ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1080 841112 840153 2026-06-19T07:59:33Z Harry sidhuz 38365 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੈਪਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 841112 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = {{hlist|{{lang|pa|ਪੰਜਾਬੀ}}|{{lang|pnb|{{nq|پنجابی}}}}}} | nativename = ਪੰਜਾਬੀ | pronunciation = | states = [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ]] | region = [[ਭਾਰਤ]] *[[ਹਰਿਆਣਾ]] *[[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] *[[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] *[[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪੰਜਾਬ]] *[[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਸਥਾਨ | ethnicity = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | speakers = 15 ਕਰੋੜ | date = 2011–2023 | ref = | familycolor = ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ | fam2 = [[ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ]] | fam3 = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ]] | fam4 = [[ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ#ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਜ਼ੋਨ|ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ]] | script = {{plainlist| *[[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] <small>(ਆਧਾਰਿਕ)</small> *[[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] <small>(ਆਧਾਰਿਕ)</small> *[[ਦੇਵਨਾਗਰੀ]] <small>(ਇਤਿਹਾਸਕ)</small> *[[ਪੰਜਾਬੀ ਬਰੇਲ]] *[[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ|ਲੰਡਾ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}} *[[ਟਾਕਰੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}} *[[ਮਹਾਜਨੀ]] {{small|(ਇਤਿਹਾਸਕ)}}}} | agency = ਪੰਜਾਬ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਲੈਂਗੂਏਜ, ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਲਚਰ, ਪੰਜਾਬ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]<br/> ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ<ref>{{cite web | last=India | first=Tribune | title=Punjabi matric exam on Aug 26 | website=The Tribune | date=19 August 2020 | url=https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | access-date=18 September 2020 | archive-date=19 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200819214819/https://www.tribuneindia.com/news/patiala/punjabi-matric-exam-on-aug-26-128241 | url-status=live }}</ref> | nation = {{flag|ਪਾਕਿਸਤਾਨ}}<br />{{bulleted_list|{{flag|ਪੰਜਾਬ}} {{small|(ਆਧਾਰਿਕ)}}<ref>{{Cite web |title=The Punjab Institute of Language, Art and Culture Act 2004 |url=http://punjablaws.gov.pk/laws//474.html |access-date=24 September 2022 |website=punjablaws.gov.pk |archive-date=17 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817071438/http://punjablaws.gov.pk/laws/474.html |url-status=live }}</ref>}}<br/>{{flag|ਭਾਰਤ}} <br /> {{bulleted_list|[[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | ਪੰਜਾਬ]] {{small|(ਅਧਿਕਾਰਤ)}}<ref>{{cite web |title=NCLM 52nd Report |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |publisher=NCLM |access-date=13 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115133948/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |archive-date=15 November 2016 |date=15 November 2016 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | title=Punjab mandates all signage in Punjabi, in Gurmukhi script | website=The Hindu | date=21 February 2020 | url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | access-date=9 September 2020 | archive-date=22 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200222140301/https://www.thehindu.com/news/national/other-states/punjab-mandates-all-signage-in-punjabi-in-gurmukhi-script/article30881840.ece | url-status=live }}0</ref>|[[ਹਰਿਆਣਾ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}<ref>{{cite news | title=All milestones, signboards in Haryana to bear info in English, Hindi and Punjabi: Education Minister | work=The Indian Express | date=3 March 2020 | url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | access-date=9 September 2020 | archive-date=14 March 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200314065123/https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/all-milestones-signboards-in-haryana-to-bear-info-in-english-hindi-and-punjabi-education-minister-6297747/ | url-status=live }}</ref>|[[ਦਿੱਲੀ]] {{small|(ਮੁੱਖ)}}<ref>{{cite news | title=Punjabi, Urdu made official languages in Delhi | work=The Times of India | date=25 June 2003 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Punjabi-Urdu-made-official-languages-in-Delhi/articleshow/43388.cms | access-date=10 September 2020 | archive-date=14 March 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210314171554/https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/punjabi-urdu-made-official-languages-in-delhi/articleshow/43388.cms | url-status=live }}</ref>|[[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] {{small|(ਵਾਧੂ, 20% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਬਲਾਕਾਂ ਅਤੇ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ)}}<ref name=Telegraph:1>{{cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |title=Multi-lingual Bengal |date=11 December 2012 |newspaper=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]] |access-date=25 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180325232340/https://www.telegraphindia.com/1121211/jsp/bengal/story_16301872.jsp |archive-date=25 March 2018 |url-status=dead}}</ref>}} | minority = | iso1 = pa | iso2 = pan | lc1 = pan | lc2 = pnb | ld1 = ਪੰਜਾਬੀ | ld2 = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ | lingua = 59-AAF-e | image = Punjabi gurmukhi shahmukhi.png | imagescale = 0.5 | imagecaption = 'ਪੰਜਾਬੀ' [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਉੱਪਰ) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ) | map = Geographical distribution of Punjabi language.png | mapcaption = ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ। | caption = | notice = IPA | glotto = panj1256 | glottoname = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ | glottorefname = ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ | glotto2 = west2386 | glottoname2 = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ<!--name as listed at Glottolog--> | glottorefname2 = ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬੀ<!--name as listed at Glottolog--> | dia1 = ''ਦੇਖੋ'' [[ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜੇ]] | ancestor = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ | ancestor2 = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ancestor3 = ਪ੍ਰੋਟੋ-ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | ancestor4 = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]<ref>{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=Indian Epigraphy – A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |date=12 November 1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-535666-3 |url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC}}</ref> | ancestor5 = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]<ref>{{cite book |last1=Ollett |first1=Andrew |title=Language of the Snakes – Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |date=10 October 2017 |publisher=Univ of California Press |isbn=9780520968813 |url=https://books.google.com/books?id=CFn0DwAAQBAJ}}</ref> | ancestor6 = ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ<ref name="researchgate.net">{{cite journal |last1=Singh |first1=Sikander |title=The Origin Theories of Punjabi Language: A Context of Historiography of Punjabi Language |journal=International Journal of Sikh Studies |date=April 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/353680383}}</ref> | ancestor7 = ''ਵਿਵਾਦਤ'' [[ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼]] | ancestor8 = [[wikt:Old Punjabi|ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="Languages of India">{{cite book |last1=Haldar |first1=Gopal |title=Languages of India |date=2000 |publisher=National Book Trust, India |location=New Delhi |isbn=9788123729367 |page=149 |quote=The age of Old Punjabi: up to 1600 A.D. […] It is said that evidence of Old Punjabi can be found in the Granth Sahib.}}</ref><ref name="Routledge">{{cite book |author1=Christopher Shackle |author2=Arvind Mandair |title=Teachings of the Sikh Gurus : selections from the Scriptures |date=2013 |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |isbn=9781136451089 |edition=First |chapter=0.2.1 – Form |quote=Surpassing them all in the frequent subtlety of his linguistic choices, including the use of dialect forms as well as of frequent loanwords from Sanskrit and Persian, Guru Nanak combined this poetic language of the Sants with his native Old Punjabi. It is this mixture of Old Punjabi and Old Hindi which constitutes the core idiom of all the earlier Gurus.}}</ref><ref name="Oxford University Press">{{cite book |last1=Frawley |first1=William |title=International encyclopedia of linguistics |date=2003 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=9780195139778 |page=423 |edition=2nd}}</ref><ref name="University of California Press">{{cite book |last1=Austin |first1=Peter |title=One thousand languages : living, endangered, and lost |url=https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse |date=2008 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=9780520255609 |page=[https://archive.org/details/onethousandlangu0000unse/page/115 115]}}</ref><ref name="Language in South Asia">{{cite book |author1=Braj B. Kachru |author2=Yamuna Kachru |author3=S. N. Sridhar |title=Language in South Asia |url=https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse |date=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139465502 |page=[https://archive.org/details/languageinsoutha0000unse/page/411 411]}}</ref> }} {{Punjabis}} '''ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ''' ([[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: ‎'''پنجابی''', [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]]: '''ਪੰਜਾਬੀ''') [[ਪੰਜਾਬ]] ਰਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।<ref name="ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼">{{cite book|last1=ਨਾਭਾ|first1=ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ|title=ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼|date=April 13, 1930|publisher=Languages Department of Punjab|location=Patiala|page=ਪੰਜਾਬੀ|accessdate=11 November 2016}}</ref> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ [[ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ|ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀਆਂ]] ਦੀ [[ਮਾਂ ਬੋਲੀ]] ਹੈ। [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ]] 'ਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੰਸਾਰ|ਦੁਨੀਆਂ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਉੱਘੇ [[ਭੰਗੜਾ]] [[ਸੰਗੀਤ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦ "ਪੰਜਾਬੀ" ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਐਥਨੋਲੋਗ" 2005 (ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼) ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ 30 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ 'ਦੂਜੀ '''ਬੋਲੀ'''' ਹੈ। 2022 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ 13 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 2021 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|last=|first=|date=|website=http://www.censusindia.gov.in/2011census|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=}}</ref> ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ। ਲਹਿੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ [[ਸੁਰ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੁਰ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਕਰ ਕੇ ਅਜੋਕੀ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਬੋਲੀਆਂ]] ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਬੋਲੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਝੀ, ਮਲਵਈ, ਦੁਆਬੀ, ਪੁਆਧੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ, ਆਦਿ ਪਰ ਮਾਝੀ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲੀ ਬੋਲੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਪੁਰਾਣੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮਾਝਾ]] ਖ਼ਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਜੋਕੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਪ -ਬੋਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ [[ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ ਪਰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਰਨਾਂ ‍ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ ਬੋਲੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%82-%e0%a8%ac%e0%a9%8b%e0%a8%b2%e0%a9%80-%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-5/|title=ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|date=2019-09-22|website=Punjabi Tribune Online|publisher=|language=pa|access-date=2019-09-22|archive-date=2019-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923234110/https://www.punjabitribuneonline.com/2019/09/%E0%A8%AE%E0%A8%BE%E0%A8%82-%E0%A8%AC%E0%A9%8B%E0%A8%B2%E0%A9%80-%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-5/|dead-url=yes}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਰਤਾਨੀਆ|ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਆਦਿ ਵਿੱਚ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ [[2011]] ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਤੀਜੀ ਆਮ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cmslurl=http://timesofindia.indiatimes.com/nri/us-canada-news/Punjabi-now-third-most-spoken-language-in-Canadas-parliament/articleshow/49639958.cms|access-date=11 ਨਵੰਬਰ 2015}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ [[ਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਈ [[1947|1947 ਈਸਵੀ]] ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਵੈਦਿਕ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। [[ਜੁਲਾਈ]], [[1951]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਬਦਲਣ ਲਈ ਸਾਰਾ ਟਿੱਲ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਵੰਡ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਕਾਲ਼ੇ ਰੰਗ ਨਾਲ਼ ਭਰਨ ਲਈ ਮਹਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਲਿਖਾਇਆ। === ਮੂਲ === [[File:Tilla Jogian.jpg|thumb|ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ, ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ]] ਟਿੱਲਾ ਜੋਗੀਆਂ, ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ (ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अपभ्रंश, 'ਭਟਕਿਆ' ਜਾਂ 'ਗੈਰ-ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਬੋਲੀ') ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ<ref>{{cite book |last1=Singha |first1=H. S. |title=The Encyclopedia of Sikhism (over 1000 Entries) |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=166 |url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&dq=punjabi+prakrit+language&pg=PA166 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121195057/https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C |archive-date=21 January 2017}}</ref> 600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: प्राकृत, prākṛta) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਨੇ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ।<ref name="Singh-2019"/><ref>{{Cite book |last=G S Sidhu |url=http://archive.org/details/panjabandpanjabi_202003 |title=Panjab And Panjabi |date=2004}}</ref> ਪੰਜਾਬੀ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰੀ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 9ਵੀਂ ਤੋਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਥ ਯੋਗੀ ਯੁੱਗ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।<ref name="Hoiberg 2000">{{Cite book|last=Hoiberg|first=Dale|url=https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&q=Punjabi+language+Nath+Saints&pg=PA214|title=Students' Britannica India|date=2000|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-0-85229-760-5|language=en|access-date=25 October 2020|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402155537/https://books.google.com/books?id=ISFBJarYX7YC&q=Punjabi+language+Nath+Saints&pg=PA214|url-status=live}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੌਰਸੇਨੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਤੇ ਤਾਲ ਅਤਿ ਬੋਲਚਾਲ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।<ref name="Hoiberg 2000"/> 1317-1318 ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੀ ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite book |last=Murphy |first=Anne |title=Routledge Handbook of South Asian Religions |date=29 November 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780429622069 |editor-last=Jacobsen |editor-first=Knut A. |pages=206–207 |chapter=13: The Territorialisation of Sikh Pasts}}</ref> 10ਵੀਂ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ 'ਮੱਧਯੁਗੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Languages of India"/><ref name="Bhatia-2013">{{cite book |last1=Bhatia |first1=Tej K. |title=Punjabi: A Cognitive-Descriptive Grammar |date=2013 |publisher=Routledge |location=London |isbn=9781136894602 |page=XXV |edition=Reprint |quote=As an independent language Punjabi has gone through the following three stages of development: Old Punjabi (10th to 16th century). Medieval Punjabi (16th to 19th century), and Modern Punjabi (19th century to Present).}}</ref><ref name="Routledge"/><ref name="Oxford University Press"/><ref name="Austin-2008"/><ref name="Language in South Asia"/> == ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ == ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ’ 1960 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 3 ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ’ 02 ਅਕਤੂਬਰ, 1960 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਕੰਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1960 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ 2 ਅਕਤੂਬਰ,, 1962 ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ 29 ਦਸੰਬਰ, 1967 ਨੂੰ 1960 ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਐਕਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ‘ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਕੁਝ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ’ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ਕਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1965 ਦੇ ਐਕਟ ਦੇ ਉਲਟ ਇਸ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕੰਮ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਨਿਯਮ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ ਕਦੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 1967 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀ ਧਾਰਾ 4 ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਦੋ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪਹਿਲਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 30 ਦਸੰਬਰ, 1967 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ, 1968 ਤੋਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਦੂਜਾ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ 9 ਫਰਵਰੀ, 1968 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ‘ਰਾਜ ਪੱਧਰ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੁਕਮ 13 ਅਪਰੈਲ, 1968 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਟੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋਏ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ (ਸੋਧ) ਐਕਟ, 2008 ਰਾਹੀਂ 1967 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ 3-ਏ ਜੋੜੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਵੀਂ ਧਾਰਾ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਵੀਂ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਖੰਭ ਕੁਤਰਨਾ, ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਠ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਛਪੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ‘ਸਾਰੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ (‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਦੀ ਥਾਂ) ‘ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ’ ਦਰਜ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਆਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦਫ਼ਤਰੀ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ’ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95-%E0%A8%A6%E0%A9%9E%E0%A8%A4%E0%A8%B0%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ|last=|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸੰਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੱਕ ਦਾ, ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ 1967 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮਕਾਜ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕਾਨੂੰਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-22|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%9C-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE-%E0%A8%90%E0%A8%95%E0%A8%9F-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%A8-2/|title=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ - Tribune Punjabi|last=ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ|first=|date=2018-09-29|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-30|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ== ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ਼਼-ਨਾਲ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ]] ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇਹ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵੰਡੇ ਗਏ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2012/04/%E0%A9%9E%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%86%E0%A8%82-%E0%A8%98%E0%A8%B0-%E0%A8%97%E0%A8%BE%E0%A8%B3%E0%A9%87/|title=ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਘਰ ਗਾਲ਼ੇ|last=ਵਰਿੰਦਰ ਵਾਲੀਆ|first=|date=2012-04-28|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130626213947/http://punjabitribuneonline.com/2012/04/%e0%a9%9e%e0%a8%be%e0%a8%b0%e0%a8%b8%e0%a9%80%e0%a8%86%e0%a8%82-%e0%a8%98%e0%a8%b0-%e0%a8%97%e0%a8%be%e0%a8%b3%e0%a9%87/|archive-date=2013-06-26|dead-url=|language=|url-status=dead}}</ref> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ|(ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ)]] ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਢੰਗ ਹਨ।<ref name="omni">[http://www.omniglot.com/writing/punjabi.htm ਓਮਨੀਗਲੋਟ ਸਾਈਟ ਵੇਖਿਆ 16/03/2014 ਨੂੰ ]</ref> ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਦੋਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ [[ਹਿੰਦੀ]]-[[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਅਤੇ [[ਡੱਚ ਭਾਸ਼ਾ]] ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ। == ਭੂਗੋਲਿਕ ਫੈਲਾਅ == ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵੰਡ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- ===ਪਾਕਿਸਤਾਨ === ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ 81.15% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 84.0% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਸਰੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਲਹੌਰ]], ਜੋ ਕਿ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਲਹੌਰ ਦੀ 92% ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] ਦੀ 86% ਆਬਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਸਥਾਨ ਫੈ਼ਸਲਾਬਾਦ ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ 81% ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। {| class="wikitable" |+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ'''<ref>{{Cite web |title=Population Census Organization |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926230905/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/index.html |archive-date=2009-09-26 |access-date=2026-01-04 |website=www.statpak.gov.pk}}</ref> |- ! '''ਸਾਲ''' || '''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ''' || '''ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ''' || '''ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ''' |- | 1951 || 33,740,167 || 57.08% || 22,632,905 |- | 1961 || 42,880,378 || 56.39% || 28,468,282 |- | 1972 || 65,309,340 || 56.11% || 43,176,004 |- | 1981 || 84,253,644 || 48.17% || 40,584,980 |- | 1998 || 132,352,279 || 44.15% || 58,433,431 |- | 2017 || 207,685,000 || 38.78% || 80,540,000 |- |2023 |240,458,089 |36.98% |88,915,544 |} {| class="wikitable" |+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ (2023)''' |- ! rowspan="2" | ਸਥਾਨ || ਬਲਾਕ || ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ || ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- ! ਪਾਕਿਸਤਾਨ | '''130,335,300''' || '''60%''' |- | 1 || [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] || 108,671,704 || 90% |- | 2 || [[ਸਿੰਧ]] || 7,592,261 || 25% |- | 3 || [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ|ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ(ਰਾਜਧਾਨੀ)]] || 1,843,625 || 86.66% |- | 4 || [[ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੁਨਖ਼ਵਾ]] || 12,396,085 || 30% |- | 5 || [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] || 318,745 || 2.52% |} === ਭਾਰਤ === [[File:Punjab district map.png|thumb|right|150px]] [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, [[ਜਲੰਧਰ]] ਅਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ 2021 ਦੀ ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 4 ਕਰੋੜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਸ ਨੂੰ 41 ਮਿਲੀਅਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ [[ਬਾਗੜੀ]] ਅਤੇ [[ਭਟੇਲੀ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਬੰਧਿਤ "ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ" ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref name="IndiaCensus2011">{{cite web|url = https://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf| title = Statement 1 : Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues – 2011| access-date = 21 March 2021}}</ref> {| class="wikitable" |+'''ਮਰਦਮ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ''' |- ! '''ਸਾਲ'''|| '''ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਬਾਦੀ'''|| '''ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ'''|| ਫ਼ੀਸਦੀ |- | 1971 || 548,159,652 || 14,108,443 || 2.57% |- | 1981 || 665,287,849 || 19,611,199 || 2.95% |- | 1991 || 838,583,988 || 23,378,744 || 2.79% |- | 2001 || 1,028,610,328 || 29,102,477 || 2.83% |- | 2011 || 1,210,193,422 || 33,124,726 || 2.74% |} ==ਵਿਲੱਖਣਤਾ== ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਸੁਰਾਤਮਕ ਹੋਣਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਧੁਨੀਆਂ /ਘ/, /ਝ/, /ਢ/, /ਧ/, /ਭ/ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ /ਹ/ ਧੁਨੀ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਧੁਨੀਆਂ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਆਦਿ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਕ,ਚ,ਟ,ਤ,ਪ/ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਲ਼ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਸ੍ਵਰ ੳੱਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁ੍ਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਦੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿੱਗਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਘੋੜਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਡਿਗਦੀ ਸੁਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਇਹ /ਘ/ ਧੁਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ IPA ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟ ""/kòɽa/"" ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੀ ਡਿਗਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰ ""ਕੋੜਾ" ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ /ਕ/ ਧੁਨੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸੁਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ""ਕੋਹੜਾ"" ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨੂੰ IPA ਵਿੱਚ ""/kóɽa/"" ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ /ਘ,ਝ,ਢ,ਧ,ਭ/ ਕ੍ਰਮਪੂਰਵਕ /ਗ, ਜ, ਡ, ਬ, ਦ/ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਲ਼ ਲਗਦੇ ਅਗਲੇ ਸ੍ਵਰ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਸ੍ਵਰ ਸਹਿਤ ਉਚਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- /ਲਾਭ/। == ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == === ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ === ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ (ਕਹਿਲੂਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਈ ਵੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਦੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਾਂ-ਬਾਪੂ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ, ਤਾਇਆ-ਤਾਈ, ਜੇਠ-ਜੇਠਾਣੀ, ਦਿਓਰ-ਦਿਓਰਾਣੀ, ਮਾਮਾ-ਮਾਮੀ, ਮਾਸੜ-ਮਾਸੀ, ਨਾਨਾ (ਨਾਨੂ)-ਨਾਨੀ, ਕੁੜਮ-ਕੁੜਮਣੀ, ਜੀਜਾ-ਸਾਲੀ, ਧੀ-ਪੁੱਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲ਼ੇ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ-ਬਹੁਤੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AA%E0%A9%B0%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%AC%E0%A9%80-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AC%E0%A8%BF%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%AA%E0%A9%81%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B6%E0%A8%BE/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਆਪੋ ’ਚ ਜੁੜੀਆਂ ਤੰਦਾਂ|last=ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੁੱਖੀ|first=|date=2018-08-04|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-05|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ਬਾਗੜੀ === ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਬਾਗੜੀ’ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉੱਪ-ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਗੜੀ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਰਵਾੜੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਉੱਪ-ਬੋਲੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਰੂਪ ਬਾਗੜੀ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚਲੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਗੜ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਅਬਹੋਰ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਨੌਹਰ, ਭਾਦਰਾ, ਸਿਰਸਾ, ਐਲਨਾਬਾਦ, ਡੱਬਵਾਲੀ, ਰਾਣੀਆਂ, ਕਾਲਾਂਵਾਲੀ, ਫ਼ਤਿਆਬਾਦ, ਭੱਟੂ, ਹਿਸਾਰ, ਭੂਨਾ, ਉਕਲਾਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗੜੀ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ‘ਮਾਰਵਾੜ’ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਵਾੜ ਦੇ ਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਾਰੂਵਤ’ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ। ‘ਮਾਰੂ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਖੁਸ਼ਕ ਜਾਂ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ‘ਵਤ’ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਵਾੜ ਅਤੇ ਬਾਗੜ ਤੋਂ ਭਾਵ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੇ ਮਾਲਵੇ ਵਾਂਗ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%e0%a8%aa%e0%a9%b0%e0%a8%9c%e0%a8%be%e0%a8%ac%e0%a9%80-%e0%a8%85%e0%a8%a4%e0%a9%87-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%9c%e0%a8%b8%e0%a8%a5%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a9%80-%e0%a8%b5%e0%a8%bf%e0%a8%9a%e0%a8%be/|title=ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਪੁਲ|date=2018-11-24|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2018-12-15}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਲੋਕ== [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ]] ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਨੇ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਨਾਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, [[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]], [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]], [[ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ]], [[ਕਾਦਰਯਾਰ|ਕ਼ਾਦਰਯਾਰ]], [[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]], [[ਦਮੋਦਰ]] ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਕਵਿਤਾ]] ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। [[ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕੁਸ਼ਾਨ, ਹੂਣ, ਤੁਰਕ, ਮੁਗ਼ਲ, ਮੰਗੋਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸਾਡੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ, ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸੇ, ਜੰਗਨਾਮੇ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਮਾਹੀਏ, ਢੋਲੇ, ਟੱਪੇ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਅਣਮੋਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ। [[ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ]], [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]], [[ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ]], [[ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ]], [[ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ]], [[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]], [[ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]], [[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]], [[ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ]], [[ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ|ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ]], ਡਾ ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ [[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਆਦਿ ਲੇਖਕ ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਦਕਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦਿਨ ਦੁੱਗਣੀ ਰਾਤ ਚੌਗਣੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਝੂਮਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ]] [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]], [[ਬੱਬੂ ਮਾਨ]], [[ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ]], [[ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ]], [[ਸਤਿੰਦਰ ਸਰਤਾਜ]], [[ਸਿੱਧੂ ਮੂਸੇਵਾਲਾ]] ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੈਰ ਜਮਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਆਮ ਵੇਖਣ-ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Large-sized Guru Granth Sahib manuscript that was handwritten by Pratap Singh Giani and completed in 1908 C.E. 03.jpg ਤਸਵੀਰ:Gurmukhi Script - traditional alphabet.svg|ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤਸਵੀਰ:Shahmukhi1.JPG|ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤਸਵੀਰ:Bhulay Shah.jpg|ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ) ਤਸਵੀਰ:Munir niazi.gif|ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ) ਤਸਵੀਰ:Das Buch der Schrift (Faulmann) 138.jpg|ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਤਸਵੀਰ:Punjabi language sign board at hanumangarh rajasthan india.jpeg|ਹਨੂੰਮਾਨਗੜ੍ਹ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਈਨ ਬੋਰਡ </gallery> ==ਹੋਰ ਵੇਖੋ== * [[ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ]] * [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] * [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] pgkopyz6wikrz9wtttqtk0p3hh12g51 0 2128 841107 840151 2026-06-19T07:26:05Z Harry sidhuz 38365 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕੈਪਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 841107 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਵੀਰ ਸਿੰਘ | image = Bahi Veer Singh.png | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh>{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}</ref> | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh /> | death_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | education = ਦਸਵੀਂ<ref name=Gurmukh /> | alma_mater = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ<ref name=Gurmukh /> | period = 1891 | genre = | occupation = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ | subject = | movement = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] | notableworks = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',"[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]" (1905)<ref>{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}</ref> | spouse = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ | children = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ | relatives = | awards = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)<ref name=Bhai>{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}</ref>|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)<ref name=Gurmukh /><ref name=Vir>{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}</ref>}} | website = {{URL|bvsss.org}} | portaldisp = }} {{Sikh literature}} '''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਇੰਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, (1788-1878), ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।<ref>Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.</ref> ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.</ref> [[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]] == ਸਿੱਖਿਆ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name=Gurmukh /> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name=dog>{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}</ref> ==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]]ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}</ref> == ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ<ref name=":2" /> ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ: * [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}</ref> * [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]<ref name=":1" /> * [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref name=":1" /> * ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]<ref name=":1" /> * ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ<ref name=":1" />ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ<ref>{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911) Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}</ref> * ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> * [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> == ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਗਲਪ === #[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898) #ਬਿਜੇ ਸਿੰਘ (1899) #[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927) #ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919) #[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)<ref>{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}</ref> #ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927) #ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905) #ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ ===ਗੈਰ-ਗਲਪ=== ====ਜੀਵਨੀਆਂ==== *ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925) *[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928) *ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933) *ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936) *ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938) *ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952) *ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) === ਨਾਟਕ === * ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ ====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ==== *ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912) *ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914) *ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ<ref name=EOS>http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼</ref> *[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932) *ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940) *[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940) *ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ *ਬਨ ਜੁੱਧ *ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950) ===ਕਵਿਤਾ === #[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920) #ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921) #ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1921) #[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1922) #ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927) #ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ #ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953) #ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ #ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ #ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ #ਸਮਾਂ #ਵਾਲਵਲਾ #ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ #ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]] ==ਸਨਮਾਨ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹੋਰ== ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। [[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]] ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ‘[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।<ref name=":0" /> ===ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ=== ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:- ===ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ=== <blockquote><poem> ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ, ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ, ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ। ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’, ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ; ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ, ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ! </poem></blockquote> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]] *[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}} *''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973 *[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books] *[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }} *[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English] *[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&page=1&limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji] {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 17igl1n5lj9657n2wa5deass6djv6dd 0 2300 841058 840952 2026-06-18T18:22:34Z Nitesh Gill 8973 /* ਇਤਿਹਾਸ */ 841058 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref> [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ [[ਰਾਵੀ]] ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] 1fdb7lmqgbw4k1ovnql39v5kcdr10yk 841061 841058 2026-06-18T19:07:25Z Nitesh Gill 8973 /* ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ */ 841061 wikitext text/x-wiki {{about|ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜ|ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ|ਪੰਜਾਬ|ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ|ਪੰਜਾਬ (ਗੁੰਝਲ-ਖੋਲ੍ਹ)}} {{Infobox Indian state or territory | name = ਪੰਜਾਬ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Golden Temple, Amritsar, Punjab UNAG.jpg | photo2a = Virasat-e-Khalsa-Roxy.jpg | photo2b = Devi Talab Mandir.jpg | photo3a = Fateh Burj night.png | photo3b = Khalsa College-Monumentos de Amritsar-India16.JPG | photo4a = Panorama of Jallianwala Bagh-IMG 6348 (cropped).jpg | photo4b = Qila Mubarak In 2015.jpg | spacing = 2 | color_border = | color = | size = 260 | border = no | foot_montage = ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਘੜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: [[ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ]]; [[ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ|ਦੇਵੀ ਤਾਲਾਬ ਮੰਦਰ, ਜਲੰਧਰ]]; [[ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]; [[ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ]]; [[ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼|ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਯਾਦਗਾਰ]]; [[ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]]; [[ਵਿਰਾਸਤ-ਏ-ਖਾਲਸਾ]]}} | type = ਰਾਜ | etymology = ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ | image_seal = Seal of the Government Of Punjab (Black On White).svg{{!}}class=skin-invert | image_map = IN-PB.svg | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | region = ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ | before_was = [[ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ]]<br/>[[ਪੈਪਸੂ]] | formation_date4 = 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 (Reorganisation) | capital = ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ | largestcity = ਲੁਧਿਆਣਾ | districts = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|23]] | Governor = [[ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਕਟਾਰੀਆ]] | Chief_Minister = [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] | party = [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਪ]] | legislature_type = ਇੱਕ ਸਦਨੀ | assembly = [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] | assembly_seats = 117 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 7 ਸੀਟਾਂ | lok_sabha_seats = 13 ਸੀਟਾਂ | judiciary = [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] | area_total_km2 = 50362 | area_rank = 20ਵਾਂ | elevation_footnotes = <ref>{{Cite web |title=Know Punjab – Government of Punjab, India |url=https://punjab.gov.in/know-punjab/ |access-date=24 March 2023 |language=en-US |archive-date=13 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713061012/https://punjab.gov.in/know-punjab/ |url-status=live }}</ref> | elevation_m = | elevation_max_m = 1,000 | elevation_max_point = ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਰੇਂਜ ਦੀ ਬਿਨ੍ਹਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ | elevation_min_m = 105 | elevation_min_point = [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = {{IncreaseNeutral}} 31,188,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 16ਵਾਂ | population_density = 550 | population_urban = 42.55% | population_rural = 57.45% | population_demonym = [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] | 0fficial_Langs = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]<ref name="2011lang">{{cite web|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013)|publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India|access-date=4 December 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf|archive-date=8 July 2016}}</ref> | official_script = [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite web |last=Singh |first=Shruti |date=8 April 2025 |title=Punjab Budget Analysis 2025-26 |url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf |website=[[PRS Legislative Research]] |access-date=17 July 2025}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} $104.86 ਬਿਲੀਅਨ (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $441.71 ਬਿਲੀਅਨ (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_year = 2025–26 ਅੰਦਾਜ਼ਨ | GDP_rank = 16ਵਾਂ | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|244527|lk=r}} (ਨਾਮਾਤਰ)<br/>{{Increase}} $14,163 (ਪੀਪੀਪੀ) | GDP_per_capita_rank = 19ਵਾਂ | HDI = {{Increase}} 0.698 {{color|orange|Medium}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 12ਵਾਂ | literacy = 83.4%<ref>{{Cite book |url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf |title=Annual Report, Periodic Labour Force Survey (PLFS) (July 2023 – June 2024) |date=23 September 2024 |publisher=National Sample Survey Office, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India |pages=A-10 |chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (persons, age-group (years): 7 & above, rural+urban (column 6))}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 23ਵਾਂ | sex_ratio = 906[[ਔਰਤ|♀]]/1000 [[ਮਰਦ|♂]]<ref>{{Cite web |title=Sex ratio of State and Union Territories of India as per National Health survey (2019–2021) |url=https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |website=Ministry of Health and Family Welfare, India |access-date=8 January 2023 |archive-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230108164803/https://main.mohfw.gov.in/basicpage-14 |url-status=live }}</ref> | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 25ਵਾਂ | iso_code = IN-PB | registration_plate = PB | website = punjab.gov.in | mammal = [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] | bird = ਉੱਤਰੀ ਗੋਸ਼ਾਕ<ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archive-date=14 July 2014}}</ref> | fish = [[ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਡਾਲਫਿਨ]] | flower = [[ਗਲੈਡੀਓਲਸ]] | tree = [[ਟਾਹਲੀ]] | fruit = [[ਮੈਂਡਰਿਨ ਸੰਤਰਾ|ਮੈਂਡਰਿਨ]] | image_highway = SH IN-PB.png | SH_numbers = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇਅਸ ਦੀ ਸੂਚੀ|PB SH1 - PB SH41]] }} '''ਪੰਜਾਬ''' ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ‍ਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ<ref name="Borders">{{cite web|title=Border Area Development Programmes in Punjab|url=http://pbplanning.gov.in/pdf/Annexure-VI.pdf|publisher=Department of Planning Punjab|access-date=22 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910030353/http://pbplanning.gov.in/pdf/annexure-vi.pdf|archive-date=10 September 2016}}</ref> ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (19,445 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਲ [https://www.panjaabstudy.com/2022/07/gk-questions-in-punjabi-general-knowledge-in-punjabi.html ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ] ਦਾ 1.53% ਹੈ।<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|access-date=20 July 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archive-date=3 December 2013}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ ਵਜੋਂ 20ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਮੋਗਾ]], [[ਸੰਗਰੂਰ]], [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ। 1947 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] ਦੇ '''ਪੰਜਾਬ''' ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.bbc.com/punjabi/articles/c1ep8748d57o</ref> 1966 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਵੰਡ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ [[ਸਿੱਖ]] ਬਹੁਮਤ (59%) ਵਿੱਚ ਹਨ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ''ਪੈਂਟਾਪੋਟਾਮੀਆ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>https://brainly.in/question/19636090</ref> ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡੈਲਟਾ ਹੈ। ਪਾਰਸੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ''ਅਵੈਸਟਾ'' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ '''ਹਪਤਾ ਹੇਂਦੂ''' ਜਾਂ '''ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ''' (ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈਆਂ, ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਇਰਾਨੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿੱਤਾ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ [[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ '''[[ਖੰਨਾ]]''' ਵਿਖੇ ਹੈ।<ref>https://www.punjabijagran.com/punjab/ludhiana-sack-piles-in-khanna-asia-s-largest-grain-market-problems-facing-farmers-in-harvesting-new-crops-9059612.html</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਨ, ਸਿਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀ ਸੰਦ, ਸਟਾਰਚ, ਸਾਈਕਲ, ਖੰਡ, ਖਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿੱਤੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਰੋਲਰ ਮਿੱਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇਸਪਾਤ ਨਗਰੀ [[ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ]] ਵਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੀਲ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == ਪੰਜਾਬ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਪੰਜ' ਅਤੇ 'ਆਬ' ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ''ਪੰਜ ਪਾਣੀ'' ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ''ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ'' ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਰਿਆ: [[ਸਤਲੁਜ]], [[ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ|ਬਿਆਸ]], [[ਰਾਵੀ]], [[ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ|ਚਨਾਬ]] ਅਤੇ [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜਿਹਲਮ]] ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੰਚਨਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|author=Bombay (INDIA) : State) |title=Gazetteer of the Bombay Presidency ... |url=http://books.google.com/books?id=0bkMAAAAIAAJ |accessdate=18 January 2012 |year=1896 |publisher=Printed at the Government Central Press}}</ref><ref>Gazetteer of the Bombay Presidency ..., Volume 1, Part 1-page-11</ref> [[ਹੜੱਪਾ]] (ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]],[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸਿੰਧੂ-ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪੰਜਾਬ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ 'ਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ [[ਗੰਧਾਰ]], ਮਹਾਂਜਨਪਦ, ਨੰਦ, ਮੌਰੀਆ, ਸ਼ੁੰਗ, ਕੁਸ਼ਾਨ, ਗੁਪਤ ਖ਼ਾਨਦਾਨ, ਗੁੱਜਰ-ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਵੀ ਸੀਮਾ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਸੀ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿੱਖਰੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟਿਕਾਣੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੱਲਿਆਂ ਹੇਠ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ, ਯੂਨਾਨੀਆਂ, ਸਿਥੀਅਨਾਂ, ਤੁਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕਈ ਸੌ ਸਾਲ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਝੱਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ/ਪਾਰਸੀ, ਮੱਧ-ਏਸ਼ੀਆਈ, ਇਸਲਾਮੀ, ਅਫ਼ਗਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਤਕਸ਼ਿਲਾ]] ਸ਼ਹਿਰ [[ਭਰਤ]] (ਭਗਵਾਨ [[ਰਾਮ]] ਦੇ ਭਰਾ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਮਹਾਨ ਵੈਦਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਚਾਣਕਯ ਮੁਨੀ ਸੀ। ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਲ਼ ਗਏ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਬਦਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਇਲਾਕੇ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਮੱਧ 19ਵੀ ਸਦੀ 'ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਸ਼ਾ [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ: ਪੂਰਬ (ਚੜ੍ਹਦੇ) ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ (ਲਹਿੰਦੇ) ਵੱਲ [[ਸਿੰਧ]] ਦਰਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ। # [[ਜੇਹਲਮ ਦਰਿਆ|ਜੇਲ੍ਹਮ]] # [[ਚਨਾਬ]] # [[ਰਾਵੀ ]] # [[ਬਿਆਸ]] # [[ਸਤਲੁਜ]] === ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ === ਸੱਤਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਕਹਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੂਬਾ ਪੰਜ-ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਪੰਜ-ਨਦ ਅਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਜ-ਆਬ’ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1799 ਤੋ 1849 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਪਟਿਆਲ਼ਾ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਤੱਕ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। 1849 ਤੋ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ ਤੇ 1947 ਈ: ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਤੇ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਜਦੋ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਈ-ਢਾਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਲਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]], [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੇ [[ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ]] ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਆ ਗਏ। === ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ === ਬਟਵਾਰੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਅੰਬਾਲਾ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਗੁੜਗਾਉਂ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਹਿਸਾਰ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। #[[ਲਾਹੌਰ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ]] ਵਿੱਚ ਜੇਹਲਮ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ, ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। #[[ਜਲੰਧਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। #[[ਮੁਲਤਾਨ]] ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ, ਝੰਗ, ਮੁਲਤਾਨ, ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ,]] [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], [[ਹਿਮਾਚਲ]] , [[ਹਰਿਆਣਾ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] , [[ਦਿੱਲੀ]] ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਦਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਡਵੀਜ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਣਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵੱਖ ਸਨ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੱਖ ਸੀ, ਬੋਲੀ ਵੱਖ ਸੀ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੱਖ ਸੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਵੱਖ ਸੀ। ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1947 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 1966 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹੋਰ ਸਟੇਟਾਂ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਤੇ [[ਹਿਮਾਚਲ]] ਬਣਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਨ 1849 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ ਹਾਰਡਿੰਗ ਤੇ ਲਾਰਡ ਲਾਰੈਂਸ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ - ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ - ਮਤਲਬ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ - ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ 1900 ਸੰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ === ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ‘ਚੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਜਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਰਗੇ ਖਿੱਤੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਖਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੇ ਸੂਫ਼ੀ-ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਆਦਿ ਕਵੀ [[ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ]] ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕੰਧਾਰ]], [[ਮੱਕਾ|ਮੱਕੇ]] ਅਤੇ [[ਬਗ਼ਦਾਦ]] ਦੀ ਜ਼ਿਆਰਤ ‘ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਚੋਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ [[ਸਰਾਇਕੀ]] ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ-ਮਿਚੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨਾ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀਡੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸਮਾਦੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਾਇਕੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ‘ਸਰਾਇਕਸਤਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੱਕ ਉਦੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ [[ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੇ ਮੋਹਰੀ, ਸਰਦਾਰ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ 19 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨ 1799 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ [[ਲਾਹੌਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ੈਬਰ ਤਕ ਰਾਜ ਜਮਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਵ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ, ਸਿੰਧ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ]] ਸਨ। ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਪਾਲ ਧਰਮਵੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ 17 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ 83 ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਸਨ। ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1 ਕਰੋੜ, 11 ਲੱਖ, 47 ਹਜ਼ਾਰ 54 ਸੀ ਅਤੇ ਰਕਬਾ 50,225 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 56% ਸੀ। 1967 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ, 104 ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ 62 ਤੇ 1969 ਵਿਚ 81 ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ, 1966 ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। ===ਮਨੋਰੰਜਨ=== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਸਿਊਣ ਦੇ ਦੇਣੇ। ਹਰੇਕ ਲਈ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਾ ਤਾਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰੇਕ ਨੇ ਮੇਲੇ ਵਾਸਤੇ ਪੈਸੇ ਜੋੜਨੇ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੰਗਾਂ ਲੈਣੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਾਰ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਮਾਨ। [[ਤੁਰਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ]] ਤੇ ਫੱਬਵੇਂ ਕੁੜਤੇ ਚਾਦਰੇ ਨਾਲ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣਾ। ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇੜਾਂ ‘ਚ ਮੇਲਾ ਦੇਖਣ ਆਉਣਾ। ਉਹ ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਲਵਾਨਾਂ ਦੇ ਘੋਲ। ਉਹ ਹਾਜ਼ਮੇ 'ਚ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੁੱਸਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਬਾ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ‘ਚ ਗੇੜਾ ਲਾ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੇਰ ਦੋ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਡੀਕ ਲਾ ਕੇ ਪੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਲੋ-ਕਿਲੋ ਬੇਸਣ ਖਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਧ ‘ਚ ਘਿਉ ਪਾ ਕੇ ਪੀਂਦੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। == ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Assembly_09.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਇਮਾਰਤ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਕੋਲ ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਰਾਜ [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]], ਇਕ ਸਦਨ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ 117 ਮੈਂਬਰ ਸਿੰਗਲ-ਸੀਟ ਹਲਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.punjabassembly.nic.in/index.php/about-vidhan-sabha|title=About Vidhan Sabha|website=punjabassembly.nic.in|access-date=7 October 2019}}</ref> ਮੌਜੂਦਾ ਸਰਕਾਰ [[ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 2022|2022 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ 117 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 92 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ]] ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭਾਗਾਂ ਅਤੇ 22 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਂਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ|ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|title=Jurisdiction and Seats of Indian High Courts|publisher=Eastern Book Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20080510190512/http://www.ebc-india.com/lawyer/hcourts.htm|archive-date=10 May 2008|access-date=12 May 2008}}</ref> ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨ [[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ (ਪੰਜਾਬ)|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ]], ਇੱਕ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]], ਇੱਕ [[ਸਿੱਖ]] [[ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ]] [[ਪੰਜਾਬੀਅਤ]] ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ]] [[ਵੱਡਾ ਤੰਬੂ|ਆਲ]] ਪਾਰਟੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Kumar|first=Ashutosh|date=2004|title=Electoral Politics in Punjab: Study of Akali Dal|journal=Economic and Political Weekly|volume=39|issue=14/15|pages=1515–1520|issn=0012-9976|jstor=4414869}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1950 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੱਠ ਵਾਰ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ]] ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ 3,510 ਦਿਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ 1987 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਡੀਜੀਪੀ ਦਿਨਕਰ ਗੁਪਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dinkar-gupta-appointed-new-dgp-of-punjab/articleshow/67881667.cms|title=DGP Punjab: Dinkar Gupta appointed new DGP of Punjab {{!}} Chandigarh News - Times of India|last=Verma|first=Sanjeev|date=7 February 2019|work=The Times of India|access-date=2 November 2019|language=en}}</ref> ਅਤੇ 70,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਐਸਐਸਪੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ 26 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == [[ਪੰਜਾਬ]] ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਰਕਬਾ 50,362 ਵਰਗ ਕਿਃ ਮੀਃ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ (latitudes) 29.30° ਤੋਂ 32.32° ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾਂਸ਼ (longitudes) 73.55° ਤੋਂ 76.50° ਪੂਰਬ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ">[http://www.sabhyachar.com/geoinfo.php ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306114318/http://sabhyachar.com/geoinfo.php |date=2016-03-06 }} sabhyachar.com</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ]] ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ===ਭੂਚਾਲ ਖੇਤਰ=== ਪੰਜਾਬ ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ [[ਭੂਚਾਲ]] ਜੋਨਾਂ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜੋਨ ਧੀਮੇ, ਤੀਜੀ ਮੱਠੇ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਜ਼ੋਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਲਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਥਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰ-ਭੂਮੀਆਂ, ਪੰਛੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਹਨ: #[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹਰੀਕੇ ਵਿਖੇ [[ਹਰੀਕੇ ਪੱਤਣ]] ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥ #[[ਕਾਂਝਲੀ ਜਲਗਾਹ|ਕਾਂਝਲੀ]] ਤਰ-ਭੂਮੀ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਤਲੁਜ ਵਾਟਰ ਬਾਡੀ ਤਰ-ਭੂਮੀ- [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਰੋਪੜ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਰਕ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਰੂਪਨਗਰ]] #ਛੱਤਬੀੜ- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ ,[[ਮੋਹਾਲੀ]] #ਬਾਨਸਰ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਸੰਗਰੂਰ]] #ਆਮ ਖ਼ਾਸ ਬਾਗ਼ (ਸਰਹੰਦ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] #ਰਾਮ ਬਾਗ਼ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] #ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] #ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਬਾਗ਼- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] #ਬੀੜ ਤਲਾਬ -ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਬਠਿੰਡਾ]] <ref>{{cite web|url=http://www.india-travel-information.com/india-information/Indian-States/Punjab/333-Flora-And-Fauna.html|title=Indian States : Punjab :: Flora And Fauna|publisher=India Travel Information|date=|accessdate=2010-07-18}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲਿਆਂ , ਚੋਂਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ [[ਛੱਪੜ|ਛੱਪੜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ । ਸਥਾਨਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਮਗਰਮੱਛ]] ਵੀ ਆਮ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਰੇਸ਼ਮ]] ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਾਚ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਧੂਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ [[ਮੋਮ]] ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਊਠ]] ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਵੱਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="sadapunjab.com">{{cite web|url=http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|title=Climate And Resources In Punjab|publisher=Sadapunjab.com|accessdate=2010-07-18|archive-date=2010-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223192003/http://www.sadapunjab.com/cv/Literature_On_Punjab/PUNJAB/Climate_And_Resources_In_Punjab/index0.html|dead-url=yes}}</ref> ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ 'ਚ ਘੋੜੇ ਵੀ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਕੋਬਰਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਸਤਨਧਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਊਦਬਿਲਾਵ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਚਮਗਾਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੇ, ਕਾਟੋ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਨਿਉਲੇ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਗਦੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਖੇਤੀ ਵਾਸਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ 14 ਲੱਖ ਟਿਊੁਬਵੈੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੇਰੋਕ ਖਿਚਾਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਕੁਸ਼ਲ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%96%E0%A9%87%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%B8%E0%A9%81%E0%A8%B5%E0%A9%B0%E0%A8%A8%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%B2%E0%A8%88-%E0%A8%AC%E0%A8%A3%E0%A9%87-%E0%A8%A0%E0%A9%8B/|title=ਖੇਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਲਈ ਬਣੇ ਠੋਸ ਨੀਤੀ|date=2018-07-30|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-01|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪੰਛੀ [[ਬਾਜ਼|ਬਾਜ]] <ref>{{cite web|url=http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|title=Panjab Tourism, General Information|accessdate=2010-11-09|archive-date=2010-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101126233343/http://www.punjabtourism.in/geninfo.html|url-status=dead}}</ref>, ਰਾਜਸੀ ਪਸ਼ੂ [[ਕਾਲਾ ਹਿਰਨ]] ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਰੁੱਖ [[ਟਾਹਲੀ]] ਹੈ। ==ਪੌਣਪਾਣੀ== [[File:Punjab Monsoon.jpg|thumb|[[ਪੰਜਾਬ|ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]]]] [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਮੌਸਮੀ ਲੱਛਣ ਅੱਤ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਵਾਲੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ -੪ ਤੋਂ ੪੭ ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਵਸੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਘੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ({{convert|0.2|C|F}}) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ {{convert|0.5|C|F}} ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ {{convert|5|C|F}} ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਜਨਵਰੀ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ {{convert|27|C|F}} ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਭਗ {{convert|21|C|F}} ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਸਤ ਮਾਸਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਸੀਮਾ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ {{convert|9|C|F}} ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ {{convert|18|C|F}} ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="auto" /> {{Climate chart|Amritsar|3.8|17.7|27.1|6.7|21.7|39.8|11.2|27.0|32.6|16.6|34.4|21.9|21.9|39.4|20.8|24.7|38.9|80.9|25.7|35.0|181.6|25.3|34.1|168.9|22.7|33.9|90.7|16.4|32.0|12.3|9.4|27.0|5.8|4.6|20.9|6.8|float=left|clear=none}}{{Amritsar weatherbox}} {{Ludhiana weatherbox}} ===ਮੌਸਮ=== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: #ਗਰਮੀਆਂ (ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ), ਜਦੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ੪੫ ਡਿਗਰੀ ਸੈ. ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। #ਮਾਨਸੂਨ (ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ), ਜਦੋਂ ਔਸਤਨ ਸਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਰਧ-ਪਹਾੜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ੯੬ ਸੈ.ਮੀ. ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ੪੬ ਸੈ.ਮੀ. ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਸਰਦੀਆਂ(ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ), ਜਦੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ੦ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ" /> ===ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ=== ਇੱਥੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਲਾ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ==ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ== [[File:Blackbuck male female.jpg|thumb|ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਕਾਲੇ ਹਿਰਨ]] === ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ === [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਖੇਤਰ ਪਸ਼ੂ-ਪੌਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ-ਦੇਸ਼ੀ ਜੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ੁੱਲਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ 'ਚੋਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ੩੫੫, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਝਾੜਾਂ ਜਾਂ ਲਘੂ-ਝਾੜਾਂ ਦੀਆਂ 70, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 19 ਅਤੇ ਵੱਟ-ਮਰੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ 21 ਕਿਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੀਜਾਣੂ-ਦਾਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 31, ਨਾੜੀ-ਮੁਕਤ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ 27 ਅਤੇ ਨੰਗੇ ਬੀਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀ 1 ਕਿਸਮ (ਪਾਈਨਸ ਰੌਕਸਬਰਗੀ) ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 396, ਕੀਟ-ਪਤੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ 214, ਮੱਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 55, ਭੁਜੰਗਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਅਤੇ ਸਤਨਧਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ 19 ਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Jerath, Neelima, Puja & Jatinder Chadha (Editors), 2006. Biodiversity in the Shivalik Ecosystem of Punjab. [[Punjab State Council for Science and Technology]], Bishen Singh Mahendra Pal Singh, Dehradun.</ref> === ਕੁਦਰਤੀ ਜੰਗਲ === ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਦੇ ਆਈਆਰਐਸ ਰਿਸੋਰਸਸੈਟ -2 ਐਲਆਈਐਸਐਸ III ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕਵਰ 1,848.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 3.67% ਹੈ। ਆਈਐਸਐਫਆਰ 2017 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਿਛਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 11.63 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੰਗਲ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ [[ਰੂਪਨਗਰ]] ਦਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਅਤੇ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਫ਼ਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਤਰਾ, ਅਨਾਰ, ਸੇਬ, ਆੜੂ, ਅੰਜੀਰ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ, ਬਿਲ, ਖ਼ੁਰਮਾਨੀ, ਬਦਾਮ ਅਤੇ ਬੇਰ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=http://fsi.nic.in/isfr19/vol2/isfr-2019-vol-ii-punjab.pdf|title=ਫੋਰੈਸਟ ਸਰਵੇਖਣ|last=|first=|date=|website=Forest Survey of India|publisher=|access-date=2020-02-24}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ== [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਸਾਦਗੀ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਮੇਲੇ, ਸਾਡੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਲੋਕ ਰੱਜ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਹਰ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੀ ਘੜੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਦੁਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਆਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਏਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਇਹ ਰੱਜ ਕੇ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਚਰਖੇ ਕੱਤਦੀਆਂ, ਫੁਲਕਾਰੀ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਮੱਖਣ ਰਿੜਕਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>https://www.punjabijagran.com/editorial/general-the-women-of-old-punjab-used-to-adorn-themselves-in-simplicity-in-the-present-era-pretentiousness-has-become-dominant-9157293.html</ref> ਹਰੇਕ ਘਰ ‘ਚ ਮੱਝਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਚੋਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ‘ਚ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਦੁੱਧ ਲੈ ਕੇ ਛੋਲੇ ਤੇ ਦਾਣੇ ਦਿੰਦਾ। ਸਫਾਈ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == ===ਅਬਾਦੀ ਅੰਕੜੇ=== 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ 2,77,43,338 ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ 2.29% ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,46,39,465 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,31,03,873 ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND003_Punjab.pdf|title=Punjab Profile|last=|first=|date=|website=Census info India|publisher=|access-date=2020-03-05}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓੜੀਸਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੋਂ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ 15-20% ਅਬਾਦੀ ਹੁਣ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਹੈ: ਪੁਰਸ਼ ਸਾਖਰਤਾ 80.44% ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਾਖਰਤਾ 70.73% ਹੈ। ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ [[ਬਰਨਾਲਾ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ 550 ਵਰਗ ਕਿ.ਮੀ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਿਆ ਘਣਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਿਲ੍ਹਾ [[ਮੁਕਤਸਰ]] ਹੈ। ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜ਼਼ਿਲ੍ਹਾ [[ਮੋਹਾਲੀ]] ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- {|class="sortable wikitable" style="text-align:center;font-size: 9pt" |- !rowspan="1"|ਰੈਕ !width="150" rowspan="1"| ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ !rowspan="1"|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਬਾਦੀ 2011 !rowspan="1"|ਮਰਦ !rowspan="1"|ਔਰਤਾਂ !width="90" rowspan="1"|ਅਬਾਦੀ<br/> 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ !width="90" rowspan="1"|ਸ਼ਾਖਰਤਾ ਦਰ !ਹਵਾਲਾ |- |align="right"|1 |align=left|[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |align="right"|1,867,816 |align="right"|1,630,923 |384,114 |82.20 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/594-ludhiana.html|title=Ludhiana District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|2 |align=left|[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |align="right"|1,318,408 |align="right"|1,172,248 |281,795 |76.27 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/602-amritsar.html|title=Amritsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|3 |align=left|[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |align="right"|1,145,211 |align="right"|1,048,379 |226,302 |82.48 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/590-jalandhar.html|title=Jalandhar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|4 |align=left|[[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |1,895,686 |align="right"|1,002,522 |align="right"|893,164 |212,892 |75.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/601-patiala.html|title=Patiala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|5 |align=left|[[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |align="right"|743,197 |align="right"|645,328 |151,145 |68.28 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/599-bathinda.html|title=Bathinda District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|6 |align=left|[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |612,310 |align="right"|313,291 |align="right"|299,019 |62,719 |79.78 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/592-shahid-bhagat-singh-nagar.html|title=Shahid Bhagat Singh Nagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|7 |align=left|[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |align="right"|809,057 |align="right"|777,568 |168,331 |84.59 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/591-hoshiarpur.html|title=Hoshiarpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |8 | align="left" |[[ਮੋਗਾ]] | 995,746 | align="right" |525,920 | align="right" |469,826 |107,336 |70.68 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/595-moga.html|title=Moga District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |9 | align="left" |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] | 901,896 | align="right" |475,622 | align="right" |426,274 |104,419 |65.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/597-muktsar.html|title=Muktsar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |align="right"|10 |align=left|[[ਬਰਨਾਲਾ]] |595,527 |align="right"|317,522 |align="right"|278,005 |64,987 |67.82 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/607-barnala.html|title=Barnala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |11 | align="left" |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] | 2,029,074 | align="right" |1,071,637 | align="right" |957,437 |248,103 |68.92 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/596-firozpur.html|title=Firozpur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- | align="right" |12 | align="left" |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] | 815,168 | align="right" |426,311 | align="right" |388,857 |86,025 |79.07 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/589-kapurthala.html|title=Kapurthala District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |13 |align="left"|[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |2,298,323 |1,212,617 |1,085,706 |253,579 |79.95 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/588-gurdaspur.html|title=Gurdaspur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |14 |align="left"|[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,655,169 |878,029 |777,140 |181,334 |67.99 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/606-sangrur.html|title=Sangrur District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |15 |align="left"|[[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |320,795 |279,368 |63,271 |79.35 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/593-fatehgarh-sahib.html|title=Fatehgarh Sahib District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |16 |align="left"|[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |326,671 |290,837 |69,311 |69.55 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/598-faridkot.html|title=Faridkot District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |17 |align="left"|[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |408,732 |361,019 |84,763 |61.83 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/600-mansa.html|title=Mansa District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |18 |align="left"|[[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |357,485 |327,142 |72,926 |82.19 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/604-rupnagar.html|title=Rupnagar District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |19 |align="left"|[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |589,369 |530,258 |137,223 |67.81 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/603-tarn-taran.html|title=Tarn Taran District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |20 |align="left"|[[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |529,253 |465,375 |115,644 |83.80 |<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/605-mohali.html|title=Mohali (Sahibzada Ajit Singh Nagar) District Population Census 2011-2020, Punjab literacy sex ratio and density|website=www.census2011.co.in|access-date=2020-03-05}}</ref> |- |} ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਧੇਰੀ ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਹੈ। ਤਕਰੀਬਨ 66% ਅਬਾਦੀ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 34% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 1000 ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ਼ 895 ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ। === ਧਰਮ === [[File:Amritsar Golden Temple 3.JPG|thumb|ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ [[ਸਿੱਖ]] ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ 57.69% ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਧਰਮ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 38.49% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਥੇ [[ਇਸਲਾਮ]] (1.57%), [[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਇਸਾਈਅਤ]] (1.2%), [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] (0.2%) ਅਤੇ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] (0.2%) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]]। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਦੋਆਬਾ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ]] ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ (54.50%)।<ref>{{Cite web |title=Malerkotla City Population 2026 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/20-malerkotla.html |access-date=2026-01-05 |website=www.census2011.co.in}}</ref> [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੇਹਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਾਈ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ (10.44%)।<ref>http://censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW03C-01%20MDDS.XLS</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ]] [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨੇੜੇ ਸ੍ਰੀ [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]] ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ [[ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਾਨ|ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: [[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ]], [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ]] ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]]। ਸਿੱਖ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵਿਸਾਖੀ]], [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]], [[ਗੁਰਪੁਰਬ]], [[ਦਿਵਾਲੀ]]) ਦੇ ਮੌਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ 'ਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ===ਭਾਸ਼ਾ=== ਪੰਜਾਬੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਕਿ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਲਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜ-ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>[http://www.indiasite.com/language/punjabi.html Punjabi Language, official Language of Punjab, Regional Languages of Punjab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924034446/http://www.indiasite.com/language/punjabi.html |date=2015-09-24 }}. Indiasite.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ <ref>[http://www.apnaorg.com/articles/articledawn/ Punjabi in North America]. Apnaorg.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ-ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਵੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, [[ਹਰਿਆਣਾ]],<ref>[http://www.dnaindia.com/india/report_punjabi-edges-out-tamil-in-haryana_1356124 Punjabi edges out Tamil in Haryana – India – DNA]. Dnaindia.com (2010-03-07). Retrieved on 2012-01-18.</ref> [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ <ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199900/cmhansrd/vo000307/halltext/00307h02.htm House of Commons Hansard Debates for 7 Mar 2000 (pt 2)]. Publications.parliament.uk (2000-03-07). Retrieved on 2012-01-18. []</ref> ਅਤੇ [[ਕੈਨੇਡਾ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/Punjabi_is_Canadas_4th_most_top_language/articleshow/2782138.cms | work=The Times Of India | title=Punjabi is 4th most spoken language in Canada – Times Of India}}</ref> ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਅਤੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੋਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। <ref name="languages.iloveindia.com">[http://languages.iloveindia.com/punjabi.html Punjabi Language, Gurmukhi , Punjabi Literature, History Of Punjabi Language, State Language Of Punjab]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Languages.iloveindia.com. Retrieved on 2012-01-18.</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਪ-ਬੋਲੀਆਂ [[ਮਾਝੀ]], [[ਮਲਵਈ]], [[ਦੁਆਬੀ]] ਅਤੇ [[ਪੁਆਧੀ]] ਹਨ। <ref name="languages.iloveindia.com"/> ==ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਲ੍ਹੇ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਲ੍ਹ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! width=2% |# ! width=14% |ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ! width=14% |ਜਨਸੰਖਿਆ (2011) ! width=14% |ਖੇਤਰਫਲ (ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) |- |1 | [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] |2,490,656 |2,673 |- |2 |[[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] |5,95527 |1,423 |- |3 | [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] |1,388,525 |3,355 |- |4 |[[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] |825,629 |2,190 |- |5 | [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] |1,180,483 |3113 |- |6 |[[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] |617,508 |1,472 |- |7 |[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] |600,163 |1,180 |- |8 | [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] |1,621,725 |2,610 |- |9 |[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] |1,586,625 |3,397 |- |10 |[[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] |2,193,590 |2,625 |- |11 |[[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] |815,168 |1,646 |- |12 |[[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] |3,498,739 |3,744 |- |13 |[[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] |429,754 |837 |- |14 |[[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] |769,751 |2,174 |- |15 |[[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] |901,896 |2,596 |- |16 |[[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] |995,746 |2,235 |- |17 | [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ]] |994,628 |1,188 |- |18 |[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] |626,154 |929 |- |19 | [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] |2,892,282 |3,175 |- |20 | [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] |684,627 |1,400 |- |21 |[[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] |1,203,153 |2,848 |- |22 |[[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] |612,310 |1,283 |- |23 |[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] |1,119,627 |2,414 |} == ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ == ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ- * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] * [[ਪਠਾਨਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] ==ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ== ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 4 ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ- * [[ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਨਵਾਂਸਹਿਰ (ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ)]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ==ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 15 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ - ਮਾਲਵਾ - ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਘੱਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ। * [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] * [[ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] * [[ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] * [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ) * [[ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] == ਆਰਥਿਕਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁਲ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ 98.8% ਖੇਤਰ ਉਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2003-04 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰੀ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ 3 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ। "ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਐਗਰੋ-ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਜ਼ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ" (P.A.I.C) ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਇੰਫੋਟੈੱਕ (Punjab Info‌ Tech) ਰਾਜ ਵਿਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਆਧਰਿਤ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਏਜੰਸੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਨਅਤ ਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਪਰ ਲਾਲ ਫੀਤਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ, ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਘੜਮੱਸ, ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਪੌਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਲਈ ਜੋਖ਼ਿਮ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਨਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਰੋੜਾ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/07/%E0%A8%B8%E0%A8%A8%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%80%E0%A8%95%E0%A8%B0%E0%A8%A8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%95%E0%A8%BF%E0%A8%89%E0%A8%82-%E0%A8%A8%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%88/|title=ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪੈ ਸਕਿਆ ਪੰਜਾਬ?|last=ਨਿਰਮਲ ਸੰਧੂ|first=|date=2018-07-20|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=2018-08-10|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 117 ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 7 ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੀਟਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- * '''ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਾਨਸਾ]] 2. [[ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸਰਦੂਲਗੜ੍ਹ]] 3. [[ਬੁਢਲਾਡਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੁਢਲਾਡਾ]] * '''ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 6 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 2. [[ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰੀ]] 3. [[ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ]] 4. [[ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ]] 5. [[ਮੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੌੜ]] 6. [[ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ]] * '''ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ 4 ਹਨ-''' 1. [[ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਘਾ ਪੁਰਾਣਾ]] 2. [[ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ]] 3. [[ਮੋਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੋਗਾ]] 4. [[ਧਰਮਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧਰਮਕੋਟ]] * '''ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ]] 2. [[ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਕੋਟਕਪੂਰਾ]] 3. [[ਜੈਤੋ (ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਜੈਤੋ]] * '''ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ]] 2. [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਿਹਾਤੀ]] 3. [[ਜ਼ੀਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜ਼ੀਰਾ]] 4. [[ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਗੁਰੂ ਹਰ ਸਹਾਏ]] * '''ਮੁਕਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮੁਕਤਸਰ]] 2. [[ਲੰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲੰਬੀ]] 3. [[ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ]] 4. [[ਮਲੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੋਟ]] * '''ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲਾਲਾਬਾਦ]] 2. [[ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ]] 3. [[ਅਬੋਹਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਬੋਹਰ]] 4. [[ਬੱਲੂਆਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਲੂਆਣਾ]] * '''ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਬਰਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਰਨਾਲਾ]] 2. [[ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ]] 3. [[ਭਦੌੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭਦੌੜ]] * '''ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 5 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੰਗਰੂਰ]] 2. [[ਸੁਨਾਮ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਸੁਨਾਮ]] 3. [[ਦਿੜ੍ਹਬਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਿੜ੍ਹਬਾ]] 4. [[ਲਹਿਰਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਲਹਿਰਾ]] 5. [[ਧੂਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਧੂਰੀ]] * '''ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 8 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਪਟਿਆਲਾ]] 2. [[ਨਾਭਾ]] 3. [[ਸਮਾਣਾ]] 4. [[ਘਨੌਰ]] 5. [[ਰਾਜਪੁਰਾ]] 6. [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੇਹਾਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਟਿਆਲਾ ਦਿਹਾਤੀ]] 7. [[ਸਨੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਨੌਰ]] 8. [[ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ੁਤਰਾਣਾ]] * '''ਮੋਹਾਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਡੇਰਾ ਬਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਸੀ]] 2. [[ਖਰੜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਖਰੜ]] 3. [[ਅਜੀਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਹਾਲੀ]] * '''ਰੂਪਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ]] 2. [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਰੂਪਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰੂਪਨਗਰ]] * '''ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੀਟਾਂ 3 ਹਨ-''' 1. [[ਅਮਲੋਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਲੋਹ]] 2. [[ਬਸੀ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੱਸੀ ਪਠਾਣਾਂ]] 3. [[ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * '''ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 14 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੂਰਬੀ]] 2. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੱਖਣੀ]] 4. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਸੈਂਟਰਲ]] 5. [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਉੱਤਰੀ]] 6. [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] 7. [[ਪਾਇਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਾਇਲ]] 8. [[ਦਾਖਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਾਖਾ]] 9. [[ਖੰਨਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੰਨਾ]] 10. [[ਸਮਰਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸਮਰਾਲਾ]] 11. [[ਗਿੱਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗਿੱਲ]] 12. [[ਆਤਮ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਤਮ ਨਗਰ]] 13. [[ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਏਕੋਟ]] 14. [[ਜਗਰਾਉਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਗਰਾਉਂ]] * '''ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 9 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰੀ]] 2. [[ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਪੱਛਮੀ]] 3. [[ਜਲੰਧਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਸੈਂਟਰਲ]] 4. [[ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜਲੰਧਰ ਕੈਂਟ]] 5. [[ਸ਼ਾਹਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਹਕੋਟ]] 6. [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] 7. [[ਫਿਲੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਿਲੌਰ]] 8. [[ਨਕੋਦਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਨਕੋਦਰ]] 9. [[ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਆਦਮਪੁਰ]] * '''ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] 2. [[ਕਾਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਾਦੀਆਂ]] 3.[[ਦੀਨਾ ਨਗਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦੀਨਾਨਗਰ]] 4.[[ਬਟਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਟਾਲਾ]] 5.[[ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ]] 6.[[ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਚੂੜੀਆਂ|ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਚੁੜੀਆਂ]] 7.[[ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ]] * '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 11 ਹਨ'''- 1.[[ਅਜਨਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਜਨਾਲਾ]] 2.[[ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ]] 3. [[ਮਜੀਠਾ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮਜੀਠਾ]] 4.[[ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਜੰਡਿਆਲਾ]] 5.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਉੱਤਰੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤਰ]] 6.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਪੱਛਮੀ) ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੱਛਮੀ]] 7.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰਬੀ]] 8 [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੱਖਣੀ]]9.[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੇਂਦਰ]] 10. [[ਅਟਾਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਟਾਰੀ]] 11. [[ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ]] * '''ਤਰਨਤਾਰਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1.[[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ|ਤਰਨਤਾਰਨ]] 2.[[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] 3. [[ਖੇਮ ਕਰਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਖੇਮ ਕਰਨ]] 4.[[ਪੱਟੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪੱਟੀ]] * '''ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 7 ਹਨ'''- 1.[[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] 2.[[ਚੱਬੇਵਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਚੱਬੇਵਾਲ]] 3. [[ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਮੁਕੇਰੀਆਂ]] 4. [[ਦਸੂਹਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਦਸੂਹਾ]] 5. [[ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸ਼ਾਮ ਚੌਰਾਸੀ]] 6. ਉਰਮਾਰ 7. [[ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਗੜ੍ਹਸ਼ੰਕਰ]] * '''ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 4 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਭੁਲੱਥ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੁਲੱਥ]] 2. [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] 3. [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] 4. [[ਫਗਵਾੜਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਫਗਵਾੜਾ]] * '''ਪਠਾਨਕੋਟ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਹਨ'''- 1.[[ਪਠਾਨਕੋਟ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਪਠਾਨਕੋਟ]] 2. [[ਸੁਜਾਨਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਸੁਜਾਨਪੁਰ]] 3. [[ਭੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਭੋਆ]] * '''ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 3 ਸੀਟਾਂ ਹਨ'''- 1. [[ਬੰਗਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬੰਗਾ]] 2. [[ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ|ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ]] 3. [[ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਬਲਾਚੌਰ]] * '''ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ 2 ਸੀਟਾਂ ਹਨ-''' 1. [[ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਹਲਕਾ|ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ]] 2.[[ਅਮਰਗੜ੍ਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ|ਅਮਰਗੜ੍ਹ]] ==ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸੀਟਾਂ== ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕੁਲ੍ਹ 13 ਸੀਟਾਂ ਹਨ। * [[ਬਠਿੰਡਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਬਠਿੰਡਾ]] * [[ਸੰਗਰੂਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਸੰਗਰੂਰ]] * [[ਪਟਿਆਲਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਪਟਿਆਲਾ]] * [[ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਲੁਧਿਆਣਾ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਲੁਧਿਆਣਾ]] * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] * [[ਜਲੰਧਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਜਲੰਧਰ]] * [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ]] * [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] * [[ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ-ਹਲਕਾ)|ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] * [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਫਰੀਦਕੋਟ]] == ਸਾਖ਼ਰਤਾ == ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 75.84 ℅ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 80.44℅, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ 70.73℅ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਖ਼ਰਤਾ [[ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ]] ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੀ 84.6% ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ [[ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਭਾਰਤ|ਮਾਨਸਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (61.8%) ਦੀ ਹੈ। ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਟੇਬਲ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ 2011 ਦੇ ਸੈਨਸਸ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ।<ref>{{cite web | url=https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | title=Punjab Literacy Rate 2023 | access-date=2023-08-12 | archive-date=2023-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230701144320/https://www.indiacensus.net/states/punjab/literacy | url-status=dead }}</ref><ref name="auto1"/> {|class="wikitable sortable" |+ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਰਤਾ ਦਰ - ਸੈਨਸਸ 2011 !ਸਥਾਨ !ਜ਼ਿਲਾ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ |- |1||ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ||84.59% |- |2||ਮੋਹਾਲੀ||83.80% |- |3||ਜਲੰਧਰ||82.48% |- |4||ਲੁਧਿਆਣਾ||82.20% |- |5||ਰੂਪਨਗਰ||82.19% |- |6||ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ||79.95% |- |7||ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ||79.78% |- |8||ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ||79.35% |- |9||ਕਪੂਰਥਲਾ||79.07% |- |10||ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ||76.27% |- |11||ਪਟਿਆਲਾ||75.28% |- |12||ਮੋਗਾ||70.68% |- |13||ਫਰੀਦਕੋਟ||69.55% |- |14||ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ||68.92% |- |15||ਬਠਿੰਡਾ||68.28% |- |16||ਸੰਗਰੂਰ||67.99% |- |17||ਬਰਨਾਲਾ||67.82% |- |18||ਤਰਨ ਤਾਰਨ||67.81% |- |19||ਮੁਕਤਸਰ||65.81% |- |20||ਮਾਨਸਾ||61.83% |} == ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ== 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 1000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 893 ਔਰਤਾਂ ਹਨ। 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 846 ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਠਿੰਡਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] * [[ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਜ]] * [[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|2}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] 2rc5vncdu3gp9tq0etgi3j5pja3120s 0 14572 841114 840955 2026-06-19T08:06:06Z Harry sidhuz 38365 ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਗਲਤੀ............................।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।।। 841114 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer<!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | honorific_prefix = | image = Amrita Pritam (1919 – 2005) , in 1948.jpg | caption = 1948 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਮ | birth_name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਕੌਰ | birth_date = {{birth date|1919|8|31|df=y}} | birth_place = [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) | death_date = {{death date and age|2005|10|31|1919|8|31|df=y}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ | nationality = ਭਾਰਤੀ | period = 1936–2005 | genre = ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ | subject = ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ, ਔਰਤਾਂ, ਸੁਪਨਾ | movement = [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ|ਰੋਮਾਂਸ]]-[[ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ]] | notableworks = ''[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]]'' (ਨਾਵਲ)<br />''[[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]]'' (ਕਵਿਤਾ)<br />''ਸੁਨੇਹੜੇ'' (ਕਵਿਤਾ) | spouse = ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ | partner = ਇਮਰੋਜ਼ | children = 2 | awards = [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1956)}}<br>[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] {{small|(1969)}}<br>[[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] {{small|(1982)}}<br>ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਨਮਾਨ {{small|(2000)}}<br>[[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ]] {{small|(2004)}} | signature = | website = | influences = | influenced = | module = {{Infobox officeholder | embed = yes | office = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]], [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | constituency = ਨਾਮਜ਼ਦ | termstart = 12 ਮਈ 1986 | termend = 11 ਮਈ 1992 }} }} '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ''' (31 ਅਗਸਤ 1919 - 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005)<ref>{{cite web | url=http://www.guardian.co.uk/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india | title=Amrita Pritam: A poet passionate about the suffering of her Punjabi people | publisher=The Guardian | date=4 November 2005}}</ref> ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] [[ਲੇਖਕ]], [[ਕਵਿੱਤਰੀ|ਕਵੀ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਵਾਰਤਕ|ਵਾਰਤਕਕਾਰ]] ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਹਿਮ ਨਾਰੀ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sahapedia.org/amrita-pritam-first-modern-punjabi-poet|title=Amrita Pritam, the First Modern Punjabi Poet|website=Sahapedia|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/amrita-pritam-100th-birth-anniversary-5-memorable-books-by-the-poet-novelist-2291743.html|title=Amrita Pritam 100th Birth Anniversary: 5 Memorable Books by the Poet, Novelist|website=News18|access-date=2020-09-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|title=Amrita Pritam: 'I wanted to write at all costs, and I did'|date=2020-08-30|website=Mintlounge|language=en|access-date=2022-03-20|archive-date=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320073204/https://lifestyle.livemint.com//news/big-story/i-wanted-to-write-at-all-costs-and-i-did-amrita-pritam-111634487569638.html|url-status=dead}}</ref> ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਜੀਵਨੀ, ਨਿਬੰਧ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ : ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ | website=Punjabi Kavita | url=https://punjabi-kavita.com/AmritaPritam.php | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ 20 ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 13 ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਵਾਰਤਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਤਿੰਨ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ, ਦੋ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20121010215124/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C11%5C14%5Cstory_14-11-2005_pg7_43 Amrita Pritam: A great wordsmith in Punjab’s literary history] ''[[ਡੇਲੀ ਟਾਈਮਸ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)]]'', 14 ਨਵੰਬਰ 2005.</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1966 ਤੋਂ ਨਾਗਮਣੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web | title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ | website=ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ | date=2014-01-17 | url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%20%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE | language=pa | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]], [[ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ]] ਅਤੇ [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web | title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know | website=The Times of India | date=2019-08-31 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms | access-date=2025-11-14}}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾ [[ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ [[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ|ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/100-years-of-amrita-pritam-the-legend-of-amrita-pritam-lives-on-through-her-poems-and-stories/story-cDQRKVC8dVQ5x2PZl0bahM.html|title=The legend of Amrita Pritam lives on through her poems and stories|date=2019-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-09-05}}</ref> ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950) ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਫ਼ਿਲਮ [[ਪਿੰਜਰ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਿੰਜਰ]] (2003) ਵੀ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2005/20051105/saturday/main1.htm|title=The Tribune - Magazine section - Saturday Extra|website=www.tribuneindia.com|access-date=2020-09-05}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆ ਗਈ। 1956 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ '[[ਸੁਨੇਹੜੇ]]' ਲਈ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/amrita-pritam-in-the-eyes-of-prominent-punjabi-writers/story-WUDSiRpKjlyGEAszMKpZbM.html|title=Amrita Pritam in the eyes of prominent Punjabi writers|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref> 1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ “ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ”, ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ।<ref name=":0" /> 1969 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/remembering-amrita-pritam-on-the-poet-s-99th-birth-anniversary/story-XZtVDIwAuzXw2ymlP74KIO.html|title=Remembering Amrita Pritam on the poet’s 99th birth anniversary|date=2018-08-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-20}}</ref> == ਜੀਵਨ == === ਬਚਪਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਜਨਮ [[31 ਅਗਸਤ]] [[1919]] ਨੂੰ [[ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ]] ਹਿੱਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ [[ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ]] ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=2018-08-31 |title=ਜਨਮ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੰਜਾਬੀ-ਦੀ-ਰਹਿਬਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ |url=https://www.ptcnews.tv/birthday-special-amrita-pritam |access-date=2026-03-22 |website=PTC News |language=pa}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ [[ਕਾਫ਼ੀਆ|ਕਾਫ਼ੀਏ]], [[ਰਦੀਫ਼]] ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲਾ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦੂਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਭੂਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਤਾ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਪੁਗਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਇਆ। ਇਹ ਵਿਆਹ [[1936]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਵਾਤੜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |url=http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2021-06-16 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195809/http://panjabisanjh.com/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%9C%E0%A9%80%E0%A8%B5%E0%A8%A8%E0%A8%B0/ |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਉਪਨਾਮ 'ਪ੍ਰੀਤਮ' ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ 1960 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911790</ref> === ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ === [[1947]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲੱਖ ਲੋਕ, ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 28 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1947 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ<ref>[https://web.archive.org/web/20051208053555/http://www.hindu.com/lr/2005/12/04/stories/2005120400040100.htm An alternative voice of history] Monica Datta, [[The Hindu]], 4 December 2005.</ref> 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾ, "ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ"; ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਰਦਨਾਕ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸੂਫੀ ਕਵੀ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝਾ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗਾਥਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.apnaorg.com/poetry/heercomp/ |title=Archived copy |access-date=27 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524000624/http://www.apnaorg.com/poetry/heercomp/ |archive-date=24 May 2007 |url-status=dead }}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1961 ਤੱਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। 