Council Periodic Review Report 2017|last=|first=|date=2017|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203095232/http://www.climatecouncil.ie/media/CCAC_REVIEWREPORT2017.pdf|archive-date=3 ਦਸੰਬਰ 2019|access-date=16 November 2020|dead-url=yes}}</ref> ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਚੇਅਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜੋਹਨ ਫਿਟਜਗਰਾਲਡ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ "ਕੁਝ ਫੈਸਲੇ" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/environment/climate-change-advisory-council-strongly-criticises-government-plan-on-climate-1.3316390|title=Climate Change Advisory Council strongly criticises Government plan on climate|last=O'Sullivan|first=Kevin|website=The Irish Times|language=en|access-date=2020-11-16}}</ref> ਇਹ ਕੇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਰਕੁਨ ਸਮੂਹ ਫ੍ਰੈਂਡਸ ਆਫ ਦ ਆਇਰਿਸ਼ ਇਨਵਾਇਰਮੈਂਟ (ਐਫ.ਆਈ.ਈ.) ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਗਾਰੰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਨਾ-ਲਾਭ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਚੈਰਿਟੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.friendsoftheirishenvironment.org/aboutus|title=About Us - Friends of the Irish Environment|website=www.friendsoftheirishenvironment.org|access-date=2020-11-16}}</ref> ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਲੋਬਲ ਮੌਸਮ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰਗੇਂਡਾ ਕੇਸ ਅਤੇ ਜੂਲੀਆਨਾ. ਬਨਾਮ ਯੂ.ਐੱਸ. ਆਦਿ। ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਾ [[ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼|ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ]] ‘ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਲਿਆਏਗਾ।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.climatecaseireland.ie/climate-case/|title=Climate case|website=Climate Case Ireland|language=en-US|access-date=2020-11-16}}</ref> ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਦੇ ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਦਈਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਨੇ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਹਨ। == ਹਾਈ ਕੋਰਟ == ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ, ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ 'ਅਲਟਰਾ ਵਿਰੇਸ' ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਈ.ਸੀ.ਆਰ.ਆਰ. ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ (ਸੰਵਿਧਾਨ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ, ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਛੂਟ-ਅਵਧੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਮਿਆਦ ਵਿਚ ਨਿਕਾਸ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, [[ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਬਾਰੇ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਲ]] ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ 2 ° C ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਲਈ 1990-2020 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 25-40% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ, ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਉਸ ਮਿਆਦ ਵਿਚ 10% ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕਟੌਤੀ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਵ-ਉਦਯੋਗਿਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉਪਰ 1.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਗਿਆ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇ।<ref name=":4">{{Cite web|url=http://climatecasechart.com/non-us-case/friends-of-the-irish-environment-v-ireland/|title=Friends of the Irish Environment v. Ireland|website=Climate Change Litigation|language=en-US|access-date=2020-11-16}}</ref><ref name=":0"/> ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ, ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, ਕਿਉਕਿ ਐਫ.ਆਈ.ਈ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਐਫ.ਆਈ.ਈ ਕੋਲ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਿੱਜੀ ਹੱਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/crime-and-law/courts/high-court/supreme-court-to-hear-appeal-over-government-s-flawed-climate-change-plan-1.4176313|title=Supreme Court to hear appeal over Government's 'flawed' climate change plan|last=Carolan|first=Mary|website=The Irish Times|language=en|access-date=2020-11-15}}</ref> ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਜਸਟਿਸ ਮੈਕਗ੍ਰਾਥ ਨੇ 19 ਸਤੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਲਈ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਐੱਫ.ਆਈ.ਈ. ਦੇ ਕੋਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਦਲੀਲਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਨੁੱਖੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ’ ਦਾ ਗੈਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਪਾਇਆ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਦੁਆਰਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਨੂੰ ਅਤਿ-ਅਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ "ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਿਆਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਹਤ ਮੰਗੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=https://app-justis-com.jproxy.nuim.ie/case/friends-of-the-irish-enviroment-clg-v-the-government-of-ireland/fulltext-judgment/aXidm5udmWadl|title=Friends of the Irish Environment CLG v The Government of Ireland|last=|first=|date=2019|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430083604/https://login.jproxy.nuim.ie/login?qurl=https%3A%2F%2Fapp.justis.com%2Fcase%2Ffriends-of-the-irish-enviroment-clg-v-the-government-of-ireland%2Ffulltext-judgment%2FaXidm5udmWadl|archive-date=30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2021|access-date=16 November 2020|dead-url=yes}}</ref> == ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ == ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਸ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਐਫ.ਆਈ.ਆਈ. ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਆਮ ਰਸਤਾ‘ ਲੀਪ-ਫਰੋਗ’ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕੇਸ “ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਹੱਤਵ” ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੰਭਾਵਤ ਵਾਧੇ ਬਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=":3"/> ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸੱਤ ਜੱਜ ਸਨ: ਕਲਾਰਕ ਸੀਜੇ, ਇਰਵਿਨ ਪੀ, ਓ ਡੋਨਲ ਜੇ, ਮੈਕਮੈਨਾਮਿਨ ਜੇ, ਡੱਨ ਜੇ, ਓ'ਮੈਲੀ ਜੇ ਅਤੇ ਬੇਕਰ ਜੇ ਆਦਿ।<ref name=":1"/> ਅਜਿਹੀ ਕੰਪੋਜਿਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਜਾਂ ਪੇਚੀਦਗੀ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ejiltalk.org/the-supreme-court-of-irelands-decision-in-friends-of-the-irish-environment-v-government-of-ireland-climate-case-ireland/|title=The Supreme Court of Ireland’s decision in Friends of the Irish Environment v Government of Ireland (“Climate Case Ireland”)|last=Kelleher|first=Orla|date=2020-09-09|website=EJIL: Talk!|language=English|access-date=2020-11-15}}</ref> ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਜੱਜਾਂ ਦਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਕਲਾਰਕ ਨੇ 31 ਜੁਲਾਈ, 2020 ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਯੋਜਨਾ ਨਿਆਂਇਕ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਦਾਲਤ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.irishtimes.com/opinion/supreme-court-ruling-a-turning-point-for-climate-governance-in-ireland-1.4323848|title=Supreme Court ruling a turning-point for climate governance in Ireland|last=Ryall|first=Áine|website=The Irish Times|language=en|access-date=2020-11-15}}</ref> ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਅੰਗਮਈ ਪਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੌਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.thejournal.ie/readme/supreme-court-ruling-government-climate-plan-impact-5165222-Aug2020/|title=Opinion: The Supreme Court's ruling on the government's climate plan is a watershed moment|last=Kenny|first=David|website=TheJournal.ie|language=en|access-date=2020-11-15}}</ref> ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਲੋੜੀਂਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ "ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਗਈ" ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thejournal.ie/supreme-court-climate-case-ireland-5164687-Jul2020/|title=Supreme Court finds government climate plan falls "well short"|last=Boland|first=Lauren|website=TheJournal.ie|language=en|access-date=2020-11-15}}</ref> ਕਲਾਰਕ ਸੀਜੇ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਜਾਂ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ" ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/crime-and-law/court-s-quashing-of-climate-plan-a-cause-for-international-embarrassment-1.4318932|title=Court’s quashing of climate plan a cause for international embarrassment|last=Keena|first=Colm|website=The Irish Times|language=en|access-date=2020-11-15}}</ref> ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਏ ਜੋ 2015 ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਐਕਟ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਮਿਆਦ 2050 ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ।<ref>{{Cite web|url=https://greennews.ie/supreme-court-rules-in-favour-of-climate-case/|title=Supreme Court rules in favour of Climate Case Ireland|date=2020-07-31|website=Green News Ireland|language=en-US|access-date=2020-11-15|archive-date=2020-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117000412/https://greennews.ie/supreme-court-rules-in-favour-of-climate-case/|url-status=dead}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਫਆਈਈ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀਤਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਧਾਰਤ ਦਲੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਐਫ.ਆਈ.ਈ. ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਅਖੰਡਤਾ ਦਾ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਕਾਰ ਅਧਾਰਤ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੀ ਜੋ ਇਸ ਨੇ ਈ.ਸੀ.ਐਚ.ਆਰ.ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਲਾਰਕ ਸੀ ਜੇ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਢੁਕਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name=":5"/><ref name=":4"/> == ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ == ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ "ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੋੜ"<ref name=":5"/> "ਵਾਟਰਸ਼ੇਡ ਮੁਮੈਂਟ" ਵਜੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name=":6"/> ਇਸ ਨੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵੀ ਖਿਚਿਆ।<ref name=":7">{{Cite web|url=https://www.euronews.com/living/2020/07/31/irish-citizens-win-case-to-force-government-action-on-climate-change|title=Irish citizens win case to force government action on climate change|last=Frost|first=Rosie|date=2020-07-31|website=living|language=en|access-date=2020-11-15}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53619848|title=Climate change: 'Huge' implications to Irish climate case across Europe|date=2020-08-01|work=BBC News|access-date=2020-11-15|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lavanguardia.com/natural/20200801/482593085953/irlanda-accion-climatica-emergencia-climatica.html|title=Los jueces reclaman al gobierno de Irlanda un plan de acción climática más exigente|date=2020-07-31|website=La Vanguardia|language=es|access-date=2020-11-15}}</ref> ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਮੌਸਮ ਕਾਰਜ, ਸੰਚਾਰ ਨੈਟਵਰਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮੰਤਰੀ ਈਮੋਨ ਰਿਆਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ “ਸਵਾਗਤ” ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਸ ਲੈਣ ਲਈ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਲਾਲਸਾ ਵਧਾਉਣ" ਅਤੇ "ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਕਾਰਜ" ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.ie/en/press-release/410b1-minister-ryan-welcomes-the-judgement-of-the-supreme-court-today-in-relation-to-national-mitigation-plan/|title=Minister Ryan welcomes the judgement of the Supreme Court today in relation to National Mitigation Plan|website=www.gov.ie|language=en|access-date=2020-11-15}}</ref> == ਅਸਰ == ਮੌਸਮ ਦਾ ਕੇਸ ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਲਾ ਕੇਸ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਇਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ।<ref name=":7"/> ਇਹ ਕੇਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ, "ਰਣਨੀਤਕ" ਜਲਵਾਯੂ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਵਉੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਵਾਰਣ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।<ref name=":0"/> ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੌਮੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤੀਜਾ ਮੌਸਮ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.climatecaseireland.ie/supreme-court-to-hear-climate-case-ireland-appeal/|title=Supreme Court to hear Climate Case Ireland appeal|date=2020-02-14|website=Climate Case Ireland|language=en-US|access-date=2020-11-15}}</ref> ਡੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2019 ਵਿੱਚ ਅਰਜੇਂਡਾ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਆਇਆ ਹੈ। [[ਟੇਸਾ ਖਾਨ|ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਵਕੀਲ ਟੇਸਾ ਖਾਨ]], ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਇਰਿਸ਼ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਕੁਝ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਡੱਚ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਇਕਮੁਸ਼ਤ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|title=Activists took the Irish govt to court over its national climate plan — and won|website=The World from PRX|language=en|access-date=2020-11-15|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922205749/https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|url-status=dead}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਡੇਵਿਡ ਆਰ ਬਾਇਡ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ “ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲਾ” ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ “ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ”।<ref>{{Cite web|url=https://www.climatecaseireland.ie/amidst-a-climate-and-biodiversity-crisis-hope-emerges-friends-of-the-irish-environment-win-historic-climate-case-ireland-in-the-irish-supreme-court/|title=Amidst a climate and biodiversity crisis, hope emerges: Friends of the Irish Environment win historic ‘Climate Case Ireland’ in the Irish Supreme Court|date=2020-07-31|website=Climate Case Ireland|language=en-US|access-date=2020-11-15}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> thgo079hescyhr0iusid6ggkdvnad4s 0 136369 840969 823287 2026-06-18T00:49:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840969 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਇਫ਼ਤੀ ਨਸੀਮ|image=|alt=|caption=|birth_name=|birth_date=1946|birth_place=[[ਫੈਸਲਾਬਾਦ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ|death_date={{d-da| july 22, 2011|1946}}|death_place=[[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]], [[ਇਲਿਅਸ]], ਯੂ.ਐਸ.|nationality=ਅਮਰੀਕੀ|other_names=|known_for=|occupation=ਕਵੀ}} [[Category:Articles with hCards]] '''ਇਫ਼ਤੀ ਨਸੀਮ''' (1946 - ਜੁਲਾਈ 22, 2011) ਇੱਕ [[ਗੇਅ|ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਲਈ ਅਤਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗਤ, [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] ਦੱਖਣੀ-ਏਸ਼ੀਆਈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ' ਤੇ ''ਨਰਮਨ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.chicagotribune.com/news/columnists/ct-met-schmich-0727-20110727,0,2303997.column|title=He didn't want to fight, but Ifti Nasim could provoke|last=Schmich|first=Mary|date=27 July 2011|work=[[Chicago Tribune]]|access-date=2011-07-27|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://archive.today/20130119032204/http://articles.chicagotribune.com/2011-07-27/news/ct-met-schmich-0727-20110727_1_lesbian-hall-wrong-body-chicago-gay|dead-url=yes}}</ref> ਨਸੀਮ ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਗੇ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.glhalloffame.org/index.pl?page%3Dinductees%26todo%3Dyear|title=Inductees to the Chicago Gay and Lesbian Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017032241/http://www.glhalloffame.org/index.pl?page=inductees&todo=year|archive-date=2015-10-17|access-date=2015-06-28}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਨਸੀਮ ਦਾ ਜਨਮ ਇਕ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਫੈਸਲਾਬਾਦ]], (ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਸਮਲਿੰਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ; 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲਾਈਫ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ "ਸਮਲਿੰਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਥਾਨ" ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/us-canada-news/Pakistani-American-poet-who-helped-Indian-gays-migrate-dies/articleshow/9373237.cms|title=Pakistani American poet who helped Indian gays migrate dies|date=26 July 2011|work=[[Times of India]]|access-date=2011-07-27|agency=IANS}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.tullman.com/ff/iftibook/default.asp|title=From Pakistan to Roger Park|last=Jepsen|first=Cara|date=22 April 2001|work=[[Chicago Tribune]]|access-date=2011-07-27|archive-date=2011-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20110131160213/http://www.tullman.com/ff/iftibook/default.asp|url-status=dead}}</ref> ਉਸਦੇ ਕਈ ਭੈਣ -ਭਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਵਜੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਫ਼ਤੀ ਨਸੀਮ ਦੀ 64 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 22 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਕਵਿਤਾ == ਇਫ਼ਤੀ ਨਸੀਮ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਉਹ ਸੀ ''ਨਰਮਨ'' ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਜਿਸਦਾ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ "ਹਰਮਾਫਰੋਡਾਈਟ" ਜਾਂ "ਅੱਧਾ ਆਦਮੀ, ਅੱਧੀ ਔਰਤ"। ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਭੂਮੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਪਿਆ; ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਨੂੰ ਵੀ, ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਇਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, "ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਗੰਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਵਾਂਗਾ!" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ "ਇਮਾਨਦਾਰ" ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਜੋ "ਨਰਮਨੀ" ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.glhalloffame.org/index.pl?todo=view_item&item=91|title=Ifti Nasim|website=Gay and Lesbian Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927162746/http://www.glhalloffame.org/index.pl?todo=view_item&item=91|archive-date=2011-09-27|access-date=2011-07-27}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ''ਮਿਰਮੇਕੋਫਾਈਲ''<ref>{{Cite web|url=http://www.glhalloffame.org/index.pl?todo=view_item&item=91|title=Ifti Nasim|website=Gay and Lesbian Hall of Fame|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927162746/http://www.glhalloffame.org/index.pl?todo=view_item&item=91|archive-date=2011-09-27|access-date=2011-07-27}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20110927162746/http://www.glhalloffame.org/index.pl?todo=view_item&item=91 "Ifti Nasim"]. ''Gay and Lesbian Hall of Fame''. Archived from [http://www.glhalloffame.org/index.pl?todo=view_item&item=91 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927162746/http://www.glhalloffame.org/index.pl?todo=view_item&item=91 |date=2011-09-27 }} on 2011-09-27<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-07-27</span></span>.</cite></ref> ਅਤੇ ''ਅਬਦੋਜ਼'' ਨੂੰ 2005 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://www.chicagotribune.com/news/columnists/ct-met-schmich-0727-20110727,0,2303997.column|title=He didn't want to fight, but Ifti Nasim could provoke|last=Schmich|first=Mary|date=27 July 2011|work=[[Chicago Tribune]]|access-date=2011-07-27|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://archive.today/20130119032204/http://articles.chicagotribune.com/2011-07-27/news/ct-met-schmich-0727-20110727_1_lesbian-hall-wrong-body-chicago-gay|dead-url=yes}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSchmich2011">Schmich, Mary (27 July 2011). [http://www.chicagotribune.com/news/columnists/ct-met-schmich-0727-20110727,0,2303997.column "He didn't want to fight, but Ifti Nasim could provoke"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729181806/http://www.chicagotribune.com/news/columnists/ct-met-schmich-0727-20110727,0,2303997.column |date=2011-07-29 }}. ''[[ਦ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|Chicago Tribune]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2011-07-27</span></span>.</cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2011]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1946]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੇਅ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੇਖਕ]] bzxxwsnbltkrvwt27ga3nqvuf0suy6u 0 138623 840987 814337 2026-06-18T03:57:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840987 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਐਮਾ ਪੋਰਟਨਰ | birth_name = | birth_date = {{circa}} {{Birth based on age as of date|22|2017|10}} <!-- Birth dates need a reliable source (birthday greetings on Twitter are not good enough) --> | birth_place = [[ਓਟਾਵਾ]], [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]], ਕੈਨੇਡਾ | occupation = ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ਰ, ਡਾਂਸਰ | years_active = 2015–ਹੁਣ | spouse = {{marriage|ਇਲੀਅਟ ਪੇਜ|2018|2021|end=div}} }} '''ਐਮਾ ਪੋਰਟਨਰ''' (ਜਨਮ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ|1994/1995}} )<ref>{{Cite news|url=https://www.thecut.com/2017/10/emma-portners-body-is-her-megaphone.html|title=Emma Portner's Body Is Her Megaphone|last=Landsbaum|first=Claire|date=October 2017|work=The Cut|access-date=March 7, 2018|archive-url=https://archive.today/20201201195509/https://www.thecut.com/2017/10/emma-portners-body-is-her-megaphone.html|archive-date=December 1, 2020|language=en|quote=the 22-year-old [as of October 2017]}}</ref> ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/12/t-magazine/entertainment/ellen-page-emma-portner-home.html|title=Ellen Page and Emma Portner, in Motion|last=Bloom|first=Julie|date=February 12, 2018|work=The New York Times|access-date=December 2, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਪੋਰਟਨਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਓਟਾਵਾ]], [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]] ਹੋਇਆ<ref>{{Cite news|url=http://www.thisisinsider.com/who-is-emma-portner-ellen-page-wife-2018-1|title=Meet Emma Portner, Ellen Page's new wife who has danced in a Justin Bieber video|work=Insider|access-date=March 7, 2018}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਲੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਓਟਾਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਓਟਵਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਡਾਂਸ ਸਟ੍ਰੀਮ ਵਿੱਚ ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ [[ਓਟਾਵਾ]], [[ਉਂਟਾਰੀਓ|ਓਨਟਾਰੀਓ]] ਤੋਂ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦ ਆਈਲੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thecut.com/2017/10/emma-portners-body-is-her-megaphone.html|title=Emma Portner's Body Is Her Megaphone|last=Landsbaum|first=Claire|date=October 2017|work=The Cut|access-date=March 7, 2018|archive-url=https://archive.today/20201201195509/https://www.thecut.com/2017/10/emma-portners-body-is-her-megaphone.html|archive-date=December 1, 2020|language=en|quote=the 22-year-old [as of October 2017]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLandsbaum2017">Landsbaum, Claire (October 2017). [https://www.thecut.com/2017/10/emma-portners-body-is-her-megaphone.html "Emma Portner's Body Is Her Megaphone"]. ''The Cut''. from the original on December 1, 2020<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 7,</span> 2018</span>. <q>the 22-year-old [as of October 2017]</q></cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://abcnews.go.com/Entertainment/things-ellen-pages-wife-emma-portner/story?id=52136151|title=5 things to know about Ellen Page's wife|date=January 5, 2018|access-date=March 4, 2018|publisher=[[ABC News]]|language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਪੋਰਟਨਰ ਨੇ ਜਿਮ ਸਟੇਨਮੈਨ ਦੇ ''ਬੈਟ ਆਉਟ ਆਫ ਹੇਲ ਦ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ'' ਲਈ ਕੁਝ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.playbill.com/article/jim-steinmans-bat-out-of-hell-musical-to-return-to-londons-west-end|title=Jim Steinman's Bat Out Of Hell Musical to Return to London's West End {{!}} Playbill|date=December 4, 2017|website=Playbill|language=en|access-date=March 7, 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theglobeandmail.com/arts/theatre-and-performance/ottawa-born-choreographer-emma-portner-challenges-dances-gender-and-artistic-conventions/article36587319/|title=Ottawa-born choreographer Emma Portner challenges dance's gender and artistic conventions|last=Bryant|first=Nolan|date=October 13, 2017|work=[[The Globe and Mail]]|access-date=March 16, 2021}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਜਸਟਿਨ ਬੀਬਰ]] ਦੇ ਗੀਤ "ਲਾਈਫ ਇਜ਼ ਵਰਥ ਲਿਵਿੰਗ" ਲਈ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਬੀਬਰ ਦੇ ਪਰਪਜ਼ ਵਰਲਡ ਟੂਰ ਲਈ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਵੀ ਬਣਾਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.broadwaydancecenter.com/faculty/emma-portner|title=Emma Portner|date=August 8, 2016|work=Broadway Dance Center|access-date=March 7, 2018|archive-date=ਜਨਵਰੀ 31, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180131023748/http://www.broadwaydancecenter.com/faculty/emma-portner|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dancemagazine.com/emma-portner-2602634647.html?rebelltitem=1#rebelltitem1|title=Why Commercial Star Emma Portner Is Exploding Into the Concert Dance World Right Now|last=Rasminsky|first=Abigail|date=September 10, 2018|work=[[Dance Magazine]]|access-date=January 8, 2019}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਅਰੇਨਾ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਦੇ ਸਾਲ ਦੀ "ਬੈਸਟ ਫੀਮੇਲ ਡਾਂਸਰ" ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੇਪਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਪੋਰਟਨਰ ਨੂੰ "ਪੇਪਰ ਪਰੀਡਿਕਸ਼ਨ; 100 ਪੀਪਲਜ਼ ਟੂ ਵਾਚ ਇਨ 2019" ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੋਰਟਨਰ ਡਾਂਸ ਸਪਿਰਿਟ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਕਵਰ 'ਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। 2020 ਤੱਕ ਉਸਦਾ ਕੰਮ [[ਐਪਲ]], [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ]], ਵੋਗ, ਸੋਨੀ ਪਿਕਚਰ, ਲੇਟ ਨਾਈਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਬੈਲੇ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬਲਡ ਔਰੇਂਜ, ਮੈਗੀ ਰੋਜਰਸ, ਹਾਫ ਅਲਾਈਵ ਅਤੇ ਬੈਂਕਸ ਵਰਗੇ ਇੰਡੀ ਸੰਗੀਤ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਵਮੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਗੇਨਹਾਈਮ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਜੈਕਬਜ਼ ਪਿਲੋ, ਓਸਲੋ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਚੈਂਪਸ-ਏਲੀਸੀਸ ਵਰਗੇ ਵੱਕਾਰੀ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theatrechampselysees.fr/en/season/dance-1/dialogues-1|title=Dialogues|publisher=[[Théâtre des Champs-Élysées]]|access-date=2021-12-06|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122170059/https://www.theatrechampselysees.fr/en/season/dance-1/dialogues-1|url-status=dead}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ ਨਾਰਵੇਜਿਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਲੇ ਲਈ ਪੋਰਟਨਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੈਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੰਮ "ਆਈਲੈਂਡਜ਼" ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰਾਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਪਾਈਟ, ਜੀਰੀ ਕਿਲੀਅਨ, ਅਤੇ ਓਹਦ ਨਾਹਰੀਨ ਨਾਲ ਟੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theatrechampselysees.fr/en/season/dance-1/dialogues-1|title=Dialogues|publisher=[[Théâtre des Champs-Élysées]]|access-date=2021-12-06|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122170059/https://www.theatrechampselysees.fr/en/season/dance-1/dialogues-1|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.theatrechampselysees.fr/en/season/dance-1/dialogues-1 "Dialogues"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122170059/https://www.theatrechampselysees.fr/en/season/dance-1/dialogues-1 |date=2021-11-22 }}. [[ਥੀਏਟਰ ਡੇਸ ਚੈਂਪਸ-ਏਲੀਸੀਸ|Théâtre des Champs-Élysées]].</cite></ref> 26 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਸਮੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਐਮਾ ਪੋਰਟਨਰ ਡਾਇਲਾਗਜ਼ ਸਟਾਰ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ" ਅਤੇ "ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।"<ref>{{Cite web|url=https://www.dn.se/kultur/emma-portner-lyser-extra-starkt-i-dansens-hus-stjarnparad/|title=Emma Portner lyser extra starkt i Dansens hus stjärnparad|date=November 11, 2021|website=Dagens Nyheter|language=sv|trans-title=Emma Portner shines extra bright in Dansens hus's star parade}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਪੋਰਟਨਰ ਨੇ ਗੋਸਟਬਸਟਰਸ: ਆਫਟਰਲਾਈਫ ਵਿੱਚ ਗੋਜ਼ਰ ਦ ਗੋਜ਼ੇਰੀਅਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਓਲੀਵੀਆ ਵਾਈਲਡ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਰੇ ਅਗਦਾਸ਼ਲੂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/ghostbusters-afterlife-gozer-olivia-wilde|title=Who Plays Gozer In ''Ghostbusters: Afterlife'' (Is It Olivia Wilde?)|last=Kennedy|first=Michael|date=November 20, 2021|website=[[Screen Rant]]|access-date=November 20, 2021}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਇਲੀਅਟ ਪੇਜ ਨੇ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਿਤੀ 'ਤੇ ਪੋਰਟਨਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://people.com/movies/ellen-page-married-emma-portner/|title=Surprise! Ellen Page Is Married to Emma Portner|last=Miller|first=Mike|date=January 3, 2018|work=[[People (magazine)|People]]|access-date=March 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103235021/http://people.com/movies/ellen-page-married-emma-portner/|archive-date=January 3, 2018}}</ref> ਪੇਜ ਨੇ [[ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ]] 'ਤੇ ਪੋਰਟਨਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/02/12/t-magazine/entertainment/ellen-page-emma-portner-home.html|title=Ellen Page and Emma Portner, in Motion|last=Bloom|first=Julie|date=February 12, 2018|work=The New York Times|access-date=December 2, 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBloom2018">Bloom, Julie (February 12, 2018). [https://www.nytimes.com/2018/02/12/t-magazine/entertainment/ellen-page-emma-portner-home.html "Ellen Page and Emma Portner, in Motion"]. ''The New York Times''. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0362-4331 0362-4331]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">December 2,</span> 2020</span>.</cite></ref> ਦਸੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ ਪੇਜ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ<ref name="Time210316" /> ਅਤੇ ਪੋਰਟਨਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੋੜਾ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੇਜ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web|url=https://www.etonline.com/elliot-page-files-for-divorce-from-wife-emma-portner-159567|title=Elliot Page Files for Divorce From Wife Emma Portner|last=Bueno|first=Antoinette|date=January 26, 2021|website=Entertainment Tonight|access-date=January 26, 2021}}</ref> ਅਤੇ 2021 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Time210316">{{Cite magazine|last=Steinmetz|first=Katy|date=March 16, 2021|title=Elliot Page Is Ready for This Moment|url=https://time.com/5947032/elliot-page/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316160034/https://time.com/5947032/elliot-page/|archive-date=March 16, 2021|access-date=March 26, 2021}}</ref> ਪੋਰਟਨਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਇੱਕ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/justin-bieber-emma-portner_n_5d1cb814e4b07f6ca5874179|title=Justin Bieber Choreographer Emma Portner Accuses Him Of 'Degrading Women'|last=Amatulli|first=Jenna|date=July 3, 2019|website=HuffPost|language=en|access-date=May 2, 2021}}</ref> ਪੇਜ ਦੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੋਰਟਨਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਬਾਰੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://canoe.com/entertainment/celebrity/elliot-pages-wife-emma-portner-wants-to-keep-her-gender-identity-private|title=Elliot Page's wife, Emma Portner, wants to keep her gender identity 'private'|date=December 3, 2020|website=[[Canoe.com]]|access-date=April 30, 2021|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 29, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429184712/https://canoe.com/entertainment/celebrity/elliot-pages-wife-emma-portner-wants-to-keep-her-gender-identity-private|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਡਾਂਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1994]] dz33xa79jzk2ghfd4t09hjg7x4qwxgz 0 139853 840973 637582 2026-06-18T01:43:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840973 wikitext text/x-wiki {{Infobox YouTube personality | name = ਈਥਨ ਪੀਟਰਸ | image = | caption = | birth_date = ਮਾਰਚ 8, 2003 | birth_place = ਹਸਟਨ, [[ਟੈਕਸਸ]], [[ਯੂ.ਐਸ.]] | death_date = ਸਤੰਬਰ 5, 2020 (aged 17) | death_place = ਹੰਟਸਵਿਲਾ, [[ਟੈਕਸਸ]], [[ਯੂ.ਐਸ.]] |module={{Infobox person|embed=yes | death_cause = ਡਰੱਗ ਓਵਰਡੋਜ਼}} | nationality = [[ਅਮਰੀਕੀ]] | occupation = {{flatlist| * ਮੇਕ-ਅਪ ਕਲਾਕਾਰ * ਯੂਟਿਊਬਰ }} | channel_display_name = ਈਥਨਸੁਪਰੀਮ | channel_direct_url = channel/UCzwp1viBuufTrpx5jyNuYYA | subscribers = ~137K | views = 5,929,894 }} '''ਈਥਨ ਪੀਟਰਸ''' (8 ਮਾਰਚ, 2003 – 5 ਸਤੰਬਰ, 2020), ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ '''ਈਥਨ ਇਜ਼ ਸੁਪਰੀਮ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਬਿਊਟੀ ਬਲੌਗਰ, ਮੇਕਅੱਪ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ]] ਅਤੇ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਾਲੋਇੰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ [[ਐਵਾਂ ਗਾਰਦ|ਅਵੈਂਟ-ਗਾਰਡ]], ਈਮੋ ਅਤੇ ਗੇਅ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਪੀਟਰਸ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਲਾਈਨ ਹੈਲਬੌਏ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == ਈਥਨ ਪੀਟਰਸ ਨੇ 7ਵੀਂ ਜਾਂ 8ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://flaunt.com/content/ethan-is-supreme|title=Ethan Is Supreme|last=Rubin|first=Cayla|date=August 13, 2019|website=[[Flaunt Magazine]]|language=en-US|access-date=2020-09-08|archive-date=2019-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190813234706/https://www.flaunt.com/content/ethan-is-supreme|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ $25,000 'ਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬੀਟੈਕ ਨਾਮੀ ਮੀਮ ਖਾਤਾ ਬਣਾਇਆ, <ref name=":3">{{Cite web|url=https://people.com/style/ethan-is-supreme-dead-at-17/|title=Makeup Influencer and YouTuber Ethan Is Supreme Dead at 17: 'Heartbroken,' Says Friend|website=PEOPLE.com|language=EN|access-date=2020-09-09}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਪੀਟਰਸ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2017 ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੂਟਿਊਬਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name=":3" /> ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੇਕਅਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 2017 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਤੱਕ, ਉਸਨੇ 100,000 ਫਲੋਅਰਜ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੇ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-54055045|title=Beauty influencer Ethan Is Supreme dies aged 17|date=2020-09-07|work=[[BBC News]]|access-date=2020-09-08|language=en-GB}}</ref> ਪੀਟਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਗਤੀਵਿਧੀ "ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਦੇ ਜ਼ਾਬਤੇ" ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਈਸਾਈ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0" /><ref name=":1" /> ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://heavy.com/entertainment/2020/09/ethan-peters-death/|title=Ethan Peters aka 'Ethan Is Supreme' Dies From Apparent Drug Overdose at 17|last=Bicks|first=Emily|date=2020-09-06|website=[[Heavy.com]]|language=en-US|access-date=2020-09-08|archive-date=2020-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016222604/https://heavy.com/entertainment/2020/09/ethan-peters-death/|url-status=dead}}</ref> ਪੀਟਰਸ ਨੇ ਔਨਲਾਈਨ ਸਕੂਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਈਨ ਹੈਲਬੌਏ ਖੋਲ੍ਹੀ। {{As of|2020|September}} ਪੀਟਰਸ ਦੇ ਯੂਟਿਊਬ 'ਤੇ 139,000 ਸਬਸਕ੍ਰਾਇਬਰ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ 'ਤੇ ਅੱਧੇ ਮਿਲੀਅਨ ਫਾਲੋਅਰਜ਼ ਸਨ।<ref name=":1" /> === ਕਲਾ === ਪੀਟਰਜ਼ ਦੀ ਅਵੈਂਟ-ਗਾਰਡ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇਮੋ, ਗੇਅ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ "ਥਿੰਕ ਗੇਅ ਬਟ ਕਾਇੰਡ ਆਫ ਡਾਰਕ" ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰ, ਟ੍ਰੈਵਿਸ ਸਕਾਟ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਈਲੀ ਸਾਇਰਸ ਅਤੇ ਮਾਰਲਿਨ ਮੈਨਸਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name=":0"/>ਇੱਕ 2019 ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਪੀਟਰਸ ਨੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਟੈਨਾ ਮੋਨਗੇਉ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।<ref name=":3"/> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪੀਟਰਜ਼ ਹੰਟਸਵਿਲੇ, ਟੈਕਸਾਸ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਇਦਾਦ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_uk/article/7xgy9x/child-make-up-artists-ethan-peters-youtube|title=Who Are the Biggest Child Make-Up Artists? How Much Do They Earn?|last=Rymajdo|first=Kamila|date=July 16, 2019|website=[[Vice Media]]|language=en|access-date=2020-09-08}}</ref> ਉਹ ਗੇਅ ਸੀ।<ref name=":0"/> ਪੀਟਰਜ਼ ਨੇ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਨਸਲਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pinknews.co.uk/2020/03/09/coronavirus-racism-ethan-peters-mask-tiktok-instagram/|title=Queer beauty influencer is using the coronavirus to send a powerful message about racism|last=Smith|first=Reiss|date=2020-03-09|website=[[PinkNews]]|language=en-GB|access-date=2020-09-08}}</ref> ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ।<ref name=":2"/> ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੀਟਰਸ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ 5 ਸਤੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਭਾਵਤ ਕਾਰਨ ਸੀ।<ref name=":1"/><ref name=":2"/><ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/entertainment/makeup-guru-influencer-ethanisupreme-dead-17|title=Makeup guru, influencer Ethanisupreme dead at 17|last=Day|first=Nate|date=2020-09-06|website=[[Fox News]]|language=en-US|access-date=2020-09-08}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਯੂਟਿਊਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਬਲਾਗਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2003]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]] arj95dfgq0668fhk4jkaapsd402a364 0 142174 840967 604165 2026-06-18T00:32:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840967 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:İzmir_Gay_Pride_2014.jpg|right|thumb|300x300px| 2014 ਇਜ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਾਈਡ]] '''ਇਜ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਾਈਡ''' ( {{Lang-tr|İzmir Onur Yürüyüşü}} ) 2013 ਤੋਂ [[ਇਜ਼ਮਿਰ|ਇਜ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਗੇਅ ਪ੍ਰਾਈਡ ਮਾਰਚ ਅਤੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bianet.org/bianet/lgbti/148022-izmir-in-ilk-onur-yuruyusu-bu-pazare_in_Istanbul_groot_succes__.html|title=İzmir'in İlk Onur Yürüyüşü Bu Pazar|date=28 June 2013|publisher=Bianet|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702025331/http://www.bianet.org/bianet/lgbti/148022-izmir-in-ilk-onur-yuruyusu-bu-pazare_in_Istanbul_groot_succes__.html|archive-date=2 July 2015|access-date=13 June 2014}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸਮਰਥਕ 30 ਜੂਨ 2013 ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ ਅਲਸਨਕੈਕ ਫੈਰੀ ਪੋਰਟ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਸ਼ਹੀਦ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ "ਅਸੀਂ ਜ਼ੇਕੀ ਮੁਰੇਨ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ" ਅਤੇ "ਅਸੀਂ [[ਫਰੈਡੀ ਮਰਕਰੀ]] ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹਾਂ" ਵਰਗੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੋਸਟਰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੇ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bianet.org/bianet/lgbti/148022-izmir-in-ilk-onur-yuruyusu-bu-pazare_in_Istanbul_groot_succes__.html|title=İzmir'in İlk Onur Yürüyüşü Bu Pazar|date=28 June 2013|publisher=Bianet|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702025331/http://www.bianet.org/bianet/lgbti/148022-izmir-in-ilk-onur-yuruyusu-bu-pazare_in_Istanbul_groot_succes__.html|archive-date=2 July 2015|access-date=13 June 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20150702025331/http://www.bianet.org/bianet/lgbti/148022-izmir-in-ilk-onur-yuruyusu-bu-pazare_in_Istanbul_groot_succes__.html "İzmir'in İlk Onur Yürüyüşü Bu Pazar"]. Bianet. 28 June 2013. Archived from [http://www.bianet.org/bianet/lgbti/148022-izmir-in-ilk-onur-yuruyusu-bu-pazare_in_Istanbul_groot_succes__.html the original] on 2 July 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 June</span> 2014</span>.</cite></ref> 2019 ਵਿੱਚ ਆਨਰ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ 'ਤੇ ਇਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.izgazete.net/genel/valilik-lgbti-onur-haftasi-etkinliklerini-yasakladi-h36500.html|title=Valilik, LGBTİ+ Onur Haftası etkinliklerini yasakladı!|date=14 June 2019|work=İz Gazete|access-date=19 June 2019|archive-url=https://archive.today/20190619173604/https://www.izgazete.net/genel/valilik-lgbti-onur-haftasi-etkinliklerini-yasakladi-h36500.html|archive-date=19 June 2019}}</ref> ਇਜ਼ਮੀਰ ਬਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਅਰਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.izgazete.net/politika/izmir-barosu-baskani-yucel-gozlerinizi-kapattiginizda-yok-h36651.html|title=İzmir Barosu Başkanı Yücel: 'Gözlerinizi kapattığınızda yok olmayacak şeyler vardır'|date=19 June 2019|work=İz Gazete|access-date=19 June 2019|archive-url=https://archive.today/20190619174451/https://www.izgazete.net/politika/izmir-barosu-baskani-yucel-gozlerinizi-kapattiginizda-yok-h36651.html|archive-date=19 June 2019}}</ref> ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.izgazete.net/genel/onur-haftasi-etkinlik-yasaklari-kalkti-yuruyus-iptal-h36650.html|title='Onur Haftası' etkinlik yasakları kalktı, yürüyüş iptal edicek mi?