1960 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਰ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਅਨੁਭਵ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਡੈਨਿਸ਼, ਜਾਪਾਨੀ, ਮੈਂਡਰਿਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਲੈਕ ਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ (ਮਾਲੀਆ ਸਟੈਂਪ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਧਰਤੀ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਦੰਬਰੀ (1975), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਊਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਾਕੂ (ਡਾਕੋਟ, 1976), ਬਾਸੂ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ।<ref>{{Cite web|url=http://www.sikhtimes.com/news_082702a.html|title=The Sikh Times - News and Analysis - Amrita Pritam's Novel to Be Rendered on Film|website=Sikhtimes.com}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲ ਪਿੰਜਰ (ਦਿ ਸਕੈਲਟਨ, 1950) ਵੰਡ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੀੜਤ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: "ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।" ਪਿੰਜਰ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ ਨਾਗਮਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 33 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ।<ref name=lang/><ref>{{cite web|url=http://www.pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita+Pritam|title=Amrita Pritam/अमृता प्रीतम|website=Pustak.org|access-date=28 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117031543/http://pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita%20Pritam|archive-date=17 January 2016|url-status=dead}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਓਸ਼ੋ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ ਅਤੇ ਓਸ਼ੋ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਏਕ ਓਂਕਾਰ ਸਤਨਾਮ,<ref>[http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&file=article&sid=627 A tribute to Amrita Pritam by Osho lovers] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716003659/http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&file=article&sid=627 |date=16 July 2011 }} ''Sw. Chaitanya Keerti'', ''sannyasworld.com''.</ref> ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਾਲ ਚੇਤਨਾ ("ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ") ਅਤੇ ਅਗਿਆਤ ਕਾ ਨਿਮੰਤਰਨ ("ਅਣਜਾਣ ਦੀ ਕਾਲ") ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp Visions of Divinity - Amrita Pritam] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080927031242/http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp |date=27 September 2008 }} ''Life Positive'', April 1996.</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ ("ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ", 1968), ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ ("ਦਿ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਟੈਂਪ", 1976), ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰੋਂ ਕੇ ਸਾਈ ("ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ") ਸੀ।<ref name=wom>[https://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&pg=PA160&dq=Amrita+Pritam&sig=ACfU3U3DLfg8nbWhHgcYV9MdIhkuzxviSQ#PPA161,M1 Amrita Pritam] ''Women Writing in India: 600 B.C. to the Present'', by Susie J. Tharu, Ke Lalita, published by Feminist Press, 1991. {{ISBN|1-55861-029-4}}. ''Page 160-163''.</ref><ref>[http://www.chowk.com/articles/9116 Amrita Pritam Biography] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081205105527/http://www.chowk.com/articles/9116 |date=5 December 2008 }} ''Chowk'', 15 May 2005.</ref> === ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ === ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪੰਜਾਬ ਰਤਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 1956 ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹਦੇ (ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ "ਸੁਨੇਹੇ", ਸੁਨੇਹੇ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਛੋਟਾ ਰੂਪ) ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ 1982 ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ (ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਨਵਸ) ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨਪੀਠ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://jnanpith.net/laureates/index.html |title=Jnanpith Laureates Official listings |publisher=[[Jnanpith]] Website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html |archive-date=13 October 2007 }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1969) ਅਤੇ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ (2004), ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2004 ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1973), ਜਬਲਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1973) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ (1987) ਸਮੇਤ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਡੀ.ਲਿੱਟ. ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।<ref>{{Cite web |url=http://www.punjabilok.com/poetry/amrita_pritam.htm |title=Amrita Pritam |access-date=11 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081030004303/http://www.punjabilok.com/poetry/amrita_pritam.htm |archive-date=30 October 2008 |url-status=dead }}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਗਣਰਾਜ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਪਟਸਾਰੋਵ ਪੁਰਸਕਾਰ (1979) ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਰਕਾਰ (1987) ਦੁਆਰਾ ਅਫਸਰ ਡੇਂਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਆਰਡਰ ਡੇਸ ਆਰਟਸ ਏਟ ਡੇਸ ਲੈਟਰਸ (ਅਧਿਕਾਰੀ) ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name=lang>[https://www.languageinindia.com/dec2005/amritapritamsunwani1.html Amrita Pritam, The Black Rose] by Vijay Kumar Sunwani, Language in India, Volume 5: 12 December 2005.</ref> ਉਸ ਨੂੰ 1986-92 ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਦਿਨੋ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਮਾਈਕੇ ਕੋ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਆਈ.. (ਮੇਰੀ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ); ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸੂਫੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀਆਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਾਦਰ ਭੇਜੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[File:Amrita_Pritam.jpg|thumb|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1971 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਹੀਥਰੋ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ।]] 1935 ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹੌਜ਼ਰੀ ਵਪਾਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਵੀ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ, ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ (ਮਾਲੀਆ ਸਟੈਂਪ) ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਔਰਤ, ਗਾਇਕਾ ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਾਹਿਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਇੰਦਰਜੀਤ ਇਮਰੋਜ਼ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਸਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਵਰ ਵੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਇਮਰੋਜ਼: ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ।<ref>[http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/ Amrita Preetam Imroz : A love Story of a Poet and a Painter] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108032205/http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/|date=8 January 2010}} Passionforcinema.com, 8 August 2008.</ref><ref>[https://www.tribuneindia.com/2006/20061105/spectrum/book4.htm Nirupama Dutt, "A Love Legend of Our Times"] ''[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]'', 5 November 2006.</ref> ਉਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4393970.stm |title=Indian writer Amrita Pritam dies |work=[[BBC News]] |date=31 October 2005 |access-date=1 August 2012}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਮਰੋਜ਼, ਧੀ ਕੰਦਲਾ, ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਕਵਾਤਰਾ, ਨੂੰਹ ਅਲਕਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ, ਕਾਰਤਿਕ, ਨੂਰ, ਅਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪੀ ਸਨ। ਨਵਰਾਜ ਕਵਾਤਰਾ ਨੂੰ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਬੋਰੀਵਲੀ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.mumbaimirror.com/article/2/20120915201209150215309207efeb3dc/Author-Amrita-Pritam%E2%80%99s-son-found-murdered-in-his-Borivali-apartment.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120919045349/http://www.mumbaimirror.com/article/2/20120915201209150215309207efeb3dc/Author-Amrita-Pritam%E2%80%99s-son-found-murdered-in-his-Borivali-apartment.html|url-status=dead|title=Author Amrita Pritam's son found murdered in his Borivali apartment|archive-date=19 September 2012}}</ref> ਤਿੰਨ ਆਦਮੀਆਂ 'ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>[http://archive.indianexpress.com/news/police-cracks-amrita-pritam-sons-murder-arrests-female-assistant-boyfriend/1005465 Police cracks Amrita Pritam son's murder, arrests female assistant, boyfriend]</ref> ਪਰ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/sessions-court-in-mumbai-acquits-3-in-2012-murder-case-of-amrita-pritam-s-son/story-vGaIxKfZJoUjGHX6DQ99WJ.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190831144752/https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/sessions-court-in-mumbai-acquits-3-in-2012-murder-case-of-amrita-pritam-s-son/story-vGaIxKfZJoUjGHX6DQ99WJ.html |date=31 August 2019 }} Sessions court in Mumbai acquits 3 in 2012 murder case of Amrita Pritam’s son</ref> ==ਸਿੱਖਿਆ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ [[1932]] ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ। [[1933]] ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। [[15 ਮਈ]] [[1973]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਡੀ.ਲਿਟ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਬਚਪਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਗਲਪ, ਲੇਖ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਇੱਕ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india|title=Amrita Pritam|last=Massey|first=Reginald|date=2005-11-04|work=The Guardian|access-date=2026-04-18|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ==ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ== ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਪੁੱਤਰ ਨਵਰਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਕੰਦਲਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |title=How heritage was lost: Amrita Pritams Hauz Khas house |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/life-style/how-heritage-was-lost-amrita-pritam-s-hauz-khas-house-825777/ |access-date=2026-04-19 |website=The Tribune |language=en}}</ref> ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਦਿੱਲੀ]] ਆ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Dutt |first=Nirupama |date=2017-08-14 |title=When Amrita Pritam called out to Waris Shah in a heartrending ode while fleeing the Partition riots |url=https://scroll.in/article/847004/when-amrita-pritam-called-out-to-waris-shah-in-a-heartrending-ode-while-fleeing-the-partition-riots |access-date=2026-04-19 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ == ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 'ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ' ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/features/10-facts-about-amrita-pritam-her-fans-would-want-to-know/photostory/70911761.cms?picid=70911786|title=10 facts about Amrita Pritam her fans would want to know|date=2019-08-31|work=The Times of India|access-date=2026-04-18|issn=0971-8257}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Pal |first=Sherryl Sanjay |date=2023-08-31 |title=Amrita Pritam: The Unfettered Voice of Punjabi Literature |url=https://www.thetalentedindian.com/amrita-pritam-the-unfettered-voice-of-punjabi-literature/ |access-date=2026-04-18 |website=The Talented Indian |language=en-US}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਲਗਭਗ 100 ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ<ref name=":1" /> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ [[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨੁਵਾਦ]] ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ' [[1935]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]], [[ਰੂਸ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]], [[ਹੰਗਰੀ]], [[ਰੋਮਾਨੀਆ]] ਅਤੇ [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[1956]] ਵਿੱਚ ਸੁਨੇਹੜੇ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਤੇ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=..:: SAHITYA : Akademi Awards ::.. |url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |access-date=2026-04-18 |website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> [[1958]] ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ [[1974]] ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ [[1978]] ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[1981]] ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ 'ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ [[ਗਿਆਨਪੀਠ ਅਵਾਰਡ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=welcome to:Bhartiya Jnanpith |url=http://jnanpith.net/laureates/index.html |access-date=2026-04-18 |website=jnanpith.net |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html |url-status=dead }}</ref> ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦਾਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। [[1960]] ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 40 ਸਾਲ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|title=ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ - Tribune Punjabi|last=|first=|date=2018-09-01|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109043546/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/features/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A9%80%E0%A8%A4%E0%A8%AE-%E0%A8%A8%E0%A9%82%E0%A9%B0-%E0%A8%B8%E0%A8%AE%E0%A8%9D%E0%A8%A6-1430751|archive-date=2022-11-09|dead-url=|language=en-US|url-status=dead}}</ref> ==ਮੌਤ== [[31 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2005]] ਨੂੰ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4393970.stm|title=Indian writer Amrita Pritam dies|date=2005-10-31|access-date=2026-04-18|language=en-GB}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == 2007 ਵਿੱਚ [[ਗੁਲਜ਼ਾਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਆਡੀਓ ਐਲਬਮ 'Amrita Pritam recited by Gulzar' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.gulzaronline.com/default.htm 'Amrita recited by Gulzar'] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705222306/http://www.gulzaronline.com/default.htm|date=5 July 2008}}, Gulzaronline.com.</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/Cities/City_Supplements/Bombay_Times/Gulzar_recites_for_Amrita_Pritam/articleshow/2008708.cms Gulzar recites for Amrita Pritam] ''[[The Times of India]]'', 7 May 2007.</ref> 2007 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਨੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>[http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html Movie on Amrita Pritam to be shot in Himachal] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080709011536/http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html|date=9 July 2008}} ''Realbollywood.com''.</ref> 31 ਅਗਸਤ 2019 ਨੂੰ [[ਗੂਗਲ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 100ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ]] ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref name="Amrita Pritam's Google Doodle">{{cite web |date=2019-08-31 |title=Amrita Pritam's 100th Birthday |url=https://doodles.google/doodle/amrita-pritams-100th-birthday/ |access-date=2019-08-31 |website=Google.com}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/google-celebrates-100th-birth-anniversary-of-punjabi-poet-author-amrita-pritam-with-a-doodle/articleshow/70918925.cms|title=Google celebrates 100th birth anniversary of Punjabi poet, author Amrita Pritam with a doodle|date=31 August 2019|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=31 August 2019}}</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਨਾਵਲ=== {{div col|colwidth=22em}} #ਜੈ ਸ੍ਰੀ (1946) #ਡਾਕਟਰ ਦੇਵ (1949), (ਹਿੰਦੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #[[ਪਿੰਜਰ (ਨਾਵਲ)|ਪਿੰਜਰ]] (1950), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਲਯਾਲਮ, ਮਰਾਠੀ, ਕੋਂਕਣੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਸ਼ਿਆਈ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਆਲ੍ਹਣਾ (1952), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਅੱਸ਼ੂ (1958), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇੱਕ ਸਵਾਲ (1959), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਬੁਲਾਵਾ (1960), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ਾ (1961), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਸਿੰਧੀ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਰੰਗ ਦਾ ਪੱਤਾ (1963), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇੱਕ ਸੀ ਅਨੀਤਾ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਚੱਕ ਨੰਬਰ ਛੱਤੀ (1964), (ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਧਰਤੀ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਿੱਪੀਆਂ (1965), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ (1968), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਧੁੱਪ ਦੀ ਕਾਤਰ (1969) #ਏਕਤੇ ਏਰਿਅਲ (1969), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਜਲਾਵਤਨ (1970), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਯਾਤਰੀ (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਕੰਨੜ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਬਾਂਗਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੋਕਰੋਟ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਜੇਬ ਕਤਰੇ (1971), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਮਲਯਾਲਮ ਅਤੇ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਪੱਕੀ ਹਵੇਲੀ (1972), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਅੱਗ ਦੀ ਲਕੀਰ (1974), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੱਚੀ ਸੜਕ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ (1975), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ (1977), (ਹਿੰਦੀ, ਬੁਲਗਾਰਿਅਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਦੂਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ (1977), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਤੇਹਰਵਾਂ ਸੂਰਜ (1978), (ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਉਨਿੰਜਾ ਦਿਨ (1979), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਕੋਰੇ ਕਾਗਜ਼ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) #ਹਰਦੱਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ (1982), (ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ) ===ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== #ਛੱਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਾਅਦ (1943) #ਕੁੰਜੀਆਂ (1944) #ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਤ (1956) #ਗੋਜਰ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ (1960) #ਚਾਨਣ ਦਾ ਹਉਕਾ (1962) #ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ (1969) #ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਣੀ #ਲਾਤੀਯਾਂ ਦੀ ਛੋਕਰੀ #ਪੰਜ ਵਰ੍ਹੇ ਲੰਮੀ ਸੜਕ #ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੌਤ #ਤੀਜੀ ਔਰਤ ===ਆਤਮਕਥਾ === #[[ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ]] (1976) #ਕਾਲਾ ਗੁਲਾਬ (1968) #Shadow of word's (2004) ===ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ === #ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ (1934) #ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਹਿਰਾਂ (1936) #ਜਿਉਂਦਾ ਜੀਵਨ (1938) #ਤ੍ਰੇਲ ਧੋਤੇ ਫੁੱਲ (1941) #ਓ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲਿਓ (1942) #ਅੰਮੜੀ ਦਾ ਵਿਹੜਾ #ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ (1943) #ਸੰਝ ਦੀ ਲਾਲੀ (1943) #ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਸੌਗਾਤ (1944) #ਲੋਕ ਪੀੜ (1944) #ਪੱਥਰ ਗੀਟੇ (1946) #ਲੰਮੀਆਂ ਵਾਟਾਂ, 1949 #ਮੈਂ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਹਾਂ ਹਿੰਦ ਦੀ (1950) #ਸਰਘੀ ਵੇਲਾ, (1951) #ਮੇਰੀ ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ (1952) #ਸੁਨੇਹੜੇ (1955 - ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) #ਅਸ਼ੋਕਾ ਚੇਤੀ (1957) #ਕਸਤੂਰੀ (1959) #ਨਾਗਮਣੀ (1964) #ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ (1969) #ਮੈਂ ਜਮਾਂ ਤੂੰ (1977) #ਲਾਮੀਆਂ ਵਤਨ #ਕਾਗਜ਼ ਤੇ ਕੈਨਵਸ (ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ) ===ਗਦ ਰਚਨਾਵਾਂ=== #ਕਿਰਮਿਚੀ ਲਕੀਰਾਂ #ਕਾਲ਼ਾ ਗੁਲਾਬ #ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ (1969) #ਇਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਗੁਲਾਬ , ਸਫਰਨਾਮਾ (1973) #ਔਰਤ: ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ (1975) #ਇੱਕ ਉਦਾਸ ਕਿਤਾਬ (1976) #ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਵਰੇ (1978) #ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਹੜਾ ਸਾਹਿਤ (1979) #ਕੱਚੇ ਅੱਖਰ (1979) #ਇੱਕ ਹੱਥ ਮਹਿੰਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਛੱਲਾ (1980) #ਮੁਹੱਬਤਨਾਮਾ (1980) #ਮੇਰੇ ਕਾਲ ਮੁਕਤ ਸਮਕਾਲੀ (1980) #ਸ਼ੌਕ ਸੁਰਾਹੀ (1981) #ਕੜੀ ਧੁੱਪ ਦਾ ਸਫ਼ਰ (1982) #ਅੱਜ ਦੇ ਕਾਫਰ (1982) === ਸਫਰਨਾਮਾ=== #ਬਾਰੀਆਂ ਝਰੋਖੇ (1961) ===ਹੋਰ=== #ਬਲ ਬਲ ਦੀਵੜਿਆ #ਅਦਨ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਯੋਗੀ {{div col end}} ==ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ== #ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ “ਸੁਨੇਹੜੇ” ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ #1958 ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ #1969 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ‘ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ’ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ #ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ 1974 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ #ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 1978 ਵਿੱਚ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ #1982 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ "ਕਾਗਜ ਤੇ ਕੈਨਵਸ" ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪੀਠ ਐਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। #1988 ਵਿੱਚ ਬਲਗਾਰਿਆ ਵੈਰੋਵ ਇਨਾਮ (ਅੰਤਰਾਸ਼ਟਰੀ) #2005 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>[http://punjabitribuneonline.com/2012/07/ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਪ੍ਰੀਤਮ-ਦੀਆਂ-ਚੋਣ/ ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Amrita Pritam-New Delhi-Dec 1969-Pic Ravinder Ravi.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1969 ਵਿੱਚ File:Amrita Pritam.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ File:Amrita Pritam-New Delhi-1979-Pic Dev Inder.jpg|ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ 1979 ਵਿੱਚ </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Commons category|Amrita Pritam}} * '''[http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE Amrita Pritam at Gadya Kosh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220233825/http://www.gadyakosh.org/gk/index.php?title=%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%AE |date=2016-12-20 }} (her prose work in Devanagari script)''' * [http://www.sawnet.org/books/authors.php?Pritam+Amrita Amrita Pritam and her Works at ''South Asian Women's Network'' (Sawnet)] * [https://web.archive.org/web/20080618100709/http://www.razarumi.com/2008/06/09/amrita-pritam-1919-2005/ Amrita Pritam 1919-2005-a tribute by Raza Rumi] * [http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html Poems by Amrita Pritam at ''Kavitayan'']( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026173015/http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html |date=2009-10-26 }} 2009-10-25) ;ਵੀਡੀਓ ਕੜੀਆਂ * {{YouTube|gvgSY81gVMM|''Aj Waris Shah Nu'', Amrita Pritam's most important poem, recited by Gulzar}} * {{YouTube|um6QOvOPol4|Amrita Pritam's poem ''Main Tainu Pir Milangi'' recited by Gulzar}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} {{ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1919]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਹਫ਼ਤਾ 2022 ਵਿੱਚ ਸੋਧੇ ਗਏ ਲੇਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] 82jhsw87adcbknnh48msz7a7r6xmsl5 0 16031 841082 835331 2026-06-19T01:29:09Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841082 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ਧਰਮਿੰਦਰ | image = Dharmendra 2012.jpg | caption = ਧਰਮਿੰਦਰ 2012 ਵਿੱਚ | office = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ]], [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | term_start = 13 ਮਈ 2004 | term_end = 16 ਮਈ 2009 | predecessor = [[ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਲਾਲ ਡੁਡੀ]] | successor = [[ਅਰਜੁਨ ਰਾਮ ਮੇਘਵਾਲ]] | constituency = [[ਬੀਕਾਨੇਰ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਬੀਕਾਨੇਰ]] | birth_name = ਧਰਮਿੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਓਲ | birth_date = {{birth date|1935|12|08|df=y}} | death_date = | birth_place = [[ਨਸਰਾਲੀ]], [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]], ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ<ref>{{cite news |last=Singh |first=Khushwant |date=18 November 2013 |title=Dharmendra unplugged |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dharmendra-unplugged/story-MlrFAqdNcseLJAw8TvGWLM.html |work=Hindustan Times |access-date=12 October 2024}}</ref><br />(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]]) | death_date = {{death date and age|2025|11|24|1935|12|08|df=y}} | death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | citizenship = [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ]] (1935–1947)<br />ਭਾਰਤੀ (1947–2025) | other_names = | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | spouse = {{ublist|{{marriage|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ|1954}}|{{marriage|[[ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ]]|1980}}}} | children = 6; ([[ਸਨੀ ਦਿਓਲ|ਸਨੀ]], [[ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ|ਬੌਬੀ]] ਅਤੇ [[ਈਸ਼ਾ ਦਿਓਲ|ਈਸ਼ਾ]] ਸਮੇਤ) | relatives = | alma_mater = ਰਾਮਗਗੜੀਆ ਕਾਲਜ, [[ਫਗਵਾੜਾ]]<br />[[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] | occupation = {{hlist|ਅਦਾਕਾਰ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ}} | awards = [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (2012) | signature = Autograph Dharmendra.svg | nickname = {{hlist|''ਹੀ-ਮੈਨ''|''ਗਰਮ ਧਰਮ''}} | width = }} '''ਧਰਮਿੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਉਲ''' (8 ਦਸੰਬਰ 1935 – 24 ਨਵੰਬਰ 2025) ਜਾਂ '''ਧਰਮਿੰਦਰ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਫਿਲਮ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251124104337/https://photogallery.indiatimes.com/movies/100-yrs-of-indian-cinema/dharmendras-toi-archives-100-years-of-indian-cinema/articleshow/20148582.cms |date=24 ਨਵੰਬਰ 2025 }}. ''[[The Times of India]]''. 20 May 2013. Archived from the [https://photogallery.indiatimes.com/movies/100-yrs-of-indian-cinema/dharmendras-toi-archives-100-years-of-indian-cinema/articleshow/20148582.cms original] on 2 May 2025. Retrieved 2 May 2025 <small>* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230710144304/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/when-dharmendra-was-compared-to-a-hollywood-star-who-he-didn-t-recognise-uski-picture-hi-nahi-dekhi-thi-101642923670930.html |date=10 ਜੁਲਾਈ 2023 }}. ''[[Hindustan Times]]''. 23 January 2022. Archived from the [https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/when-dharmendra-was-compared-to-a-hollywood-star-who-he-didn-t-recognise-uski-picture-hi-nahi-dekhi-thi-101642923670930.html original] on 2 May 2025. Retrieved 2 May 2025</small> * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230804172028/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dharmendra-most-handsome-actor-in-bollywood-arjun-rampal/ |date=4 ਅਗਸਤ 2023 }}. ''[[The Indian Express]]''. 16 June 2015. Archived from [https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dharmendra-most-handsome-actor-in-bollywood-arjun-rampal/ original] on 2 May 2025. Retrieved 2 May 2025 * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251204193527/https://www.ndtv.com/entertainment/madhuri-dixit-dharmendra-the-most-handsome-person-612103 |date=4 ਦਸੰਬਰ 2025 }}. ''[[NDTV]]''. 28 May 2013. Archived from [https://www.ndtv.com/entertainment/madhuri-dixit-dharmendra-the-most-handsome-person-612103 original] on 2 May 2025. Retrieved 2 May 2025 * {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250902154048/https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dharmendra-shares-video-of-salman-khan-calling-him-icon-most-beautiful-looking-man-7625556/ |date=2 ਸਤੰਬਰ 2025 }}. ''[[The Indian Express]]''. 16 November 2021. Archived from [https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dharmendra-shares-video-of-salman-khan-calling-him-icon-most-beautiful-looking-man-7625556/ original] on 2 May 2025. Retrieved 2 May 2025</ref> ਉਸਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ "ਹੀ-ਮੈਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਨੇਮੈਟਿਕ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Dharmendra - An actor & a gentleman {{!}} Filmfare.com |url=https://www.filmfare.com/features/dharmendra-an-actor-a-gentleman-28495.html |access-date=2 May 2025 |website=www.filmfare.com |language=en}} “''In a career spanning 55 years, Dharmendra has worked in over 300 films. You don’t need to be Aryabhatta to figure that out, that’s an average of close to six films a year. European actors and filmmakers will tell you that the fact is plain preposterous. But it’s true. Dharmendra was nothing less than a film factory.''”</ref><ref>{{Cite news |date=6 May 2024 |title=Dharmendra has a happy reunion with his old friends Ranjeet and Avtar Gill: 'Achaanak mil jaate hain jab' - See photos |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/dharmendra-has-a-happy-reunion-with-his-old-friends-ranjeet-and-avtar-gill-achaanak-mil-jaate-hain-jab-see-photos/articleshow/109893106.cms |access-date=2 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}} ''Dharmendra has been a part of more than 300 films in the industry so far, and is fondly called the ‘Garam Dharam’''</ref> ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੇ ਨਾਂ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=8 January 2025 |title=Bollywood's most successful actor has 74 hits, more than Shah Rukh, Salman Khan, Amitabh, yet was never called superstar |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/bollywood-most-successful-actor-dharmendra-74-hits-never-called-superstar-shah-rukh-khan-salman-khan-amitabh-bachchan-101736338379454.html |access-date=17 January 2025 |website=[[Hindustan Times]]}} “''Even though this star had more hits than [[Amitabh Bachchan]] and [[Shah Rukh Khan]], he was never called a ‘superstar’ for a rather academic reason. Dharmendra has the distinction of delivering the most hits as an actor in the Hindi film industry. The actor has a record 74 hits to his name in films where he was either the lead or had a substantial role. Dharmendra has appeared in over 240 films. Of these, 94 have been successful (recovering their investments), and 74 have had the distinction of being called hits. This includes 7 blockbusters, and 13 super hits, notably Sholay, the all-time highest-grosser of Indian cinema.''”</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |title=Bollywood's most successful actor has more hits than Shah Rukh, Salman, Amitabh, Aamir; was still never called superstar |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/photo-gallery-bollywood-s-most-successful-actor-dharmendra-never-called-superstar-not-shah-rukh-salman-amitabh-aamir-khan-3105713/bollywood-s-most-successful-actor-3105714 |access-date=17 January 2025 |website=DNA India |language=en}}</ref> 1973 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ 1987 ਵਿੱਚ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸੱਤ ਹਿੱਟ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜੋ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite news |date=30 January 2024 |title=Did you know Dharmendra gave seven consecutive hits in the year 1987? |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/did-you-know-dharmendra-gave-seven-consecutive-hits-in-the-year-1987/articleshow/107266930.cms |access-date=17 January 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257 |archive-date=4 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204033403/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/did-you-know-dharmendra-gave-seven-consecutive-hits-in-the-year-1987/articleshow/107266930.cms |url-status=live }} “ ''Dharmendra, an iconic figure in Bollywood, experienced a golden period in 1987 when 12 films graced the theaters consecutively, marking a zenith in his career. In this year, Dharmendra achieved the feat by delivering seven consecutive hits out of the 12 releases''”</ref> 2012 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=4 April 2012 |title=Dharmendra, Shabana awarded Padma Bhushan |url=https://www.hindustantimes.com/photos/entertainment/dharmendra-shabana-awarded-padma-bhushan/photo-gnR6WFNcsB7C0eeCUeEhiN.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805041544/https://www.hindustantimes.com/photos/entertainment/dharmendra-shabana-awarded-padma-bhushan/photo-gnR6WFNcsB7C0eeCUeEhiN.html |archive-date=5 August 2021 |access-date=5 August 2023 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ 1960 'ਚ ''ਦਿਲ ਵੀ ਤੇਰਾ ਹਮ ਭੀ ਤੇਰੇ'' ਨਾਲ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Joshi |first=Sumit |title=Bollywood Through Ages |publisher=Best Book Reads |isbn=9781311676696 |url= https://books.google.com/books?id=WHQWCgAAQBAJ&q=Arjun+Hingorani&pg=PT65}}</ref> ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ''ਆਈ ਮਿਲਾਨ ਕੀ ਬੇਲਾ'', ''ਫੂਲ ਔਰ ਪੱਥਰ'' ਅਤੇ ''ਆਏ ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਕੇ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਟਾਰਡਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਕਈ ਔਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ "ਹੀ-ਮੈਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=https://www.filmcompanion.in/features/indepth-stories/dharmendra-bollywoods-dreamboat|title=Dharmendra, Bollywood's Dreamboat|date=8 December 2022|access-date=9 October 2024|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126143630/https://www.filmcompanion.in/features/indepth-stories/dharmendra-bollywoods-dreamboat|url-status=live}}</ref> ਉਸਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਸਫਲ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਆਖੇਂ'', ''ਸ਼ਿਕਾਰ'', ''ਆਯਾ ਸਾਵਨ ਝੂਮ ਕੇ'', ''ਜੀਵਨ ਮ੍ਰਿਤਯੂ'', ''ਮੇਰਾ ਗਾਓਂ ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼'', ''ਸੀਤਾ ਔਰ ਗੀਤਾ'', ''ਰਾਜਾ ਜਾਨੀ'', ''ਜੁਗਨੂੰ'', ''ਯਾਦਾਂ ਕੀ ਬਾਰਾਤ'', ''ਦੋਸਤ'', ''ਸ਼ੋਲੇ'', ''ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ'', ''ਧਰਮਵੀ'', ''ਚਾਚਾ ਭਤੀਜਾ'', ''ਗੁਲਾਮੀ'', ''ਹੁਕੂਮਤ'', ''ਆਗ ਹੀ ਆਗ'', ''ਐਲਾਨ-ਏ-ਜੰਗ'' ਅਤੇ ''ਤਹਿਲਕਾ'' ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ''ਅਨਪੜ੍ਹ'', ''ਬੰਦਨੀ'', ''ਹਕੀਕਤ'', ''ਅਨੁਪਮਾ'', ''ਮਮਤਾ'', ''ਮਝਲੀ ਦੀਦੀ'', ''ਸਤਿਆਕਾਮ'', ''ਨਯਾ ਜ਼ਮਾਨਾ'', ''ਸਮਾਧੀ'', ''ਰੇਸ਼ਮ ਕੀ ਡੋਰੀ'', ''ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ'', ''ਦ'' ''ਬਰਨਿੰਗ ਟ੍ਰੇਨ'', ''ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਏਂ'', ''ਗਜ਼ਬ'' ਅਤੇ ''ਹਥਿਆਰ''।<ref name="Rewinds">{{Cite news|title=Rewind - Sixty Years Of Dharmendra|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6104|work=Box Office India|language=en|date=24 November 2020|archive-date=12 July 2023|access-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712182139/https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=6104|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{Cite web|url=https://www.rediff.com/entertai/2002/jun/24dinesh.htm|title=All muscle, all heart: Dharmendra|website=www.rediff.com|access-date=12 August 2023|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304131225/https://www.rediff.com/entertai/2002/jun/24dinesh.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/dharmendra-turns-88-from-anupama-to-sholay-10-films-that-define-his-timeless-legacy/phool-aur-patthar-1966-action-hero-emerges/slideshow/105832972.cms|title=Dharmendra Turns 88: From 'Anupama' To 'Sholay', 10 Films That Define His Timeless Legacy|date=8 December 2023|access-date=22 April 2024|archive-date=18 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240318204258/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/dharmendra-turns-88-from-anupama-to-sholay-10-films-that-define-his-timeless-legacy/phool-aur-patthar-1966-action-hero-emerges/slideshow/105832972.cms|url-status=live}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਈ ਸਫਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਿੱਤਰ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਪਿਆਰ ਕੀਯਾ ਤੋ ਡਰਨਾ ਕਿਯਾ'', ''ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ... ਮੈਟਰੋ'', ''ਅਪਨੇ'', ''ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ'', ''ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ'', ''ਰੌਕੀ ਔਰ ਰਾਣੀ ਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ'' ਅਤੇ ''ਤੇਰੀ'' ''ਬਾਂਤੋਂ ਮੇਂ ਐਸਾ ਉਲਝਾ ਜੀਆ''।<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/actor.php?actorid=1|title=Dharmendra (Filmography)|publisher=Box Office India|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319060248/https://boxofficeindia.com/actor.php?actorid=1|url-status=live}}</ref><ref name="CNN-IBN">{{cite web |title=Review: Johnny Gaddaar is a delicious thriller |url=http://ibnlive.in.com/news/review-johnny-gaddaar-is-a-delicious-thriller/49544-8.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415162514/http://ibnlive.in.com/news/review-johnny-gaddaar-is-a-delicious-thriller/49544-8.html|url-status=dead|archive-date=15 April 2009|date=29 September 2007 |publisher=[[CNN-IBN]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7962|title=Rocky Aur Rani Ki Prem Kahaani Emerges HIT Due to Overseas|website=Box Office India|access-date=24 August 2023|archive-date=24 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824075755/https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=7962|url-status=live}}</ref> 1997 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ [[15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਜੋ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਤੋਂ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ [[ਬੀਕਾਨੇਰ]] ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="Padma Awards">{{cite web|url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881|title=Padma Awards|publisher=pib|date=27 January 2013|access-date=16 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524145714/http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=79881|archive-date=24 May 2013|url-status=dead}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == [[File:Dharmendra with father.jpg|thumb|left|150px|ਧਰਮਿੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ਼]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਓਲ<ref name="Affidavit">{{cite web |title=Affidavit - Dharmendra Kewal Krishan Deol |url=https://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC1.html |website=ceorajasthan.nic.in |access-date=15 August 2023 |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015101137/https://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC1.html |archive-date=15 October 2014}}</ref> 8 ਦਸੰਬਰ 1935 ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ [[ਨਸਰਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Singh |first=Khushwant |date=18 November 2013 |title=Dharmendra unplugged |url=https://www.hindustantimes.com/chandigarh/dharmendra-unplugged/story-MlrFAqdNcseLJAw8TvGWLM.html |work=Hindustan Times |access-date=12 October 2024}}</ref> ਉਹ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ<ref name="Affidavit" /> ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ,<ref>{{cite news|title=Dharmendra talks about his mother Satwant Kaur: She wanted me to learn how to manage money|url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/dharmendra-talks-about-his-mother-satwant-kaur-she-wanted-me-to-learn-how-to-manage-money-28517|date=21 January 2020|newspaper=The Tribune|archive-date=27 January 2024|access-date=15 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127215948/https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/dharmendra-talks-about-his-mother-satwant-kaur-she-wanted-me-to-learn-how-to-manage-money-28517|url-status=live}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਜੱਟ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |date=11 November 2013 |title=Dharmendra pained to see Punjabi girls hitting the bottle |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dharmendra-pained-to-see-punjabi-girls-hitting-the-bottle/articleshow/25572225.cms |newspaper=Times of India |quote=Bollywood superstar Dharmendra said as a Punjabi he is pained to hear that even girls in the state are now hitting the bottle.}}</ref><ref name="ArabNews_Religion" /><ref name="farm">{{cite news |last1=Kashyap |first1=Archita |title=I am a farmer's son: Dharmendra |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/i-am-a-farmers-son-dharmendra/article7361469.ece |access-date=3 November 2019 |work=The Hindu |date=27 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103093244/https://www.thehindu.com/features/cinema/i-am-a-farmers-son-dharmendra/article7361469.ece|quote=I am a Jat. Jats love their land and their farms. I spend most of my time in my farmhouse at Lonavla these days.|archive-date=3 November 2019 |url-status=live }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ [[ਡਾਂਗੋਂ]], ਨੇੜੇ ਪੱਖੋਵਾਲ ਤਹਿਸੀਲ [[ਰਾਏਕੋਟ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Dharmendra nostalgic on visiting Dangon|url=http://www.tribuneindia.com/2013/20131106/ldh1.htm#8|date=6 November 2013|work=Ludhiana Tribune|access-date=15 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110402/http://www.tribuneindia.com/2013/20131106/ldh1.htm#8|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref><ref name="farm"/> ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ [[ਸਾਹਨੇਵਾਲ]] ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ [[ਲੁਧਿਆਣਾ]] ਦੇ [[ਲਲਤੋਂ ਕਲਾਂ]] ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਨ।<ref>{{cite web|last=Sumbly|first=Vimal|title=From Ludhiana to Bikaner in support of Dharmendra|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040503/ldh1.htm#2|date=2 May 2004|work=Ludhiana Tribune|access-date=16 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181855/http://www.tribuneindia.com/2004/20040503/ldh1.htm#2|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}</ref> ਉਸਨੇ 1952 ਵਿੱਚ [[ਫਗਵਾੜਾ]] ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web|title=Affidavit|url=http://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC5.html|work=Chief Electoral Officer, Rajasthan|access-date=16 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304123615/http://ceorajasthan.nic.in/Affidavits_pc/2/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN/DEOL%20DHARMENDRA%20KEWAL%20KRISHAN_SC5.html|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਫਿਲਮ ਕੈਰੀਅਰ === ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਮੁੰਬਈ ਆਇਆ ਜਿੱਥੇ ਕੰਮ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਰਜੁਨ ਹਿੰਗੌਰਾਨੀ ਦੇ ਦਿਲ ਭੀ ਤੇਰਾ ਵੀ, ਭੀ ਤਹਿਰੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ 1961 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਬਾਇ ਫਰੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ 1960-67 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚਕ ਹਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। {{citation needed|reason=Your explanation here|date=August 2016}} ਉਸਨੇ ਸੂਰਤ ਔਰ ਸੀਰਤ (1962), ਬੰਧਨੀ (1963), ਦਿਲ ਨੇ ਫਿਰ ਯਾਦ ਕੀਆ (1966) ਅਤੇ ਦੁਲਾਨ ਏਕ ਰਾਤ ਕੀ (1967) ਵਿੱਚ ਨੂਤਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ (1962) ਵਿੱਚ ਮਲਾ ਸਿਨਹਾ, ਪੂਜਾ ਕੇ ਫੂਲ (1964) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹਾਰੇਂ ਫਿਰ ਭੀ ਆਏਂਗੀ, ਆਕਾਸ਼ਦੀਪ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਆਇ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬੇਲਾ (1964) ਵਿੱਚ ਸਾਇਰਾ ਬਾਨੋ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮੀਨ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਮੈਂ ਭੀ ਲੜਕੀ ਹੂ (1964), ਕਾਜਲ (1965), ਪੂਰਿਮਾ (1965) ਅਤੇ ਫੂਲ ਔਰ ਪਥਰ (1966). ਉਹ ਫੂਲ ਔਰ ਪਥਰ (1966) ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਸੀਨੀਅਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਸੀ। ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਨ, ਇਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਏ-ਸੂਚੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਫੂਲ ਔਰ ਪਥਰ 1966 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਫਿਲਮ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਭਿਨੇਤਾ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਨੁਪਮਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1971 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੇਰਾ ਗਾਉਂ ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾਇਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਾ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮਾਂਸਿਕ ਅਤੇ ਐਕਸ਼ਨ ਹੀਰੋ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਤੱਕ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁਖੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਮੇਡੀ ਫਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਮ ਹਸੀਨ ਮੈਂ ਜਵਾਨ, ਦੋ ਚੋਰ, ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ, ਦਿਲਲਗੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰ ਬੀਵੀ ਕਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਜੋੜ ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਾਨੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤਾ, ਸ਼ਰਾਫਤ, ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ, ਪਥਤਰ ਔਰ ਪਾਇਲ, ਤੁਮ ਹਸੀਨ ਮੈਂ ਜਵਾਨ, ਜੁਗਨੂ, ਦੋਸਤ, ਚਰਸ, ਮਾਤਾ, ਚਾਚਾ ਭਤੀਜਾ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ੋਲੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਲੇ ਨਾਲ ਸਤਿਅਕਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਡਿਆ ਟਾਈਮਸ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ "ਸਿਖਰ 25 ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ"। 2005 ਵਿਚ, 50 ਵੀਂ ਸਾਲਾਨਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ੋਲੇ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਫਿਲਮ ਆਫ਼ 50 ਯੀਅਰਸ ਦਾ ਖਾਸ ਫ਼ਰਕ ਦੱਸਿਆ। {{citation needed|date=August 2016}} ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ 1976-84 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਐਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮਵੀਰ, ਚਰਸ, ਅਜ਼ਾਦ, ਕਾਤਲੋਂ ਕੇ ਕਾਤੀਲ, ਗਜ਼ਬ, ਰਾਜਪੂਤ, ਭਾਗਵਤ, ਜਾਨੀ ਦੋਸਤ, ਧਰਮ ਔਰ ਕਾਨੂਨ, ਮੇਨ ਇੰਤਕਾਮ ਲੂੰਗਾ, ਜੀਨ ਨਹੀਂ ਦੂੰਗਾ, ਹਕੂਮਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1986 ਬੀ ਫਿਲਮ 'ਮੋਹੱਬਤ ਕੀ ਕਸਮ' ਵਿੱਚ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਨਾਲ ਕੈਮਿਓ ਅਪੇਰੇੰਸ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸਹਿਯੋਗ 1960-91 ਤੋਂ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਰਜੁਨ ਹਿੰਗੋਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਦਿਲ ਵੀ ਤੋਰੀ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮੇਂਦਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮੁੱਖ ਨਾਇਕ ਸੀ। ਉਹ ਕੱਬ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ? ਕੂਨ? ਅਰ ਕਹਾਨ ?, ਕਹਾਨੀ ਕਿਸਮਤ ਕੀ, ਖਿਲ ਖਿਲਾੜੀ ਕਾ, ਕੈਟਰੀਲੋਨ ਕੇ ਕਾਤੀਲ ਅਤੇ ਕੂਨ ਕਾਰੇ ਕੌਰਬੀਨੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਰਜੁਨ ਹਿੰਗੌਰਾਨੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਹਿੰਗੋਰਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਸੁਲਤਾਨਤ ਅਤੇ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕੁਦਰਤ ਕਾ। ਉਸਨੇ ਨਯਾ ਜ਼ਮਾਨਾ, ਡਰੀਮ ਗਰਲ, ਅਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਜੁਗਨੂ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਪ੍ਰਮੋਦ ਚਕਰਵਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਯਾਕੀਨ (1969) ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹੀਰ ਅਤੇ ਖਲਨਾਇਕ, ਸਮੱਧੀ (1972) ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਗਜ਼ ਬਾਬ (1982) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਓ ਸ਼ਾਨ ਸੇ (1997) ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰੋਲ ਸਨ। ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਣਕਾਂ ਦੇ ਓਲੇ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਪੋਜੀਸ਼ਨ) (1970), ਦੋ ਸ਼ੇਰ (1974), ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਤੇਰਾ ਨਾਮ (1974), ਤੇਰੀ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਜਿੰਦੜੀ (1975), ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ (1982) ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਜੱਟ ਦੀ (1990) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।। 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦੋਨਾਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। {{citation needed|date=August 2016}} 1997 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਾਇਰਾ ਬਾਨੋ ਤੋਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦਿਲ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਲਮਫ਼ੈਰੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦ ਵੀ ਮੈਂ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਾਂਗਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਾਂਗੀ- ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੂਬਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ?" ਉਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ: ਬੇਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਨੀ ਦਿਓਲ (1983) ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ (1995) ਵਿੱਚ ਬੌਬੀ ਦਿਓਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਅਭੇ ਦਿਓਲ, ਸੋਚਾ ਨਾ ਥਾ (2005) ਵਿੱਚ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਸਤਤਕ (1969) ਅਤੇ ਕਬ ਕਿਊਂ ਔਰ ਕਹਾਂ (1970) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਜ਼ਿੰਟਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਿੰਦਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਰਪਾਲ (2008) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਾਲ 2003 ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 2007 ਵਿੱਚ ਲਾਈਫ ਇਨ ਏ ... ਮੈਟਰੋ ਅਤੇ ਅਪਨੇ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਰਿੱਤਰ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲ ਸਨ. ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸੰਨੀ ਅਤੇ ਬੌਬੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਹੋਰ ਰਿਲੀਜ਼ ਜੋਨੀ ਗੜ੍ਹਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਖਲਨਾਇਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 2011 ਵਿਚ, ਉਹ ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ 14 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਸੀਕਵਲ, ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ-2 ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ (ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ) ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਉੱਨਤੀ, 2011 ਵਿੱਚ 'ਟੈਲ ਮੀ ਓ ਖੁਦਾ' ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਏਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ. 2014 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਡਬਲ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ., ਡਬਲ ਦੀ ਟ੍ਰਬਲ। === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === 2011 ਵਿੱਚ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਸਾਜਿਦ ਖਾਨ ਦੀ ਜਗਾਹ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹਕੀਕਤ ਸ਼ੋਅ ਇੰਡੀਆਜ਼ ਗੋਟ ਟੇਲੈਂਟ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜੀ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਬਦਲੇ। 29 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੋਤ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਨੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਜੱਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਦੀਆਂ ਰੇਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। === ਸਿਆਸੀ === ਧਰਮਿੰਦਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। 2004 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਟਿਕਟ 'ਤੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮੰਦਭਾਗੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸਨੂੰ "ਬੁਨਿਆਦੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ" ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਡਿਕਟੇਟਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਘੱਟ ਹੀ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਜਾਂ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਕੀਤੀ ਸੀ। === ਨਿਰਮਾਤਾ === 1983 ਵਿੱਚ, ਦਿਓਲ ਨੇ ਵਿਜੇਤਾ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬੇਤਾਬ' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ 1983 'ਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ' ਚ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਨੀ ਦਿਓਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਫਿਲਮ ਇੱਕ ਬਲਾਕਬੈਸਟਰ ਸੀ 1990 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਫਿਲਮ ਘਾਇਲ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਨੀ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਬੈਸਟ ਮੂਵੀ ਅਵਾਰਡ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ। ਇਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ ਬੌਬੀ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ 1995 ਵਿੱਚ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Bobby_Deol_Dharmendra_Sunny_Deol_still10.jpg|right|thumb|ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਬੋਬੀ ਦਿਓਲ ਅਤੇ ਸਨੀ ਦਿਓਲ ਨਾਲ।<br> ]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਨਾਲ 1954 ਵਿੱਚ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸੰਨੀ ਅਤੇ ਬੌਬੀ, ਸਫਲ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿਜੇਤਾ ਅਤੇ ਅਜੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੋਤਰੇ ਸਨ। {{citation needed|date=November 2016}} ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਬਦਲਾਵ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਮਾਲੀਨੀ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਹਟ ਫਿਲਮ, ਸ਼ੋਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ. ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਲੜਕੀਆਂ ਹਨ, ਈਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਹਾਨਾ ਦਿਓਲ। ਧਰਮਿੰਦਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੁਰਯਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ 'ਦਿਲਗਗੀ' (1949) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਹਨੇਵਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਕਈ ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ 2004 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਮਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਅਵਾਰਡ == ; ਸਿਵਲਅਨ ਐਵਾਰਡ * 2012 - ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ। === ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ === * 1991 - ਘਾਇਲ (ਨਿਰਮਾਤਾ) ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੈਸਟ ਪ੍ਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ। === ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ === ;; ਜੇਤੂ * 1991 - ਘਾਇਲ ਦੇ ਲਈ ਵਧੀਆ ਫਿਲਮ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ  * 1997 - ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ। ;; ਨਾਮਜ਼ਦ * 1965 - ਆਈ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬੇਲਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਸਪੋਰਟਿੰਗ ਐਕਟਰ ਅਵਾਰਡ  * 1967 - ਫੂਲ ਔਰ ਪੱਥਰ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਐਕਟਰ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ  * 1972 - ਮੇਰਾ ਗਾਉਂ ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਐਕਟਰ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ  * 1974 - ਯਾਦੋਂ ਕੀ ਬਰਾਤ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਐਕਟਰ ਦਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ  * 1975 - ਰੇਸ਼ਮ ਕੀ ਡੋਰੀ ਲਈ ਬੈਸਟ ਐਕਟਰ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ  * 1984 - ਨੌਕਰ ਬੀਵੀ ਕਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੇਸਟ ਕਾਮਡੀਅਨ ਅਵਾਰਡ === ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ === * 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ 2004 ਵਿੱਚ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ (ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ) ਨੂੰ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੀ ਸੀ।  * ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਇਰਨ ਮੈਨ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।  * ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ "ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ" ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। * ਭਾਰਤੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਅਨ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀ (ਫਿੱਕੀ) ਦੁਆਰਾ "ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਲਿਵਿੰਗ ਐਵਾਰਡ" ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।  * 2003 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਸੂਈ ਵਿਊਅਰਜ਼ ਦੇ ਚੁਆਇਸ ਮੂਵੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। * 2004 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  * 2005 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਲਈ ਜ਼ੀ ਸਿਨ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। * 2007 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਣੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਪੀਆਈਐਫਐਫ) ਵਿੱਚ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।  * 2007 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਈਆਈਐਫਏ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। * 2007 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।  * 2007 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੀ.ਬੀ.ਆਰ. ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * 2007 ਵਿਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰ ਕਵਾਮੀ ਏਕਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। * 2008 ਵਿਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਕਸ ਸਟਾਰਡਸਟ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ "ਐਕਟਰ ਪਰੇ ਐਕਸੀਲੈਂਸ" ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  * 2008 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 10 ਵੀਂ ਮੁੰਬਈ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੂਵਿੰਗ ਇਮੇਜ (ਮਮੀ) ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 'ਤੇ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।  * 2009 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ੀਕ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਐਨਆਈਐਫਐਫ) ਵਿਖੇ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।  * 2010 ਵਿੱਚ, ਬਿਗ ਸਟਾਰ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰਤਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦੀ ਬਿੱਗ ਸਟਾਰ ਐਂਟਰਟੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  * 2011 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਸਾਰਾ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਸ ਗਿਲਡ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਈਫ ਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।  * 2011 ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ 50 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਲਈ "ਸਲਾਮ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਮਿਲਿਆ ਸੀ। * 2011 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਾਦਾ ਸਾਹਬ ਫਾਲਕੇ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬਹਿਕ ਫਾਲਕੇ ਰਤਨਾ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  * 2011 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ "ਆਈ ਟੀ ਏ ਸਕੋਲ ਔਨ ਆਨਰ" ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  * 2012 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀ.ਟੀ.ਸੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ "ਪੰਜਾਬ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਆਈਕਨ" ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<br>{{citation needed|date=August 2015}}{{citation needed|date=August 2015}}{{citation needed|date=August 2015}} == ਵਿਰਾਸਤ == ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|title=Iconic heroes of Bollywood|url=https://www.indiatoday.in/cinema/100-years-of-indian-cinema/photo/iconic-heroes-of-bollywood-367542-2012-05-01/8|magazine=[[India Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128234730/https://www.indiatoday.in/cinema/100-years-of-indian-cinema/photo/iconic-heroes-of-bollywood-367542-2012-05-01/8|archive-date=28 November 2020|access-date=24 August 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/dharmendra-stars-shine-for-some-time-and-fade-away-but-an-actor-will-always-leave-behind-a-legacy/articleshow/64355437.cms|title=Dharmendra: Stars shine for some time and fade away, but an actor will always leave behind a legacy|date=29 May 2018|work=Times of India|access-date=10 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710143137/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/dharmendra-stars-shine-for-some-time-and-fade-away-but-an-actor-will-always-leave-behind-a-legacy/articleshow/64355437.cms|archive-date=10 July 2023}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁੰਦਰ ਆਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ "ਹੀ-ਮੈਨ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=23 January 2022 |title=When Dharmendra was compared to a Hollywood star who he didn't recognise: 'Uski picture hi nahi dekhi thi' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/when-dharmendra-was-compared-to-a-hollywood-star-who-he-didn-t-recognise-uski-picture-hi-nahi-dekhi-thi-101642923670930.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710144301/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/when-dharmendra-was-compared-to-a-hollywood-star-who-he-didn-t-recognise-uski-picture-hi-nahi-dekhi-thi-101642923670930.html |archive-date=10 July 2023 |access-date=10 July 2023 |website=Hindustan Times}}</ref> ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਲਾ ਫੈਨਬੇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|ਬੀਬੀਸੀ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="BBC_24Nov2025">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg66lv566kyo|title=Dharmendra: Bollywood's 'He-Man' dies at 89|last=Pandey|first=Geeta|date=24 November 2025|work=BBC|access-date=24 November 2025}}</ref> ਧਰਮਿੰਦਰ ਇਕਲੌਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਸੱਤ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 1973 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁਗਨੁ, ''ਯਾਦੋਂ ਕੀ ਬਾਰਾਤ'', ''ਲੋਫਰ'', ''ਕਹਾਣੀ ਕਿਸਮਤ ਕੀ'', ''ਝੀਲ ਕੇ ਉਸ ਪਾਰ'', ''ਕੀਮਤ'' ਅਤੇ ''ਜਵਾਰ ਭਾਟਾ'' ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਨ 1987 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਫਿਲਮਾਂ ''ਹੁਕੁਮਤ'', ਆਗ ਹੀ ਆਗ, ''ਲੋਹਾ'', ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ, ''ਵਤਨ ਕੇ ਰਖਵਾਲੇ'', ਇਨਸਾਫ ਕੀ ਪੁਕਾਰ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਕੌਨ ਕਰੇਗਾ ਸਨ।<ref name="R1973">{{Cite web |date=26 November 2025 |title=Dharmendra Box Office Record In 1973 |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=9477 |website=[[Box Office India]]}}</ref><ref name="TG1987">{{Cite web |title=Trade Guide Classification 1987 |url=https://www.bobbytalkscinema.com/bobbytalk/adminpanel/imagetemp/TG-Classification-1987.jpg |access-date=24 November 2025 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=November 2025|bot=InternetArchiveBot}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ , ਦ ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]]'' ਨੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ "ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਹਾ।<ref name="NYTobit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/11/24/world/asia/india-bollywood-dharmendra-dead.html|title=Dharmendra, One of Bollywood's Top Leading Men, Dies at 89|last=Young|first=Jin Yu|date=24 November 2025|work=[[The New York Times]]|access-date=25 November 2025|last2=K.B.|first2=Pragati}}</ref> ਵੈਰਾਇਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਸਿਤਾਰਿਆਂ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।<ref name="variety">{{Cite magazine|last=Ramachandran|first=Naman|date=24 November 2025|title=Dharmendra, Iconic Bollywood Star of 'Sholay' and 'Phool Aur Patthar,' Dies at 89|url=https://variety.com/2025/film/obituaries-people-news/dharmendra-dead-sholay-bollywood-star-1236590603/|magazine=Variety|access-date=25 November 2025}}</ref> === ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ === ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਦਾਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ [[ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਮੁਖਰਜੀ]] ਨਾਲ ਸੱਤਿਆਕਾਮ, ਅਤੇ ''ਸ਼ੋਲੇ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ''ਇੰਡੀਆ ਟਾਈਮਜ਼'' ਦੁਆਰਾ "ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ 25 [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Dinesh Raheja |author-link=Dinesh Raheja |title=Satyakam: Dharmendra's best role of his career |url=http://www.rediff.com/movies/2003/mar/15dinesh.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126212046/http://www.rediff.com/movies/2003/mar/15dinesh.htm |archive-date=26 January 2011 |access-date=23 December 2010 |website=rediff.com |publisher=Rediff}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, 50ਵੇਂ ਸਲਾਨਾ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਾਂ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਨੇ ''ਸ਼ੋਲੇ'' ਨੂੰ 50 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |date=22 February 2006 |title=Winners of 50th Filmfare Awards |url=https://zeenews.india.com/home/winners-of-50th-filmfare-awards_277396.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200626022217/https://zeenews.india.com/home/winners-of-50th-filmfare-awards_277396.html |archive-date=26 June 2020 |access-date=23 June 2020 |website=Zee News |language=en}}</ref> 2019 ਵਿੱਚ, ''[[ਰੈਡਿਫ.ਕਾੱਮ|ਰੇਡਿਫ.ਕੋਮ]]'' ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ "ਆਲ ਟਾਈਮ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰਾਂ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 10ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Readers' Pick: Top 10 Bollywood Actors of All Time! |url=https://m.rediff.com/movies/report/slide-show-1-readers-pick-the-top-ten/20130502.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818133557/https://m.rediff.com/movies/report/slide-show-1-readers-pick-the-top-ten/20130502.htm |archive-date=18 August 2019 |access-date=24 December 2021 |language=en}}</ref> ਸਾਲ 2022 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਟਲੁੱਕ ਇੰਡੀਆ ਦੀ "75 ਸਰਬੋਤਮ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰਾਂ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=12 August 2022 |title=75 Bollywood Actors Who Conquered Hearts Of The Millions |url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/75-actors-who-conquered-hearts-of-the-millions-since-1947-news-215861/amp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816142138/https://www.outlookindia.com/art-entertainment/75-actors-who-conquered-hearts-of-the-millions-since-1947-news-215861/amp |archive-date=16 August 2022 |access-date=16 August 2022 |website=Outlook India}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ "ਦਿਲਾਸਾ ਪੁਰਸਕਾਰ" (ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name=":2"/> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵਿੱਚ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ [[ਮੁਕੁਲ ਕੇਸਵਨ|ਮੁਕੂਲ ਕੇਸਵਨ]] ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਸਰ ਨਾਇਕਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੰਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਧੀਆ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਮਲਟੀ-ਸਟਾਰਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਾਸਰਸ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/no-one-writes-to-the-prison-doc-anymore-news-237463|title=Why Dharmendra's Finest Performances Still Outshine Bollywood's Award Winners|last=Kesavan|first=Mukul|date=25 November 2025|work=Outlook India|access-date=25 November 2025}}</ref> 'ਦ ''[[ਦ ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂ]]'' "ਵਿੱਚ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੀਚਰ ਵਿੱਚ, ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਵਿਜੈ ਲੋਕਪਾਲੀ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਘੱਟ ਬਜਟ ਵਾਲੇ ਐਕਸ਼ਨ ਸਿਨੇਮਾ ਵੱਲ ਤਬਦੀਲੀ ਪਹਿਲਵਾਨ-ਅਦਾਕਾਰ [[ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ]] ਵਰਗੇ ਕੇਰੀਅਰ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਵਰਗ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਰਕਟ ਉੱਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ "ਖਾਨ ਤਿਕੜੀ " ਅਤੇ [[ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ]] ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਐਕਸ਼ਨ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਬੀ-ਗ੍ਰੇਡ" ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰਕ ਸੀਃ ਇਹ ਫਿਲਮਾਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਨ, ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਲਟੀਪਲੈਕਸਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਰੁਝਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/in-and-as-hero/article3639660.ece|title='In and as' HERO|last=Lokapally|first=Vijay|date=5 July 2016|work=The Hindu|access-date=21 October 2025}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਸ ਕਈ ਘੱਟ ਬਜਟ ਜਾਂ "ਬੀ-ਗ੍ਰੇਡ" ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਫਲਾਪ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 180 ਸਿਰਲੇਖ 1960 ਅਤੇ 2013 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੰਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸ ਦੇ "ਬੀ-ਗਰੇਡ" ਪਡ਼ਾਅ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-meet-actor-dharmendra-who-gave-6-blockbusters-7-superhits-36-hits-still-holds-record-most-flop-films-played-hero-b-grade-movies-not-mithun-chakraborty-but-3150988|title=Meet actor who gave 6 blockbusters, 7 superhits, 36 hits, still holds record for most flop films, once also played hero in B grade movies|date=10 May 2025|work=DNA India|access-date=21 October 2025}}</ref> === ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ === ਜਦੋਂ [[ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ|ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਜੀਵਨਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ]] ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਇਕੋ ਇਕ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰੱਖਾਂਗਾ-ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮਿੰਦ ਜਿੰਨਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ?<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-dharmendra-pays-his-respect-to-dilip-kumar-at-his-residence-was-inspired-with-the-legendary-actor-21806930.html|title=धर्मेंद्र ने एक अवॉर्ड शो में इमोशनल होकर दिलीप कुमार के बारे में कहा था- 'हम एक मां की कोख से क्यों पैदा नहीं हुए'|work=Jagran|access-date=10 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710145935/https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-dharmendra-pays-his-respect-to-dilip-kumar-at-his-residence-was-inspired-with-the-legendary-actor-21806930.html|archive-date=10 July 2023}}</ref> 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਧਰਮਿੰਦਰ 1968 ਤੋਂ 1984 ਅਤੇ 1987 ਤੱਕ ਅਠਾਰਾਂ ਵਾਰ <nowiki><i id="mwBlw">ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਇੰਡੀਆ</i></nowiki> ਦੀ "ਚੋਟੀ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਉਹ ਚਾਰ ਵਾਰ (1972-1975) ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹੇ।<ref name="Top Actors">{{Cite web |title=Top Actors |url=http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080219165002/http://www.boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actors |archive-date=19 February 2008 |access-date=24 April 2020 |website=Box Office India}}</ref> ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, [[ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮਿੰਦਰ ਇਕਲੌਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਫਾਲੋ ਕੀਤਾ ਹੈ-ਉਹ ਧਰਮਿੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=31 March 2025 |title=Salman Khan says he 'follows Dharmendra more than his own sons do', wants to remake these 3 films of his |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/salman-khan-says-he-follows-dharmendra-more-than-his-own-sons-do-wants-to-remake-these-3-films-of-his-101743416457328.html |access-date=29 July 2025 |website=Hindustan Times}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਅਪੀਲ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ" ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰੀਰ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਟਿੱਪਣੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ "ਮਾਚੋ ਮੈਨ" ਦਾ ਲੇਬਲ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੌਫੀ ਵਿਦ ਕਰਨ ਦੇ 2007 ਦੇ ਇੱਕ ਐਪੀਸੋਡ ਵਿੱਚ, [[ਜਯਾ ਭਾਦੁਰੀ ਬੱਚਨ|ਜਯਾ ਬੱਚਨ]] ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮਿੰਦਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਯੂਨਾਨੀ ਦੇਵਤਾ" ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।<ref>{{Cite web |date=16 November 2021 |title=Salman Khan calls Dharmendra 'the most beautiful looking man' on The Big Picture |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dharmendra-shares-video-of-salman-khan-calling-him-icon-most-beautiful-looking-man-7625556/ |access-date=29 July 2025 |website=Indian Express}}</ref> [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਯਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮਿੰਦਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ"।<ref>{{Cite web |date=29 April 2025 |title=Not Amitabh Bachchan, Jaya Bachchan was madly in love with this actor |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-not-amitabh-bachchan-jaya-bachchan-madly-in-love-this-actor-dharmendra-accepted-it-front-of-wife-hema-malini-called-him-greek-god-he-is-3145803 |access-date=29 July 2025 |website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ananya Das |date=2 October 2024 |title=Aamir Khan leaves Amitabh Bachchan stumped with question about Jaya Bachchan on KBC 16 |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/aamir-khan-leaves-amitabh-bachchan-stumped-with-question-about-jaya-bachchan-on-kaun-banega-crorepati-kbc-16-101727839842585.html |access-date=29 July 2025 |website=Hindustan Times}}</ref> [[ਜ਼ੀਨਤ ਅਮਾਨ]] ਨੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਹਿ-ਸਟਾਰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਮਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਨਤ ਅਮਾਨ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂਕਣ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=8 August 2023 |title=Zeenat Aman calls Dharmendra her 'favourite co‑star', recalls helping each other with language on Shalimar shoot |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/zeenat-aman-calls-dharmendra-favourite-costar-recalls-helped-each-other-language-shalimar-shoot-8881741/ |access-date=29 July 2025 |website=The Indian Express}}</ref> [[ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ]] ਨੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਨੂੰ "ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਨਾਂ ਕਿ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=29 May 2013 |title=Dharmendra most handsome person, says Madhuri |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2013/May/29/dharmendra-most-handsome-person-says-madhuri-481686.html |access-date=29 July 2025 |website=The New Indian Express |agency=IANS}}</ref> == ਫਿਲਮੋਗਰਾਫੀ == === ਨਵੀਨਤਮ ਫਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 58px;" ! style="background:#B0C4DE;" | Year ! style="background:#B0C4DE;" | Title ! style="background:#B0C4DE;" | Role ! style="background:#B0C4DE;" | Notes |- | rowspan="4" | 2007 | ''ਮੈਟਰੋ '' | ਅਮੋਲ |- |''ਅਪਨੇ <br> '' | ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ |- |ਜੌਨੀ ਗੱਦਾਰ |ਸ਼ੇਸ਼ਾਦਰੀ |- |ਓਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਓਮ |ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ (himself) | ਦੀਵਾਨਗੀ ਦੀਵਾਨਗੀ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਆਪ |- | rowspan="2" | 2011 |ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ |ਧਰਮ ਸਿੰਘ |- |''ਟੈਲ ਮੀ ਓ ਖੁਦਾ'' |- | rowspan="1" | 2013 |''ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ 2'' | ਧਰਮ ਸਿੰਘ |- | 2013 |ਸਿੰਘ ਸਾਬ ਦਾ ਗਰੇਟ | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ (himself) | ਦਾਰੂ ਬੈਂਡ ਕਲ ਸੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਓ |- | 2014 |ਜੱਟ ਪਰਦੇਸੀ<br> | ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2014 |ਡਬਲ ਦੀ ਟ੍ਰਬਲ |ਅਜੀਤ | ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ ਨਾਲ |- | 2015 |ਸੈਕੰਡ ਹੈਂਡ ਹਸਬੈਂਡ |ਅਜੀਤ | ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ ਨਾਲ |- | 2015 |ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਮਾਰੇ |ਮੇਹਰ ਸਿੱਧੂ | ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ |- | 2015 |ਚੀਅਰਜ਼- ਸੈਲੀਬਰੇਟਟਿੰਗ ਲਾਈਫ |ਮੇਹਰ ਸਿੱਧੂ | ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅਧੀਨ |} === ਨਿਰਮਾਤਾ === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; margin-bottom: 10px;" ! style="background:#B0C4DE;" | Year ! style="background:#B0C4DE;" | Film ! style="background:#B0C4DE;" | Notes |- | 1983 |ਬੇਤਾਬ <br> |- | 1990 |ਘਾਇਲ  |National Film Award for Best Popular Film Providing Wholesome Entertainment [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ਿਲਮ|Filmfare Award for Best Movie]] |- | 1995 |ਬਰਸਾਤ <br> | |- | 1999 |ਦਿਲਲਗੀ <br> | |- | 2001 |ਇੰਡੀਅਨ<br> | |- | 2002 |23 ਮਾਰਚ 1931: ਸ਼ਹੀਦ<br> | |- | 2005 |ਸੋਚਾ ਨਾ ਥਾ<br> | |- | 2008 |ਚਮਕੂ<br> | |- | 2013 |ਯਮਲਾ ਪਗਲਾ ਦੀਵਾਨਾ 2<br> | |- | 2016 |ਘਾਇਲ - ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ<br> | |} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * List of Indian film actors == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟਸ === {{notelist}} === ਹਵਾਲੇ === {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category||ਧਰਮਿੰਦਰ}} * {{IMDb name}} * {{BH person|dharmendra}} * {{Official website|http://vijaytafilms.com/}} * {{YouTube|user=TheDeolsOfficial|title=Deol}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2025]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ) ਦੇ ਲੋਕ]] 9n8e9poovtowkgy6meh4dyxqzimgk95 0 17225 841131 840382 2026-06-19T11:39:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841131 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ<br>بشیر بدر | image = Bashir Badr (cropped).jpg | imagesize = | caption = | pseudonym = | birth_date = {{birth date|1935|02|15|df=y}} | birth_place = [[ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ]], ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਵਧ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਆਧੁਨਿਕ ਬੁਕੀਆ ਵਿੱਚ [[ਹੰਸਵਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, [[ਅੰਬੇਡਕਰ ਨਗਰ]], ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ)<ref>{{Cite news |title=बशीर बद्र: मोहब्बत और उदासी के शायर जिन्होंने ग़ज़ल को आम लोगों तक पहुंचाया |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c4g4yg0r948o |work=BBC News हिन्दी |language=hi |access-date=2026-05-29}}</ref> <!-- please do not change birth place with [[Faizabad]], [[Ayodhya]], [[Uttar Pradesh]], India as when he was born, the region was administered by the [[British Raj]]. --> | death_date = {{death date and age|2026|05|28|1935|02|15|df=y}} | death_place = [[ਭੋਪਾਲ]], ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ | occupation = [[ਕਵੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | period = | genre = [[ਗਜ਼ਲ]] | subject = [[ਇਸ਼ਕ]], [[ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] | movement = | influences = | influenced = | spouse = ਰਾਹਤ ਬਦਰ | signature = Bashir_Badr_sign.jpg | website = {{URL|www.bashirbadr.com}} | relatives = [[ਨੁਸਰਤ ਬਦਰ]] (ਪੁੱਤਰ) }} '''ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ''' ([[ਉਰਦੂ]]: بشیر بدر; ਜਨਮ '''ਸਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਬਸ਼ੀਰ'''; 15 ਫਰਵਰੀ 1935 – 28 ਮਈ 2026), ਜਨਮ ਸਈਅਦ ਮਹੰਮਦ ਬਸ਼ੀਰ (سید محمد بشیر‎) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਉਰਦੂ]] [[ਸ਼ਾਇਰ]] ਸੀ। ==ਜੀਵਨ== ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਅਯੋਧਿਆ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1949 ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ, ਇਟਾਵਾ ਤੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.poemhunter.com/bashir-badr/biography/ poet Bashir Badr # Biography of Bashir Badr]</ref> ਇਸਨੇ [[ਅਲੀਗੜ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐੱਮ. ਏ., ਬੀ. ਏ., ਪੀ.ਐਚ. ਡੀ. ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਮੁਸਲਿਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 17 ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੇਰਟ ਦੇ ਮੇਰਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।<ref>http://www.bashirbadr.com</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਬਸ਼ੀਰ ਬਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਰਦੂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਉਰਦੂ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ==ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਗਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * ''ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ''<ref>{{Cite web |url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.UwitNc5fufg |title=Bashir Badr Kavita Kosh |access-date=2014-02-22 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225041107/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0#.UwitNc5fufg |dead-url=yes }}</ref> *''ਉਜਾਲੋਂ ਕੀ ਪਰੀਆਂ'' *''ਆਸ'' *''ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੇ ਘਰੌਂਦੇ'' *''ਸਾਤ ਜਮੀਨੇ ਏਕ ਸਿਤਾਰਾ'' *''ਫੂਲੋਂ ਕੀ ਛਤਰੀਆਂ'' *''ਮੁਹੱਬਤ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ'' ==ਕਾਵਿ-ਨਮੂਨਾ== <poem> ਉਜਾਲੇ ਅਪਨੀ ਯਾਦੋਂ ਕੇ ਹਮਾਰੇ ਸਾਥ ਰਹਿਨੇ ਦੋ ਨਾ ਜਾਨੇ ਕਿਸ ਗਲੀ ਮੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਏ</poem> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== [https://web.archive.org/web/20181225041107/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AC%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0 ਕਵਿਤਾ ਕੋਸ਼] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2026]] ld2nvbsdzaugm6hkmtusrn142586n8r 0 17990 841123 839879 2026-06-19T09:46:42Z Gurtej Chauhan 27423 841123 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width: 22em; line-height: 1.40em; text-align: left;" |- | colspan="2" style="line-height: 1.15em; font-size: 1.30em; text-align: center;" |'''<span class="fn org">ਨਾਭਾ</span>''' |- |- <tr class="mergedtoprow"> <td colspan=2 style="text-align: center; background-color: <nowiki>#D6D3D0</nowiki>">—&nbsp;&nbsp;'''<span class="category">ਸ਼ਹਿਰ</span>'''&nbsp;&nbsp;—</td> </tr> |- |- |- |- | colspan=2 | <center> <div> <div style="width: 250px; background: transparent"> <div style="position: relative; width: 250px">[[File:India Punjab location map.svg|250px|border|alt=|Map of Punjab]] <div style="position: absolute; width: 55px; left: 1px; top: 1px"> <div style="position: relative">[[File:India Punjab locator map.svg|55px|border|alt=|Map of India showing location of Punjab]]<div style="position: absolute; z-index: 2; top: 25.4206%; left: 31.685%; height:0; width: 0; margin:0; padding: 0"> </div> </div> </div> <div style="position: absolute; top: 65.459%; left: 70.4805%; height:0; width: 0; margin:0; padding: 0"> <div style="position: relative; top: -4px; left: -4px; width: 8px; text-align: center; z-index: 3">[[File:Red pog.svg|6px|link=|alt=]] </div> <div style="font-size: 90%; line-height: 110%; position: relative; top: -1.45em; text-align: right; left: -12.5em; width: 12em"><span style="padding: 1px">'''ਨਾਭਾ'''</span> </div> </div> </div> </div><small>Location of Nabha &nbsp;in [[India]]</small></center> |- | '''[[Geographic coordinate system|Coordinates]]''' | {{#if:30.34|<span class="plainlinks nourlexpansion">[http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Patiala&params=30.34_N_76.38_E_type:city(1354686)_region:IN-PB_ <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">30°22′N</span> <span class="longitude">76°8′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">30.34°N 76.38°E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">30.34; 76.38</span></span></span>]</span><span style="font-size: small;"><span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: <span class="plainlinks nourlexpansion">[http://toolserver.org/~geohack/geohack.php?pagename=Patiala&params=30.34_N_76.38_E_type:city(1354686)_region:IN-PB_ <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">30°20′N</span> <span class="longitude">76°23′E</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">30.34°N 76.38°E</span><span style="display:none"> / <span class="geo">30.34; 76.38</span></span></span>]</span></span></span> |- |- class=mergedrow | | '''ਦੇਸ''' | | [[ਭਾਰਤ]] |- class=mergedrow |- class=mergedrow | | '''[[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ|ਸੂਬਾ]]''' | | [[ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ]] |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow | | '''ਸਥਾਪਨਾ''' | | ੧੭੫੪ |- | | '''[[ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ|ਰਾਜਧਾਨੀ]]''' | | ਨਾਭਾ |- class=mergedrow |- class=mergedrow | | ''' ਸ਼ਹਿਰ''' | | ਨਾਭਾ |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- style="white-space: nowrap" | | '''ਵਸੋਂ'''<br /> • [[ਵਸੋਂ ਘਣਤਾ]] | | <small>89,256</small><ref>{{cite web|title=Census|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|work=Government fo India|accessdate=16 February 2012}}</ref><br /> • <small>6,451&nbsp;/km² (16,708&nbsp;/sq&nbsp;mi)</small> |- class=mergedrow |- class=mergedrow | |'''[[Human Development Index|HDI]]'''&nbsp; | |[[File:Increase2.svg|11px|alt=increase|link=]]<br/> 0.860&nbsp;(<span style="color:#090">very high</span>)&nbsp; |- class=mergedrow | | '''ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ''' | | 81.80%&nbsp; |- class=mergedrow <tr> <th style="vertical-align: middle; white-space: nowrap">[[ਓਪਚਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]]</th> <td>[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] and [[ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ]]</td> </tr> |- class=mergedrow | | '''[[Time zone]]''' | | [[Indian Standard Time|IST]] ([[UTC+05:30]]) |- style="white-space: nowrap" | | '''[[Geography of India|Area]]'''<br /> • [[Above mean sea level|Elevation]] | | <small>210 square kilometres (81&nbsp;sq&nbsp;mi)</small><br /> • <small>350 metres (1,150&nbsp;ft)</small> |- class=mergedrow style="white-space: nowrap" |- style="white-space: nowrap" |- |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- class=mergedrow |- | colspan=2 | <div class="NavFrame collapsed" style="border:none;padding:0;"> <div class="NavHead" style="font-size:105%; background:transparent;" align="left">'''Codes'''</div> <ul class="NavContent" style="list-style: none; margin-left: 0; text-align:left; font-size:105%; margin-top: 0; margin-bottom: 0; line-height: inherit"><li style="line-height: inherit; margin: 0"> {| |- | style="width: 85px" | • [[Postal Index Number|Pincode]] | • 140XXX |- | style="width: 85px" | • [[Communications in India|Telephone]] | • +91-175-XXX XXXX |- |- | style="width: 85px" | • [[Indian licence plates|Vehicle]] | • PB11, PB34, PB39, PB42, PB48, PB72 |} </li></ul> </div> |- | | '''[[ISO 3166-2]]''' | | [[ISO 3166-2:IN|IN-Pb]] |- |- | colspan=2 | <div class="NavFrame collapsed" style="border:none;padding:0;"> <div class="NavHead" style="font-size:105%; background:transparent;" align="left">'''Footnotes'''</div> <ul class="NavContent" style="list-style: none; margin-left: 0; text-align:left; font-size:105%; margin-top: 0; margin-bottom: 0; line-height: inherit"><li style="line-height: inherit; margin: 0"><small>The city of Patiala comprises as a Princely State and a Heritage City</small> </li></ul> </div> |- | | '''Website''' | | <small>[http://Patiala.nic.in/ Patiala.nic.in/]</small> |- |} [[File:ਬੌੜਾਂ ਗੇਟ ਨਾਭਾ.jpg|thumb|ਨਾਭਾ]] '''ਨਾਭਾ''' ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਨਾਭੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਬਣਦੀ ਗੱਡੇ ਦੀ ਨਾਭ ਬੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨਾਭ ਗੱਡੇ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਉਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹੀਏ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਠ (ਧੁਰਾ) ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਤ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਨਾਭੇ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਾਭ (ਧੁੰਨੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਹੌਰ-ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਦਾ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਨਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫੂਲਕੀਆਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਬਾ ਫੂਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਵੰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਧਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਏ ਅਤੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ। ਚੌਧਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰਤੀਆ ਸਿੰਘ ਦੀ 1752 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 1754 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ==ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ== ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ 1755 ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਅਤੇ 20 ਅਗਸਤ, 1948 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ (Union of India) ਅਤੇ ਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਐਂਡ ਈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ (PEPSU) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਲਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ 12 ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਂ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਫੂਲਕੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਨ: ਰਿਆਸਤ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਨਾਭਾ ਅਤੇ [[ਜੀਂਦ]]। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਭਾਵ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ, ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਜੀਂਦ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ। ==ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ== [[File:Nabha Fort 02.jpg|thumb|ਨਾਭਾ ਦਾ ਕਿਲਾ ]] ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ ਨਾਭਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕਚਹਿਰੀ ਲਾ ਕੇ ਪਰਜਾ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ। ਚੌਧਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਭੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1755 ਵਿੱਚ ਨਾਭੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਭਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1763 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਮਲੋਹ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ। ਰਾਜਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ CT so ਮੌਤ 1783 ਵਿੱਚ ਨਾਭੇ ਹੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1775 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਬਡਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਉਮਰ ਅੱਠ ਸਾਲ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ। ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ 66 ਵਰ੍ਹੇ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 1840 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਸ਼ਿਆਮ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਹੋਸਟਲ ਹੈ। ==ਰਾਜਗੱਦੀ== ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1822 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1840 ਨੂੰ 18 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। 3 ਮਈ, 1809 ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਨਾਭਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੁਮੰਡੀ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸਨ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। 1845 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ (ਸਿੱਖਾਂ) ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਏਜੰਟ ਮੇਜਰ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਇਲਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ (ਸਿੱਖਾਂ) ਪੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੁਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ। 1846 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਥੁਰਾ ਤੇ ਫਿਰ 8 ਦਸੰਬਰ, 1855 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ 1865 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1840 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। 1847 ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੇ ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ 9 ਨਵੰਬਰ, 1863 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਰਾਜਾ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1842 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰਮ ਦਿਲ ਰਾਜਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਰਾਜਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 3 ਮਈ, 1871 ਨੂੰ ਤਪਦਿਕ ਰੋਗ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1843 ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਬਡਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਾ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਔਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਫੂਲ ਬੰਸੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ 10 ਅਗਸਤ, 1871 ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬੜਾ ਸੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਮੈਕਾਲਫ਼ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ’ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜਾ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਸ ਤੱਕ ਸਿੱਧੀ ਪਹੁੰਚ ਕਰਕੇ ਫਰਿਆਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। 8 ਮਾਰਚ, 1883 ਨੂੰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਟਿੱਕਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 25 ਦਸੰਬਰ, 1911 ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ 1922 ਵਿੱਚ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪੱਕਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਧੌਂਸ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਈ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਜਵਾਬ-ਤਲਬੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ? ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੇਰੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ? ਰਾਜ ਭਾਗ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।’ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਆਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 19 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰਕੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਤਾਂ ਰੋਹਟੀ ਪੁਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੀਰਾ ਮਹਿਲ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਡਾਕੂ ਜਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਹਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ ਵਾਲੀ ਅੰਗੂਠੀ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਚੱਟ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਸਲੂਟ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਬਹਾਨੇ ਜੱਫ਼ਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀ ਉਤਾਰ ਲਈ। ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਉਹ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਏ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਸੀ। 6 ਫਰਵਰੀ, 1927 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਾ ਉਤਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਕੌਡ ਦਨਾਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 23 ਫਰਵਰੀ, 1928 ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਖੇ ਟਿੱਕਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਣ ਸਬੰਧੀ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਭਾਵ 1947 ਤੱਕ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾਭਾ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸੀ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਆਸਤਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਵੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਟਿੱਕਾ ਹਨੁਅੰਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਨਾਭੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਲਗਾਉ ਨਹੀਂ ਹੈ। ==ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ == ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦਾ ਚੋਲਾ, ਦਸਤਾਰ, ਕੰਘਾ, ਦਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਲੰਮੀ ਕਰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਪੀਰ [[ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ]] ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਖਰੀਦ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਬੈਂਤ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਾਲਾ ਕੋਰੜਾ ਅਤੇ ਤੇਗਾ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਸਮੇਂ ਬਖਸ਼ਿਆ ਸਿਰੀ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਡਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਅਨਮੋਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਭੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਵੇਂ ਹੀ [[ਜੈਤੋ]] ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਬਿਨਾਂ ਨਾਭੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। [[ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ]] ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਹਿਮ ਕੜੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮਾ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਨਾਭੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜੇ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਹ ਸੀ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 8 ਜੂਨ, 1923 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ 9 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਕੱਢੇ ਗਏ। ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਸਮਝਿਆ। 14 ਸਤੰਬਰ, ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ, ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ-ਧੂਹ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਖੰਡਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਕਿਵੇਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਗ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ’ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਸਤਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਗੁੰਮ ਜਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੀਰਾ ਮਹਿਲ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਸਕੂਲ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇਮਾਰਤ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੋਂ ਨਕਸ਼ਾ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਭੇ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਿਸ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬੌੜਾਂ ਅਤੇ ਅਲੋਹਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀ ਲਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਦੁਲੱਦੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਲ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਰਿਪੁਦਮਨ ਕਾਲਜ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਬਾਗ ਭਾਵ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (ਲੜਕੇ) ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਨਾਭੇ ਦਾ ਦੇਵੀ ਦੁਆਲਾ ਚੌਕ ਵੀ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੇਵੀ ਦੁਆਲਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ। ਨਾਭੇ ਪੀਰ ਇਨਾਇਤ ਸ਼ਾਹ ਬਲੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਆਸ ਬਲੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ 17 ਜਲਾਵਤਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਮਲੋਹ ਵਿਖੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਬਾਗ ਜਿੱਥੇ ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਸਕੂਲ ਦਾ ਹੋਸਟਲ ਹੈ ਉੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪੁਰਾਤਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਬੜੀ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਨਾਭੇ ਦੀ ਸਕੂਟਰ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸਵਰਾਜ ਟਰੈਕਟਰ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜਾਂ ਮਰੂਤੀ ਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਭੇ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ। ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਥਾਣਾ ਸਦਰ ਅਤੇ ਕੋਤਵਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੋਤਵਾਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਾਭਾ ਸਨਅਤ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ==ਮੰਤਰੀ == ਨਾਭੇ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ: ਨਾਭੇ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਰਹੂਮ ਸ. ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਚੋਣ ਲੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। == ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਭਾ == ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ, ਨਾਭਾ [[ਪਟਿਆਲਾ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ [[ਪਂਜਾਬ]] ਰਾਜ ਯੂਨੀਅਨ [[ਪੈਪਸੂ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ| ਇੱਕ ਅਗਲੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਇੱਕ ਜਿਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਭਾ [[ਪਟਿਆਲਾ ਜਿਲਾ|ਪਟਿਆਲੇ ਜਿਲੇ]] ਦੀ ਸਬਤਹਿਸੀਲ ਬਣ ਗਈ| ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Nabha}} * [http://www.uq.net.au/%7Ezzhsoszy/ips/n/nabha.html Genealogy of the ruling chiefs of Nabha] * [http://www.zum.de/whkmla/region/india/xnabha.html History Of Nabha] * [http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html Guru Har Rai Connection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014223945/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak7.html |date=2014-10-14 }} {{ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ]] jjp03awd2rzj7z7l3qmkh4wmuva82du 0 19914 841088 579024 2026-06-19T04:38:13Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841088 wikitext text/x-wiki [[file:Nokia 5800 XpressMusic Browser.jpg|thumb|right|ਨੋਕੀਆ 5800 ਐਕਸਪ੍ਰੇਸ ਮਿਊਜਿਕ]] ''' ਨੋਕੀਆ 5800 ਐਕਸਪ੍ਰੇਸ ਮਿਊਜਿਕ ''', [[ਨੋਕੀਆ]] ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ [[ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ]] ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੰਨ 2008 ਵਿੱਚ ਬਾਜਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਯੂ.ਐਨ .ਟੀ.ਐਸ ਤਕਨੀਕ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੋਕੀਆ 5000 ਐਕਟਿਵ ਲੜੀ ਦਾ ਕੇਂਡੀਬਾਰ ਬਣਾਵਟ ਵਾਲਾ, 1600000 ਰੰਗ ਵਿਖਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ-360X640 ਪਿਕਸਲ ਦੀ ਸਕਰੀਨ ਲਗਾ ਉਤਪਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 3.2 ਮੇਗਾਪਿਕਸਲ ਦਾ ਕੈਮਰਾ ਰੰਗੀਨ ਫੋਟੋ ਖੇਚਨੇ ਅਤੇ ਸੰਗਰਹਣ ਲਈ ਲਗਾ ਹੈ। ==ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ== [[Image:Nokia 5800 ExpressMusic Phone Picture.jpg|thumb|Sample photograph taken by the Nokia 5800 XpressMusic.]] [[File:View of Makra from Siri Paye Meadow - Shogran .jpg|thumb|Sample photograph taken by the Nokia 5800 XpressMusic.]] [[File:Nokia 5800 XpressMusic Camera.jpg|thumb|The 3.2 [[megapixel|MP]] [[Autofocus|AF]] [[Carl Zeiss AG|Carl Zeiss]] camera featuring dual [[LED]] flash.]] ਨੋਕੀਆ 5800 ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ: * 81-ਮਿਃ ਮੀਃ / 3.2-ਇੰਚ 16.7M ਟੀ.ਐਫ.ਟੀ [[ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਟੱਚਸਕ੍ਰੀਨ]],<ref>{{cite web |url=http://edageek.com/2008/10/02/nokia-tube-capacitive/ |title=Nokia 5800 XpressMusic Features Resistive Touchscreen |publisher=EDA Geek |date=2 October 2008 |accessdate=2012-08-25 |archive-date=2009-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090127061613/http://edageek.com/2008/10/02/nokia-tube-capacitive/ |dead-url=yes }}</ref> 360 × 640 [[pixel]]s resolution ([[16:9]] display ratio). * ਪਸਾਰ: 111 × 51.7 × 15.5&nbsp;ਮਿਃ ਮੀਃ, 83&nbsp;ਸੈਃ ਮੀਃ³ * ਭਾਰ: 109 ਗ੍ਰਾਮ (ਬੈਟਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ). * [[ਐਸ.60 (ਸੌਫ਼ਟਵੇਅਰ ਮੰਚ)|ਐਸ.60]] [[ਸਿੰਬੀਅਨ ਓ.ਐਸ]] v9.4 ਦੀ 5ਵੀਂ ਜਿਲਦ * ਕੁਆਡ ਬੈਂਡ [[ਜੀ.ਐਸ.ਐਮ]] / [[ਜੀ.ਪੀ.ਆਰ.ਐਸ]] / [[ਐੱਜ|EDGE]]: [[ਜੀ.ਐਸ.ਐਮ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਦੀ ਪਹੁੰਚ|ਜੀ.ਐਸ.ਐਮ 850 / 900 / 1800 / 1900]] * [[ਦੋਹਰਾ ਬੈਂਡ]] [[UMTS]] / [[HSDPA]]: [[UMTS 900 / 2100]] (5800–1) or [[ਯਖ.ਐਮ.ਟੀ.ਐਸ ਵਾਰਵਾਰਤਾ ਬੈਂਡ|UMTS 850 / 1900]] (5800-2 ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ਿਲਿਆਈ ਵੇਰੀਐਂਟ) * ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ – 406 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ<ref>{{Cite web |url=http://www.cellbharat.com/mobile/nokia-5800-in-india/ |title=Nokia 5800 XpressMusic Specification, Features & Prices |access-date=2016-04-29 |archive-date=2016-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324194535/http://cellbharat.com/mobile/nokia-5800-in-india/ |dead-url=yes }}</ref> * [[ਕੰਪਣ ਚੇਤਾਵਨੀ]] * ਸਵੈ-ਸਤਹਿ ਘੁਮਾਵ ਲਈ [[ਆਵੇਗਨਾਪਕ]] * 3.2 [[ਮੈਗਾਪਿਕਸਲ]] [[ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ]] [[ਕਾਰਲ ਜ਼ੇਈਸ]] ਲੈਂਜ਼, ਦੋਹਰੀ [[ਐਲ.ਈ.ਡੀ]] [[ਫਲੈਸ਼]], 3x ਵੱਡਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਟੈਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ। * ਏ-ਜੀ.ਪੀ.ਐਸ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਲਾ ਜੀ.ਪੀ.ਐਸ ਅਤੇ [[ਓ.ਵੀ.ਆਈ ਨਕਸ਼ੇ]] * [[ਰੇਡੀਓ]] 76.0–108&nbsp;ਮੈਗਾਹਰਟਜ਼ (ਲਗਪਗ 20 ਅੱਡੇ). * 3.5&nbsp;ਮਿਃ ਮੀਃ ਹੈੱਡਫ਼ੋਨ / [[video-out jack]] and Nokia video-out cable CA-75U.<ref>{{cite web |url=http://europe.nokia.com/A4397376 |title=Smartphones – Mobile Phones – Nokia |publisher=Europe.nokia.com |date= |accessdate=2012-08-25 |archive-date=2009-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209221006/http://europe.nokia.com/A4397376 |dead-url=yes }}</ref> * [[ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਐਸ.ਡੀ.ਐਚ.ਸੀ]] ਕਾਰਡ (16 ਜੀ.ਬੀ ਤੱਕ) * [[ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਯੂ.ਐਸ.ਬੀ]] 2.0 ਜੋੜਕ, [[ਬਲੂਟੁੱਥ]] 2.0 ([[ਈ.ਡੀ.ਆਰ]]/[[A2DP]]/[[AVRCP]]) ਅਤੇ [[ਤਾਰ-ਰਹਿਤ LAN]].<ref>{{cite web |url=http://europe.nokia.com/find-products/devices/nokia-5800-xpressmusic/specifications |title=Nokia Lumia – the fastest way to your favourite people, places, and things. – Nokia |publisher=Europe.nokia.com |date= |accessdate=2012-08-25 |archive-date=2009-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090831054858/http://europe.nokia.com/find-products/devices/nokia-5800-xpressmusic/specifications |url-status=dead }}</ref> * ਉਪਲਬਧ ਰੰਗ - ਕਾਲਾ, ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ। ===ਕੁੰਜੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਤ ਢੰਗ === *[[ਸਟਾਈਲਸ]], [[ਪਲੈਕਟ੍ਰਮ]] ਅਤੇ [[ਉਂਗਲ ਟੱਚ]] ਸਹਿਯੋਗ, ਕਵਰਟੀ ਕੀ-ਪੈਡ * ਸੰਗੀਤ, ਵੀਡੀਓ ਕੇਂਦਰ, ਗੈਲਰੀ ਤੇ ਜਾਲ-ਖੋਜਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਮੀਡੀਆ ਬਾਰ ਟੱਚ ਕੁੰਜੀਆਂ * ਅਵਾਜ਼ੀ ਆਦੇਸ਼ * ਭੌਤਿਕ ਕੁੰਜੀਆਂ - ਮੇਨੂ ਕੁੰਜੀ, ਪਾਵਰ ਕੁੰਜੀ, ਕੈਮਰਾ ਕੁੰਜੀ, ਜਿੰਦਰਾ ਕੁੰਜੀ, ਸਲਾਈਡ ਅਨਲੌਕ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ੀ ਕੁੰਜੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਕੀਆ]] cc84ys0ogopq1jtbs356d3zzr13r1sr 0 20176 841124 709467 2026-06-19T09:48:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841124 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਸਤੀ |ਅਧਿਕਾਰਕ_ਨਾਂ = ਫ਼ਾਦੁਤਸ |ਦੇਸੀ_ਨਾਂ = Vaduz |motto = |ਤਸਵੀਰ_ਦਿੱਸਹੱਦਾ = Vaduz1.png |ਤਸਵੀਰਅਕਾਰ = 250px |ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਫ਼ਾਦੁਤਸ |ਤਸਵੀਰ_ਝੰਡਾ = Flag of Vaduz Liechtenstein-1.svg |ਝੰਡਾ_ਅਕਾਰ = 30px |image_seal = |seal_size = |ਤਸਵੀਰ_ਢਾਲ = LIE Vaduz COA.svg |ਢਾਲ_ਅਕਾਰ = 100px |ਤਸਵੀਰ_ਨਕਸ਼ਾ = Liechtenstein-Vaduz.svg |ਨਕਸ਼ਾਅਕਾਰ = 150px |ਨਕਸ਼ਾ_ਸਿਰਲੇਖ = ਲੀਖਟਨਸ਼ਾਟਾਈਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਦੁਤਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ |pushpin_map = |pushpin_label_position = |coordinates_ਖੇਤਰ = LI-11 |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ = Country |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ = {{ਝੰਡਾ|ਲੀਖਟਨਸ਼ਟਾਈਨ}} |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਕਿਸਮ1 = ਪਿੰਡ |ਉਪਵਿਭਾਗ_ਨਾਂ1 = ਐਬਨਹੋਲਤਸ |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |ਸਰਕਾਰ_ਕਿਸਮ = ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |ਖੇਤਰਫਲ_ਕੁੱਲ_ਕਿਮੀ2 = 17.3 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |ਅਬਾਦੀ_ਤੱਕ = 31 ਦਸੰਬਰ 2009 |population_footnotes = |population_note = |settlement_type = |ਅਬਾਦੀ_ਕੁੱਲ = 5342 |ਅਬਾਦੀ_ਘਣਤਾ_ਕਿਮੀ2 = 288 |population_density_sq_mi = |ਸਮਾਂ_ਜੋਨ = CET |utc_offset = +1 |ਸਮਾਂ_ਜੋਨ_DST = CEST |utc_offset_DST = +2 |latd= 47.141 |latNS= N |longd= 9.521 |longEW= E |elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> </ref> tags--> |ਉੱਚਾਈ_ਮੀਟਰ = 455 |elevation_ਫੁੱਟ = |ਡਾਕ_ਕੋਡ_ਕਿਸਮ = ਡਾਕ ਕੋਡ |ਡਾਕ_ਕੋਡ = 9490 |ਖੇਤਰ_ਕੋਡ = 7001 |ਵੈੱਬਸਾਈਟ = [http://www.vaduz.li www.vaduz.li] |footnotes = }} [[File:Vaduz, Liechtenstein.JPG|thumb|ਫ਼ਾਦੁਤਸ ਦਾ ਅਕਾਸ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼]] '''ਫ਼ਾਦੁਤਸ''' ਜਾਂ '''ਵਾਦੁਜ਼''' ({{IPA-de|faˈduːts}} ਜਾਂ {{IPA|[faˈdʊts]}}) [[ਲੀਖਟਨਸ਼ਟਾਈਨ]] ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਦੀ [[ਰਾਜਧਾਨੀ]] ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਦ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਗਰ [[ਰਾਈਨ ਦਰਿਆ]] ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 5,100 ਸੀ<ref>Estimate from [https://web.archive.org/web/20120407025145/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=gamelan&dat=200&geo=-126&srt=pnan&col=aohdqcfbeimg&pt=c&va=&geo=493722953 World Gazetteer] accessed 18 May 2009</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਗਿਰਜਾ ਫ਼ਾਦੁਤਸ ਦੇ [[ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਲਾਟ ਪਾਦਰੀ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਫ਼ਾਦੁਤਸ ਇਸ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਇਸ ਨਾਲੋ਼ਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੀਖਟਨਸ਼ਟਾਈਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] 50pibdza2yd7o1lpbggu2elrd2h3ndz 0 28238 841033 806090 2026-06-18T12:30:44Z Ziv 53128 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Nehru1A.jpg]] → [[File:Kamala and Jawaharlal Nehru 1916.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Kamala and Jawaharlal Nehru 1916.jpg]] 841033 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ |image = Kamala Nehru.jpg |birth_date = {{birth date|1899|08|01|df=y}} |birth_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] |death_date ={{death date and age|1936|02|28|1899|08|01|df=y}} |death_place = |spouse = [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] |children = [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] }} '''ਕਮਲਾ ਕੌਲ ਨਹਿਰੂ ''' ({{audio|Kamla Nehru.ogg|ਉਚਾਰਨ}}; 1 ਅਗਸਤ 1899 - 28 ਫਰਵਰੀ 1936) [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸੁਹਿਰਦ, ਗੂੜ ਦੇਸ਼ਭਗਤ, ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਔਰਤ ਸੀ।<ref name=in>{{cite web|url=http://www.in.com/kamala-nehru/biography-158917.html|title=Kamala Nehru Biography|publisher=In|accessdate=15 September 2012|archive-date=28 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228202331/http://www.in.com/kamala-nehru/biography-158917.html|dead-url=yes}}</ref> ==ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ== ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰੀ ਪੰੜਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲਮਲ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਕੌਲ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ 1 ਅਗਸਤ 1899 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਮਲਾ ਕੌਲ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ: ਚੰਦਬਹਾਦੁਰ ਕੌਲ, ਕੈਲਾਸ਼ਨਾਥ ਕੌਲ ਅਤੇ ਸਵਰੂਪ ਕਾਟਜੂ ਸੀ। ਕਮਲਾ ਕੌਲ ਦਾ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ 8 ਫਰਵਰੀ,1916 ਨੂੰ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਕਮਲਾ ਕੌਲ ਨਹਿਰੂ ਸੀ। [[File:Kamala and Jawaharlal Nehru 1916.jpg|thumb|left|ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ]] ==ਵਿਆਹ== ਕਮਲਾ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।”<ref name=windsor>{{cite news|title=From years 1916 to 1964...The man and the times|url=https://news.googlo.com/newspapers?id=tzA_AAAAIBAJ&sjid=81AMAAAAIBAJ&pg=4355,5162968&dq=kamala+nehru&hl=en|accessdate=19 January 2013|newspaper=The Windsor Star|date=27 May 1964}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਕਮਲਾ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1917 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੜੀ, ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਆਦਰਸ਼ਿਨੀ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ। ਕਮਲਾ ਨੇ ਨਵੰਬਰ [[1924]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ==ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ‘ਚ ਯੋਗਦਾਨ== ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂਆਂ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ। 1921 ਦੇ ਅਸਹਿਯੋਗਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ "ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ" ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਗਈ। ਬਰਤਾਨਵੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ, ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ, ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Nehru|first1=Jawaharlal|title=An Autobiography|date=26 January 1936|publisher=Bodley Head|location=London}}</ref><ref name="iloveindia1">{{cite web|url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/kamala-nehru.html|title=Kamala Nehru Biography|publisher=Iloveindia|accessdate=15 September 2012}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਦੋਸਤ== ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ ਦੇਵੀ]] ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Jayakar|first1=Pupul|title=Indira Gandhi, a biography|date=1995|publisher=Penguin|location=New Delhi, India|isbn=978-0140114621|pages=90–92|edition=Rev.|url=https://books.google.com/?id=gm5JGkb2rhkC&pg=PR9&dq=%22padmaja+naidu%22+nehru+relationship+lovers#v=onepage&q=padmaja&f=false}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1899]] pwxumfk59577vfd1bmdegruuh2g23xa 0 28302 841115 827698 2026-06-19T08:59:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841115 wikitext text/x-wiki {{see also|ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ}} ==ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸੂਫੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ == * *ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਕਾਮਿਲ *ਨਿਰਅੰਜਨ ਅਵਤਾਰ ਕੌਰ *ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੂਫਾਨ *[[ਅਮਰਜੀਤ ਟਾਂਡਾ]] *[[ਅਜਮੇਰ ਰੋਡੇ]] *[[ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ]] *ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ *ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਵਿਰਕ *[[ਅਮਿਤੋਜ]] *[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ]] *[[ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ]] *[[ਅਰਜ਼ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਉਸਤਾਦ ਦਾਮਨ]] *[[ਕਾਦਰਯਾਰ]] *[[ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ]] *[[ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ]] *[[ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰੀ]] * ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ * ਗੁਰਮਿੰਦਰ ਸਿੱਧੂ * [[ਚਮਨ ਲਾਲ ਚਮਨ]] *[[ਜਗਤਾਰ]] *[[ਜਸਵਿੰਦਰ (ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ)]] *ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੁਪਾਲ *[[ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫਰ]] *[[ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ]] *[[ਜੱਲ੍ਹਣ ਜੱਟ]] *[[ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ]] *[[ਦਮੋਦਰ ਦਾਸ ਅਰੋੜਾ]] *[[ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ]] *[[ਦੇਵਨੀਤ]] *[[ਨਵਤੇਜ ਭਾਰਤੀ]] *[[ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ]] *[[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਰਹਿੰਦ]] *[[ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ]] *[[ਪਾਲ ਕੌਰ]] *[[ਪਾਸ਼]] *[[ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ]] *[[ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ]] *[[ਪਾਲੀ ਖ਼ਾਦਿਮ]] *[[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼]] *[[ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ]] *[[ਬਿਸਮਿਲ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟੀ]] *[[ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ]] *[[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] *[[ਮਜ਼ਹਰ ਤਿਰਮਜ਼ੀ]] * *[[ਮਦਨ ਲਾਲ ਦੀਦੀ]] *[[ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼]] *[[ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ]] *[[ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ]] *[[ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ]] *[[ਸਚਲ ਸਰਮਸਤ]] *[[ਸਵਿਤੋਜ]] *[[ਸ਼ਮੀਲ]] *[[ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੁੰਜਾਹੀ]] *[[ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]] *[[ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ]] *[[ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ]] *[[ਸੁਖਬੀਰ]] *[[ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ]] *[[ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] *[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]] *[[ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ]] *[[ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ]] *[[ਸੁਲੱਖਣ ਮੀਤ]] *[[ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਭਾਸ਼ੋ]] *[[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ]] *[[ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ]] *[[ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ]] *[[ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਕਵੀ)]] *[[ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]] *[[ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ]] *[[ਹਰਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘਜੀਤ ਸਿੰਘ]] *[[ਸੁਰਜੀਤ ਜੱਜ]] *ਜਗਵਿੰਦਰ ਜੋਧਾ *ਸ਼ਬਦੀਸ਼ *ਮਨਦੀਪ ਸਨੇਹੀ *[[ਭੁਪਿੰਦਰਪ੍ਰੀਤ]] *ਵਿਪਨ ਗਿੱਲ *ਵਿਸ਼ਾਲ *ਆਸੀ *[[ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ]] *[[ਦੇਵਨੀਤ]] *[[ਗੁਰ ਪ੍ਰੀਤ]] *[[ਦੇਵ]] *[[ਮਨਮੋਹਨ]] *[[ਸਵਰਾਜਬੀਰ]] *ਰਾਜਵੰਤ ਰਾਜ *ਹਰਦਮ ਸਿੰਘ ਮਾਨ *ਗੁਰਤੇਜ ਕੋਹਾਰਵਾਲਾ *ਵਿਜੇ ਵਿਵੇਕ *ਜਸਪਾਲ ਘਈ *ਰਾਜਿੰਦਰਜੀਤ *ਸੁਰਿੰਦਰਪ੍ਰੀਤ ਘਣੀਆਂ *ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ * ਲਖਵਿੰਦਰ ਜੌਹਲ *[[ਰਾਜ ਲਾਲੀ ਬਟਾਲਾ]] * ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ ਕਮਲ == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.punjabi-poetry.com/ Punjabi Poetry] * [http://www.puncham.com Collection of Rare Work of Punjabi Poets/Writers] * [https://apnaorg.com/ Academy of the Punjab In North America (APNA)] * [https://web.archive.org/web/20170125160604/http://www.punjabizone.net/forum/17-punjabi-poetry Punjabi Poets Poetry][ punjabizone.net website] * [https://zindagiterenaam.com/legends-of-punjabi-shayari/ Punjabi Poetry Legends and Poems] {{Lists of poets}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ == * Sufi Poets of the Punjab Pakistan (Their Thought and Contribution) ਪ੍ਰੋ ਐਮ ਅਸ਼ਰਫ ਚੌਧਰੀ. ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ। {{ISBN|978-969-37-0313-9}} * "Great Sufi Poets of The Punjab" by R. M. Chopra, (1999) ਇਰਾਨ ਸਮਾਜ, ਕਲਕੱਤਾ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਸਬੰਧਤ ਸੂਚੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਚੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ]] dbr835rc1r9yridfl9jk8glab97a2a0 0 29234 841099 709689 2026-06-19T06:25:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841099 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | name = ਪੀਟ ਸੀਗਰ | image = Pete Seeger2 - 6-16-07 Photo by Anthony Pepitone.jpg | caption = ਪੀਟ ਸੀਗਰ ਜੂਨ 2007 ਵਿੱਚ | image_size = 250 | landscape = no | background = ਸੋਲੋ_ਗਾਇਕ | birth_name = ਪੀਟ ਸੀਗਰ | alma-mater = ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਡਰਾਪ ਆਊਟ) | alias = | birth_date = {{birth date|mf=yes|1919|5|3}} | birth_place = [[ਮੈਨਹੈਟਨ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ]], ਯੂ ਐਸ | death_date ={{Death date and age|2014|1|27|1919|5|3}} | death_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ]], ਯੂ ਐਸ | instrument = [[ਬੈਂਜੋ]], [[ਗਿਟਾਰ]], [[ਰੀਕਾਰਡਰ (ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼)|ਰੀਕਾਰਡਰ]], [[ਟਿਨ ਵਿਸਲ]], [[ਮੈਂਡੋਲਿਨ]], [[ਪਿਆਨੋ]], [[ਉਕੁਲੀਟ]] | genre = [[ਅਮਰੀਕਨ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]], [[ਰੋਸ ਸੰਗੀਤ]], [[ਅਮਰੀਕਾਨਾ (ਸੰਗੀਤ)|ਅਮਰੀਕਾਨਾ]] | occupation = [[ਸੰਗੀਤ]], ਗੀਤਕਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ, [[ਪੇਸ਼ਕਾਰ|ਟੀਵੀ ਮੇਜਬਾਨ]] | years_active = 1939–2014 | label = [[ਫੋਕਵੇਜ਼ ਰਿਕਾਰਡ|ਫੋਕਵੇਜ਼]], [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡ|ਕੋਲੰਬੀਆ]], ਸੀ ਬੀ ਐਸ, [[ਵੈਨਗਾਰਡ ਰਿਕਾਰਡ|ਵੈਨਗਾਰਡ]], ਸੋਨੀ ਕਿਡਜ, ਐਸ ਐਮ ਈ | associated_acts = | website = | notable_instruments = }} '''ਪੀਟਰ ''ਪੀਟ'' ਸੀਗਰ''' (3 ਮਈ 1919 – 27 ਜਨਵਰੀ 2014) [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੇ [[ਲੋਕ ਗਾਇਕ]] ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ। ਛੇ ਦਹਕੇ ਲੰਬੇ ਆਪਣੇ ਕਰਿਅਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1948 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਸਮੂਹ ''ਦ ਵੀਵਰਸ'' ਦੇ ਰੁਕਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਖੱਟੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ''ਟਰਨ, ਟਰਨ, ਟਰਨ'' ਅਤੇ ''ਵਹੇਅਰ ਆਰ ਦ ਫਲਾਵਰਸ ਗਾਨ'' ਵਰਗੇ ਗਾਣੇ ਗਾਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.catsindrag.co.uk/news/news.php?href=%2Fhindi%2Finternational%2F2014%2F01%2F140128_pete_seeger_us_folk_singer_dies_vt.shtml |title=नहीं रहे चर्चित गायक पीट सीगर |access-date=2021-10-12 |archive-date=2014-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140409024649/http://www.catsindrag.co.uk/news/news.php?href=%2Fhindi%2Finternational%2F2014%2F01%2F140128_pete_seeger_us_folk_singer_dies_vt.shtml |dead-url=yes }}</ref> 1950ਵਿਆਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੀ ਗਾਣੇ ਹਿੱਟ ਹੋਏ ਖਾਸ ਕਰ [[ਲੀਡ ਬੇਲੀ]] ਦੇ "[[ਗੁੱਡਨਾਈਟ, ਇਰੀਨ]]" ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ, ਜੋ 13 ਹਫਤੇ ਚਾਰਟਾਂ ਤੇ ਟਾਪ ਤੇ ਰਿਹਾ।<ref>Alec Wilkinson, "The Protest Singer: Pete Seeger and American folk music," in ''[[The New Yorker]]'' (April 17, 2006), pp. 44–53.</ref> ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਹਿਰਾਂ, ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਸਟਰੀਟ ਕਬਜੇ, ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਸੱਤ ਦਹਾਕੇ ਸਰਗਰਮ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਏ।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-25924350 |title=Pete Seeger, US folk singer, dies aged 94 |access-date=2014-01-28 |archive-date=2014-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140128213538/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-25924350 |url-status=dead }}</ref> ਖੱਬੇਪੰਥੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ 50 ਦੇ ਦਹਕੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਲੈਕਲਿਸਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸੀਗਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੁਨੇਹਾ ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕ]] 5b5458ddhhu01889h6t7w24sqx3zj3q 0 37450 841031 577299 2026-06-18T12:19:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841031 wikitext text/x-wiki ਰਾਜਮਾਤਾ '''ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ''' ਦਾ ਸੰਬੰਧ [[ਜੈਪੁਰ]] ਦੇ ਭੂਤਪੂਰਵ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਮਈ 1919 ਨੂੰ [[ਲੰਦਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਿਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ [[ਕੂਚਬਿਹਾਰ]] (ਬੰਗਾਲ) ਦੇ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਾਤਾ [[ਬੜੌਦਾ]] ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਦਿਰਾ ਰਾਜੇ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ [[ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ]], ਫਿਰ [[ਲੰਦਨ]] ਅਤੇ [[ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਜੈਪੁਰ]] ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸਵਾਈ ਮਾਨਸਿੰਹ (ਦੂਸਰਾ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਵਾਗ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਗਈ ਰਾਜਮਾਤਾ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ [[ਰਾਜਨੀਤੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ [[ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ [[ਸਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮੱਤ ਲੈ ਕੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ 1967 ਅਤੇ 1971 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋਕੇ [[ਲੋਕਸਭਾ]] ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 29 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ, 90 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹ ਅਧਰੰਗ ਆਈਲਿਸ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਦੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 250 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:GayetriDeviniña.jpg|right|thumb|187x187px|Gayatri Devi as a child]] ਨਸਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਕੋਚ ਰਾਜਬੋਂਸ਼ੀ ਲੋਕ|ਕੋਚ ਰਾਜਬੋਂਸ਼ੀ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਕੋਚ ਬਿਹਾਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ ਹਨ, ਯੁਵਰਾਜ ਤਾਜ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ [[ਬੜੌਦਾ ਦੀ ਇੰਦਰਾ ਰਾਣੀ|ਇੰਦਰਾ ਰਾਜੇ]] [[ਬੜੌਦਾ]], [[ਮਰਾਠਾ]] ਰਾਜਾ, [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਗਾਏਕਵਾਡ ਤੀਜਾ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਗਾਏਕਵਾਡ ਤੀਜਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ,]] ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਤਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ [[ਗਲੇਂਡਵਰ ਪ੍ਰੈਪਰੇਟਰੀ ਸਕੂਲ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ,<ref><nowiki>itation {ਹਵਾਲਾ | ਸਿਰਲੇਖ = ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਯਾਦ ਹੈ: ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ | first = ਗਾਇਤਰੀ | last = ਦੇਵੀ | ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ = ਰੂਪਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ | ਸਾਲ = 1996 | isbn = 978-81-7167-307-0 | url = https: //books.google.com/books? id = 5CoWAQAAMAAJ & q = ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ # ਖੋਜ_ਆਨਕੋਰ | ਪੰਨਾ =} 87}}</nowiki></ref> [[ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ]],[http://www.time.com/time/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231124202406/http://www.time.com/time/ |date=2023-11-24 }} ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਲੌਸਨੇ]], [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]], ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਸੈਕਟਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਕਟਰੀਅਲ ਕੁਸ਼ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਾਹਬ (ਐਚ. ਐਚ. ਸਰ [[ਸਵਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ II]]) ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਲਕੱਤੇ ਪੋਲੋ ਖੇਡਣ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?238724|title='I Had Shot My First Panther Before I Turned Thirteen': Gayatri Devi turned 13 in 1932|date=20 October 2008|publisher=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]}}</ref> ਮਹਾਰਾਣੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਘੋੜਸਵਾਰਵਾਦ|ਘੋੜਸਵਾਰ]] ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਾਈਡਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਗ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਗੀ ਸ਼ਾਟ ਸੀ ਅਤੇ 'ਸ਼ਿਕਾਰਜ਼' 'ਤੇ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਉੱਚਤਾ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪਹਿਲੀ [[ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਬੈਂਜ਼ ਡਬਲਯੂ 126]], 500 ਏਲ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਇੰਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਕਈ ਰੋਲਸ ਰਾਇਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਸੀ। ਜੈਯਾਰਤ ਦੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ, [[ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਗਤ ਸਿੰਘ]] ਸੀ, ਈਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਰਹੂਮ, 15 ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਚੋਰ ਵਜੋਂ ਸਹਾਇਕ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਗਤ ਸਿੰਘ [[ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਸੌਦਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ==ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ== 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ 'ਚ ਇਸ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ 246,516 ਵੋਟਾਂ ਵਿਚੋਂ 192,909 ਵੋਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837092,00.html The Battle Royal - Maharani Gayatri Devi of Jaipur...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721111531/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,837092,00.html |date=2013-07-21 }} ''[[Time (magazine)|Time]]'', 28 July 1967.</ref> ਰਾਜਾਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ 1967 ਅਤੇ 1971 ਤੱਕ ਉਹ ਇਸ ਸੀਟ 'ਤੇ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1965 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਅੜੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 1967 ਵਿੱਚ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ 1967 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਮਾਲਪੁਰਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ "ਦਮੋਦਰ ਲਾਲ ਵਿਆਸ" ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਿਆਂ, 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਵੇਸੀ ਪਰਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਟੈਕਸ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਇਲਜ਼ਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਦਲਾਖੋਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ ਵਿੱਚ 5 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Last Maharani of Gwalior: An Autobiography By Manohar Malgonkar|date=1987|pages=233, 242–244|url=https://books.google.com/?id=sbNaTBhe5nUC&pg=PA233&lpg=PA233&dq=bhawani+singh+arrested+Emergency#v=onepage&q=Gayatri%20Devi&f=false|isbn=9780887066597|last1=Malgonkar|first1=Manohar}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਏ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ ਰੀਮੈਂਬਰਜ਼, ਜੋ ਸੰਤਾ ਰਾਮ ਰਾਉ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ, 1976 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਕੋਸ ਲੇਵੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ "ਮੇਮੋਇਰਸ ਆਫ ਏ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਿਸੈਂਸ" ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਰਹੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ 1999 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ==ਪਰਿਵਾਰ== ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਈਸਾਰਦਾ ਦਾ ਰਾਜਾ (15 ਅਕਤੂਬਰ 1949 - 5 ਫਰਵਰੀ 1997) ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਤਾਏ ਦੇ (ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ) ਈਸਾਰਦਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 10 ਮਈ 1978 ਨੂੰ ਮੋਮ ਰਾਜਾਵੰਗਸੇ ਪ੍ਰਿਆਨੰਦਨਾ ਰੰਗਸੀਤ (ਅ. 1952) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਪਿਆਰੰਗਸਿਟ ਰੰਗਸੀਤ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਿਭਾਵਦੀ ਰੰਗਸਿਟ (ਨੀ ਰਜਨੀ) ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਲਲਿਤਿਆ ਕੁਮਾਰੀ (ਬਿ. 1979) ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇਵਰਾਜ ਸਿੰਘ, ਈਸਾਰਦਾ ਦਾ ਰਾਜਾ (ਅ. 1981) ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਵੰਸ਼ਜ ਬਚੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ, ਜੋਧਪੁਰ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮਰਹੂਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦਾ ਮਤਰੇਈ ਭਰਾ ਸੀ। === ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਬੰਧ === ਮਹਾਰਾਨੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਰਾਜਪੂਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਤੋਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਨੀ ਇੰਦਰਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਗਾਏਕਵਾਡ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚਿਮਨਬਾਈ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੇ ਗਾਇਕਵਾੜ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਮਰਾਠਾ. ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ-ਭਾਣਜੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ ਮੇਵਾੜ ਅਤੇ 2 ਲੜਕਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕਾਰ ਦੇ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨ੍ਰਿਪੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਭੂਪ ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੁਨੀਤੀ ਦੇਵੀ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੁਨੀਤੀ ਦੇਵੀ ਬ੍ਰਹਮੋ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਕੇਸ਼ਬ ਚੰਦਰ ਸੇਨ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ, ਜਗਦੀਪੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਜਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਗਦੀਪੇਂਦਰ ਨਾਰਾਇਣ 1922 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਣੇਪਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੜੌਦਾ ਰਾਜ ਦੇ ਗਾਏਕਵਾਡਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੱਗੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਈਲਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮੇਨਕਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦੇਵਾਸ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਕੋਟਾ, ਸਾਵੰਤਵਦੀ, ਅੱਕਲਕੋਟ ਰਾਜ, ਜਥ ਰਾਜ, ਦੇਵਾਸ ਜੂਨੀਅਰ, ਜੱਸਦਾਨ ਰਾਜ, ਅਤੇ ਸੰਦੂਰ, ਟਹਿਰੀ-ਗੜਵਾਲ, ਮਯੂਰਭੰਜ, ਧਾਰ ਰਾਜ, ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ, ਲੁਨਾਵਾੜਾ ਰਾਜ, ਬਰੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ। ਪਯਾਗਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਇਲਟੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ==ਪੋਲੋ ਸਪੋਰਟ== ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਹੁਨਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਲੋ-ਖੇਡਣ ਦੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੋਲੋ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। 1933 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੋਲੋ ਮੈਚ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੈਪੁਰ ਰਾਈਡਿੰਗ ਅਤੇ ਪੋਲੋ ਕਲੱਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਰਹੀ। ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੋਲਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਰਾਮਬਾਗ ਪੈਲੇਸ ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਰਾਜਮਾਤਾ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੱਪ" ਅਤੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ "ਮਹਾਰਾਣੀ ਪੋਲੋ ਕਲੱਬ" ਦੁਆਰਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} == ਮੌਤ == ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਬਦਨਾਮ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|last=Deol|first=Taran|date=23 May 2020|title=Gayatri Devi, princess-politician and Indira Gandhi critic who was jailed during Emergency|url=https://theprint.in/features/gayatri-devi-princess-politician-and-indira-gandhi-critic-who-was-jailed-during-emergency/426887/|access-date=19 January 2021|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਉੱਥੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਵਿਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਏਅਰ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਕਾ ਦੁਰਲਭਜੀ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ (ਐਸਡੀਐਮਐਚ) ਵਿਖੇ 17 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 29 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/PoliticsNation/Gayatri-Devi-is-dead/articleshow/4834131.cms|title=Gayatri Devi, former Jaipur queen, is dead|access-date=10 February 2020}}</ref> ==ਸਨਮਾਨ== '''1919&ndash;1940''': ''Her Highness Princess Gayatri Devi of Cooch Behar'' <br> '''1940&ndash;1949''': ''Her Highness The Maharani of Jaipur'' <br> '''1949&ndash;1970''': ''Her Highness Maharani Gayatri Devi'' <br> '''1970&ndash;2009''': ''Her Highness Rajmata of Jaipur'' == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} dqvnb76iwrcmdfwyoks92idfry81zy7 0 39947 841053 519323 2026-06-18T17:08:01Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Major Kuchipudi dramas" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1357907898|Kuchipudi]]" 841053 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਨਾਚ|title=ਕੁਚੀਪਕਡੀ|image=Kuchipudi Performer DS.jpg|imagesize=240px|alt=|caption=ਨ੍ਰਿਤਕਾਰ ਵੈਦੇਹੀ ਕੁਲਕਰਣੀ ਦੁਆਰਾ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨ੍ਰਿਤ|signature=|inventor=|year=|country=ਭਾਰਤ}} [[ਤਸਵੀਰ:Kuchipudi_hair_style_and_ornaments.jpg|thumb| ਕੁਚੀਪੁਡੀ ਨਾਇਕਾ ਇਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Flickr_-_dalbera_-_Danseuses_de_Kuchipudi_(musée_Guimet).jpg|thumb| ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Kuchipudi.jpg|thumb| ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਸਕੋਰ ]] '''ਕੁਚੀਪੁੜੀ''' ( [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] : 4) [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਦਾ]] ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ [[ਭਾਰਤ|ਹੈ]]। ਇਹ ਸਾਰੇ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ]] ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ|ਹੈ]] । ਇਸ ਨਾਚ ਦਾ ਨਾਮ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਜ਼ਿਲਾ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜ਼ਿਲੇ]] ਦੇ ਦਿਵੀ ਤਾਲੁਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨ੍ਰਿਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ,ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਦਾ ਭਾਗਵਥਾਲੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਦੇ ਭਾਗਵਥਾਲੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮੂਹ ਲਗਭਗ 1502.ਈਸਵੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ. ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨਾਚ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਧਰਮੀ ਸੰਤ ਸਿੱਧੇਂਦਰ ਯੋਗੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Xa8FamiJJKgC&lpg=PP1&dq=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80&pg=PA31#v=onepage&q=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80&f=false|title=कुचिपुड़ी|last=Kothari|first=Sunil|last2=Pasricha|first2=Avinash|date=2001|publisher=अभिनव प्रकाशन|page=31|language=en|access-date=29 अक्टूबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304230836/https://books.google.co.in/books?id=Xa8FamiJJKgC&lpg=PP1&dq=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80&pg=PA31#v=onepage&q=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80&f=false|archive-date=4 मार्च 2016}}</ref> <ref>{{Cite book|url=http://books.google.co.in/books?id=ttnH5W9qoBAC&dq=kuchipudi&source=gbs_navlinks_s|title=The Cambridge guide to Asian theatre|last=Banham|first=edited by James R. Brandon ; advisory editor, Martin|publisher=Cambridge University Press|year=1993|isbn=9780521588225|edition=Pbk.|location=Cambridge, England|page=96|access-date=29 अक्तूबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221171506/http://books.google.co.in/books?id=ttnH5W9qoBAC&dq=kuchipudi&source=gbs_navlinks_s|archive-date=21 फ़रवरी 2014}}</ref> ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾਂਤਥ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ, ਚਿੰਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਤਦੇਪੱਲੀ ਪਰਾਇਆ ਵਰਗੇ ਉੱਘੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ includingਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਿਆ ਹੈ।ਡਾ: ਵੇਮਪਾਠੀ ਛੀਨਾ ਸਤਿਆਮ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਨਾਚ ਨਾਟਕ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਇਕੱਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਡਾਂਸ structureਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ. ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮਰਦ ,ਔਰਤਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਟੇਜਿੰਗ == [[चित्र:Dance_kuchipudi.jpg|thumb|132x132px| ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨਾਚ ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ। ]] ਡਾਂਸ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਅੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੇਜ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਕਲਾਕਾਰ ਸਟੇਜ' ਤੇ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ''ਧਾਰਾਵ'' ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ''ਕਰਦਾ ਹੈ'' । ਮੁੱਖ ਨਾਟਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੂਡ ਤਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.ਡਾਂਸਰਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਗਾਣਾ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ, ਵਾਇਲਨ, ਬੰਸਰੀ ਅਤੇ ਤੰਬੂੜਾ ਵਰਗੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।।ਡਾਂਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਗਏ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਰਵਾਇਤੀ ਹੈ, ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਲਕੀ ਲੱਕੜ ''ਬੁਰਗੁ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।''ਜੋ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੈ। == ਸ਼ੈਲੀ == [[ਭਰਤਮੁਨੀ]] ਜਿਸ ਨੇ [[ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ|ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ]] ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਚ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।।ਬਾਅਦ ਵਿਚ, 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਿਤੇਂਦਰ ਯੋਗੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਟਯਾਸਤਰਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨਾਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਟਕ ਤੱਤ ਚੁਣਿਆ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ''ਨਾਟਯਵਾਲੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ'' ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਪਰਿਜਾਹਾਰਣਮ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Xa8FamiJJKgC&printsec=frontcover&dq=kuchipudi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=orphan&f=false.|title=Kuchipudi|last=Banham|first=Sunil Kothari, Avinash Pasricha|publisher=Shakti Malik, Abhinav Publications|year=2001|location=New Delhi, India|access-date=31 अक्तूबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150801090227/https://books.google.co.in/books?id=Xa8FamiJJKgC&printsec=frontcover&dq=kuchipudi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=orphan&f=false.|archive-date=1 अगस्त 2015}}</ref> ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਨਿਰਤਯਮ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਚਲਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਚ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸਨ।ਇਹ ਨਾਚ, ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ "ਭ[[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ|ਰਤਨਾਟਿਅਮ"]] ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ''ਨ੍ਰਿਤਯਮ'' ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ''ਸੰਗੀਤਕ'' ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ''ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ'' ।''ਤਰੰਗਮ'' ਦੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਨ੍ਰਿਤਕ ਪਲੇਟ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ ਦੀਵੇ ਜਲੇ ਹੋਏ ਹਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ''ਭਾਂਡੇ'' ਕਿੰਡੀ ਨੂੰ ਵੀ ''ਸੰਤੁਲਿਤ'' ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਾਂਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸ਼ੈਲੀ ਕੁਝ ਸਟੈਂਡਰਡ ਟੈਕਸਟ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ "ਅਭਿਨਯ ਦਰਪਣ" ਅਤੇ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਭਰਤਾਰਨਵ ਹੈ। == ਲੀਡ ਕਲਾਕਾਰ == * ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ <ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=BJx6BwAAQBAJ&lpg=PA43&ots=H1wlOdfbHI&dq=%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%20%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A5%9C%E0%A5%80&pg=PA43#v=onepage&q=%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%20%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A5%9C%E0%A5%80&f=false|title=संग्रहीत प्रति|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215203240/https://books.google.co.in/books?id=BJx6BwAAQBAJ&lpg=PA43&ots=H1wlOdfbHI&dq=%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%20%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A5%9C%E0%A5%80&pg=PA43#v=onepage&q=%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%20%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A5%9C%E0%A5%80&f=false|archive-date=15 फ़रवरी 2017|access-date=15 फ़रवरी 2017}}</ref> * ਸਵਪਨਾ ਸੁੰਦਰੀ <ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/back-in-time/article2455871.ece|title=Back in time|last=|first=|date=|work=|access-date=15 फ़रवरी 2015|publisher=दि हिन्दू}}</ref> * ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਰੈਡੀ <ref>{{Cite web|url=http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html|title=प्रसिद्द कुचिपुड़ी नर्तक:भावालय.कॉम पर|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027095859/http://www.bhavalaya.com/art%20and%20culture/famous_kuchipudi_dancers.html|archive-date=27 अक्तूबर 2015|access-date=31 अक्तूबर 2015}}</ref> * [[ਯਾਮਿਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ|ਯਾਮਿਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ]] * ਯਾਮਿਨੀ ਰੈਡੀ * [[ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਰੈਡੀ|ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਰੈਡੀ]] == ਮੁੱਖ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਰਾਮੇ == [[ਤਸਵੀਰ:Kuchipudi_Dance_Uma_Muralikrishna.jpg|right|thumb|ਆਈ. ਆਈ. ਐਮ. ਬੰਗਲੌਰ ਵਿਖੇ ਕੁਚੀਪੁਡ਼ੀ ਡਾਂਸਰ ਨੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ]] ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚ-ਡਰਾਮਾ ਸਿੱਧੇਂਦਰ ਯੋਗੀ ਦਾ ''ਭਾਮਾ ਕਲਪਮ'' ਹੈ।{{Sfn|Ragini Devi|1990}}<ref name=":4">{{Cite book|location=India}}</ref> ਨਾਰਾਇਣ ਤੀਰਥ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲਾ ਤਰੰਗਿਨੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੱਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref name="Khokar 1984 169">{{Cite book|location=India}}</ref> ਭਾਮਾ ਕਲਪਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਮੈਯਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਗੋੱਲਾ ਕਲਪਮ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਗੋਪੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|location=India}}</ref> ਹੋਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਨਾਟਕ ਹਨ ਨਾਚ-ਗੀਤ ([[ਤਿਆਗਰਾਜ]] ਦੇ ਕਕ੍ਰਿਤਿਸ, ਅਤੇ ਮੂਵਾ ਦੇ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ 4500 ਵਿੱਚੋਂ 700 ਬਚੇ ਹੋਏ ''ਪਦਮ ਹਨ'' {{Sfn|Reginald Massey|2004}} ਰਵਾਇਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੁਚੀਪੁਡ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਤੇਲਗੂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਕਲਿਆਣਮ, ''ਰੁਕਮਣੀ ਕਲਿਆਣਮ'' (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰੁਕਮਣੀ ਦਾ ਵਿਆਹ) ''ਸਕੰਤਲਮ ਭਮਕਲਪਮ'', ''ਹਰਾ ਵਿਲਾਸਮ'', ''ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਚਰਿੱਤਰਮ'' ([[ਹੋਲੀ]] ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਹਾਣੀ) ''ਊਸ਼ਾ ਪਰਿਣਯਮ'', ''ਸ਼ਸ਼ਿਰੇਖਾ ਪਰਿਣਯਮ'' ਅਤੇ ''ਰਾਮ ਨਾਟਕਮ'' (ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਟਕ) ਮੋਹਿਨੀ ਰੁਕਮੰਗਡਾ, ''ਚਾਮੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ ਸਬਦਾ'', ''ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰਮ ਸਬਦਾ'' ਅਤੇ ''ਪੇਰੀਨੀ ਥਾਂਡਵਮ'' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{Sfn|Ragini Devi|1990}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਵਿਲਾਸਿਨੀ ਨਾਟਿਯਮ * ਆਂਧਰਾ ਨਾਟਿਅਮ * [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] == ਹਵਾਲੇ == साँचा:टिप्पणीसूwची == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20110410060708/http://community.guinnessworldrecords.com/_Largest-Kuchipudi-dance/blog/3435517/7691.html ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸ ਰਿਕਾਰਡ] * [https://web.archive.org/web/20150907085802/http://www.indiamartinusa.net/ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਡਾਂਸ ਡਰੈੱਸ ਐਂਡ ਗਹਿਣੇ] * [https://web.archive.org/web/20150824024053/http://www.bbc.com/hindi/india/2015/08/150821_dance_kuchipudi_ip ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਸਿੱਖਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ], ਬੀਬੀਸੀ ਉੱਤੇ ਹਲੀਮ ਖਾਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ * [https://www.youtube.com/watch?v=e6yM6Z_wq1w ਯੂਟਿ onਬ 'ਤੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਰੈਡੀ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਡਾਂਸ ਵੀਡੀਓ] == ਸੁਝਾਏ ਟੈਕਸਟ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ == * ''ਕੁਚੀਪੁਦੀ ਭਰਤਮ'' । ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ / ਇੰਡੀਅਨ ਬੁੱਕਸ ਸੈਂਟਰ, ਦਿੱਲੀ, ਇੰਡੀਆ, ਰਾਗ-ਨ੍ਰਿਤਯ ਲੜੀ ਵਿਚਪਾ <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ejszd31nobb3rbrdbwi583vtbfbepry 0 44333 841105 812407 2026-06-19T07:22:29Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841105 wikitext text/x-wiki [[File:ClimateMap World.png|alt=Map of world dividing climate zones, largely influenced by latitude. The zones, going from the equator upward (and downward) are Tropical, Dry, Moderate, Continental and Polar. There are subzones within these zones.|thumb|right|400px|<center>ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ</center>]]ਜਲਵਾਯੂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਜਲ+ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ [[ਵਾਯੂਮੰਡਲ]] ਵਿਚਲੀ [[ਨਮੀ]],[[ਮੀਂਹ|ਵਰਖਣ]] ਅਤੇ [[ਪਾਣੀ|ਜਲਵਾਸ਼ਪ]] ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਪੌਣਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀ ਆਦਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦਾਂ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ 30-35 ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਧਾਰਣਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਜ ਔਸਤ ਮੌਸਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਾਯੂਮੰਡਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਹਾਰਣ ਵਜੋਂ [[ਮਿਸੀਸਿੱਪੀ ਦਰਿਆ|ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਨਦੀ ਘਾਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੇਫੌਰਨੀਆ]] ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਤੇ ਲੱਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸਲਾਨਾ ਔਸਤ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਦੇ ਤੱਟਾਂ ਤੇ ਵਰਖਾ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਮਿਸੀਸਿੱਪੀ ਦਰਿਆ|ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਖੇਤਰ]] ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। {{ਮੌਸਮ}} == ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਤੱਤ == ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਲਵਾਯੂ ਕਈ ਤੱਤਾਂ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। * [[ਤਾਪਮਾਨ]] * [[ਵਰਖਾ|ਵਰ੍ਹਣ]] ** [[ਬਰਫ਼ (ਵਰਖਾ)|ਹਿੰਮਪਾਤ]] ** ਗੜ੍ਹੇ ** ਵਰਖਾ * [[ਨਮੀ|ਨਮੀ ਜਾਂ ਸਿੱਲ੍ਹ]] ** ਨਿਰਪੇਖ ਨਮੀ ** ਸਾਪੇਖ ਨਮੀ * [[ਹਵਾ|ਪੌਣਾਂ]] * ਹਵਾ ਦਾ ਦਬਾਅ * ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ == ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ == * [[ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਰੇਖਾ|ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਜਾਂ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਦੂਰੀ]] * [[ਸਮੁੰਦਰ|ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋ ਉਚਾਈ]] * ਸਮੁੰਦਰ ਤੋ ਦੂਰੀ * [[ਪਹਾੜ|ਪ੍ਰਬਤੀ ਢਲਾਣਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ]] * ਸਾਗਰੀ ਧਰਾਵਾਂ * ਪ੍ਰਚਲਤ ਪੌਣਾ * ਧਰਾਤਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ * [[ਬੱਦਲ|ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] * ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੂਫਾਨ {{ਕਾਮਨਜ਼|Climate|ਪੌਣਪਾਣੀ}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *[http://www.americanscientist.org/issues/feature/2012/4/the-study-of-climate-on-alien-worlds The Study of Climate on Alien Worlds; Characterizing atmospheres beyond our Solar System is now within our reach] Kevin Heng July–August 2012 [[American Scientist]] ==ਬਾਹਾਰੀ ਕੜੀਆਂ== *[http://img.kb.dk/tidsskriftdk/pdf/gto/gto_0048-PDF/gto_0048_69887.pdf Johannes Reumert: "Vahls climatic divisions. An explanation" (''Geografisk Tidsskrift'', Band 48; 1946)] * [http://www.bjerknes.uib.no/default.asp?lang=2 The Bjerknes Centre for Climate Research (BCCR – Norway)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150307210402/http://www.bjerknes.uib.no/default.asp?lang=2 |date=2015-03-07 }} * [http://www.cnrs.fr/climate The Earth's climate – Centre national de la recherche scientifique (CNRS – France)] * [http://www.climate.gov NOAA Climate Services Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703210729/http://www.climate.gov/ |date=2011-07-03 }} * [http://www.igbp.net/page.php?pid=504 IGBP Climate-change Index] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723154421/http://www.igbp.net/page.php?pid=504 |date=2011-07-23 }} * [http://www.economics.noaa.gov/?goal=climate&file=home/ The Economics of Climate-based Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725192912/http://www.economics.noaa.gov/?goal=climate&file=home%2F |date=2011-07-25 }} NOAA Economics * [http://www.agclimate.org AgClimate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325123832/http://agclimate.org/ |date=2018-03-25 }} [[Institute of Food and Agricultural Sciences|IFAS]] * [http://128.194.106.6/~baum/climate_modeling.html Climate Models and modeling groups]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203222718/http://128.194.106.6/%7Ebaum/climate_modeling.html |date=2013-02-03 }} * [http://climateapps2.oucs.ox.ac.uk/cpdnboinc/ Climate Prediction Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051125010853/http://climateapps2.oucs.ox.ac.uk/cpdnboinc/ |date=2005-11-25 }} * [http://www.worldclimate.com WorldClimate] * [http://www.atmosphere.mpg.de/enid/1442 ESPERE Climate Encyclopaedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050902220920/http://www.atmosphere.mpg.de/enid/1442 |date=2005-09-02 }} * [http://www.arctic.noaa.gov/climate.html Climate index and mode information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161119201227/http://www.arctic.noaa.gov/climate.html |date=2016-11-19 }} regarding the Arctic * [http://www.beringclimate.noaa.gov/ A current view of the Bering Sea Ecosystem and Climate] * [http://www.climate-charts.com/index.html Climate: Data and charts for world and US locations] * [http://www.everyspec.com/MIL-HDBK/MIL-HDBK-0300-0499/MIL_HDBK_310_1851/ MIL-HDBK-310, Global Climate Data] [[U.S. Department of Defense]] Data on natural environmental starting points for engineering analyses to derive environmental design criteria * [http://www.climatediagrams.com ClimateDiagrams.com] Climate diagrams for over 3 000 weather stations and different climate periods from around the world. Users can create their own diagrams with their own data. * [http://www.ipcc-data.org IPCC Data Distribution Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160519152028/http://www.ipcc-data.org/ |date=2016-05-19 }} Climate data and guidance on its use. * [http://historicalclimatology.com HistoricalClimatology.com] Analysis and reconstructions of past, present and future climates. Updated 2013. ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਲਵਾਯੂ]] gimbfds2x39fcdokqux4rd1vdqzzijc 0 47923 841095 816709 2026-06-19T05:32:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841095 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = ਪਲੂਟੋ | symbol = [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|24px]] ([[File:Pluto monogram (fixed width).svg|24px]]) | image = Pluto in True Color - High-Res.jpg | caption = ਪਲੂਟੋ | discovery = yes | discoverer = [[ਕਲਾਈਡ ਟੌਮਬੌ]] | discovered = 18 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1930 | mp_name = '''134340 ਪਲੂਟੋ''' | named_after = [[ਪਲੂਟੋ (ਮਿਥਿਹਾਸ)|ਪਲੂਟੋ]] | mp_category = {{plainlist | * [[ਬੌਣਾ ਗ੍ਰਹਿ]] * [[trans-Neptunian object|TNO]] * [[ਪਲੂਟੋਨੀ ਗ੍ਰਹਿ]] * [[ਕਾਈਪਰ ਪੱਟੀ|KBO]] * [[ਪਲੂਟੀਨੋ]] }} | orbit_ref =<ref name="horizons" />{{efn|name=barycentre|Orbital elements refer to the barycenter of the Pluto system, and are the instantaneous [[osculating orbit|osculating]] values at the precise [[J2000]] epoch. Barycenter quantities are given because, in contrast to the planetary center, they do not experience appreciable changes on a day-to-day basis from the motion of the moons. The orbital period of Pluto is listed as 248 years because most references use the more stable barycenter of the Solar System (Sun+Jupiter) to list the orbital period of the Pluto-Charon system. A J2000 heliocentric solution would give a value of 246 years.}} | epoch = [[J2000]] | aphelion = {{plainlist | * {{val|7311000000|u=km}} * {{val|48.871|ul=AU}} }} | perihelion = {{plainlist | * {{val|4437000000|u=km}} * {{val|29.657|u=AU}} * (1989 Sep 05)<ref name="jpl-ssd-horizons" /> }} | semimajor = {{plainlist | * {{val|5874000000|u=km}} * {{val|39.264|u=AU}} }} | eccentricity = {{val|0.244671664}} (J2000)<br>0.248 807 66 (mean)<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | inclination = {{plainlist | * {{val|17.151394|u=°}} * (11.88° ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੱਧ-ਰੇਖਾ ਨਾਲ਼) }} | asc_node = {{val|110.28683|u=°}} | arg_peri = {{val|113.76349|u=°}} | period = {{plainlist | * {{val|90465|u=days}}<ref name="Pluto Fact Sheet" /><ref name="planet_years" /> * {{val|247.68}} [[ਜੂਲੀਆਈ ਵਰ੍ਹਾ (ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ)|ਵਰ੍ਹੇ]]<ref name="Pluto Fact Sheet" /> * {{val|14164.4|u=ਪਲੂਟੋਨੀ [[ਸੂਰਜੀ ਦਿਨ]]}}<ref name="planet_years" /> }} | synodic_period = 366.73 ਦਿਨ<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | avg_speed = 4.7 ਕਿਮੀ/ਸ<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | mean_anomaly = {{val|14.86012204|u=°}}<ref name="mean_anomaly" /> | satellites = [[ਪਲੂਟੋ ਦੇ ਚੰਨ|5]] | physical_characteristics = yes | mean_radius = {{plainlist | * {{val|1184|10|u=km}}<ref name="lellouch">{{cite journal |last=Lellouch |first=Emmanuel |first2=Catherine |last2=de Bergh |first3=Bruno |last3=Sicardy |display-authors=3 |first4=François |last4=Forget |first5=Mélanie |last5=Vangvichith |first6=Hans U.<!-- Ullrich --> |last6=Käufl | title=Exploring the spatial, temporal, and vertical distribution of methane in Pluto's atmosphere | format=PDF | journal=Icarus | date=13 Mar 2014 | url=http://arxiv.org/pdf/1403.3208 <!-- also http://arxiv.org/ftp/arxiv/papers/1403/1403.3208.pdf -->|accessdate=2014-03-29 }}</ref> * 0.18 [[ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਰਧ-ਵਿਆਸ|ਧਰਤੀਆਂ]] * 1161 ਕਿ.ਮੀ.<ref name="Young2007" /> (ਠੋਸ) }} | surface_area = {{plainlist | * {{val|1.665|e=7|u=km2}}{{efn|name=Surface area}} * 0.033 ਧਰਤੀਆਂ }} | volume = {{plainlist | * {{val|6.39|e=9|u=km3}}{{efn|name=Volume}} * {{val|0.0059|u=Earths}} }} | mass = {{plainlist | * {{val|1.305|0.007|e=22|u=kg}}<ref name="BuieGrundyYoung_2006" /> * {{val|0.00218|u=[[ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ|ਧਰਤੀਆਂ]]}} * 0.178 [[ਚੰਨ ਦਾ ਭਾਰ|ਚੰਨ]] }} | density = {{val|2.03|0.06|u=g/cm3}}<ref name="BuieGrundyYoung_2006" /> | surface_grav = {{plainlist | * {{Gr|13.05|1153}} [[Acceleration|m/s²]]{{efn|name=Surface gravity}} * 0.067 [[ਜੀ-ਫ਼ੋਰਸ|g]] }} | escape_velocity = {{V2|13.05|1153}} km/s{{efn|name=Escape velocity}} | sidereal_day = {{plainlist | * [[retrograde motion|{{val|-6.387230|u=day}}]] * 6 ਦਿ, 9 ਘ, 17 ਮਿ, 36 ਸ }} | rot_velocity = 47.18 ਕਿਮੀ/ਘ | axial_tilt = {{val|119.591|0.014|u=°}} (ਪੰਧ ਨਾਲ਼)<ref name="BuieGrundyYoung_2006" />{{efn|name=Axial tilt}} | right_asc_north_pole = 312.993°<ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007" /> | declination = 6.163°<ref name="SeidelmannArchinalA'hearn_2007" /> | albedo = 0.49 ਤੋਂ 0.66 (ਜਿਆਮਿਤੀ, 35% ਤੱਕ ਬਦਲਵੀਂ ਹੈ)<ref name="Pluto Fact Sheet" /><ref name="Hamilton" /> | magnitude = 13.65<ref name="Pluto Fact Sheet" /> ਤੋਂ 16.3<ref name="AstDys-Pluto" /> <br /> (ਔਸਤ 15.1 ਹੈ)<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | abs_magnitude = −0.7<ref name="jpldata" /> | angular_size = 0.065″ ਤੋਂ 0.115″<ref name="Pluto Fact Sheet" />{{efn|name=Angular size}} | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Pluto.ogg|ˈ|p|l|uː|t|oʊ}} | adjectives = ਪਲੂਟੋਨੀ | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[ਕੈਲਵਿਨ]] | min_temp_1 = 33 ਕੈ | mean_temp_1 = 44 ਕੈ (−229 °ਸੈ) | max_temp_1 = 55 ਕੈ | surface_pressure = 0.30 [[ਪਾਸਕਲ (ਇਕਾਈ)|ਪਾ]] (ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਵਧੀਕ) | atmosphere_composition = [[ਨਾਈਟਰੋਜਨ]], [[ਮੀਥੇਨ]], [[ਕਾਰਬਨ ਮੋਨਾਕਸਾਈਡ]]<ref name="Physorg April 19, 2011" /> |note = no }} '''ਪਲੂਟੋ''' ([[ਨਿੱਕੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਹੁਦਾ]] '''134340 ਪਲੂਟੋ'''; ਚਿੰਨ੍ਹ: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> ਜਾਂ [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref>) [[ਕਾਈਪਰ ਪੱਟੀ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲ਼ਾ ਦਸਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ [[ਐਰਿਸ (ਬੌਣਾ ਗ੍ਰਹਿ)|ਐਰਿਸ]] ਮਗਰੋਂ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ [[ਬੌਣਾ ਗ੍ਰਹਿ]] ਹੈ। ਕਾਈਪਰ ਪੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਵਾਂਙ ਪਲੂਟੋ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ<ref name="Wiley-2005">{{cite web |first1=S. Alan |last1=Stern |first2=Jacqueline |last2=Mitton |title=Pluto and Charon: ice worlds on the ragged edge of the solar system |url=http://www.worldcat.org/search?q=isbn%3A3527405569 |year=2005 |publisher=Weinheim:[[Wiley-VCH]] |accessdate=July 3, 2013 }}</ref> ਅਤੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਿੱਕਾ ਹੈ, [[ਚੰਨ]] ਦੇ ਭਾਰ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਚੰਨ ਦੇ ਘਣ-ਫ਼ਲ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ। ਇਹਦੀ ਪੰਧ [[ਪੰਧ ਅਕੇਂਦਰਦਤਾ|ਅਕੇਂਦਰੀ]] ਅਤੇ ਡਾਢੀ ਢਾਲਵੀਂ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨੂੰ [[ਸੂਰਜ]] ਤੋਂ 30 ਤੋਂ 40 [[ਪੁਲਾੜੀ ਇਕਾਈ|ਏਯੂ]] (4.4-7.4 ਬਿਲੀਅਨ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਪਲੂਟੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ [[ਨੈਪਟਿਊਨ]] ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ [[ਪੰਧ ਗੂੰਜ]] ਸਕਦਾ ਦੋਹੇਂ ਪਾਂਧੀ ਭਿੜਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। 2014 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੂਰਜ ਤੋਂ 32.6 ਏਯੂ ਦੂਰ ਸੀ। {{ਕਾਮਨਜ਼|Pluto|ਪਲੂਟੋ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto Pluto Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729075223/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto |date=2012-07-29 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration site] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html NASA Pluto factsheet]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107081306/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html |date=2015-11-07 }} * [http://www.lowell.edu/ Website of the observatory that discovered Pluto] * [http://www.astrobio.net/pressrelease/5055/sharpest-ever-views-of-pluto-and-charon Earth telescope image of Pluto system] * [http://www.ifa.hawaii.edu/info/press-releases/PlutoPictures/Pluto-Tholen-10-07.html Keck infrared with AO of Pluto system] * {{Cite web |first=Meghan |last=Gray |title=Pluto |url=http://www.sixtysymbols.com/videos/pluto.htm |work=Sixty Symbols |publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]] |year=2009 }} 1d6cup30w8p50sxmkbfx3hwe0bhefcy 0 49599 841102 828493 2026-06-19T07:06:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841102 wikitext text/x-wiki '''ਪੈਤਰੀਮੋਨੀਓ ਇਸਤੋਰਿਕਾ ਇਸਪਾਨੇਓਲ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ: Patrimonio histórico español) ਸਪੇਨ ਦੇ ਕੌਮੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਥਾਂਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸਪੇਨ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ''ਸਬਡਰੈਕਸਨ ਜਨਰਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਤੇਕਸਿਓ ਦੇਲ ਪੈਤਰੀਮੋਨੀਓ ਇਸਤੋਰਿਕਾ'' (ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ:Subdirección General de Protección del Patrimonio Histórico),ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹਨਾਂ ਕੌਮੀ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{es icon}} [http://www.mcu.es/patrimonio/index.html Website of Patrimonio Histórico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221133707/http://www.mcu.es/patrimonio/index.html |date=2009-02-21 }}, department of the Ministry of Culture</ref> ਇਹ ਸ਼ਬਦ ''ਬੀਏਨ ਦੇ ਇੰਤੇਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਾਲ'' ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਹਿਲ ਵਸਤੂਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਕ ਜਾਂ ਬਾਗ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ==ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਸੂਚੀ ਧਾਰਕ== {| class="wikitable" ! colspan="2" | Administration ! Regulation ! Registration |- | | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ. Bureau of Protection of Historical Heritage | [http://www.boe.es/boe_catalan/dias/1985/12/31/pdfs/A00106-00118.pdf Ley 16/1985 del patrimonio histórico español] | [http://www.mcu.es/patrimonio/CE/BienesCulturales.html Registro General de Bienes de Interés Cultural and Inventario General de Bienes Muebles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226125218/http://www.mecd.gob.es/redirigeme/?ruta=%2Fmecd%2Favisos%2Fmigracion%2Fpatrimonio.html |date=2018-12-26 }} |- | [[ਆਂਦਾਲੂਸੀਆ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ. Directorate General for Cultural Property | [http://www.juntadeandalucia.es/boja/boletines/2007/248/d/updf/d1.pdf Ley 14/2007 del Patrimonio Histórico de Andalucía] | [http://www.iaph.es/web/canales/conoce-el-patrimonio/base-de-datos-en-linea/ Sistema de Información del Patrimonio Histórico de Andalucía (SIPHA)] |- | [[ਅਰਗੋਨ]] |ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਮੰਤਰਾਲੇ, | [http://www.boa.aragon.es/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=180020021649 Ley 3/1999 del Patrimonio Cultural Aragonés] | [http://www.sipca.es/ Sistema de Información del Patrimonio Cultural Aragonés (SIPCA)] |- | [[ਅਸਤੁਰੀਆ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਮੰਤਰਾਲੇ,, Social Communication and Tourism. Directorate General for Cultural Promotion and Language Policy | [http://tematico.asturias.es/cultura/cultura_web/doc/leycult.pdf Ley del Principado de Asturias 1/2001 de Patrimonio Cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815125334/http://tematico.asturias.es/cultura/cultura_web/doc/leycult.pdf |date=2014-08-15 }} | [http://tematico.asturias.es/cultura/cultura_web/ Registro de Bienes de Interés Cultural and Inventario del Patrimonio Cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140815125334/http://tematico.asturias.es/cultura/cultura_web/ |date=2014-08-15 }} |- | [[ਬੇਲਰਿਕ ਦੀਪਸਮੂਹ]] | Ministry of Education and Culture. Directorate General of Culture<ref name="illes" group="nota">In the Balearic and Canary Islands management is transferred to island councils</ref> | [http://www.caib.es/sacmicrofront/archivopub.do?ctrl=MCRST182ZI29578&id=29578 Llei 12/1998 del Patrimoni Històric de les Illes Balears] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205151/http://www.caib.es/sacmicrofront/archivopub.do?ctrl=MCRST182ZI29578&id=29578 |date=2016-03-03 }} | Registre de Béns d'Interès Cultural and Catàleg Insular del Patrimoni Històric |- | [[ਕੇਨਰੀ ਦੀਪਸਮੂਹ]] | ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ, Culture and Sports. Directorate General of Historical Heritage<ref name="illes" group="nota"/> | [http://www.gobiernodecanarias.org/boc/1999/036/001.html Ley 4/1999 de Patrimonio Histórico de Canarias] | Registro de Bienes de Interés Cultural and Inventario de Bienes Muebles |- | [[ਕੇਨਤਾਬਰੀਆCantabria]] | Ministry of Culture, Tourism and Sport. Directorate General for Culture | [http://culturadecantabria.com/normativa/01_LEY%2011-1998.pdf Ley 11/1998 de Patrimonio Cultural de Cantabria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903180056/http://culturadecantabria.com/normativa/01_LEY%2011-1998.pdf |date=2011-09-03 }} | [http://culturadecantabria.com/bienesculturales.asp Registro de Bienes de Interés Cultural and Catálogo del Patrimonio Cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721195929/http://www.culturadecantabria.com/bienesculturales.asp |date=2011-07-21 }} |- | [[ਕਾਸਤੀਲਾ ਲਾ ਮਨਚਾ]] | Ministry of Culture. Directorate General of Heritage and Museums | [http://docm.jccm.es/portaldocm/descargarArchivo.do?ruta=12335.doc&tipo=rutaCodigoLegislativo Ley 4/1990 del Patrimonio Histórico de Castilla-La Mancha] | Registro de Bienes de Interés Cultural and Inventario de Bienes Muebles |- | [[ਕਾਸਲ ਅਤੇ ਲੇਓਨ]] | Ministry of Culture and Tourism. Directorate General of Heritage and Cultural Assets | [http://bocyl.jcyl.es/html/2002/07/19/html/BOCYL-D-19072002-2.do Ley 12/2002 de Patrimonio Cultural de Castilla y Leon] | Catálogo de Bienes de Interés Cultural and Inventario de Bienes del Patrimonio Cultural |- | [[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ. General Directorate of Cultural Heritage | [http://www20.gencat.cat/docs/CulturaDepartament/SID/Documents/Arxiu/LLEI%209_1993,%20de%2030%20de%20setembre,%20del%20patrimoni%20cultural%20catal%C3%A0.pdf Llei 9/1993 del patrimoni cultural català] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031152139/http://www20.gencat.cat/docs/CulturaDepartament/SID/Documents/Arxiu/LLEI%209_1993,%20de%2030%20de%20setembre,%20del%20patrimoni%20cultural%20catal%C3%A0.pdf |date=2013-10-31 }} | [http://www.patrimoni.gencat.cat/ Inventari del Patrimoni Cultural Català]: Registre de Béns Culturals d'Interès Nacional and Catàleg del Patrimoni Cultural |- | [[Valencian Community|ਵਾਲੇਸੀਆ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ, Tourism and Sport. General Directorate of Cultural Heritage Valencia | [http://www.cult.gva.es/dgpa/Ley/DOGV_18-06-98%20-%20LEY%204_1998%20del%20Patrimonio%20Cultural%20Valenciano.pdf Llei 4/1998 del Patrimoni Cultural Valencià] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704104756/http://www.cult.gva.es/dgpa/ley/DOGV_18-06-98%20-%20LEY%204_1998%20del%20Patrimonio%20Cultural%20Valenciano.pdf |date=2009-07-04 }} | [http://www.cult.gva.es/dgpa/inventario_v.html Inventari General del Patrimoni Cultural Valencià] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150301014638/http://www.cult.gva.es/dgpa/inventario_v.html |date=2015-03-01 }} |- | [[ਅਕਸਤਰੀਮਾਦੂਰਾ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ. General Directorate of Cultural Heritage | [http://194.179.111.13/contenido/punto121.html Ley 2/1999 de patrimonio histórico y cultural de Extremadura]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029213454/http://194.179.111.13/contenido/punto121.html |date=2013-10-29 }} | [http://www.culturaextremadura.com/descargas/portal/Patrimonio/BIC%20Extremadura.pdf Registro de Bienes de Interés Cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182445/http://www.culturaextremadura.com/descargas/portal/Patrimonio/BIC%20Extremadura.pdf |date=2016-03-03 }} and Inventario del Patrimonio Histórico y Cultural |- | [[Galicia (Spain)|ਗਾਲਿਸਿਆ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ. General Directorate of Cultural Heritage | [http://www.xunta.es/dog/Publicados/1995/19951108/Anuncio5996_gl.html Ley 8/1995 del patrimonio cultural de Galicia] | [http://www.patrimonio.org/catalogo/buscador.php?lg=gal Inventario general del patrimonio cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315011254/http://www.patrimonio.org/catalogo/buscador.php?lg=gal |date=2009-03-15 }}: Registro de Bienes de Interés Cultural and Catálogo del Patrimonio Cultural. |- | [[Madrid (autonomous community)|ਮਾਦਰਿਦ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਮੰਤਰਾਲੇt. Directorate General of Historical Heritage | [http://gestiona.