|date=19 June 2019|work=İz Gazete|access-date=19 June 2019|archive-url=https://archive.today/20190619175312/https://www.izgazete.net/genel/onur-haftasi-etkinlik-yasaklari-kalkti-yuruyus-iptal-h36650.html|archive-date=19 June 2019}}</ref> ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਜ਼ਮੀਰ ਪ੍ਰਾਈਡ ਮਾਰਚ 22 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.izgazete.net/genel/7-izmir-lgbti-onur-haftasi-basliyor-h36364.html|title=7. İzmir LGBTİ+ Onur Haftası başlıyor|date=11 June 2019|work=İz Gazete|access-date=19 June 2019|archive-url=https://archive.today/20190619174558/https://www.izgazete.net/genel/7-izmir-lgbti-onur-haftasi-basliyor-h36364.html|archive-date=19 June 2019}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵੀਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.izgazete.net/genel/son-dakikaonur-yuruyusune-polis-mudahalesi-gozaltilar-h36761.html|title=Son Dakika... Onur Yürüyüşü'ne polis müdahalesi... Gözaltılar var...|date=22 June 2019|work=İz Gazete|access-date=23 June 2019|archive-url=https://archive.today/20190623055850/https://www.izgazete.net/genel/son-dakikaonur-yuruyusune-polis-mudahalesi-gozaltilar-h36761.html|archive-date=23 June 2019}}</ref> == ਸਮਰਥਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ == * ਡੋਕੁਜ਼ ਏਇਲੂਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਰਾਬਰ ਰਿਬਨ ਕਮਿਊਨਿਟੀ * ਏਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਉ ਕਮਿਊਨਿਟੀ * ਏਗਟਿਮ ਸੇਨ ਇਜ਼ਮੀਰ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਉ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੰਬਰ 2 * ਲਾਲ ਸਤਰੰਗੀ ਇਜ਼ਮੀਰ * ਐਚਡੀਕੇ ਇਜ਼ਮੀਰ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਉ ਕਮਿਸ਼ਨ * ਇਜ਼ਮੀਰ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਉ ਪਹਿਲਕਦਮੀ * ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬੀ ਤਿਕੋਣ * ਅਹੂਰਾ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿਉ * ਇਜ਼ਮੀਰ ਬਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ<ref>{{Cite news|url=https://www.izgazete.net/politika/izmir-barosu-baskani-yucel-gozlerinizi-kapattiginizda-yok-h36651.html|title=İzmir Barosu Başkanı Yücel: 'Gözlerinizi kapattığınızda yok olmayacak şeyler vardır'|date=19 June 2019|work=İz Gazete|access-date=19 June 2019|archive-url=https://archive.today/20190619174451/https://www.izgazete.net/politika/izmir-barosu-baskani-yucel-gozlerinizi-kapattiginizda-yok-h36651.html|archive-date=19 June 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220528044448/https://www.izgazete.net/politika/izmir-barosu-baskani-yucel-gozlerinizi-kapattiginizda-yok-h36651.html |date=28 ਮਈ 2022 }}. ''İz Gazete''. 19 June 2019. Archived from [https://www.izgazete.net/politika/izmir-barosu-baskani-yucel-gozlerinizi-kapattiginizda-yok-h36651.html the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">19 June</span> 2019</span>.</cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ih61adzlau7yvbtwqnipyoojgow1elk 0 143278 841016 743274 2026-06-18T08:17:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841016 wikitext text/x-wiki '''ਕੁਕਰੈਲ ਰਾਖਵਾਂ ਜੰਗਲ''' ( {{ਹਿੰਦੀ|कुकरैल जंगल}}), ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੰਗਲ 1950 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਲਖਨਊ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="ghar2">{{Cite web |url=http://karavanindia.org/aroundlko/kukrail.htm?i=1 |title=Kukrail Gharial Rehabilitation Centre info sheet |access-date=2022-07-12 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709181935/http://karavanindia.org/aroundlko/kukrail.htm?i=1 |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੀਆਂ 3 ਮੂਲ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਲਾਂ ( ਗੈਵੀਲਿਸ ਗੈਂਗੇਟਿਕਸ) ਲਈ ਇੱਕ ਬੰਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Baby_Gharial.jpg|thumb| ਕੁਕਰੈਲ ਰਾਖਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਘੜਿਆਲ।]] ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ 3 ਮਗਰਮੱਛ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੁਰੇਲ ਮਗਰਮੱਛ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰੋਕੋਡਾਇਲ ਬੈਂਕ ਟਰੱਸਟ (ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 3 ਦੇਸੀ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ - ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ, ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਲ ਅਤੇ [[ਮਗਰਮੱਛ (ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ)|ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ]] ) ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਮਗਰਮੱਛ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰ ਕ੍ਰੋਕੋਡਾਇਲ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ (ਸਿਰਫ਼ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੱਗਰਾਂ ਦੀ ਨਸਲ) ਹੈ। == ਪਿਛੋਕੜ == === ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ === ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਕੁਕਰੈਲ ਪੁਲ।<ref name="ghar2"/> === ਇਤਿਹਾਸ === ਜੰਗਲ 1950 ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਘੜਿਆਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1978 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="ghar2"/> == ਕੁਰੈਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ == === ਸਥਾਨ === ਕੁਕਰੈਲ ਰਾਖਵਾਂ ਜੰਗਲ ਪਿਕਨਿਕ ਸਪਾਟ ਰੋਡ 'ਤੇ ਮਯੂਰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇੰਦਰਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਰੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 5000 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਰਸਰੀਆਂ ਹਨ - ਹਰਬਲ ਨਰਸਰੀ, ਚਿਕਿਤਸਕ ਨਰਸਰੀ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਨਰਸਰੀ - ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਪੌਦੇ ਵੇਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਨਰਸਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬੂਟੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਣਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਕਨਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref name="ghar2"/> === ਬਨਸਪਤੀ === ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਗ, ਪੈਲਟੋਫੋਰਮ [[ਟੀਕ|,]] ਬਬੂਲ, ਪ੍ਰੋਸੋਪਿਸ, [[ਅੰਬ]], ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।<ref name="ghar2"/> === ਜੀਵ === ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਪੰਛੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।<ref name="ghar2"/> == ਸੰਭਾਲ == === ਘੜਿਆਲ ਸੰਭਾਲ === '''ਕੁਕਰੈਲ ਘੜਿਆਲ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਕੇਂਦਰ''',<ref name="ghar1">{{Cite journal|last=Choudhury|first=B. C.|year=1999|title=Crocodile Breeding in Indian Zoos|url=https://archive.org/details/IndianCrocodilians/page/n101|journal=Envis Wildlife and Protected Areas|volume=2|issue=1|pages=100–103}}</ref> ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਹੀ ਘੜਿਆਲ ਦੀ ਨਸਲ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 3 ਦੇਸੀ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3 ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਬਾਕੀ 2 ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ [[ਮਗਰਮੱਛ (ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ)|ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ]] ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। 1975 ਤੱਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 300 ਘੜਿਆਲ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਘੜਿਆਲ ਅੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ, ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਘੜਿਆਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ। ਘੜਿਆਲ ਲਈ ਕੁਕਰਾਲੀ ਬੰਦੀ-ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰੋਕੋਡਾਇਲ ਬੈਂਕ ਟਰੱਸਟ ਹੈ।<ref name="ghar2"/> ਕੁਕਰੈਲ ਘੜਿਆਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 1978 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਸੰਘ|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਫਾਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਨੇਚਰ ਐਂਡ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਜ਼]] (ਯੂ.ਐਨ.ਓ.) ਦੁਆਰਾ 1975 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸਿਰਫ 300ਮਗਰਮੱਛ ਸਨ।<ref name="ghar2"/> === ਕੱਛੂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ === ਨਰਮ ਸ਼ੈੱਲ ਕੱਛੂ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ, ਟਰਟਲ ਸਰਵਾਈਵਲ ਅਲਾਇੰਸ (TSA) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਕੱਛੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਮਿਲਿਤ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="ghar3">[https://www.thebetterindia.com/56569/india-conserving-gharial-centre-kukrail/ Conserving gharial centre at Kukrail], [[The Better India]], 3 Jul 2016.</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20041220055014/http://www.wii.gov.in/envis/crocodile/up.htm ਯੂਪੀ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆਲ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ] * [https://web.archive.org/web/20121022180313/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-12-22/lucknow/27915917_1_ghariyal-conservation-national-chambal-sanctuary-hastinapur ਖ਼ਬਰ: 17 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ ਘੜਿਆਲ] * [https://web.archive.org/web/20121022180332/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-11-08/lucknow/27990751_1_steve-irwin-gunny-bag-ramesh-kumar ਕੁਕਰੈਲ ਦੀ ਮਗਰਮੱਛ ਡੰਡੀ] * [http://www.indianexpress.com/news/now-religion-comes-to-rescue-ghariyals/415348/ ਹੁਣ ਤਾਂ ਧਰਮ ਘਰਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ] * [http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20090082003&ch=1/31/2009%2012:01:00%20PM ਘੜਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.today/20130103072855/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-09/flora-fauna/32139820_1_new-ones-hatching-hatchling-pond-species-division] ਕੁਕਰੈਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੜਿਆਲ ਹੈਚਲਿੰਗ ਹਨ == ਹਵਾਲੇ == f5ali8ufff8j01mcgt4kiwmkdvoprf6 0 144486 841029 769738 2026-06-18T11:56:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841029 wikitext text/x-wiki '''ਗਰਲ ਪਾਵਰ''' ਇੱਕ ਫਿਸ਼ਰ-ਪ੍ਰਾਈਸ ਪਿਕਸਲਵਿਜ਼ਨ [[ਕੁਇਅਰ|ਕੈਮਰੇ]] ਨਾਲ ਸੈਡੀ ਬੈਨਿੰਗ ਦੁਆਰਾ 1992 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਵੀਡੀਓ ਹੈ।<ref name="camera">{{Cite web|url=http://www.thefilmjournal.com/issue4/sadiebenning.html|title=The Film Journal|last=Curnutte|first=Rick|website=Child's Play: The Pixelvision Videos of Sadie Benning|publisher=Movie Review Query Engine|access-date=2013-04-25|archive-date=2013-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321030055/http://www.thefilmjournal.com/issue4/sadiebenning.html|url-status=dead}}</ref> ਵੀਡੀਓ, ਜੋ ਕਿ 15 ਮਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਬੈਨਿੰਗ ਦੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਅਤੇ ਰੀਓਟ ਗਰਲ ਉਪ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।<ref name="jdh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780816627752|title=Between the Sheets, in the Streets: Queer, Lesbian, Gay Documentary|last=Holmlund|first=Chris|publisher=University of Minnesota Press|year=1997|isbn=0816627754|location=Minnesota|page=[https://archive.org/details/isbn_9780816627752/page/133 133]|url-access=registration}}</ref> ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ "ਪਿਕਸਲ ਦਿਸ ਵਿਜ਼ਨ" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜਿਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਦ ਬਾਲਾਗਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ "ਪਿਕਸਲਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕਠੇ ਕਰਨ ਲਈ" <ref>{{Cite web|url=http://www.balaganfilms.com/ARCHIVE/about.html|title=PixelVision|publisher=Balagan Experimental Film & Video Series|access-date=April 24, 2013}}</ref> ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਘਰੇਲੂ ਵੀਡੀਓ ਫੁਟੇਜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੈਨਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੌਪ ਕਲਚਰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਟ (ਬਲੌਂਡੀ, ਮੈਟ ਡਿਲਨ), ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੈਮਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੈਪਚਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਰੀਓਟ ਗਰਲ ਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਕੱਟੇ ਗਏ ਟੈਕਸਟ, ਵਿਸਫੋਟਕ ਜੰਗੀ ਸਾਈਟਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇਦਾਰ ਕਲਿੱਪ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, "ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਜ਼ੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾ ਜਾਰਜ ਲਿੰਕਨ ਰੌਕਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਡਾਇਟ੍ਰੀਬ", <ref name="jdh"/> ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਹਿੰਸਕ ਨੌਜਵਾਨ!" ਅਤੇ "ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਦਮੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ"।<ref>{{Cite web|url=http://www.vdb.org/titles/girl-power|title=Girl Power|publisher=Video Data Bank}}</ref> ਬੈਨਿੰਗ ਆਡੀਓ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਬਿਕਨੀ ਕਿੱਲ ਦੇ ਗਾਣੇ, ਸ਼ੂਗਰਹਿਲ ਗੈਂਗ ਦੇ "ਰੈਪਰਜ਼ ਡਿਲਾਇਟ ", ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name="jdh" /> ਬੈਨਿੰਗ ਦੇ ਵਿਡੀਓਜ਼ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਆਉਟ-ਆਉਟ" ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ''ਗਰਲ ਪਾਵਰ'' ਨੂੰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲੜਕੀ ਦੇ "ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੇ ਲਿੰਗਕ ਚਿੰਨ੍ਹ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="temporal">{{Cite book|url=https://archive.org/details/timebinds00free/page/82|title=Deep Lez: Temporal Drag and Specters of Feminism|last=Freeman|first=Elizabeth|publisher=Duke University Press|year=2013|isbn=978-0822348047|location=Time Binds: Queer Temporalities, Queer Histories|pages=[https://archive.org/details/timebinds00free/page/82 82]}}</ref><ref name="audience">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S-sw3qbIoFwC&q=lesbian&pg=PA21|title=Girls Make Movies|last=Kearney|first=Mary|publisher=Praeger Publishers|year=2003|isbn=9780275974091|location=Youth Cultures: Texts, Images, and Identities|pages=22}}</ref> ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਾਦਾ ਬੱਚੇ ਦਾ ਉਭਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੈਨਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ, ਨੂੰ 1990 ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੁਲਮੀਥ ਫਾਇਰਸਟੋਨ ਦੇ ''ਦ ਡਾਇਲੈਕਟਿਕ ਆਫ਼ ਸੈਕਸ'' ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੌਪ ਆਈਕਨ ਸਪਾਈਸ ਗਰਲਜ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="0"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.vdb.org/ ਵੀਡੀਓ ਡੇਟਾ ਬੈਂਕ] ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਲਿੱਪ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ * [https://web.archive.org/web/20231211213334/http://www.artlies.org/article.php?id=1316&issue=49 ਆਰਟ ਲਾਈ: ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਜਰਨਲ] ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਲਾਕਾਰ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੰਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] gvpv2mcwi54nmeci58k8tvsl0c3req8 0 146481 840972 755657 2026-06-18T01:26:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840972 wikitext text/x-wiki {{infobox person||||native_name=ਹੀਰਾ ਲਾਲ|birth_date=11 November 1911|death_date=1998|education=ਬੀ ਕਾਮ|known for=ਬੈਂਕਿੰਗ|notable works=ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਦਾ ਪਸਾਰ , 18000 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ|spouse=ਦਮਿਅੰਤ ਕੌਰ|father=ਥੇਵਾ ਲਾਲ ਪਿਤਾ|mother=ਦੌਲਤਾਂ ਬਾਈ ਮਾਤਾ|honorific suffix=ਚੇਅਰਮੈਨ , ਡੀ ਲਿਟ|children=ਦਰਸ਼ਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਰੇ ਸਪੁੱਤਰ ; ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੌਰ ਬੇਟੀ|image=Inderjit Singh (Dr).jpeg}} ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਡਾ. ,ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ , ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸਤਕਾਰਤ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਬੈਂਕਰ ਸੀ। ਉਹ 11 ਨਵੰਬਰ 1911<ref name=":0" /> ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਥੇਵਾ ਲਾਲ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੌਲਤਾਂ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਲਾਇਲਪੁਰ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਹੀਰਾ ਲਾਲ ਸੀ । 1935 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਕ ਬਿਰਤੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਲਗਨ ਤੇ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪੁਰ ਜੀਵਨ ਨਿਬਾਹਿਆ।<ref name=":1" /> == ਵਿੱਦਿਆ == ਹੇਲੀ ਕਾਲਜ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬੀ ਕਾਮ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। == ਕੰਮ ਕਾਜ == ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸ ਨੇ 1932 ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.sikhbookclub.com/Book/Life-Glimpses-%26-Achievements-in-Punjabi-By-Dr.-Inderjit-Singh|title=ਵੱਡੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ , ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੇਅਰਮੈਨ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਿੰਧ ਬੈੱਕ|last=ਰੇਣੁਕਾ|first=ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ|publisher=ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਟਰੱਸਟ|year=2011|location=ਲੁਧਿਆਣਾ|via=https://sikhbookclub.com|access-date=2022-11-30|archive-date=2022-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130084622/https://www.sikhbookclub.com/Book/Life-Glimpses-%26-Achievements-in-Punjabi-By-Dr.-Inderjit-Singh|url-status=dead}}</ref> । 1944 ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯੂਕੋ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।2 ਜਨਵਰੀ 1960 <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/ggnmedia/videos/s-inderjeet-singh-life-and-personality/5626373007453504/|title=S. Inderjeet Singh: Life and Personality {{!}} S. Inderjeet Singh: Life and Personality {{!}} By GGN Media {{!}} Facebook|website=www.facebook.com|language=pa|access-date=2022-11-24}}</ref>ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ|ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]] ,ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨਿੱਜੀ ਬੈਂਕ ਵਜੋਂ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ]] , ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤੇ ਸ੍ਰਦਾਰ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 1908 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।1968 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1982 ਤੱਕ ਰਿਹਾ।ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 13 ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਤੋਂ 650 <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/economy/story/19760815-punjab-and-sind-bank-registers-enormous-growth-rate-of-over-50percent-in-deposits-819264-2015-04-10|title=Punjab and Sind Bank registers enormous growth rate of over 50% in deposits|website=India Today|language=en|access-date=2022-11-24}}</ref>ਤੋਂ ਵੱਧ ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਵਾਲਾ ਸਫਲ ਬੈੱਕ ਬਣਾਉਣਾ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸੀ ।1982 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰਮੈਟ ਸਮੇਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 80 ਕਰੋੜ ਤੋਂ 1220 ਕਰੋੜ ਤੇ ਪੁਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਜਮਾਂ ਪੂੰਜੀ 782 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੀਅ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਤੇ ਦਿਹਾਤੀ ਕਾਮਯਾਬ ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ।ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵੇਲੇ 1995 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬੈਂਕ ਔਫ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਅਵਸਰ ਪਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। == ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕਾਰਜ == [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ|ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]] ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਾਦਗੀ ਵਾਲਾ ਕੁੜਤੇ ਪਜਾਮੇ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ,ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਵਰਤਾਉ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੀਤਾ।ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿਖੇ ਪੋਸਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref name=":1" />ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਆਈਆਂ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ , ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ 500 ਸਾਲਾ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ 300 ਸਾਲਾ , ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 300 ਸਾਲਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਵੇਲੇ ਹਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਦਵੀਆਂ ਨਿਭਾਂ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੰਜਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵੇਲੇ ਸਥਾਪਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਫਾਂਊਡੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਰਾਹੀ ਪਾਲਣਾ ਪਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਰਾਗਾਂ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ-ਵਾਦਨ ਦੇ 8 ਐਲ ਪੀ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ਾਇਆ ਕਰਵਾਏ।ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਤੇ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲ਼ਾ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਬਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਬਨ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref name=":0" />ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦੇ ਦਿਨ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਫਾਂਊਡੇਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਿੰਨ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰ ਦੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਫਾਂਊਡੇਸ਼ਨ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਪਟਿਆਲ਼ਾ<ref>{{Cite web|url=https://saras.cbse.gov.in/SARAS/AffiliatedList/AfflicationDetails/1630120|title=CBSE Affiliation details for Guru Nana Foundation Public School Patiala|website=https://gnfpspatiala.org.in/|access-date=29 November 2022|archive-date=29 ਨਵੰਬਰ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129090109/https://saras.cbse.gov.in/SARAS/AffiliatedList/AfflicationDetails/1630120|url-status=dead}}</ref>, ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ( ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ) ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਤੇਜਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://gnfpspatiala.org.in/|title=Welcome to Guru Nanak Foundation Public School, Patiala|website=gnfpspatiala.org.in|access-date=2022-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gnfpsmohali.com/meet-the-management|title=Home|website=gnfpsmohali|language=en|access-date=2022-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gnfgsjalandhar.com/member/panth-rattan-dr-inderjit-singh-ji/|title=Panth Rattan Dr Inderjit Singh Ji|website=Gurunanak Foundation Global School|language=en-US|access-date=2022-11-26}}</ref> == ਸਨਮਾਨ == 27 ਜੂਨ 1977 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਕ , ਧਾਰਮਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਡੀ ਲਿਟ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। == ਮੌਤ == ਸੰਨ 1998 <ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/1998/98oct05/head5.htm|title=News Headings 1998 The Tribune|website=www.tribuneindia.com|access-date=2022-11-24}}</ref>ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਬਿਮਾਰੀ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਅਰਦਾਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਲੱਖੀਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1911]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1998]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ]] 7pv98tgxjrhtcs5cov1m98pewqtfz09 0 148516 840982 762003 2026-06-18T02:34:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840982 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:NC_Deer.jpg|thumb| ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਹਿਰਨ ਚਰ ਰਹੇ ਹਨ; fawns ਨਾਲ ਕਰੋ]] ਇਹ ਲੇਖ ਫੀਲਡ-ਗਾਈਡ, ਕੇਂਦਰੀ ਭੰਡਾਰ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ [[ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ]] ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ -ਜੰਤੂਆਂ ਲਈ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਰਾਜ ਵਾਤਾਵਰਣ == [[ਤਸਵੀਰ:North_Carolina_River.jpg|right|thumb| ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਮਿਲਜ਼ ਨਦੀ]] ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦਾ [[ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ|ਭੂਗੋਲ]] ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਬਾਇਓਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਤੱਟਵਰਤੀ, ਪੀਡਮੌਂਟ, ਅਤੇ ਐਪਲਾਚੀਅਨ ਪਹਾੜ। ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰਾਜ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ, ਤਪਸ਼, ਅਤੇ ਬੋਰੀਅਲ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜ ਸਮਸ਼ੀਨ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹੈ, ਐਪਲਾਚੀਅਨ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਸਟ੍ਰੀਮ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ, ਇਸਲਈ, ਬਨਸਪਤੀ (ਬਨਸਪਤੀ) ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ (ਜੰਤੂਆਂ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। === ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ === ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਸਮਤਲ ਤੱਟਵਰਤੀ ਮੈਦਾਨੀ ਹੈ । === ਪੀਡਮੌਂਟ === ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[Charlotte Metro Area|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਮੈਟਰੋ ਖੇਤਰ]] ਅਤੇ ਰੈਲੇ<ref>{{Cite web|url=https://trianglewildliferemoval.com/locations/raleigh-nc/|title=General Raleigh, NC Information|access-date=2018-05-10}}</ref> ਅਤੇ ਡਰਹਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਇਓਮਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ, ਰੋਲਿੰਗ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਮਲ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਤਲ ਵਾਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੀਡਮੌਂਟ ਲਗਭਗ 300-400 ਫੁੱਟ (90-120&nbsp;m) ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 1,000 ਫੁੱਟ (300) ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਉਚਾਈ&nbsp;m) ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ। === ਪਹਾੜ === [[ਤਸਵੀਰ:LiliumSuperbum1.jpg|right|thumb| ਪਹਾੜੀ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕ ਦੀ ਕੈਪ ਲਿਲੀ]] ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਭੂਗੋਲ 1500 ਅਤੇ 6000 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਐਪਲਾਚੀਅਨ ਪਹਾੜ ਹੈ। == ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ == === ਥਣਧਾਰੀ === E = Endangered ਵਿਰੋਧ: * ਵਰਜੀਨੀਆ ਓਪੋਸਮ, ''ਡਿਡੇਲਫ਼ਿਸ ਵਰਜੀਨੀਆਨਾ'' ਆਰਮਾਡੀਲੋਸ: * ਨੌ-ਬੈਂਡ ਵਾਲਾ ਆਰਮਾਡੀਲੋ, ''ਡੇਸੀਪਸ ਨੋਵੇਮਸਿਨਕਟਸ'' * ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਬੀਵਰ, ''ਕੈਸਟਰ ਕੈਨੇਡੈਂਸਿਸ'' ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ <ref name="wsc">{{Cite web|url=http://www.ncwildlife.org/Wildlife_Species_Con/WSC_BMNC_History.htm|title=Beaver Management in North Carolina - History|publisher=[[North Carolina Wildlife Resources Commission]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100416222403/http://www.ncwildlife.org/Wildlife_Species_Con/WSC_BMNC_History.htm|archive-date=April 16, 2010|access-date=September 5, 2017}}</ref> * ਉੱਤਰੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਗਿਲਹਰੀ, ''ਗਲਾਕੋਮਿਸ ਸੈਬਰਿਨਸ'' (ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਉੱਤਰੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਗਿਲਹਰੀ, ''ਜੀ. ਐੱਸ. ਕਲੋਰੈਟਸ'' E ) * ਦੱਖਣੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਗਿਲਹਰੀ, ''ਗਲਾਕੋਮਿਸ ਵੋਲਨਸ'' * ਗਰਾਊਂਡਹੌਗ, ''ਮਾਰਮੋਟਾ ਮੋਨੈਕਸ'' * ਰਾਕ ਵੋਲ, ''ਮਾਈਕ੍ਰੋਟਸ ਕ੍ਰੋਟੋਰੀਨਸ'' * ਮੀਡੋ ਵੋਲ, ''ਮਾਈਕ੍ਰੋਟਸ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨਿਕਸ'' * ਵੁੱਡਲੈਂਡ ਵੋਲ, ''ਮਾਈਕ੍ਰੋਟਸ ਪਿਨੇਟੋਰਮ'' * ਦੱਖਣੀ ਲਾਲ-ਬੈਕਡ ''ਵਾਲ ਮਾਇਓਡਸ ਗੈਪੇਰੀ'' * ਵੁੱਡਲੈਂਡ ਜੰਪਿੰਗ ਮਾਊਸ ''ਨੈਪੇਓਜ਼ਾਪਸ ਸੰਕੇਤ'' * ਪੂਰਬੀ ਵੁੱਡਰਾਟ, ''ਨਿਓਟੋਮਾ ਫਲੋਰੀਡਾਨਾ'' * ਗੋਲਡਨ ਮਾਊਸ ''ਓਕਰੋਟੋਮਿਸ ਨਟਲੀ'' * [[ਮਸਕ ਚੂਹਾ|ਮੁਸਕਰਾਤ]], ''ਓਨਡਾਟਰਾ ਜ਼ਿਬੇਥੀਕਸ'' * ਮਾਰਸ਼ ਰਾਈਸ ਚੂਹਾ, ''ਓਰੀਜ਼ੋਮੀਸ ਪੈਲਸਟ੍ਰਿਸ'' * ਸੂਤੀ ਮਾਊਸ, ''ਪੇਰੋਮਿਸਕਸ ਗੌਸੀਪਿਨਸ'' * ਚਿੱਟੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮਾਊਸ, ''ਪੇਰੋਮਿਸਕਸ ਲਿਊਕੋਪਸ'' * ਪੂਰਬੀ ਡੀਰਮਾਊਸ, ਪੇਰੋਮਿਸਕਸ ''ਮੈਨੀਕੁਲੇਟਸ'' * ਓਲਡਫੀਲਡ ਮਾਊਸ, ''ਪੇਰੋਮਿਸਕਸ ਪੋਲਿਓਨੋਟਸ'' * ਈਸਟਰਨ ਹਾਰਵੈਸਟ ਮਾਊਸ, ''ਰੀਥਰੋਡੋਨਟੋਮਿਸ ਹਿਊਮੁਲਿਸ'' * ਪੂਰਬੀ ਸਲੇਟੀ ਗਿਲਹਰੀ, ''ਸਾਇਯੂਰਸ ਕੈਰੋਲੀਨੇਨਸਿਸ'' (ਰਾਜ ਥਣਧਾਰੀ) * ਲੂੰਬੜੀ ਗਿਲਹਰੀ, ''ਸਕਿਊਰਸ ਨਾਈਜਰ'' * ਹਿਸਪਿਡ ਕਪਾਹ ਚੂਹਾ ''ਸਿਗਮੋਡਨ ਹਿਸਪਿਡਸ'' * ਦੱਖਣੀ ਬੋਗ ਲੇਮਿੰਗ, ''ਸਿਨੈਪਟੋਮੀਜ਼ ਕੂਪੇਰੀ'' * ਪੂਰਬੀ ਚਿਪਮੰਕ, ''ਟੈਮੀਆਸ ਸਟ੍ਰੀਟਸ'' * ਅਮਰੀਕੀ ਲਾਲ ਗਿਲਹਰੀ, ''ਟੈਮਿਆਸੀਯੂਰਸ ਹਡਸੋਨਿਕਸ'' * ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਖਰਗੋਸ਼, ''ਲੇਪਸ ਅਮਰੀਕਨਸ'' ਐਕਸਟਾਈਰਪੇਟਡ <ref>{{Cite web|url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.104729/Lepus_americanus|title=NatureServe Explorer 2.0|website=explorer.natureserve.org|access-date=4 November 2022}}</ref> * ਦਲਦਲ ਖਰਗੋਸ਼, ''ਸਿਲਵਿਲਾਗਸ ਐਕੁਆਟਿਕਸ'' * ਪੂਰਬੀ ਕਾਟਨਟੇਲ, ''ਸਿਲਵਿਲਾਗਸ ਫਲੋਰੀਡੇਨਸ'' * ਐਪਲਾਚੀਅਨ ਕਾਟਨਟੇਲ, ''ਸਿਲਵਿਲਾਗਸ ਔਬਸਕੁਰਸ'' * ਮਾਰਸ਼ ਖਰਗੋਸ਼, ''ਸਿਲਵਿਲਾਗਸ ਪੈਲਸਟ੍ਰਿਸ'' * ਤਾਰਾ-ਨੱਕ ਵਾਲਾ ਮੋਲ, ''ਕੌਂਡੀਲੁਰਾ ਕ੍ਰਿਸਟਾਟਾ'' * ਪੂਰਬੀ ਮੋਲ, ''ਸਕਾਲੋਪਸ ਐਕਵਾਟਿਕਸ'' * ਉੱਤਰੀ ਸ਼ਾਰਟ-ਟੇਲਡ ਸ਼ਰੂ, ''ਬਲੈਰੀਨਾ ਬ੍ਰੇਵੀਕੌਡਾ'' * ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਸ਼ਰੂ, ''ਸੋਰੇਕਸ ਲੌਂਗੀਰੋਸਟ੍ਰਿਸ'' * ਟਾਊਨਸੇਂਡ ਦਾ ਵੱਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਬੱਲਾ, ''ਕੋਰੀਨੋਰਿਨਸ ਟਾਊਨਸੇਂਡੀ'' ( ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੱਡੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਬੱਲਾ, ਸੀ.ਟੀ. ''ਵਰਜੀਨਿਅਨਸ'' E ) * ਉੱਤਰੀ ਪੀਲਾ ''ਚਮਗਿੱਦੜ ਡੈਸੀਪਟਰਸ ਇੰਟਰਮੀਡੀਅਸ'' * ਵੱਡਾ ਭੂਰਾ ਚਮਗਿੱਦੜ, ''ਏਪਟੇਸੀਕਸ ਫੁਸਕਸ'' * ਪੂਰਬੀ ਲਾਲ ''ਚਮਗਿੱਦੜ ਲਾਸੀਉਰਸ ਬੋਰੇਲਿਸ'' * Hoary bat ''Lasiurus cinereus'' * Seminole bat ''Lasiurus seminolus'' * ਸਲੇਟੀ ਬੱਲੇ, ''ਮਾਇਓਟਿਸ ਗ੍ਰੀਸੇਸੈਂਸ'' E * ਪੂਰਬੀ ਛੋਟੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਬੱਲਾ ''ਮਾਇਓਟਿਸ ਲੀਬੀਈ'' E * ਉੱਤਰੀ ਮਾਇਓਟਿਸ, ''ਮਾਇਓਟਿਸ ਸੇਪਟਨਟ੍ਰੋਨਲਿਸ'' * ਇੰਡੀਆਨਾ ਬੈਟ, ''ਮਾਈਓਟਿਸ ਸੋਡਾਲਿਸ'' E * ਕੋਯੋਟ, ''ਕੈਨਿਸ ਲੈਟਰਾਂਸ'' * ਲਾਲ ਬਘਿਆੜ, ''ਕੈਨਿਸ ਰੁਫਸ'' E ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ * ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਦੀ ਓਟਰ, ''ਲੋਨਟਰਾ ਕੈਨੇਡੇਨਸਿਸ'' * ਬੌਬਕੈਟ, ''ਲਿੰਕਸ ਰੂਫਸ'' * ਧਾਰੀਦਾਰ ਸਕੰਕ, ''ਮੇਫਾਈਟਿਸ ਮੇਫਾਈਟਿਸ'' * ਪੂਰਬੀ ਚਟਾਕ ਵਾਲਾ ਸਕੰਕ, ''ਸਪੀਲੋਗੇਲ ਪੁਟੋਰੀਅਸ'' * ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੀਸੀਲ, ''ਮੁਸਟੇਲਾ ਨਿਵਾਲਿਸ'' * ਲੰਬੀ ਪੂਛ ਵਾਲਾ ਵੇਜ਼ਲ, ''ਨਿਓਗੇਲ ਫਰੇਨਾਟਾ'' * ਅਮਰੀਕਨ ਮਿੰਕ, ''ਨਿਓਗੇਲ ਵਿਜ਼ਨ'' * ਫਿਸ਼ਰ, ''ਪੇਕਾਨੀਆ ਪੈਨਨਟੀ'' ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ * ਰੈਕੂਨ, ''ਪ੍ਰੋਸੀਓਨ ਲੋਟਰ'' * [[ਕੂਗਰ|Cougar]], ''Puma concolor'' extirpated ** ਈਸਟਰਨ ਕੌਗਰ, ''ਪੀ. ਸੀ. couguar'' EX * ਸਲੇਟੀ ਲੂੰਬੜੀ, ''Urocyon cinereoargenteus'' * ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਲਾ ਰਿੱਛ, ''ਉਰਸਸ ਅਮਰੀਕਨਸ'' * ਲਾਲ ਲੂੰਬੜੀ, ''ਵਲਪੇਸ ਵਲਪੇਸ'' * ਅਮਰੀਕਨ ਬਾਈਸਨ, ''ਬਾਈਸਨ ਬਾਈਸਨ'' ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ * ਐਲਕ, ''ਸਰਵਸ ਕੈਨੇਡੈਂਸਿਸ'' ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ <ref name="Cochran">{{Cite news|url=http://www.roanoke.com/outdoors/billcochran/wb/6627|title=Virginia officials take no joy in elk celebration|last=Cochran|first=Bill|date=June 17, 2004|work=The Roanoke Times|access-date=September 5, 2017|archive-url=https://archive.today/20130201170412/http://www.roanoke.com/outdoors/billcochran/wb/6627|archive-date=February 1, 2013}}</ref> ** ਈਸਟਰਨ ਐਲਕ, ''ਸੀ. ਸੀ. ਕੈਨੇਡੈਂਸਿਸ'' EX ** ਰੌਕੀ ਮਾਉਂਟੇਨ ਐਲਕ, ''ਸੀ. ਸੀ. ਨੈਲਸੋਨੀ'' ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ * ਚਿੱਟੀ ਪੂਛ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ, ''ਓਡੋਕੋਇਲੀਅਸ ਵਰਜੀਨਿਅਸ'' * ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ''ਸੂਸ ਸਕ੍ਰੋਫਾ'' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ === ਪੰਛੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Northern_Cardinal_Male-27527-3.jpg|thumb| ''ਕਾਰਡੀਨਲਿਸ ਕਾਰਡੀਨਲਿਸ'' (ਉੱਤਰੀ ਕਾਰਡੀਨਲ)]] === ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ === [[File:EasternBoxTurtleMale.jpg|thumb| ਬਾਲਗ ਨਰ ''ਟੇਰਾਪੀਨ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਕੈਰੋਲੀਨਾ'', ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸਰੀਪ]] === ਉਭਾਰ === [[File:Frog_(North_Carolina).jpg|right|thumb| ਡੱਡੂ, ਕੈਰੀ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿੱਚ]] ਡੱਡੂ ਪੀਡਮੋਂਟ ਦੇ ਦਲਦਲੀ ਅਤੇ ਗਿੱਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਡੱਡੂ ਇੱਕ ਕੋਪ ਦਾ ਸਲੇਟੀ ਰੁੱਖ ਦਾ ਡੱਡੂ (ਹਾਈਲਾ ਕ੍ਰਾਈਸੋਸੇਲਿਸ) ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਰੁੱਖ ਦਾ ਡੱਡੂ (ਐਚ. ਵਰਸੀਕਲਰ) ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਜਾਂ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਚ. ਵਰਸੀਕਲਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਥੇ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਕੁਝ ਉੱਤਰੀ ਪੀਡਮੌਂਟ ਕਾਉਂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਹੋਰ ਡੱਡੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪਰਿੰਗ ਪੀਪਰ, ਸੂਡਾਕ੍ਰਿਸ ਕਰੂਸੀਫਰ ਜਾਂ ਹਾਈਲਾ ਕਰੂਸੀਫਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ, ਇਹ ਡੱਡੂ ਦਰਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। '''ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਮ''' ਉਭੀਬੀਆਂ: ਦੋ- ਪੰਜੂਆਂ ਵਾਲਾ ਐਂਫੀਅਮਾ, ਆਮ ਮਡਪੁਪੀ, ਡਵਾਰਫ ਵਾਟਰਡੌਗ, ਈਸਟਰਨ ਲੈਸਰ ਸਾਇਰਨ, ਵੱਡਾ ਸਾਇਰਨ, ਲਾਲ-ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾ ਨਿਊਟ, ਮਾਬੀ ਦਾ ਸੈਲਮੈਂਡਰ, ਸਪਾਟਡ ਸੈਲਮੈਂਡਰ, ਮਾਰਬਲਡ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ (ਸਟੇਟ ਸੈਲਮੈਂਡਰ, ਸਲਾਮੈਂਡਰ, ਸਲਾਮੈਂਡਰ), ਦੱਖਣੀ ਡਸਕੀ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ, ਡਵਾਰਫ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ, ਚਾਰ-ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ, ਵੇਹਰਲੇ ਦਾ ਸੈਲਾਮੈਂਡਰ, ਪੂਰਬੀ ਸਪੇਡਫੁੱਟ, ਦੱਖਣੀ ਟੌਡ, ਪਾਈਨ ਬੈਰੇਨਸ ਟ੍ਰੀਫ੍ਰੌਗ (ਸਟੇਟ ਫਰੌਗ), ਕੋਪ ਦਾ ਸਲੇਟੀ ਟਰੀਫ੍ਰੌਗ, ਹਰਾ ਟ੍ਰੀਫ੍ਰੌਗ, ਸਕੁਇਰਲ, ਗ੍ਰੇਸ ਟ੍ਰੀਫ੍ਰੌਗ, ਲਿਟਲ ਟ੍ਰੀਫ੍ਰੌਗ, ਫਰੋਗਰੋਗ, ਲਿਟਲ ਟ੍ਰੀਫਰੋਗ ਅੱਪਲੈਂਡ ਕੋਰਸ ਡੱਡੂ, ਅਮਰੀਕਨ ਬੁਲਫਰੌਗ, ਕਾਂਸੀ ਡੱਡੂ, ਪਿਕਰੇਲ ਡੱਡੂ, ਦੱਖਣੀ ਚੀਤੇ ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਡੱਡੂ । <ref>[http://www.naturalsciences.org/research/herpetology/check_amphibia.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202213707/http://www.naturalsciences.org/research/herpetology/check_amphibia.html|date=February 2, 2007}}</ref> === ਮੱਛੀ === '''ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ''' : ਬਾਡੀ ਬਾਸ, ਰੋਅਨੋਕੇ ਬਾਸ, ਲਾਰਜਮਾਊਥ ਬਾਸ, ਰਾਕ ਬਾਸ, ਸਮਾਲਮਾਊਥ ਬਾਸ, ਸਪਾਟਡ ਬਾਸ, ਸਟ੍ਰਿਪਡ ਬਾਸ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਬਾਸ, ਨੀਲੀ ਕੈਟਫਿਸ਼, ਚੈਨਲ ਕੈਟਫਿਸ਼, ਫਲੈਟਹੈੱਡ ਕੈਟਫਿਸ਼, ਵ੍ਹਾਈਟ ਕੈਟਫਿਸ਼, ਭੂਰਾ ਬੁੱਲਹੈੱਡ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਪਿਕ , ਪ੍ਰਤੀ ਚਾਲੇਲਚ ਰੈੱਡਫਿਨ ਪਿਕਰੇਲ, ਅਮਰੀਕਨ ਸ਼ੈਡ, ਹਿਕਰੀ ਸ਼ੈਡ, ਕੱਦੂ ਸੀਡ, ਰੀਡੀਅਰ, ਬਲੂਗਿੱਲ, ਫਲਾਇਰ, ਗ੍ਰੀਨ ਸਨਫਿਸ਼ , ਰੈੱਡਬ੍ਰੈਸਟ, ਵਾਰਮਾਊਥ, ਬਰੂਕ ਟਰਾਊਟ, ਰੇਨਬੋ ਟਰਾਊਟ, ਬਰਾਊਨ ਟਰਾਊਟ, ਗਾਰਫਿਸ਼, ਬੋਫਿਨ, ਕਾਰਪ, ਕ੍ਰੈਪੀ, ਡ੍ਰੈਪੀ ਸਲੋਨ, ਫ੍ਰੈਸ਼ਕਾਨਾਸ, ਕਾਰਪ ਮਸਕੈਲੰਜ, ਟਾਈਗਰ ਮਸਕੈਲੰਜ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਈਕ, ਸਾਗਰ, ਪੂਰਬੀ ਮੱਛਰ ਮੱਛੀ, ਸਮਾਲਮਾਊਥ ਮੱਝ, ਵਾਲਲੇ, <ref>{{Cite web|url=http://www.ncwildlife.org/pg03_Fishing/pg3c2.htm|title=North Carolina Wildlife Resources Commission|website=www.ncwildlife.org}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਥਾਨਕ ਕੇਪ ਫੀਅਰ ਸ਼ਾਈਨਰ ।<ref>{{Cite web|url=http://www.all-about-fish-teacher.blogspot.com/|title=AAFT|date=2012-06-04|publisher=All-about-fish-teacher.blogspot.com|access-date=2013-04-22|archive-date=2012-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425083444/http://all-about-fish-teacher.blogspot.com/|dead-url=yes}}</ref> '''ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ''' : ਅਲਬੇਕੋਰ, ਅੰਬਰਜੈਕ, ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਬੋਨੀਟੋ, ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਟਾਰਪੋਨ, ਬੈਂਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬਾਸ, ਬੈਰਾਕੁਡਾ, ਬਿਗਏ ਟੂਨਾ, ਬਲੈਕਫਿਨ ਟੂਨਾ, ਬਲੈਕ ਡਰੱਮ, ਬਲੈਕ ਸੀ ਬਾਸ, [[ਬਲੈਕਟੀਪ ਸ਼ਾਰਕ|ਬਲੈਕਟਿਪ ਸ਼ਾਰਕ]], ਬਲੂਫਿਸ਼, ਬਲੂਫਿਨ ਟੂਨਾ, ਬਲੂ ਮਾਰਲਿਨ, ਬਲੂਫਿਸ਼ ਸ਼ਾਰਕ, ਬਲੂਫਲਿਸ਼ ਸ਼ਾਰਕ ਕੋਬੀਆ, ਕ੍ਰੋਕਰ, ਡਾਲਫਿਨਫਿਸ਼, ਫਲਾਉਂਡਰ, ਗੈਗ, [[Gray triggerfish|ਗ੍ਰੇ ਟਰਿਗਰਫਿਸ਼]], [[Gray trout|ਗ੍ਰੇ ਟਰਾਊਟ]], ਹੈਮਰਹੈੱਡ ਸ਼ਾਰਕ, ਹਿਕਰੀ ਸ਼ੈਡ, ਹੌਗਚੋਕਰ, ਹੌਗਫਿਸ਼, ਹੰਪਿੰਗ ਮਲੇਟ, ਕਿੰਗ ਮੈਕਰੇਲ, ਨੋਬਡ ਪੋਰਗੀ, ਲਿਜ਼ਰਡਫਿਸ਼, ਨੌਰਥਰਫਿਸ਼ ਮੈਨ, ਲਿਜ਼ਰਡਫਿਸ਼, ਨਾਰਥਰਫਿਸ਼ ਮੈਨ, ਲਿਟਰਲਫਿਸ਼ ਮੈਨ, ਪਿਗਫਿਸ਼, ਪਿਨਫਿਸ਼, ਪੋਮਪਾਨੋ, ਰੈੱਡ ਡਰੱਮ, ਰੈੱਡ ਗਰੁੱਪਰ, ਰੈੱਡ ਸਨੈਪਰ, ਸੇਲਫਿਸ਼, ਸਕੈਂਪ, ਸੀ ਮਲੇਟ, ਸੀਰੋਬਿਨ, ਸ਼ੀਪਸਹੈੱਡ, ਸਿਲਵਰ ਪਰਚ, ਸਿਲਵਰ ਸਨੈਪਰ, ਸਕੇਟ, ਸਕਿੱਪਜੈਕ ਟੂਨਾ, ਸਪੈਡਫਿਸ਼ ਸਪੌਟ ਟੇਲ, ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸਪੌਟ ਟੇਲ, ਸਪੈਕਲਡ ਟਰਾਊਟ, ਸਟਿੰਗਰੇ, ਸਟ੍ਰਿਪਡ ਬਾਸ, ਸਵੋਰਡਫਿਸ਼, ਟਾਈਗਰ ਸ਼ਾਰਕ, [[Vermillion snapper|ਵਰਮਿਲੀਅਨ ਸਨੈਪਰ]], ਵਾਹੂ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਮਾਰਲਿਨ, ਵ੍ਹਾਈਟ ਗਰੰਟ, ਯੈਲੋਫਿਨ ਟੂਨਾ, ਯੈਲੋਜ ਗਰੁੱਪਰ ਅਤੇ ਯੈਲੋਟੇਲ ਸਨੈਪਰ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ncfisheries.net/fishfind/namelist.htm|title=NCDMF Oyster Sanctuaries|publisher=Ncfisheries.net|access-date=2013-04-22|archive-date=2013-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130327075544/http://www.ncfisheries.net/fishfind/namelist.htm|url-status=dead}}</ref> === ਇਨਵਰਟੇਬਰੇਟਸ === ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਜੈਲੀਫਿਸ਼, ਮਿਲੀਪੀਡਜ਼, ਸੈਂਟੀਪੀਡਜ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕ੍ਰੇਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੋਲਸਕ।<ref>{{Cite web|url=http://naturalsciences.org/research-collections/research-specialties/invertebrates|title=Research & Collections|website=naturalsciences.org|access-date=2023-01-14|archive-date=2015-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150804140839/http://naturalsciences.org/research-collections/research-specialties/invertebrates|dead-url=yes}}</ref> '''[[ਮੱਕੜੀ|ਮੱਕੜੀਆਂ]]''' : ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੀ ਵਿਧਵਾ ( ''ਲੈਟ੍ਰੋਡੈਕਟਸ ਵੈਰੀਓਲਸ'' ), ਦੱਖਣੀ ਕਾਲੀ ਵਿਧਵਾ ( ''ਲੈਟ੍ਰੋਡੈਕਟਸ ਮੈਕਟਨ'' ), ਝੂਠੀ ਕਾਲੀ ਵਿਧਵਾ ( ''ਸਟੀਟੋਡਾ ਗ੍ਰੋਸਾ'' ), ਆਮ ਘਰੇਲੂ ਮੱਕੜੀ ( ''ਪੈਰਾਸਟੀਟੋਡਾ ਟੇਪੀਡੇਰੀਓਰਮ'' ), ਪੀਲੇ ਬਾਗ ਦੀ ਮੱਕੜੀ ( ''ਆਰਜੀਓਪ'' ਔਰੈਂਟੀਆ), ਫ੍ਰੀਓਨਡੀਅਮ ( ''ਵੀਆਰਡੀਓਨਡੀਆ'' ), ਫ੍ਰੀਓਨਡੀਅਮ ਸਪਾਈਨੀ-ਬੈਕਡ ਔਰਬਵੀਵਰ ( ''ਗੈਸਟਰੈਕੈਂਥਾ'' ਕੈਨਕ੍ਰਿਫਾਰਮਿਸ), ਚਿੱਟੀ ਥੈਲੀ ਵਾਲੀ ਮੱਕੜੀ ( ''ਏਲਾਵਰ ਅਪਵਾਦ'' ) ਅਤੇ ਆਰਚਾਰਡ ਓਰਬ ਵੀਵਰ ( ''ਲਿਊਕਾਜ'' ਵੇਨੁਸਟਾ)। '''ਮੈਂਟਾਈਜ਼''' : ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਮੈਂਟਿਸ (ਸਟੈਗਮੋਮੈਂਟਿਸ ''ਕੈਰੋਲੀਨਾ'' ) '''ਹਾਈਮੇਨੋਪਟੇਰਾ''' : ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ਹਿਦ ਮੱਖੀ ( ''ਐਪੀਸ ਮੇਲੀਫੇਰਾ'' ਰਾਜ ਕੀਟ), ਅਮਰੀਕੀ ਭੰਬਲਬੀ ( ''ਬੰਬਸ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨਿਕਸ'' ), ਪੂਰਬੀ ਤਰਖਾਣ ਮੱਖੀ ( ''ਜ਼ਾਈਲੋਕੋਪਾ ਵਰਜੀਨਿਕਾ'' '')'', ਲਾਲ ਕਾਗਜ਼ ਭਾਂਡੇ ( ਪੋਲਿਸਟਸ ''ਕੈਰੋਲੀਨਾ'' ), ਪੂਰਬੀ ਸਿਕਾਡਾ ਕਿਲਰ ( ''ਸਪੀਸੀਅਸ ਸਪੀਸੀਓਵੇਲਸੀਡੈਂਟਲੀਟੈਂਟਲੀਟੈਂਟਾਲੀਟਸ'' ), ਅਤੇ ਲਾਲ ਆਯਾਤ ਫਾਇਰ ਕੀੜੀ ( ''ਸੋਲੇਨੋਪਸਿਸ ਇਨਵਿਕਟਾ'' )। '''ਓਡੋਨਾਟਾ''' : ਪੂਰਬੀ ਪੌਂਡਹਾਕ ( ''ਏਰੀਥੀਮਿਸ ਸਿਮਪਲੀਸੀਕੋਲਿਸ'' )। '''ਲੇਪੀਡੋਪਟੇਰੰਸ''' : ਮੋਨਾਰਕ ਬਟਰਫਲਾਈ (ਡੈਨੌਸ ''ਪਲੇਕਸੀਪਸ'' ) ਅਤੇ ਲਾਲ-ਚਿੱਟੇ ਜਾਮਨੀ ( ''ਲਿਮੇਨਾਈਟਿਸ ਆਰਥੀਮਿਸ'' )। == ਪੌਦੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Kalmia_Latifolia.jpg|right|thumb| ਪਹਾੜੀ ਲੌਰੇਲ ( ''ਕਲਮੀਆ ਲੈਟੀਫੋਲੀਆ'' )]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == ਆਮ ਦਿਲਚਸਪੀ: * [http://www.ncwildlife.org/ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸਰੋਤ ਕਮਿਸ਼ਨ] * [http://www.basic.ncsu.edu/ncgap/VertMapping.html ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਗੈਪ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ - ਵਰਟੀਬ੍ਰੇਟ ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨ ਵੰਡ ਮੈਪਿੰਗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207071129/http://www.basic.ncsu.edu/ncgap/VertMapping.html |date=2022-02-07 }} * [http://www.carolinanature.com/ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਕੁਦਰਤ] ਖਾਸ: * [http://ncbirdingtrail.org/ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਬਰਡਿੰਗ ਟ੍ਰੇਲ] * [http://www.herpsofnc.org/ ਐਨਸੀ ਦੇ ਹਰਪਜ਼: ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਉਭੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪ] * [http://www.uga.edu/srelherp/ ਸਵਾਨਾ ਰਿਵਰ ਈਕੋਲੋਜੀ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਹਰਪੇਟੋਲੋਜੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ] * [http://www.dpr.ncparks.gov/nbnc/index.html ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927035354/http://www.dpr.ncparks.gov/nbnc/index.html |date=2013-09-27 }} * [https://files.nc.gov/ncparks/481/Common%20Spiders%20of%20NC.pdf ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੀਆਂ ਆਮ ਮੱਕੜੀਆਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240308121048/https://files.nc.gov/ncparks/481/Common%20Spiders%20of%20NC.pdf |date=2024-03-08 }} trkqnprd09vrn2t3q2bp6bkt4yysz0k 0 149932 841027 635821 2026-06-18T10:39:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841027 wikitext text/x-wiki '''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ''' "ਬੇਤਾਬ" (1922 [[ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ]] - 2001 [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]) [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁਨ]] ਸੀ। ਉਹ 1942 ਵਿੱਚ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਸਟੂਡੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਜਦੋਂ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਵਿਖੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਝੜਪ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ 'ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੇ [[ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ "ਬੇਤਾਬ" ਕਲਮ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਉੱਤੇ ਪਕੜ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਉਰਦੂ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ [[ਹਿੰਦੂ]] ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ [[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ]] ਦੇ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਤੋਂ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਬੋਲ ਲਿਖੇ। ਉਹ [[ਹਰੀਵੰਸ਼ ਰਾਏ ਬੱਚਨ]], [[ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ]] ਅਤੇ [[ਫਿਰੋਜ਼ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਿੱਤਰ ਸਨ। ਉਸਨੂੰ "ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ", [[ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ]],<ref>{{citation |url=https://allduniv.academia.edu/DrVivekKumarPandey/Books/520689/Allahabad_University_Alumni_Association_NCR_Ghaziabad-Noida_Chapter_Proud_Past_Alumni_Almamator_List |title=Allahabad University Alumni Association (NCR Ghaziabad-Noida Chapter): "Proud Past Alumni (Almamator)" List |work=Allahabad University Alumni Association |accessdate=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330150855/http://allduniv.academia.edu/DrVivekKumarPandey/Books/520689/Allahabad_University_Alumni_Association_NCR_Ghaziabad-Noida_Chapter_Proud_Past_Alumni_Almamator_List |archive-date=30 March 2012 |url-status=dead |archivedate=30 ਮਾਰਚ 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330150855/http://allduniv.academia.edu/DrVivekKumarPandey/Books/520689/Allahabad_University_Alumni_Association_NCR_Ghaziabad-Noida_Chapter_Proud_Past_Alumni_Almamator_List }}</ref><ref>[http://auaa.in/?page_id=31 "AUAA Proud Past List"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920163717/http://auaa.in/?page_id=31 |date=20 ਸਤੰਬਰ 2022 }}. Sharma in list of the Alumni Association as web page say</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.auaa.in/proudpast.html |title=" Internet Archive of Proud Past Alumni" |access-date=2008-01-15 |archive-date=2008-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011000917/http://www.auaa.in/proudpast.