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&idnorma=245&word=S&wordperfect=N&pdf=S Ley 10/1998 de Patrimonio Histórico de la Comunidad de Madrid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029200615/http://gestiona.madrid.org/wleg/servlet/Servidor?opcion=VerHtml&idnorma=245&word=S&wordperfect=N&pdf=S |date=2013-10-29 }} | [http://www.madrid.org/cs/Satellite?c=CM_InfPractica_FA&cid=1109168014914&idTema=1142598787929&language=es&pagename=ComunidadMadrid%2FEstructura&pid=1273078188154 Registro de Bienes de Interés Cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120329043745/http://www.madrid.org/cs/Satellite?c=CM_InfPractica_FA&cid=1109168014914&idTema=1142598787929&language=es&pagename=ComunidadMadrid%2FEstructura&pid=1273078188154 |date=2012-03-29 }} and Inventario de Bienes Culturales |- | [[ਮੁਰਿਕਾ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ. Directorate General for Culture | [http://www.patrimur.com/normativa/ley4-2007.pdf Ley 4/2007 de Patrimonio Cultural de la Región de Murcia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201139/http://www.patrimur.com/normativa/ley4-2007.pdf |date=2013-10-29 }} | [http://www.patrimur.com/bienesin/bic.php Registro de Bienes de Interés Cultural] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023213855/http://www.patrimur.com/bienesin/bic.php |date=2013-10-23 }}, Catálogo del Patrimonio Cultural and Inventario de Bienes Culturales |- | [[ਨਾਵਾਰਾ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ, Tourism and Institutional Relations. General Directorate of Cultural Heritage | [http://www.navarra.es/home_es/Actualidad/BON/Boletines/2005/141/Anuncio-2/ Ley foral 14/2005 del Patrimonio Cultural de Navarra] | [http://www.navarra.es/home_es/Gobierno+de+Navarra/Organigrama/Los+departamentos/Cultura+y+Turismo/Organigrama/El+Departamento/Cultura/Patrimonio+Historico.htm Registro de Bienes del Patrimonio Cultural] |- | [[Basque Country (autonomous community)|ਬਸਕਿਊ ਦੇਸ਼]] |ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ. Directorate of Cultural Heritage | [http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-4874/es/contenidos/normativa/legislacion/es_1398/indice_c.html Ley 7/1990 del Patrimonio Cultural Vasco] | [http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-12962x/es/n52MonumentosWar/n52InicioServlet?idio=c Registro de Bienes Culturales Cualificados and Inventario General de Bienes Culturales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171031041700/http://www.kultura.ejgv.euskadi.net/r46-12962x/es/n52MonumentosWar/n52InicioServlet?idio=c |date=2017-10-31 }} |- | [[La Rioja (Spain)|ਲਾ ਰਿਓਜਾ]] | ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ, Culture and Tourism. Directorate General for Culture | [http://www2.larioja.org/pls/dad_user/G04.texto_integro?p_cdi_accn=93-134030&p_texto=&anterior=R Ley 7/2004 de Patrimonio Cultural, Histórico y Artístico de La Rioja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007060027/http://www2.larioja.org/pls/dad_user/G04.texto_integro?p_cdi_accn=93-134030&p_texto=&anterior=R |date=2011-10-07 }} | Registro General del Patrimonio Cultural, Histórico y Artístico: Inventario de Bienes de Interés Cultural and Inventario de Bienes Culturales de Interés Regional |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ]] h2eeigmjdso5p7qrqghk1zg3wji73u9 0 55642 841070 836065 2026-06-18T22:12:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841070 wikitext text/x-wiki '''ਤਲਮੂਦ''' ਜਾਂ '''ਤਾਲਮੁਦ''' ({{IPAc-en|ˈ|t|ɑ:|l|m|ʊ|d|,_|-|m|ə|d|,_|ˈ|t|æ|l|-}}; [[ਹਿਬਰੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿਬਰੂ]]: {{ਹਿਬਰੂ|תַּלְמוּד}} ''{{lang|he-Latn|ਤਲਮੂਦ}}'' "ਸਿੱਖਿਆ", ਇੱਕ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ''{{lang|he-Latn|[[:wikt:למד|ਲਮਦ]]}}'' "ਸਿਖਲਾਈ, ਪੜ੍ਹਾਈ" ਤੋਂ) ਰਾਬੀ [[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ]] ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ '''''{{lang|he-Latn|ਸ਼ਸ}}''''' ({{Hebrew|ש״ס}}) ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ''{{lang|he-Latn|ਸ਼ੀਸ਼ ਸਦਰੀਮ}}'', "ਛੇ ਹੁਕਮ" ਦਾ ਹਿਬਰੂ ਬੋਲੀ ਵਿਚਲਾ ਨਿੱਕਾ ਨਾਂ ਹੈ। ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== ===ਆਮ=== * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=32&letter=T Talmud], jewishencyclopedia.com * [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=33&letter=T Talmud Commentaries], jewishencyclopedia.com * [http://www.aish.com/literacy/jewishhistory/Crash_Course_in_Jewish_History_Part_39_-_Talmud.asp Jewish History: Talmud] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141118034335/http://www.aish.com/literacy/jewishhistory/Crash_Course_in_Jewish_History_Part_39_-_Talmud.asp |date=2014-11-18 }}, aish.com * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/talmud_&_mishna.html Talmud/Mishnah/Gemara], jewishvirtuallibrary.org * [http://www.law.miami.edu/library/judaicguide.php Jewish Law Research Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705164241/http://www.law.miami.edu/library/judaicguide.php |date=2008-07-05 }}, [[University of Miami]] Law Library * [http://ohr.edu/judaism/survey/survey.htm A survey of rabbinic literature], [[Ohr Somayach, Jerusalem|Ohr Somayach]] * [http://www.yibuffalo.org/divrei_torah/Intro_Talmud_06.pdf Introduction To The Talmud For The Novice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160902074949/http://yibuffalo.org/divrei_torah/Intro_Talmud_06.pdf |date=2016-09-02 }}, Rabbi M. Taub * [http://pshita.cet.ac.il Pshita, Talmud Study 2.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090806024041/http://pshita.cet.ac.il/ |date=2009-08-06 }} (Hebrew) ===ਤਲਮੂਦ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਤੂਹਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਰਨ=== * [http://www.angelfire.com/mt/talmud/ Talmud: The Real Truth About The Talmud], by [[Gil Student]] * [http://www.adl.org/presrele/asus_12/the_talmud.pdf The Talmud in Anti-Semitic Polemics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100805220714/http://www.adl.org/presrele/asus_12/the_talmud.pdf |date=2010-08-05 }}, [[Anti-Defamation League]]. * [http://talmud.faithweb.com/ The Real Truth about the Talmud] * [http://freemasonry.bcy.ca/anti-masonry/van_hyning.html Falsifiers of the Talmud] ===ਮੁਕੰਮਲ ਲਿਖਤੀ ਵਸੀਲੇ=== * [http://www.halakhah.com Talmud Bavli (Soncino translation)] (English). The Soncino Press translation of the Talmud Bavli in downloadable [[Portable Document Format|PDF]] format. Everything is present except for the index volume and the [http://www.worldcat.org/title/minor-tractates-of-the-talmud-massektoth-ketannoth/oclc/5423306 minor-tractates volumes].[http://tzvee.blogspot.ca/2009/04/soncino-talmud-translation-online-at.html#c9103600910012975126] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218001824/http://tzvee.blogspot.ca/2009/04/soncino-talmud-translation-online-at.html#c9103600910012975126 |date=2014-12-18 }} About 63% of the translation is also available in the form of ordinary [[Hypertext Markup Language|HTML]] webpages for those who prefer them.[http://tzvee.blogspot.com/2009/04/soncino-talmud-translation-online-at.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150223044722/http://tzvee.blogspot.com/2009/04/soncino-talmud-translation-online-at.html |date=2015-02-23 }} * [http://www.mechon-mamre.org/b/h/h0.htm Mishnah]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060711194205/http://www.mechon-mamre.org/b/h/h0.htm |date=2006-07-11 }} (Hebrew) * [http://www.mechon-mamre.org/b/f/f0.htm Tosefta] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20131011213928/http://www.mechon-mamre.org/b/f/f0.htm |date=2013-10-11 }} (Hebrew) * [http://www.mechon-mamre.org/b/r/r0.htm Talmud Yerushalmi] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20131011213925/http://www.mechon-mamre.org/b/r/r0.htm |date=2013-10-11 }} (Hebrew) * [http://www.mechon-mamre.org/b/l/l0.htm Talmud Bavli] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20131011213928/http://www.mechon-mamre.org/b/l/l0.htm |date=2013-10-11 }} (Hebrew) * [http://kodesh.snunit.k12.il/ Full searchable Talmud on Snunit] (Hebrew) * [http://www.sacred-texts.com/jud/talmud.htm Rodkinson English translation] See above, under [[#Translations of Talmud Bavli]]. * [http://www.e-daf.com E-Daf] Images of each page of the Babylonian Talmud * [http://www.nosachteiman.co.il/?CategoryID=1160&ArticleID=5713&SearchParam=%D7%AA%D7%9C%D7%9E%D7%95%D7%93 Tractate Megillah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522175721/http://www.nosachteiman.co.il/?CategoryID=1160&ArticleID=5713&SearchParam=%D7%AA%D7%9C%D7%9E%D7%95%D7%93 |date=2013-05-22 }}: .pdf download showing Yemenite vocalization *[http://www.shas.org/dafviewer Shas.org Daf Viewer] (Hebrew) ===ਖਰੜੇ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ ਫੇਰਬਦਲ=== * [http://jnul.huji.ac.il/dl/talmud/ Treasury of Talmudic Manuscripts, Jewish National and University Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126110223/http://jnul.huji.ac.il/dl/talmud/bavly/selectbavly.asp |date=2013-01-26 }} ** [http://www.jnul.huji.ac.il/dl/talmud/bavly/selectbavly.asp Treasury of Talmudic Manuscripts, search by tractate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130126110223/http://jnul.huji.ac.il/dl/talmud/bavly/selectbavly.asp |date=2013-01-26 }} - search engine for readings in different manuscripts (shows facsimile of individual pages) * [http://www.bsb-muenchen.de/Babylonischer-Talmud.2519.0.html/ The Munich Talmud (Cod.hebr. 95)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110218044050/http://www.bsb-muenchen.de/Babylonischer-Talmud.2519.0.html |date=2011-02-18 }} * [http://www.lieberman-institute.com The Saul Lieberman Institute] - another search engine (shows results in Hebrew text, not as facsimile) * [http://www.yadharavherzog.org/program/manuscript-request-form-babli Yad Harav Herzog: manuscript request form] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130416125610/http://www.yadharavherzog.org/program/manuscript-request-form-babli |date=2013-04-16 }} - a third search engine ===ਖ਼ਾਕਾ=== * [http://www.acs.ucalgary.ca/~elsegal/TalmudPage.html "A Page from the Babylonian Talmud"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016224130/http://www.acs.ucalgary.ca/~elsegal/TalmudPage.html |date=2009-10-16 }} [[image map]] from Prof. Eliezer Segal ==="Daf Yomi" program=== * [http://www.dafyomi.org/ A general resource for Daf Yomi] * [http://www.dafyomi.co.il/index.htm Point by point summary and discussion by ''daf''] * [http://www.shemayisrael.co.il/dafyomi2/calendars/calendar.htm Calendar for this Daf Yomi cycle]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.DafAWeek.com Daf-A-Week: A project to study a daf per week] * [http://www.yeshiva.co/midrash/?cat=9 Daf Yomi in MP3] - by Rabbi Ephraim Schreibman ===ਆਡੀਓ=== * [http://www.mp3shiur.com/viewCat.asp?catID=7 Shiurim on the Talmud], mp3shiur.com * [http://www.ravkaplan.dafyomireview.com/ MP3 Talmud Shiurim by Rav Nissan Kaplan of Mir Yeshiva, Jerusalem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150208081233/http://ravkaplan.dafyomireview.com/ |date=2015-02-08 }} * [http://www.temani.net/images/talmudist-suka/talmudist-suka.htm Tractate Sukkah by page, showing Yemenite vocalization and recordings of pronunciation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728041353/http://www.temani.net/images/talmudist-suka/talmudist-suka.htm |date=2013-07-28 }} *[http://www.shas.org Shas.org] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਲਮੂਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯਹੂਦੀ ਗਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਤਾਬਾਂ]] io8yslm8xdx7rmvd2eec33225ll408i 0 56985 841050 772883 2026-06-18T16:58:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841050 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਰੋਗ |Name = ਜਬਰ-ਜਨਾਹ |Image = Tizian 094.jpg |Caption = [[ਲੂਕਰੀਸ਼ੀਆ]] ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ ਜਬਰ-ਜਨਾਹ [[ਰੋਮਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ]] ਦੀ ਤਖ਼ਤਾ-ਪਲਟੀ ਅਤੇ [[ਰੋਮਨ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਾਕਿਆ ਸੀ। ਜਬਰ-ਜਨਾਹ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਲੂਕਰੀਸ਼ੀਆ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ। |DiseasesDB = |ICD10 = |ICD9 = {{ICD9|E960.1}} |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = 001955 |eMedicineSubj = |eMedicineTopic = |eMedicine_mult = {{eMedicine2|article|806120}} |MeshID = D011902 |}} '''ਜਬਰ-ਜਨਾਹ''' ਜਾਂ '''ਬਲਾਤਕਾਰ''' ਇੱਕ ਉਹ ਕਾਮੁਕ ਸਰੀਰਕ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਉਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਸੰਭੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਸਰੀਰਕ ਜ਼ੋਰ, ਵਧੀਕੀ ਜਾਂ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਉਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੇਹੋਸ਼, ਨਕਾਰਾ ਜਾਂ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਦੀ ਕਨੂੰਨੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ਼।<ref name="merriam-webster.com">{{cite web|title=Rape|publisher=''[[Merriam-Webster]]''|date=April 15, 2011|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/rape%5B3%5D|access-date=ਮਾਰਚ 5, 2015|archive-date=ਅਗਸਤ 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823185620/https://www.merriam-webster.com/dictionary/rape&#91;3&#93;|dead-url=yes}}</ref><ref name="who.int">{{cite web|title=Sexual violence chapter 6|publisher=''[[World Health Organization]]''|date=April 15, 2011|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2002/9241545615_chap6_eng.pdf|access-date=ਮਾਰਚ 5, 2015|archive-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150405175009/http://whqlibdoc.who.int/publications/2002/9241545615_chap6_eng.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="dictionary.reference.com">{{cite web|title=Rape|publisher=dictionary.reference.com|date=April 15, 2011|url=http://dictionary.reference.com/browse/rape}}</ref><ref name="thefreedictionary.com">{{cite web|title=Rape|publisher=legal-dictionary.thefreedictionary.com|date=April 15, 2011|url=http://legal-dictionary.thefreedictionary.com/rape}}</ref> == ਰੋਕਥਾਮ == ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਸੀਹਿਆਂ ਵਰਗੀ ਕਿਸੇ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ,ਪਰ ਜੇ ਕਿਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਲਿਬਾਸ ਓਢ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ ਕਰਕੇ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ,ਜਿਹਨਾਂ ਦੁਆਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਝੁਰਮਟ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਸੌੜੇ ਸਿਆਸੀ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੰਗਾਰਨਾ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/09/%E0%A8%B8%E0%A8%BE%E0%A8%A7%E0%A8%B5%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%95%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%A3%E0%A9%80-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A8%B8%E0%A9%80%E0%A8%B9%E0%A9%80-%E0%A8%AE/|title=ਸਾਧਵੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਮਸੀਹੀ ਮੱਠ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ - Tribune Punjabi|last=ਪਾਮੇਲਾ ਫ਼ਿਲਿਪਜ਼|first=|date=2018-09-16|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-09-18|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/01/%e0%a8%9c%e0%a8%ac%e0%a8%b0-%e0%a8%9c%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%b9-%e0%a8%b8%e0%a8%ae%e0%a8%be%e0%a8%9c%e0%a8%bf%e0%a8%95-%e0%a8%a6%e0%a9%81%e0%a8%96%e0%a8%be%e0%a8%82%e0%a8%a4/|title=ਜਬਰ ਜਨਾਹ: ਸਮਾਜਿਕ ਦੁਖਾਂਤ|date=2019-01-01|website=Tribune Punjabi|language=hi-IN|access-date=2019-01-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Rape|ਜਬਰ-ਜਨਾਹ}} * [http://devgan.in/ipc/?a=ipc&q=rape ਭਾਰਤੀ ਸਜ਼ਾਈ ਜ਼ਾਬਤਾ S.375 & S.376] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108062020/http://devgan.in/ipc/?a=ipc&q=rape |date=2016-11-08 }} (ਮੋਬਾਈਲ-ਦੋਸਤਾਨਾ) *{{Dmoz|Society/Crime/Sex_Offenses/Rape}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਬਰ-ਜਨਾਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਸਕ ਜੁਰਮ]] t1bkg2ipt272ae21rdfljj11hbo0xtx 0 58914 841077 709460 2026-06-18T23:56:12Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841077 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of the United Nations.svg|thumb|ਦਹਿ ਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਸਯੁੰਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਹੈ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Millennium Development Goals - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2008.jpg|thumbnail|ਦਹਿ ਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼-ਆਲਮੀ ਆਰਥਕ ਫੋਰਮ ਵਾਰਸ਼ਕ ਮਿਲਣੀ ਦਾਵੋਸ 2008]] '''ਦਹਿ-ਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼ਾਂ''' ਤੋਂ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਵ ਪਧਰ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਚੋਣਵੇਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੋਣ। ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾ ਨੂੰ [[ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਡਿਵੈਲਪਮੇਂਟ ਗੋਲਜ਼ (ਐਮ.ਡੀ.ਐਮਸ.)]] {Millennium Development Goals (MDGs)} ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ [[ਯੂਨਾਈਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨ]] [[(ਯੂ .ਐਨ)]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਦਹਿ-ਸਦੀ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ]] ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ]] ਦੇ ਅੱਠ '''ਦਹਿ-ਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼''' ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।ਇਹ ਉਦੇਸ਼ [[ਯੂਨਾਈਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਸ ਦਹਿ-ਸਦੀ ਮਤੇ]] ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਵਜੋਂ ਅਪਨਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇ ਦੇ ਸਾਰੇ 189 [[ਯੂਨਾਈਟੇਡ ਨੇਸ਼ਨਸ ਮੈਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ]] (ਜਿਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁਣ 193 ਹੈ) ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 23[[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ]] ਨੇ 2015 ਤੱਕ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅੱਠ ਦਹਿ-ਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ: [[ਤਸਵੀਰ:Millennium Development Goals, UN Headquarters, New York City, New York - 20080501.jpg|thumbnail|ਦਹਿ ਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼-ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਿਊਯਾਰਕ-20080501]] #ਅਤਿ [[ਗੁਰਬਤ]] ਅਤੇ [[ਭੁੱਖਮਰੀ]] ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨਾ #[[ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਿਖਿਆ]] ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨਾ #[[ਲਿੰਗ ਬਰਾਬਰੀ ਵਧਾਓਣਾ]] ਅਤੇ [[ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ]] ਕਰਨਾ #[[ਬਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਘਟਾਓਣਾ]] #[[ਜਣੇਪੇ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ]] ਘਟਾਓਣਾ #[[ਐਚ.ਆਈ.ਵੀ./ ਏਡਸ]],[[ਮਲੇਰੀਆ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ #ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓਣਾ<ref>[http://www.un.org/millenniumgoals/], United Nations Millennium Development Goals website, retrieved 17 April 2015</ref> # ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਧਾਓਣਾ<ref>[http://www.un.org/millenniumgoals/bkgd.shtml Background page], United Nations Millennium Development Goals website, retrieved 16 June 2009</ref> ਹਰੇਕ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ ਟੀਚੇ, ਸਮਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। . ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== {{portal|ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ}} * ''[[8 (2008 film)|8]]'' (2008), ਅੱਠ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਠ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ * [[ਕਰਜਾ ਮੁਆਫੀ]] * [[ਮਾਨਵੀ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਜੁਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮਤਾ]] * [[ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ]] * [[ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਕਾਸ ਸਹਾਇਤਾ]] (ਓਡੀਏ) * [[ਪ੍ਰੇਕੇਰਿਆ (ਦੇਸ)]] * [[ਸਿਓਲ ਵਿਕਾਸ ਸਰਬਸਮਤੀ]] * [[ਯੂਨਾਈਟੇਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਟਪ੍ਰੋਗਰਾਮ]] (ਯੂ ਐਨ ਡੀ ਪੀ) * [[2015 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਏਜੰਡਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{commons category}} * {{Official website|http://www.un.org/millenniumgoals}} * [http://www.un.org/millenniumgoals/pdf/report-2013/2013_progress_english.pdf] One page chart of the status of the MDGs at 2013 * [http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/unmillenniumdevelopmentgoalseradicateextremepovertyandhunger.html Eradicate Extreme Poverty and Hunger by 2015 | UN Millennium Development Goal]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507124731/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/unmillenniumdevelopmentgoalseradicateextremepovertyandhunger.html |date=7 ਮਈ 2013 }} curated by the Center for Latin American and Caribbean Studies at Michigan State University * [http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/ensureenvironmentalsustainability2015unmillenniumdevelopmentgoal.html Ensure Environmental Sustainability by 2015 | UN Millennium Development Goal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705215526/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/ensureenvironmentalsustainability2015unmillenniumdevelopmentgoal.html |date=5 ਜੁਲਾਈ 2014 }} curated by the Center for Latin American and Caribbean Studies at Michigan State University * [http://conversations.psu.edu/episodes/gillian_sorensen Gillian Sorensen, Senior Advisor to the United Nations Foundation, discusses UN Millennium Development Goals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222043028/http://conversations.psu.edu/episodes/gillian_sorensen |date=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2013 }} * [[File:Ardhanarishwara-TheVrindaProject-Logo.jpg|14px]] ⇒ [http://www.youtube.com/eugadproject The Vrinda Project Channel] - videos on the work in progress for the achievement of the MDGs connected to the Wikibook [[File:Wikibooks-logo.svg|14px|Wikibooks]] [http://en.wikibooks.org/wiki/Development_Cooperation_Handbook Development Cooperation Handbook] * [http://www.adb.org/features/12-things-know-about-mdgs-asia-and-pacific?ref=features/series/12-things-to-know/ The Millennium Development Goals in Asia and the Pacific: 12 Things to Know] Asian Development Bank {{United Nations}} {{Use dmy dates|date=August 2010}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਹਿ-ਸਦੀ ਵਿਕਾਸ ਉਦੇਸ਼|*]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਬਰਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੁਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਡਿਵੈਲਪਮੇਂਟ ਗੋਲਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਥਿਕਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ]] [[he:פסגת המילניום#מטרות הועידה]] 9t4h1i2xs5169bvnbnrvvfgh1tx2dsj 0 63070 841072 589408 2026-06-18T22:45:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841072 wikitext text/x-wiki {{ਅਧਾਰ}} {{Infobox stadium | stadium_name = ਤੁਰਕ ਟੇਲੇਕੋਮ ਅਰੇਨਾ | image = [[File:GS-FB 3-1 Panorama.jpg|250px]] | location = [[ਇਸਤਾਨਬੁਲ]],<ref name="venue">http://int.soccerway.com/teams/turkey/galatasaray-sk/2217/venue/</ref><br> [[ਤੁਰਕੀ]] | coordinates = {{coord|41|6|10.33|N|28|59|25.51|E|display=inline,title}} | broke_ground = 13 ਦਸੰਬਰ 2007 | opened = 15 ਜਨਵਰੀ 2011 | owner = ਯੂਥ ਅਤੇ ਖੇਡ ਮੰਤਰਾਲੇ | operator = [[ਗ਼ਲਤਸਰਾਯ ਐੱਸ. ਕੇ.]]<ref name="galatasaray-sk">http://int.soccerway.com/teams/turkey/galatasaray-sk/2217/</ref> | surface = ਘਾਹ | construction_cost =$ 25,00,00,000<ref>[http://www.objektifhaber.com/Ekonomi/36801-Ali-Sami-Yen-icin-461-milyon-TL-.html Objektif haber]</ref><ref>[http://www.finansgundem.com/haber/oku/gundem/27028/ali_sami_yenin_sahibi_kim_oldu/print/print Finans Gündem]</ref> | seating_capacity = 52,650<ref>[http://www.galatasaray.org/turktelekomarena/pages/kombine_satislari.php Galatasaray.org]</ref> | dimensions = 105 × 68 ਮੀਟਰ | Suites = 198<ref name="Rekor ve gurur">[http://www.hurriyet.com.tr/spor/futbol/20817055.asp Rekor ve gurur]</ref> | website = http://www.turktelekomarena.com.tr | tenants = [[ਗ਼ਲਤਸਰਾਯ ਐੱਸ. ਕੇ.]]<ref name="galatasaray-sk"/> }} '''ਤੁਰਕ ਟੇਲੇਕੋਮ ਅਰੇਨਾ''', [[ਇਸਤਾਨਬੁਲ]], [[ਤੁਰਕੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਫੁੱਟਬਾਲ ਸਟੇਡੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ [[ਗ਼ਲਤਸਰਾਯ ਐੱਸ. ਕੇ.]] ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਮੈਦਾਨ ਹੈ,<ref name="galatasaray-sk"/> ਜਿਸ ਵਿੱਚ 52,650 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।<ref name="venue"/> {{-}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{Commons category|Türk Telekom Arena|ਤੁਰਕ ਟੇਲੇਕੋਮ ਅਰੇਨਾ}} *[http://www.galatasaray.org/en/turktelekomarena ਤੁਰਕ ਟੇਲੇਕੋਮ ਅਰੇਨਾ] ਗ਼ਲਤਸਰਾਯ. ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ *[http://www.turktelekomarena.com.tr ਤੁਰਕ ਟੇਲੇਕੋਮ ਅਰੇਨਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101025121/http://www.turktelekomarena.com.tr/ |date=2011-11-01 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ]] 40z1892g3g6thwd3r1rfto3ts0rc16a 0 68775 841071 709756 2026-06-18T22:45:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841071 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | show_name = ਤੁਮਹਾਰੇ ਸਿਵਾ | writer = [[ਵਾਸੀ ਸ਼ਾਹ]] | director = [[ਸਕੀਨਾ ਸਾਮੋ]] | starring = [[ਅਹਿਸਨ ਖਾਨ]]<br />[[ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਨ ]],<br />[[ਨੂਰ ਹਸਨ ਰਿਜ਼ਵੀ]]<br />[[ਮੰਸ਼ਾ ਪਾਸ਼ਾ]] | opentheme = "Kuch Nahi Chahiye Tumhare Siwa” by Faiza Mujahid | country = ਪਾਕਿਸਤਾਨ | language = ਉਰਦੂ | num_episodes = 21 | producer = [[Moomal Entertainment]] | runtime = 30–45 ਮਿੰਟ <!--There are some episodes less then 32 minutes without commercial breaks, it is necessary to keep the time duration between 30 - 45. --> | channel = [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] | picture_format = 560i ([[SDTV]]) <br/> 720p ([[HDTV]]) | first_aired = {{Start date|df=yes|2015|08|21}} | last_aired = present | website = http://www.hum.tv | website_title = Hum Television | production_website = http://www.moomal.com | production_website_title: Moomal production }} '''ਤੁਮਹਾਰੇ ਸਿਵਾ''' 2015 ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਡਰਾਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਸੀ ਜੋ ਵਾਸੀ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ [[ਹਮ ਟੀਵੀ]] ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਕੀਨਾ ਸਾਮੋ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮੋਮਲ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਵਜੋਂ [[ਅਹਿਸਾਨ ਖਾਨ]], [[ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਨ]], [[ਨੂਰ ਹਸਨ ਰਿਜ਼ਵੀ]] ਅਤੇ [[ਮੰਸ਼ਾ ਪਾਸ਼ਾ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਹਰ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਵਜੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚਲਾ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਫਰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  == ਕਾਸਟ == * [[ਅਹਿਸਨ ਖਾਨ]] as Aazar * [[ਆਇਸ਼ਾ ਖਾਨ]] as Rania * [[ਨੂਰ ਹਸਨ ਰਿਜ਼ਵੀ]] as Arsal * [[ਮੰਸ਼ਾ ਪਾਸ਼ਾ]] as Samra * ਸਲੀਨਾ ਸਿਪਰਾ * ਲੁਬਨਾ ਅਸਲਮ == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.hum.tv/serials.php Official Hum Tv Website]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007043458/http://www.hum.tv/serials.php |date=2015-10-07 }} * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLbVdwtmx18sunLWY1ZtbG3wGPKbJ6kF3X Official Playlist on Youtube] * [https://www.dailymotion.com/playlist/x41s3t_humtv_tumhare-siwa/1#video=x328zz4 Official Playlist on Dailymotion] * [https://www.facebook.com/TumhareSiwaOfficial Official Facebook Page] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਮ ਟੀਵੀ ਦੇ ਡਰਾਮੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਰਦੂ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮੇ]] 6mub1m547vhzpgvhgkc49jncatve9ms 0 76571 841109 756785 2026-06-19T07:42:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841109 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | image = The Union Minister for Parliamentary Affairs, Coal and Mines, Shri Pralhad Joshi.jpg | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1962|11|27|df=yes}} | birth_place = [[ਵਿਜੇਪੁਰਾ, ਕਰਨਾਟਕ|ਵਿਜੇਪੁਰਾ]],<ref name="Pralhad Joshi">{{cite news |last1=Lok Sabha |title=Pralhad Joshi |url=https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |accessdate=2 January 2023 |work= |date=2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230102082806/https://loksabha.nic.in/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=3982&lastls=17 |archivedate=2 January 2023}}</ref> [[ਮੈਸੂਰ ਰਾਜ]] (ਅਜੋਕੇ [[ਕਰਨਾਟਕ]]), ਭਾਰਤ | office4 = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ, ਕਰਨਾਟਕ]] ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ | term_start4 = {{Start date|2012|07|12|df=yes}} | term_end4 = {{End date|2016|01|12|df=yes}} | predecessor4 = ਕੇ ਐਸ ਈਸ਼ਵਰੱਪਾ | successor4 = ਬੀ ਐਸ ਯੇਦੀਯੁਰੱਪਾ | office = ਸੰਸਦੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੰਤਰੀ | primeminister = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | term_start = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | term_end = | predecessor = [[ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੋਮਰ]] | successor = | office1 = ਕੋਲਾ ਮੰਤਰੀ | primeminister1 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | term_start1 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor1 = [[ਪੀਯੂਸ਼ ਗੋਇਲ]] | office2 = ਖਾਨ ਮੰਤਰੀ | primeminister2 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] | term_start2 = {{Start date|2019|05|30|df=yes}} | predecessor2 = [[ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੋਮਰ]] | office3 = [[ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਲੋਕ ਸਭਾ]] | constituency3 = [[ਧਾਰਵਾੜ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਧਾਰਵਾੜ]] | term_start3 = {{Start date|2004|05|24|df=yes}} | predecessor3 = [[ਵਿਜੇ ਸੰਕੇਸ਼ਵਰ]] | successor3 = | party = [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] | spouse = ਜੋਤੀ ਜੋਸ਼ੀ | children = 3 | footnotes = <ref>{{cite web |url=http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |title=Current Lok Sabha Members Biographical Sketch |access-date=2006-09-23 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 |archive-date=30 October 2007 |df=dmy-all }}</ref> }} '''ਪ੍ਰਲਹਾਦ ਜੋਸ਼ੀ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] ਹੈ। ਉਹ [[16ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ [[ਧਾਰਵਾੜ (ਲੋਕ ਸਭਾ ਹਲਕਾ)|ਧਾਰਵਾੜ]] ਹਲਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਦਾ ਕਰਨਾਟਕ ਰਾਜ ਦੀ ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਉਹ 2014 ਵਿੱਚ ਪੂਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਗੈਰ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [https://web.archive.org/web/20071030104829/http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3982 Members of Fourteenth Lok Sabha - Parliament of India website] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1962]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ 2014–2019]] 1b55hcwznjqdrhtfelcei4e5kcqme4x 0 76735 841100 839862 2026-06-19T06:30:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841100 wikitext text/x-wiki {{EngvarB|date=September 2014}} {{Use dmy dates|date=September 2014}} {{Infobox settlement | name = Penang<br/>Pulau Pinang<br/>பினாங்கு<br/>槟城 | settlement_type = [[States and federal territories of Malaysia|State]] | official_name = Pulau Pinang Pulau Mutiara | image_skyline = George Town, Penang (2004).jpg | imagesize = 250px | image_alt = | image_caption = [[George Town, Penang]] as seen from [[Penang Hill]], the highest point on [[Penang Island]]. | image_flag = Flag of Penang (Malaysia).svg | flag_size = | flag_alt = | image_shield = Coat of arms of Penang.svg | shield_size = | shield_alt = | nickname = Pearl of the Orient | motto = ''{{lang|ms|Bersatu dan Setia}} {{ms icon}}''<br />United and Loyal<br />Let Penang Lead (unofficial)<ref>{{cite journal |year=1953 |journal=Journal of the Parliaments of the Commonwealth |title=Journal of the parliaments of the Commonwealth |publisher=Commonwealth Parliamentary Association, General Council |volume=34 |url=https://books.google.com/?id=PhoNAQAAIAAJ }}</ref> | anthem = [[Untuk Negeri Kita|''Untuk Negeri Kita'' ("For Our State")]] | latd = 5|latm = 24|lats = |latNS = N | longd = 100|longm = 14|longs = |longEW = E | coordinates_type = region:MY_type:isle | coordinates_display = title | coordinates_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | image_map = Penang in Malaysia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = <center>{{Legend inline|#C41E3A|outline=silver}} '''Penang''' in {{Legend inline|#FDF9D2|outline=silver}} '''[[Malaysia]]'''</center> | seat_type = [[List of national capitals|Capital]] | seat = [[George Town, Penang|George Town]] | parts_type = Royal capital | parts_style = para | p1 = | demonym = Penangite | government_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | leader_title = [[List of Yang di-Pertua Negeri of Penang|Yang di-Pertua Negeri]] | leader_name = [[Abdul Rahman Abbas]] | leader_title1 = [[List of Chief Ministers of Penang|Chief Minister]] | leader_name1 = [[Lim Guan Eng]] ([[Democratic Action Party|DAP]]) | area_total_km2 = 1031 | area_water_km2 = | population_footnotes =<ref name="2015 population">{{cite web|url=http://pmr.penerangan.gov.my/index.php/info-terkini/19463-unjuran-populasi-penduduk-2015.html|title=Population by States and Ethnic Group|publisher=Department of Information, Ministry of Communications and Multimedia, Malaysia|year=2015|accessdate=12 February 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160212125740/http://pmr.penerangan.gov.my/index.php/info-terkini/19463-unjuran-populasi-penduduk-2015.html|archivedate=12 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016|deadurl=yes}}</ref> | population_total = 1663000 | population_as_of = 2015 | population_census_year = 2010 | population_census = 1561383 | population_density_km2 = auto | population_demonym = Penangite | demographics_type1 = [[Human Development Index]] | demographics1_footnotes = <!-- for references: use<ref> tags --> | demographics1_title1 = HDI (2010) | demographics1_info1 = 0.773 (<span style="color:#090;">high</span>) ([[States and federal territories of Malaysia|3rd]]) | timezone = [[Malaysian Standard Time|MST]] | utc_offset = +8 | timezone_DST = Not observed | postal_code_type = [[List of postal codes in Malaysia|Postal code]] | postal_code = 10xxx–14xxx | area_code_type = [[Telephone numbers in Malaysia|Calling code]] | area_code = +604 | registration_plate = [[Malaysian vehicle license plates|P]] | blank_name_sec2 = Ceded by Kedah to British | blank_info_sec2 = 11 August 1786 | blank1_name_sec2 = [[Japanese occupation of Malaya|Japanese occupation]] | blank1_info_sec2 = 19 December 1941 | blank2_name_sec2 = Accession into the [[Federation of Malaya]] | blank2_info_sec2 = 31 January 1948 | blank3_name_sec2 = Independence as part of the Federation of Malaya | blank3_info_sec2 = 31 August 1957 | website = {{URL|http://www.penang.gov.my}} | footnotes = {{note|density|[a]}} 2,491 people per km² on Penang Island and 1,049 people per km² in Seberang Perai }}{{ਅੰਦਾਜ਼}} '''ਪੀਨਾਂਗ''' ਟਾਪੂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ (ਉਦੋਂ ਮਲਾਇਆ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 293 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੈਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਪੂ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪੱਖੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 59 ਫ਼ੀਸਦੀ ਚੀਨੀ, 32 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਾਲੇਈ ਅਤੇ 7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੀਨਾਂਗ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਟਾਪੂ ’ਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰਿਜ਼ੋਰਟਸ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਛੁੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ’ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਤੱਕਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। == ਪੀਨਾਂਗ ਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਦ੍ਰਿਸ਼== ਇੱਥੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਹੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਰਸਤੇ ਭਾਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪੀਨਾਂਗ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{wide image|A1 Dawn View.jpg|500px|Aerial evening scene of Penang Island}} ==ਜੌਰਜ ਟਾਊਨ== ਜੌਰਜ ਟਾਊਨ ਸ਼ਹਿਰ ਪੀਨਾਂਗ ਟਾਪੂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਸਰ ਫਰਾਂਸਿਸ ਲਾਈਟ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼ ਆਈਲੈਂਡ ਰੱਖਿਆ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਜੌਰਜ ਤੀਜਾ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਮਗਰੋਂ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਕੈਪਟਨ ਫਰਾਂਸਿਸ ਨੇ ਕੇਦਾਹ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਇਸ ਟਾਪੂ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਸੁਲਤਾਨ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਈਟ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਅਧੀਨਗੀ ਲਈ ਰਜ਼ਾਮੰਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਫੋਰਟ ਕਾਰਨਵਾਲਿਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>"Market Watch 2010" The Environmental Sector in Malaysia. http://malaysia.ahk.de/fileadmin/ahk_malaysia/Dokumente/Sektorreports/Market_Watch_2010/Environmental_2010__ENG_.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124113834/http://malaysia.ahk.de/fileadmin/ahk_malaysia/Dokumente/Sektorreports/Market_Watch_2010/Environmental_2010__ENG_.pdf |date=24 ਜਨਵਰੀ 2016 }}</ref> [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ|ਹੈ]] ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ Peninsular ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੱਟ 'ਤੇ ਸਥਿਤ [[ਮਲੱਕਾ ਪਣਜੋੜ|ਸਟ੍ਰੇਟ]] ਦੇ [[ਮਲੱਕਾ ਪਣਜੋੜ|ਮਲੈਕਾ]]। ਪੇਨੈਂਗ ਇਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਪੇਨਾਗ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਨਗਾਈਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. == ਨਾਮ == ਚੀਨ ਦੇ ਮਿਗ-ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਐਡਮਿਰਲ ਚੇ ਉਹ, 15 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ, ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹਸੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੈਵੀਗੇਸ਼ਨਲ ਡਰਾਇੰਗਾਂ ਨੇ ਪੇਨਾਗ ਆਈਲੈਂਡ ਬਿਨਲੌਂਗ ਯੂ ( 檳榔嶼 槟榔屿 ). ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਮਲਾਹ ਅਕਸਰ ਮਸਾਲਾ ਆਈਲੈਂਡ ਤੋਂ [[ਗੋਆ]] ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਟਾਪੂ ਤੇ ''ਰੁਕਦੇ ਸਨ'', ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ''ਪਲੂ ਪਿਨੋਮ'' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ. <ref>Hakluyt, Richard: The Tudor venturer in Lancaster's Voyage to the East Indies, p.264. पढ़ें किताबें, 2010</ref> ਲਿੰਗਾ ਅਤੇ ਕੇਦਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟਾਪੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੁ Malaysਲੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ''ਪਲੂ ਕਾ-ਸਤੂ'' ਜਾਂ "ਪਹਿਲਾ ਟਾਪੂ" ਕਿਹਾ. <ref>http://www.penangmuseum.gov.my/</ref> <nowiki></br></nowiki> "ਪੇਨਾਗ" ਨਾਮ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਲੇਈ ਨਾਮ ''ਪੂਲੌ ਪਿਨਾਗ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ'' [[ ਸੁਪਾਰੀ |ਆਰਕਾ ਪਾਮ]] ਟਾਪੂ ''('' ਅਰੇਕਾ ਕੈਟੇਚੂ '', ਪਾਮ'' ਫੈਮਲੀ). ਪੇਨੈਂਗ ਦਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੇਨੈਂਗ ਟਾਪੂ ''ਪੂਲੌ ਪੇਨਾੰਗ'' ਜਾਂ ''ਪੇਨੈਂਗ'' ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ ( ''ਨੇਗੇਰੀ ਪਲਾਉ ਪਿਨਾਗ'' ) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਮਾਲੇਈ, ਜੋਰਜਟਾਉਨ, ਪੇਨੈਂਗ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਨੂੰ ''ਤਨਜੰਗ ਪਿਨੰਗਾ'' (ਕੇਪ ਪੇਨਾਗ੍ਰੇ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ''ਕੰ coastੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ'' ਕਈ ਪੁਗਾ ਰੁੱਖਾਂ (ਜਿਸਨੂੰ ਅਲੇਗਜ਼ੈਂਡਰੀਅਨ ਲੌਰੇਲਜ਼, ''ਕੈਲੋਫਿਲਮ ਆਈਨੋਫਿਲਮ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਹੈ ਰੂਪ ਨੂੰ ''ਤਨਜੰਗ'' (ਕੇਪ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. <ref>http://tanjungpenaga.blogspot.com/</ref> <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=%2F2008%2F7%2F28%2Fnorth%2F21930010&sec=north |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031182624/http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=%2F2008%2F7%2F28%2Fnorth%2F21930010&sec=north |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਓਰੀਐਂਟ ਦਾ ਮੋਤੀ", "东方''花园'' " ਅਤੇ ''ਪਲਾਉ ਪਿਨਾਗ ਪੁਲਾu ਮੁਟਿਆਰਾ'' (ਪੇਨੰਗ, ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਟਾਪੂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਮਾਲੇਈ ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ "ਪੀਜੀ" ਜਾਂ "ਪੀਪੀ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web|url=http://sejarahmalaysia.pnm.my/portalBI/list.php?ttl_id=33&section=sm03|title=Pulau Pinang Pulau Mutiara|year=2000|publisher=[[Perpustakaan Negara Malaysia]]|access-date=2008-07-14}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:A1_Dawn_View.jpg|right|thumb| ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਹਵਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼. ]] == ਇਤਿਹਾਸ == ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੇਨੈਂਗ (ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਖੇਤਰ) ਵਿੱਚ ਜੂੜੂ ਅਤੇ ਯੇਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੁਣ [[ ਸੇਮੰਗ |ਸੇਮੰਗ-ਪੰਗਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸਭਿਆਚਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ . ਉਹ ਨੇਗ੍ਰਿਟੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਕੱਦ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 900 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱ. ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਬਾੰਗ ਸੇਮੰਗ ਵਿੱਚ ਸੀ। <ref>{{Cite web |url=http://www.mandailing.org/Eng/rootsofpenmal.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=15 ਅਗਸਤ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100815043254/http://www.mandailing.org/Eng/rootsofpenmal.html |dead-url=yes }}</ref> ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੇਦਾਹ ਦੀ ਮਾਲੇਈ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਪੇਨਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਮਦਰਾਸ ਅਧਾਰਤ ਫਰਮ ਜਾਰਡਨ ਸੁਲੀਵਾਨ ਅਤੇ ਡੀ ਸੂਜ਼ਾ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਪਾਰੀ-ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਲਾਈਟ [[ਥਾਈਲੈਂਡ|ਸੀਮਿਆ]] ਅਤੇ [[ਮਿਆਂਮਾਰ|ਬਰਮੀ]] ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਕੇਦਾਹ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. 11 ਅਗਸਤ 1786 ਨੂੰ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਲਾਈਟ ਪੇਨਾਗ ਉੱਤੇ ਉਤਰਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੋਰਟ ਕੌਰਨਵੈਲਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਟਾਪੂ ਦਾ ਨਾਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਰਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ '''ਵੇਲਜ਼ ਆਈਲੈਂਡ''' ਦਾ '''ਪ੍ਰਿੰਸ''' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। <ref name="visitpenang.gov.my">{{Cite web |url=http://www.visitpenang.gov.my/portal3/about-penang/history.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=2 ਜਨਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102075051/http://www.visitpenang.gov.my/portal3/about-penang/history.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>http://books.google.co.id/books?id=hS0_GehsGPwC&pg=PA187&lpg=PA187&dq=Jourdain+Sullivan+and+de+Souza&source=bl&ots=LyTkKbOXmO&sig=-kST1lAnSOaUwy6qDA_6wDrpDVc&hl=id&ei=TpGhTMnsIY3-vQON_5WcBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CB8Q6AEwAg#v=onepage&q=Jourdain%20Sullivan%20and%20de%20Souza&f=false</ref> ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ, ਇਸ ਮੌਕੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿਚ ਇਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ. ਕੇਦਾਹ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਲਾਈਟ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੈਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ. ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ 1790 ਵਿਚ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਲਾਈਟ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ. ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 6,000 ਸਪੈਨਿਸ਼ ਡਾਲਰ ਦਾ ਮਾਣ ਭੱਤਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਲਾਈਟ ਨੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਡੱਚ ਵਪਾਰਕ ਪੋਸਟਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਫਤ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ. ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਫ ਕਰ ਸਕਣ. ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਡਾਲਰ ਸੁੱਟੇ. [[ਤਸਵੀਰ:Cenotaph_in_penang.JPG|thumb|307x307px| ਐਸਪਲੇਨੇਡ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰ ]] ਲਾਈਟ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਆਰਥਰ ਵੇਲਸਲੇ ਟਾਪੂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਨੈਂਗ ਪਹੁੰਚੇ। 1800 ਵਿੱਚ, ਉਪ ਰਾਜਪਾਲ ਸਰ ਜੋਰਜ ਲੇਥ ਨੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੱਫੇ ਵਜੋਂ ਚੈਨਲ ਦੇ ਪਾਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਵੇਲਸਲੇ (ਸੇਬਰਾਂਗ ਪ੍ਰਿਯ) ਰੱਖਿਆ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਦਾਹ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਅਦਾਇਗੀ ਵਧਾ ਕੇ 10,000 ਡਾਲਰ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ. ਅੱਜ ਵੀ ਪੇਨਾਗ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਕੇਦਾਹ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ 18,800.00 ਮਲੇਸ਼ੀਆਈ ਰੁਪਿਆ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref name="visitpenang.gov.my"/> 1826 ਵਿਚ, ਪੇਨਾਗ ਮਲਾਕਾ ਅਤੇ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਟ੍ਰੇਟ ਸੈਟਲਮੈਂਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1867 ਵਿਚ ਸਿੱਧੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ. ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੇਲੇ, ਜਰਮਨ ਕਰੂਜ਼ਰ ਐਸ ਐਮ ਐਸ ਏਡਮਨ ਨੇ ਜੋਰਜਟਾਉਨ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਦੋ ਅਲਾਇਡ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡੁੱਬ ਦਿੱਤਾ. <ref>Mücke, Hellmuth von. The Emden-Ayesha Adventure: German Raiders in the South Seas and Beyond, 1914. अन्नापोलिस: नौसेना संस्थान प्रेस, 2000. ISBN 1-55750-873-9 </ref> [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ]], ਪੇਨੈਂਗ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾਈ ਬੰਬਾਰੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ 17 ਦਸੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ਜਾਪਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਜਾਰਜ ਟਾ aਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ''ਆਜ਼ਾਦ ਸ਼ਹਿਰ'' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ। <ref>[21]</ref> ਜਾਪਾਨੀ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਡਰ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਹੋਈ, ਸਥਾਨਕ ਚੀਨੀ ਆਬਾਦੀ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। <ref>http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=47</ref> <ref>{{Cite web|url=http://penangstory.net.my/docs/Abs-PaulHKratoska.doc|title=संग्रहीत प्रति|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810062218/http://penangstory.net.my/docs/Abs-PaulHKratoska.doc|archive-date=10 अगस्त 2014|access-date=11 मार्च 2015}}</ref> {| class="wikitable" align="left" ! style="background: # E42217," | '''ਸ਼ਾਮਲ''' ! style="background: # E42217," | '''ਤਾਰੀਖ਼''' |- | style="background: # E55B3C," | '''ਤੰਗੀ ਬਸਤੀ''' | 1826 |- | style="background: # E55B3C," | '''ਤਾਜ ਕਲੋਨੀ''' | 1867 |- | style="background: # E55B3C," | '''ਜਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ਾ''' | 19 ਦਸੰਬਰ 1941 |- | style="background: # E55B3C," | '''ਮਾਲੇਈ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ''' | 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1946 |- | style="background: # E55B3C," | '''ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਮਲਾਇਆ''' | 31 ਜਨਵਰੀ 1948 |- | style="background: # E55B3C," | '''ਆਜ਼ਾਦੀ''' | 31 ਅਗਸਤ 1957 |- | style="background: # E55B3C," | '''ਮਲੇਸ਼ੀਆ''' | 16 ਸਤੰਬਰ 1963 |} ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੜਾਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ 1948 ਵਿਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੰਘ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1946 ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਮਲੇਸ਼ੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ 1957 ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1963 ਵਿਚ [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ. <ref name="visitpenang.gov.my"/> ਐਮਸੀਏ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵੋਂਗ ਪੌ ਨੀ ਪਨਾਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। <ref>{{Cite web |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-82687504.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=12 ਅਗਸਤ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812041024/http://www.highbeam.com/doc/1P1-82687504.html |dead-url=yes }}</ref> 1969 ਤਕ ਇਹ ਟਾਪੂ ਇਕ ਮੁਫਤ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸੀ. <ref>{{Cite web |url=http://www.igeorgetownpenang.com/opinion/333-rekindling-a-ports-glory-days |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=1 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121101082413/http://www.igeorgetownpenang.com/opinion/333-rekindling-a-ports-glory-days |dead-url=yes }}</ref> ਟਾਪੂ ਦੇ ਮੁਫਤ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਜ ਨੇ 1970 ਤੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਲਿਮ ਚੋਂਗ ਆਈਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ, ਟਾਪੂ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਬੇਆਨ ਲੇਪਾਸ ਵਿਖੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਨਿਰਮਾਣ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਫ੍ਰੀ ਟ੍ਰੇਡ ਜ਼ੋਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। <ref>http://www.mymalaysiabooks.com/penang/mypenang_history.htm</ref> <nowiki></br></nowiki> ਸਾਲ 2004 ਦੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦਿਵਸ ਤੇ, ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੀ ਸੁਨਾਮੀ ਵਿੱਚ 52 (ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ of 68 ਵਿੱਚੋਂ)) ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਪੇਨਾਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਤੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਸਨ। <ref>{{Cite web |url=http://www.geoscience-environment.com/tsunami/tsunami_intro.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=11 ਜੁਲਾਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711085349/http://www.geoscience-environment.com/tsunami/tsunami_intro.pdf |dead-url=yes }}</ref> 7 ਜੁਲਾਈ 2008 ਨੂੰ, ਪੇਨੰਗ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਜਾਰਜਟਾਉਨ, ਨੂੰ ਮਲਕਾ ਦੇ ਨਾਲ, [[ਯੂਨੈਸਕੋ|ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੀ]] [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ]] ਦੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ. ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ " ''ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਅਨੌਖਾ ਵਿਲੱਖਣ architectਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ'' " ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ. <ref>{{Cite news|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=43036&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html|title=Eight new sites, from the Straits of Malacca, to Papua New Guinea and San Marino, added to युनेस्को’s World Heritage List|date=2008-07-07|access-date=2008-07-07|publisher=युनेस्को}}</ref> == ਭੂਗੋਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Penang-labels.svg|right|thumb|384x384px| ਪੇਰੰਗ ਰਾਜ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ]] === ਟੌਪੋਗ੍ਰਾਫੀ === ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਜ ਦੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: * ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ (ਮਾਲੇਈ ਵਿਚ '''ਪੂਲੌ ਪੇਨਾਗ''' ): ਮਲਕਾ ਦੇ ਸਟਰੇਟਸ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 293 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਟਾਪੂ ਅਤੇ * ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੇਲਸਲੇ (ਮਾਲੇ ਵਿਚ '''ਸੇਬਰਾਂਗ ਪੇਰਈ''' ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ): ਇਕ ਤੰਗ ਚੌੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਤੇ 753 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤੰਗ ਹੱਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 4 ਕਿਮੀ (2.5 ਮੀਲ) ਹੈ. ਇਹ ਕੇਦਾਹ ਮੁਦਾ ਨਦੀ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਪੈਰਕ ਦੁਆਰਾ. ਪੇਨੈਂਗ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੇਲਸਲੇ ਵਿਚਲਾ ਜਲਘਰ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਚੈਨਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ ਚੈਨਲ ਹੈ. ਪੇਨਾਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਨਿਯਮਿਤ, ਪੱਥਰੀਲੀ, ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੰਗਲੀ ਹੈ. ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰalੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੰਗ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਹੈ. ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: * '''ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ''' ਮੈਦਾਨ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਤਿਕੋਣੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ. ਇਹ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਪੇਨੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ, ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ. * '''ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ,''' ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਚਾਵਲ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੁਣ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ. * '''ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ''' ਰਿਜੋਰਟ ਹੋਟਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੇਤਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ. * '''ਦੱਖਣਪੱਛਮ''' ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਅਤੇ ਖੰਭਿਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ. * '''ਮਿਡਲ''' ਹਿੱਲ ਰੇਂਜ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 830 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਲ (ਪੇਨਾਗ ਹਿੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜੰਗਲ. ਇਕ ਕੈਚਮੈਂਟ ਏਰੀਆ ਹੈ. <ref>Nasution, Khoo: The sustainable Penang initiative. पिनांग: IIED,2001 |</ref> ਵੇਲੇਸਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਟੌਪੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਜੋ ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਤਲ ਹੈ, ਬੁਕਿਤ ਮੁਰਤਾਜਮ ਨਾਮ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ. <ref>www.penang-traveltips.com/geography.htm</ref> ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਇਕ ਤੱਟਵਰਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਣਿਜ ਹਨ. ਬੁੱਟਰਵਰਥ, ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੇਲਸਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਸਬਾ, ਪੇਰਈ ਨਦੀ ਦੇ ਚੌੜੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਅਤੇ ਚੈਨਲ ਦੇ ਪਾਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (2 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਪੇਨਾੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਕੁਝ ਲੈਂਡ ਰੀਕਲੇਮੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉੱਚ ਮੰਗ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਨਜੰਗ ਟੋਲਕੋਂਗ, ਜੈਲੂਤੋਂਗ (ਜੈਲਟੋਂਗ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਵੇਅ ਦੀ ਉਸਾਰੀ) ਅਤੇ ਕਵੀਨਸਬੇ ਵਿੱਚ ਉੱਚਿਤ ਨੀਵੇਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ. ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਤਾਰਜੰਗ ਟੋਕੋਂਗ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਰਨੀ ਡ੍ਰਾਈਵ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.thesundaily.com/article.cfm?id=42518 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=27 ਜਨਵਰੀ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127102342/http://www.thesundaily.com/article.cfm?id=42518 |dead-url=yes }}</ref> === ਕਸਬੇ === '''ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ''' ਆਇਯਰ ਇਟਮ - ਬਾਲਿਕ ਪਲਾਉ - ਬਾਂਦਰ ਬਾਰੂ ਆਇਰ ਇਤਮ - ਬੱਤੂ ਫੇਰਿੰਗੀ - ਬਟੂ ਮੋਂਗ - ਬਟੂ ਲੰਚਾਂਗ - ਬੇਯਾਨ ਬਾਰੂ - ਬੇਯਾਨ ਲੇਪਸ - ਗੇਲੁਗੋਰ - ਜਾਰਜ ਟਾ --ਨ - ਗ੍ਰੀਨ ਲੇਨ - ਗਾਰਨੀ ਡਰਾਈਵ - ਤਨਜੰਗ ਟੋਲਕੋਂਗ - ਜੈਲੇਟੋਂਗ - <span class="goog-gtc-fnr-highlight">ਪੈਂਟਾਈ</span> ਅਚੇ - <span class="goog-gtc-fnr-highlight">ਪਾਈਆ</span> ਟੇਰੂਬੋਂਗ - ਪਲਾਉ ਟਿਕਸ - ਪਲਾਉ ਬੇਤੋਂਗ - ਸੁਨਗਾਈ ਅਰਾ - ਸੁੰੰਗਾਈ ਅਰਾ ਨਿਬੋਂਗ - ਤਨਜੰਗ ਬੰਗਾ - ਤਨਜੰਗ ਟੋਲਕੋਂਗ - ਤੇਲੁਕ ਬਾਹੰਗ '''ਸੂਬਾ ਵੇਲਸਲੇ''' ਅਲਮਾ - ਬਾਗਾਨ ਆਜ਼ਮ - ਬਾਗਾਨ ਲੂੜ - ਬਾਟੂ ਕਵਾਨ - ਬੁਕਿਟ ਮੁਰਤਾਜਮ - ਬੁਕਿਟ ਮਿਨਿਆਕ - ਬਟਰਵਰਥ - ਜਾਵੀ - ਜੂੜੂ - ਕੇਪਲਾ ਬਾਤਸ - ਮੈਕ ਮੰਡਿਨ - ਨਿਬੋਂਗ ਟਿੱਬਲ - ਪਰਮਾਟੰਗ ਪਾਵ - ਪਰੇਈ - ਸੇਬਰਾਂਗ ਜਯਾ - ਸਿੰਪੰਗ ਅਮਪਟ - ਸੁੰਗਾਈ ਬਾਪਪ - ਬੁਕਿਟ ਤੰਬੋਨ - ਪਰਮਾਟੇਿੰਗ ਟਿੰਗੀ === ਪੇਨਾੰਗ ਦਾ ਗ੍ਰੇਟਰ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਖੇਤਰ (ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਦਾ ਉਪਨਗਰ ਪਸਾਰ) === ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ '''ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਉਪਨਗਰ ਵਿਸਥਾਰ''' ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰੀਰਕ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ. ਪੇਨੈਂਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਾਂਨਗਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡਜ਼, ਸੇਬਰਾਂਗ ਪਰੀ, ਸੁਨਗਾਈ ਪੇਟਾਨੀ, ਕੁਲਿਮ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. [[ਤਸਵੀਰ:Pg2.jpg|right|thumb| ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਗੇਲਗੋਰ ਅਤੇ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਦਾ ਹਵਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼. ]] ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ (ਕਲੰਗ ਵੈਲੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਨਗਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ. <ref>{{Cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-152&srt=npan&col=aohdq&va=&pt=a|title=Malaysia: metropolitan areas|website=[[World Gazetteer]]|archive-url=https://archive.today/20121205095615/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-152&srt=npan&col=aohdq&va=&pt=a|archive-date=5 December 2012|access-date=2008-07-14|dead-url=yes}}</ref> ਇਸ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਡੋਰ ਆਰਥਿਕ ਜ਼ੋਨ (ਐਨਸੀਈਆਰ) ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਨੌਵੀਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਯੋਜਨਾ (ਪੰਜ ਸਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ) ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ. ਐਨਸੀਈਆਰ ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ (ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪ੍ਰਿਯ), ਕੇਦਾਹ (ਆਲੋਰ ਸਟਾਰ, ਸੁਨਗਾਈ ਪੇਟਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਲੀਮ), ਪਰਲਿਸ (ਕਾਂਗੜ) ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੇਰਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref>{{Cite web |url=http://www.ncer.com.my/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808013356/http://www.ncer.com.my/ |url-status=dead }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਰੀਸਨ ਨਸੈਨਯੁਅਲ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ ਆuterਟਰ ਰਿੰਗ ਰੋਡ ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਮੋਨੋਰੇਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਦਲਣ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/6/27/parliament/21670394&sec=parliament|title=Projects ‘will go on in good times’|website=[[The Star (Malaysia)]]|access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022|archive-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031182517/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F6%2F27%2Fparliament%2F21670394&sec=parliament|dead-url=yes}}</ref> ਪੇਨੈਂਗ ਗਲੋਬਲ ਸਿਟੀ ਸੈਂਟਰ (ਪੀਜੀਸੀਸੀ), ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੁੜਵੇਂ ਟਾਵਰਾਂ ਨਾਲ ਐਨਸੀਈਆਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ, ਸਤੰਬਰ 2008 ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਮਿਉਂਸਪਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਖਾਰਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵੀ ਰੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ. ਹੁਣ ਵੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪੀਜੀਸੀਸੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਵੇਗੀ। <ref>{{Cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/9/3/nation/22226218&sec=nation|title=Guan Eng: PGCC as good as dead|website=[[The Star (Malaysia)]]|access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022|archive-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031182249/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F9%2F3%2Fnation%2F22226218&sec=nation|dead-url=yes}}</ref> === ਰਿਮੋਟ ਟਾਪੂ === ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਲਾu ਜ਼ੇਰੇਜੈਕ ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੰਗ ਚੈਨਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ. ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋੜ੍ਹ੍ਹੀ ਅਤੇ ਦੰਡਕਾਰੀ ਬਸਤੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਪਾਓ ਰਿਜੋਰਟ ਨਾਲ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹੈ. ਹੋਰ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਪੂਲੌ ਅਮਨ - ਪਲਾਉ ਬੇਟੋਂਗ - ਪੂਲੌ ਗੇਦੰਗ - ਪਲਾਉ ਕੇਂਡੀ (ਕੋਰਾਲ ਆਈਲੈਂਡ) - ਪੂਲੌ ਰਿਮੌ === ਮੌਸਮ === ਪੇਨਾੰਗ ਵਿਚ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿਚ ਗਰਮ ਰੁੱਤ ਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗਰਮ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ-ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ [[ਮੌਨਸੂਨ|ਮਾਨਸੂਨ ਵਿਚ]] ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਰਸ਼ [[ਮੌਨਸੂਨ|ਹੁੰਦੀ ਹੈ]] . ਜਲਵਾਯੂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਨੂੰ ਹੋ ਚੀ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਸੁਮਾਤਰਾ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਧੂੜ, ਜੋ ਕਿ ਹਵਾਈ ਸਦੀਵੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਉਪਜ ''ਧੁੰਦਲੇਪਣ'' ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ. <ref>{{Cite web|url=http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/17855/newsDate/23-Sep-2002/story.htm|title=Sumatra haze blankets northern Malaysia|date=2002-09-23|publisher=[[Planet Ark]]|access-date=2008-07-19|archive-date=20 ਮਈ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520160922/http://www.planetark.org/dailynewsstory.cfm/newsid/17855/newsDate/23-Sep-2002/story.htm|dead-url=yes}}</ref> ਬੇਯਾਨ ਲੇਪਾਸ ਖੇਤਰੀ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.met.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=93&Itemid=201 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=10 ਜਨਵਰੀ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110110134008/http://www.met.gov.my/index.php?option=com_content&task=view&id=93&Itemid=201 |dead-url=yes }}</ref> {| | | '''ਤਾਪਮਾਨ (ਦਿਨ)''' | 27 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ - 30 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ |- | | '''ਤਾਪਮਾਨ (ਰਾਤ)''' | 22 ° C - 24 ° C |- | | '''Annualਸਤਨ ਸਾਲਾਨਾ ਬਾਰਸ਼''' | 2670 ਮਿਲੀਮੀਟਰ |- | | '''ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਮੀ''' | 70% -90% |- |} <center>{{Weather box|location=Penang|Feb rain days=6|Aug rain days=14|Jul rain days=12|Jun rain days=11|May rain days=14|Apr rain days=14|Mar rain days=9|Jan rain days=5|Oct rain days=19|unit rain days=1.0 mm|year rain mm=|Dec rain mm=113.5|Nov rain mm=231.8|Oct rain mm=383.0|Sep rain mm=356.1|Sep rain days=18|Nov rain days=15|Jul rain mm=192.1|Jul sun=204.6|source 1=[http://app2.nea.gov.sg/asiacities_malaysia.aspx National Environment Agency]|Dec sun=207.7|Nov sun=183.0|Oct sun=170.5|Sep sun=162.0|Aug sun=189.1|Jun sun=201.0|Dec rain days=9|May sun=204.6|Apr sun=225.0|Mar sun=235.6|Feb sun=234.5|Jan sun=248.0|year rain days=|Aug rain mm=242.4|Jun rain mm=178.0|metric first=Y|Jul high C=31.0|year high C=31.2|Dec high C=30.7|Nov high C=30.4|Oct high C=30.4|Sep high C=30.4|Aug high C=30.9|Jun high C=31.4|Feb low C=23.5|May high C=31.6|Apr high C=31.9|Mar high C=32.2|Feb high C=32.2|Jan high C=31.6|single line=Y|Jan low C=23.2|Mar low C=23.7|May rain mm=203.4|Dec low C=23.4|Apr rain mm=220.5|Mar rain mm=146.4|Feb rain mm=71.7|Jan rain mm=68.7|rain colour=green|year low C=23.5|Nov low C=23.3|Apr low C=24.1|Oct low C=23.3|Sep low C=23.2|Aug low C=23.4|Jul low C=23.4|Jun low C=23.8|May low C=24.2|source 2=Hong Kong Observatory<ref name = HKO >{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/se_asia/penang_e.htm | title = Climatological Information for Penang, Malaysia | publisher = [[Hong Kong Observatory]] | accessdate = 2010-10-30 | archive-date = 6 ਜਨਵਰੀ 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190106232146/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/se_asia/penang_e.htm | dead-url = yes }}</ref>}} </center>{{Weather box|location=Penang|Feb rain days=6|Aug rain days=14|Jul rain days=12|Jun rain days=11|May rain days=14|Apr rain days=14|Mar rain days=9|Jan rain days=5|Oct rain days=19|unit rain days=1.0 mm|year rain mm=|Dec rain mm=113.5|Nov rain mm=231.8|Oct rain mm=383.0|Sep rain mm=356.1|Sep rain days=18|Nov rain days=15|Jul rain mm=192.1|Jul sun=204.6|source 1=[http://app2.nea.gov.sg/asiacities_malaysia.aspx National Environment Agency]|Dec sun=207.7|Nov sun=183.0|Oct sun=170.5|Sep sun=162.0|Aug sun=189.1|Jun sun=201.0|Dec rain days=9|May sun=204.6|Apr sun=225.0|Mar sun=235.6|Feb sun=234.5|Jan sun=248.0|year rain days=|Aug rain mm=242.4|Jun rain mm=178.0|metric first=Y|Jul high C=31.0|year high C=31.2|Dec high C=30.7|Nov high C=30.4|Oct high C=30.4|Sep high C=30.4|Aug high C=30.9|Jun high C=31.4|Feb low C=23.5|May high C=31.6|Apr high C=31.9|Mar high C=32.2|Feb high C=32.2|Jan high C=31.6|single line=Y|Jan low C=23.2|Mar low C=23.7|May rain mm=203.4|Dec low C=23.4|Apr rain mm=220.5|Mar rain mm=146.4|Feb rain mm=71.7|Jan rain mm=68.7|rain colour=green|year low C=23.5|Nov low C=23.3|Apr low C=24.1|Oct low C=23.3|Sep low C=23.2|Aug low C=23.4|Jul low C=23.4|Jun low C=23.8|May low C=24.2|source 2=Hong Kong Observatory<ref name = HKO > {{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/se_asia/penang_e.htm | title = Climatological Information for Penang, Malaysia | publisher = [[Hong Kong Observatory]] | accessdate = 2010-10-30 }}</ref>}} == ਡੈਮੋੋਗ੍ਰਾਫੀ == {| class="wikitable" style="float:right;font-size:90%" |+ | '''ਪੇਨਾਗ ਦਾ''' <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''ਇਤਿਹਾਸਕ ਆਬਾਦੀ''' |- style="background:blue" ! style="background:#307D7E" |<center> <font color="white">ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ</font> </center> ! style="background:#307D7E" |<center> <font color="white">ਆਬਾਦੀ</font> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1786''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> <100 <ref>http://books.google.co.id/books?id=PaUNAAAAQAAJ&pg=PA404&lpg=PA404&dq=penang+population+1829&source=bl&ots=2hTXU6Ycvk&sig=SwYWEdhH0ihbNsgzorU6Tfe5feU&hl=id&ei=F9OqTLiNHomsvgOVo8SIBw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CDsQ6AEwCA#v=onepage&q=penang%20population%201829&f=false</ref> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1812''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 26,107 <ref name="eastwestcenter.org">http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/IGSCwp027.pdf</ref> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1820''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 35,035 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1842''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 40,499 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1860''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 124,772 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1871''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 133,230 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1881''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 188,245 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1891''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 232,003 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1901''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 248,207 <ref>http://www.1911encyclopedia.org/Penang</ref> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1921''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 292,484 <ref>http://books.google.co.id/books?id=wXawDquOlowC&pg=PA895&lpg=PA895&dq=penang+population+1920&source=bl&ots=cSDWABoOW1&sig=brGaNllLCosj_o8D_3y-gBEGcro&hl=id&ei=UBKnTOyyMZOuvgPQst3BDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBYQ6AEwAQ#v=onepage&q=penang%20population%201920&f=false [57] ^ http://www.statoids.com/umy.html</ref> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1931''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 340,259 <ref name="statoids.com">http://www.statoids.com/umy.html</ref> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1941''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 9,9,047 <ref name="webcache.googleusercontent.com">{{Cite web|url=http://penangstory.net.my/docs/Abs-PaulHKratoska.doc|title=संग्रहीत प्रति|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810062218/http://penangstory.net.my/docs/Abs-PaulHKratoska.doc|archive-date=10 अगस्त 2014|access-date=10 अगस्त 2014}}</ref> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1947''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 446,321 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1957''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 572,100 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1970''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 776,124 <ref name="oecd.org">http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf</ref> </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1980''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 900,772 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''1991''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 1,064,166 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''2000''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 1,313,449 </center> |- | style="background:#ADDFFF" |<center> '''2010 (ਲਗਭਗ)''' </center> | style="background:#fff3f3" |<center> 1,773,442 </center> |- |} ਇਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ. ਪੂਰੇ ਪੇਨਾਗ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਘਣਤਾ 1695 ਹੈ ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ 1,773,442 ਹੈ. * ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਤ ਆਬਾਦੀ 860,000 ਹੈ ਅਤੇ ਘਣਤਾ 2935 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ. ਪੇਨਾਗ ਆਈਲੈਂਡ [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਘਣਤਾ ਵਾਲਾ ਟਾਪੂ ਹੈ. * ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੇਲਸਲੇ ਜਾਂ '''ਸੇਬਰਾਂਗ ਪ੍ਰਿਯ''' ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਬਾਦੀ '''910,000''' ਹੈ ਅਤੇ ਘਣਤਾ 1,208 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ. 2010 <ref>{{Cite web|url=http://www2.seri.com.my/Penang%20Statistics/2008/Q1%20-%20Jan-March%202008.pdf|title=Penang Statistics (Quarter 1, 2008)|year=2008|publisher=Socio-Economic & Environmental Research Institute|format=PDF|access-date=2008-07-19|archive-date=14 ਮਈ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514052912/http://www2.seri.com.my/Penang%20Statistics/2008/Q1%20-%20Jan-March%202008.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਰਚਨਾ ਇਹ ਸੀ: * ਮਾਲੇਈ: 762,580 (43%) * ਖੰਡ: 727,112 (41%) * ਭਾਰਤੀ: 168,447 (9.5%) * ਹੋਰ: ** ਬੁਮੀਪੁੱਤਰ - ਮਲਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ: 8,867 (0.5%) ** ਹੋਰ ਨਸਲਾਂ: 8,867 (0.5%) ** ਗੈਰ ਮਲੇਸ਼ਿਆਈ ਨਾਗਰਿਕ: 97,539 (5.5%) ਪੇਨਾਗ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਥੇ ਨਸਲੀ ਚੀਨੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਲੇਅਨ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ ਚੀਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਵਿੱਚ 2010 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ 40.9% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ ਜਦਕਿ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ ਵਿੱਚ 43% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗਾ। <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?sec=nation&file=%2F2010%2F4%2F29%2Fnation%2F6150254 |title=पिनांग में चीनी बहुमत दौड़ से बाहर |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031182531/http://thestar.com.my/news/story.asp?sec=nation&file=%2F2010%2F4%2F29%2Fnation%2F6150254 |dead-url=yes }}</ref> ਫਿਰ ਵੀ, ਚੀਨੀ ਵਧੇਰੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ. [[ਤਸਵੀਰ:Jewish_Cemetery_Penang_Dec_2006_001.jpg|right|thumb| ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Lebuh_Armenian_Penang_Dec_2006_001.jpg|left|thumb| ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਸਟ੍ਰੀਟ (ਲੇਬੂਹ ਅਰਮੀਨੀਅਨ) ]] पीछे मुड़कर देखें तो उपनिवेशीय पिनांग वास्तव में एक सर्वदेशीय जगह थी। यूरोपीय और पहले से ही बहुजातीय नागरिकों के अलावा स्यामी, [[ਮਿਆਂਮਾਰ|बर्मी]], [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|फ़िलिपिनो]], [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|सिलोनी]], [[ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ|यूरेशियाई]], [[ਜਪਾਨ|जापानी]], सुमात्रा, अरबी, [[ਆਰਮੀਨੀਆ|आर्मीनियाई]] और पारसी लोगों के समुदाय थे। एक छोटा सा लेकिन व्यावसायिक तौर पर महत्वपूर्ण जर्मन व्यापारियों का समुदाय भी पिनांग में मौजूद था। हालांकि ये समुदाय अब नहीं रहे लेकिन बर्मी बौद्ध मंदिर, सियाम रोड, आर्मीनियाई स्ट्रीट, आचीन स्ट्रीट और गॉटलिएब रोड जैसे मार्ग और स्थानों के नामों को अपनी विरासत प्रदान की है।چینی اوپیرا (عام طور پر ٹیوچو اور ہوکین ورژن) اکثر پینانگ میں پیش کیا جاتا ہے ، خاص طور پر تعمیر شدہ پلیٹ فارم میں ، خاص طور پر سالانہ ہنگری گھوسٹ فیسٹیول کے دوران۔ <nowiki></br></nowiki> [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ]] ਪੇਨਾੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਐਨਕਲੇਵ ਯਹੂਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਹੀ ਯਹੂਦੀ ਬਚੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |url=http://www.penangstory.net.my/mino-content-paperhimanshu.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=30 ਜੁਲਾਈ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730204300/http://penangstory.net.my/mino-content-paperhimanshu.html |url-status=dead }}</ref> <ref>http://www.jewishtimesasia.org/community-spotlight-topmenu-43/malaysia/330-penang-communities/1497-one-familys-world-of-judaism-in-malaysia</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੇਨੈਂਗ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਬਾਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਾਪਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਤੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਮਾਈ ਸੈਕਿੰਡ ਹੋਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਨੈਂਗ ਆ ਵਸਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |url=http://www.penangexpat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=30 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016091657/http://www.penangexpat.com/index.php?option=com_content&view=article&id=53&Itemid=30 |dead-url=yes }}</ref> === ਪੇਰਾਨਕਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Restaurant_serving_Baba-Nyonya_cuisine_(Penang).jpg|thumb| ਇੱਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਬਾਬੇ-ਨੋਨਿਆ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ. ]] ਪੇਰਾਨਕਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟਰੇਟ ਚੀਨੀ ਜਾਂ ਬਾਬਾ ਨਯੋਨਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੇਨੈਂਗ, ਮਾਲਾਕਾ ਅਤੇ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ|ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ]] ਮੁ earlyਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ .ਲਾਦ ਹਨ. ਉਸਨੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਲੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨੀ-ਮਾਲੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਪੇਨਾਗ ਹੋਕੀਅਨ (ਜਿਵੇਂ " ''ਆਹ ਬਾਹ'' " ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਆਦਮੀ ਨੂੰ " ''ਬਾਬਾ'' " ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. . ਪੇਰਾਨਕਾਨ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ ਭੋਜਨ, ਕੱਪੜੇ, ਰਸਮ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦੀ ਹੈ. ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੀਨੀ ਪੈਰੇਨਕਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਧਰਮ ਦਾ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਈਸਾਈ ਸਨ। <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=%2F2007%2F9%2F28%2Fnorth%2F19015751&sec=north |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=22 ਜੂਨ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622060843/http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=%2F2007%2F9%2F28%2Fnorth%2F19015751&sec=north |dead-url=yes }}</ref> ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਐਂਗਲੋਫੋਨ ਹੋਣ ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਆਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ''ਚੀਨੀ'' ਜਾਂ ''ਸਿੰਚੇ'' ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ''ਸਮਝਦਾ ਹੈ'' . ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚੀਨੀ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਦੇ ਮੁੜ ਜਜ਼ਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੇਰਾਨਕਾਨ ਅੱਜ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ. ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉਸ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ architectਾਂਚੇ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ ਪੇਨਾਗ ਪੇਰਾਨਕਾਨ ਹਵੇਲੀ <ref>www.pinangperanakanmansion.com.my</ref> ਅਤੇ ਚਿਆਂਗ ਫੱਟ ਜ਼ੇ ਹਵੇਲੀ <ref>{{Cite web |url=http://www.penang-vacations.com/pinang-peranakan-mansion.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=15 ਜੁਲਾਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715063052/http://www.penang-vacations.com/pinang-peranakan-mansion.html |url-status=dead }}</ref> ), ਭੋਜਨ, ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਨਯੋਨਿਆ ਕੇਬਯਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਨਿਹਾਲ ਦਸਤਕਾਰੀ. <ref>{{Cite web |url=http://www.hbp.usm.my/conservation/SeminarPaper/peranakan%20cina.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=27 ਅਕਤੂਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027113202/http://www.hbp.usm.my/conservation/SeminarPaper/peranakan%20cina.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>Cheah Hwei-Fe'n. Phoenix Rising: Narratives in Nonya Beadwork from the Straits Settlements: Malaysia, 2010. ISBN 978-9971-69-468-5</ref> === ਭਾਸ਼ਾ === ਪੇਨਾਗ ਦੀਆਂ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਮੈਂਡਰਿਨ, ਮਾਲੇਈ, ਪੇਨਾਗ ਹੋਕੀਅਨ ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਾਸਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਦੇ ਚੀਨੀ ਮਾਧਿਅਮ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਮੰਡਰੀਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.penangnet.com/itravel1.shtml#language|title=Penang: The Language|year=2007|website=Introducing Penang|publisher=penangnet.com|access-date=2008-07-18|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100819170002/http://www.penangnet.com/itravel1.shtml#language|dead-url=yes}}</ref> ਪੇਨਾਗ ਹੋਕੀਅਨ ਮਿਨਾਨ ਦੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੀਨੀ ਚੀਨੀ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੀ ਪੇਨੈਂਗ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਮੇਦਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਚੀਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਫੁਜਿਅਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਝਾਂਗਜ਼ੂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਮਿਨਾਨ ਬੋਲੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਲਿਆਈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ. ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਨੈਂਗ ਨਿਵਾਸੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਹੋੱਕੇਨ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੈਰ-ਚੀਨੀ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਹੋਕੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=%2F2009%2F7%2F30%2Fnorth%2F4383309&sec=North |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=4 ਜੂਨ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604035057/http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=%2F2009%2F7%2F30%2Fnorth%2F4383309&sec=North |dead-url=yes }}</ref> ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੇਨੈਂਗ ਹੋਕਕੀਅਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੱਕਕੀਅਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਸਟੈਂਡਰਡ (ਮੈਂਡਰਿਨ), ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਮਾਲੇਈ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ. <ref>{{Cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/7/16/nation/21831184&sec=nation|title=Penang Hokkien in peril|date=2008-07-16|work=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|access-date=2008-07-18|archive-date=19 ਜੁਲਾਈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080719021821/http://www.thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F7%2F16%2Fnation%2F21831184&sec=nation|dead-url=yes}}</ref> ਹੋਰ ਚੀਨੀ ਬੋਲੀ ਰਾਜ ਸਮੇਤ ਕੈਨਟੋਨੀਜ਼ ਅਤੇ ਹੱਕਾ ਵੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਪਿਓਨਗ ਆਈਲੈਂਡ ਨਾਲੋਂ ਸਿਓਰੰਗ ਪਰੇਈ ਵਿੱਚ ਟਿਓਚੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਦੇਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜਾਈ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਉੱਤਰੀ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਮਲੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਖਾਸ ਸ਼ਬਦ ਜਿਵੇਂ “ਹੈਂਗ”, “ਦੀਪਾ” ਅਤੇ “ਕੂਪਾਂਗ” ਹਨ। <nowiki></br></nowiki> ਅਕਰਾਂਠਾ ਵਿਚ "ਏ" ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਵਣਜ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ. ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਹੈ. ਸਪੋਕਨ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਬਾਕੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਗਲਿਸ਼ (ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਮਲੇਸ਼ਿਆਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Kong_Hock_Keong_Penang_Dec_2006_002.jpg|thumb| ਕੋਂਗ ਹਾਕ ਕੀੰਗ ਮੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ]] ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਧਰਮ [[ਇਸਲਾਮ|ਇਸਲਾਮ ਹੈ]] (60.4%, 2000) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਮੁਖੀ ਯਾਂਗ ਡਿਪਟੁਆਨ ਅਗੋਂਗ ਹੈ ਪਰ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ( .6 33 . %%, २०००), [[ਮਹਾਯਾਨ|ਮਹਾਂਯਾਨ]] ਵਿਚ ਥਰਵਡ ਵੀ [[ ਥੀਰਾਵਦਾ |ਵਜ੍ਰਯਾਨ]] ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਰਖਾ, [[ਤਾਓਵਾਦ|ਤਾਓ ਧਰਮ]], ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਧਰਮ, [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] (7.7%), ਕੈਥੋਲਿਕ, [[ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ |ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ]] (ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਮੈਥੋਡਿਸਟ, ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਐਡਵੈਨਟਿਸਟ, ਇੰਗਲਿਸ਼ ਪ੍ਰੈਸਬੀਟਰਿਅਨ ਐਂਡ [[ ਬੈਪਟਿਸਟ ਚਰਚ |ਬੈਪਟਿਸਟ]] ) ਅਤੇ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ -]] ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ. <ref>{{Cite journal|last=|first=|author=Raimy Ché-Ross|authorlink=|author2=|title=A Penang Kaddish: The Jewish Cemetery in Georgetown - A case study of the Jewish Diaspora in Penang (1830s-1970s)|version=|pages=|publisher=The Penang Story – International Conference 2002|date=April 2002|url=http://www.penangstory.net.my/docs/Abs-RaimyCheRoss.doc|format=Word Document|id=|accessdate=2008-06-28|journal=|archive-date=19 ਅਗਸਤ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080819212014/http://www.penangstory.net.my/docs/Abs-RaimyCheRoss.doc|dead-url=yes}}</ref>पिनांग में यहूदियों का एक छोटा और अल्पज्ञात समुदाय है, मुख्य रूप से जालान ज़ैनल एबिदीन (पूर्व में ''जालान यहूदी'' या यहूदी स्ट्रीट) के साथ-साथ. [[ਤਸਵੀਰ:Dewan_Sri_Penang.JPG|right|thumb|250x250px| ਦੀਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਪੇਨਾਗ ]] == ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ == ਰਾਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਾਲੀਆ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੀਮਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ. === ਕਾਰਜਕਾਰੀ === ਸਾਬਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲੋਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੇਨਾਗ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਵਿਰਸੇ ਵਾਲਾ ਮਾਲੇਈ ਸ਼ਾਸਕ ਜਾਂ [[ ਸੁਲਤਾਨ |ਸੁਲਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ]] । <nowiki></br></nowiki> ਰਾਜ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਯਾਂਗ ਡੀ-ਪਰਟੂਆ ਨੇਗੇਰੀ (ਰਾਜਪਾਲ) ਹੈ ਜੋ ਯਾਂਗ ਡੀ-ਪਰਟੂਆਨ ਅਗੋਂਗ (ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਪਾਲ ਟੂਨ ਦਾਟੋ 'ਸੀਰੀ ਹਾਜੀ ਅਬਦੁੱਲ ਰਹਿਮਾਨ ਬਿਨ ਹਾਜੀ ਅੱਬਾਸ ਹਨ. ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ. ਅਮਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਪਾਲ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਅਸਲ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕੋਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਤੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਸਕੱਤਰੇਤ ਪੇਨਾਗ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਪੇਨਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਐਕਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ (ਡੀਏਪੀ) ਦਾ ਲਿਮ ਗੁਆਨ ਇੰਗ [[]] ਹੈ। 8 ਮਾਰਚ, 2008 ਨੂੰ 12 ਵੀਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੀਏਪੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਕੇਡੀਲਨ ਰਕਯਤ (ਪੀਕੇਆਰ) ਦੇ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ। ਪੇਨੰਗ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੈਰ-ਮਾਲੇਈ ਨਸਲੀ ਚੀਨੀਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==== ਸਥਾਨਕ ਅਥਾਰਟੀ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Penang_City_Hall.jpg|right|thumb|250x250px| ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਹਾousingਸਿੰਗ ਸਿਟੀ ਕਾਉਂਸਲ ਪੇਨੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Dewan_Undangan_Negeri_Penang_Dec_2006_003.jpg|thumb|250x250px| ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਇਮਾਰਤ ]] ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੇਨਾਗ ਮਲਾਇਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜੋ 1951 ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਚੋਣਾਂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਨਕ ਕੌਂਸਲਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਚੋਣਾਂ 1965 ਵਿੱਚ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। <ref>http://www.mysinchew.com/node/36823</ref> ਪੇਨੈਂਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ, ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੀ ''ਮਿ Municipalਂਸਪਲ'' ਕੌਂਸਲ ''(ਮਜਲਿਸ ਪਰਬੰਦਰਨ'' ''ਪਲਾਉ ਪੇਨਾੰਗ)'' [http://www.mppp.gov.my] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205172441/http://www.mppp.gov.my/ |date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 }} ਅਤੇ ਵੈਲੇਸਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ''ਮਿ Councilਂਸੀਪਲ'' ਕੌਂਸਲ ''(ਮਜਲਿਸ ਪਰਬੰਦਰਨ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪਰੇਈ)'' [http://www.mpsp.gov.my] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050601033704/http://www.mpsp.gov.my/ |date=1 ਜੂਨ 2005 }} . ਦੋਵੇਂ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲਾਂ ਲਈ, ਇਕ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦਾ ਸੈਕਟਰੀ ਅਤੇ 24 ਕੌਂਸਲਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ ਕੌਂਸਲਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=http://www.mppp.gov.my/latarbelakang |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224023005/http://www.mppp.gov.my/latarbelakang |dead-url=yes }}</ref> ਰਾਜ ਨੂੰ 5 ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: * '''ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ''' : ** ਨੌਰਥ ਈਸਟ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ( ''ਡਾਇਰਾਹ ਤੈਮੂਰ ਲੌਟ'' ) ** ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ''(ਦਯਰਹ ਬਰਾਤ ਦਯਾ)'' * '''ਸੇਬਰਾਂਗ ਪੇਰੈਈ''' (ਸਾਬਕਾ ਵੇਲਸਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ): ** ਉੱਤਰੀ ਸੇਬਰਾਂਗ ''ਪੇਰਈ'' ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ''(ਦਯਰਹ ਪੇਰੈ ਸੇਬਰਾਂਗ ਉਤਾਰਾ)'' ** ਕੇਂਦਰੀ ਸੇਬਰਾਂਗ ''ਪੇਰਈ'' ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ''(ਦਯਰਹ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪੇਰੈ ਤੰਗਹ)'' ** ਦੱਖਣੀ ਸੇਬਰਾਂਗ ''ਪੇਰਈ'' ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ''(ਡਾਇਰਾਹ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪੇਰੈ ਸੇਲਤਾਨ)'' === ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ === {{See also|State Seats Representatives, 12th Malaysian General Election#Penang}} {| class="toccolours" align="left" cellpadding="0" cellspacing="0" style="margin-right:.8em;margin-top:.7em;font-size:90%" |- bgcolor="#cccccc" valign="top" ! ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ਗਠਜੋੜ ! ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ਅਸੈਂਬਲੀ ! ਮੰਤਰੀ <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> ਰਕਯਤ |- | align="center" bgcolor="00BFFF" | ਬੈਰੀਸਨ ਨਾਸੀਓਨਲ | align="center" | 11 (27.5%) | align="center" | 2 (15.4%) |- | align="center" bgcolor="FF7777" | ਪਕਤਨ ਰਕਯਤ | align="center" | 29 (72.5%) | align="center" | 9 (69.2%) |- | align="center" bgcolor="90EE90" | ਆਜ਼ਾਦ | align="center" | 0 (0%) | align="center" | 2 (15.4%) |- | colspan="2" align="right" bgcolor="#cceeff" style="font-size:80%" | ਸਰੋਤ: ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ. |- |} [[ਤਸਵੀਰ:High_Court,_Penang_(2008).jpg|thumb|250x250px| ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਬਿਲਡਿੰਗ ]] ਇਕਲੌਤੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ''ਸਸਨਸਦ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਾਈਟ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦੇ ''ਨਿਓਕਲਾਸਿਕਲ'' ਪੇਨੈਂਗ ਰਾਜ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ( ''ਦੀਵਾਨ ਅੰਡੰਗਨ ਨੇਗੇਰੀ'' ) ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਦੀਆਂ 40 ਸੀਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ 2008 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 19 ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਐਕਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ, 11 ਬੈਰੀਸਨ ਨਸੀਓਨਾਲਕੇ, 9 ਕੇਡੀਲਨ ਰਕਯਤ ਅਤੇ ਇਕ ਪੀਏਐਸ ਕੋਲ ਹਨ। ਸਾਲ 2004 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ 38 ਸੀਟਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1969 ਤੋਂ ਇਹ ਰਾਜ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਗੈਰ ਬੀ.ਐਨ. ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/election/results/results.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409214419/http://thestar.com.my/election/results/results.html |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨੈਂਗ ਦੀਵਾਨ ਰਕਿਆਤ (ਹਾ Houseਸ ਆਫ਼ ਰਿਪ੍ਰੈਜ਼ੈਂਟੇਟਿਜ) ਵਿਚ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਦ ਦੇ 13 ਚੁਣੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਨੇਗਰਾ (ਸੈਨੇਟ) ਦੇ ਦੋ ਸੈਨੇਟਰ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. === ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ === ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੇਨੈਂਗ ਵਿਚ ਹੈ. 1807 ਵਿਚ, ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਇਲ ਚਾਰਟਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ. ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੱਜ ਦੀ "ਰਿਕਾਰਡਰ" ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ। ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 31 ਮਈ 1808 ਨੂੰ ਫੋਰਟ ਕੌਰਨਵੈਲਿਸ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ. ਮਲਾਇਆ ਵਿਚ ਸੁਪਰੀਅਰ ਕੋਰਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜੱਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੇਨੈਂਗ ਤੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਸਰ ਐਡਮੰਡ ਸਟੈਨਲੇ ਨੇ 1808 ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਕਾਰਡਰ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੱਜ) ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ. ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1951 ਤਕ ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਅਮਨ-ਕਾਨੂੰਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਮਲਾਇਆ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਿਆ. <ref>{{Cite web |url=http://www.penangbar.org/history.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=20 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120182201/http://www.penangbar.org/history.php |dead-url=yes }}</ref> ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ. ਪੇਨੈਂਗ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ, ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ. ਸੀਰੀਆ ਅਦਾਲਤ ਇਕ ਪੈਰਲਲ ਅਦਾਲਤ ਹੈ ਜੋ ਇਸਲਾਮਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ. == ਆਰਥਿਕਤਾ == {| class="wikitable" style="float:right;font-size:82%" |+ | '''ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੀਰੀਅਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ (%), 2008–2009 (Q3''' ) <ref>श्रम बल सर्वेक्षण, सांख्यिकी विभाग, मलेशिया (2009)</ref> |- style="background:lightblue" |- | style="background:#153E7E" |<center> <font color="white">'''ਉਦਯੋਗ'''</font> </center> | style="background:#153E7E" |<center> <font color="white">'''2008'''</font> </center> | style="background:#153E7E" |<center> <font color="white">'''2009'''</font> </center> |- | style="background:#98AFC7" | '''ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | 1.4 | align="center" style="background:#98AFC7" | 1.3 |- | style="background:#82CAFF" | '''ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | 1.0 | align="center" style="background:#82CAFF" | 1.0 |- | style="background:#98AFC7" | '''ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਖੱਡਾਂ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | 0.1 | align="center" style="background:#98AFC7" | 0.2 |- | style="background:#82CAFF" | '''ਨਿਰਮਾਣ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | 34.7 | align="center" style="background:#82CAFF" | 29.9 |- | style="background:#98AFC7" | '''ਬਿਜਲੀ, ਗੈਸ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | 0.6 | align="center" style="background:#98AFC7" | 0.4 |- | style="background:#82CAFF" | '''ਨਿਰਮਾਣ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | 7.8 | align="center" style="background:#82CAFF" | .4..4 |- | style="background:#98AFC7" | '''ਥੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਵਪਾਰ, ਮੋਟਰ ਮੁਰੰਮਤ''' <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | 14.0 | align="center" style="background:#98AFC7" | 17.6 |- | style="background:#82CAFF" | '''ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | 9.4 | align="center" style="background:#82CAFF" | 8.7 |- | style="background:#98AFC7" | '''ਆਵਾਜਾਈ, ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | .1.. | align="center" style="background:#98AFC7" | 7.2 |- | style="background:#82CAFF" | '''ਵਿੱਤੀ ਵਿਚੋਲਗੀ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | 2.. | align="center" style="background:#82CAFF" | ... |- | style="background:#98AFC7" | '''ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ, ਕਿਰਾਏ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | 5.5 | align="center" style="background:#98AFC7" | 7.7 |- | style="background:#82CAFF" | '''ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ;''' <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> '''ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | 2.2 | align="center" style="background:#82CAFF" | 8.8 |- | style="background:#98AFC7" | '''ਸਿੱਖਿਆ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | 9.9 | align="center" style="background:#98AFC7" | .1.. |- | style="background:#82CAFF" | '''ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਜ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | ... | align="center" style="background:#82CAFF" | 8.8 |- | style="background:#98AFC7" | '''ਹੋਰ ਕਮਿ Communityਨਿਟੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ''' | align="center" style="background:#98AFC7" | 9.9 | align="center" style="background:#98AFC7" | 6.6 |- | style="background:#82CAFF" | '''ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਘਰ''' | align="center" style="background:#82CAFF" | 8.8 | align="center" style="background:#82CAFF" | 4.4 |- | '''ਕੁੱਲ''' | align="center" | '''100.0''' | align="center" | '''100.0''' |- |} [[ਤਸਵੀਰ:Komtar.jpg|thumb|274x274px| ਜਾਰਜ ਟਾ ofਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤ 65-ਮੰਜ਼ਲਾ ਕੋਮਟਰ ਟਾਵਰ ਪੇਨੈਂਗ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ]] ਪੇਨੈਂਗ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਸੇਲੋਂਗੋਰ ਅਤੇ ਜੋਹੋਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://penangonlinedirectory.com/Navigation_first6/penang_economy_news.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=7 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101107105228/http://www.penangonlinedirectory.com/Navigation_first6/penang_economy_news.htm |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨੈਂਗ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਦੇ ਕੁਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਵਿਚ 45.9% (2000) ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ. ਟਾਪੂ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਵਧੇਰੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਹੈ. ਬੇਯਨ ਲੇਪਾਸ ਮੁਕਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹਾਈ-ਟੈਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਪਲਾਂਟ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੈਲ, ਇੰਟੈਲ, ਏ ਐਮ ਡੀ, ਅਲਟੇਰਾ, [[ਮਟਰੋਲਾ|ਮੋਟੋਰੋਲਾ]], ਐਜੀਲੈਂਟ, ਹਿਟਾਚੀ, ਓਸਰਾਮ, ਪਲੇਕਸ, ਬੋਸ਼ ਅਤੇ ਸੀਗੇਟ) ਨੇ ''ਸਿਲਿਕਨ ਆਈਲੈਂਡ'' ਵਿਚ ਪੇਨੈਂਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ. ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ. <ref name="fullcontact.nl">http://www.fullcontact.nl/whymalaysia.php</ref> ਜਨਵਰੀ 2005 ਵਿਚ, ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਈਬਰਜਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੇ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਸੁਪਰ ਕੋਰੀਡੋਰ ਸਾਈਬਰ ਸਿਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਖੋਜਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚ-ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪਾਰਕ ਬਣਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੀ. <ref>{{Cite web |url=http://www.investpenang.gov.my/bs/mscpcc.php |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=27 ਸਤੰਬਰ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927113655/http://www.investpenang.gov.my/bs/mscpcc.php |dead-url=yes }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚ ਸਸਤੀ ਕਿਰਤ ਲਾਗਤ ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.globalservicesmedia.com/Destinations/Asia/Outsourcing-to-Penang/25/22/8990/destinations-more200912017802 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=18 ਮਾਰਚ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318180835/http://www.globalservicesmedia.com/Destinations/Asia/Outsourcing-to-Penang/25/22/8990/destinations-more200912017802 |dead-url=yes }}</ref> <ref>http://www.econ.ucdavis.edu/faculty/woo/woo.us-china%{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 20statement.1feb04.pdf |चीन के प्रमुख व्यापारी राष्ट्र के रूप में उभरने के आर्थिक प्रभाव</ref> <nowiki></br></nowiki> ਸੰਘੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਕੁਆਲਾ ਲੁੰਪੁਰ|ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਦੇ]] ਨਜ਼ਦੀਕ ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਮੁਫਤ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪੋਰਟ ਕਲੰਗ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਘਾਟੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰਕੀਟ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਟਰਵਰਥ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਟੇਨਰ ਟਰਮੀਨਲ ਹੈ. ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਹਨ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ, ਵਿੱਤ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ. '''ਪੇਨਾਗ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ''' (ਪੀਡੀਸੀ) ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੇਨਾੰਗ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ <ref>http://www.pdc.gov.my/index.php?option=com_content&view=article&id=49&catid=34</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਇਕਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ '''ਨਿਵੇਸ਼ਪਿਨੰਗ''' ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.investpenang.gov.my/portal/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=25 ਜਨਵਰੀ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110125235023/http://www.investpenang.gov.my/portal/ |dead-url=yes }}</ref> === ਖੇਤੀ ਬਾੜੀ === 2008 ਪਾਮ (13,504 ਹੈਕਟੇਅਰ) ਵਿਚ (ਕੁੱਲ ਉੱਤਰਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ) ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਝੋਨੇ (12,782), ਰਬੜ (10,838), ਫਲ (7,009), [[ਨਾਰੀਅਲ]] (1,966), ਸਬਜ਼ੀ (489), ਨਕਦੀ ਫਸਲ (198) ਮਸਾਲੇ (197), ਕੋਕੋ (9) ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ (41) ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. <ref>पिनांग कृषि विभाग, मलेशियाई पाम तेल Bhd, रबर उद्योग लघुधारक विकास प्राधिकरण (RISDA) </ref> ਦੋ ਸਥਾਨਕ ਉਪਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੇਨਾਗ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਡਰੀਅਨ ਅਤੇ [[ਜਾਇਫਲ|ਨੂਟਮੇਗ]] . ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ [[ਪੋਲਟਰੀ]] ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸੂਰਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਹੈ. ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜਲ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਉਦਯੋਗ ਜਿਵੇਂ ਸਜਾਵਟੀ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਫਲੋਰਿਕਲਚਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. <ref name="Ariff">{{Cite web|url=http://www.seri.com.my/oldsite/peos/agriculture.PDF|title=The Agriculture Sector in Penang: Trends and Future Prospects|last=Tengku Mohd Ariff Tengku Ahmad|date=2001-11-29|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528204305/http://seri.com.my/oldsite/peos/agriculture.PDF|archive-date=28 मई 2008|access-date=2008-07-19}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Beach_Street_Penang_Dec_2006_001.jpg|thumb|250x250px| 1 ਡਾਉਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿਖੇ ਐਚਐਸਬੀਸੀ ਇਮਾਰਤ ਵਾਲਾ ਬੀਚ ਸਟ੍ਰੀਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ ]] ਪੇਨੰਗ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਸੀਮਤ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਦਰਅਸਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਕਮਾਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜ ਵਿਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਾਧਾ ਦਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 2000 ਵਿਚ ਰਾਜ ਦੇ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਚ ਸਿਰਫ 1.3% ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ. <ref name="Ariff"/> ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੋਨੇ ਦਾ ਕੇਵਲ 4.9% ਖੇਤਰਫਲ ਹੈ। === ਬੈਂਕਿੰਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Man_at_Penang_Thaipusam.jpg|thumb|327x327px| ਪੇਨਾੰਗ ਥਾਈਪੁਸਮ ਉਤਸਵ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Man_at_Nine_Emperor_Gods_Festival.jpg|thumb|374x374px| ਪੇਨਾਗ ਨੌਂ ਸਮਰਾਟ ਪਰਮੀਸ਼ਵਰ ਉਤਸਵ ]] ਪੇਨੰਗ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਕੁਆਲਾ ਲੁੰਪੁਰ|ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ]] ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਚੌਕੀ ਸੀ. ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬੈਂਕ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਚਾਰਟਰਡ ਬੈਂਕ (ਉਸ ਵੇਲੇ ਚਾਰਟਰਡ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਚੀਨ) ਨੇ 1875 ਵਿਚ ਮੁ Europeanਲੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿੱਤੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ. <ref>{{Cite web |url=http://www.standardchartered.com.my/about-us/en/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029025635/http://www.standardchartered.com.my/about-us/en/ |url-status=dead }}</ref> ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਬੈਂਕਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਐਚਐਸਬੀਸੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਾਂਚ ਪੈਨੰਗ ਵਿੱਚ 1885 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ. <ref name="fullcontact.nl"/> ਫਿਰ 1888 ਵਿੱਚ ਯੂਕੇ-ਅਧਾਰਤ ਰਾਇਲ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਸਕਾਟਲੈਂਡ (ਉਸ ਸਮੇਂ ਏਬੀਐਨ ਅਮਰੋ) ਆਇਆ। ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬੈਂਕਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਅਜੇ ਵੀ ਜੋਰਜਟਾਉਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬੀਚ ਸਟ੍ਰੀਟ ਤੇ ਹੈ. ਅੱਜ ਪੇਨਾਗ ਸਿਟੀ ਬੈਂਕ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਬੈਂਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਨੇਗਰਾ ਮਲੇਸ਼ੀਆ (ਮਲੇਸ਼ਿਆਈ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ) ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਬੈਂਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਬਲਿਕ ਬੈਂਕ, ਮਯਬੈਂਕ, ਐਮਬੈਂਕ ਅਤੇ ਸੀਆਈਐਮ ਬੈਂਕ ਦਾ ਬੈਂਕਿੰਗ ਹੱਬ ਹੈ. == ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == === ਕਲਾ === ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੱਛਮੀ ਆਰਕੈਸਟ੍ਰਾ ਹਨ- ਪੇਨਾਗ ਸਟੇਟ ਸਿਮਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਅਤੇ ਕੋਰਸ (ਪੇਸੈਸਓਸੀ) ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਸਿੰਫਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ (ਪੀਐਸਓ)। <ref>{{Cite web |url=http://pessoc.com/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=21 ਜਨਵਰੀ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100121105019/http://www.pessoc.com/ |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.woonviolincollections.com/pso.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=10 ਜੂਨ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610105313/http://woonviolincollections.com/pso.htm |dead-url=yes }}</ref> ਪ੍ਰੋ ਆਰਟ ਚੀਨੀ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਯੰਤਰ ਸੰਗੀਤ ਵਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=http://proart.com.my/pgco/en/aboutus.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722231515/http://proart.com.my/pgco/en/aboutus.html |dead-url=yes }}</ref> ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਅਧਾਰਤ ਸੰਗੀਤ ਸਮੂਹ ਹਨ. ਗ੍ਰੀਨਹਾਲ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ 2002 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ. <ref>{{Cite web |url=http://www.theactorsstudio.com.my/past-venues/green-hall-penang-seating-and-pictures/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224100630/http://www.theactorsstudio.com.my/past-venues/green-hall-penang-seating-and-pictures/ |dead-url=yes }}</ref> ਬੰਗਸਵਾਨ ਮਾਲੇਆ ਥੀਏਟਰ (ਅਕਸਰ ''ਮਲਾਏ ਓਪੇਰਾ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ, ਪੱਛਮੀ, ਇਸਲਾਮਿਕ, ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ. 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਕ ਮ੍ਰਿਤ ਕਲਾ ਹੈ. <ref>http://www.angelfire.com/ga/Jannat/Bangsawan.html</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.igeorgetownpenang.com/features/208-the-case-for-bangsawan- |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202925/http://www.igeorgetownpenang.com/features/208-the-case-for-bangsawan- |dead-url=yes }}</ref> ਬੋਰੀਆ ਪੇਨਾੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇਸੀ ਰਵਾਇਤੀ ਡਾਂਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਨ, ਮਰਾਕੇਸ ਅਤੇ ਤਬਲੇ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ. <ref>http://www.musicmall-asia.com/malaysia/folk/boria.html</ref> ਚੀਨੀ ਓਪੇਰਾ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਿਓਚੂ ਅਤੇ ਹੌਕੀਅਨ ਵਰਜਨ) ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਖਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਬਣਾਏ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਸਾਲਾਨਾ ਹੰਗਰੀ ਗੋਸਟ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੌਰਾਨ. ਕਠਪੁਤਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ ਕੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ. === ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਗੈਲਰੀ === ਜੋਰਜਟਾਉਨ ਵਿੱਚ ਪੇਨੈਂਗ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਫੋਟੋਆਂ, ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾਤਮਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪੇਨਾਗ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. <ref>http://www.asiarooms.com/en/travel-guide/malaysia/penang/penang-parks-&-gardens/penang-museums/index.html{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸਾਬਕਾ ਸਈਦ ਐਟਲਸ ਮੈਨੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੇਨੈਂਗ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੇਨਾਗ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਤੱਕ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ. ਦੂਸਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪੇਨਾਗ ਵਾਰ ਮਿ Museਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਿਆ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜਪਾਨੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿਚ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੈਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ. <ref>{{Cite web |url=http://www.penang.world-guides.com/penang_art_galleries.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=2 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101102032753/http://www.penang.world-guides.com/penang_art_galleries.html |url-status=dead }}</ref> ਤਿਲਜੰਗ ਬੰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਡੌਣਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਤੇਲੁਕ ਬਹੰਗ ਫੌਰੈਸਟ ਪਾਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਣ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵੀ ਹੈ. <ref>http://www.penang-traveltips.com/penang-forestry-museum.htm</ref> ਦੀਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਪੇਨਾੰਗ ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਸਟੇਟ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਵਿਖੇ ਸਥਾਨਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਥਾਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ. ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ-ਅਦਾਕਾਰ ਪੀ. ਰਾਮਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. === ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ === ਪੇਨਾਗ ਦਾ architectਾਂਚਾ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੰ .ਣਸਾਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ - ਸਾ aੇ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ. ਐਸਪਲੇਨੇਡ ਵਿਚ ਫੋਰਟ ਕੌਰਨਵਾਲੀਸ ਪੇਨੈਂਗ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਪਹਿਲਾ structureਾਂਚਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.virtualmalaysia.com/destination/fort%20cornwallis.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=8 ਅਗਸਤ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808195611/http://www.virtualmalaysia.com/destination/fort%20cornwallis.html |dead-url=yes }}</ref> <ref>http://www.asiaexplorers.com/malaysia/fortcornwallis.htm</ref> ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਟਾ hallਨ ਹਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੇਨਾਗ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਹੋਟਲ, ਸੇਂਟ ਜੋਰਜ ਐਂਜਲਿਕਨ ਚਰਚ - ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਰਲਡ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਾਈਟ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. <nowiki></br></nowiki> ਇਯਾਰ ਇਟਮ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰ situatedੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਨਿਵਾਸ ਸੁਫੋਲਕ ਹਾ Houseਸ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। <ref>http://cipa.icomos.org/text%{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 20files/antalya/25.pdf</ref> ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਜਾਵਟੀ ਕਬੀਲੇ ਘਰਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ, ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੁਕਾਨ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵੇਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਚਿਆਂਗ ਫਾਟ ਜ਼ੇ ਮੈਨਸਨ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ. ਵੈਲਡ ਕਵੇ ਕੋਲ ਕਬੀਲ ਘਾਟ ਦੇ ਪਾਣੀ-ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ. ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਿਰ ਬਣਾਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਂਮਾਰਿਮਾ ਮੰਦਰ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਪਿਟਨ ਕੈਲਿੰਗ ਮਸਜਿਦ, ਅਕੇਹ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੀ. ਰਮਲੇ ਮਿ Museਜ਼ੀਅਮ ਰਵਾਇਤੀ ਮਾਲੇਈ ਪਬਾਂਸਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ. ਸਿਆਮੀ ਅਤੇ ਬਰਮੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਨੀਂਦ ਬੁਧ ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮਾ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ. ਪੇਨੈਂਗ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ structuresਾਂਚੇ ਅਤੇ ਗਗਨ ਗਿੱਛੀਆਂ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵੀ. ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਮਟਰ ਟਾਵਰ, ਉਮਨੂੰ ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾ ਮੇਸੇਨਿਆਗਾ ਭਵਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. <ref>{{Cite web |url=http://www.mesiniaga.com.my/mutiara_mesiniaga.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722231337/http://www.mesiniaga.com.my/mutiara_mesiniaga.html |dead-url=yes }}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Anson_House,_Penang.jpg|thumb| ਸਟ੍ਰੈਟ-ਚੀਨੀ ਕਲਾ ਸਜਾਵਟ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਇੱਕ ਘਰ ]] === ਤਿਉਹਾਰ === ਪੇਨਾੰਗ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਚੀਨੀ ਲੋਕ [[ਚੀਨੀ ਨਵਾਂ ਸਾਲ|ਚੀਨੀ]] ਨਿ [[ਚੀਨੀ ਨਵਾਂ ਸਾਲ|New ਈਅਰ]], ਮੱਧ-ਪਤਝੜ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਹੰਗਰੀ ਗੋਸਟ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਕਿੰਗ ਮਿੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ. Malays ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ [[ਈਦ ਉਲ-ਫ਼ਿਤਰ|ਹਰੀ Raya Aidilfitari]], [[ ਈਦ-ਉਲ-ਜੁਹਾ |ਹਰੀ Raya ਹਾਜੀ]] ਅਤੇ Maulidar ਰਸੂਲ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਨਾਉਣ [[ਦੀਵਾਲੀ|ਸਬਾਹ]], Thaipusam ਅਤੇ [[ ਪੋਂਗਲ |ਥਾਈ Pongal]] . [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ]], [[ਗੁਡ ਫਰਾਈਡੇ|ਗੁੱਡ ਫਰਾਈਡੇ]] ਅਤੇ ਈਸਟਰ ਈਸਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੈਥੋਲਿਕ ਬੁੱਕਿਤ ਮੇਰਤਾਜਮ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਲਾਨਾ ਸੇਂਟ ਐਨ ਦੇ ਨੋਵੇਨਾ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ. <ref>http://article.wn.com/view/2010/08/02/Candlelight_communion/</ref> <ref>http://article.wn.com/view/2010/08/02/Big_turnout_for_St_Annes/</ref> ਬੁੱਧਵਾਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਸਿੱਖ]] [[ਵਿਸਾਖੀ]] ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਤਿਉਹਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਨਾਗ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ. === ਭੋਜਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Rojakstall.jpg|thumb| ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਿਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿਰਚ ਦੀ ਪੇਸਟ ਵਿਚ ਇਕ ਹਾਕਰ ਝੀਂਗਾ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕਟੋਰੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Gurneydrive1.jpg|thumb| ਗਾਰਨੀ ਡਰਾਈਵ ਤੇ ਹੌਕਰ ਮੀਲ ਸੈਂਟਰ. ]] ''ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ'' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ '','' ਪੇਨਾਗ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦੇ ਖਾਣਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. 