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://auaa.in/?page_id=31 |title="Internet Archive of Proud Past Alumni" |access-date=2012-07-07 |archive-date=2017-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630083306/http://auaa.in/?page_id=31 |url-status=dead }}</ref> ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸ਼ੰਕਰ ਦਿਆਲ ਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼੍ਰੀ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀਵੰਸ਼ ਰਾਏ ਬੱਚਨ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨਰੇਂਦਰ ਦੇਵ ਨਾਲ 42 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰਾਊਡ ਪਾਸਟ ਅਲੂਮਨੀ" ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== jjykz910sj99h3jd7zhjoyubhvhkwn0 3 150929 841024 635645 2026-06-18T10:18:42Z Maan Taranjit Maan 60711 841024 wikitext text/x-wiki Taranjit Maan Punjabi Singer Writer and Composer Age 38 Height 5'9 Contact Number: 92169-66000 n0vupe3fab1aqzpav9o3hvn4shzerc1 841025 841024 2026-06-18T10:19:47Z Maan Taranjit Maan 60711 /* Singer */ ਨਵਾਂ ਭਾਗ 841025 wikitext text/x-wiki Taranjit Maan Punjabi Singer Writer and Composer Age 38 Height 5'9 Contact Number: 92169-66000 == Singer == Punjabi Singer Writer [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Maan Taranjit Maan|Maan Taranjit Maan]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:Maan Taranjit Maan|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:19, 18 ਜੂਨ 2026 (UTC) 45ndebvmockpg4sa4sm4za7now3do0k 0 150976 840997 755178 2026-06-18T05:38:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840997 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kurd_Man.png|thumb|ਕਫ਼ਤਾਨ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ [[ਕੁਰਦ ਲੋਕ|ਕੁਰਦਿਸ਼]] ਆਦਮੀ। ਮੈਕਸ ਕਾਰਲ ਟਿਲਕੇ ਦੁਆਰਾ ''ਪੂਰਬੀ ਪੋਸ਼ਾਕ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਰੰਗ'' (1922), ਜਾਰਜੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, [[ਤਬੀਲਿਸੀ|ਟਬਿਲਿਸੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਚਿੱਤਰ।]] '''ਕਫ਼ਤਾਨ''' ਜਾਂ '''ਕਾਫ਼ਤਾਨ''' ( {{IPAc-en|ˈ|k|æ|f|t|æ|n}} ; Persian , {{Transliteration|fa|khaftān}} ) ਚੋਗਾ ਜਾਂ ਟਿਊਨਿਕ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ''ਕਫ਼ਤਾਨ'' ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਤੰਗ ਸਲੀਵਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸੂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਉੱਨ]], ਕਸ਼ਮੀਰੀ, [[ਰੇਸ਼ਮ]], ਜਾਂ [[ਕਪਾਹ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਸ਼ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ . [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਟੋਪਕਾਪੀ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਫ਼ਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਪੂਰੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਰੂਸ]] (ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ), ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਫ਼ਤਾਨ ਲਈ ਸ਼ੈਲੀ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਫ਼ਤਾਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ [[ਕੋਟ (ਕੱਪੜਾ)|ਕੋਟ]] ਜਾਂ ਇੱਕ ਓਵਰਡ੍ਰੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਲੀਵਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਗਰਮ ਜਲਵਾਯੂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਹਲਕੇ-ਵਜ਼ਨ ਵਾਲੇ, ਢਿੱਲੇ-ਫਿਟਿੰਗ ਕੱਪੜੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਫ਼ਤਾਨ ਨੇ ਰਾਇਲਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਡੀ'ਆਰਵੀਅਕਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਬੇਦੁਈਨ ਸ਼ੇਖਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਫ਼ਤਾਨ ਨੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।<ref name="Huart 2012">{{Cite journal|last=Huart|first=Cl.|date=24 Apr 2012|title=Ḳaftān|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_3796}}</ref> == ਤੁਰਕੀ ਕਾਫ਼ਤਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Ertugrul-gazi-1.jpg|thumb|ਕਫ਼ਤਾਨ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਅਰਤੁਗਰੁਲ ਦਾ ਚਿੱਤਰਣ]] ਕਾਫ਼ਟਨ ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਹੁਨ ਅਤੇ ਗੋਕਟੁਰਕ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>ABDYYEVA Gulruh, “[https://www.etimesut.org/_files/ugd/c50047_c42232e5714a4c3abe52fdd06fc6182f.pdf?index=true Clothing Culture in the Hun Period and Hun Reflections in the Gokturk Period: Traces on the Clothes of Today’s Central Asian Folks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401203220/https://www.etimesut.org/_files/ugd/c50047_c42232e5714a4c3abe52fdd06fc6182f.pdf?index=true |date=2023-04-01 }}” INTERNATIONAL TURKISH CULTURE AND ART SYMPOSIUM 29-30 OCTOBER 2020 ETIMESGUT / ANKARA</ref> [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਕਫ਼ਤਾਨ]] ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤੁਰਕੀ ਰਾਜਾਂ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਸਾਮਰਾਜ, [[ਸਲਜੂਕ ਸਲਤਨਤ|ਸੇਲਜੁਕ ਤੁਰਕ]] ਅਤੇ ਓਟੋਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕੱਪੜਾ ਸੀ।<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=SXNpAAAAMAAJ&dq=%22the+Turkish+Empire+in+India+%2C+among+the+Seljuks+of%22&focus=searchwithinvolume&q=Garment Âletler ve âdetler] ‪Şevket Rado Ak Yayınları,</ref> ਇਹ ਸੇਲਜੁਕ ਕਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਚੋਲੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹੁਨ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=BXU_AQAAIAAJ&dq=been+used+in+many+different+cultures+.+Kaftans+By+far+the+most&focus=searchwithinvolume&q=Kaftan Cultural atlas of the Turkish world] Türk Kültürüne Hizmet Vakfı‬ Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, 1997</ref> ਗੋਕਟੁਰਕ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਲੰਬੇ ਕਫ਼ਤਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਮਰ 'ਤੇ ਬੈਲਟ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਫ਼ਤਾਨ ਗੋਕਟੁਰਕ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>Salman, Fikri. [https://books.google.co.uk/books?id=pMGiDwAAQBAJ&pg=PA4 "GÖKTÜRK DÖNEMİ KIYAFETLERİ."] Sanat Dergisi 9 (2006): 12-34.</ref><ref>AYHAN, Fatma. [https://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/AYHAN-Fatma-TÜRKLERİN-GİYİM-KUŞAMINDA-KÜRK.pdf "TÜRKLERİN GİYİM KUŞAMINDA KÜRK."] 38. ICANAS: 189</ref> 1097 ਤੋਂ 1118 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਲਜੂਕ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਸੰਜਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ 1000 ਲਾਲ ਕਫ਼ਤਾਨ ਦਿੱਤੇ। <ref>[https://books.google.co.uk/books?id=-M4bAAAAMAAJ&dq=selçuk+kaftan&focus=searchwithinvolume&q=kaftan Selçuk-nâme, Volume 2] Ahmed bin Mahmud (Bursalı) Tercüman Gazetesi,</ref> 1058 ਵਿੱਚ ਸੈਲਜੂਕ ਸੁਲਤਾਨ ਮਲਿਕ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੈਲਜੂਕ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਕਫ਼ਤਾਨ ਪਹਿਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਜਰ-ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕਫ਼ਤਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1185 ਜਾਂ 1186 ਤੋਂ 1187 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>5 Ottoman Hilʾat: Between Commodity and Charisma In: Frontiers of the Ottoman Imagination Author: Amanda Phillips Type: Chapter Pages: 111–138 DOI: https://doi.org/10.1163/9789004283510_007</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=TasEAAAAYAAJ&pg=PA140&dq=%22sanjar%22+shah+%22kaftan%22&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiO_MD_7LLxAhXQilwKHYP7AEYQ6AEwBnoECAoQAw#v=onepage&q=%22sanjar%22%20shah%20%22kaftan%22&f=true An Universal History: From the Earliest Accounts to the Present Time, Volume 4] C. Bathurst, 1759</ref><ref>{{Cite web |title=Sanjar-Shah was the amir of central Khurasan from 1185 or 1186 until 1187. His short reign was ended by a Khwarezmid invasion and resulted in the takeover of Ni |url=https://amp.ww.en.freejournal.org/15558887/1/sanjar-shah.html |access-date=2023-02-08 |archive-date=2021-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630145558/https://amp.ww.en.freejournal.org/15558887/1/sanjar-shah.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sanjar-Shah was the amir of central Khurasan from 1185 or 1186 until 1187. His short reign was ended by a Khwarezmid invasion and resulted in the takeover of Ni |url=https://amp.ww.en.freejournal.org/15558887/1/sanjar-shah.html |access-date=2023-02-08 |archive-date=2021-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630145558/https://amp.ww.en.freejournal.org/15558887/1/sanjar-shah.html |url-status=dead }}</ref> ਕੁਬਦਾਬਾਦ ਪੈਲੇਸ ਦੀਆਂ ਟਾਈਲਾਂ ਕਾਫ਼ਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜੇ ਤੁਰਕੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=D6fiAAAAMAAJ&q=selçuk+kaftan&dq=selçuk+kaftan&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjR7oaR5bLxAhWsRUEAHRzZBLgQ6AEwAXoECAQQAw Selçuk, Issue 3]. Selçuklu Araştırmaları Merkezi,</ref> ਇਹ ਮਹਿਲ 1220 ਤੋਂ 1237 ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਲਾਦੀਨ ਕਾਯਕੂਬਾਦ ਪਹਿਲੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 11ਵੀਂ ਤੋਂ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਖਾਸ ਸੇਲਜੁਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਫ਼ਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=SSBIAAAAMAAJ&dq=selçuk+kaftan&focus=searchwithinvolume&q=kaftan Journal of Seljuk studies, Volume 3. P.101.] Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enstitüsü.</ref> ਕਫ਼ਤਾਨ ਨੂੰ ਅਨਾਤੋਲੀਅਨ ਸੇਲਜੁਕਸ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਓਟੋਮੈਨ ਸੁਲਤਾਨ, ਓਸਮਾਨ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਫ਼ਤਾਨ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=0pAjAAAAMAAJ&dq=seljuk+kaftan&focus=searchwithinvolume&q= The Anatolian Civilisations: Seljuk] Ferit Edgü Turkish Ministry of Culture and Tourism, 1983</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=QCIxgIZ4w38C&pg=PA39#v=onepage&q&f=false Dressed to Rule: Royal and Court Costume from Louis XIV to Elizabeth II] Philip Mansel Yale University Press,</ref> ਓਸਮਾਨ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇਸਰੀ ਨੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। : " ਡੇਨਿਜ਼ਲੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟੀ-ਸਲੀਵਡ ਕਫ਼ਤਾਨ ਸੀ।"<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=xH8rAAAAMAAJ&dq=seljuk+kaftan&focus=searchwithinvolume&q=seljuk+kaftan XIV-XVI centuries] Tahsin Öz Turkish Press, Broadcasting and Tourist Department,</ref> ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਕਿਨੇਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਟੋਰਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਫ਼ਤਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>Mechanisms of Exchange: Transmission in Medieval Art and Architecture of the Mediterranean, ca. 1000-1500 BRILL, 15 Apr 2013</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Semailname_47b.jpg|thumb|ਔਟੋਮਨ ਸੁਲਤਾਨ [[ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੁਲੇਮਾਨ|ਸੁਲੇਮਾਨ]] ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਬਰਿਕ ਦੇ ਕਫ਼ਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ।]] ਕਫ਼ਤਾਨ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੱਪੜੇ 'ਤੇ ਸਜਾਵਟ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੰਗ, ਪੈਟਰਨ, ਰਿਬਨ ਅਤੇ ਬਟਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਓਰਹਾਨ ਗਾਜ਼ੀ ਨੇ ਬਰਸਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਓਟੋਮੈਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਬੁਰਸਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੁਣਾਈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਢਾਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਲੇਖ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1494 ਵਿੱਚ ਗੇਲੀਬੋਲੂ ਬੇ ਸਿਨਾਨ ਪਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੁੰਨਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬਰਸਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰੋਕੇਡਡ ਮਖਮਲ ਦੇ ਬਣੇ ਦੋ ਕਫ਼ਤਾਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>[https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1993&context=tsaconf Velvet and Patronage: The Origin and Historical Background of Ottoman and Italian Velvets]. S Okumura. 2016.</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=eUvrAAAAMAAJ&dq=velvet+gold+embroidery Textiles: 5000 Years]. Jennifer Harris. Harry N. Abrams. 30 Sept 1993.</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=eUvrAAAAMAAJ&dq=velvet+gold+embroidery Textiles: 5000 Years]. Jennifer Harris. Harry N. Abrams. 30 Sept 1993.</ref> ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੱਪੜੇ [[ਇਸਤਾਨਬੁਲ|ਇਸਤਾਂਬੁਲ]] ਅਤੇ ਬਰਸਾ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਟੈਕਸਟਾਈਲ [[ਵੈਨਿਸ]], [[ਜੇਨੋਆ]], [[ਈਰਾਨ|ਪਰਸ਼ੀਆ (ਇਰਾਨ)]], [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਤੋਂ ਵੀ ਆਏ ਸਨ। ਕਫ਼ਤਾਨ ਮਖਮਲ, ''ਅਬਾ'', ''ਬਰੂਮਕੁਕ'' (ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਤਾਣੇ ਅਤੇ ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੁਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕ੍ਰੇਪ), ''ਕੈਨਫੇਸ'', ''ਕਾਟਮਾ'' (ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਬਰੋਕੇਡ ), ''ਗੇਜ਼ੀ'', ''ਦੀਬਾ'' ( Persian ) ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ), ''ਹਤਯੀ'', ''ਕੁਟਨੂ'', ''ਕੇਮਹਾ'', ''ਸੇਰੇਸਰ'' (ਫ਼ਾਰਸੀ {{ਬੋਲੀ|fa|سراسر}} ) (ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਤਾਣੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬਰੋਕੇਡ ਫੈਬਰਿਕ), ''{{ਬੋਲੀ|fa|serenk}}'' , ''ਜ਼ਰਬਾਫਟ'' (ਫ਼ਾਰਸੀ {{ਬੋਲੀ|fa|زربافت}} ), ਅਤੇ ''ਤਫ਼ਤਾ'' (ਫ਼ਾਰਸੀ {{ਬੋਲੀ|fa|تافته}} ). ਮਨਪਸੰਦ ਰੰਗ ਸਨ ਇੰਡੀਗੋ ਨੀਲਾ, ਕਰਮੇਸ ਲਾਲ, ਵਾਇਲੇਟ, ''ਪਿਸ਼ਮਿਸ ਆਇਵਾ'' ਜਾਂ "ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕੁਇਨਸ", ਅਤੇ ਵੇਲਡ ਪੀਲਾ ।  ਸਿਲਕ ਜਾਂ ਊਨੀ ਵੇਸਟ ਜੋ ਸੋਫੇਡ ਸੋਨੇ ਦੇ ਧਾਗੇ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਅਰਬ ਸੁਹਜ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Jirousek, Charlotte A., and Sara Catterall. [https://www.jstor.org/stable/j.ctv7xbsb5 Ottoman Dress and Design in the West: A Visual History of Cultural Exchange]. Indiana University Press, 2019.</ref> 15ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਕਰੀਬਨ 2500 ਕਾਫ਼ਟਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਪੜੇ ਟੋਪਕਾਪੀ ਸਰਾਏ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।<ref>Turnau, Irena. 1991. [https://books.google.co.uk/books?id=qnyBAAAAMAAJ&q=2500+Topkapi History of Dress in Central and Eastern Europe from the Sixteenth to the Eighteenth Century]. Institute of the History of Material Culture, Polish Academy of Sciences.</ref> ਟੋਪਕਾਪੀ ਪੈਲੇਸ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ 21 ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਮਹਿਮਦ ਵਿਜੇਤਾ ਦੇ ਸਨ, 77 ਕਫ਼ਤਾਨ ਜੋ [[ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੁਲੇਮਾਨ|ਸੁਲੇਮਾਨ ਦ ਮੈਗਨੀਫਿਸੈਂਟ ਦੇ]] ਸਨ, 13 ਜੋ ਅਹਿਮਦ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਨ, 30 ਜੋ ਉਸਮਾਨ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 27 ਜੋ ਮੁਰਾਦ IV ਦੇ ਸਨ।<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=sxGiDwAAQBAJ&pg=PT306#v=onepage&q&f=false Patternmaking History and Theory]. Jennifer Grayer Moore. Bloomsbury Publishing. 5 Sept 2019.</ref> == ਅਲਜੀਰੀਅਨ ਕਾਫ਼ਤਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Female_Kaftan.jpg|thumb|[[ਅਲਜੀਰੀਆ]] ਦੇ ਅਲੀ ਪਾਚਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ, 1731 ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ [[ਸਵੀਡਨ]] ਦੇ ਤਾਜ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਔਰਤ ਕਫ਼ਤਾਨ।]] ਔਰਤ ਕਫ਼ਤਾਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ, ਟੇਲਮਸੇਨ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਟੈਲੇਮਸੇਨ ਦੇ ਚੇਡਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟੁਕੜਾ ਹੈ। ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਲਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਰੁਸਤਮਿਦ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=S3V3AAAAMAAJ&dq=caftan+l%27époque+rostemide&focus=searchwithinvolume&q=caftan+rostémide Histoire et archéologie de l'Afrique du Nord: actes du IIIe colloque international réuni dans le cadre du 110e Congrès national des sociétes savantes], Montpellier, 1-15 avril 1985. France. Comité des travaux historiques et scientifiques Ministère de l'éducation nationale, Comité des travaux historiques et scientifiques.</ref> ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੀਦ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ। ਜ਼ਯਾਨਿਦ ਦੀ ਮਿਆਦ.<ref>[https://books.google.co.uk/books?id=KwxyAAAAMAAJ&dq=ziri+fatimide+caftan+Mouloud+Gaïd&focus=searchwithinvolume&q=caftan Les Berbers dans l'histoire: De Ziri à Hammad] Mouloud Gaïd Editions Mimouni,</ref><ref>[https://books.google.co.uk/books?id=HL4Zk4Ws4CsC&pg=PA380#v=onepage&q&f=false Bulletin trimestriel, Volume 10]. Société de Géographie de la Province d'Oran.</ref> ਓਟੋਮਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਰਦ ਕਾਫਤਾਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕਾਫਤਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਓਟੋਮਨ ਸੁਲਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਅਲਜੀਅਰਜ਼ ਦੇ ਗਵਰਨਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਬੇਅਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫਤਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref name="Chitour2004">{{Cite book|title=Algérie: le passé revisité : une brève histoire de l'Algérie|last=Chems-Eddine Chitour|publisher=Casbah Editions|year=2004|page=221}}</ref><ref name="Paradis2006">{{Cite book|title=Alger au XVIII siècle, 1788-1790: mémoires, notes et observations d'un dipolomate-espion|last=Jean-Michel Venture de Paradis|publisher=Éditions grand-Alger livres|year=2006|page=146}}</ref> ਉਸਦੀ ''ਟੌਪੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਅਲਜੀਅਰਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ'', ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਾਟਿਨ, ਡੈਮਾਸਕ, ਮਖਮਲ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਬਣੇ ਰੰਗੀਨ ਚੋਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੈਸੋਕਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Marçais1930">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-LOBAAAAMAAJ|title=Le Costume musulman d'Alger|last=Georges Marçais|publisher=Plon|year=1930|pages=36–47}}</ref> ਡੇ ਨੇ ਲਟਕਦੀਆਂ ਸਲੀਵਜ਼ ਨਾਲ ਕਫ਼ਤਾਨ ਪਹਿਨਿਆ; ਖੋਜਾਂ (ਸਕੱਤਰਾਂ) ਨੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੇ ''ਕਫ਼ਤਾਨ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਿਆ; ''ਚੌਂਚਾਂ'' (ਡੇਅ ਦੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ) ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂ ਬੰਦ ਸਲੀਵਜ਼ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਰੇ ਕਫ਼ਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਫ਼ਤਾਨ ਨੂੰ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੈਨੀਸਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Marçais1930" /> ਇਹ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।<ref name="Marçais1930" /> == ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਾਫ਼ਤਾਨ == [[ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਇੱਕ ਪੁਲਓਵਰ ਚੋਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਸੇਨੇਗਾਲੀ ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੇਨੇਗਾਲੀਜ਼ ਕਫ਼ਤਾਨ ਇੱਕ ਪੁਲਓਵਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਚੋਗਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਲੰਮੀ ਘੰਟੀ ਵਰਗੀ ਆਸਤੀਨ ਹੈ। ਵੋਲੋਫ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਚੋਲੇ ਨੂੰ ''ਮਬੂਬ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ''ਬੂਬੂ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਨੇਗਾਲੀਜ਼ ਕਫ਼ਤਾਨ ਇੱਕ ਗਿੱਟੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਟਿਊਬੇ ਨਾਮਕ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ''ਡਰਾਸਟ੍ਰਿੰਗ'' ਪੈਂਟਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਤੀ ਬਰੋਕੇਡ, ਲੇਸ, ਜਾਂ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਫੈਬਰਿਕ ਦੇ ਬਣੇ, ਇਹ ਕੱਪੜੇ ਪੂਰੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹਨ। ਕਫ਼ਤਾਨ ਅਤੇ ਮੈਚਿੰਗ ਪੈਂਟ ਨੂੰ ਕਫ਼ਤਾਨ ਸੂਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ਤਾਨ ਸੂਟ ਕੁਫ਼ੀ ਟੋਪੀ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Seattletimes">{{Cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/restaurants/2008790476_cicero27.html|title=Afrikando Afrikando Dishes up Great Food with a Side of Quirkiness|last=Cicero|first=Providence|date=2009-02-27|work=The Seattle Times}}</ref> ਸੇਨੇਗਾਲੀ ਕਾਫ਼ਟਨ ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਹਨ। == ਫਾਰਸੀ == ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਫ਼ਤਾਨ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਵਸਤਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖਲਤ|ਖ਼ਲਤ]] ਜਾਂ ਕੇਲਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=CLOTHING xxvii. lexicon of Persian clothing – Encyclopaedia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/clothing-xxvii |access-date=2013-09-29 |publisher=Iranicaonline.org}}</ref> == ਰੂਸੀ (ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ) == ਰੂਸੀ ਕਾਫ਼ਤਾਨ ਸ਼ਾਇਦ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਤੁਰਕੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Identity Formation and Diversity in the Early Medieval Baltic and Beyond : Communicators and Communication|others=Callmer, Johan,, Gustin, Ingrid,, Roslund, Mats|year=2017|isbn=9789004292178|location=Leiden|pages=91–102|oclc=951955747}}</ref> "ਕਫ਼ਤਾਨ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਤਾਤਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫਾਰਸ ਤੋਂ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name="Hellie1999">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=V1bCm-E251MC&pg=PA354|title=The Economy and Material Culture of Russia, 1600–1725|last=Richard Hellie|date=15 June 1999|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-32649-8|page=354|author-link=Richard Hellie}}</ref> 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਕਫ਼ਤਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਸੀ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਰੂਸੀ ਕਫ਼ਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਕਿਸਮ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਰੂਸੀ ਫੈਸ਼ਨ (ਰੁਸਫੈਸ਼ਨ), ਰੂਸੀ ਲੋਕ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਪੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Wolff |first=Norma H. |title=Caftan |url=https://fashion-history.lovetoknow.com/clothing-types-styles/caftan |access-date=2019-06-13 |website=LoveToKnow |language=en |archive-date=2019-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823101902/https://fashion-history.lovetoknow.com/clothing-types-styles/caftan |url-status=dead }}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Babur idealisiert.jpg|ਪਹਿਲੇ [[Mughal Emperor|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[Babur|ਬਾਬਰ]] ਨੇ ਕਫ਼ਤਾਨ ਪਹਿਨਿਆ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ:Augustus III in Polish costume.JPG|[[Louis de Silvestre|ਲੁਈਸ ਡੀ ਸਿਲਵੇਸਟਰ]] ਦੁਆਰਾ, [[żupan]] ਵਿੱਚ [[August III the Saxon|ਅਗਸਤ III ਦ ਸੈਕਸਨ]] । ਤਸਵੀਰ:Nicolae Grigorescu - Evreu cu caftan.jpg|''Evreu cu caftan'' (kaftan ਵਿੱਚ [[Jew|ਯਹੂਦੀ]] ) [[Nicolae Grigorescu]] ਦੁਆਰਾ। ਤਸਵੀਰ:Mundy-Armenian youth 'out of Persia'.jpg|ਇੱਕ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਨੌਜਵਾਨ 'ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ' ਜੋ ਫਿੱਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਫ਼ਤਾਨ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ। ਪੀਟਰ ਮੁੰਡੀ ਦੀ ਐਲਬਮ, ਇਸਤਾਂਬੁਲ 1618 ਤੋਂ ਓਟੋਮੈਨ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ। ਤਸਵੀਰ:Jean-Étienne Liotard - Portret van Marie Fargues, echtgenote van de kunstenaar, in Turks kostuum.jpg|[[Jean-Étienne Liotard|ਜੀਨ-ਏਟਿਏਨ ਲਿਓਟਾਰਡ]] ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਫ਼ਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਮੈਰੀ ਫਾਰਗਜ਼ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ। ਤਸਵੀਰ:Drevnosti RG v4 ill008.jpg|ਜ਼ਾਰ [[Feodor I|ਫਿਓਡੋਰ ਮੈਂ]] [[Tzar|ਕਫ਼ਤਾਨ]] ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰੂਸੀ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਸਤਾਂ 1846-1853, ਸੋਲਨਸੇਵ, ਫੇਡੋਰ ਗ੍ਰਿਗੋਰੀਵਿਚ। ਤਸਵੀਰ:Russian Strieltsy.JPG|[[Streltsy|ਸਟ੍ਰੈਲਟਸੀ]] (ਰੂਸ ਵਿੱਚ 16ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਯੋਧੇ) ਕਫ਼ਤਾਨ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਸਵੀਰ:KAFTAN - front.jpg|[[Sybil Connolly|ਸਿਬਿਲ ਕੋਨੋਲੀ]] (1970) ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗ੍ਰੀਨ ਕਫ਼ਤਾਨ ਤਸਵੀਰ:Sitting woman in Fundació Cultural Privada Rocamora (02).jpg|21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਔਰਤ ਕਫ਼ਤਾਨ, [[Spain|ਸਪੇਨ]] ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category inline|Kaftans}} c1344xs646lvy1i3r57btp4q8a9oenr 0 153952 840996 754204 2026-06-18T05:29:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840996 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">ਕਨਿਸ਼ਕਾ ਸੋਨੀ</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Kanishka_Soni_-6.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kanishka_Soni_-6.jpg|frameless]] |- ! scope="row" class="infobox-label" |ਜਨਮ | class="infobox-data" |<div class="nickname" style="display:inline">ਕਨਿਸ਼ਕਾ ਸੋਨੀ</div>16 ਅਗਸਤ 1987 (ਉਮਰ 35) ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਗੁਜਰਾਤ, ਭਾਰਤ |- ! scope="row" class="infobox-label" |ਕਿੱਤਾ | class="infobox-data role" |ਅਦਾਕਾਰਾ, ਗਾਇਕਾ, ਮਾਡਲ |- ! scope="row" class="infobox-label" |ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਾਲ | class="infobox-data" |2007–ਮੌਜੂਦ |- ! scope="row" class="infobox-label" |ਵੈਬਸਾਇਟ | class="infobox-data" |<span class="url">[http://www.kanishkasoni.com/ www.kanishkasoni.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101042234/http://www.kanishkasoni.com/ |date=2020-11-01 }}</span> |} '''ਕਨਿਸ਼ਕਾ ਸੋਨੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kanishka Soni;''' ਜਨਮ 16 ਅਗਸਤ 1987) [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਵਿੱਤ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਓਪਟੀਮਿਸਟਿਕਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਮੀ ਟੀਵੀ 'ਤੇ ਰਿਐਲਿਟੀ ਸ਼ੋਅ ਬਾਥਰੂਮ ਗਾਇਕਾ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ]] ਟੀਵੀ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ''ਦੀਆ'' ਔਰ ਬਾਤੀ ਹਮ, ਲਾਈਫ ਓਕੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀਵਾਰ ਦੋ ਦਿਲ ਏਕ ਜਾਨ ਵਿੱਚ ''ਮੰਜਰੀ ਸੱਤਿਆ ਨਾਇਕ'', ਦੇਵੋਂ ਕੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਲਾਈਫ ਓਕੇ 'ਤੇ ਵਿੱਚ [[ਰੇਵਤੀ]], ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ਟੀਵੀ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ਵੀ (ਵਿਦੂਰ ਦੀ ਪਤਨੀ), &amp;amp;ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਬੇਗੂਸਰਾਏ (ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼) ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਠਾਕੁਰ, [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ']] ਤੇ ''ਸੰਕਟਮੋਚਨ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ'' ਵਿੱਚ [[ਸੁਮਿਤੱਰਾ|ਸੁਮਿਤਰਾ]], ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ ''ਕੁਲਫੀ'' ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਰੇਡਕਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੰਗਲ ਟੀਵੀ ' ਤੇ ਦੇਵੀ ਆਦਿ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨਦੀ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਰਾਮਦਾਸ ਆਠਵਲੇ|ਰਾਮਦਾਸ ਅਠਾਵਲੇ]] ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=27 October 2020 |title=RPI chief Ramdas Athawale tests positive for Covid-19 {{!}} Deccan Herald |url=https://www.deccanherald.com/national/west/rpi-chief-ramdas-athawale-tests-positive-for-covid-19-907642.html}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸੋਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਅਗਸਤ 1989 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਸ਼ਾਹੀਬਾਗ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰਸ ਅਤੇ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਵਿੱਤ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। == ਮਾਨਤਾ == * 2007: ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸ਼ੋਅ ''ਕਲੋਜ਼ ਅੱਪ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਮਸਤੀ ਔਰ ਧੂਮ'', ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ [[ਅਨੂ ਕਪੂਰ|ਅਨੁ ਕਪੂਰ]] ਦੁਆਰਾ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਗੇਮ/ਕੁਇਜ਼ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=The Indian Television Academy Awards |url=http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006030252/http://www.indiantelevisionacademy.com/site/awards_hhita_details_new.php?year=2007 |archive-date=6 October 2014 |access-date=14 January 2014}}</ref> * 2015: ਗੋਰਵੰਤਾ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ।<ref>{{Cite news|url=http://epaper.divyabhaskar.co.in/Ahmedabad/12/16062015/0/1/#.VYLpI8QhyvQ.gmail|title=૨૨ ગૌરવવંતા ગુજરતીયોને અવૉર્ડ આપિને આયી કરાયા સન્માનિત|date=16 June 2015|work=[[Divya Bhaskar]]|access-date=26 June 2015|archive-date=27 ਜੂਨ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627055628/http://epaper.divyabhaskar.co.in/Ahmedabad/12/16062015/0/1/#.VYLpI8QhyvQ.gmail|url-status=dead}}</ref> * 2015: ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ, ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ [[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]] ਨੇ ਮਲਟੀ ਟੈਲੇਂਟਡ ਬਿਊਟੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31819&articlexml=Multi-talented-Beauty-19102015011018|title=Multi-talented Beauty|date=19 October 2015|work=Mirror|access-date=12 November 2018|location=Ahmedabad|archive-date=13 ਨਵੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113125352/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31819&articlexml=Multi-talented-Beauty-19102015011018|url-status=dead}}</ref> * 2016: ਸੋਨੀ ਨੂੰ "ਸੇਵ ਗਰਲ ਚਾਈਲਡ" ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਅਤੇ [[ਤ੍ਰਿਵੇਨੀ ਆਚਾਰੀਆ|ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ ਆਚਾਰੀਆ]]<ref name="connectgujarat.com">{{Cite web |date=12 October 2016 |title=Kanishka Soni a tellywood actress from Vadodara is supporting the girls saved from prostitution |url=http://connectgujarat.com/kanishka-soni-tellywood-actress-vadodara-supporting-girls-saved-prostitution/ |access-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-date=25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225141902/https://connectgujarat.com/kanishka-soni-tellywood-actress-vadodara-supporting-girls-saved-prostitution/ |url-status=dead }}</ref> ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਰੈਸਕਿਊ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਉਸਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1987]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 683scw4lm4gq91sxnnwmaorb45qdest 0 153971 841003 838007 2026-06-18T06:31:26Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841003 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1988|8|15}} | birth_place = ਸੀਸਰ-ਖਰਬਾਲਾ, [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | citizenship = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ (ਔਰਤਾਂ ਦੇ 69-75 ਕਿ.ਗ੍ਰਾ ਵਰਗ ਵਿੱਚ) | height = {{convert|172.72|cm|ftin|abbr=on}} }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kavita Goyat;''' ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ 1988) ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ 69-75 ਕਿਲੋ ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਨੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ ਦੇ]] [[ਗੁਆਂਗਜ਼ੂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ [[2010 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|2010 ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |url=http://www.gz2010.cn/info/ENG/ZB/ZBB101A_BX@@@@@@@@@@@@@@@ENG_number=219865.htm |title=- Women 64 Kg Results |access-date=2023-02-25 |archive-date=2018-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151405/http://www.gz2010.cn/info/ENG/ZB/ZBB101A_BX@@@@@@@@@@@@@@@ENG_number=219865.htm |url-status=dead }}</ref> ਉਹ 2010 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ [[Jinzi Li|ਜਿੰਜੀ ਲੀ]] ਤੋਂ 1:3 ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/kavita-ends-up-with-bronze-in-asiad-women-s-boxing/103429|title=Kavita ends up with bronze in Asiad women s boxing|date=2010-11-24|work=mid-day|access-date=2018-11-17|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰੀਅਰ == ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੋਚ ਅਨੂਪ ਕੁਮਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=https://www.veethi.com/india-people/kavita_goyat-profile-799-15.htm |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in}}</ref> 2017 'ਚ ਸਰਬੀਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ 6ਵੇਂ ਨੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ 'ਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੀ ਸਬਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://thelogicalindian.com/story-feed/sports/indian-womens-boxing-team/|title=Indian Women Boxers Shine At Nations Cup In Serbia; Win Six Medals|date=2017-01-16|work=The Logical Indian|access-date=2018-11-17|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਵਿਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨੋਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ,<ref>[https://archive.today/20120711112220/http://news.oneindia.in/search.html?topic=kavita-goyat - Women boxers do India proud at Asian Indoor games]</ref> 2009 ਵਿੱਚ 64 ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। [[ਮੈਰੀ ਕੋਮ|ਮੈਰੀਕਾਮ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਤਾਬ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। == ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਕਵਿਤਾ ਗੋਇਤ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=4931 |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=2018-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151431/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=4931 |url-status=dead }}</ref> === ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ === * ਹਨੋਈ ਏਸ਼ੀਅਨ ਇਨਡੋਰ ਖੇਡਾਂ (2009)<ref name="Kavita Goyat">{{Cite web |title=Kavita Goyat |url=https://www.veethi.com/india-people/kavita_goyat-profile-799-15.htm |access-date=2018-11-17 |website=veethi.com}}</ref> * 11ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2010) * 12ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2011) * ਚੌਥੀ ਅੰਤਰ-ਜ਼ੋਨਲ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2012) * 11ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2010) * 12ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2011) * 14ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2015) === ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਗਮੇ === * 9ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2008) * ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) * 10ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) * 13ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2012) * 16ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ (ਏਲੀਟ) ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2015) === ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਤਗਮੇ === * 14ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਮੁਕਾਬਲੇ (2013) * ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ (2010) * ਐਨਸੀ ਸ਼ਰਮਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ (2009) == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਿਤਰਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1988]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] eyh3hq7zfyu4n86ihgougtntr9dltjj 0 155926 840971 772706 2026-06-18T01:09:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840971 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Isamu Yoshii | honorific_prefix = Count | native_name = 吉井 勇 | image = Yoshii Isamu.JPG | caption = Yoshii in January 1955 | birth_date = {{birth date|1886|10|8|mf=yes}} | birth_place = [[Tokyo]], Japan | death_date = {{Death date and age|1960|11|9|1886|10|8}} | death_place = Tokyo, Japan | resting_place = [[Aoyama Cemetery]], Tokyo, Japan | language = Japanese | occupation = Writer, playwright and poet | genre = ''tanka'' poetry, stage plays | movement = ''Pan no Kai'' | alma_mater = [[Waseda University]] | notable_works = }} ਕਾਉਂਟ {{ਨਿਹੋਂਗੋ|''' Isamu Yoshii '''|吉井 勇|Yoshii Isamu|extra=ਅਕਤੂਬਰ 8, 1886 - ਨਵਬੰਰ 9, 1960}} ਇੱਕ ਜਾਪਾਨੀ ''ਟੈਂਕਾ'' ਕਵੀ ਅਤੇ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਸੀ ਜੋ ਤਾਈਸ਼ੋ ਅਤੇ ਸ਼ੋਵਾ ਦੌਰ ਦੇ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਅਨ [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ|ਰੋਮਾਂਟਿਕਵਾਦ]] ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ, ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਯੋਸ਼ੀ ਇਸਾਮੂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਟੋਕੀਓ]] ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਟਾਕਾਨਾਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ, ਕਾਉਂਟ [[Yoshii Tomosane|ਯੋਸ਼ੀ ਟੋਮੋਸਾਨੇ]] ਸਤਸੁਮਾ ਡੋਮੇਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਸੈਮੂਰਾਈ|ਸਮੁਰਾਈ]] ਰਿਟੇਨਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਉਸ ਆਫ ਪੀਅਰਜ਼, ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਘਰੇਲੂ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਓਯਾਮਾ ਇਵਾਓ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਯੋਸ਼ੀ ਨੇ 1887 ਤੋਂ ਕਾਨਾਗਾਵਾ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ ਦੇ ਕਾਮਾਕੁਰਾ ਦੇ ਜ਼ੈਮੋਕੁਜ਼ਾ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1891 ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਕੁਰਾ ਨਾਰਮਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਟੋਕੀਓ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ, ਉਹ ਖਰਾਬ ਸਿਹਤ (ਭਾਵ [[ਟੀਬੀ|ਤਪਦਿਕ]] ) ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਕਾਮਾਕੁਰਾ ਪਰਤਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਟੋਕੀਓ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਨੰਬਰ 1 ਜੂਨੀਅਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕੋਗਯੋਕੁਸ਼ਾ ਜੂਨੀਅਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਯੋਸ਼ੀ ਨੇ 1908 ਵਿੱਚ ਵਾਸੇਡਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਯੋਸਾਨੋ ਟੇਕਨ ਦੇ ''ਟੋਕੀਓ ਸ਼ਿਨ-ਸ਼ੀ ਸ਼ਾ'' ( ''ਟੋਕੀਓ ਨਿਊ ਪੋਇਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ'' ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ [[ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ|ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]], ''ਮਾਈਜੋ'' ( ''ਬ੍ਰਾਈਟ ਸਟਾਰ'' ) ਆਪਣੀਆਂ ''ਟਾਂਕਾ'' ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ''ਮਯੋਜੋ'' ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਰਕਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੋਰੀ ਓਗਈ, ਉਏਦਾ ਬਿਨ, ਅਤੇ ਕਿਤਾਹਾਰਾ ਹਾਕੁਸ਼ੂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। <ref name="Miller">Miller, The A-Z of Modern Japanese Literature and Theater, page 146</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਕਰੀਅਰ == ਯੋਸ਼ੀ ਨੇ [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ|ਰੋਮਾਂਟਿਕਵਾਦ]] ਅਤੇ [[ਸੁਹਜਵਾਦ]] ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਕਿਤਾਹਾਰਾ ਹਾਕੁਸ਼ੂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਮੂਹ, ''ਪੈਨ ਨੋ ਕਾਈ'' ਬਣਾਉਣ ਲਈ ''ਮਾਇਓਜੋ'' ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। <ref name="Miller">Miller, The A-Z of Modern Japanese Literature and Theater, page 146</ref> 1909 ਵਿੱਚ, ਮੋਰੀ ਓਗਾਈ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਨਾਲ, ਯੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ''ਸੁਬਾਰੂ'' ਕੱਢਿਆ। <ref name="Miller" /> 1910 ਵਿੱਚ, ਯੋਸ਼ੀ ਨੇ ਵਾਈਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ''ਟੈਂਕਾ'' ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਸਾਕੇਹੋਗਾਈ'', (''ਰੈਵਲਰੀ'') ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ''ਟੈਂਕਾ'' ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਸਾਕੁਜੀਤਸੁ ਨੇ'' (''ਅਨਟਿਲ ਯਸਟਰਡੇ'' ), ''ਗਿਓਨ ਕਾਸ਼ੂ'' (''ਗਿਓਨ ਵਰਸੇਜ਼'', 1915), ਅਤੇ ''ਟੋਕੀਓ ਕੋਟੋ ਸ਼ੂ'' (''ਟੋਕੀਓ ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਤੋਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ'', 1916) ''ਬਣਾਇਆ''। <ref name="Miller">Miller, The A-Z of Modern Japanese Literature and Theater, page 146</ref> 1948 ਵਿੱਚ, ਯੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਹਾਊਸਹੋਲਡ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਪਾਠ ਸਮਾਰੋਹ ਲਈ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਚੋਣਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਉਸੇ ਸਾਲ ਜਾਪਾਨ ਆਰਟ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਯੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ 1960 ਵਿੱਚ 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਅਓਯਾਮਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ * ਜਾਪਾਨੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == * ਕਾਟੋ, ਸ਼ੂਚੀ । ''ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ'' । ਰੂਟਲੇਜ ਕਰਜ਼ਨ (1997){{ISBN|1-873410-48-4}} * ਕੀਨੇ, ਡੋਨਾਲਡ . ''ਆਧੁਨਿਕ ਜਾਪਾਨੀ ਸਾਹਿਤ: ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ'' । ਗਰੋਵ ਪ੍ਰੈਸ (1956)।{{ISBN|0-8021-5095-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-8021-5095-0|0-8021-5095-0]] * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMiller2010">[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-1461731887|978-1461731887]]</cite></bdi> * ਔਰਟੋਲਾਨੀ, ਬੇਨੀਟੋ। ''ਜਾਪਾਨੀ ਥੀਏਟਰ'' ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ (1995)।{{ISBN|0-691-04333-7}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-691-04333-7|0-691-04333-7]] == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.lib.city.minato.tokyo.jp/yukari/e/man-detail.cgi?id=98 Prominent People of Minato City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116220019/http://www.lib.city.minato.tokyo.jp/yukari/e/man-detail.cgi?id=98 |date=2018-11-16 }} * [https://web.archive.org/web/20061006002101/http://www.city.kami.kochi.jp/kanko/yoshiikinennkan.html Yoshii Isamu Memorial Museum, Kami City, Shikoku] == ਨੋਟਸ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1960]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1886]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] g84trwzm0ta9qkfqf9w0rwn1isb26e6 0 162555 840983 818598 2026-06-18T02:43:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840983 wikitext text/x-wiki  {{Infobox boxer|name=ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ|image=|imagesize=|realname=ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ|nickname=|weight=ਫਲਾਈਵੇਟ|height=|reach=|nationality=ਭਾਰਤੀ|birth_date={{birth date and age|df=yes|1984|08|13}}|birth_place=[[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]|death_date=|death_place=|style=|total=|wins=|losses=|draws=|no contests=|KO=|show-medals=|medaltemplates=}} '''ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Usha Nagisetty;''' ਜਨਮ 13 ਅਗਸਤ 1984) [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ|ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼]] ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਥਲੀਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਹੈ।<ref name="honor">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/article175200.ece|title=Rare honour for woman boxer|last=Subrahmanyam|first=V. V.|date=3 September 2009|work=[[The Hindu]]|access-date=29 October 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-13/boxing/28147201_1_olympic-gold-quest-suranjoy-singh-sanjay-kolte|title=Nanao, Suranjoy to sign deal with Olympic Gold Quest|date=13 January 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=29 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103193850/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-13/boxing/28147201_1_olympic-gold-quest-suranjoy-singh-sanjay-kolte|archive-date=3 November 2012}}</ref> ਉਸਨੇ 2008 ਏਸ਼ੀਅਨ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ<ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/29/stories/2008092956591900.htm|title=Sarita and Usha win gold|last=S.|first=Sabanayakam|date=29 September 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=29 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001034833/http://www.hindu.com/2008/09/29/stories/2008092956591900.htm|archive-date=1 October 2008}}</ref> ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਅਤੇ 2008 ਏਆਈਬੀਏ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Medallists by Weight Category |url=http://www.aiba.org/documents/site1/wch_ningbo08/C93.pdf |access-date=29 October 2010 |website=[[World Amateur Boxing Championships]] |archive-date=26 ਅਕਤੂਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026013337/http://aiba.org/documents/site1/wch_ningbo08/C93.pdf |url-status=dead }}</ref> == ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰੀਅਰ == ਨਾਗੀਸੇਟੀ 2002 ਤੋਂ ਆਪਣੇ SAI ਕੋਚ ਇਨੁਕੁਰਤੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਦੇ [https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Rare-honour-for-woman-boxer/article16507473.ece ਖੇਡ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ] ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/Rare-honour-for-woman-boxer/article16507473.ece|title=Rare honour for woman boxer|date=2009-09-03|work=The Hindu|access-date=2018-11-17|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਹ ਇਕਲੌਤੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਖਬਰ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੋਚ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਸਿਰਫ ਊਸ਼ਾ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਖੁਦ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪਲ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ 2012 ਲੰਡਨ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਕਦਮ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਊਸ਼ਾ (57 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੱਦਾ ਉਸਦੀ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ," ਨਾਗੀਸੇਟੀ ਨੇ ਖੁਦ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਹੈ"। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * [[ਧਿਆਨ ਚੰਦ ਅਵਾਰਡ]] 2020 <ref name=":2">{{Cite web |title=Dhyan Chand Award brought me due recognition, says N Usha |url=https://www.newindianexpress.com/states/andhra-pradesh/2020/sep/03/dhyan-chand-award-brought-me-due-recognition-says-usha-2191830.html |access-date=2022-01-21 |website=The New Indian Express}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਨਾਗੀਸੇਟੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਐਨਵੀ ਰਮਨਾ ਅਤੇ ਐਨ ਉਮਾਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=5150 |access-date=2018-11-17 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=2018-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151514/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=5150 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਥਲੀਟ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੇ ਗੁਆਂਢੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣਾ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।”<ref name=":1">{{Cite web |title=Sisterhood of the ring - Livemint |url=https://www.livemint.com/Leisure/NrNnak0xHgLaHvGLP30xsK/Sisterhood-of-the-ring.html |access-date=2018-11-17 |website=www.livemint.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਇੱਕ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਗਣੇਸ਼ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਗੋਲਕੀਪਰ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ 'ਤੇ [http://www.olympicgoldquest.in/ogq/athletes/ushanagisetty.htm ਊਸ਼ਾ ਨਾਗੀਸੇਟੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522175526/http://www.olympicgoldquest.in/ogq/athletes/ushanagisetty.htm |date=2011-05-22 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1984]] 7dz1ptnd0k6d4zoiwthajifgwi57jtu 0 164070 841001 762841 2026-06-18T06:23:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841001 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | caption = ਦੂਜੇ ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿਖੇ ਮੰਜੂ ਰਾਣੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ | full_name = ਕਲਾਇਵਾਨੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ | national_team = ਭਾਰਤ | citizenship = ਭਾਰਤੀ | birth_date = {{birth date and age|1999|11|25|df=y}} | birth_place = [[ਚੇਨਈ]], ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ }} [[Category:Pages using Infobox sportsperson with unknown parameters|RepresentingKalaivani Srinivasan]] '''ਕਲਾਇਵਾਨੀ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kalaivani Srinivasan;''' ਜਨਮ 25 ਨਵੰਬਰ 1999) ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ 48 ਕਿਲੋ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸੀਨੀਅਰਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ 'ਸਭ ਤੋਂ ਹੋਨਹਾਰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2019 ਵਿੱਚ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ]], [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=The golden Girl |url=https://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2019/dec/19/the-golden-girl-2078070.html |access-date=2021-02-18 |website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |title=South Asian Games 2019: India ends boxing campaign with 16 medals |url=https://sportstar.thehindu.com/boxing/south-asian-games-2019-boxing-gold-12-bronze-silver-16-medals-indians/article30269166.ece |access-date=2021-02-18 |website=Sportstar |language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == '''ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਦਾ''' ਜਨਮ 25 ਨਵੰਬਰ 1999 ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਰਮੈਨਪੇਟ, [[ਚੇਨਈ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803%20%5B1 |access-date=2021-02-17 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=2023-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124428/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803%20%5B1 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਐਮ. ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਇੱਕ ਸ਼ੁਕੀਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਰੰਜੀਤ ਵੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੰਗ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਲਾਇਵਾਨੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Vishal |first=R. |title=Tamil Nadu’s Kalaivani is emerging as the surprise package in Indian women’s boxing |url=https://scroll.in/field/909398/tamil-nadus-kalaivani-is-emerging-as-the-surprise-package-in-indian-womens-boxing |access-date=2021-02-17 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/sport-55781307|title=एस कलईवानी: बॉक्सिंग के पंच से तोड़ दीं सामाजिक रूढ़ियां|work=BBC News हिंदी|access-date=2021-02-22|language=hi}}</ref> ਕਲਾਇਵਾਨੀ ਨੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ [[ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Vishal |first=R. |title=Tamil Nadu’s Kalaivani is emerging as the surprise package in Indian women’s boxing |url=https://scroll.in/field/909398/tamil-nadus-kalaivani-is-emerging-as-the-surprise-package-in-indian-womens-boxing |access-date=2021-02-17 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Surana |first=Neha |date=2020-02-01 |title=Packing a punch |url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/010220/packing-a-punch-3.html |url-status=live |access-date=2021-02-22 |website=Deccan Chronicle |language=en}}</ref> == ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਉਸਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803%20%5B1%5D |access-date=2021-02-17 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=2023-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313124430/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803%20%5B1%5D |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Vishal |first=R. |title=Tamil Nadu’s Kalaivani is emerging as the surprise package in Indian women’s boxing |url=https://scroll.in/field/909398/tamil-nadus-kalaivani-is-emerging-as-the-surprise-package-in-indian-womens-boxing |access-date=2021-02-17 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> ਉਸਨੇ 2019 ਵਿੱਚ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ]] ਵਿੱਚ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਖੇਡਾਂ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |title=No stopping the Indians at South Asian Games |url=https://www.olympicchannel.com/en/stories/news/detail/india-south-asian-games-day9/ |access-date=2021-02-18 |website=Olympic Channel}}</ref> ਕਾਲਾਇਵਾਨੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 48 ਕਿਲੋ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/sport-55781307|title=एस कलईवानी: बॉक्सिंग के पंच से तोड़ दीं सामाजिक रूढ़ियां|work=BBC News हिंदी|access-date=2021-02-22|language=hi}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1999]] qjqczh8giyunzwi5x2muajm0xqsrnj9 0 164593 840999 756307 2026-06-18T05:59:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840999 wikitext text/x-wiki '''ਕਰਪਾਲ ਕੌਰ ਸੰਧੂ''' ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਸੀ। ਉਹ 1971 ਤੋਂ 1973 ਤੱਕ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਪੁਲਿਸ ਰਹੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਸੰਧੂ ਦਾ ਜਨਮ 1943 ਵਿੱਚ [[ਜੰਜੀਬਾਰ|ਜ਼ਾਂਜ਼ੀਬਾਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ 1962 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਐਨਫੀਲਡ ਦੇ ਚੇਜ਼ ਫਾਰਮ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਰਸ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12330579|title=Call to honour an Asian 'pioneer'|last=Neiyyar|first=Dil|date=1 February 2011|work=BBC News|access-date=5 October 2020}}</ref><ref name="BBCNews2021">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-55886983|title=UK's first Asian female officer remembered by Met Police|date=February 2021|work=BBC News|access-date=1 February 2021}}</ref> ਉਹ 1 ਫਰਵਰੀ 1971 ਨੂੰ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੌਰਨਸੀ, ਫਿਰ ਵਾਲਥਮਸਟੋ ਅਤੇ ਲੇਟਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Hardy |first=Clare |title=HISTORY: Met Police marks 40th anniversary of first female Asian officer |url=https://www.guardian-series.co.uk/news/8804149.HISTORY__Met_Police_marks_40th_anniversary_of_first_female_Asian_officer/ |access-date=5 October 2020 |website=East London and West Essex Guardian Series}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="BBCNews2021" /><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/law-and-order/9024974/Life-as-an-ethnic-minority-police-officer.html|title=Life as an ethnic minority police officer|last=Llewellyn|first=Julia|date=2012|work=Daily Telegraph|access-date=2017-11-05|issn=0307-1235}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l5rVBgAAQBAJ&q=%22Karpal+Kaur+Sandhu%22&pg=PA15|title=Women Police Unfurled in Pakistan: Perspective, Status and Prospective|last=Arain|first=Saima Manzoor|date=2014-06-22|publisher=Lulu.com|isbn=9781312276246}}</ref> ਸੰਧੂ ਦੀ 4 ਨਵੰਬਰ 1973 ਨੂੰ ਡਿਊਟੀ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਉਸਦੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਬਣਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਮੁਆਫ਼ਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-55886983|title=UK's first Asian female officer remembered by Met Police|date=2021-02-01|work=BBC News|access-date=2021-09-10|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7IsNEAAAQBAJ&dq=murderer+of+%22karpal+kaur+sandhu%22&pg=PT56|title=Black and Blue: One Woman's Story of Policing and Prejudice|last=Sandhu|first=Parm|date=2021-06-10|publisher=Atlantic Books|isbn=978-1-83895-266-2|language=en}}</ref> ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਵਾਲਥਮਸਟੋ ਦੇ ਚੈਮਸਫੋਰਡ ਰੋਡ ਤੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉਸ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name=":0"/> ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਿਊਟੀ 'ਤੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਮਾਰਚ 1974 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-02-03 |title=Remembering the Met's first Asian Police officer PC Karpal Kaur Sandhu 50 years on |url=https://metfed.org.uk/remembering-the-mets-first-asian-police-officer-pc-karpal-kaur-sandhu-50-years-on/ |access-date=2021-09-10 |website=MetFed |language=en-GB }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Police Roll of Honour Trust |url=http://www.policememorial.org.uk/index.php?page=metropolitan-police |access-date=2017-11-05 |website=policememorial.org.uk |archive-date=2017-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171115005905/http://www.policememorial.org.uk/index.php?page=metropolitan-police |url-status=dead }}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * * [[ਕਿਰਨ ਬੇਦੀ]] * == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1943]] hb52r1nf5cql57shx0rule9j0fuxczm 0 165659 841028 674034 2026-06-18T11:21:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841028 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਖੁਸ਼ਦੇਵ ਸਿੰਘ | image = | image_size = | caption = | other_names = | birth_date = 30 ਮਈ 1902 | birth_place = [[ਪਟਿਆਲਾ]], ਰਿਆਸਤ | death_date = 3 ਜੂਨ, 1988 | death_place = [[ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | resting_place = | resting_place_coordinates = | occupation = ਡਾਕਟਰ | years_active = | known_for = ਟੀ ਬੀ ਦਾ ਇਲਾਜ | spouse = | partner = | children = | parents = | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] | website = }} '''ਖੁਸ਼ਦੇਵ ਸਿੰਘ''' (1902-1988) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਟੀਬੀ|ਤਪਦਿਕ]] ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name="Themes in Indian History">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RDlrAwAAQBAJ&q=Dr.+Khushdeva+Singh&pg=PT989|title=Themes in Indian History|last=Raghunath Rai|publisher=VK Global Publications|year=2014|isbn=9789350584248}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੇਵਾ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] <ref name="Revenge and Reconciliation">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OVqP54UEe4QC&q=Dr.+Khushdeva+Singh&pg=PA271|title=Revenge and Reconciliation|last=Rajmohan Gandhi|publisher=Penguin Books India|year=1999|isbn=9780140290455|page=463}}</ref> ਦੇ ਹਾਰਡਿੰਗ ਸੈਨੇਟੋਰੀਅਮ, ਧਰਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਕੀਤੀ। <ref name="Themes in Indian History" /> ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੋੜ੍ਹ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਲੈਪਰਜ਼ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਬਾਨੀ ਸੀ। <ref name="The Rotarian">{{Cite journal|last=Rotary International|date=April 1965|title=The Rotarian|url=https://books.google.com/books?id=tjMEAAAAMBAJ&q=Dr.+Khushdeva+Singh&pg=PA53|journal=The Rotarian|volume=106|issue=4|page=72|issn=0035-838X}}</ref> ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲ਼ੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="Revenge and Reconciliation" /> <ref name="Tribune India">{{Cite web |date=16 October 2005 |title=Insaniyat amidst insanity - Some recollections of 1947 |url=http://www.tribuneindia.com/2005/20051016/spectrum/main1.htm |access-date=20 March 2018 |location=India}}</ref> <ref name="The Great Partition: The Making of India and Pakistan">{{Cite book|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Yasmin Khan|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=9780300120783|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/251 251]|quote=Dr. Khushdeva Singh.|url-access=registration}}</ref> ਉਹ ''ਇਨ ਡੈਡੀਕੇਸ਼ਨ'' <ref name="In Dedication - 1">{{Cite book|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5210&page=1&CategoryID=1&Searched=|title=In Dedication - 1|last=Khushdeva Singh, Dr.|publisher=Jain Co. Booksellers, Patiala|year=1968|page=76}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="In Dedication - 2">{{Cite book|url=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2717&page=1&CategoryID=1&Searched=|title=In Dedication - 2|last=Khushdeva Singh, Dr.|publisher=Guru Nanak Mission, Patiala|year=1974|page=92|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128015426/http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=2717&page=1&CategoryID=1&Searched=|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ''ਲਵ ਇਜ਼ ਸਟ੍ਰੋਂਜਰ ਦੈਨ ਹੇਟ'' ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। <ref name="Love is Stronger Than Hate: A Remembrance of 1947">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ybsBAAAAMAAJ|title=Love is Stronger Than Hate: A Remembrance of 1947|last=Khushdeva Singh|publisher=Guru Nanak Mission, Patiala|year=1973|page=117}}</ref> 1957 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ]] ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। <ref name="Padma Shri">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Shri |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=11 November 2014 |publisher=Padma Shri}}</ref> ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਡਾ. ਖੁਸ਼ਦੇਵ ਸਿੰਘ ਹਸਪਤਾਲ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੈ। <ref name="Padma Shri Dr. Khushdeva Singh Hospital for Chest Diseases">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Shri Dr. Khushdeva Singh Hospital for Chest Diseases |url=https://www.here.com/india/patiala/hospital/padam-shri-dr-khushdeva-singh-chest-diseases-hospital--356jx7ps-7e90fa3ba4170cfeeb4ca00143e4015d?map=30.33553,76.39835,16,normal |access-date=3 April 2015 |publisher=Here.com}}</ref> <ref name="Isithackday">{{Cite web |date=2015 |title=Isithackday |url=http://isithackday.com/geoplanet-explorer/index.php?woeid=91253959 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150406020840/http://isithackday.com/geoplanet-explorer/index.php?woeid=91253959 |archive-date=6 April 2015 |access-date=3 April 2015 |publisher=Isithackday}}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਡਾ. ਖੁਸ਼ਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਮਈ, 1902 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 1925 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਐਮਬੀਬੀਐੱਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ। ਡਾਕਟਰੀ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1930 ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੈਲ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 1928 ਵਿਚ ਬੰਬਈ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਡਾ. ਬੀ. ਐਸ. ਸ਼ਰਾਫ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤਪਦਿਕ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਖੋਜ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1939 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਟੁਬਰਕੁਲੋਸਿਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਇਕਾਈ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ। 1956 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 79 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ 1948 ਵਿਚ ਸੰਗਰੂਰ ਨੇੜੇ ‘ਹਰਮੀਟੇਜ’ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਤਪਦਿਕ ਦੇ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ 1953 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਹੱਥੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਤਪਦਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਵਾਇਆ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ ==   == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902]] a669y1gdorfmwve8u3yw6md9xfs80rs 0 167741 840977 741966 2026-06-18T02:06:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840977 wikitext text/x-wiki {{More footnotes|date=June 2022}} {{Use dmy dates|date=July 2019}} {{Infobox body of water | name = ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ | image = Umiam Lake - by Vikramjit Kakati.png | caption = ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ | alt = View of Umiam Lake | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | pushpin_map=India Meghalaya | pushpin_map_alt=Location of Umiam Lake | pushpin_map_caption=Location of Umiam Lake | location = [[ਮੇਘਾਲਿਆ]] | coords = {{coord|25.6532|N|91.8843|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[Reservoir]] | inflow = | outflow = | catchment = {{convert|220|km2|abbr=on}} | basin_countries = India | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = ਸ਼ਿਲੋੰਗ }} '''ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ''' (ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਡੈਮ ਸੈਤ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਪਹਾੜੀਆਂ {{Cvt|15|km}} ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਭੰਡਾਰ]] ਹੈ। [[ਮੇਘਾਲਿਆ]], [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਲਾਂਗ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ। ਇਹ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[Umiam River|ਉਮੀਅਮ ਨਦੀ ਨੂੰ]] ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਝੀਲ ਅਤੇ ਡੈਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ 225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਮੇਘਾਲਿਆ ਰਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਲਾਨੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਟਰ ਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਐਡਵੈਂਚਰ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਸੈਲਾਨੀ ਕਾਇਆਕਿੰਗ, ਵਾਟਰ ਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਸਕੂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਬੋਟਿੰਗ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਮੀਅਮ ਡੈਮ, ਜੋ ਝੀਲ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਅਸਾਮ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ]] ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੈਮ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਮੀਅਮ ਸਟੇਜ I ਪਾਵਰਹਾਊਸ, ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ 9-MW ਟਰਬਾਈਨ-ਜਨਰੇਟਰ ਹਨ, ਜੋ 1965 ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਮੀਅਮ ਪੜਾਅ I ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਭੰਡਾਰ-ਸਟੋਰੇਜ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ। (ਉਮਟਰੂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, 8.4 ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਰਨ-ਆਫ-ਰਿਵਰ]] ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ&nbsp;MW, 1957 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ) ਉਮੀਅਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਪੜਾਅ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। <ref>{{Cite web |title=Umiam Stage - I Power House PH00820 - |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Umiam_Stage_-_I_Power_House_PH00820 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026010932/http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php?title=Umiam_Stage_-_I_Power_House_PH00820 |archive-date=26 October 2016 |access-date=25 October 2016}}</ref> ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਝੀਲ ਮਾਈਕ੍ਰੋ, ਮੇਸੋ ਅਤੇ ਮੈਕਰੋ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਕਈ [[ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾ|ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਸੇਵਾਵਾਂ]] ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾਊਨਸਟ੍ਰੀਮ ਸਿੰਚਾਈ, ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸਥਾਨਕ ਮਾਨਵ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Umiam_Lake_by_Dr_Vikramjit_Kakati.jpg|thumb| ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ]] {{Wide image|Umiam Lake, Shillong, Meghalaya.jpg|800px|Umium Lake as seen from Lake View Point in 2022}} == ਗੈਲਰੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Umiam_Lake_Sunset.jpg|thumb| ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.expressindia.com/fe/daily/19981206/34055514.html ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205181517/http://www.expressindia.com/fe/daily/19981206/34055514.html |date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }} * [http://wikimapia.org/331956/Umiam-Dam Umiam ਡੈਮ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ] * [http://www.rainwaterharvesting.org/umiam_lake.htm ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ] * [http://archive.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op050708fadingpower.asp ਸਿਲਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸ਼ਿਲਾਂਗ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407070635/http://archive.tehelka.com/story_main39.asp?filename=Op050708fadingpower.asp |date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20160304211456/http://www.telegraphindia.com/1090930/jsp/northeast/story_11324617.jsp ਉਮੀਅਮ ਝੀਲ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ] {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਲ ਭੰਡਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੇਘਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] lpve1c14963y2agk6lqivm1hjxix66f 0 167824 840992 840258 2026-06-18T04:36:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840992 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = [[ਪੰਦਰਵਾਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ|15ਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ | term_start = 26 ਨਵੰਬਰ 2017<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/n-k-singh-appointed-chairman-of-15th-finance-commission/articleshow/61823808.cms|title=N K Singh appointed chairman of 15th Finance Commission|work=Ties of India|date=27 November 2017 |accessdate=18 January 2019}}</ref> | term_end = | name = ਐੱਨ. ਕੇ. ਸਿੰਘ | image = N. K. Singh - World Economic Forum on India 2012.jpg | image_size = | caption = ਸਿੰਘ 2012 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ [[ਵਰਲਡ ਇਕਨਾਮਿਕ ਫੋਰਮ]] ਵਿੱਚ | birth_date = {{birth date and age|1941|01|27|df=y}} | birth_place = [[ਕਲਕੱਤਾ]], [[ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = | death_place = | alma_mater = [[ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਦਿੱਲੀ]]<br>ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਨਾਮਿਕਸ | occupation = ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਿਵਲ ਸੇਵਕ | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | spouse = ਪ੍ਰੇਮ ਕੁਮਾਰੀ ਸਿੰਘ (ਟਿਨੀ) | children = 3 | homepage = | signature = NKSingh_Signature.png | website = http://web.nksingh.com/ }} '''ਨੰਦ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਿੰਘ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੇਵਾ|ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਉਹ [[ਜਨਤਾ ਦਲ (ਯੂਨਾਈਟਿਡ)]] ਲਈ [[ਬਿਹਾਰ]] ਤੋਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] (2008-2014) ਵਿੱਚ [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਚ 2014 ਤੋਂ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Deepak Nagpal |url=http://zeenews.india.com/news/nation/elections-2014-mj-akbar-nk-singh-join-bjp_919540.html |title=Elections 2014: MJ Akbar, NK Singh join BJP &#124; Zee News |publisher=Zeenews.india.com |date=2014-03-23 |accessdate=2017-11-23}}</ref><ref>{{cite web |url=http://eci.nic.in/eci_main1/current/PN_13012014.pdf |title=ECI - Press Note}}</ref><ref>[http://www.business-standard.com/india/news/flyingbs-nitish-kumar/357074/ Flying with BS: Nitish Kumar<!-- Bot generated title -->]</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ, [[ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ{{efn|a Govt. body tasked with charting the course of Indian economy and later replaced with /renamed as [[NITI Aayog]]}} ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖਰਚਾ ਅਤੇ ਮਾਲ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ [[ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਊਟੀ ਅਫਸਰ ਵੀ ਸਨ। 27 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ, ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[15ਵਾਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ|ਪੰਦਰਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]], ICRIER, IMI, [[ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੀ ਇੰਡੀਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (MDI), ਗੁੜਗਾਉਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ [[ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਵਿੱਤ ਮੰਤਰਾਲੇ]] ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਬਜਟ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਐਕਟ, 2003 ਦੇ ਅਧੀਨ ਗਠਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹਨ।<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=145416l |title=Press Information Bureau |publisher=Pib.nic.in |date=2012-09-13 |accessdate=2017-11-23}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/opinion/editorials/discipline-yourself-2807734/ |title=Discipline yourself |publisher=The Indian Express |date=2017-11-16 |accessdate=2017-11-23}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ IC-814 ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/india/ex-raw-chief-wasnt-totally-honest-with-us-in-his-book-heres-what-dulat-didnt-tell-us-about-ic-814-2336728.html|title = Ex-RAW chief wasn't totally honest with us in his book: Here's what Dulat didn't tell us about IC-814-India News , Firstpost|date = 11 July 2015}}</ref> == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://nksingh.com/ Mr. N. K. Singh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230403225157/https://www.nksingh.com/ |date=2023-04-03 }} * [https://web.archive.org/web/20101124055224/http://india-today.com/itoday/20010402/cover-nks.shtml N K Singh-India's supercrat:Prabhu Chawla] * [http://www.webnewswire.com/node/517852 A K Rai takes over N K Singh as the new Chairman of MDI Gurgaon] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 5o998izoj8hhpjsfzmn37j0qobug5le 0 169823 840994 686593 2026-06-18T04:56:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840994 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਓ. ਪੀ. ਜਿੰਦਲ | image = | caption = | birth_date = 7 ਅਗਸਤ 1930 | birth_place = [[ਹਿਸਾਰ, ਭਾਰਤ|ਹਿਸਾਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]]<ref name="India Times" /> | residence = [[ਹਿਸਾਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ)|ਹਿਸਾਰ]] | death_date = {{Death date and age|2005|3|31|1930|8|7|df=true}} | death_place = [[ਸਹਾਰਨਪੁਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]] | constituency = [[ਹਿਸਾਰ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਹਿਸਾਰ]] ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟ | office = [[ਪਾਵਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਪਾਵਰ ਮੰਤਰੀ]], [[ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ]] | term = 2005–2005 | party = [[ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] | spouse = [[ਸਵਿੱਤਰੀ ਜਿੰਦਲ]] | children = 4 (ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਜਿੰਦਲ, [[ਨਵੀਨ ਜਿੰਦਲ]], ਸੱਜਣ ਜਿੰਦਲ ਅਤੇ ਰਤਨ ਜਿੰਦਲ) | website = | footnotes = | date = | year = | source = }} [[File:The Prime Minister, Dr. Manmohan Singh releasing a book “The Man who Talked to Machines - Story of O. P. Jindal” in New Delhi on August 7, 2005.jpg|thumb|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਡਾ: ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ 2005 ਵਿੱਚ "ਦ ਮੈਨ ਵੋ ਟਾਕਡ ਟੂ ਮਸ਼ੀਨਜ਼-ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਓ.ਪੀ. ਜਿੰਦਲ" ਕਿਤਾਬ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।]] '''ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਿੰਦਲ''' (7 ਅਗਸਤ 1930 – 31 ਮਾਰਚ 2005), '''ਓ.ਪੀ. ਜਿੰਦਲ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ, [[ਹਿਸਾਰ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜਿੰਦਲ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਦੇ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸਫਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਜਿੰਦਲ ਸਟੀਲ ਐਂਡ ਪਾਵਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 2004 ਵਿੱਚ, ਜਿੰਦਲ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਚੈਂਬਰ ਆਫ ਕਾਮਰਸ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੁਆਰਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਸਟੀਲ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ "ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ" ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੋਰਬਸ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਸੂਚੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 13ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 548ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ।<ref name="Rediff">{{Cite web |date=2005-03-31 |title=From farmer's son to billionaire industrialist |url=https://www.rediff.com/money/2005/mar/31jindal.htm |access-date=2021-12-30 |website=www.rediff.com}}</ref> 31 ਮਾਰਚ 2005 ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="India Times">{{Cite web |date=2021-10-09 |title=O P Jindal: Man Who Could Talk To Machines, The Inspiring Story Of India's Original Steel Tycoon |url=https://www.indiatimes.com/trending/human-interest/om-prakash-jindal-success-story-of-jindal-group-founder-551298.html |access-date=2021-12-30 |website=IndiaTimes |language=en-IN}}</ref> ਜਿੰਦਲ ਨੂੰ [[ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ]] ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਹਿਸਾਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ 1996 ਤੋਂ 1997 ਤੱਕ ਖੁਰਾਕ, ਸਿਵਲ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਜਿੰਦਲ ਫਰਵਰੀ 2005 ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ (ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ) ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਐਨ.ਸੀ. ਜਿੰਦਲ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ; ਅਗਰੋਹਾ ਵਿਕਾਸ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਅਗਰੋਹਾ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਟਰੱਸਟੀ ਡਾ. ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਜਿੰਦਲ, ਸੱਜਣ ਜਿੰਦਲ, ਰਤਨ ਜਿੰਦਲ ਅਤੇ [[ਨਵੀਨ ਜਿੰਦਲ]] ਹੁਣ ਸਟੀਲ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਸਾਮਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ [[ਸਵਿੱਤਰੀ ਜਿੰਦਲ|ਸਾਵਿਤਰੀ ਜਿੰਦਲ]] ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲ, ਆਪਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਪੁਨਰਵਾਸ ਅਤੇ ਆਵਾਸ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸੀ<ref>Savitri Jindal, A Jain Devotee From Terapanth Sector Declared the Richest Woman in India {{cite web |url=http://www.jainsamaj.org/magazines/december-2008.htm |title=Archived copy |access-date=2009-02-06 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220013858/http://jainsamaj.org/magazines/december-2008.htm |archive-date=20 February 2009 |df=dmy-all }}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਵੀਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਸਦ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪੋਤੀ ਸਮੀਨੂੰ ਜਿੰਦਲ ਜਿੰਦਲ SAW ਦੀ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਸਵੈਯਮ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਓਪੀ ਜਿੰਦਲ ਗਲੋਬਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] * [[ਓਪੀ ਜਿੰਦਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[http://www.opjindal.com Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170514064204/http://www.opjindal.com/ |date=2017-05-14 }} *[https://web.archive.org/web/20070929004314/http://www.jindalsteel.com/ Official website] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] 86k3p6c6kn0dsd17qa2g4759fo5ufu4 0 170552 841019 765572 2026-06-18T09:19:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841019 wikitext text/x-wiki ਕੈਡਾਨ (怪談, ਕਈ ਵਾਰ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ ਕਵੈਡਾਨ) ਇੱਕ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਾਂਜੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: 怪 (ਕਾਈ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅਜੀਬ, ਰਹੱਸਮਈ, ਦੁਰਲੱਭ, ਜਾਂ ਮਨਮੋਹਕ ਦ੍ਰਿਸ਼" ਅਤੇ 談 (ਡੈਨ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਗੱਲਬਾਤ"। == ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ == ਇਸਦੇ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ''ਕੈਡਾਨ'' ਕਿਸੇ [[ਭੂਤ ਕਹਾਣੀ]] ਜਾਂ [[ਡਰਾਉਣੀ ਗਲਪ|ਡਰਾਉਣੀ ਕਹਾਣੀ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਕੜੀ ਹੈ ਜੋ [[ਈਡੋ ਮਿਆਦ|ਈਡੋ ਪੀਰੀਅਡ]] [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨੀ]] ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਜਾਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਓਨਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਜਿੰਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ: [[ਜਾਪਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤ|ਜਾਪਾਨੀ ਡਰਾਉਣੀਆਂ]] ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''[[ਜੁ-ਆਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਰਿੰਗ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਿੰਗ]]'' ਨੂੰ ''[[ਕਾਤਾਕਾਨਾ|ਕਾਟਾਕਾਨਾ]]'' {{ਨਿਹੋਂਗੋ|''horā''|ホラー||"horror"}} ਦੁਆਰਾ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ''Kaidan ਦੀ'' ਵਰਤੋਂ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਲੇਖਕ/ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਹਵਾ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=May 2008}} ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਕ ਬੋਧੀ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ, ਕੈਡਾਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ [[ਕਰਮ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਕਰਮ]] ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਲਈ ਭੂਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ। ਜਾਪਾਨੀ [[ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਭੂਤ|ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭੂਤ]] ( ''[[ਓਨਰੀਓ|Onryō]]'' ) ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਹ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰ। === ''ਕੈਡਾਨ'' ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ === * ''[[ਬੰਚੋ ਸਰਯਾਸ਼ਿਕੀ|ਬੰਚੋ ਸਾਰਾਯਾਸ਼ਿਕੀ]]'' ( ''[[ਓਕੀਕੂ]] ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' ) [[ਓਕਾਮੋਟੋ ਕਿਡੋ]] ਦੁਆਰਾ * ''[[ਯੋਤਸੁਆ ਕੈਦਾਨ|ਯੋਤਸੁਯਾ ਕੈਡਾਨ]]'' ( ''ਟੋਕਾਈਡੋ ਯੋਤਸੂਯਾ ਦੀ ਭੂਤ ਕਹਾਣੀ'' ) [[Tsuruya Nanboku IV|ਸੁਰੂਯਾ ਨਨਬੋਕੁ IV]] ਦੁਆਰਾ (1755-1829) * ''[[ਬੋਟਨ ਦੋਰੋ]]'' ( ''ਪਿਓਨੀ ਲੈਂਟਰਨ'' ) ਅਸਾਈ ਰਾਇ ਦੁਆਰਾ * ''[[ਹੋਚੀ ਦ ਈਅਰਲੇਸ|ਮਿਮੀ-ਨਸ਼ੀ ਹੋਇਚੀ]]'' ( ''ਹੋਈਚੀ ਦ ਈਅਰਲੇਸ'' ) == ''ਹਯਾਕੁਮੋਨੋਗਤਾਰੀ ਕੇਦੰਕਾਈ'' ਅਤੇ ''ਕੈਦਾਂਸ਼ੁ'' == ''ਕੈਡਾਨ ਨੇ'' [[ਈਡੋ ਮਿਆਦ|ਈਡੋ ਪੀਰੀਅਡ]] ਦੌਰਾਨ [[ਭਾਸ਼ਾਈ|ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ [[ਪਾਰਲਰ ਗੇਮ]] ''[[ਹਯਕੁਮੋਨੋਗਤਾਰੀ ਕੇਦੰਕਾਈ|ਹਯਾਕੁਮੋਨੋਗਾਟਾਰੀ ਕੈਡਾਨਕਾਈ]]'' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਗੇਮ ਨੇ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਅਤੇ [[ਚੀਨ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ [[ਭੂਤ ਕਹਾਣੀ|ਭੂਤ ਕਹਾਣੀਆਂ]] ਅਤੇ [[ਲੋਕਧਾਰਾ|ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ]] ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਖੇਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ [[ਛਾਪਾਖ਼ਾਨਾ|ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ]] ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ''ਕੈਦਾਂਸ਼ੂ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ। ''ਕੈਦਾਂਸ਼ੂ'' ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਡਿਡੈਕਟਿਕ|ਉਪਦੇਸ਼ਕ]] ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]] ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਨੈਤਿਕ ਪਾਠਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਡਾਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਭੂਤ ਦੇ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਾਨੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ [[ਯੋਮੀ|ਅੰਡਰਵਰਲਡ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਬੋਨ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ''ਕੈਦਾਂਸ਼ੂ'' ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ === * ''ਟੋਨੋਇਗੁਸਾ'', ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਗੀਤਾ ਐਨਸੀ (1660) ਦੁਆਰਾ ''ਓਟੋਗੀ ਮੋਨੋਗਾਟਾਰੀ'' ( ''ਨਰਸਰੀ ਟੇਲਜ਼'' ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ''ਓਟੋਗੀ ਬੋਕੋ'' ( ''ਹੈਂਡਪੁਪੇਟਸ'' ) ਅਸਾਈ ਰਾਇ ਦੁਆਰਾ (1666) * ''[[ਉਗੇਤਸੁ ਮੋਨੋਗਾਟਾਰੀ|ਉਗੇਤਸੂ ਮੋਨੋਗਾਟਾਰੀ]]'' ( ''ਚੰਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' ) [[ਉਦਾ ਅਕਿਨਾਰੀ|ਉਏਦਾ ਅਕਿਨਾਰੀ]] ਦੁਆਰਾ (1776) == ਰੋਮਨਾਈਜ਼ਡ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ == ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ [[Lafcadio Hearn|ਲੈਫਕਾਡੀਓ ਹਰਨ]] ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਕਿਤਾਬ]] ''[[ਕਵੈਡਾਨ: ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ|ਕਵੈਡਾਨ: ਸਟੋਰੀਜ਼ ਐਂਡ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਆਫ਼ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਥਿੰਗਜ਼]]'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਪੈਲਿੰਗ '''''ਕਵੈਡਾਨ''''' [[ਕਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਇੱਕ [[ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਨਾ ਆਰਥੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਪੁਰਾਤਨ ਸਪੈਲਿੰਗ]] 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ [[ਰੋਮਾਜੀ|ਰੋਮਾਂਸੀਕਰਨ]] ਹੈ - ਹਰਨ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਰਾਬਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ [[ਹੈਪਬਰਨ ਰੋਮਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸਪੈਲਿੰਗ '''ਕੈਡਾਨ''' ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਮਾਸਾਕੀ ਕੋਬਾਯਾਸ਼ੀ|ਮਾਸਾਕੀ ਕੋਬਾਯਾਸ਼ੀ ਨੇ]] ਹਰਨ ਦੀਆਂ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ [[ਐਂਥੋਲੋਜੀ ਫਿਲਮ|ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਫਿਲਮ]] ''[[ਕਵੈਦਾਨ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਕਵਾਇਦਾਨ]]'' (1964) ਬਣਾਈ, ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਸਪੈਲਿੰਗ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਪਲਾਟ ਤੱਤ == ਇਹ ਬਦਲਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਿਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਆਮ ਨਫ਼ਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਣਚਾਹੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ''ਫੁਰੀਸੋਡ'' ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਰਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''[[In Ghostly Japan|ਇਨ ਘੋਸਟਲੀ ਜਾਪਾਨ]]'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਾਪਿਤ [[ਕਿਮੋਨੋ]] ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ''[[ਰਿੰਗ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਰਿੰਗ]]'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਟੇਪ ਨਾਲ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਫ੍ਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ''ਜੂ-ਆਨ'' ਇੱਕ ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ''[[ਯੋਸੇ]]'' * [[ਗਲੇਨ ਗ੍ਰਾਂਟ (ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ)|ਗਲੇਨ ਗ੍ਰਾਂਟ]] * [[ਜਾਪਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤ]] * [[ਜਾਪਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * [[ਜੁਨਜੀ ਇਤੋ]] * ''[[ਓਬੇਕ]]'' * [[ਸ਼ਿਗੇਰੂ ਮਿਜ਼ੂਕੀ]] * ''[[ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ]]'' * ''[[ਯੋਕਾਈ]]'' * ''[[ਯੂਰੇਈ]]'' * [[ਈਸਪ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ|ਈਸਪ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ]] == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ਘੋਲ ਪਾਵਰ - {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013062634/http://www.seekjapan.jp/article/jz/1279/Ghoul+Power|date=2007-10-13}} [http://www.seekjapan.jp/article/jz/1279/Ghoul+Power ਮੂਵੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਓਨਰੀਯੂ] ਜੌਨ ਵਿਲਕਸ ਦੁਆਰਾ ''ਜਾਪਾਨਜ਼ੀਨ'' * ਜ਼ੈਕ ਡੇਵਿਸਨ ਦੁਆਰਾ [https://web.archive.org/web/20221002224059/http://www.japanzine.jp/article/jz/2965/tales-of-ghostly-japan ਭੂਤਕੀ ਜਾਪਾਨ] ''ਜਾਪਾਨਜ਼ੀਨ'' ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ * ਟਿਮ ਸਕ੍ਰੀਚ ਦੁਆਰਾ [https://web.archive.org/web/20061105093306/http://www.mangajin.com/mangajin/samplemj/ghosts/ghosts.htm ਜਾਪਾਨੀ ਭੂਤ] ''ਮਾਂਗਾਜਿਨ #40'' * [http://www.sacred-texts.com/shi/kwaidan/index.htm ਹਰਨਜ਼ ''ਕਵੈਡਾਨ: ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ'' ।] * [https://web.archive.org/web/20051130232317/http://www.harapan.co.jp/english/kwaidan/kwaidan_index.htm ਕਈ ਕੈਡਾਨ ਵਾਲੀ ਸਾਈਟ।] * [https://web.archive.org/web/20071023175728/http://findarticles.com/p/articles/mi_hb3342/is_200012/ai_n8057928 ਏਸ਼ੀਅਨ ਫੋਕਲੋਰ ਸਟੱਡੀਜ਼: ਅਜੀਬ ਦੀਆਂ ਕੇਡਾਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਅਪੀਲ।] * [https://web.archive.org/web/20070214000126/http://www.kitsuneensemble.org/ ''ਕੈਡਾਨ ਸੂਟ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ,'' ਕਿਟਸੂਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੁਆਰਾ ਕੈਡਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਆਖਿਆ।] * [http://www.hyakumonogatari.com Hyakumonogatari.com] ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਕੈਡਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ * [http://www.thejapanesehorror.com TheJapaneseHorror.com] ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਕਈ ਅਨੁਵਾਦਿਤ Kaidan ਨਾਲ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੋਧੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]] tt897pekabkzk3znvrlbixdpbbhviqh 0 171108 840988 742000 2026-06-18T04:06:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840988 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਐਰਾਗ ਝੀਲ | image = Airag lake, Mongolia, Landsat image.jpg | caption = ਲੈਂਡਸੈਟ-7 ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰ। | alt = ਝੀਲ ਦਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਚਿੱਤਰ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਉਵਸ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਉਵਸ ਐਮਾਗ ]], [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] | coordinates = {{coord|48|53|N|93|25|E|type:waterbody_region:MN|display=inline,title}} | inflow = [[ਜ਼ਾਵਖਾਨ ਨਦੀ]], [[ਖੁਨਗੁਇਨ ਨਦੀ]] | outflow = [[ਖਯਾਰਗਾਸ ਝੀਲ]] | catchment = | basin_countries = [[ਮੰਗੋਲੀਆ]], [[ਰੂਸ]] | length = {{convert|18|km|abbr=on}} | width = {{convert|13|km|abbr=on}} | area = {{convert|143.3|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|5.7|m|ft|abbr=on}} | max-depth = {{convert|10|m|abbr=on}} | volume = {{convert|819.6|m3|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1,030|m|abbr=on}} | frozen = | islands = | cities = }} [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] <div class="locmap" style="width:250px;float:right;clear:right"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[File:Mongolia_location_map_2.svg|class=notpageimage|250x250px|Airag Lake is located in Mongolia]]</img><div class="od" style="top:34.306%;left:18.873%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[File:Blue_pog.svg|link=|class=notpageimage|8x8px|Airag Lake]]</img></div><div class="pr" style="font-size:91%;width:6em;left:5px"><div> ਐਰਾਗ ਝੀਲ</div></div></div></div><div style="font-size:91%;padding-top:3px"> ਐਰਾਗ ਝੀਲ (ਮੰਗੋਲੀਆ)</div></div></div>'''[[ਕੁਮਿਸ|ਐਰਾਗ]] ਝੀਲ''' ( {{Lang-mn|Айраг нуур|Airag Nuur}}, pronounced [ˈæe̯ɾɐ̆k ˈnʊːɾ] ) ਪੱਛਮੀ [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ|ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਡਿਪ੍ਰੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ: [[ਖਾਰ-ਉਸ ਝੀਲ|ਖਾਰ-ਅਸ]], [[ਖਾਰ ਝੀਲ (ਖੋਵਡ)|ਖਾਰ]], [[ਡੋਰਗਨ ਝੀਲ|ਡੋਰਗਨ]], ਅਤੇ [[ਖੈਰਗਾਸ ਝੀਲ|ਖਯਾਰਗਾਸ]] । ਇਹ ਝੀਲ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੈਰਗਾਸ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਝੀਲ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਇੱਕ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ 200-300 ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਨਹਿਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇ [[ਖਿਰਗਾਸ ਝੀਲ|ਖਿਆਰਗਾਸ ਝੀਲ]] ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੰਮਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਝੀਲ ਲਗਭਗ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, 1 - 2.5&nbsp;°C ਹੋਰ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>[http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1372 Medeelel.mn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611093622/http://medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1372 |date=2012-06-11 }}; Айраг нуур</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] kyil3ch6981589d7ih4w6ufbcpunn1p 0 171152 840978 781899 2026-06-18T02:18:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840978 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਉਵਸ ਝੀਲ | image = Uvs núr.JPG | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coordinates = {{coord|50|18|N|92|42|E|region:MN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[ਲੂਣ ਝੀਲ|ਖਾਰਾ]] | inflow = [[Tesiin gol]] and others | outflow = none | catchment = | basin_countries = [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਅਤੇ [[ਰੂਸ]] | length = {{convert|84|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|79|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|3350|km2|sqmi|abbr=on}} | depth = {{convert|6|m|ft|abbr=on}} | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|759|m|ft|abbr=on}} | islands = | cities = [[ਉਲਾਂਗੋਮ]] }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਵਸ ਝੀਲ''' ( {{Lang-mn|Увс нуур|Uws nuur}} , pronounced [ʊw̜s ˈnʊːr] ; {{Lang-ru|Озеро Убсу-Нур|Ozero Ubsu-Nur}} ) ਇੱਕ ਐਂਡੋਰਹੀਕ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਾਰੀ ਝੀਲ ਹੈ - ਯੂਵੀਐਸ ਨੂਰ ਬੇਸਿਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਵਿੱਚ, [[ਰੂਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਤਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ, 3,350 ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ&nbsp;759 'ਤੇ km ²&nbsp;ਮੀਟਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ <ref>{{Cite web |title=Увс нуур |url=http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1366 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120804053719/http://www.medeelel.mn/index.php?page=land&sm=73&s=1366 |archive-date=2012-08-04 |access-date=2008-02-08 |publisher=www.medeelel.mn}}</ref> ਝੀਲ ਦਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸਿਰਾ [[ਰੂਸ|ਰੂਸੀ ਸੰਘ]] ਦੇ ਟੂਵਾ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਝੀਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਸਤੀ ਉਲਾਂਗੌਮ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਖੋਖਲਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਾਰਾ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਾਰੇ [[ਸਮੁੰਦਰ]] ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਨਾਮ == ਨਾਮ ਉਵਸ ਨੂਰ (ਕਈ ਵਾਰ ਉਬਸਾ ਨੋਰ ਜਾਂ ਉਬਸ੍ਨੂਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ) ''ਸਬਸੇਨ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ/ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸ਼ਬਦ ਜੋ [[ਕੁਮਿਸ|ਐਰਾਗ]] (ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਦੁੱਧ ਦੀ ਵਾਈਨ) ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਕੌੜੇ ਡ੍ਰੈਗਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਨੂਰ'', ਝੀਲ ਲਈ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਸ਼ਬਦ। ਇਹ ਨਾਮ ਝੀਲ ਦੇ ਖਾਰੇ, ਪੀਣ ਯੋਗ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Great_Lakes_Depression,_Mongolia_and_Russia,_Terra-MODIS,_2001-10-15.jpg|thumb| ਸਪੇਸ ਤੋਂ [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ|ਗ੍ਰੇਟ ਲੇਕਸ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ]] । ਉਵਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ, ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਪਰ]] ਇੱਕ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਲੋਕ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸਰਟਕਾਈ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ, ਜੋ ਕਿ ਅਦਭੁਤ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਖੋਦ ਕੇ ਉਵਸ ਝੀਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇੜਲੀ ਝੀਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਵਸ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਕਟਾਈ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ "ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਸਬਸੇਨਰ ਬਣੋ!" ਇੱਕ ਨਾਮ ਜਿਸਨੂੰ "ਬੁਰਾ ਵਾਈਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਡਰੈਗਜ਼ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਥਿਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। . ."<ref>The Folk-lore Journal. (1886). </ref> ਉਵਸ ਝੀਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 84 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ 79 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੈ , 6 ਮੀਟਰ ਦੀ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਬੇਸਿਨ ਖਾਨ ਖੋਖੀ ਰਿਜ ਦੁਆਰਾ ਬਾਕੀ [[ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ|ਮਹਾਨ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਰਿਫਟ ਝੀਲ]] ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵਿਚ [[ਖੰਗਈ ਪਹਾੜ|ਖੰਗਈ ਪਹਾੜਾਂ]] ਤੋਂ [[ਤੁਰੂਨ ਨਦੀ|ਬਰੂਨਟੁਰੂਨ]], ਨਾਰੀਨ ਗੋਲ, ਅਤੇ [[ਟੇਸ ਨਦੀ|ਟੇਸ]] (ਝੀਲ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਫੀਡ) ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ [[ਅਲਤਾਈ ਪਹਾੜ|ਅਲਤਾਈ ਪਹਾੜਾਂ]] ਤੋਂ [[Kharkhiraa River|ਖਾਰਖਿਰਾ ਨਦੀ]] ਅਤੇ ਸੰਗਿਲ ਗੋਲ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="davies">{{Cite web |last=Jon Davies |title=Mongolia |url=http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Mongolia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080528115758/http://www.iwmi.cgiar.org/wetlands/pdf/Mongolia.pdf |archive-date=2008-05-28 |access-date=2008-02-10 |publisher=International Water Management Institute}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * <span class="portalbox-image">[[File:Walden_Pond,_Massachusetts_on_June_27,_2012.png|link=|alt=image|class=noviewer|28x28px]]</span></img> <span class="portalbox-link">[[Portal:Lakes|ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪੋਰਟਲ]]</span> * [https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/769rev.pdf ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਯੂਨੈਸਕੋ ਮੁਲਾਂਕਣ] * [https://web.archive.org/web/20080209193329/http://www.ilec.or.jp/database/asi/dsasi050.html ਡਾਟਾ ਸੰਖੇਪ ਉਵਸ Nuur] * [http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/uvs_nuur.htm ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਉਵਸ ਨੂਰ ਬੇਸਿਨ, ਰਸ਼ੀਅਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (ਟੂਵਾ) ਅਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929223923/http://www.unep-wcmc.org/sites/wh/uvs_nuur.htm |date=2007-09-29 }} * [http://www.nhpfund.org/nominations/uvs_nuur.html ਨੈਚੁਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ ਫੰਡ - ਯੂਵੀਐਸ ਨੂਰ ਬੇਸਿਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403073916/http://www.nhpfund.org/nominations/uvs_nuur.html |date=2010-04-03 }} * [http://adsabs.harvard.edu/abs/2005IRH....90..580F ਉਵਸ ਨੂਰ ਬੇਸਿਨ (ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਮੰਗੋਲੀਆ) ਦੇ ਕਲਾਡੋਸੇਰਨ ਅਤੇ ਕੋਪੇਪੌਡ ਫੌਨਾ 'ਤੇ ਨੋਟਸ] * [http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=20334&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=11093&m3=18849&m4=20334 ਉਵਸ ਝੀਲ, ਮੰਗੋਲੀਆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509020345/http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=20334&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=11093&m3=18849&m4=20334 |date=2013-05-09 }} * [https://web.archive.org/web/20120805125839/http://www.greenpeace.org/russia/en/campaigns/world-natural-heritage/the-ubsunur-hollow/ ਉਬਸੁਨੂਰ ਹੋਲੋ ਸਟੇਟ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ] * [https://web.archive.org/web/20070920173809/http://www.isar.org/pubs/ST/RUubsunur49.html Ubsu-Nur ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ] * [http://www.nomadom.net/russia/tuva.htm ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ - ਟੂਵਾ ਦਾ ਗਣਰਾਜ] * [https://web.archive.org/web/20080209113244/http://130.166.124.2/world_atlas/6/files/6-1040-full.html ਉਬਸੂ ਨੂਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਫੋਟੋ] * [https://archive.today/20110813083028/http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/106592481/ABSTRACT ਉਵਸ -nuur ਬੇਸਿਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਵੰਡ] * [http://www.wetlands.org/reports/ris/2MN010en.pdf ਝੀਲ ਉਵਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਗਿੱਲੇ ਭੂਮੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528115759/http://www.wetlands.org/reports/ris/2MN010en.pdf |date=2008-05-28 }} * [http://www.geodata.es/mongolian_lakes ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਲਿਮਨੋਲੋਜੀਕਲ ਕੈਟਾਲਾਗ] {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 0n1nn2ro9tg7ft5f4pq6g3vn2gt21nw 0 175536 840974 835229 2026-06-18T01:56:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840974 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Uzma Aslam Khan | image = File:Uzma_Aslam_Khan.jpg | image_size = 200px | alt = | caption = | native_name = عظمیٰ اسلم خان | native_name_lang = urdu | pseudonym = | birth_name = | birth_place = [[Lahore]], Pakistan | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = | language = | nationality = | education = {{unbulleted list|[[St Joseph's Convent School (Karachi)|St Joseph's Convent School, Karachi]]|[[St Patrick's High School, Karachi]]}} | alma_mater = {{unbulleted list|[[Hobart and William Smith Colleges]] ([[Bachelor of Arts|BA]])|[[University of Arizona]] ([[Master of Fine Arts|MFA]])}} | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notable_works = {{unbulleted list| | ''The Story of Noble Rot'' | ''Trespassing'' | ''The Geometry of God'' | ''Thinner than Skin'' | ''The Miraculous True History of Nomi Ali'' }} | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = {{URL|https://www.uzmaaslamkhan.com}} | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਉਜ਼ਮਾ ਅਸਲਮ ਖਾਨ''' ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ''ਟਰੇਸਪਾਸਿੰਗ'' (2003), ''ਦ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ'' (2008), ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ'' (2012) ਅਤੇ ''ਦ ਮਿਰਾਕੂਲਸ ਟਰੂ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਨੋਮੀ ਅਲੀ'' (2019) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ [[ਮਨੀਲਾ]], [[ਟੋਕੀਓ]] ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। <ref>[http://www.lahorihub.com/2018/12/biography-of-uzma-aslam-khan.html?m=1 Biography of Uzma Aslam Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417105204/https://www.lahorihub.com/2018/12/biography-of-uzma-aslam-khan.html?m=1 |date=2023-04-17 }} ''www.lahorihub.com'', accessed 15 November 2020</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ "ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਉਖਾੜਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼" ਦੱਸਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com">{{Cite web |title=Uzma Aslam Khan |url=http://www.thesusijnagency.com/UzmaAslamKhan.htm |access-date=28 July 2019 |website=The Susijn Agency}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ, ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਸਿਆ-ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਉਸ ਦੀ "ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ" ਸਨ। <ref name="thesusijnagency.com" /> ਉਸ ਨੇ ਹੋਬਾਰਟ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਸਮਿਥ ਕਾਲਜ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ]] <ref>{{Cite web |date=24 September 2009 |title=Khan '91 Publishes Third Novel |url=https://www2.hws.edu/article-id-12396/ |website=2.hws.edu}}</ref> ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਰੀਜ਼ੋਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਟਕਸਨ, ਯੂ.ਐਸ. ਤੋਂ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="UHM">{{Cite web |title=Uzma Aslam Khan, Assistant Professor |url=http://www.english.hawaii.edu/faculty/khan/khan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704093155/http://www.english.hawaii.edu/faculty/khan/khan.html |archive-date=2009-07-04 |access-date=15 November 2020 |website=www.english.hawaii.edu}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਨਾਵਲਕਾਰ === ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ ਨੋਬਲ ਰੋਟ'', 2001 ਵਿੱਚ [[ਪੈਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ|ਪੇਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ]] ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Penguin India |url=https://penguin.co.in/ |website=Penguin.co.in}}</ref><ref>{{Cite book|title=The story of noble rot|last=Uzma Aslam Khan|publisher=Penguin Books|year=2001|location=New Delhi; New York, NY|oclc=48122844}}</ref> ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਰੂਪਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ <ref>{{Cite web |title=Rupa Publications Home |url=https://rupapublications.co.in/books/the-story-of-noble-rot/ |access-date=28 July 2019 |website=Rupa Publications }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == * 2003 ''ਟਰਸਪਾਸਿੰਗ ਨੂੰ'' ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਇਨਾਮ, ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com"/> * 2009 ਦੀ ''ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ'' ਨੂੰ ''ਕਿਰਕਸ ਰਿਵਿਊਜ਼'' {{'}} ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2009 ਦੀ ''ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ'' ''ਫੋਰਵਰਡ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2010 ਦੀ ''ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ ਨੇ'' ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2012 ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ ਨੂੰ'' ਮੈਨ ਏਸ਼ੀਅਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਲਈ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2014 ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ ਨੂੰ'' ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ ਲਈ ਡੀਐਸਸੀ ਇਨਾਮ ਲਈ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2014 ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ ਨੇ'' ਉਦਘਾਟਨੀ KLF -ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਦੂਤਾਵਾਸ ਬੈਸਟ ਫਿਕਸ਼ਨ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2019 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ'' ਟਾਟਾ ਲਿਟਰੇਚਰ ਲਾਈਵ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ! ਬੁੱਕ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ। <ref>[https://www.firstpost.com/living/tata-literature-live-2019-shortlists-for-five-awards-including-book-of-the-year-announced-7625811.html Tata Literature Live 2019: Shortlists for five awards, including Book of the Year, announced] 9 November 2019 ''www.firstpost.com'', accessed 15 November 2020</ref> * 2020 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ'' 9ਵਾਂ UBL ਸਾਹਿਤ ਅਵਾਰਡ 2020 ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਲਪ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="DawnUBL">{{Cite web |date=10 September 2020 |title=UBL Celebrates Pakistani Literature, announces winners of 9th Literary Awards |url=https://www.dawn.com/news/1578928 |access-date=15 November 2020 |website=Dawn, www.dawn.com}}</ref> * 2021 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ'' ਕਰਾਚੀ ਲਿਟਰੇਚਰ ਫੈਸਟੀਵਲ-ਗੇਟਜ਼-ਫਾਰਮਾ ਫਿਕਸ਼ਨ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2023 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ'' ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਵਿੱਚ 2022 ''ਫੋਰਵਰਡ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦਾ'' INDIES ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। <ref>{{Cite web |url=https://www.forewordreviews.com/awards/books/the-miraculous-true-history-of-nomi-ali/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2023-10-01 |archive-date=2023-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120171253/https://www.forewordreviews.com/awards/books/the-miraculous-true-history-of-nomi-ali/ |url-status=dead }}</ref> * 2023 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ'' ਫਿਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 2023 ਮਾਸ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਸੀ। <ref>[https://www.massbook.org/mass-book-awards/]</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕ]] lk0gbpmdz33zs544ic3szti66e6a89f 0 183291 840964 811136 2026-06-17T23:54:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840964 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਆਰਿਆ ਅੰਬੇਕਰ | image = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = [[ਨਾਗਪੁਰ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] | occupation = {{hlist|ਗਾਇਕ | ਅਭਿਨੇਤਰੀ}} | years_active = 2008–ਮੌਜੂਦ | spouse = | website = }} '''ਆਰੀਆ ਅੰਬੇਕਰ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Aarya Ambekar''') [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਤੋਂ ਇੱਕ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਐਲਬਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਯੂਏਈ, ਯੂਐਸਏ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੱਕਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਰੀਆ ਨੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref name="Filmfare 2022">{{Cite web |title=Winners of Filmfare Awards Marathi 2022 |url=https://www.filmfare.com/awards/filmfare-awards-marathi-2022/winners}}</ref> ਉਸਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 2008 ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ੀ ਮਰਾਠੀ ਚੈਨਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ''ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਮਰਾਠੀ ਲਿਲ ਚੈਂਪਸ'' <ref name="ZEE News - Acting debut and background">{{Cite web |date=10 August 2015 |title=Aarya Ambekar to make her debut in acting |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/music/Aarya-Ambekar-to-make-her-debut-in-acting/articleshow/48422755.cms |access-date=8 May 2018 |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ। ਆਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਨਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ''<nowiki/>'ਤੀ ਸਾਧਿਆ ਕੇ ਕਰਤੇ''' ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="ZEE News - Acting debut and background" /><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/4th-jio-filmfare-awards-marathi-2018-aarya-ambekar-roots-for-herself-at-the-do/articleshow/65983344.cms|title=4th Jio Filmfare Awards Marathi 2018: Aarya Ambekar roots for herself at the do|date=27 September 2018|work=[[The Times of India]]}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਆਰੀਆ ਸਮੀਰ ਅੰਬੇਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰੂਤੀ ਅੰਬੇਕਰ ਦੀ ਬੇਟੀ ਹੈ। ਸ਼ਰੂਤੀ ਅੰਬੇਕਰ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਸਮੀਰ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਹੈ। ਆਰੀਆ ਕੋਲ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਬੀਏ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਵੱਕਾਰੀ ਫਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ, ਐਮਏ, ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਾਉਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Aarya Ambekar Bio |url=https://kalabrand.com/pages/aarya-ambekar |access-date=14 July 2021}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਆਰੀਆ ਦੀ ਦਾਦੀ, ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ, ਨੇ ਆਰੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਦੋਂ ਆਰੀਆ ਦੋ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਨੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਸ਼ਰੂਤੀ ਅੰਬੇਕਰ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਆਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ।<ref name="lokmat times article">[http://epaper.lokmat.com/lokmattimes/newsview.aspx?eddate=04/09/2013&pageno=2&edition=113&prntid=&bxid=undefined&pgno=2 "Spotting Talent" – Article on Aarya in Lokmat Times paper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304220210/http://epaper.lokmat.com/lokmattimes/newsview.aspx?eddate=04/09/2013&pageno=2&edition=113&prntid=&bxid=undefined&pgno=2 |date=4 ਮਾਰਚ 2016 }}{{Dead link|date=June 2021}}</ref> ਉਹ 2008 ਵਿੱਚ ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਲਿਲ 'ਚੈਂਪਸ, ਇੱਕ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੀਵੀ ਸੰਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਬਣ ਗਈ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * 2008 – ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਅਧਿਐਨ ਲਈ "ਮਾਨਿਕ ਵਰਮਾ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ" ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ <ref>[http://beta.esakal.com/2009/07/05004631/maharashtra-arya-ambekar.html Details of Manik Varma Scholarship in Sakal ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708114224/http://beta.esakal.com/2009/07/05004631/maharashtra-arya-ambekar.html|date=8 July 2009}}</ref> * 2009 - ਜ਼ੀ ਮਰਾਠੀ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਮਰਾਠੀ ਲਿਲ ਚੈਂਪਸ ਰਿਐਲਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਉਪ ਜੇਤੂ * 2009 – ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸ਼ਾਸਨ ਪੁਰਸਕਾਰ * 2010 – ਹਰਿਭਉ ਸਾਨੇ ਅਵਾਰਡ <ref>[http://www.esakal.com/esakal/20100728/5147986706998193458.htm Article about Haribhau Sane Award in Sakal Daily] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110710201617/http://www.esakal.com/esakal/20100728/5147986706998193458.htm|date=10 July 2011}}</ref> * 2010 – ਪੁਣਿਆਰਤਨ – ਯੁਵਗੌਰਵ ਅਵਾਰਡ <ref>[http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=94689:2010-08-19-20-49-59&catid=44:2009-07-15-04-01-11&Itemid=212 Details in Loksatta]</ref> <ref>[http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=95444:2010-08-22-20-11-11&catid=44:2009-07-15-04-01-11&Itemid=212 News of Punyaratna Awardsin Loksatta]</ref> <ref>[http://www.esakal.com/esakal/20100823/5516237615355570986.htm News of Punyaratna Awards in Sakal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919061729/http://esakal.com/esakal/20100823/5516237615355570986.htm|date=19 September 2010}}</ref> <ref>[http://www.indianexpress.com/news/punaya-ratna-awards-presented/663634/ Details of the award in India Express]</ref> * 2011 – ਬਿਗ ਮਰਾਠੀ ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸਟਾਰ ਅਵਾਰਡ (ਸੰਗੀਤ) * 2012 - ਯੰਗ ਅਚੀਵਰਸ ਅਵਾਰਡ - ਵਿਸਲਿੰਗ ਵੁਡਸ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ <ref name="Young Achievers Award">{{Cite web |title=Young Achievers Award – Sakaal Times News Article |url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4760960785081477440&SectionId=4635700988208141724&SectionName=Nation&NewsDate=20120628&NewsTitle=Gen%20Next%20gets%20tips%20about%20life%20from%20experts |access-date=3 November 2014}}</ref> * 2012 – ਡਾ. ਵਸੰਤਰਾਓ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਪੁਰਸਕਾਰ * 2014 - ਆਰੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ * 2015 – ਸਵਰਨੰਦ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਨ ਦੁਆਰਾ ਡਾ. ਊਸ਼ਾ ਅਤਰੇ ਅਵਾਰਡ <ref>{{Cite web |last=Khadilkar |first=Asha |date=2 December 2015 |title=संगीत शिकण्यासाठी प्रत्येक क्षण शिष्य बनून राहावे |url=http://online5.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5024218265563065114&SectionId=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104531/http://online5.esakal.com/NewsDetails.aspx?NewsId=5024218265563065114&SectionId=10 |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 January 2018 |website=eSakal.com |language=mr}}</ref> * 2016 – Ga.Di ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਦੰਨਿਆ ਪੁਰਸਕਾਰ। ਮਾ. ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਨ <ref>{{Cite web |date=22 November 2016 |title=जब्बार पटेल यांना गदिमा पुरस्कार - News in Loksatta daily |url=https://www.loksatta.com/pune-news/jabbar-patel-get-gadima-award-1344880/ |access-date=8 May 2018 |language=mr}}</ref> * 2017 – ਗੋਦਰੇਜ ਫਰੈਸ਼ ਫੇਸ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ – ਸਹਿਯਾਦਰੀ ਨਵਰਤਨ ਅਵਾਰਡਸ <ref>{{Cite web |date=21 June 2017 |title=DD Sahyadri Navaratna Awards' News in Prahaar daily |url=http://prahaar.in/%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF// |access-date=8 May 2018 |archive-date=9 ਮਈ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509080252/http://prahaar.in/%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%9A%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF/ |url-status=dead }}</ref> * 2018 - ਸਰਵੋਤਮ ਫੀਮੇਲ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਐਕਟਿੰਗ ਡੈਬਿਊ - ਜ਼ੀ ਟਾਕੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਤੀ ਸਾਧਿਆ ਕੇ ਕਰਦੇ - ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਕੋਨ ਲਈ ਔਰਤ <ref>{{Cite web |date=28 January 2018 |title=Zee Talkies' 'Maharashtracha Favorite Kon 2017' Awards Winners Photos |url=http://marathicineyug.com/photos/exclusive/4877-zee-talkies-maharashtracha-favorite-kon-2017-awards-winners-photos |access-date=8 May 2018 |archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428050547/http://marathicineyug.com/photos/exclusive/4877-zee-talkies-maharashtracha-favorite-kon-2017-awards-winners-photos |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |date=25 January 2018 |title='फास्टर फेणे' ठरला महाराष्ट्राचा फेव्हरेट चित्रपट |url=http://cnxmasti.lokmat.com/marathi-cinema/news/faster-fene-marathi-movie-maharashtracha-favourite-kon-2018/28715 |access-date=10 May 2018 |language=mr}}</ref> * 2018 - ਤੀ ਸਾਧਿਆ ਕੇ ਕਰਾਟੇ ਲਈ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ - ਜ਼ੀ ਚਿੱਤਰ ਗੌਰਵ <ref>{{Cite web |date=12 March 2018 |title=Zee Chitra Gaurav Awards 2018 Winners List |url=http://marathicineyug.com/news/latest-news/5028-zee-chitra-gaurav-awards-2018-winners-list |access-date=10 May 2018 |archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428050546/http://marathicineyug.com/news/latest-news/5028-zee-chitra-gaurav-awards-2018-winners-list |url-status=dead }}</ref> * 2018 - ਸਰਵੋਤਮ ਫੀਮੇਲ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਐਕਟਿੰਗ ਡੈਬਿਊ - ਤੀ ਸਾਧਿਆ ਕੇ ਕਰਾਟੇ ਲਈ ਔਰਤ - ਰੇਡੀਓ ਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਟੀ ਸਿਨੇ ਅਵਾਰਡ ਮਰਾਠੀ * 2019 – ਸੁਰ ਜੋਤਸ਼ਨਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਅਵਾਰਡ <ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=सूर ज्योत्स्ना' राष्ट्रीय संगीत पुरस्काराचे आज वितरण |url=https://www.lokmat.com/nagpur/distribution-sur-jyotsna-national-music-awards-today/ |access-date=24 March 2019 |language=mr}}</ref> <ref>{{Cite web |date=26 April 2019 |title=6th Sur Jyotsna National Music Awards given to actor-singer Aarya Ambekar, percussionist Shikhar Naad |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/6th-sur-jyotsna-national-music-awards-given-to-actorsinger-arya-ambekar-percussionist-shikhar-naad/1523571 |access-date=28 April 2019 |website=Outlook India}}</ref> * 2021 - 2017 ਦੀ ਫਿਲਮ 'ਤੀ ਸਾਧਿਆ ਕੇ ਕਰਾਟੇ' ਦੇ ਗੀਤ 'ਹਰੁਦਯਤ ਵਾਜੇ ਸਮਥਿੰਗ' ਲਈ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾ - ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਕੋਨ? (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਫੇਵਰੇਟ ਕੌਣ - सर्वोत्कृष्ट गायिका) <ref>{{Cite web |date=27 December 2021 |title='Maharashtra cha Favourite Kon?' Suvarndashak Sohala |url=http://www.esselnewsletter.com/news/maharashtra-cha-favourite-kon-suvarndashak-sohala.html |access-date=26 April 2022 |archive-date=27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427031814/http://www.esselnewsletter.com/news/maharashtra-cha-favourite-kon-suvarndashak-sohala.html |url-status=dead }}</ref> * 2022 - ਚੰਦਰਮੁਖੀ <ref>{{Cite web |date=28 July 2022 |title=फक्त मराठी सन्मान: धर्मवीरची बाजी, चंद्रमुखीचा डंका.. |url=https://www.esakal.com/manoranjan/fakt-marathi-sanman-winner-dharmveer-and-chandramukhi-movie-nsa95 |access-date=16 February 2023 |website=eSakal - Marathi Newspaper |language=mr-IN}}</ref> ਤੋਂ "ਬਾਈ ਗਾ" ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ ਫਕਟ ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇ ਸਨਮਾਨ * 2023 - ਚੰਦਰਮੁਖੀ ( [[ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ]] ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ) ਤੋਂ "ਬਾਈ ਗਾ" ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਔਰਤ - ਜ਼ੀ ਚਿੱਤਰ ਗੌਰਵ <ref>{{Cite web |title=Zee Marathi's announcement on Twitter |url=https://twitter.com/zeemarathi/status/1640006632229818370}}</ref> * 2023 - ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਤੋਂ "ਬਾਈ ਗਾ" ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ - ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ <ref name="Filmfare 2022"/> * 2024 - ਫਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ ਅਲੂਮਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਡੈਕਨ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਾਹੂ ਮਹਾਰਾਜ ( ਕੋਲਾਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂ ਦੂਜੇ ) ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਫਰਗੂਸਨ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] 46nv8hvo35tsya4br815uky0yh6qc99 0 183420 840939 748296 2026-06-17T16:32:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840939 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = | image = Azita_Emami-Neyestanak_Caltech.jpg }} '''ਅਜ਼ੀਤਾ ਇਮਾਮੀ-ਨੀਸਤਾਨਕ''' ਕੈਲਟੇਕ ਵਿਖੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰੀੰਗ ਦੀ ਐਂਡਰਿਊ ਅਤੇ ਪੇਗੀ ਚੇਰਨਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਇਮਾਮੀ ਸਕੇਲ ਕਰਨ ਯੋਗ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਮਿਕਸਡ-ਮੋਡ ਸਰਕਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂਚਕਰਤਾ ਹੈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਇਮਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨੈਨ, ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Berkeley IC-seminar |url=http://rfic.eecs.berkeley.edu/icsem/bio_emami.html |access-date=2019-01-10 |website=rfic.eecs.berkeley.edu |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415001532/http://rfic.eecs.berkeley.edu/icsem/bio_emami.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਆਲ-ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋ ਗਈ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Caltech Division of Engineering and Applied Science {{!}} ENGenious {{!}} Issue 7 {{!}} Faculty Profiles - Electrical Engineering |url=http://eas.caltech.edu/engenious/7/faculty_profiles |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111121347/http://eas.caltech.edu/engenious/7/faculty_profiles |archive-date=2019-01-11 |access-date=2019-01-10 |website=eas.caltech.edu}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1996 ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਫ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਡਾਇਰੈਕਟ ਡਿਜੀਟਲ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਲਈ [[ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, 1999 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="bme_lecture_series">{{Cite web |title=BME Lecture Series: Azita Emami, Caltech {{!}} The Henry Samueli School of Engineering at UC Irvine |url=http://engineering.uci.edu/events/2018/5/bme-lecture-series-azita-emami-caltech |access-date=2019-01-10 |website=engineering.uci.edu}}</ref> ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ (VLSI) ਖੋਜ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਰਕਟਾਂ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨ' ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=":2">{{Cite web |date=2016-04-01 |title=Energy-Efficient Chip-to-Chip Communication at the Extremes of Computing |url=https://iee.ucsb.edu/events/energy-efficient-chip-chip-communication-extremes-computing |access-date=2019-01-10 |website=IEE {{!}} UC Santa Barbara |archive-date=2019-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175314/https://iee.ucsb.edu/events/energy-efficient-chip-chip-communication-extremes-computing |url-status=dead }}</ref> ਉਹ 2004 ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਜੇ. ਵਾਟਸਨ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਸੰਚਾਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ 2006 ਤੋਂ 2007 ਤੱਕ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਨੇ ਉਪ-ਨਾਈਕੁਇਸਟ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ. ਐੱਮ. ਓ. ਐੱਸ. ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Design and Analysis of High-Performance Compressed Sensing Receivers {{!}} Science and Technology |url=https://scienceandtechnology.jpl.nasa.gov/design-and-analysis-high-performance-compressed-sensing-receivers |access-date=2019-01-10 |website=scienceandtechnology.jpl.nasa.gov}}</ref> == ਖੋਜ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਇਮਾਮੀ 2007 ਵਿੱਚ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। 2008 ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋ-ਆਪਟੀਕਲ ਕਨੈਕਟਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=NSF Award Search: Award#0747768 - CAREER: Hybrid Data Communication in Advanced Integrated Systems |url=https://www.nsf.gov/awardsearch/showAward?AWD_ID=0747768&HistoricalAwards=false |access-date=2019-01-10 |website=www.nsf.gov}}</ref><ref>{{Cite web |title=Caltech Division of Engineering and Applied Science {{!}} News {{!}} Azita Emami, Julia Greer, and Beverley McKeon {{sic|Recei|eve|nolink=y}} NSF Career Awards |url=http://eas.caltech.edu/news/293 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111121445/http://eas.caltech.edu/news/293 |archive-date=2019-01-11 |access-date=2019-01-10 |website=eas.caltech.edu}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਓਕਾਵਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸੈਂਸਰਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Caltech Division of Engineering and Applied Science {{!}} News {{!}} Professor Emami-Neyestanak Receives 2010 Okawa Foundation Research Grant |url=http://eas.caltech.edu/news/170 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111055037/http://eas.caltech.edu/news/170 |archive-date=2019-01-11 |access-date=2019-01-10 |website=eas.caltech.edu}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ ਇਮਾਮੀ ਨੂੰ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਇਨਵੈਸਟੀਗੇਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Caltech Division of Engineering and Applied Science {{!}} News {{!}} Professors Choo and Emami Selected As Heritage Principal Investigators |url=http://eas.caltech.edu/news/787 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111055054/http://eas.caltech.edu/news/787 |archive-date=2019-01-11 |access-date=2019-01-10 |website=eas.caltech.edu}}</ref> ਇਮਾਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੰਟਰਫੇਸ ਕਰਨ ਲਈ ਊਰਜਾ ਕੁਸ਼ਲ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਖੋਜ ਸਮੂਹ, ਮਿਕਸਡ-ਮੋਡ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਿਡ ਸਰਕਟਸ ਅਤੇ ਸਿਸਟਮਜ਼, ਡਾਟਾ ਸੰਚਾਰ, ਸੈਂਸਿੰਗ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮੈਡਿਕਲ ਉਪਕਰਣਾਂ ਲਈ ਅਧਿਐਨ ਸਰਕਟ. <ref>{{Cite web |title=MICS Lab {{!}} Caltech |url=https://www.mics.caltech.edu/ |access-date=2019-01-10}}</ref><ref>{{Cite web |title=MICS Lab {{!}} Chip Gallery |url=https://www.mics.caltech.edu/chip-gallery/ |access-date=2019-01-10}}</ref> ਉਹ ਘੱਟ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਈਕਰੋ ਉਪਕਰਣ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਪੀਡ਼ਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਫੋਟੋਰੀਸੈਪਟਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":3">{{Cite web |title=The Possibilities are Mote and Remote |url=https://breakthrough.caltech.edu/story/the-possibilities-are-mote-and-remote/ |access-date=2019-01-10 |website=Caltech Campaign}}</ref> ਉਹ ਘਡ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖਪਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੋਟੋਰੀਸੈਪਟਰ ਵਰਗੇ ਉਪਕਰਣ ਰੈਟੀਨਾ ਦੀਆਂ ਨਾਡ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਘੱਟ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਓਵਰਹੀਟਿੰਗ ਮਨੁੱਖੀ ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੋਹਨੀ ਆਈ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਇਮਾਮੀ ਨੇ ਰੈਟੀਨਲ ਆਈ ਇੰਪਲਾਂਟ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅਤਿ-ਘੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਲਚਕਦਾਰ ਸਰਕਟਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਸਰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕਡ਼ੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅੱਖ ਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨਾ ਮਾਮੂਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ-ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰਕਟਰੀ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਫਲੈਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਮਾਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਓਰੀਗਾਮੀ ਮਾਹਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਇਮਪਲਾਂਟ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇੱਕ ਰੈਟੀਨਾ ਦੇ ਕੰਟੂਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਮਾਮੀ ਨੇ ਯੂ-ਚੋਂਗ ਤਾਈ ਨਾਲ ਇੰਟਰਾਓਕੂਲਰ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਸੈਂਸਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ [[ਕਾਲ਼ਾ ਮੋਤੀਆ|ਗਲਾਕੋਮਾ]] ਤੋਂ ਪੀਡ਼ਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":5">{{Cite web |date=28 June 2018 |title=Wireless Pressure-Sensing Eye Implant Could Help Prevent Blindness {{!}} Caltech |url=http://www.caltech.edu/news/wireless-pressure-sensing-eye-implant-could-help-prevent-blindness-82646 |access-date=2019-01-10 |website=The California Institute of Technology}}</ref> ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਸੈਂਸਰ ਬਾਇਓਕੋਮਪੈਟੇਬਲ ਹਨ, ਇਮਾਮੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪੈਰੀਲੀਨ-ਆਨ-ਆਇਲ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਸਿਲੀਕੋਨ-ਤੇਲ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਜੋ ਪੈਰੀਲੀਨ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Citation |last=Agarwal |first=Abhinav |title=A wireless, low-drift, implantable intraocular pressure sensor with parylene-on-oil encapsulation |date=April 2018 |url=http://resolver.caltech.edu/CaltechAUTHORS:20180518-135417850 |work=2018 IEEE Custom Integrated Circuits Conference (CICC) |pages=1–4 |publisher=IEEE |isbn=9781538624838 |access-date=2019-01-10 |last2=Shapero |first2=Aubrey |last3=Rodger |first3=Damien |last4=Humayun |first4=Mark |last5=Tai |first5=Yu-Chong |last6=Emami |first6=Azita}}</ref> ਐਕਸਲ ਸ਼ੈਰਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਮਾਮੀ ਨੇ ਇੱਕ ਇਮਪਲਾਂਟੇਬਲ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਮਾਨੀਟਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਬਲੂਟੁੱਥ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਪਹਿਨਣ ਯੋਗ ਰੀਡਰ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":3" /> ਸੈਂਸਰ ਬਲੱਡ ਸ਼ੂਗਰ ਡਿਪ ਜਾਂ ਸਪਾਈਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਐਨਾਲਾਗ ਤੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਸੈਂਸਰ ਨੂੰ ਘੱਟ-ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। === ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੇਵਾ === ਇਮਾਮੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਐਂਡ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ (ਆਈਈਈਈ) ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਸੌਲਿਡ ਸਟੇਟ ਸਰਕਟਸ ਲਈ ਐਸੋਸੀਏਟ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਈਈਈਈ ਐਸਐਸਸੀਐਸ ਦੇ ਉੱਘੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Kernis |first=Rachida |title=Azita Emami |url=https://risingstars18-eecs.mit.edu/speaker-emami/ |access-date=2019-01-10 |website=EECS Rising Stars 2018 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020174209/https://risingstars18-eecs.mit.edu/speaker-emami/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ|ਕੈਲਟੈਕ]] ਵਿਖੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=awp-admin |title=MICS Lab {{!}} Azita Emami |url=https://www.mics.caltech.edu/lab-member/emami-azita/ |access-date=2019-01-10}}</ref> ਆਪਣੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਮਾਮੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":1" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 7wil7zaggsgfqpkjxtnawrwnw2rsgiw 0 183683 841006 771671 2026-06-18T06:46:24Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841006 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਇਕੀਆ ਬਰੂਹਾ | image = | image_size = 180px | caption = | other_names = | birth_name = | birth_date = | birth_place = ਮੰਗਲਦੋਈ, ਅਸਾਮ, ਭਾਰਤ | occupation = <nowiki>ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਗਾਇਕ, ਨਿਊਜ਼ਕਾਸਟਰ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਐਂਕਰ}}</nowiki> | years_active = 1971-2014-ਮੌਜੂਦ | spouse = | children = | relatives = }} '''ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਾਈਕੀਆ ਬਰੂਹਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Kashmiri Saikia Baruah''') ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਾਮੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮੰਗਲਦੋਈ, [[ਅਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ''ਪੁਟੋਲਾ ਘਰ'', ''ਸੰਧਿਆ ਰਾਗ'', ''ਅਗਨੀਸਨਾਨ'' ਅਤੇ ''ਹਖਾਗੋਰੋਲੋਈ ਬੋਹੂ ਦੂਰ'' ਵਰਗੀਆਂ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਅਸਾਮੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ|title=Encyclopedia of Indian Cinema|last=Rajadhyaksha|first=Ashish|last2=Willemen|first2=Paul|date=10 July 2014|publisher=Routledge|isbn=9781135943189|language=en}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨਗਰ ਮੰਗਲਦੋਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1981 ਵਿੱਚ ਕਾਟਨ ਕਾਲਜ, [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Kashmiri Saikia Baruah Actors Celebrities official contact website for booking/artistebooking.com |url=http://www.artistebooking.co.in/Kashmiri-Saikia-Baruah-Actors_Celebrities |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726222523/http://www.artistebooking.co.in/Kashmiri-Saikia-Baruah-Actors_Celebrities |archive-date=26 July 2020 |access-date=30 April 2016 |website=www.artistebooking.co.in}}</ref> ਅਸਾਮੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਿੱਖ 1971 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਅਸਾਮੀ ਫਿਲਮ ''ਅਰਣਿਆ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤ ''ਆਈ ਪੂਰਣਮਾਰ ਰਾਤੀ'' ਵਿੱਚ ਡਾਂਸਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਕੂਲੀ ਕੁੜੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸਮਰੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਫਿਲਮ ''ਪੁਟੋਲਾ ਘਰ'' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1977 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਬੇਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਇਕੀਆ|ਭਬੇਂਦਰ ਨਾਥ ਸੈਕੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫਿਲਮ ''ਸੰਧਿਆ ਰਾਗ'', ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, ਭਾਰਤੀ ਪੈਨੋਰਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਸਾਮੀ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅਸਾਮੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਲੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਅਗਨੀਸਨਾਨ'' (1985), ''ਮਯੂਰੀ'' (1986), ''ਐਂਥਨੀ ਮੁਰ ਨਾਮ'' (1986), ''ਆਈ ਦੇਸ਼ ਮੁਰ ਦੇਸ਼'' (1986), ਅਤੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1995 ਵਿੱਚ, ''ਹਖਾਗੋਰੋਲੋਈ ਬੋਹੂ ਡੋਰ'', ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਹ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅਸਾਮੀ ਬੁਲੇਟਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਊਜ਼ਕਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਅਸਾਮੀ ਟਾਕ ਸ਼ੋਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਂਕਰ / ਭਾਗੀਦਾਰ ਵਜੋਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। == ਫਿਲਮਾਂ == * ''ਅਰਣਿਆ'' * ''ਪੁਤਲਾ ਘਰ'' (1976) * ''ਸੰਧਿਆ ਰਾਗ'' (1977) * ''ਅਗਨੀਸਨ'' (1985) * ''ਮਯੂਰੀ'' (1986) * ''ਐਂਥਨੀ ਮੁਰ ਨਾਮ'' (1986) * ''ਐਈ ਦੇਸ਼ ਮਰ ਦੇਸ਼'' (1986) * ''ਹਖਾਗੋਰੋਲੋਈ ਬੋਹੂ ਡੋਰ'' (1995) * ''ਚੇਨੈ ਮੁਰ ਧੂਲੀਆ'' == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|nm0059396}} * [http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/regional/assamese.htm Indiaheritgae.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.rupaliparda.com/english/history/History-list.htm Rupaliparda.com] 71en118kzc86zyhqd3hvw4k032ros4u 0 185403 840945 749781 2026-06-17T17:22:42Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Nautch" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357521085|Nautch]]" 840945 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_an_Indian_Nautch_girl_in_Bombay_(c._1920-30s).jpg|thumb|[[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਨੌਚ ਗਰਲ, 1920-30]] [[ਤਸਵੀਰ:Nautch_dancer.jpg|thumb|[[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਿੱਚ ਨੌਚ ਡਾਂਸਰ, 1900]] [[ਤਸਵੀਰ:Brooklyn_Museum_-_Raja_Enthroned_with_Courtiers_Musicians_and_Nautch_Girls_in_Attendance.jpg|thumb|ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੌਚ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ]] [[ਤਸਵੀਰ:Nautch_girl_dancing,_while_two_men_play_a_string_instrument_and_a_drum_nearby.jpg|thumb|1862 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਚ ਲੜਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ]] '''ਨਾਚੀ''' (ਭਾਵ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ]] ਤੋਂ "ਨਾਚ" ਜਾਂ "ਨੱਚਣਾ") [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ]] ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਬਾਰੀ ਨਾਚ ਸੀ।<ref name="india1">Scott A. Kugle, 2016, [https://books.google.com/books?id=KMo3CwAAQBAJ&dq=natch+is+derived+from+natch+hindi&pg=PA230 When Sun Meets Moon: Gender, Eros, and Ecstasy in Urdu Poetry], p.230.</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Dancing Girls of Lahore|last=Brown|first=Louise T.|date=2006|publisher=HarperCollins Publishers|isbn=0060740434|pages=36}}</ref> ਨਾਚੀ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸ਼ੋਧਨ "ਨੌਚ" ਸ਼ਬਦ ਨੱਚਣ, ਕਿਰਿਆ ''ਨੱਚਨਾ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ'' ਸੀ।[2] ਨੌਚ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਉਭਰਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Nautch girls: Sahibs danced to their tune |url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040725/spectrum/main1.htm |access-date=25 July 2004}}</ref> ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਚੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰਾਂ, [[ਨਵਾਬ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤਾਂ]] ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਮਿਆਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਸ਼ਲੀਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਚੀ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ-ਗਮਨ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਮਾਲਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Dancing Girls of Lahore|last=Brown|first=Louise T.|date=2006|publisher=HarperCollins Publishers|isbn=0060740434|pages=36}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBrown2006">Brown, Louise T. (2006). ''Dancing Girls of Lahore''. HarperCollins Publishers. p.&nbsp;36. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0060740434|<bdi>0060740434</bdi>]].</cite></ref> ਕੁਝ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਦੇਵਦਾਸੀ|ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ]] ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ''ਨਾਚੀ'' ਅਤੇ ਨਾਚੀ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਚ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਚੀ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਨਾਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਚੀਆਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲਈ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। 1917 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਨਰ, ਲੁਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>Yasmini in "King, of the Khyber Rifles" by Talbot Mundy {{ISBN|0854681779}} Tom Stacey 1972 orig 1917 hb, p16</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਦੇਵਦਾਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਚ ਸਿਰਫ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।<ref name="ind7">Nautch Girls of the Raj, [[Mumbai Mirror]], 8 Aug 2010.</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ ਯੁੱਗ]] ਦੌਰਾਨ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਨਾਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਕ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਾਈ-ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਤੋਹਫ਼ੇ ਜਾਂ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਤਵਾਇਫ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੌਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ''ਤਹਜ਼ੀਬ'' (ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ) ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="ind7" /> ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਚ ਲੜਕੀਆਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਦਰਬਾਰ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="ind5">1857, [https://books.google.com/books?id=vcI2AQAAMAAJ&dq=natch+girl&pg=PA876 The Athenæum: A Journal of Literature, Science, the Fine Arts], p.876.</ref> ਨਾਚੀਆਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮਹਿਮਾਨ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨੌਚ ਕੁੜੀਆਂ ਨੌਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਟੈਂਡੈਂਟ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੌਚ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="ind4">F. M. Coleman, 1897, [https://books.google.com/books?id=hs9AAAAAIAAJ&q=natch+girl Typical Pictures of Indian Natives: With Descriptive Letterpress], Thacker & Company, limited, p.19.</ref> {{Blockquote|text=''"Hindi women in general are finely shaped, gentle in their manners, and have something soft and even musical in their voices. An exceedingly graceful dance of the Natch girls is called the “Kite dance.” The air is slow and expressive, and the dancers imitate in their gestures the movements of a person flying the kite."''|author=Julia, [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian]] author (1873)<ref name=ind3>Julia,1873, [https://books.google.com/books?id=h95aAAAAcAAJ&dq=natch+is+derived+from+natch+hindi&pg=PA241 India : pictorial, descriptive, and historical : from the earliest times to the present with nearly one hundred illustrations.], London, p.241.</ref>}} == ਨਾਚ == === ਨਾਚ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ === ਨਾਚ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ''ਜੋ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ'' ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ, ਮੋਰ ਨਾਚ (ਮੋਰ ਦਾ ਨਾਚ ਮੋਰਨੀ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ) [[ਪਤੰਗ]] ਨਾਚ (ਪਤੰਗ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਤੰਗ ਡਾਂਸ) ਅਤੇ ਕਹਾਰ ਕਾ ਨਾਚ (ਪਲਕੀ ਪਾਲਬੀਅਰਰ ਦਾ ਨਾਚ, ਕਾਮੁਕ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾਚ) ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਚ ਸਨ।<ref name="ind8">[http://www.thefridaytimes.com/tft/the-nautch/ The Nautch - Ally Adnan on the colorful dancing girls who dazzled India in the 19th century], [[The Times of India]], 1 Aug 2014.</ref> == ਨਾਚ ਪਾਰਟੀ == ਨਾਚੀਆਂ ਨੇ "ਨੌਚ (ਨਾਚ) ਪਾਰਟੀਆਂ" ਨਾਮਕ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ 10 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੰਚ ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਅਕਸਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੈਂਡਲਰਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ।<ref name="ind8">[http://www.thefridaytimes.com/tft/the-nautch/ The Nautch - Ally Adnan on the colorful dancing girls who dazzled India in the 19th century], [[The Times of India]], 1 Aug 2014.</ref> == ਨੌਚ == === ਨੌਚ ਕਿਸਮਾਂ === ਨੌਚ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ''ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ'' ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ, ਮੋਰ ਨਾਚ (ਮੋਰ ਦਾ ਨਾਚ ਮੋਰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ) [[ਪਤੰਗ]] ਨਾਚ (ਪਤੰਗ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਫਲਾਇਰ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਹਾਰ ਕਾ ਨਾਚ (ਪਾਲਕੀ ਪਾਲਬੀਅਰਰ ਦਾ ਨਾਚ, ਕਾਮੁਕ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾਚ) ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਚ ਸਨ। ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੋਚ ਕੁੜੀ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬੇਰੋਕ ਜਨੂੰਨ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲੋ ਹੋਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ 'ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਘਿਣਾਉਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਨੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਇੱਕ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਹ ਘਾਤਕ ਸੁਆਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਦੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਯੂਰਪੀਅਨ ਗੁਣ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਮੁਕ ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਕੈਚ, ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਦੁਆਰਾ (1835) [1] [[ਤਸਵੀਰ:Jaipur8.jpg|thumb|ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਨੌਚ ਕੁਡ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] === ਨੌਚ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Nautch_girls,_India_00381u,_edit.jpg|thumb|ਨੌਚ ਕੁਡ਼ੀਆਂ]] ਬਾਘਮੰਡੀ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ "ਜ਼ਮੀਨਦਾਰੀ ਨਾਚ" ਨੂੰ ਅਰਾਇਹਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਨੌਚ ਲਡ਼ਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਝੁਮਰ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 20 ਪੁਰਸ਼ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਨ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਨੌਚ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਲੂੰਬੜੀ-ਟ੍ਰੌਟ ਦੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਮੁਜਰਾ]] * [[ਦੇਵਦਾਸੀ]] * [[ਤਵਾਇਫ਼|ਤਵਾਈਫ]] * [[ਡਾਂਸ ਬਾਰ]] * [[ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ]] * [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ|ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.academia.edu/7842247/The_Nautch_Girl The Nautch Girl], memoirs by James Forbes {{commons category-inline}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] 24su3p1mot2na9o7xgsdczkxiwwmy4s 0 185404 840968 807036 2026-06-18T00:41:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840968 wikitext text/x-wiki ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ (ਅਰਬੀ: الاشتراكيون الثوريون) (ਆਰ.ਐੱਸ.) [[ਮਿਸਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਟ੍ਰਾਟਸਕੀਵਾਦੀ]] ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜੋ 'ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦ' ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਮੋਹਰੀ ਆਰਐਸ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਸਾਮੇਹ ਨਗੀਬ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=conversation>{{cite web|url=http://socialistworker.org/2011/02/23/interview-with-egyptian-socialist|title=Conversation with an Egyptian socialist|publisher=Socialist Worker (US)|date=23 February 2011|access-date=11 December 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703561604576150604132131990|title=Splits Emerge Among Egypt's Young Activists|newspaper=The Wall Street Journal|date=18 February 2011|access-date=11 December 2013|first=Charles|last=Levinson}}</ref>ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਦ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਨਾਮਕ ਅਖਬਾਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਟਰਾਟਸਕੀਵਾਦ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਰਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।ਅਪ੍ਰੈਲ 1995 ਤੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਮ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਆਰ ਐਸ ਕੁਝ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧਿਆ, ਜਦੋਂ ਮਿਸਰੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੂਮੀਗਤ ਸੀ,<ref>{{cite web|url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/375053|title=What's left of Egypt's Left|publisher=Al-Masry Al-Youm|date=26 March 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> ਦੂਜੀ [[ਫਲਸਤੀਨੀ ਇੰਤਿਫਾਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਸੌ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨੂੰ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਹੋਸਨੀ ਮੁਬਾਰਕ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ,<ref>{{cite news|url=http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=23782|title=Egyptian revolutionary: 'We are changed forever'|newspaper=Socialist Worker (Britain)|publisher=Socialist Worker (UK)|date=1 February 2011|access-date=11 December 2013|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116083327/http://socialistworker.co.uk/art.php?id=23782|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=23945|title=Egyptian socialists: 'This won't stop at Mubarak'|newspaper=Socialist Worker (Britain)|publisher=Socialist Worker (UK)|date=15 February 2011|access-date=11 December 2013|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116084507/http://socialistworker.co.uk/art.php?id=23945|url-status=dead}}</ref>ਫਲਸਤੀਨੀ ਏਕਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਅਜੇ ਵੀ ਵਧੀ ਹੈ।ਇੰਤਿਫਾਦਾ ਦਾ ਮਿਸਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Revolutionary>{{cite web|url=http://links.org.au/taxonomy/term/537|title=Revolutionary Socialists (Egypt)|publisher=Links International Journal of Socialist Renewal|access-date=11 December 2013|archive-date=6 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406084801/http://links.org.au/taxonomy/term/537|url-status=dead}}</ref> ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ [[ਮੁਸਲਿਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ]] ਨਾਲ ਆਰਐਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਮਿਸਰ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜੋ [[ਮਿਸਰ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਇਸਲਾਮੀਅਤ|ਇਸਲਾਮਵਾਦ]] ਨੂੰ [[ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ]] ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ, ਨਾਅਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ "ਕਦੇ ਇਸਲਾਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ"। ਇਹ ਨਾਅਰਾ [[ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਵਰਕਰਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਆਫ ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਦੇ [[ਕ੍ਰਿਸ ਹਰਮਨ]] ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ,<ref>{{cite web|url=http://www.marxists.de/religion/harman/pt09.htm|title=The prophet and the proletariat|publisher=REDS – Die Roten|year=1994|access-date=11 December 2013}}</ref> ਜਿਸ ਦਾ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ RS ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰ.ਐਸ. ਕਈ ਵਾਰ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੌਰਾਨ।<ref>{{cite web|url=http://www.mafhoum.com/press10/300S24.htm|title=Comrades and Brothers|publisher=Middle East Report|date=7 February 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> == 2011 ਦਾ ਮਿਸਰੀ ਇਨਕਲਾਬ == [[ਮਾਰਕ ਲੇਵਿਨ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, RS "[[ਤਹਿਰੀਰ ਚੌਕ|ਤਹਿਰੀਰ]] ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ (2011 ਦੀ ਮਿਸਰ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ) ਅਤੇ ਹੁਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ" ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਹੋਸਨੀ ਮੁਬਾਰਕ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/05/20115910100577565.html|title=Breathless in Egypt|publisher=Al Jazeera|date=10 May 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> ਆਰ ਐਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ, ਬਾਕੀ ਮਿਸਰੀ ਦੂਰ-ਖੱਬੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ [[6 ਅਪ੍ਰੈਲ ਯੁਵਾ ਅੰਦੋਲਨ]], 25 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਮਿਸਰ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਾਹਿਰਾ]] ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ, [[ਤਹਿਰੀਰ ਚੌਕ]] 'ਤੇ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ।<ref name=conversation/> ਆਰਐਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਹੜਤਾਲ ਭੜਕਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ:<blockquote>ਸ਼ਾਸਨ ਬੈਠਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤੇ, ਪਰ ਜੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੜਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਰੇਲਵੇ 'ਤੇ ਹੜਤਾਲ, ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ 'ਤੇ, ਹਵਾਈਅੱਡੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੰਪਨੀਆਂ! ਮਿਸਰੀ ਕਾਮੇ, ਬਾਗੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦੀ ਤਰਫੋਂ, ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੋ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਸਾਡੀ ਹੋਵੇਗੀ! : ਪ੍ਰਣਾਮ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ! : ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਨਾਲ ਥੱਲੇ! : ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ! : ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਜਿੱਤ! </blockquote><ref>{{cite web|url=http://socialistworker.org/2011/02/07/call-from-egyptian-socialists|title=A call from Egyptian socialists|publisher=Socialist Worker (US)|date=7 February 2011|access-date=11 December 2013|archive-date=15 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215104428/http://socialistworker.org/2011/02/07/call-from-egyptian-socialists|url-status=dead}}</ref> == ਪੋਸਟ-ਮੁਬਾਰਕ == ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ, ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਸਥਾਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://socialistworker.org/2011/03/15/making-the-revolution-permanent|title=Making the revolution permanent|publisher=Socialist Worker (US)|date=15 March 2011|access-date=11 December 2013|archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413044357/http://socialistworker.org/2011/03/15/making-the-revolution-permanent|url-status=dead}}</ref> ਮਈ ਦਿਵਸ 2011 ਨੂੰ ਸ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ "ਸਰਮਾਏਦਾਰਾ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨਕਲਾਬ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ, ਤਹਿਰੀਰ ਚੌਕ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/11188/Egypt/Politics-/Egypts-May-Day-celebrations-end-on-sour-note.aspx|title=Egypt's May Day celebrations end on sour note|publisher=Ahram Online|date=2 May 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਹਿਰਾ ਦੇ, [[ਸਿਕੰਦਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਮਨਸੌਰਾ]] ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ, ਮਿਸਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਸਾਈਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਫ਼ੇਸਬੁੱਕ|ਫੇਸਬੁੱਕ]] ਅਤੇ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵਿੱਟਰ]],<ref>{{cite web|url=http://socialistworker.org/2011/02/18/egypts-spreading-strikes|title=Egypt's spreading strikes|publisher=Socialist Worker (US)|date=18 February 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.swp.ie/node/4487|title=Interview with Hisham Fouad from Revolutionary Socialists of Egypt|publisher=Socialist Worker (Ireland)|date=27 May 2011|access-date=11 December 2013}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਮਾਰਚ 2011 ਵਿੱਚ ਸ, ਆਰਐਸ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ [[ਹੋਸਾਮ ਅਲ-ਹਮਾਲਾਵੀ]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਨਾਸਰ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂਚ ਸੇਵਾ ਦੇ ਦਫਤਰਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਲ-ਹਮਾਲਾਵੀ ਉਸ ਕੋਠੜੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਟਵਿੱਟਰ ਫੀਡ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਿਆ।<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/middleeast/10cairo.html?hp|title=Egyptians Get View of Extent of Spying|work=The New York Times|date=9 March 2011|access-date=11 December 2013|first1=Liam|last1=Stack|first2=Neil|last2=MacFarquhar}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/anger-in-egypt/2011/03/2011368410372200.html|title=A first step towards prosecutions?|publisher=Al Jazeera|date=6 March 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> ਆਰਐਸ ਨੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਮਿਲਟਰੀ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ, ਅਤੇ ਮੁਬਾਰਕ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਬਕਾ ਸ਼ਾਸਨ, [[ਮੁਹੰਮਦ ਹੁਸੈਨ ਤੰਤਵੀ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]], (ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਟਰੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ) ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{cite news|url=http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=24469|title=Egyptian socialists on the state attacks on protesters in Tahrir Square|newspaper=Socialist Worker (Britain)|publisher=Socialist Worker (UK)|date=10 April 2011|access-date=11 April 2011|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924103441/http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=24469|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਫ਼ਰਮਾਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੜਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ 24 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਧਰਨੇ।<ref>{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/8484/Egypt/Politics-/Egypt-protests-against-antiprotest-law-.aspx|title=Egypt protests against anti-protest law|publisher=Ahram Online|date=24 March 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2013 ਵਿੱਚ ਸ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੋਰਸੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਫੌਜੀ ਤਖ਼ਤਾ ਪਲਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਤੀਜੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਲਹਿਰ, ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਰਕੁਨ ਜੋ ਮੁਸਲਿਮ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news|title=Between Tahrir and Rabaa: The Third Square|url=http://blogs.aljazeera.com/blog/middle-east/between-tahrir-and-rabaa-third-square|access-date=11 December 2013|newspaper=[[Al Jazeera English]]|date=29 July 2013}}</ref> 23 ਅਗਸਤ 2013 ਨੂੰ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਕਾਹਿਰਾ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਸਨੀ ਮੁਬਾਰਕ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ।<ref>{{cite news|title=Mubarak's release angers many|url=http://www.dailynewsegypt.com/2013/08/22/mubaraks-release-angers-many/|access-date=11 December 2013|newspaper=[[Daily News Egypt]]|date=22 August 2013}}</ref> ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=وقفة احتجاجية ضد الإفراج عن السفاح مبارك|url=http://www.facebook.com/events/161764460681167/|access-date=11 December 2013|website=Revolutionary Socialists Facebook page|date=21 August 2013}}</ref> ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਠੁਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਵਿਰੋਧੀ, ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ।<ref>{{cite news|title=Thousands demonstrate against Protest Law|url=http://www.dailynewsegypt.com/2013/11/27/once-more-protesters-defy-protest-law/|access-date=22 March 2014|newspaper=[[Al-Ahram|ahram online]]|date=27 November 2013}}</ref> ਆਰ ਐਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਜਿਵੇਂ [[ਹੈਥਮ ਮੁਹੰਮਦੈਨ]], ਰੋਡ ਆਫ ਦਿ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਫਰੰਟ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਫਰੰਟ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite news|title=New anti-military, anti-Brotherhood front to be launched Tuesday|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/82294/Egypt/Politics-/New-antimilitary,-antiBrotherhood-front-to-be-laun.aspx|access-date=22 March 2014|newspaper=[[Al-Ahram|ahram online]]|date=23 September 2013}}</ref> ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਨੇ 2014 ਦੇ ਮਿਸਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰੇਗਾ, ਠੋਸ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਫੌਜੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਧਿਕਾਰ।<ref>{{Cite news|title=Revolutionary Socialists call for "no" vote on constitution|url=http://en.aswatmasriya.com/news/view.aspx?id=344008f6-1b40-4b42-808e-e1db084248c6|agency=Aswat Masriya|date=18 December 2013|access-date=22 March 2014|archive-date=19 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219220147/http://en.aswatmasriya.com/news/view.aspx?id=344008f6-1b40-4b42-808e-e1db084248c6|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Way of the Revolution Front to vote no to constitution|url=http://english.ahram.org.eg/News/91136.aspx|access-date=22 March 2014|newspaper=[[Al-Ahram|ahram online]]|date=9 January 2014}}</ref> == ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ == 2006 ਵਿੱਚ, [[ਸਾਮੇਹ ਨਗੁਇਬ]] - ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਰਐਸ ਮੈਂਬਰ - ਨੇ 2006 ਦੇ ਲੇਬਨਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤ" ਦਾ ਲੇਬਲ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=9521|title=Sameh Naguib in Egypt: 'Israel's defeat has transformed the region'|newspaper=Socialist Worker (Britain)|publisher=Socialist Worker (UK)|date=26 August 2006|access-date=11 December 2013|archive-date=16 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116084426/http://socialistworker.co.uk/art.php?id=9521|url-status=dead}}</ref> ਆਰਐਸਐਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ [[ਰਾਬਰਟ ਮੁਗਾਬੇ]] ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਲੰਮਾ ਹੋਵੇ, ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਭੁਚਾਲ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਭੂਚਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਗਾਬੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ--"।<ref>{{cite web|url=http://socialistworker.org/2011/03/28/mugabe-regime-feels-pressure|title=Mugabe regime feels pressure|publisher=Socialist Worker (US)|date=29 March 2011|access-date=11 December 2013}}</ref> 20 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਸ, [[ਲੀਬੀਆ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ]] ਦੌਰਾਨ, ਆਰਐਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ|ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ]] ਅਤੇ ਓਬਾਮਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੋ-ਫਲਾਈ ਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ 'ਤੇ ਅਤੇ ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫੌਜੀ ਦਖਲ "ਵਿਰੋਧੀ-ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ" ਵਜੋਂ। ਹੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੱਦਾਫੀ, ਅਤੇ ਅਰਬ ਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵਰਗਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਢੇਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ...ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰਕਾਰਾਂ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ...ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ..."।<ref>{{cite news|url=http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=24398|title=Egyptian socialists on Libya, foreign intervention and counter-revolution|newspaper=Socialist Worker (Britain)|publisher=Socialist Worker (UK)|date=2 April 2011|access-date=11 December 2013|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924103438/http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=24398|url-status=dead}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸਮਾਜਵਾਦ]] * [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *[http://revsoc.me/ Official website] cr5w1idcmacc1i86co97xcbzp07804v 0 189357 841009 767576 2026-06-18T07:39:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841009 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ [[ਕਾਤਾਲਾਨ ਭਾਸ਼ਾ]]:Castell de l'Airosa | photo = Castell de l'Airosa- NW face8788.JPG | photo_caption = ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਵਿਖਾਈ । | elevation_m = 963.8 | elevation_ref = | prominence_m = | prominence_ref = | range = [[Ports de Tortosa-Beseit]] | location = Baix Ebre, Catalonia [[ਬਾਈਸ਼ ਏਬ੍ਰੇ]], [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]] | map = Catalonia | range_coordinates = | map_caption = ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]]'ਚ। | label_position = right | map_size = 225 | coordinates = {{coord|40|45|42.4|N|00|20|12|E|type:mountain_region:ES_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | coordinates_ref = | type = [[Limestone]] | first_ascent = | easiest_route = Hike from [[Roquetes, Tarragona|Roquetes]] }} '''ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ''' ਪੋਰਤਸ ਦੇ ਤੋਰਤੋਸਾ-ਬੇਸਅਈਤ, [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]], [[ਸਪੇਨ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਰੋੜੇਆਂ ਦੇਆਂ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ 963.8 ਮੀਟਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Mapa Topogràfic de Catalunya |url=http://www.icc.cat/vissir2/ |access-date=5 June 2015 |publisher=Institut Cartogràfic de Catalunya}}</ref> ਕਾਸਤੇਲੱ ਦੇ ਲ'ਏਰੋਸਾ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ [[ਕਾਤਾਲਾਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਾਤਾਲਾਨ]] ਵਿੱਚ ਕਾਸਤਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮਤਲਬ "ਹਵੇਲੀ" ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜ ਕੋਈ ਥਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਵੇਲੀ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ।<ref>[http://muntanya.planasantich.org/airosa/ Senderisme - Castell de l’Airosa]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.flickr.com/photos/marialuisa/4265106845/ Martha's nipple- Castell de l'Airosa]</ref>[[ਤਸਵੀਰ:L'Airosa.JPG|thumb|300x300px|ਪੂਰਬੀ ਪਾਸਾ]] == ਹਵਾਲੇ == ja5kktadrmdbqx9txu9atpyl5q06nfv 0 190778 840947 773951 2026-06-17T17:34:53Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and background" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358981588|Mallikarjun Mansur]]" 840947 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | background = solo_singer | name = ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ | image = Mallikarjun Mansur 2014 stamp of India.jpg | caption = 2014 ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਤੇ ਮਨਸੂਰ | native_name = | birth_name = ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਭੀਮਰਯਾੱਪਾ ਮਨਸੂਰ | alias = | birth_date = {{birth date|df=yes|1910|12|31}} | birth_place = ਮਨਸੂਰ, [[ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਹੁਣ ਧਾਰਵਾੜ, [[ਕਰਨਾਟਕ]], ਭਾਰਤ) | death_date = {{death date and age|df=yes|1992|9|12|1911|1|1}} | death_place = ਧਾਰਵਾੜ, ਕਰਨਾਟਕ, ਭਾਰਤ | genre = [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] | occupation = | years_active = 1928 – 1992 | label = }} '''ਪੰਡਿਤ ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਭੀਮਰਯਾੱਪਾ ਮਨਸੂਰ''', (31 ਦਸੰਬਰ 1910 – 12 ਸਤੰਬਰ 1992) [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਖਿਆਲ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਓਹ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਦਸੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ [[ਧਾਰਵਾੜ]] ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਮਨਸੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ [[ਮੱਸਿਆ|ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਾਲੇ]] ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ, ਭੀਮਰਯਾੱਪਾ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਕਿੱਤੇ ਵੱਜੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਭਰਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਸਵਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਟੋਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ [[ਯਕਸ਼ਗਾਨ]] (ਕੰਨੜ ਥੀਏਟਰ) ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਅਪਯਾ ਸਵਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਉਭਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਿਰਾਜ ਦੇ ਨੀਲਕੰਠ ਬੂਆ ਅਲੁਰਮਠ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾਦਿਆ ਖਾਨ|ਉਸਤਾਦ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ]] (1855-1946), ਜੋ ਕਿ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੰ, ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭੂਰਜੀ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਾਏ। ਭੂਰਜੀ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸ ਗਾਇਕ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਪੰਡਿਤ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਦਸੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ [[ਧਾਰਵਾੜ]] ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਮਨਸੂਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="itc" /><ref name="dh">{{Cite web |title=Mallikarjun Mansur Biography |url=http://www.dharwad.nic.in/mansoor.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702022437/http://www.dharwad.nic.in/mansoor.htm |archive-date=2 July 2013 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[Dharwad district]] website}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2006/09/15/stories/2006091502260100.htm|title=Weekend musical feast|date=15 September 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107225909/http://www.hindu.com/fr/2006/09/15/stories/2006091502260100.htm|archive-date=7 November 2012|location=Chennai, India}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ [[ਮੱਸਿਆ|ਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ]] ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਭੀਮਰਾਈਅੱਪਾ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਸਨ। ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ।<ref name="dh" /> ਪੰਡਿਤ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਬਾਸਵਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਮੰਡਲੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="itc">{{Cite web |title=ITC SRA's Tribute to a Maestro: Mallikarjun Mansur |url=http://www.itcsra.org/TributeMaestro.aspx?Tributeid=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110004105/http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=9 |archive-date=10 January 2012 |access-date=13 March 2024 |website=ITC Sangeet Research Academy website}}</ref> ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਯਕਸ਼ਗਾਨ|ਯਕਸ਼ਗਾਨਾ]] (ਕੰਨਡ਼ ਥੀਏਟਰ) ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਦੀ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਇਆ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਚੁੱਕਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਰਾਜ ਦੇ ਨੀਲਕੰਠ ਬੁਆ ਅਲੂਰਮਥ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜੋ [[ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣਾ|ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਨਾ|ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੰਜੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭੁਰਜੀ ਖਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਭੁਰਜੀ ਖਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਸ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।<ref name="itc">{{Cite web |title=ITC SRA's Tribute to a Maestro: Mallikarjun Mansur |url=http://www.itcsra.org/TributeMaestro.aspx?Tributeid=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110004105/http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=9 |archive-date=10 January 2012 |access-date=13 March 2024 |website=ITC Sangeet Research Academy website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20120110004105/http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=9 "ITC SRA's Tribute to a Maestro: Mallikarjun Mansur"]. ''ITC Sangeet Research Academy website''. Archived from [http://www.itcsra.org/TributeMaestro.aspx?Tributeid=9 the original] on 10 January 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 March</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਕੈਰੀਅਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Mallikarjun_Mansur.jpg|thumb| ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ]] ਪੰਡਿਤ ਮਨਸੂਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁਰਲੱਭ (''ਅਪ੍ਰਚਲਿਤ'') [[ਰਾਗ|ਰਾਗਾਂ]] ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਨਟ, ਆਸਾ ਜੋਗੀਆ, ਹੇਮ ਨਟ, ਲੱਛਸਖ, ਖਟ, ਸ਼ਿਵਮਤ ਭੈਰਵ, ਕਬੀਰ ਭੈਰਵ, ਬਿਹਾਰੀ, ਸੰਪੂਰਨ ਮਲਕੌਂਸ, ਲਾਜਵੰਤੀ, ਅਦਮਬਰੀ ਕੇਦਾਰ, ਏਕ ਨਿਸ਼ਾਦ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਂਡ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਿਹਾਗੜਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦੁਰੀ ਤੋੜੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ, ਸੁਧਾਰ ਗੀਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਧੁਨੀ ਗੁਆਏ ਅਤੇ ਮੀਟਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਬਹੁਤ ਮਜਬੂਤ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਉਸਤਾਦ ਮੰਜੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਰਾਇਣ ਰਾਓ ਵਿਆਸ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਿਜ਼ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਵਾਇਸ (HMV) ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੇ ਧਾਰਵਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। <ref name="itc">{{Cite web |title=ITC SRA's Tribute to a Maestro: Mallikarjun Mansur |url=http://www.itcsra.org/TributeMaestro.aspx?Tributeid=9 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110004105/http://www.itcsra.org/tribute.asp?id=9 |archive-date=10 January 2012 |access-date=13 March 2024 |website=ITC Sangeet Research Academy website}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == ਉਸਨੂੰ ਤਿੰਨੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲੇ: * [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 1970 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਅਵਾਰਡ<ref name="itc"/> * 1976 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਅਵਾਰਡ<ref name="itc" /> * [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ|ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]], 1992 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ।<ref>{{Cite web |title=Padma Awards - Interactive Dashboard |url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Award=Padma%20Vibhushan&Year=1992-1992&Field=Art&Place=Karnataka |access-date=2022-03-06 |website=Government of India website |language=en |archive-date=2022-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306134751/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Award=Padma%20Vibhushan&Year=1992-1992&Field=Art&Place=Karnataka |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Padma Awards Directory (1954–2007) |url=http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410024701/http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf |archive-date=10 April 2009 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]]}}</ref> * 1982 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]], ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਡਰਾਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=SNA: List of Sangeet Natak Akademi ''Ratna Puraskar'' winners (Akademi Fellows) |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/fellowslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304023617/http://sangeetnatak.gov.in/sna/fellowslist.htm |archive-date=4 March 2016 |access-date=13 March 2024}}</ref> * ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲੀਦਾਸ ਸਨਮਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ<ref name="itc" /> == ਕਿਤਾਬਾਂ == ਮਨਸੂਰ ਨੇ ''ਨੰਨਾ ਰਸਾਇਤਰੇ'' (Kannada ਨਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/Award-for-Balamuralikrishna/article16344081.ece|title=Award for Balamuralikrishna|date=2 January 2009|work=The Hindu|location=Chennai, India}}</ref> ਜਿਸਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਮਨਸੂਰ ਦੁਆਰਾ ''ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਮਾਈ ਜਰਨੀ'' ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਮਨਸੂਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗੰਗਾਮਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਮਨਸੂਰ ਸੀ। ਮਨਸੂਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਕੋਡਲੀ ਗਾਇਕ ਹਨ। ਮਨਸੂਰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਵਿੱਚ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ [[ਕੋਮਾ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਾਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਾਲ 12 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ, ਧਾਰਵਾੜ ਵਿੱਚ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਵਿਰਾਸਤ == ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ, ਮ੍ਰਿਤਯੁੰਜਯ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਅੱਜ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨੜ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਡਾ. ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਟਰੱਸਟ ਉਸਦੀ ਬਰਸੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 12 ਅਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਵੇਰੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਰੱਸਟ ਹਰ ਸਾਲ 31 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੰਦਨ ਕੁਧਿਆਡੀ ਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਾਰੇ ''ਰਸਯਾਤਰਾ'' ਬਣਾਈ, ਇਸਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਗੈਰ-ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ, ਸਰਬੋਤਮ ਗੈਰ-ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਸਿਨੇਮੈਟੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਗੈਰ-ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਸੰਪਾਦਨ ਲਈ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ]] ਜਿੱਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ, 1 ਤੋਂ 3 ਜਨਵਰੀ 2011 ਤੱਕ ਧਾਰਵਾੜ ਅਤੇ ਹੁਬਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮਨਸੂਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆਮਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਨਸੂਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2013 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪੰਜ ਆਡੀਓ ਸੀਡੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਉਸਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ "ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਸੰਗੀਤ" ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ "ਵਚਨ ਗਯਾਨਾ" ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨਾਟਕ ਕਾਲਜ ਧਾਰਵਾੜ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਜਨ ਰੰਗਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/all-india-radio-releases-five-cds-of-recordings-of-mallikarjun-mansur/article4545972.ece|title=All India Radio releases five CDs of recordings of Mallikarjun Mansur|date=25 March 2013|work=The Hindu|access-date=28 May 2013}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ|ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ]] ਦੁਆਰਾ ਮਨਸੂਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/four-of-eight-commemorative-stamps-feature-musical-legends-from-state/article6376803.ece|title=Four of eight commemorative stamps feature musical legends from State|last=Govind|first=Ranjani|date=3 September 2014|work=The Hindu newspaper|access-date=13 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126002208/https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/four-of-eight-commemorative-stamps-feature-musical-legends-from-state/article6376803.ece|archive-date=26 January 2023|language=en-IN}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1910]] ky1431oziuhvj6e4u47sq1twwnubkrb 0 191078 840940 775519 2026-06-17T16:45:43Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Notable artists" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1359794740|Filmi qawwali]]" 840940 wikitext text/x-wiki '''ਫਿਲਮੀ ਕੱਵਾਲੀ''' ({{langx|ur|فلمی قوٌالی}}. {{langx|bn|ফিল্মি কাওয়ালি}}, {{langx|hi|फ़िल्मी क़व्वाली}}) '''[[ਕ਼ੱਵਾਲੀ|ਕੱਵਾਲੀ]]'''ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ [[ਲੌਲੀਵੁੱਡ|ਲਾਲੀਵੁੱਡ]], ਧਾਲੀਵੁੱਡ, ਟਾਲੀਵੁੱਡ, ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ [[ਫ਼ਿਲਮੀ|ਫਿਲਮ ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਉਪ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕੱਵਾਲੀ,ਜੋ ਕਿ [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫ਼ੀਆਂ]] ਦਾ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ, ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਨਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਫਿਲਮੀ ਕੱਵਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ [[ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ (1977) ਦਾ ਗੀਤ ਪਰਦਾ ਹੈ ਪਰਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ [[ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ|ਲਕਸ਼ਮੀਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇਲਾਲ]] ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਫਿਲਮੀ ਕੱਵਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]], ਅਨਵਰ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਕੁਰਬਾਨੀ (1980) ਦਾ ਗੀਤ "ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ" ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਿਆਣਜੀ-ਆਨੰਦਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਲਮੀ ਕੱਵਾਲੀ ਦੀ ਉਪ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਕਵਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਉਹ ਰੂਪ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਮਿਲਿਤ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੈਕਨੋ ਬੀਟਸ ਨਾਲ, ਜਿਸਨੂੰ ''ਟੈਕਨੋ-ਕੱਵਾਲੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੈਕਨੋ-ਕੱਵਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਕਜਰਾ ਰੇ, ਇੱਕ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ ਜੋ [[ਸ਼ੰਕਰ-ਅਹਿਸਾਨ-ਲੋਏ]] ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਡਾਂਸ-ਅਧਾਰਿਤ ਟਰੈਕਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਟੈਕਨੋ-ਕਵਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ "ਕਲੱਬ ਕੱਵਾਲੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਟਰੈਕ ਰਿਕਾਰਡ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। [[ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ|ਏ ਆਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ]] ਰਵਾਇਤੀ ਕੱਵਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮੀ ਕੱਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀਆਂ (''ਦਿੱਲੀ 6''), ਖਵਾਜਾ ਮੇਰੇ ਖਵਾਜਾ (''ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ'') ਅਤੇ ਕੁਨ ਫਯਾ ਕੁਨ (''ਰੌਕਸਟਾਰ'') ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਟਾਲੀਵੁੱਡ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਨੇਹਾ ਕੱਕੜ]] ਅਤੇ ਨਕਸ਼ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ਰੀਮਿਕਸ ਕੱਵਾਲੀ (''ਬਿੰਦਾਸ'') ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਧਾਲੀਵੁੱਡ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਤਿਨ ਚੌਧਰੀ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ਟਿਕਾਤੁਲੀ (''ਢਾਕਾ ਅਟੈਕ'')। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ == === ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Nusrat_Fateh_Ali_Khan.jpg|thumb| ਇਹ ਫੋਟੋ ਉਸਤਾਦ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਭੂਸ਼ਣ ਕੁਮਾ ਅਟਰ (ਅਟਰਸਾਬ) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]] [[ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੱਵਾਲੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ"<ref name="Iyengar">{{Cite news|url=https://www.cinestaan.com/articles/2016/oct/13/2516/the-guru-of-peace-ustad-nusrat-fateh-ali-khan|title=The guru of peace: Ustad Nusrat Fateh Ali Khan|last=Iyengar|first=Shriram|date=3 October 2016|work=Cinestaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221043021/https://www.cinestaan.com/articles/2016/oct/13/2516/the-guru-of-peace-ustad-nusrat-fateh-ali-khan|archive-date=21 December 2018}}</ref> ("ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਬੇਚੈਨ ਹਾਂ"), ਉਸਦੀਆਂ 1996 ਦੀਆਂ ਦੋ ਐਲਬਮਾਂ, ''ਸੌਰੋਜ਼ ਵੋਲ.'' ''69''<ref>{{Cite web |title=Sorrows, Vol. 69 by Nusrat Fateh Ali Khan |url=https://itunes.apple.com/album/sorrows-vol-69/215183099 |access-date=20 December 2018 |website=[[iTunes]] |language=en-gb}}</ref> ਅਤੇ ''ਸੰਗਮ'' ( "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਦਿਲ" ਵਜੋਂ), ਭਾਰਤੀ ਗੀਤਕਾਰ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]] ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਐਲਬਮ।<ref>{{Cite web |title=Nusrat Fateh Ali Khan & Javed Akhtar - Sangam |url=https://www.discogs.com/master/view/262358 |access-date=18 December 2018 |website=[[Discogs]]}}</ref> [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ|ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ]] ''ਕੱਚੇ ਧਾਗੇ''<ref name="Iyengar" /> ਲਈ "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਜੀਨਾ" ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵਰ ਸੰਸਕਰਣ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ, ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ, ''ਕੱਚੇ ਧਾਗੇ'' ਦੀ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਐਲਬਮ 3 ਵਿਕ ਗਈ।{{Spaces}}ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਅਨ ਯੂਨਿਟ<ref name="boi90s">{{Cite web |title=Music Hits 1990-1999 (Figures in Units) |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102010439/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5 |archive-date=2 January 2010 |access-date=1 January 2010 |website=[[Box Office India]]}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਬੱਲੀ ਸੱਗੂ|ਬੱਲੀ ਸੱਗੂ ਨੇ]] "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ" ਦਾ ਇੱਕ ਰੀਮਿਕਸ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2002 ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਿਲਮ ''[[ਬੈਂਡ ਇੱਟ ਲਾਈਕ ਬੈਕਮ|ਬੈਂਡ ਇਟ ਲਾਈਕ ਬੇਖਮ]]'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਗਰਾ|ਪਰਮਿੰਦਰ ਨਾਗਰਾ]] ਅਤੇ [[ਕੀਅਰਾ ਨਾਈਟਲੀ|ਕੀਰਾ ਨਾਈਟਲੇ]] ਸਨ।<ref name="Dudrah" /> "ਤੇਰੇ ਬਿਨ" ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵਰ ਸੰਸਕਰਣ ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ [[ਅਸੀਸ ਕੌਰ]] ਨਾਲ 2018 ਦੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ ''ਸਿੰਬਾ'' ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/simmba-song-tere-bin-check-out-the-recreated-version-of-the-classic-nusrat-fateh-ali-khan-track-ft-ranveer-singh-and-sara-ali-khan-bollywood-news/330881|title=Simmba song Tere Bin: Check out the recreated version of the classic Nusrat Fateh Ali Khan track ft. Ranveer Singh and Sara Ali Khan|date=14 December 2018|agency=[[Times Now]]}}</ref> ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ|ਏ.ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ ਨੂੰ]] ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਿੱਟ [[ਫ਼ਿਲਮੀ|ਫਿਲਮੀ]] ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਨ।<ref name="hindu">{{Cite web |last=Amit Baruah, R. Padmanabhan |date=6 September 1997 |title=The stilled voice |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1418/14181230.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20011230173145/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1418/14181230.htm |archive-date=30 December 2001 |publisher=[[The Hindu]], [[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> ''ਮੋਹਰਾ'' (1994) ਵਿੱਚ ਵਿਜੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਿੱਟ ਗੀਤ "ਤੂੰ ਚੀਜ਼ ਬੜੀ ਹੈ ਮਸਤ ਮਸਤ" ਖਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੱਵਾਲੀ ਗੀਤ " [[ਦਮਾ ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ|ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ]] " ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="hindu" /> == Notable artists == === ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Nusrat_Fateh_Ali_Khan.jpg|thumb|ਇਹ ਫੋਟੋ ਉਸਤਾਦ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭੂਸ਼ਣ ਕੁਮਾਰ ਅਤਰ (ਅਤਰਸਾਹਾਬ) ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।]] [[ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਾਲੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ" ("ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਬੇਚੈਨ ਹਾਂ") ਉਸ ਦੀਆਂ 1996 ਦੀਆਂ ਦੋ ਐਲਬਮਾਂ, ਸੋਗ ਵਾਲੀਅਮ ''69 ਅਤੇ ਸੰਗਮ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।<ref name="Iyengar">{{Cite news|url=https://www.cinestaan.com/articles/2016/oct/13/2516/the-guru-of-peace-ustad-nusrat-fateh-ali-khan|title=The guru of peace: Ustad Nusrat Fateh Ali Khan|last=Iyengar|first=Shriram|date=3 October 2016|work=Cinestaan|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221043021/https://www.cinestaan.com/articles/2016/oct/13/2516/the-guru-of-peace-ustad-nusrat-fateh-ali-khan|archive-date=21 December 2018}}</ref> (ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਦਿਲ") ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਗੀਤਕਾਰ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਐਲਬਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sorrows, Vol. 69 by Nusrat Fateh Ali Khan |url=https://music.apple.com/album/sorrows-vol-69/215183099 |access-date=20 December 2018 |website=[[iTunes]] |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nusrat Fateh Ali Khan & Javed Akhtar - Sangam |url=https://www.discogs.com/master/view/262358 |access-date=18 December 2018 |website=[[Discogs]]}}</ref> [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਨੇ ''ਕੱਚੇ ਧਾਗੇ'' ਲਈ "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਜੀਨਾ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਵਰ ਸੰਸਕਰਣ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਕੱਚੇ ਧਾਗੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਐਲਬਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 30 ਲੱਖ ਯੂਨਿਟ ਵੇਚੇ ਸਨ ।<ref name="Iyengar" /><ref name="boi90s">{{Cite web |title=Music Hits 1990-1999 (Figures in Units) |url=http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102010439/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=284&catName=MTk5MC0xOTk5 |archive-date=2 January 2010 |access-date=1 January 2010 |website=[[Box Office India]]}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਭਾਰਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਬੱਲੀ ਸਾਗੂ ਨੇ "ਤੇਰੇ ਬਿਨ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ" ਦਾ ਇੱਕ ਰੀਮਿਕਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2002 ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਿਲਮ ਬੇਂਡ ਇਟ ਲਾਇਕ ਬੇਖਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਪਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਗਰਾ|ਪਰਮਿੰਦਰ ਨਾਗਰਾ]] ਅਤੇ [[ਕੀਅਰਾ ਨਾਈਟਲੀ|ਕੀਰਾ ਨਾਈਟਲੀ]] ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Dudrah" /> "ਤੇਰੇ ਬਿਨ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਵਰ ਸੰਸਕਰਣ ਰਾਹਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ 2018 ਦੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮ ''ਸਿੰਬਾ'' ਲਈ ਅਸੀਸ ਕੌਰ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/simmba-song-tere-bin-check-out-the-recreated-version-of-the-classic-nusrat-fateh-ali-khan-track-ft-ranveer-singh-and-sara-ali-khan-bollywood-news/330881|title=Simmba song Tere Bin: Check out the recreated version of the classic Nusrat Fateh Ali Khan track ft. Ranveer Singh and Sara Ali Khan|date=14 December 2018|agency=[[Times Now]]}}</ref>{{Spaces}} ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਖ਼ਾਸਕਰ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ]] ਅਤੇ [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮੀ ਗਾਣੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਨ।<ref name="hindu">{{Cite web |last=Amit Baruah, R. Padmanabhan |date=6 September 1997 |title=The stilled voice |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl1418/14181230.htm |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20011230173145/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1418/14181230.htm |archive-date=30 December 2001 |publisher=[[The Hindu]], [[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> ''ਮੋਹਰਾ'' (1994) ਵਿੱਚ ਵਿਜੂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਿੱਟ ਗੀਤ "ਤੂ ਚੀਜ ਬੜੀ ਹੈ ਮਸਤ ਮਸਤ" ਖਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਾਲੀ ਗੀਤ "ਦਮ ਮਸਤ ਕਲੰਦਰ" ਤੋਂ ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="hindu" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਫ਼ਿਲਮੀ|ਫਿਲਮੀ]] * [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ|ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]] * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮੀ]] gd98op6f6up6eg3dg4dqqnn7usl95nl 0 194815 841026 797067 2026-06-18T10:27:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841026 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ | image = | image_size = | caption = | birth_name = | birth_place = [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਭਾਰਤ | birth_date = 1922 | death_date = 15 ਫਰਵਰੀ {{death year and age|2008|1922}} | death_place = [[ਜੈਪੁਰ]], ਭਾਰਤ | nationality = ਭਾਰਤੀ | movement = | patrons = | awards = [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] | website = }} '''ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Kripal Singh Shekhawa;''' 1922–2008) ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਸਿਰੇਮਿਸਟ ਸਨ। ਉਹ ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਬਲੂ ਪੋਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=IANS |date=2018-08-30 |title=Ceramics triennale to host show on Jaipur Blue Pottery revivalist |url=https://www.thequint.com/hotwire-text/ceramics-triennale-to-host-show-on-jaipur-blue-pottery-revivalist#read-more |access-date=2024-11-01 |website=TheQuint |language=en}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == 1922 ਵਿੱਚ ਮਾਊ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਸਨੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ [[ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ|ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ]] ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ [[ਟੋਕੀਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਦੀ ਟੋਕੀਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਓਰੀਐਂਟਲ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ [[ਜੈਪੁਰ]] ਵਿਖੇ ਸਵਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਿਲਪਾ ਕਲਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਬਲੂ ਪੋਟਰੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਲਪ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੇ ਮੂਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 15 ਫਰਵਰੀ 2008 ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। == ਕਲਾ == ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਲਾਕਾਰ, ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਕਾਵਿਕ ਹਨ। ਇਹ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਲੇਰ ਨਵੀਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਦਿਖਾਏ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਵਿਰਾਸਤ == ਉਸਨੇ [[ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਕਮਲਾਦੇਵੀ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]] ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਤਾ [[ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ]] ਵਰਗੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨੀਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਸਿੱਖੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਅਭਿਆਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅਫਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਟੂਡੀਓ, ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਕੁੰਭ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਸੱਜਣ ਕੰਵਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ, ਮਿਨਾਕਸ਼ੀ, ਹਿਮਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਰਾਠੌਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਕੰਮ == * ਸ਼ਰਮਾ, ਭਵਾਨੀ ਸ਼ੰਕਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2007। ''ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ: ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਗੁਣ'' । ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਜਨਨ; ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪਾਠ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। * ਖੰਡੇਵਾਲਾ, ਕਾਰਲ ਜੇ., ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ। 1974। ''ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ'' । ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹੁਣ ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ। * ਸ਼ੇਸ਼, ਹੇਮੰਤ। 1984। ''ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ'' (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ): ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ, ਜੈਪੁਰ: ਰਾਜਸਥਾਨ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.craftscouncilindia.org/classifieds/kripal-singh.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20070813200623/http://www.apnarajasthan.com/art_culture_tradition/blue_pottery-by-kripal_singh.html ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਨੀਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ] * [http://kripalkumbh.com/biography.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804111040/http://kripalkumbh.com/biography.html |date=2024-08-04 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1922]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ]] q4eew692ouod9l7u3ha6f7r7wfp7v20 0 194962 840944 793946 2026-06-17T17:06:46Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Surbahar" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350347388|Budhaditya Mukherjee]]" 840944 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Budhaditya Mukherjee | image = | caption = pandit budhaditya mukherjee | native_name = बधादित्य मुरवर्जी | birth_date = {{birth year and age|1955}} | birth_place = [[Durg]], India | origin = [[India]] | death_place = | genre = [[Hindustani classical music|Indian classical music]] | years_active = 1961–present | website = {{URL|http://www.budhaditya.com/}} | module2 = Awards: [[Padma Bhushan]] {{small|(2019)}}<ref>[[List of Padma Bhushan award recipients (2010–2019)]]</ref> | occupations = [[Sitar]]ist, [[Surbahar]] player | instruments = [[Surbahar]], [[Sitar]] }} '''ਪੰਡਿਤ ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ''' (ਹਿੰਦੀਃ ਵਿਦ੍ਯਾ ਮੁਰਵਰੀ) ਇਮਦਾਦਖਾਨੀ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਸਿਤਾਰ]] ਅਤੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਾਦਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵੋਕਲ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=4 Nov 2018 - Pandit Budhaditya Mukherjee &#124; BIMHUIS, Amsterdam |url=https://www.bimhuis.nl/en/calendar/pandit-budhaditya-mukherjee-2/}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਕਲਾਕਾਰ (ਸਿਰਫ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ) ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਵੀਨਾ ਮਹਾਨ ਬਾਲਾਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ "ਸਦੀ ਦਾ ਸਿਤਾਰ ਕਲਾਕਾਰ" ਐਲਾਨੇ ਗਏ, ਉਸਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤ, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=I have never begged anyone for concerts: Pandit Budhaditya Mukherjee &#124; Kolkata News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/I-have-never-begged-anyone-for-concerts-Pandit-Budhaditya-Mukherjee/articleshow/47398390.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1955 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਭਿਲਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਿਲਾਈ ਸਟੀਲ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਆਚਾਰੀਆ ਪੰਡਿਤ ਬਿਮਲੇਂਦੂ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ [[ਸਿਤਾਰ]], [[ਸਰੋਦ]], ਸੁਰਬਹਾਰ, [[ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ]], [[ਸਾਰੰਗੀ]] ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੀਨੀਅਰ ਮੁਖਰਜੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਘਰ 'ਚ ਅਨੁਭਵੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ, ਬੁੱਧਾਦਿਤਿਆ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਉਸਤਾਦ [[ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਬਡ਼ੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ]] ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੇ ਮਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਾਦਿਤਿਆ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਬਿਮਲੇਂਦੂ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਸਿਤਾਰ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰਾਏ|ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰੇ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਮਹਾਨ ਵੀਣਾ ਬਾਲਾਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਸਦੀ ਦਾ ਸਿਤਾਰ ਕਲਾਕਾਰ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Forums |url=https://chandrakantha.com/forums/ |access-date=2024-06-19 |website=chandrakantha.com |language=en-US}}</ref> 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਟੱਪਾ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ 'ਚ ਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ 2018 ਤੱਕ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਟੱਪਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਵ੍ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ, ਰਾਏਪੁਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਧਾਤੂ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਿਜੋਯਾਦਿੱਤਿਆ ਦਾ ਜਨਮ 1984 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਿਮਲੇਂਦੂ ਅਤੇ ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਤੋਂ ਤਾਲੀਮ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, 25 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1983 ਅਤੇ 1995 ਤੱਕ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ [[ਵੈਨਿਸ|ਵੇਨਿਸ]] ਵਿੱਚ ਇਸਟੀਟੂਟੋ ਇੰਟਰਕਲਚਰਲ ਡੀ ਸਟੱਡੀ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਕੰਪੈਰੇਟੀ ([[ਤਬਲਾ]] ਵਾਦਕ ਸੰਖਾ ਚੈਟਰਜੀ ਅਤੇ ਰੋਟਰਡੈਮ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੇ ਨਾਲ) ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ 47 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ ਬਿਲਕੁਲ 47 ਸੀਡੀ, ਐਲਪੀ ਅਤੇ ਕੈਸੇਟ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। 1995 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਰਬਹਾਰ (ਬਾਸ ਸਿਤਾਰ) ਉੱਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲਡ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ (ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਬੀਥੋਵਨ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਲਈ ਬ੍ਰਿਲਿਅੰਸ ਆਫ਼ ਸਾਊਂਡ) (ਰਾਗਸ ਯਮਨ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾ) ਫਿਰ ਆਰਪੀਜੀ/ਐਚਐਮਵੀ ਲਈ ਕੋਮਲ ਰੇ ਆਸਾਵਰੀ ਰਾਗ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ (ਐਸਟੀਸੀਐਸ 850362) ਵੱਜੋਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 2003 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਸਾਸ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਲੇਬਲ [http://www.rhymerecords.com ਰਾਇਮ ਰਿਕਾਰਡਜ਼] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੀ. ਡੀ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਰਾਗ]] ਪੀਲੂ ਅਤੇ ਭੈਰਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। == ਵਾਦਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ == ਪੰਡਿਤ ਬੁੱਧਾਦਿਤਿਆ ਇਮਦਾਦਖਾਨੀ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਮ [[ਉਸਤਾਦ ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਟਾਵਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਮੀਂਡਸ (ਨੋਟਸ ਦੇ ਪਾਰ ਗਲਾਈਡਿੰਗ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਫ਼ਰੇਟ ਉੱਤੇ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਸੁਰਾਂ ਤੱਕ ਤਾਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਗਾਇਕੀ ਜਾਂ ਗਾਉਣ ਦੀ ਵੋਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਚੰਗੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪੂਰਕ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸਿਤਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਵਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Pt. Budhaditya Mukherjee, Suddha Kalyan alap (clip 1) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Zt-Ts7BF77M |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008093837/https://www.youtube.com/watch?v=Zt-Ts7BF77M |archive-date=2020-10-08 |access-date=8 March 2021 |website=[[YouTube]] |language=en }}</ref> ਬੁੱਧਾਦਿਤਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਆਲਾਪ, ਜੋੜ ਆਲਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਫੇਰ ਰਾਗ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਤਬਲੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਅਮੁੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਝਾਲਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮੌਕੇ ਤੇ ਕਈ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਅਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਖਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਖਿਆਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਬਿਹਾਗ ਵਿੱਚ ਉਸਤਾਦ ਇਮਦਾਦ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾਖਾਨੀ ਗੱਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Pt. Budhaditya Mukherjee-Bihag Razakhani Drut Gat |url=https://www.youtube.com/watch?v=CSCYAL2EJwo |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415140842/https://www.youtube.com/watch?v=CSCYAL2EJwo&feature=youtu.be |archive-date=2024-04-15 |website=[[YouTube]] |language=en |access-date=2025-03-05 }}</ref> == ਟੋਨ ਦੀ ਪਿਆਸ : 15 ਸਾਲ ਦੀ ਖੋਜ == ਪੰਡਿਤ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 9 ਸਿਤਾਰ ਬਦਲੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ। 90 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਸਿਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੁਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਤਾਰ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਿਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ 2 ਸਿਤਾਰ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਹੋਰ ਦੋ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ। 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਤਾਰ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਸਹੀ ਸੁਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਚਿਕਾਰੀ (ਡ੍ਰੋਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ) ਲਈ ਸੁਜ਼ੂਕੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਧੀਆ ਟਿਊਨਰ ਦੀ ਸਥਾਈ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਸੁਰਬਹਾਰ == ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸੁਰਬਹਾਰ, ਇੱਕ ਬਾਸ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਨੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਐਲਬਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਡੂੰਘੇ ਅਲਾਪਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਠੋਸ ਕਮਾਂਡ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਤਾਨਾਂ (ਤੇਜ਼ ਵਾਕਾਂਸ਼) ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 5 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰਾਂ ਲਈ ਤਾਰ ਦਾ ਖਿੱਚਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਪੰਡਿਤ ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 2016 ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਆਗਾ ਖਾਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਰਾਗ-ਮਾਲਾ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ ਟੋਰਾਂਟੋ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Aga Khan Museum |url=http://agakhanmuseum.org/events/classical-music-series-sitar-pandit-budhaditya-mukherjee |access-date=2020-11-03 |website=Aga Khan Museum |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Sublime Sitar with Pandit Budhaditya Mukherjee (October 19, 2019) |url=http://agakhanmuseum.org/programs/sublime-sitar-with-pandit-budhaditya-mukherjee |access-date=2020-11-03 |website=Aga Khan Museum |language=en}}</ref> == ਸੁਰਬਹਾਰ == ਦੁਰਲੱਭ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਸੁਰਬਹਾਰ ਵਰਗੇ ਸਾਜ਼ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬਾਸ ਸੰਸਕਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਿਤ ਬੁੱਧਾਦਿੱਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਸੁਰਬਹਾਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਐਲਬਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਅਲਾਪ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਠੋਸ ਕਮਾਂਡ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਔਖੀਆਂ ਤਾਨਾਂ (ਤੇਜ਼ ਵਾਕਾਂਸ਼) ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 5 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਖਿੱਚਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 66cj851xvafa2am02gt4v8b5r3icw0i 0 196133 840938 799971 2026-06-17T16:20:47Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and career" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1350347208|Rajab Ali Khan]]" 840938 wikitext text/x-wiki ਰਜਾਬ ਅਲੀ ਖਾਨ (ਜਨਮ 3 ਸਤੰਬਰ 1874, ਨਰਸਿੰਘਗਡ਼੍ਹ, [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]]-ਦੇਹਾਂਤ 8 ਜਨਵਰੀ 1959, ਦੇਵਾਸ, ਮੱਖ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ|ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ।<ref name="parrikar">[http://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf Profile of Rajab Ali Khan on parrikar.org website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031082816/https://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf|date=31 October 2020}} Retrieved 31 December 2018</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਰਜਾਬ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੰਗਲੂ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਬੀਨਕਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="parrikar">[http://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf Profile of Rajab Ali Khan on parrikar.org website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031082816/https://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf|date=31 October 2020}} Retrieved 31 December 2018</ref> ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵਾਸ ਅਤੇ [[ਕੋਲਹਾਪੁਰ]] ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜੈਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਸੰਨ 1909 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ''ਸੰਗੀਤ ਰਤਨ ਭੂਸ਼ਣ'' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੰਨ 1954 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=SNA: List of Akademi Awardees |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=2015-05-30 |access-date=31 December 2018 |publisher=[[Sangeet Natak Akademi]] Official website}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਵੱਡਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ 1957 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ [[ਮੁੰਬਈ|(ਮੁੰਬਈ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2018}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2018)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਰਜਾਬ ਅਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰ ਖਿਆਲੀਆ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ [[ਰੁਦਰ ਵੀਨਾ]], [[ਸਿਤਾਰ]], ਜਲਤਰੰਗ ਅਤੇ [[ਤਬਲਾ|ਤਬਲੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਾਦਕ ਵੀ ਸਨ।<ref name="parrikar">[http://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf Profile of Rajab Ali Khan on parrikar.org website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031082816/https://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf|date=31 October 2020}} Retrieved 31 December 2018</ref> ਇੱਕ ਖਿਆਲੀਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਜਾਬ ਅਲੀ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=October 2018}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2018)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅਮਾਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਵਰੁਤੀਬੁਵਾ ਸਰਨਾਇਕ, ਗਣਪਤਰਾਵ ਦੇਵਾਸਕਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ੰਕਰ ਸ਼ੁਕਲਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਮਜੂਮਦਾਰ, ਰਾਜਾਭਾਓ ਦਿਓ, ਯਾਸੀਨ ਖਾਨ (ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ) ਅਤੇ [[ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਨਾ|ਮੇਵਾਤੀ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਜਯੋਤੀਰਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="SwarGanga" /> [[ਇੰਦੋਰ ਘਰਾਣਾ|ਇੰਦੌਰ ਘਰਾਣੇ]] ਦੇ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਸੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। "ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜੀਵੰਤ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਤਾਨ ਦਾ ਮਾਹਰ ਸੀ"। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਰਜਾਬ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੰਗਲੂ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਬੀਨਕਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="parrikar">[http://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf Profile of Rajab Ali Khan on parrikar.org website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031082816/https://www.parrikar.org/vpl/profiles/rajabali_profile.pdf|date=31 October 2020}} Retrieved 31 December 2018</ref> ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਅਤੇ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵਾਸ ਅਤੇ [[ਕੋਲਹਾਪੁਰ]] ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜੈਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸਨ । <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">''1909 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਰਤਨ ਭੂਸ਼ਣ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ''</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">''ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1954 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।[1]''</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">''ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਵੱਡਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ 1957 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ''</sup> <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">''ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2018)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1959]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1874]] 6htca6mmhfoh96w34uclr6cri79vi2v 0 196220 840953 819096 2026-06-17T20:17:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840953 wikitext text/x-wiki '''ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਤਿਵਾੜੀ''' (5 ਸਤੰਬਰ, 1938 - 13 ਜਨਵਰੀ, 2018) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦੰਦਾਂ ਦੀ [[ਡਾਕਟਰ]] ਸੀ ਅਤੇ [[ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਸਰਚ]] (PGIMER), [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਡੀਨ ਸੀ।<ref name="Support Manish Tewari">{{Cite web |date=15 April 2009 |title=Support Manish Tewari |url=http://www.jassikhangura.com/press-releases-english/196-jassi-khangura-mla-requests-your-support-for-mr-manish-tewari-15042009 |access-date=15 October 2015 |publisher=Jassikangura |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072959/http://www.jassikhangura.com/press-releases-english/196-jassi-khangura-mla-requests-your-support-for-mr-manish-tewari-15042009 |url-status=dead }}</ref><ref name="PGI starts dental treatment for young children">{{Cite web |date=6 February 2014 |title=PGI starts dental treatment for young children |url=http://www.hindustantimes.com/chandigarh/pgi-starts-dental-treatment-for-young-children/story-2KfFhml5okI9yR3dYLtsAJ.html |access-date=15 October 2015}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੀਜੀਆਈ ਦੇ ਓਰਲ ਹੈਲਥ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Prof Amrit Tewari, former PGI Dean, passes away at 80 |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/prof-amrit-tewari-former-pgi-dean-passes-away-at-80-528752 |access-date=2020-04-02 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟਸ ਯੂਨੀਅਨ|ਪੈਪਸੂ]] ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=obituary |url=http://www.isppd.org.in/obituary.aspx |access-date=2020-04-02 |website=www.isppd.org.in}}</ref><ref name=":0" /> ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਪੈਡੋਡੋਂਟਿਕਸ ਐਂਡ ਪ੍ਰੀਵੈਂਟਿਵ ਡੈਂਟਿਸਟਰੀ (ISPPD)<ref name="Life member of ISPPD">{{Cite web |date=2015 |title=Life member of ISPPD |url=http://www.isppd.org/images/248/Life%20Members_Website.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092347/http://www.isppd.org/images/248/Life%20Members_Website.pdf |archive-date=5 March 2016 |access-date=15 October 2015 |publisher=Indian Society of Pedodontics and Preventive Dentistry}}</ref> ਦੇ ਲਾਈਫ਼ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਡੈਂਟਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ<ref name="Fellow of Indian Dental Association">{{Cite web |date=2015 |title=Fellow of Indian Dental Association |url=http://www.dentalindia.com/finA.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030235/http://www.dentalindia.com/finA.html |archive-date=5 March 2016 |access-date=15 October 2015 |publisher=Indian Dental Association}}</ref> ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦੀ ਫੈਲੋ ਹੈ।<ref name="List of Fellows - NAMS">{{Cite web |date=2016 |title=List of Fellows - NAMS |url=http://www.nams-india.in/downloads/fellowsmembers/ZZ.pdf |access-date=19 March 2016 |publisher=National Academy of Medical Sciences}}</ref> ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ।<ref name="Congress leaders' kin in house">{{Cite web |date=22 December 2011 |title=Congress leaders' kin in house |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Congress-leadersamp39-kin-in-house/articleshow/11198463.cms? |access-date=15 October 2015 |publisher=Times of India}}</ref><ref name="MINUTES OF THE 211 th MEETING">{{Cite web |title=MINUTES OF THE 211 th MEETING |url=http://mcchandigarh.nic.in/Meetings%5CGeneral%20House%5CMinutes%5C211th_MG.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803070432/http://mcchandigarh.nic.in/Meetings/General%20House/Minutes/211th_MG.pdf |archive-date=3 August 2016 |access-date=15 October 2015 |publisher=Chandigarh Municipal Corporation}}</ref> [[ਪੀ. ਜੀ. ਆਈ. ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ.]] ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰੀਟਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="List of Emeritus Professors of the Institute">{{Cite web |date=2015 |title=List of Emeritus Professors of the Institute |url=http://pgimer.edu.in/PGIMER_PORTAL/PGIMERPORTAL/GlobalPages/JSP/Page_Data.jsp?dep_id=526 |access-date=15 October 2015 |publisher=Post Graduate Institute of Medical Education and Research}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੀਅਰ-ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਰਨਲਾਂ<ref>{{Cite journal|last=Lotika Wadhwa|last2=Ashok Utreja|last3=Amrit Tewari|date=January 1993|title=A study of clinical signs and symptoms of temporomandibular dysfunction in subjects with normal occlusion, untreated, and treated malocclusions|url=http://www.ajodo.org/article/0889-5406(93)70105-W/abstract|journal=[[American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics]]|volume=103|issue=1|pages=54–61|doi=10.1016/0889-5406(93)70105-W|pmid=8422032}}</ref> ਵਿੱਚ ਕਈ ਡਾਕਟਰੀ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ''ਫਲੋਰਾਈਡ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਸੜਨ: ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web |date=2015 |title=Padma Awards |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 |access-date=21 July 2015 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India}}</ref> ਪੀਅਰੇ ਫੌਚਰਡ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ,<ref name="Pierre Fauchard Academy certificate of Merit">{{Cite web |date=2015 |title=Pierre Fauchard Academy Certificate of Merit |url=http://www.pfaindia.org/AWARD.htm |access-date=15 October 2015 |publisher=Pierre Fauchard Academy |archive-date=11 ਜੁਲਾਈ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711224041/http://www.pfaindia.org/AWARD.htm |url-status=dead }}</ref> ਤਿਵਾੜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਵੀ ਐਨ ਤਿਵਾੜੀ|ਵੀ.ਐਨ. ਤਿਵਾੜੀ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, [[ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੀ.ਐਨ. ਤਿਵਾੜੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ|ਪੰਜਾਬ ਬਗਾਵਤ]] ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1984 ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।<ref name="MANISH TEWARI- Biography">{{Cite web |date=2015 |title=MANISH TEWARI- Biography |url=http://www.nriinternet.com/NRIcongressparty/Indian_Leaders/A_Z/T/Manish_Tewari/BIO/index.htm |access-date=15 October 2015 |publisher=NRI Internet}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਤਿਵਾੜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਪੁਰਾਣੇ ਪੈਪਸੂ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਬਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਧੇ ਟੈਕਸ ਬੋਰਡ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਆਈਆਰਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵੀ.ਐਨ. ਤਿਵਾੜੀ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਨ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਧੀ ਪੁਨੀਤ ਤਿਵਾੜੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Prof Amrit Tewari, former PGI Dean, passes away at 80 |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/chandigarh/prof-amrit-tewari-former-pgi-dean-passes-away-at-80-528752 |access-date=2021-11-27 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref> == ਮੌਤ == ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ ਤਿਵਾੜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 15 ਜਨਵਰੀ, 2018 ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2018-01-15 |title=Congress leader Manish Tewari's mother no more |url=https://indianexpress.com/article/india/congress-leader-manish-tewaris-mother-no-more-5024841/ |access-date=2021-11-27 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *  [[ਮਨੀਸ਼ ਤਿਵਾੜੀ]]  == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2018]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] t46ugyk2ky8byavzb8oc4gtt82cg2zu 0 196725 841020 832796 2026-06-18T09:24:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841020 wikitext text/x-wiki   '''ਕੈਥਰੀਨ ਸਟਿੰਸਨ''' (14 ਫਰਵਰੀ, 1891-8 ਜੁਲਾਈ, 1977) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਮੋਢੀ ਸੀ, ਜੋ 1912 ਵਿੱਚ, ਐਫ. ਏ. ਆਈ. ਪਾਇਲਟ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਚੌਥੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਐਰੋਬੈਟਿਕ ਚਾਲਾਂ, ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਉਡਾਣ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਯੂ. ਐੱਸ. ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪਾਇਲਟ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਇਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲਾ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਸੀ। ਕੈਥਰੀਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਟਿੰਸਨ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮਾਰਜੋਰੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਐਡੀ ਅਤੇ ਜੈਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[1][2][3][4] == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਡਾਣ ਸਿਖਲਾਈ == ਸਟਿੰਸਨ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਫਰਵਰੀ, 1891 ਨੂੰ ਫੋਰਟ ਪੇਨ, ਅਲਾਬਾਮਾ ਵਿਖੇ ਐਡਵਰਡ ਸੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਐਮਾ ਸਟਿੰਸਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।[1] ਐਡਵਰਡ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਐਮਾ ਨੂੰ ਸਟਿੰਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਐਡਵਰਡ ਜੂਨੀਅਰ, ਮਾਰਜੋਰੀ ਅਤੇ ਜੌਨ (ਜੈਕ) ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਐਮਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜੈਕਸਨ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਿਆ।[2] ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੰਸਰਟ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ ਸੀ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਈਨ ਬਲੱਫ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।[2] ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ। 1911 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੈਨਸਸ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮ-ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਭਰੀ।[1] ਫਲਾਇੰਗ ਕੀੜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਉਡਾਣ ਦੇ ਸਬਕ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਨੋ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਸਟਿੰਸਨ ਟੋਨੀ ਜੈਨਸ ਤੋਂ ਉਡਾਣ ਦੇ ਸਬਕ ਲੈਣ ਲਈ ਸੇਂਟ ਲੂਈਸ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।[2] ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਰਾਈਟ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਏਵੀਏਟਰ ਮੈਕਸ ਲਿਲੀ ਤੋਂ ਉਡਾਣ ਦੇ ਸਬਕ ਲਏ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਔਰਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਟਿੰਸਨ 13 ਜੁਲਾਈ, 1912 ਨੂੰ ਸਿਸੇਰੋ ਫੀਲਡ ਵਿਖੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [3] ਰਾਈਟ ਬੀ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ। [10] ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਪਾਇਲਟ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸਨੇ 24 ਜੁਲਾਈ, 1912 ਨੂੰ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। [1] == ਸਟੰਟ ਫਲਾਇੰਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ == ਆਪਣਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਟਿੰਸਨ ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਦੇ ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਸਟਿੰਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਐਮਾ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1913 ਵਿੱਚ "ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ, ਵੇਚਣ, ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ" ਲਈ ਸਟਿੰਸਨ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਮਈ ਵਿੱਚ, ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਲਿਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਈਟ ਬੀ ਖਰੀਦੀ। ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਿਨਸਿਨਾਟੀ ਦੇ ਕੋਨੀ ਆਈਲੈਂਡ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬਸ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੇਲੇਨਾ ਸਟੇਟ ਫੇਅਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਏਅਰਮੇਲ ਚਲਾਇਆ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਸਟੇਟ ਫੇਅਰ, ਫਿਰ ਐਲ ਪਾਸੋ, ਹੇਲੇਨਾ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ, ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਬਿਊਮੋਂਟ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਫਿਰ ਸਟਿੰਸਨ ਨੂੰ ਫੋਰਟ ਸੈਮ ਹਿਊਸਟਨ ਵਿਖੇ ਏਅਰਪਲੇਨ ਸ਼ੈੱਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ। ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀਓ, ਟੈਕਸਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਉਡਾਣ ਜਲਵਾਯੂ ਸੀ।[1][10] 1915 ਵਿੱਚ, ਸਟਿੰਸਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਟਿੰਸਨ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਏਅਰਪੋਰਟ ਅਤੇ ਸਟਿੰਸਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਫਲਾਇੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਐਮਾ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ, ਕੈਥਰੀਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿੱਤ ਦਿੱਤਾ, ਐਡੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਕੈਨਿਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਰਜੋਰੀ ਨੇ ਉਡਾਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।[10][1] == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨਫਲੂਐਂਜ਼ਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਟੀਬੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ 1920 ਵਿੱਚ ਲਿਬਰਟੀ, NY ਵਿੱਚ ਲੂਮਿਸ ਸੈਨੀਟੇਰੀਅਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਂਤਾ ਫੇ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਉਂਟ ਸੈਨੀਟੇਰੀਅਮ ਗਈ। ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਟਿੰਸਨ ਦਾ ਟੀਬੀ ਘੱਟ ਗਿਆ।[1] ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਸਾਂਤਾ ਫੇ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਆਰਕੀਟੈਕਟ[1] ਅਤੇ ਪੁਏਬਲੋ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਘਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[2] ਉਸਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮੈਰੀ ਕੋਲਟਰ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ; ਇੱਕ ਮੈਨਹਟਨ, NYC ਵਿੱਚ ਦ ਟਾਊਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੇਜ਼ਲ ਹਾਈਡ ਲਈ, ਜੋ ਸਾਂਤਾ ਫੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਇੱਕ ਲਾਸ ਅਲਾਮੋਸ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ "ਗੇਟਕੀਪਰ" ਡੋਰਥੀ ਮੈਕਕਿਬਿਨ ਲਈ; ਇੱਕ ਸਨਮਾਉਂਟ ਸੈਨੀਟੇਰੀਅਮ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਫ੍ਰੈਂਕ ਮੇਰਾ ਲਈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੈਲੀ ਵੈਗਨਰ ਦਾ ਸੀ।[3] == ਹਵਾਲੇ == === ਹਵਾਲੇ === {{Reflist}} === ਸੂਤਰ === * {{Cite book|last1=Rogers|first1=Mary Beth|title=We Can Fly: Stories of Katherine Stinson and other Gutsy Texas Women|last2=Smith|first2=Sherry A.|last3=Scott|first3=Janelle D.|publisher=Texas Foundation for Women's Resources|year=1983|isbn=9780936650029|location=Austin, TX|oclc=8930327}} * {{Cite book|last=Welch|first=Rosanne|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00rosa/page/211|title=Encyclopedia of Women in Aviation and Space|publisher=ABC-CLIO|year=1998|isbn=978-0-87436-958-8|location=Santa Barbara Oxford|pages=211–213|oclc=237356734|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Yount|first=Lisa|url=https://archive.org/details/womenaviators0000youn/page/1|title=Women Aviators|publisher=Facts on File|year=1995|isbn=9780816030620|location=New York|pages=1–11|chapter=Katherine Stinson|oclc=31076730|url-access=registration}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|last=Lebow|first=Eileen F.|url=https://archive.org/details/beforeameliawome00lebo|title=Before Amelia: Women Pilots in the Early Days of Aviation|publisher=Potomac Books|year=2002|isbn=9781574884821|location=Dulles|oclc=847051839|url-access=registration}} * {{Cite book|last1=Mitchell|first1=Charles R.|url=https://books.google.com/books?id=O9veuZ68NcIC|title=Flying High: Pioneer Women in American Aviation|last2=House|first2=Kirk W.|publisher=Arcadia|year=2002|isbn=9780738510224|location=Charleston, SC|oclc=50289596}} * {{cite book|last1=Underwood|first1=John|url=https://archive.org/details/stinsonsexciting0000unde|title=The Stinsons|publisher=Heritage Press|year=1976|isbn=0911834060|location=Glendale|pages=8|oclc=1442181|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Winegarten|first=Debra L.|title=Katherine Stinson: The Flying Schoolgirl|url=https://archive.org/details/katherinestinson0000wine|publisher=Eakin Press|year=2000|isbn=9781571684592|location=Austin, TX|oclc=44952162}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Katherine Stinson}} * [https://sandiegoairandspace.org/hall-of-fame/honoree/katherine-stinson San Diego Air & Space Museum Hall of Fame] * [https://www.tshaonline.org/handbook/entries/stinson-katherine Texas State Historical Association] * [https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/stinson-katherine/ The National Aviation Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707023413/https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/stinson-katherine/ |date=2020-07-07 }} * [https://rmoa.unm.edu//docviewer.php?docId=nmupict000-506.xml Katherine Stinson Pictorial Collection, University of New Mexico]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20051230183518/http://www.centennialofflight.gov/essay/Dictionary/K_STINSON/DI158.htm U.S. Centennial of Flight Commission] * [http://www.ctie.monash.edu/hargrave/stinson_bio.html The Pioneers – Katherine and Marjorie Stinson]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174708/http://www.ctie.monash.edu/hargrave/stinson_bio.html |date=ਮਾਰਚ 3, 2016 }} * [http://www.gettyimages.com/license/530836682 Photo of who is believed to be Katherine Stinson walking with Wilbur Wright]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1891]] j8vniu3k6eo21nin7tbd94a37jzp3gg 0 200861 840937 821942 2026-06-17T16:03:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840937 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ|tourney_name=ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|image=FIFA World Cup wordmark.svg|year=2030|other_titles={{lang|ar|كأس العالم لكرة القدم 2030}}|caption=|size=250|country=ਮੋਰੋਕੋ|country2=ਪੁਰਤਗਾਲ|country3=ਸਪੇਨ|country4={{ubl|'''ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੈਚ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ:'''|ਅਰਜਨਟੀਨਾ | ਪੈਰਾਗੁਏ | ਉਰੂਗਵੇ}}|dates=8 ਜੂਨ – 21 ਜੁਲਾਈ<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/articles/world-cup-2030-hosts-qualified-bidding-spain-argentina-morocco-uruguay-portugal-paraguay |title=FIFA World Cup 2030: Everything you need to know|publisher=[[FIFA]] |date=7 December 2024 |access-date=18 December 2024}}</ref>|confederations=6|num_teams=48|venues=19|cities=19|champion=|count=|second=|third=|fourth=|matches=|goals=|attendance=|top_scorer=|player=|goalkeeper=|young_player=|fair_play=|prevseason=''[[2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2026]]''|nextseason=''[[2034 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2034]]''|updated=}} '''2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''2030 FIFA World Cup''') ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ 24ਵਾਂ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਫੀਫਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ [[ਮੋਰੱਕੋ|ਮੋਰੋਕੋ]], [[ਪੁਰਤਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਸਪੇਨ]] ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਨਗੇ। 1930 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ, [[ਮੋਂਤੇਵੀਦਿਓ|ਉਰੂਗਵੇ ਦੇ ਮੋਂਟੇਵੀਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਐਸਟਾਡੀਓ ਸੈਂਟੇਨਾਰੀਓ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੈਚ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ - 1930 ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਬਿਊਨਸ ਆਇਰਸ|ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਬਿਊਨਸ ਆਇਰਸ]] ਅਤੇ [[ਅਸੂੰਸੀਓਨ|ਪੈਰਾਗੁਏ ਦੇ ਅਸੁੰਸੀਓਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮੈਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ [[ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ [[2010 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2010]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾ ਹੋਵੇਗਾ; [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2014|2014]] ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ [[2018 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2018]] ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਇਹ 1930 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਰੂਗਵੇ ਵਿੱਚ; 1978 ਤੋਂ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਰੋਕੋ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਅਤੇ ਪੈਰਾਗੁਏ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਹੋਵੇਗਾ। == ਸੰਭਵ ਫਾਰਮੈਟ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ == ਮਾਰਚ 2025 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ CONMEBOL ਨੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ FIFA ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵਾਰ 64 ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=March 6, 2025 |title=FIFA mulling expanded 64-team World Cup in 2030 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/44136235/world-cup-fifa-consider-one-64-team-tournament-2030 |website=ESPN.com}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ, CONMEBOL ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲਈ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ FIFA ਪ੍ਰਧਾਨ ਗਿਆਨੀ ਇਨਫੈਂਟੀਨੋ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫੁੱਟਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉਠਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ FIFA ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref>{{Cite web |date=September 24, 2025 |title=CONMEBOL pitches 64-team 2030 WC to Infantino |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/46361972/world-cup-2030-fifa-conmebol-leaders-discuss-64-team-expansion |website=ESPN.com}}</ref> == ਹੋਸਟ == ਫੀਫਾ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=21 October 2019 |title=Agenda of meeting no. 11 of the FIFA Council |url=https://digitalhub.fifa.com/m/5fb488619f78d098/original/ib1orcjtqv8kwp2bwpfi-pdf.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029131703/https://digitalhub.fifa.com/m/5fb488619f78d098/original/ib1orcjtqv8kwp2bwpfi-pdf.pdf |archive-date=29 October 2021 |access-date=21 October 2019 |publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/2030-fifa-world-cup-host-countries-bid-europe-africa-america/vb9n2t2h70fnwfiprrlk3qus|title=Who will host 2030 FIFA World Cup? Bids from Africa, South America, and Europe in the running, including Ukraine|date=5 October 2022|work=The Sporting News|access-date=14 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230111102410/https://www.sportingnews.com/us/soccer/news/2030-fifa-world-cup-host-countries-bid-europe-africa-america/vb9n2t2h70fnwfiprrlk3qus|archive-date=11 January 2023}}</ref> ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਕਾਰਨ,<ref>{{Cite news|url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=625122/index.html|title=Rotation ends in 2018 - FIFA.com|last=FIFA.com|date=2007-10-29|work=FIFA.com|access-date=2025-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130324161949/http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=625122/index.html|archive-date=2013-03-24|language=en-GB}}</ref> AFC ਅਤੇ CONCACAF ਦੇ ਮੈਂਬਰ 2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਲਈ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਸਕੇ,<ref>{{Cite web |last=Tim Hill in New York |date=9 March 2017 |title=Trump travel ban could prevent United States hosting World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211114173744/https://www.theguardian.com/football/2017/mar/09/donald-trump-travel-ban-could-prevent-united-states-hosting-football-world-cup |archive-date=14 November 2021 |access-date=11 April 2017 |website=The Guardian}}</ref><ref name="telegraph.uk 14 Jan 2017">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2016/10/14/england-given-major-2030-world-cup-boost-after-fifa-block-china/|title=England's hopes of hosting 2030 World Cup given boost|last=Rumsby|first=Ben|date=14 October 2016|work=The Daily Telegraph|access-date=14 January 2017|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/football/2016/10/14/england-given-major-2030-world-cup-boost-after-fifa-block-china/|archive-date=12 January 2022}}</ref> [[2022 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2022]] (ਕਤਰ) ਅਤੇ [[2026 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ|2026]] (ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ। 11 ਦਸੰਬਰ 2024 ਨੂੰ, ਫੀਫਾ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ 2030 ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਮੋਰੋਕੋ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਫੀਫਾ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ 2034 ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ [[ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ]] ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2024-12-11 |title=2034 Fifa World Cup: Saudi Arabia confirmed as tournament hosts |url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/c1j0p3x0klzo |access-date=2024-12-11 |website=BBC Sport |publisher=BBC}}</ref> {| class="wikitable" style="margin: 0 auto;text-align: left" | colspan="2" align="center" |2024 ਅਸਾਧਾਰਨ ਫੀਫਾ ਕਾਂਗਰਸ<br /> 11 ਦਸੰਬਰ 2024 – [[ਜ਼ਿਊਰਿਖ|ਜ਼ੁਰੀਖ]], [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] |- ! width="75%" | ਰਾਸ਼ਟਰ ! {{Nowrap|Round 1}} |- | ਮੋਰੋਕੋ ,{{PRT}} , ਸਪੇਨ | ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ |} == ਸੰਭਾਵੀ ਸਥਾਨ == {{OSM Location map|width=350|height=280|coord={{coord|36|-5.803889}}|zoom=4|shape1=n-square|caption=2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ|mark-coord1={{Coord|30.421389|-9.583056}}|shape-color1=#57bbb6|mark-title1=[[Agadir]]|mark-description1=[[Adrar Stadium]]|mark-coord2={{Coord|33.533333|-7.583333}}|shape-color2=#57bbb6|mark-title2=[[Casablanca]]|mark-description2=[[Hassan II Stadium]]|mark-coord3={{Coord|34.043333|-5.003333}}|shape-color3=#57bbb6|mark-title3=[[Fez, Morocco|Fez]]|mark-description3=[[Fez Stadium]]|mark-coord4={{Coord|31.63|-8.008889}}|shape-color4=#57bbb6|mark-title4=[[Marrakesh]]|mark-description4=[[Marrakesh Stadium]]|mark-coord5={{Coord|34.020882|-6.84165}}|shape-color5=#57bbb6|mark-title5=[[Rabat]]|mark-description5=[[Prince Moulay Abdellah Stadium]]|mark-coord6={{Coord|35.776667|-5.803889}}|shape-color6=#57bbb6|mark-title6=[[Tangier]]|mark-description6=[[Ibn Batouta Stadium]]|mark-coord7={{Coord|38.725278|-9.15}}|shape-color7=#6bc077|mark-title7=[[Lisbon]]|mark-description7=[[Estádio da Luz]], [[Estádio José Alvalade]]|mark-coord8={{Coord|41.162142|-8.621953}}|shape-color8=#6bc077|mark-title8=[[Porto]]|mark-description8=[[Estádio do Dragão]]|mark-coord9={{Coord|43.365|-8.41}}|shape-color9=#f48472|mark-title9=[[A Coruña]]|mark-description9=[[Estadio Riazor]]|mark-coord10={{Coord|41.382778|2.176944}}|shape-color10=#f48472|mark-title10=[[Barcelona]]|mark-description10=[[Camp Nou]], [[RCDE Stadium]]|mark-coord11={{Coord|43.256944|-2.923611}}|shape-color11=#f48472|mark-title11=[[Bilbao]]|mark-description11=[[San Mamés Stadium]]|mark-coord12={{Coord|28.125833|-15.435278}}|shape-color12=#f48472|mark-title12=[[Las Palmas]]|mark-description12=[[Estadio Gran Canaria]]|mark-coord13={{Coord|40.416944|-3.703333}}|shape-color13=#f48472|mark-title13=[[Madrid]]|mark-description13=[[Santiago Bernabéu Stadium]], [[Metropolitano Stadium]]|mark-coord14={{Coord|43.321389|-1.985556}}|shape-color14=#f48472|mark-title14=[[San Sebastián]]|mark-description14=[[Anoeta Stadium]]|mark-coord15={{Coord|37.39|-5.99}}|shape-color15=#f48472|mark-title15=[[Seville]]|mark-description15=[[Estadio de La Cartuja]]|mark-coord16={{Coord|41.65|-0.883333}}|shape-color16=#f48472|mark-title16=[[Zaragoza]]|mark-description16=[[La Romareda]]}}31 ਜੁਲਾਈ 2024 ਨੂੰ ਬੋਲੀ ਬੁੱਕ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਇਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫੁੱਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਲਈ 9 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ 11 ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ, [[ਵਾਲੈਂਸੀਆ|ਵੈਲੇਂਸੀਆ]] ਵਿੱਚ ਨੂ ਮੇਸਟਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗੋ ਵਿੱਚ ਬਲਾਇਡੋਸ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਫੀਫਾ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀਹ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite web |last=Rampling |first=Ali |date=19 July 2024 |title=Spain's 11 proposed 2030 World Cup stadiums announced by RFEF |url=https://www.nytimes.com/athletic/5646984/2024/07/19/2030-world-cup-stadiums-spain-where/ |website=[[The Athletic]]}}</ref> ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨੂੰ 12 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਰੋਕੋ ਦੇ ਛੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸਟੇਡੀਅਮ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਨੌਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਵੀਹ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=31 July 2024 |title=FWC30 Bid book Yalla Vamos |url=https://digitalhub.fifa.com/m/1d713bc7ba2621fe/original/FWC30-Bidbook-Yalla-Vamos.pdf |access-date=31 July 2024}}</ref>{{OSM Location map}}ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਵਿੱਚ, ਸੈਨ ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਫੀਫਾ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |last=Kassam |first=Ashifa |date=8 April 2025 |title=San Sebastián locals write to Fifa saying they don't want to host 2030 World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2025/apr/08/san-sebastian-locals-write-to-fifa-saying-they-dont-want-to-host-2030-world-cup |website=The Guardian}}</ref> 12 ਜੁਲਾਈ 2025 ਨੂੰ, [[ਮਾਲਾਗਾ|ਮਲਾਗਾ]] ਲਾ ਰੋਸਲੇਡਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਲੌਜਿਸਟਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=12 July 2025 |title=Malaga withdraws as host stadium for World Cup 2030 |url=https://www.beinsports.com/en-mena/football/fifa-club-world-cup/articles-video/malaga-withdraws-as-host-stadium-for-world-cup-2030-2025-07-12 |access-date=12 July 2025 |website=[[beIN Sports]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ਉਮੀਦਵਾਰ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ !ਸ਼ਹਿਰ !ਸਟੇਡੀਅਮ !ਸਮਰੱਥਾ |- |{{Flagicon|Spain}} ਕੋਰੁਨਾ |ਸਟੈਡਿਓ ਰਿਆਜ਼ੋਰ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |42,000 |- |ਅਗਾਦਿਰ |ਅਦਰਾਰ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |46,000<ref>{{Cite web |date=6 June 2025 |title=The Grand Stadium of Agadir |url=https://sonarges.ma/grand-stade-dagadir/ |website=sonarges.ma |access-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2025 |archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250903215333/https://sonarges.ma/grand-stade-dagadir/ |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan="2" |{{Flagicon|Spain}} [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] |[[ਕਾਮ ਨੋਊ|ਕੈਂਪ ਨੂ]] (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |105,000 |- |[[ਐਸਤਾਦੀ ਕੌਰਨੇਯਾ-ਐੱਲ ਪ੍ਰਾਤ|ਆਰਸੀਡੀਈ ਸਟੇਡੀਅਮ]] |40,000 |- |{{Flagicon|Spain}} ਬਿਲਬਾਓ |[[ਸਨ ਮਾਮੇਸ ਸਟੇਡੀਅਮ (੨੦੧੩)|ਸੈਨ ਮਾਮੇਸ ਸਟੇਡੀਅਮ]] |53,331 |- |[[ਕਾਸਾਬਲਾਂਕਾ]] |ਹਸਨ ਦੂਜਾ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸਰਵਿਸ) |115,000 |- |[[ਫ਼ਾਸ|ਫ਼ੇਜ਼]] |ਫੇਜ਼ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |55,800 |- |{{Flagicon|Spain}} ਲਾਸ ਪਲਮਾਸ |ਸਟੈਡਿਓ ਗ੍ਰੈਨ ਕੈਨਾਰੀਆ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |44,500 |- | rowspan="2" |{{Flagicon|Portugal}} [[ਲਿਸਬਨ]] |[[ਇਸ਼ਤਾਦਿਊ ਦਾ ਲੂਸ਼|ਸਟੇਡੀਅਮ ਦਾ ਲੂਜ਼]] |68,100<ref>{{Cite web |last=Caeiro |first=Tiago |title=Lotação do Estádio da Luz vai aumentar para 70 mil lugares, anunciou Rui Costa |url=https://observador.pt/2024/11/30/lotacao-do-estadio-da-luz-vai-aumentar-para-70-mil-lugares-anunciou-rui-costa/ |access-date=12 December 2024 |website=Observador |language=pt |agency=Agência Lusa}}</ref><ref>{{Cite web |title=Estádio da Luz ainda mais imponente |url=https://www.slbenfica.pt/pt-pt/agora/media-list/videos/2025/07/11/clube-futebol-benfica-estadio-da-luz-aumento-lugares-video |access-date=2025-07-12 |website=www.slbenfica.pt |language=pt}}</ref> |- |[[ਇਸ਼ਤਾਦੀਊ ਜੂਜ਼ੈ ਆਲਵਾਲਾਦੇ|ਐਸਟੇਡਿਓ ਜੋਸੇ ਅਲਵਾਲਾਡੇ]] |52,095<ref>{{Cite news|url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-betclic/sporting/detalhe/mais-2-mil-lugares-lounges-exclusivos-e-fecho-do-fosso-confirmado-sporting-anuncia-novidades-em-alvalade|title=Mais 2 mil lugares, lounges exclusivos e fecho do fosso confirmado: Sporting anuncia novidades em Alvalade|work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]]|access-date=12 December 2024|language=pt}}</ref> |- | rowspan="2" |{{Flagicon|Spain}} [[ਮਾਦਰੀਦ|ਮੈਡ੍ਰਿਡ]] |[[ਸਾਂਤੀਆਗੋ ਬੈਰਨਾਬੇਊ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਸੈਂਟਿਆਗੋ ਬਰਨਬੇਯੂ ਸਟੇਡੀਅਮ]] |83,186<ref>{{Cite web |date=4 March 2025 |title=Real Madrid eyes further Bernabéu expansion amid World Cup final hopes |url=https://www.thestadiumbusiness.com/2025/03/04/real-madrid-eyes-further-bernabeu-expansion-amid-world-cup-final-hopes |website=thestadiumbusiness.com}}</ref> |- |ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਾਨੋ ਸਟੇਡੀਅਮ |70,692 |- |[[ਮਰਾਕਿਸ਼ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਮਰਾਕੇਸ਼]] |ਮਰਾਕੇਸ਼ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |45,860 |- |{{Flagicon|Portugal}} [[ਪੋਰਤੋ|ਪੋਰਟੋ]] |[[ਇਸ਼ਤਾਦੀਊ ਦੂ ਦਰਾਗਾਂਉ|ਸਟੈਡਿਓ ਡੂ ਡ੍ਰੈਗੋ]] |50,033 |- |[[ਰਬਾਤ]] |ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਲੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸਰਵਿਸ) |68,700 |- |{{Flagicon|Spain}} ਸੈਨ ਸੇਬੇਸਟੀਅਨ |[[ਅਨੋਇਤਾ ਸਟੇਡੀਅਮ|ਅਨੋਤਾ ਸਟੇਡੀਅਮ]] (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |42,300 |- |{{Flagicon|Spain}} [[ਇਸ਼ਬੀਲੀਆ|ਸੇਵਿਲਿਆ]] |ਸਟੈਡਿਓ ਡੇ ਲਾ ਕਾਰਟੂਜਾ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |70,000 |- |ਟੈਂਜਰ |ਇਬਨ ਬਟੂਟਾ ਸਟੇਡੀਅਮ (ਮੁਰੰਮਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) |75,000 |- |{{Flagicon|Spain}} [[ਤਾਰਾਗੋਤਾ|ਸਾਰਗੋਜ਼ਾ]] |ਲਾ ਰੋਮਰੇਡਾ (ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸਰਵਿਸ) |42,500 |} == ਟੀਮਾਂ == === ਯੋਗਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:2030_FIFA_world_cup_qualification_map.svg|thumb|459x459px]] ਸਾਰੇ ਛੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨਗੇ।<ref name="auto1">{{Cite web |title=FIFA Council takes key decisions on FIFA World Cup editions in 2030 and 2034 |url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-council-takes-key-decisions-on-fifa-world-cup-tm-editions-in-2030-and-2034 |access-date=2023-10-04 |publisher=FIFA}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 October 2023 |title=Consejo de la FIFA confirma a Paraguay como sede inaugural del Mundial 2030 |url=https://www.apf.org.py/espanol/consejo-de-la-fifa-confirma-a-paraguay-como-sede-inaugural-del-mundial-2030-4?nid=17245 |publisher=[[Paraguayan Football Association]] |language=es |access-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2025 |archive-date=7 ਅਕਤੂਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007203328/https://www.apf.org.py/espanol/consejo-de-la-fifa-confirma-a-paraguay-como-sede-inaugural-del-mundial-2030-4?nid=17245 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2023 |title=FIFA World Cup 2030: Everything you need to know |url=https://www.fifa.com/fifaplus/en/tournaments/mens/worldcup/articles/world-cup-2030-hosts-qualified-bidding-spain-argentina-morocco-uruguay-portugal-paraguay |access-date=21 October 2023 |publisher=FIFA}}</ref>  '''CAF''' * ਮੋਰੋਕੋ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) '''CONMEBOL''' * ਅਰਜਨਟੀਨਾ (ਐਨਵਰਸਰੀ ਮੈਚ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਪੈਰਾਗੁਏ (ਸਾਲਾਨਾ ਮੈਚ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਉਰੂਗਵੇ (ਸਾਲਾਨਾ ਮੈਚ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) '''UEFA''' * ਪੁਰਤਗਾਲ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) * ਸਪੇਨ (ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨ) == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2030 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] hvo8c87jm0wk7uzlo8ki37o5hpptoju 0 203321 840984 831494 2026-06-18T02:54:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 840984 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਏਕਨਾਥ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਨਾਡੇ | image = Eknath_Ranade_image.jpg | other_names = | birth_date = 19 ਨਵੰਬਰ 1914 | birth_place = [[ਅਮਰਾਵਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਿਮਤਲਾ]], [[ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਬੇਰਾਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] | death_date = {{death date and age|1982|8|22|1914|11|19|df=y}} | death_place = [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = | alma_mater = [[ਡਾ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਗੌੜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | known_for = [[Social reformers of India|ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਧਾਰਕ]] }} '''ਏਕਨਾਥ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਨਾਡੇ''' (19 ਨਵੰਬਰ 1914 – 22 ਅਗਸਤ 1982) ਭਾਰਤੀ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ]] ਸੀ। ਏਕਨਾਥ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] (RSS) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1956 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਰਾਨਾਡੇ [[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ|ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਰਾਕ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਰਾਨਾਡੇ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਨਵੰਬਰ 1914 ਨੂੰ [[ਅਮਰਾਵਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅਮਰਾਵਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਟਿਮਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ]] ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। 1920 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਨਾਗਪੁਰ]] ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨਵਿਸਪੁਰਾ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Citation |last=Vivekananda Kendra |title=Eknath ji : One Life - One Mission |date=2014-11-08 |url=https://www.youtube.com/watch?v=igKT_5i2v_4 |access-date=2016-11-20}}</ref> 1932 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਨਿਊ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1945 ਵਿੱਚ [[ਜਬਲਪੁਰ]] ਦੀ [[ਡਾ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਗੌੜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਸਾਗਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਬੈਚਲਰ ਕੀਤੀ ।<ref name="Rock Memorial biography">{{Cite web |title=Eknath Ranade biography |url=http://rockmemorial.org/people/eknathranade.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130924103829/http://rockmemorial.org/people/eknathranade.html |archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2013 |access-date=24 September 2013 |publisher=Vivekananda Rock Memorial }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">. Vivekananda Rock Memorial. Archived from [http://rockmemorial.org/people/eknathranade.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220928063716/http://rockmemorial.org/people/eknathranade.html |date=2022-09-28 }} on 24 September 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">24 September</span> 2013</span>.</cite></ref>{{Sfn|Vivekananda|2009}} == ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ == ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] (ਆਰਐਸਐਸ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Eknath Ranade: Architect of unity behind the Vivekananda Rock Memorial |url=https://www.moneycontrol.com/news/opinion/eknath-ranade-architect-of-unity-behind-the-vivekananda-rock-memorial-12801588.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240916232138/https://www.moneycontrol.com/news/opinion/eknath-ranade-architect-of-unity-behind-the-vivekananda-rock-memorial-12801588.html |archive-date=16 September 2024 |access-date=2025-02-07 |website=Moneycontrol |language=en-US}}</ref> ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਨਾਡੇ 1925 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਸੰਗਠਨ, [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ [[ਕੇਸ਼ਵਰਾਵ ਬਲਿਰਾਮ ਹੇਡਗੇਵਾਰ|ਕੇ.ਬੀ. ਹੇਡਗੇਵਾਰ]] ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਰਾਨਾਡੇ 1926 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ''ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ'' (ਸਵੈ-ਸੇਵਕ) ਵਜੋਂ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।<ref name="Rock Memorial biography"/>{{Sfn|Vivekananda|2009}} ਨਾਗਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਨਾਡੇ ਨੂੰ 1938 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਕੋਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ''[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|ਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕ]]'' (ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਕ) ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Jaffrelot|1999}} [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਰਐਸਐਸ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਨਾਡੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਦੇ ਸਰਸੰਘਚਾਲਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਸਰਸੰਘਚਾਲਕ]]'' ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।{{Sfn|Chitkara|2004}} ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਆਰਐਸਐਸ ਨੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾਉਣ ਲਈ [[ਮਾਧਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵਰਾਓ ਗੋਲ਼ਵਲਕਰ|ਐਮਐਸ ਗੋਲਵਲਕਰ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ]] ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਗੋਲਵਲਕਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ [[ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ (ਭਾਰਤ)|ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ]] [[ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ|ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ]] ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Citation |last=Vivekananda Kendra |title=Eknath ji : One Life - One Mission |date=2014-11-08 |url=https://www.youtube.com/watch?v=igKT_5i2v_4 |access-date=2016-11-20}}</ref> ਆਰਐਸਐਸ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਵਜੋਂ, ਪਟੇਲ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਰਐਸਐਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ [[ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪ੍ਰਭਾਕਰ ਬਲਵੰਤ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਮਧੂਕਰ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੇਵਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਉਮੀਦਾਂ 'ਤੇ ਖਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ|ਝੰਡੇ]] ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ, ਸਿਰਫ਼ ਨਾਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ''ਸਰਸੰਘਚਾਲਕ'' ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੂਨ 1949 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਰਐਸਐਸ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਗਈ ਪਾਬੰਦੀ 11 ਜੁਲਾਈ 1949 ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Jaffrelot|1999}}{{Sfn|Andersen|1972}} 1950 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬਾਂਚਲ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ''[[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ]]'' ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬੰਗਾਲ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਅਸਾਮ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ]] ਬਾਅਦ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ''ਵਾਸਤੂਹਾਰ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮਿਤੀ'' ( {{Literal translation|}} 'ਬੇਘਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮੇਟੀ') ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1953 ਵਿੱਚ ਰਾਨਾਡੇ ''ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ'' ( {{Literal translation|}} 'ਆਲ-ਇੰਡੀਆ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ|ਪ੍ਰਚਾਰ]] ਮੁਖੀ') ਬਣੇ।<ref name="Rock Memorial biography"/> 1956 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਕੁਨ ਰੁਖ਼ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਰਐਸਐਸ ਨੂੰ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{Sfn|Basu|1993}} 1962 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦਾ ਅਖਿਲ-ਭਾਰਤੀ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Rock Memorial biography" /> 1963-72 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਰੌਕ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਸੰਗਠਨ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1972 ਵਿੱਚ, ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ " ਤਿਆਗ ਅਤੇ [[ਸੇਵਾ]] " ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, [[ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{Sfn|Advani|2008}}{{Sfn|Vivekananda|2009}} ਇਹ ਕੇਂਦਰ "ਆਮ ਸੇਵਾ ਸੰਸਥਾ" ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ [[ਗੁਰੂ]] ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ "[[ਗੁਰੂ-ਚੇਲਾ ਪਰੰਪਰਾ|ਗੁਰੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]]" ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ [[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ|ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ 206 ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ " ਅਵਤਾਰ-ਰੂਪ " (ਰੱਬ ਅਵਤਾਰ) ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ [[ਓਮ|ਓਮਕਾਰ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਓਮਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।{{Sfn|Copeman|Ikegame2012}} ਰਾਨਾਡੇ 1978 ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ।{{Sfn|Vivekananda|2009}} == ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Vivekananda_Memorial_by_the_night,_Kanyakumari,_Tamil_Nadu.jpg|thumb|ਰਾਨਾਡੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਰਾਕ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਸਕੱਤਰ ਸਨ।]] [[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ|ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਰਾਨਾਡੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। 1963 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''"ਰਾਊਜ਼ਿੰਗ ਕਾਲ ਟੂ ਹਿੰਦੂ ਨੇਸ਼ਨ"'' ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Vivekananda|2009}} ਉਸੇ ਸਾਲ ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ [[ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੱਧ-ਸਮੁੰਦਰੀ ਚੱਟਾਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੋਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1892 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਰਐਸਐਸ ਮੁਖੀ [[ਮਾਧਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵਰਾਓ ਗੋਲ਼ਵਲਕਰ|ਐਮਐਸ ਗੋਲਵਲਕਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਨਾਡੇ ਨੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਰਾਕ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਮੇਟੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ( [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ]] ਨੇਤਾ [[ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ|ਐਲਕੇ ਅਡਵਾਨੀ]] [[ਦਿੱਲੀ]] ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ) ਤਾਂ ਜੋ ਸਹਾਇਤਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=":0"/> ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਕਬੀਰ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰੀ]] ਸਨ, ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਨਾਡੇ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰਾਨਾਡੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਫਲ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।{{Sfn|Advani|2008}} == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਰਾਨਾਡੇ ਦੀ ਮੌਤ 22 ਅਗਸਤ 1982 ਨੂੰ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਵਿੱਚ [[ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ|ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ]] ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ।{{Sfn|Vivekananda|2009}} ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ]] ਦੇ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦਪੁਰਮ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Rock Memorial biography"/> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ਰ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ''ਕਰਮਯੋਗੀ'' - ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਯੋਗ ਦੇ ਸਮਰਪਿਤ ਅਨੁਯਾਈ - ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।{{Sfn|Jaffrelot|1999}} ਉਸੇ ਸਾਲ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ''ਏਕਨਾਥਜੀ: ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ - ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ'' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਨਾਡੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Citation |last=Vivekananda Kendra |title=Eknath ji : One Life - One Mission |date=2014-11-08 |url=https://www.youtube.com/watch?v=igKT_5i2v_4 |access-date=2016-11-20}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == ਰਾਨਾਡੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:{{Sfn|Vivekananda|2009}} * [[ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ]] ਦਾ ''ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਸੱਦਾ'' * ''ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਾਧਨਾ'' (1985) * ''ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਰਾਕ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' * ''ਕੇਂਦਰ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ'' । == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਰਾਕ ਮੈਮੋਰੀਅਲ * ਅਲਾਸਿੰਗਾ ਪੇਰੂਮਲ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹਵਾਲੇ ==   == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|deadurl=Christophe Jaffrelot}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀਆ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਪ੍ਰਚਾਰਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1914]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 9bgwkph0ronmjpv9j7lotm4t230w4vd 4 204715 840932 2026-06-17T13:59:14Z ~2026-35502-56 60699 ".:))" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 840932 wikitext text/x-wiki .:)) d5ifnl4wq018bg8n2arljb2dgd4muii 840935 840932 2026-06-17T14:00:54Z NDG 56269 Requesting deletion 840935 wikitext text/x-wiki {{delete|Nonsense}}.:)) q1exen8nz2qvjemeeluhrk23y5ict3i 3 204716 841014 2026-06-18T08:13:55Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 841014 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Unknownuserfromland}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 08:13, 18 ਜੂਨ 2026 (UTC) qfutu4dzpgebs7nsnmxwflmghyt29vn 3 204717 841023 2026-06-18T10:15:43Z New user message 10694 Adding [[Template:Welcome|welcome message]] to new user's talk page 841023 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Maan Taranjit Maan}} -- [[ਵਰਤੋਂਕਾਰ:New user message|New user message]] ([[ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ:New user message|ਗੱਲ-ਬਾਤ]]) 10:15, 18 ਜੂਨ 2026 (UTC) l1z3qluv84ga5er4wqv3edmraz6b8pa