2004 ਵਿਚ, ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਸਟ੍ਰੀਟ ਫੂਡ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ''“ਇੰਨਾ ਸਸਤਾ ਸਵਾਦਿਸ਼ਤ ਖਾਣਾ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ”।'' <ref>{{Cite web|url=http://www.time.com/time/asia/2004/boa/boa_body_food.html|title=संग्रहीत प्रति|archive-url=https://web.archive.org/web/20041117003151/http://www.time.com/time/asia/2004/boa/boa_body_food.html|archive-date=17 नवंबर 2004|access-date=17 नवंबर 2004}}</ref> ਪੇਨਾਗ ਦਾ ਪਕਵਾਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਛੋਟੇ [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ, ਨਯੋਨਿਆ, ਮਾਲੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਨਸਲੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ [[ਥਾਈਲੈਂਡ|ਹੈ]] . "ਛਪਾਰੀਵਾਲਾ ਖਾਨਾ", ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂਡਲਜ਼, ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਅਲ ਫ੍ਰੈਸਕੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ. ਪੇਨਾਗ ਖਾਣੇ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਰਨੀ ਡਰਾਈਵ, ਪਲਾu ਟਿਕਸ, ਨਿ L ਲੇਨ, ਨਿ World ਵਰਲਡ ਪਾਰਕ, ਪੇਨਾਗ ਰੋਡ ਅਤੇ ਚੁਲੀਆ ਸਟਰੀਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਸਥਾਨਕ ਚੀਨੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੇਲੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ. [[ਤਸਵੀਰ:Pg_botanic_gardens_trees.JPG|thumb| ਪੇਨਾਗ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨ ]] == ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ == ਪੇਨੈਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੈਮਰਸੈਟ ਮੌਘਮ, [[ਰੁਡਯਾਰਡ ਕਿਪਲਿੰਗ]], ਨੋਏਲ ਕਯਾਰਡ ਅਤੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬਿਥ ਦੂਜੇ. <ref>http://www.nytimes.com/1985/06/30/travel/correspondent-s-choice-on-penang-island-a-legend-lives.html</ref> <ref>http://mattviews.wordpress.com/2007/10/30/following-maughams-footsteps-malaysia/</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.uplands.org/UPLANDS/History |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=24 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124131454/http://www.uplands.org/UPLANDS/History |dead-url=yes }}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, ਪੇਨਾਗ ਨੇ 5.96 ਮਿਲੀਅਨ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਸਰਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. <ref>http://www.mysinchew.com/node/40002</ref> ਪੇਨਾਗ ਆਪਣੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ, ਬਹੁਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਬੀਚਾਂ, ਖਰੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਖਾਣੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. [[ਤਸਵੀਰ:Day_view_of_Kek_Lok_Si_Temple_Penang.jpg|thumb| ਕੇਕ ਲੋਕ ਸਾਈ ਮੰਦਰ ]] === ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ === ਪੇਨੈਂਗ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੀਚ ਹਨ ਤਨਜੰਗ ਬੰਗਾ ਬਟੂ ਫੇਰਿੰਗੀ ਅਤੇ ਟੈੱਲੁਕ ਬਹੰਗ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਰਿਜੋਰਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰ .ੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ. ਵਧੇਰੇ ਇਕਾਂਤ ਮੁੱਕਾ ਹੈਡ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਾਈਟਹਾouseਸ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਨੰਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰ ਬੀਚ - ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਣੀ ਹੈ. ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰ .ਿਆਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੈਲਾਨੀ [[ਲੰਗਕਾਵੀ|ਲਾਂਗਕਾਵੀ]] ਅਤੇ ਪਾਂਗਕੋਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ. <nowiki></br></nowiki> ਗੈਰ-ਕੁਸ਼ਲ ਸੀਵਰੇਜ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਅਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਵਪਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. <ref>{{Cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/11/15/nation/19471462&sec=nation|title=Penang to restore and landscape sites in Batu Ferringhi|date=2007-11-15|work=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|access-date=2008-07-10|archive-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031182612/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F11%2F15%2Fnation%2F19471462&sec=nation|dead-url=yes}}</ref> <ref name="thestar.com.my">{{Cite news|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2007/11/14/nation/19460517&sec=nation|title=Penang’s polluted beaches keeping tourists away|date=2007-11-14|work=[[The Star (Malaysia)|The Star]]|access-date=2008-07-10|archive-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031182301/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2007%2F11%2F14%2Fnation%2F19460517&sec=nation|dead-url=yes}}</ref> === ਬਾਗ, ਝੀਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ === ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਦੇ ਅਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੇਨਾਗ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ. ਜੋਰਜ ਟਾਉਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪੇਨੈਂਗ ਹਿੱਲ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ, ਦੋ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਰੇ ਭਰੇ ਖੇਤਰ ਹਨ - ਪੇਨਾਗ ਮਿ Municipalਂਸਪਲ ਪਾਰਕ (ਯੂਥ ਪਾਰਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨ. ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੇਨਾਗ ਹਿੱਲ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਹਰੇ ਭਰੇ ਹਰੇ ਭਰੇ ਹਨ. <ref>http://www.emeraldinsight.com/journals.htm?articleid=870939&show=pdf</ref> ਰਾਈਲੌ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਪਾਰਕ 2003 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਰੋਬੀਨਾ ਬੀਚ ਪਾਰਕ ਬਟਰਵਰਥ ਬੀਚ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਾਰਕ ਹੈ. ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਸਥਿਤ, 2003 ਵਿਚ ਗਜ਼ਟਿਡ ਪੇਨੈਂਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ (2562 ਹੈਕਟੇਅਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ) ਇਕ ਨੀਵਾਂ ਜਿਹਾ ਡਾਈਪਟਰੋਕਾਰਪ ਜੰਗਲ, ਸੰਘਣੀ ਬਨਸਪਤੀ, ਵੈਲਲੈਂਡ, ਪੱਛਮੀ ਝੀਲ, ਚਿੱਕੜ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਮੁਰਗੇ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟਰਟਲ-ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਹਨ. ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ. <ref>http://www.penang-traveltips.com/penang-national-park.htm</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੁਕਿਟ ਰਾਇਲਾਉ, ਤੇਲੁਕ ਬਹੰਗ, ਬੁਕਿਤ ਪਨਾਰਾ, ਬੁਕਿਤ ਮੁਰਤਾਜਮ ਬੁਕਿਤ ਪੰਚੌਰ ਅਤੇ ਸੁੰਗਾਈ ਟੁਕੁਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਡਾਰ ਹਨ. ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜੰਗਲੀ ਰੁੱਖ, ''ਅਲਕੋਰਨੀਆ ਰੋਡੋਫਿਲਾ'', ਲਗਭਗ ''ਵਿਲਕਦਾ'' ਰੁੱਖ ''ਮੇਨਾਗਾਯਾ ਮਲਾਇਨਾ'' ਅਤੇ ਡੱਡੂ ''ਅਨਸੋਨੀਆ ਪਿਨਜੈਂਜਿਸ'' ਸਿਰਫ ਪੇਨੈਂਗ ਟਾਪੂ ਲਈ ''ਸਧਾਰਣ ਹਨ'' . <ref>http://www.nationaalherbarium.nl/euphorbs/specA/Alchornea.htm</ref> <ref>http://www.archive.org/stream/floramalesiana104stee/floramalesiana104stee_djvu.txt</ref> <ref>http://www.nhm.ku.edu/rbrown/Rafes%%{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 20PDF 20publications/Matsui.et.al.2010.pdf</ref> ਟੇਲੁਕ ਬਹੰਗ ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਬਟਰਫਲਾਈ ਫਾਰਮ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਫਾਰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇਂਦਰ ਹਨ. <ref>http://www.butterfly-insect.com/whoweare.php</ref> ਸੇਬਰਾਂਗ ਜਯਾ ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਬਰਡ ਪਾਰਕ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਛੀ ਘਰ ਹੈ. <ref>http://www.penangbirdpark.com.my/</ref> ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਸਥਾਨ ਹਨ ਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਸਪਾਈਸ ਗਾਰਡਨਜ਼ ਅਤੇ ਟ੍ਰੋਪਿਕਲ ਫਰੂਟ ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਤੇਲੁਕ ਬਹੰਗ ਵਿਚ ਬੁਕਿਟ ਜ਼ੈਂਬੂਲ ਆਰਚਿਡ ਅਤੇ ਹਿਬਿਸਕ ਗਾਰਡਨ. === ਖਰੀਦਦਾਰੀ === ਪੇਨੈਂਗ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ. ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ ਹਨ. ਪੇਨੈਂਗ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀਨਸਬੀ ਮੱਲ (ਪੇਨੈਂਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ), ਗਾਰਨੀ ਡਰਾਈਵ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਰਨੀ ਪਲਾਜ਼ਾ, ਕੋਮਟਰ (ਪੇਨੰਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲ) ਅਤੇ ਪੇਨਾੰਗ ਟਾਈਮਜ਼ ਸਕੁਏਅਰ (ਕੋਮਟਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕੰਪਲੈਕਸ) ਹਨ. ਸੇਬਰਾਂਗ ਪਰੇਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾੱਪਿੰਗ ਮਾਲ ਸੇਬਰਾਂਗ ਜਯਾ ਵਿਚ ਸਨਵੇ ਕਾਰਨੀਵਾਲ ਮੱਲ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ ਪੇਰਾਡਾ ਵਿਚ ਸੇਬਰੰਗ ਪ੍ਰਿਆ ਸਿਟੀ ਪਰਦੇਨਾ ਮੱਲ ਹਨ. <nowiki></br></nowiki> ਰਵਾਇਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੌਰਸਟਾ ਮਾਰਕੀਟ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖੁੱਲੇ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਂਪਬੈਲ ਸਟ੍ਰੀਟ ਅਤੇ ਪਸਾਰ ''ਮਾਲਮ'' ਅੱਜ ਦੇ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਮਾਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ. ਇਹ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਅਤੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਨ. == ਸਿੱਖਿਆ == === ਵਿਦਿਆਲਾ === ਪੇਨਾਗ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋ .ੀ ਸੀ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁ schoolsਲੇ ਸਕੂਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ, ਸਥਾਨਕ (ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ) ਸਕੂਲ, ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਲਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ, ਸ੍ਰੀ ਪੇਨਾਗ ਸਕੂਲ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਆਫ ਪੇਨਾੰਗ (ਉੱਚੇ ਪਾਸੇ) ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਜਾਪਾਨੀ ਸਕੂਲ. ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸੁਤੰਤਰ ਸਕੂਲ ਹਨ। ==== ਚੀਨੀ ਸਕੂਲ ==== ਪੇਨਾਗ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਕਸਤ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਇਹ ਸਕੂਲ ਸਥਾਨਕ ਚੀਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਚੀਨੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਚੀਨੀ ਸਿੱਖਿਆ' ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ. ਇਹ ਸਕੂਲ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜੇ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਗੈਰ-ਚੀਨੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ 90 ਚੀਨੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ 10 ਚੀਨੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁੰਗ ਲਿੰਗ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (1917 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ), ਪੇਨਾਗ ਚੀਨੀ ਲੜਕੀਆਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (1920 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ), ਯੂਨਾਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (1928 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ), ਚੁੰਗ ਵਾ ਕਨਫਿiusਸ ਸਕੂਲ (1904 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ), ਫੋਰ ਟੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (1940 ਵਿਚ) ਹਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਬੁੱਧ ਸਕੂਲ), ਜੀਤ ਸਿਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (1949 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) ਅਤੇ ਹਾਨ ਚਿਆਂਗ ਸਕੂਲ (1919 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ). ==== ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਕੂਲ ==== ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਲੇਸ਼ ਸ਼ਾਸਕ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ, ਖੇਡਾਂ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਪੇਨਾਗ ਫ੍ਰੀ ਸਕੂਲ (ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲ 1816 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ) <ref>पिनांग यात्रा युक्तियाँ: (URL last accessed 11 जून 2010)</ref>, ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਗਰਲਜ਼ ਸਕੂਲ (1885 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ), ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿ (ਸ਼ਨ (ਸੰਨ 1891 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ) ਅਤੇ ਕਾਨਵੈਂਟ ਲਾਈਟ ਸਟ੍ਰੀਟ (ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ 1852 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) ==== ਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲ ==== ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਮਾਲੇਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਮੁ earlyਲੇ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੂਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਧੇਰੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਬੁਕਿਟ ਜ਼ਾਂਬੂਲ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਟਿਆਰਾ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਇਅਰ ਇਟਮ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ. ਤਨਕੂ ਅਬਦੁੱਲ ਰਹਿਮਾਨ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਨ ਅਤੇ ਬੱਤੂ ਲੰਚਾਂਗ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਪੇਨਾੰਗ ਵਿਚ ਦੋ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਕੂਲ ਹਨ. ਅਲ-ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਕੂਲ ਪੇਨੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਕੂਲ ਹੈ. === ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ === ਪੇਨਾੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ, ਦੋ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਕਈ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਹਨ। ਪੇਨੈਂਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਬਲਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਨ, ਗੈਲੂਗੋਰ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੈਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਪਰਮਾਟੂੰਗ ਪੋਹ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਮਾਰਾ। <ref>{{Cite web |url=http://www.usm.my/bi/main.asp?tag=sejarah |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=17 ਅਗਸਤ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817061447/http://www.usm.my/bi/main.asp?tag=sejarah |dead-url=yes }}</ref> <ref>http://penang.uitm.edu.my/</ref> ਵਾਵਾਸਨ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਅਧਾਰਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.wou.edu.my/about_overview.aspx |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=30 ਦਸੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101230071717/http://www.wou.edu.my/about_overview.aspx |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਸੇੇਮੋ ਰੀਕੈਮ ਵੀ ਹੈ। === ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ === ਪੇਨੰਗ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, 1817 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੂੰ 1973 ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. <ref>{{Cite web |url=http://www.penanglib.gov.my/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=22 ਜੁਲਾਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722233028/http://www.penanglib.gov.my/ |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਮੁੱਖ ਪੇਨੈਂਗ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਬ੍ਰਾਂਚ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪ੍ਰੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ. <ref>http://www.penanglib.gov.my/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=48&Itemid=82{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ == ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਦੇਖਭਾਲ ਜਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਿਜੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਸਥਾਨਕ ਚੀਨੀ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਐਡਵੈਂਟਿਸਟਾਂ ਵਰਗੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਥਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਪਬਲਿਕ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪੂਰਕ ਹੈ. ਅੱਜ, ਪਬਲਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਪਬਲਿਕ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ''ਕਮਿ communityਨਿਟੀ'' ਕਲੀਨਿਕ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ( ''ਕਲੀਨਿਕਾਂ ਦੇ ਕੇਸੈਟਸ'' ) ਨਾਲ ਹਨ. ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਹਨ. ਇਹ ਹਸਪਤਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ, ਬਲਕਿ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਗੁਆਂ neighboringੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਸਿਹਤ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਪੇਨਾੰਗ ਸਿਹਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ. ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ. ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਇਸ ਸਮੇਂ 0.4% 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਮਰ ਮਰਦਾਂ ਲਈ 71.8 ਸਾਲ ਅਤੇ forਰਤਾਂ ਲਈ 76.3 ਸਾਲ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.penangmyhome.com/Page1.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=21 ਅਗਸਤ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821150339/http://www.penangmyhome.com/Page1.pdf |dead-url=yes }}</ref> {| cellpadding="10" | '''ਪਬਲਿਕ ਹਸਪਤਾਲ''' ''ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਵੇਲਸਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ'' * ਪੇਨਾਗ ਪਬਲਿਕ ਹਸਪਤਾਲ (ਮੁੱਖ) * ਬਾਲਿਕ ਪਲਾਉ ਹਸਪਤਾਲ | | | '''ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ''' ''ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਵੇਲਸਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ'' * [http://www.tmcpenang.com ਟ੍ਰੋਪਿਕਾਨਾ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ ਪੇਨਾੰਗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015115823/http://www.tmcpenang.com/ |date=15 ਅਕਤੂਬਰ 2018 }} * ਆਈਲੈਂਡ ਹਸਪਤਾਲ * ਗਲੇਨੈਗਲਜ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ * ਪੰਤਾਈ ਮੁਟਿਆਰਾ ਹਸਪਤਾਲ * ਲੋਹ ਗੁਆਨ ਲਾਇ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਸੈਂਟਰ * ਲਾਮ ਵਾਹ ਵਾਹ ਹਸਪਤਾਲ * ਪੇਨਾਗ ਐਡਵੈਂਟਿਸਟ ਹਸਪਤਾਲ * ਤਨਜੰਗ ਮੈਡੀਕਲ ਸੈਂਟਰ * ਮਾ Mountਂਟ ਮੀਰੀਅਮ ਹਸਪਤਾਲ |} == ਆਵਾਜਾਈ == ਪੇਨੈਂਗ ਨੂੰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਸਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੇਨੰਗ ਸੜਕ, ਰੇਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਸਥਾਨਕ ਕੈਰੀਅਰਾਂ ਤੋਂ ਉਡਾਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਅਰਅਸੀਆ ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਤੋਂ ਪੇਨੈਂਗ ਤੱਕ ਉਪਲਬਧ ਹਨ. <ref>http://www.airasia.com</ref> === ਪੁਲਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Penang_bridge.JPG|thumb| 13.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਪੇਨਾਗ ਬ੍ਰਿਜ ]] ਪੇਨਾਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਪੇਨੰਗ ਬ੍ਰਿਜ (1985 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ) ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਪੁਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 13.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਤਿੰਨ-ਲੇਨ, ਡਬਲ-ਲੇਨ ਸੜਕ ਹੈ. 31 ਮਾਰਚ 2006 ਨੂੰ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਿਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਪੈਨਾਂਗ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਿਜ ਰੱਖਿਆ. ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਪੁਲ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 2013 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Cite web |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/guan-eng-6-factors-causing-penangs-second-bridge-delay/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=22 ਦਸੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222214200/http://themalaysianinsider.com/malaysia/article/guan-eng-6-factors-causing-penangs-second-bridge-delay/ |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨੈਂਗ ਵੇਲਸਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੁਆਰਾ 966 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੇ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵੇਅ, ਨਾਰਥ- ''ਸਾ'' South ''ਥ'' ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵੇਅ ( ''ਲੇਬੂਹਰਾਇਆ ਅਤਾਰਾ-ਸਲਾਤਨ'' ) ਨਾਲ ''ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ'', ਜੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ. ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵੇਅ ਵਿੱਚ ਪੇਨੈਂਗ ਬ੍ਰਿਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ. ਪੇਨੈਂਗ ਆuterਟਰ ਰਿੰਗ ਰੋਡ (ਪੀਓਆਰਆਰ) ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਸੀ. ਸਬੰਧਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਸਤੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰੇਗੀ। <ref>{{Cite web |url=http://porr.penang.gov.my/50reason_cat1.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=9 ਅਕਤੂਬਰ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091009053200/http://porr.penang.gov.my/50reason_cat1.htm |dead-url=yes }}</ref> 26 ਜੂਨ 2008 ਨੂੰ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੌਵੀਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਮੱਧ-ਮਿਆਦ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪੈਨੰਗ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ. <ref>http://findarticles.com/p/news-articles/new-straits-times/mi_8016/is_20080630/consult-penang-govt-mega-projects/ai_n44406388/{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜੈਲਯੂਟੋਂਗ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਟਾਪੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰ highwayੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ, ਪੇਨੈਂਗ ਬ੍ਰਿਜ ਨੂੰ ਜੋਰਜਟਾਉਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ. ਬਟਰਵਰਥ ਆuterਟਰ ਰਿੰਗ ਰੋਡ (ਬੀਓਆਰਆਰ) ਇੱਕ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸਵੇਅ ਹੈ ਜੋ ਟੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬਟਰਵਰਥ ਅਤੇ ਬੁਕਿਤ ਮੁਰਤਾਜਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਖਤ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕੇ. === ਆਮ ਆਵਾਜਾਈ === [[ਤਸਵੀਰ:Parking_lot_outside_Hospital_Pulau_Penang.jpg|thumb| ਜਾਰਜ ਟਾ inਨ ਵਿੱਚ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀਆਂ ]] ਘੋੜੇ ਟ੍ਰਾਮ, ਭਾਫ ਟ੍ਰਾਮ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰਾਮ, ਟਰਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਡਬਲ-ਡੇਕਰ ਪੇਨਾਗ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਭੱਜੇ. ਪਹਿਲਾ ਭਾਫ ਟ੍ਰਾਮਵੇ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਘੋੜਾ-ਖਿੱਚੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਵੀ ਆ ਗਈਆਂ. ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰਾਮ 1905 ਵਿਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਟਰਾਲੀ ਬੱਸਾਂ 1925 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਟ੍ਰਾਮਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਪਰ 1961 ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਨਿਯਮਤ ਬੱਸਾਂ ਹੀ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਸਾਧਨ ਹਨ. <ref>फ्रांसिस रिक और गैन्ली, कॉलिन: पिनांग ट्राम ट्रॉलीबस और रेलवे: नगर निगम का परिवहन इतिहास, 1880s-1963. एरेका बुक्स: पिनांग, 2006</ref> <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F3%2F29%2Fpenangbusservice%2F13736245&sec=penangbusservice |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=22 ਜੂਨ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622061105/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F3%2F29%2Fpenangbusservice%2F13736245&sec=penangbusservice |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨਾਗ ਹਿੱਲ ਰੇਲਵੇ, ਪੇਨੰਗ ਹਿੱਲ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਰੇਲਵੇ, ਜਦੋਂ 1923 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦਾ ਇਕ ਗੁਣ ਸੀ. ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕਰਨ ਲਈ ਫਰਵਰੀ 2010 ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2011 ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/penang-hill-train-service-to-resume-next-year/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428035805/http://www.themalaysianinsider.com/malaysia/article/penang-hill-train-service-to-resume-next-year/ |dead-url=yes }}</ref> ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੇਨਾਗ ਪਬਲਿਕ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ. <ref name="Penang buses">{{Cite web|url=http://www.equator-academy.com/402.php|title=Penang - The Pearl of the Orient|publisher=Equator Academy of Art|access-date=2008-07-27|archive-date=14 ਸਤੰਬਰ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914043135/http://www.equator-academy.com/402.php|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F3%2F30%2Fpenangbusservice%2F13798908&sec=penangbusservice |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=22 ਜੂਨ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622061120/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F3%2F30%2Fpenangbusservice%2F13798908&sec=penangbusservice |dead-url=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F8%2F12%2Fpenangbusservice%2F15124759&sec=penangbusservice |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=22 ਜੂਨ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622061135/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F8%2F12%2Fpenangbusservice%2F15124759&sec=penangbusservice |dead-url=yes }}</ref> 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2006 ਨੂੰ, ਪੇਨਾਗ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਬੱਸ ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ. ਨਵੇਂ ਰੂਟਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੱਡੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਨੂੰ “ਟਰੰਕ” ਮਾਰਗਾਂ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਿੰਨੀ ਬੱਸਾਂ “ਸਹਾਇਕ” ਰੂਟਾਂ ਲਈ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਟਰੰਕ ਰੂਟਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। 20 ਫਰਵਰੀ 2007 ਨੂੰ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੈਪਿਡ ਕੇਐਲ ''ਰੈਪਿਡ ਪੇਨਾੰਗ ਦੇ'' ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਚਲਾਏਗੀ, ਜੋ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਰੈਪਿਡ ਪੇਨਾੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 31 ਜੁਲਾਈ 2007 ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ 'ਤੇ 28 ਰੂਟਾਂ' ਤੇ 150 ਬੱਸਾਂ ਚਲਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. ਸੇਵਾ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਰੈਪਿਡ ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬਿਹਤਰ ਹੈ. 2007 ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਮਾਮੂਲੀ 30,000 ਯਾਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2010 ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 75,000 ਯਾਤਰੀ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ. <ref>http://reference.findtarget.com/search/Rapid%{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 20Penang /</ref> ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ routes 350 ਬੱਸਾਂ 41 41 ਰੂਟਾਂ ਤੇ ਚੜਦੀਆਂ ਹਨ (ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਤੇ routes 30 ਰੂਟ, ਸੇਬਰਾਂਗ ਪਰੀ ਵਿੱਚ routes ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਪੇਨੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪਰੀ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ 2 ਰੂਟ। ਘੱਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web |url=http://www.unescap.org/ttdw/Publications/TPTS_pubs/TxBulletin_68/bulletin68_b.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=24 ਨਵੰਬਰ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124114615/http://www.unescap.org/ttdw/Publications/TPTS_pubs/TxBulletin_68/bulletin68_b.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭੀੜ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ, ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਥੋੜੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਫਤ ਸ਼ਟਲ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। <ref name="Penang buses"/> ਅੰਤਰ-ਰਾਜ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਕੋਚਾਂ ਲਈ ਦੋ ਮੁੱਖ ਬੱਸ ਟਰਮੀਨਲ ਹਨ. ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵੇਲਸਲੇ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀ ਟਰਮੀਨਲ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇਕ ਸੋਸੰਗਾਈ ਨਿਬੋਂਗ ਵਿਖੇ ਟਾਪੂ' ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ. ਪੇਨਾੰਗ ਵਿਚ ਟੈਕਸੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਵਾਹਨ ਲਾਇਸੰਸਿੰਗ ਬੋਰਡ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਿਰਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. <ref>{{Cite web |url=http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-66837690/cap-dont-back-down.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=16 ਜੁਲਾਈ 2012 |archive-date=23 ਅਕਤੂਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023000304/http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-66837690/cap-dont-back-down.html |url-status=dead }}</ref> ਅਤੀਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਤਿੱਖੀ ਤਿੰਨ ਪਹੀਆ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ. ਇਕ ਵਾਰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ' ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. <ref>{{Cite web |url=http://www.penang-vacations.com/trishaw.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=1 ਨਵੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101204610/http://www.penang-vacations.com/trishaw.html |url-status=dead }}</ref> === ਰੇਲ ਅਤੇ ਮੋਨੋਰੇਲ === ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ 34.9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਹੈ. <ref>[http://www.penang.gov.my/index.php?ch=10&pg=58&ac=200 कराजान नेगेरी पुलाऊ पिनांग]</ref> ਕੇਰਤਾਪੀ ਟਾਨਾ ਮੇਲਯੁ (ਕੇਟੀਐਮ) ਜਾਂ ਮਲੇਨ ਰੇਲਵੇ ਵੈਸਟ ਕੋਸਟ ਲਾਈਨ ਜੋ ਪਦਿਲ ਬਸਾਰ ਤੋਂ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਤੱਕ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ-ਥਾਈਲੈਂਡ ਬਾਰਡਰ 'ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਟਰਵਰਥ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ. ''ਸੇਨਾਡੁੰਗ ਲਾਂਗਕਾਵੀ'' [[ਕੁਆਲਾ ਲੁੰਪੁਰ|ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ]] ਤੋਂ ਹਧਿਆਈ ਰਾਹੀਂ ਬਟਰਵਰਥ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਾਤ ਦਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਹੈ. <nowiki></br></nowiki> 1999 ਤੋਂ ਮੋਨੋਰੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪੇਨਾਗ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸੀ. ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ ਮੋਨੋਰੇਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨੂੰ ਨੌਵੀਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ 31 ਮਾਰਚ 2006 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਣਮਿਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |url=http://www.visitpenang.gov.my/portal3/penang-tourism-news/144-penang-may-consider-taking-porr-and-monorail-projects-private.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=19 ਜੁਲਾਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719165029/http://www.visitpenang.gov.my/portal3/penang-tourism-news/144-penang-may-consider-taking-porr-and-monorail-projects-private.html |dead-url=yes }}</ref> === ਏਅਰ ਪੋਰਟ === ਪੇਨਾਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ '''(ਪੇਨ)''' ਟਾਪੂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਬੇਯਾਨ ਲੇਪਾਸ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ. ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਗੇਟਵੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਇਰਫਲਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕੀਆ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਏਅਰਲਾਇੰਸ ਅਤੇ ਏਅਰਅਸੀਆ ਦੀ ਮਾਲਕੀਅਤ ਅਧੀਨ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਕੈਰੀਅਰ ਹੈ. <nowiki></br></nowiki> ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਏਅਰਲਾਇੰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਲੈਗ ਕੈਰੀਅਰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਏਅਰਲਾਇੰਸ, ਸਿਲਕਏਅਰ (ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਏਅਰਲਾਇੰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਪਨੀ), ਥਾਈ ਏਅਰਵੇਜ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਟਾਈਗਰ ਏਅਰਵੇਜ਼, ਜੇਸਟਾਰ ਏਸ਼ੀਆ ਏਅਰਵੇਜ਼, ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ ਅਧਾਰਤ ਕੈਥੇ ਪੈਸੀਫਿਕ ਅਤੇ ਡ੍ਰੈਗਨ ਏਅਰ, ਤਾਈਵਾਨ ਅਧਾਰਤ ਚਾਈਨਾ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ, ਚਾਈਨਾ ਸਾ Southernਥਰੀ ਏਅਰਲਾਇੰਸ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਹਨ। ਏਅਰ ਲਾਈਨਜ਼ ਲਾਇਨ ਏਅਰ, ਕਾਰਤਿਕਿਕਾ ਏਅਰਲਾਇੰਸ, ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਾ ਏਅਰ ਅਤੇ ਵਿੰਗਸ ਏਅਰ. ਪੇਨਾਗ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਿਵੇਂ [[ਕੁਆਲਾ ਲੁੰਪੁਰ|ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ]], ਕੁਚਿੰਗ, ਕੋਟਾ ਕਿਨਾਬਲੂ, ਜੋਹੋਰ ਬਹਿਰੂ, [[ਲੰਗਕਾਵੀ|ਲਾਂਗਕਾਵੀ ਲਈ ਹਨ]] ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬੈਂਕਾਕ]], [[ਜਕਾਰਤਾ]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]], [[ਹਾਂਗਕਾਂਗ|ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ]], [[ਤਾਈਪੇ]], [[ਗੁਆਂਗਜ਼ੂ|ਗੁਆਂਗਝੂ]], [[ਮਕਾਉ|ਮਕਾਓ]] ਅਤੇ [[ਚੇਨਈ]] ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਸੰਪਰਕ [[ਚੇਨਈ|ਹਨ]] । ਫ੍ਰੀ ਟ੍ਰੇਡ ਜ਼ੋਨ ਵਿਚ ਕਈ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਾਂ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਗੋ ਹੱਬ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ. === ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ === [[ਤਸਵੀਰ:Penang_at_dawn.jpg|thumb| ਪੈਨੰਗ ਸਵੇਰੇ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Ferry_in_Penang.jpg|thumb| ਬਟਰਵਰਥ ਘਾਟ 'ਤੇ ਪੇਨਾਗ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਗੋਦੀ' ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ]] ਪੇਨੈਂਗ ਫੈਰੀ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਚੈਨਲ-ਕਰਾਸਿੰਗ ਫੈਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਾਰਜ ਟਾ Butਨ ਅਤੇ ਬਟਰਵਰਥ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ 1985 ਵਿਚ ਪੁਲ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਾਪੂ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਇਕ ਲਿੰਕ ਸੀ. [[ਲੰਗਕਾਵੀ]] ਦੇ ਆਈਲੈਂਡ ਰਿਸੋਰਟ, ਕੇਦਾਹ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ. ਪੋਰਟ ਪੋਰਟ ਪੋਰਟ ਪੋਰਟੰਗ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਟਰਮੀਨਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ (ਸਵੈਟਨਹੈਮ ਪਿਅਰ) ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਭਾਵ ਨੌਰਥ ਬਟਰਵਰਥ ਕੰਟੇਨਰ ਟਰਮੀਨਲ (ਐਨਬੀਸੀਟੀ), ਬਟਰਵਰਥ ਡਿੱਪ ਵਾਟਰ ਵਾਵਰਵਜ਼ (ਬੀਡੀਡਬਲਯੂ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈ ਬਲਕ ਕਾਰਗੋ ਟਰਮੀਨਲ (ਪੀਬੀਸੀਟੀ). ਮਲੇਸ਼ੀਆ 13 ਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਪੇਨੈਂਗ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੋਰਟਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜ਼ਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ. ਸਵੈਟਨਹੈਮ ਪੀਅਰ ਪੋਰਟ ਕਰੂਜ਼ਜ਼ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. == ਜਨਤਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ == ਰਾਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ-ਮਲਕੀਅਤ ਪਰ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਪੀਬੀਏ ਹੋਲਡਿੰਗਸ ਬੀ ਡੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਕੋ ਸਹਿਯੋਗੀ ''ਪਰਬੰਦਾਨ ਬੇਕਲਨ ਏਅਰ ਪਲਾu ਪੇਨਾਗ ਐਸ ਡੀ ਐਨ ਭਾਦ'' (ਪੀਬੀਏਪੀਪੀ) ਹੈ। ਇਹ ਪਬਲਿਕ ਲਿਮਟਿਡ ਕੰਪਨੀ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਰਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਪੇਨਾੰਗ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਕਾਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਜਨ ਜਲ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ. {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2008}} <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है।  July 2008से">&#x5B; ''ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ'' &#x5D;</span></sup> <span></span> ਪੀਬੀਏ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ। <ref>{{Cite web |url=http://www.wdm.org.uk/campaigns/aid/casestudies/malaysia.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=30 ਦਸੰਬਰ 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061230205623/http://www.wdm.org.uk/campaigns/aid/casestudies/malaysia.htm |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਦੇ ਸਰੋਤ ਆਇਰ ਇਟਮ ਡੈਮ, ਮੇਨਕਾਂਗ ਡੈਮ, ਟੇਲੂਕ ਬਹੰਗ ਡੈਮ, ਬੁਕਿਤ ਪੰਚੋਰ ਡੈਮ, ਬੈਰਾਪੀਟ ਡੈਮ, ਚੈਰੋਕ ਟੋਕ ਕਨ ਡੈਮ, ਵਾਟਰਫਾਲ ਰਿਜ਼ਰਵਾਇਰ (ਪੇਨਾਗ ਬੋਟੈਨਿਕ) ਹਨ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ), ਗਿਲਮਾਰਡ ਭੰਡਾਰ ਅਤੇ ਕੇਦਾਹ ਵਿਚ ਮੁਦਾ ਦਰਿਆ. [[श्रेणी:लेख जिनमें July 2008 से स्रोतहीन कथन हैं]] [[श्रेणी:सभी लेख जिनमें स्रोतहीन कथन हैं]] <nowiki></br></nowiki> ਪੇਨਾਗ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਜੋ 1905 ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪਣ ਬਿਜਲੀ ਯੋਜਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। <ref name="visitpenang.gov.my"/> ਹੁਣ, [[ਬਿਜਲੀ]] ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖਪਤ ਲਈ ਕੌਮੀ ਬਿਜਲੀ ਸਹੂਲਤ ਕੰਪਨੀ, Tenga Nacional Berhad (TNB) ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਟੈਲੀਕਾਮ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਬਰਹਾਦ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਂਡਲਾਈਨ ਟੈਲੀਫੋਨ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ (ਆਈਐਸਪੀ) ਹੈ. ਮੋਬਾਈਲ ਨੈਟਵਰਕ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਮੈਕਸਿਸ, ਡਿਗੀ, ਸੇਲਕਾਮ ਅਤੇ ਯੂ ਮੋਬਾਈਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੇਨੈਂਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਵਿਆਪੀ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਸਥਾਪਨਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ. ਪੇਨੈਂਗ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਇੰਟਰਨੈਟ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਮੁਫਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ. '''ਪੇਨੈਂਗ ਫ੍ਰੀ ਵਾਈ-ਫਾਈ''' ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਈ-ਫਾਈ ਸੇਵਾ ਕੁਝ ਵਪਾਰਕ ਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦਫਤਰ, ਪੇਨਾੰਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਕੋਮਟਰ ਅਤੇ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪ੍ਰਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਪਾਰਕ ਸਾਈਟਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ. ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੇਨਾਗ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਇੰਟਰਨੈਟ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏਗਾ। <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਜਨਵਰੀ 2022 |archive-date=22 ਜੂਨ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110622072723/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F11%2F23%2Fnation%2F2625368&sec=nation |dead-url=yes }}</ref> ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀਵਰੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਵਰੇਜ ਕੰਪਨੀ ਇੰਦਾਹ ਵਾਟਰ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸੀਵਰੇਜ ਪਾਈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅਕਸਰ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ. <ref>http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=2709523%7C {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121134621/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN |date=21 ਨਵੰਬਰ 2018 }} मलेशिया, पिनांग के जॉर्ज टाउन से सीवेज निर्वहन का तटीय जल की गुणवत्ता पर प्रभाव का नमूना</ref> == ਸਹਾਇਕ ਸ਼ਹਿਰ == * {{Flag icon|Australia}} [[ਐਡਲੇਡ|ਐਡੀਲੇਡ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] (1973) * {{Flag icon|People's Republic of China}} ਜ਼ਿਆਮਨ, [[ ਚੀਨ |ਚੀਨ]] (1991) * {{Flag icon|Indonesia}} ਮੇਦਾਨ, [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] * {{Flag icon|Japan}} ਕੰਗਵਾ ਪ੍ਰਾਂਤ, [[ਜਪਾਨ]] == ਮਿਲਟਰੀ ਸਥਾਪਨਾ == === ਆਰਮੀ === ਟੂਨ ਰਜ਼ਾਕ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਬੁਕਿਤ ਗੇਦੋਂਗ ਵਿਚ ਕੈਂਪ ( मलय ) ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਵਿੱਚ ਪੀਲ ਐਵੀਨਿ Camp ਕੈਂਪ ( मलय ) ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਅਸਕਰ ਵਟਾਨੀਆਹ ਦੀ 509 ਵੀਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ. ਗੈਲੂਗੋਰ ਵਿਚਲੀ ਮਿੰਡਨ ਬੈਰਕ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੈਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ 1939 ਤੋਂ 1939 ਤੱਕ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਲੈਂਡ ਫੋਰਸ (ਮਲਾਇਆ) ਦਾ ਕੈਂਪ ਸੀ. === ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ === ਆਰਐਮਐਫ ਬਟਰਵਰਥ ਵਿੱਚ ਬਟਰਵਰਥ ( मलय ) ਇੱਕ ਰਾਇਲ ਮਲੇਸ਼ਿਆਈ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਦਾ ਕੈਂਪ ਹੈ. ਸਥਾਪਨਾ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ (ਐੱਫ ਪੀ ਡੀ ਏ) ਦਾ '''ਇੰਟੀਗਰੇਟਡ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ ਸਿਸਟਮ''' (ਆਈਏਡੀਐਸ) ਕਮਾਂਡ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਹੈ. ਏਅਰਬੇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਆਰ.ਐੱਮ.ਐੱਫ. ਐੱਸ. ਦੇ ਸਕੁਐਡਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਕੁਐਡਰਨ ਨੂੰ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਨੂੰ ਐਫਪੀਡੀਏ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਵਜੋਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ. <ref>http://www.airforce.gov.au/bases/butterworth.aspx</ref> <ref>http://www.airforce.gov.au/units/324css.aspx</ref> == ਗੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ (ਐਨ.ਜੀ.ਓ.) == ਪੇਨਾਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਅਨਵਰ ਫਜ਼ਲ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਵਕਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 1969 ਵਿਚ ਪੇਂਜਿੰਗ ਦੀ ਖਪਤਕਾਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ. ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਉਪਭੋਗਤਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮੂਹ, ਸੀਏਪੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ. ਇਹ ਯੂਟੂਸਨ ਖਪਤਕਾਰ, ਉਤਸਨ ਪਿਨੰਗੁਨਾ, ਉਤਸਨ ਸਾਇਨਾ, ਉਟੁਸਨ ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਮਜਾਲਹ ਪਿਨੰਗੁਨਾ ਕਨਕਾ-ਕਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਬ੍ਰੈਸਟਫੀਡਿੰਗ ਐਕਸ਼ਨ ਲਈ ਵਰਲਡ ਅਲਾਇੰਸ ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਅਧਾਰਤ ਇਕ ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ. <nowiki></br></nowiki> ਪੇਨਾਗ ਹੈਰੀਟੇਜ ਟਰੱਸਟ ਇਕ ਐਨਜੀਓ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੇਨੈਂਗ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨਾ ਹੈ. ਪੀਐਚਟੀ ਨੇ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਐਨਕਲੇਵ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਈਟ ਦੇ]] ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ beingਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ. ਫ੍ਰੈਂਡਜ਼ theਫ ਪੇਨਾਗ ਬੋਟੈਨਿਕ ਗਾਰਡਨਜ਼ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੇਨੰਗ ਦੇ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ, ਬਾਗਵਾਨੀ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ. == ਖੇਡਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Pier_at_the_Tanjung_City_Marina,_Penang.jpg|thumb| ਤਨਜੰਗ ਸਿਟੀ ਮਰੀਨਾ ]] ਰਾਜ ਵਿਚ ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ - ਦੋ ਸਟੇਡੀਅਮ- ਜਾਰਜ ਟਾ Townਨ ਵਿਚ ਸਿਟੀ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੂਬੇ ਵੇਲਸਲੇ ਵਿਚ ਬਟੂ ਕਵਾਨ. <nowiki></br></nowiki> ਰੇਯਲੋ ਵਿੱਚ ਪੇਨੈਂਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਰਟਸ ਅਰੇਨਾ (ਪੀਸਾ) ਵਿਖੇ ਇਨਡੋਰ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਜਲ-ਪਰਲੋ ਦਾ ਖੇਡ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਪੇਨਾੰਗ ਵਿੱਚ 4 ਗੋਲਫ ਕੋਰਸ ਹਨ ਜੋ 18-ਹੋਲ ਦੇ ਬੁਕਿਤ ਜ਼ੈਂਬੁਲ ਕੰਟਰੀ ਕਲੱਬ (ਟਾਪੂ ਤੇ), 36-ਹੋਲ ਬੁਕਿਤ ਜਾਵੀ ਗੋਲਫ ਰਿਜੋਰਟ, 36-ਹੋਲ ਪੇਨੈਂਗ ਗੋਲਫ ਰਿਜੋਰਟ ਅਤੇ 18-ਹੋਲ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਗੋਲਫ ਰਿਜੋਰਟ ਹਨ. ਪੇਨੰਗ ਦੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਕਿਤ ਮੁਰਤਾਜਮ ਕੰਟਰੀ ਕਲੱਬ, ਪੇਨਾਗ ਕਲੱਬ, ਚੀਨੀ ਰੀਕਰਿਸ਼ਨ ਕਲੱਬ (ਸੀਆਰਸੀ), ਪੇਨਾੰਗ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ, ਪੇਨਾਗ ਰਾਈਫਲ ਕਲੱਬ, ਪੇਨਾੰਗ ਪੋਲੋ ਕਲੱਬ, ਪੇਨਾੰਗ ਸਵਿਮਿੰਗ ਕਲੱਬ, ਚੀਨੀ ਸਵਿਮਿੰਗ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਸਕਵਾਸ਼ ਸੈਂਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਨਜੰਗ ਸਿਟੀ ਮਰੀਨਾ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਕਾਰ ਦੀਆਂ 140 ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਲਡ ਕਿਵੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ. ਪੈਨਾਂਗ ਟਰੱਫ ਕਲੱਬ, 1864 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ [[ਹੌਰਸ ਰੇਸਿੰਗ (ਘੋੜਾ ਦੌੜ)|ਘੋੜਾ ਰੇਸਿੰਗ]] ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹੈ. 1979 ਤੋਂ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਡਰੈਗਨ ਕਿਸ਼ਤੀ ਉਤਸਵ ਹਰ ਸਾਲ ਚੰਨ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web|url=http://www.penangforward.net/viewpost.php?post=19&page=1|title=Race of the Ancients; Penang Dragons|last=Bhatt|first=Himanshu|date=2008-01-28|publisher=Penang Forward Sports Club|access-date=2008-07-19|archive-date=7 ਦਸੰਬਰ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207024015/http://www.penangforward.net/viewpost.php?post=19&page=1|dead-url=yes}}</ref> ਪੇਨਾਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡ੍ਰੈਗਨ ਬੋਟ ਫੈਸਟੀਵਲ (ਪੀਆਈਡੀਬੀਐਫ) ਜੋ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਵਰਲਡ ਕਲੱਬ ਕਰੂ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ 2008 ਤੇਲੁਕ ਬਹੰਗ ਡੈਮ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ. ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਰਾਜ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਰੇਸਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡ੍ਰੈਗਨ ਬੋਟ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ ਪਾਸਟਾ ਡਰੈਗਨ ਬੋਟ ਰੇਸ. ਪੇਨਾਗ ਬ੍ਰਿਜ ਮੈਰਾਥਨ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਹੈ. ਪੂਰਾ ਮੈਰਾਥਨ ਰਸਤਾ ਕੁਈਨਸਬੇ ਮਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੇਯਾਨ ਲੇਪਾਸ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ ਵੇਅ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਨਾਗ ਬ੍ਰਿਜ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿਚ 13.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਸਟਾਰਟ ਪੁਆਇੰਟ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ 2008 ਵਿਚ 16,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੌੜਾਕਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. ਪੇਨਾਗ ਵਿਲੱਖਣ ਛਿੰਗਾ ਜਲੂਸ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ 1919 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰੇਡ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਇਹ ਚੀਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਮੇਹਰ ਦੀ ਦੇਵੀ (ਗੁਆਨ ਯਿਨ) ਦੇ ਜਲੂਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਜਿਸ ਜਲੂਸ ਹਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਜਾਂ [[ਚੀਨੀ ਨਵਾਂ ਸਾਲ|ਚੀਨੀ ਨਵੇਂ ਸਾਲ]] ਜਾਂ ਪੇਨਾੰਗ ਦੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੀਨੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. == ਪੈਨੰਗ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Fort_Cornwallis_Penang_Dec_2006_004.jpg|thumb| ਜਾਰਜ ਟਾ ,ਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੌਕੀ ਵਿੱਚ ਫੋਰਟ ਕੌਰਨਵੈਲਿਸ ]] [[ਤਸਵੀਰ:St._George's_Church_Penang_Dec_2006_005.jpg|thumb| ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਦਾ ਚਰਚ, ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਚਰਚ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Beach_Street_Penang_Dec_2006_009.jpg|thumb| 2 ਬੀਚ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿਖੇ ਸਟੈਂਡਰਡ ਚਾਰਟਰਡ ਬੈਂਕ ਬਿਲਡਿੰਗ ]] * ਪੇਨਾਗ 1786 ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੌਕੀ ਬਣ ਗਈ. * ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖਬਾਰ, ''ਪ੍ਰਿੰਸ Waਫ ਵੇਲਜ਼ ਆਈਲੈਂਡ ਗਜ਼ਟ'' - 1805 ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਪੇਨਾਗ ਗਜ਼ਟ ਆਇਆ'', ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1837 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ. <ref>{{Cite web |url=http://www.penang.gov.my/index.php?ch=16&pg=99&ac=2&lang=eng&format |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=18 ਅਗਸਤ 2020 |archive-date=23 ਸਤੰਬਰ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923095932/http://www.penang.gov.my/index.php?ch=16&pg=99&ac=2&lang=eng&format |dead-url=yes }}</ref> * ਰਾਇਲ ਮਲੇਸ਼ਿਆਈ ਪੁਲਿਸ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ III ਨੇ ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 1807 ਵਿੱਚ 'ਚਾਰਟਰ ਆਫ਼ ਜਸਟਿਸ' ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਸੀ. * ਪੇਨੰਗ ਫ੍ਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1816 ਵਿਚ ਰੇਵ ਸਪਾਰਕ ਹੈਚਿੰਗਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਕੂਲ ਹੈ. * [http://www.stgeorgespg.org/ ਸੇਂਟ ਜਾਰਜ ਦਾ ਐਂਗਲੀਕਨ ਚਰਚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110123014945/http://www.stgeorgespg.org/ |date=23 ਜਨਵਰੀ 2011 }}, 1816 ਵਿਚ ਫਾਰਕੁਹਰ ਸਟ੍ਰੀਟ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਐਂਗਲੀਕਨ ਚਰਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਇਕਲੌਤੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 50 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. * ਸੇਕੋਲਾਹ ਕੇਬਾਂਗਸਨ ਗੈਲੂਗੋਰ, ਜੋ 1826 ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਮਲਿਆਲਮ ਸਕੂਲ ਹੈ। [http://www.penang.gov.my/index.php?ch=16&pg=99&ac=4&lang=eng&format=] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624143419/http://www.penang.gov.my/index.php?ch=16&pg=99&ac=4&lang=eng&format= |date=24 ਜੂਨ 2013 }} * ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1852 ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾ ਸਲੇਲ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. <ref>{{Cite web|url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/10/26/nation/2381338&sec=nation|title=St Xavier’s marks a new chapter after 156 years|website=[[The Star (Malaysia)]]|access-date=12 ਅਕਤੂਬਰ 2021|archive-date=29 ਅਕਤੂਬਰ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029062618/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2008%2F10%2F26%2Fnation%2F2381338&sec=nation|dead-url=yes}}</ref> * [http://clsprimary.edu.my/ ਕਾਨਵੈਂਟ ਲਾਈਟ ਸਟ੍ਰੀਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516084932/http://clsprimary.edu.my/ |date=16 ਮਈ 2008 }} ਜਾਂ ਕਾਨਵੈਂਟ ਇਨਫੈਂਟ ਜੀਸਸ, ਇਕ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਜੋ ਕਿ 1852 ਵਿਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਹੈ. * ਚੁੰਗ ਫਾਫ ਕਕਸ ਦੁਆਰਾ 1904 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਚੁੰਗ ਵਾ ਕਨਫਿiusਸੀਅਸ ਸਕੂਲ, 1900 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਸਮੀ ਚੀਨੀ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਮੈਂਡਰਿਨ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ. * [http://www.mppp.gov.my/ ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205172441/http://www.mppp.gov.my/ |date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 }} ''ਮਿ'' [http://www.mppp.gov.my/ Municipal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205172441/http://www.mppp.gov.my/ |date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 }} ''ਂਸਪਲ'' [http://www.mppp.gov.my/ ਕੌਂਸਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205172441/http://www.mppp.gov.my/ |date=5 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 }} ( ''ਮਜਲਿਸ ਪਰਬੰਦਰਨ ਪਲਾu ਪੇਨਾਗ'' ), ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ 1857 ਵਿੱਚ ਜੋਰਜਟਾਉਨ ਦੀ ਮਿ municipalਂਸਪਲ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ. * ਪੈਨਾਂਗ ਟਰੱਫ ਕਲੱਬ, 1864 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ [[ਹੌਰਸ ਰੇਸਿੰਗ (ਘੋੜਾ ਦੌੜ)|ਘੋੜਾ ਰੇਸਿੰਗ]] ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹੈ. * ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਬੈਂਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਚਾਰਟਰਡ ਬੈਂਕ ਨੇ 1875 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ. * 1905 ਵਿਚ, ਪੇਨਾਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਣਬਿਣਕ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ. * ਪਹਿਲਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰਾਮਵੇ 1906 ਵਿਚ ਪੇਨਾਗ ਆਇਆ ਸੀ. * ਅੱਜ ਵੀ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਚੀਨੀ ਅਖਬਾਰ ''ਕਾਂਗ ਵਾ ਯੀਤ ਪੋਹ'' ਜਾਂ ''ਕਾਂਗ ਵਾਹ ਡੇਲੀ'' (光华 日报) 20 ਦਸੰਬਰ 1910 ਨੂੰ ਪੇਨੰਗ ਵਿੱਚ ਡਾ: ਸਨ ਯੇਟ ਸੇਨ ਦੁਆਰਾ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। * [http://www.penangplayers.org/ ਪੇਨੈਂਗ ਪਲੇਅਰਜ਼ ਮਿ Musicਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਡਰਾਮਾ ਸੁਸਾਇਟੀ], ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਸ਼ੁਕੀਨ ਥੀਏਟਰ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1950 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. * 1 ਜਨਵਰੀ 1957 ਨੂੰ ਪੇਨਾਗ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਚਾਰਟਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਐਲੀਜ਼ਾਬਿਥ II ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਮਲਾਇਆ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ. (ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ, ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕਾਉਂਸਲ ਦੇਖੋ.) * ਜਾਰਜ ਟਾਉਨ ਅਤੇ [[ ਮਲਾਕਾ |ਮਲਾਕਾ ਟਾਨ]] ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ|ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਰਲਡ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਾਈਟ ਦਾ]] ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. * ਪੇਨੈਂਗ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ / ਫੀਸ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ (ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕੇਲੈਨਟਨ) * ''ਸੇਬੇਰੰਗ ਪੇਰੈਈ ਮਿ'' [http://www.mpsp.gov.my/ Municipal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050601033704/http://www.mpsp.gov.my/ |date=1 ਜੂਨ 2005 }} ''ਂਸਪਲ'' [http://www.mpsp.gov.my/ ਕੌਂਸਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050601033704/http://www.mpsp.gov.my/ |date=1 ਜੂਨ 2005 }} ( ''ਮਜਲਿਸ ਪੇਰਬੰਦਰਨ ਸੇਬਰਾਂਗ ਪਰੇਈ'' ), ਜੋ ਕਿ 738 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਥਾਨਕ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ. * ਤੇਲੁਕ ਬਹੰਗ ਦਾ 2562 ਹੈਕਟੇਅਰ ਪਨਾੰਗ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, 2003 ਵਿੱਚ ਗਜਟਿਡ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F5%2F30%2Fnorth%2F14387263&sec |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=12 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-date=21 ਮਈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521143846/http://thestar.com.my/news/story.asp?file=%2F2006%2F5%2F30%2Fnorth%2F14387263&sec |dead-url=yes }}</ref> * 1884 ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਪੇਨਾਗ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਹੈ. * ਫੋਰ ਟਾਇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, 1940 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੋਧੀ ਸਕੂਲ ਹੈ. * 1955 ਵਿਚ ਲਾਂਮਪੁਰ ਕੁਆਲਾ ਅਤੇ ਡਾਇਓਸਿਜ਼ ਪੇਨਾਗ ਦਾ ਆਰਚਿਡਿਸੀ ਇਕ ਬਿਸ਼ਪ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਕੈਥੋਲਿਕ dioceses ਹੈ. * 1665 ਵਿਚ ਅਯੁਥਯਾ, [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਨੰਗ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਲਜ ਜਨਰਲ ਪੈਨਨਸਿਲਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੈਮੀਨਰੀ ਹੈ। * ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤਾ ਟਾਪੂ ਹੈ ਜੋ ਭੂਪਰੀਵਾਹਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪੇਨਾਗ ਬ੍ਰਿਜ 1985 ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ. * ਵੇਲਸਲੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਬਟਰਵਰਥ ਤੋਂ ਪੇਨੈਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਤੇ ਜੋਰਜ ਟਾਨ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਪੇਨੈਂਗ ਫੈਰੀ ਸੇਵਾ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਸੇਵਾ ਹੈ. * ਪੇਨਾਗ ਹਿੱਲ ਰੇਲਵੇ, ਜੋ 1923 ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਰੇਲਵੇ ਹੈ. * ਜਾਰਜਟਾਉਨ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਪਹਿਲੇ ਮਲਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਸੀ। ਇਹ 1895 ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ. == ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੇਨਾਗਵਾਸੀ == * ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਟੁੰਕੂ ਅਬਦੁੱਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਪੇਨਾਗ ਫ੍ਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ। * ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਅਬਦੁੱਲਾ ਅਹਿਮਦ ਬਦਾਵੀ|ਤੁਨ ਅਬਦੁੱਲਾ ਅਹਿਮਦ]] ਬਦਵੀ ਕੇਪਲਾ ਬਾਤਸ ਪੇਨਾਗ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ। * ਆਹ ਨੀਯੂ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ, ਤਾਈਵਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ. * ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੈਂਡ ਐਲਕੇਟਸ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਬਣੀ ਸੀ। * 1983 ਵਿਚ, ਅਨਵਰ ਫਜ਼ਲਾਜ਼ਕੀ ਦੀ ਮਦਰ ਅਰਥ ਨਿ Newsਜ਼ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ. * ਅਨਵਰ ਇਬਰਾਹਿਮ, ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤੰਗ ਪਾਹੁ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨੇਤਾ। * ਜਿਲ ਬੇਨੇਟ (1931–1990), ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਜੰਮਪਲ ਅਦਾਕਾਰਾ. * ਚਿਆਂਗ ਫੱਟ ਜ਼ੇ (1840–1916), ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ 1890 ਵਿਚ ਸਮਰਾਟ ਕਿੰਗ ਦੇ ਚੀਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਨ। ਪੇਨਾੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸੜਕ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਹੈ. * ਨਿਬੋਂਗ ਟਿੱਬਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚਿਨ ਫੰਗ ਦੇ ਪੇਨਾਗ ਬ੍ਰਿਜ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ * ਜਿੰਮੀ ਜੁੱਤੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੁੱਤੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ. * ਐਡੀ ਚੋਂਗ ਚਾਰ ਵਾਰ ਦਾ ਆਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ [http://www.answers.com/topic/all-england-open-badminton-championships] * ਚੁੰਗ ਕੇਂਗ ਕੁਈ * ਚੁੰਗ ਤਾਈ ਫਿਨ * ਗੁ ਹਾਂਗਮਿੰਗ (1857–1928), ਪੇਨੈਂਗ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚੀਨੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। * ਮਾਣਯੋਗ ਸੂਈ ਸੇਨ (1916–1983), 1970 ਤੋਂ 1983 ਤੱਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ. ਪੇਨੰਗ, ਇੱਕ ਹੱਕਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਟ, ਪੇਨਾਗ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ. * ਖਾ ਬੂਨ ਵਾਨ, 2004 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ ਹਨ. ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਚਾਂਗ ਲਿੰਗ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਪੇਨਾਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ. * ਕੋਹਸੂ ਕੂਨ, ਪੇਨੰਗ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਹੁਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸੰਘੀ ਮੰਤਰੀ. * ਲੀ ਚੋਂਗ ਵੇਈ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਖਿਡਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ (22 ਜਨਵਰੀ 2009) * ਲਿਮ ਚੋਂਗ, ਈਯੂ ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ. * ਲੋਹ ਬੂਨ ਸਿਉ (1915–1995), ਬੂਨ ਸਿਉ ਹੌਂਡਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੌਂਡਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ ਦੇ ਇਕੋ ਵਿਤਰਕ ਹਨ. * ਨਿਕੋਲ ਡੇਵਿਡ, ਮਹਿਲਾ ਸਕੁਐਸ਼ ਵਰਲਡ ਚੈਂਪੀਅਨ. * ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਯੈਕੋਪ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। ਪੇਨੈਂਗ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਸੇਂਟ ਜ਼ੇਵੀਅਰਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿ .ਟ, ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ * ਡੈਨੀ ਕਵਾਹ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ (2006–2009), ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਖੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਗਵਰਨੈਂਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਯੂਕੇ ਮੈਂਬਰ, ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਥਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਾਉਂਸਲ (2009 -) * ਪੀ. ਰਾਮਲੀ (1929–1973), ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਦਾਕਾਰ / ਗਾਇਕ / ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ. * ਟੈਨ ਤਵਾਂਗ ਇੰਜੀ, ਨਾਵਲਕਾਰ, 2007 ਨੂੰ [[ਮੈਨ ਬੁੱਕਰ ਇਨਾਮ|ਮੈਨ ਬੁੱਕਰ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] ਦਿ ਗਿਫਟ ofਫ ਰੇਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸੀ. * ਲੀਲੀਨ ਤੁ, ਫੈਂਗ ਸ਼ੂਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਫੈਂਗ ਸ਼ੂਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ. * ਜੌਨ ਐਚ. ਵ੍ਹਾਈਟ (1928–1990), ਪੇਨੈਂਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ. * ਟੈਨ ਸ੍ਰੀ ਵੋਂਗ ਪੌ ਨੀ (1911–2002), ਪੇਨੈਂਗ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ * ਵੂ ਲੀਅਨ-ਟੇ (1879–1960), ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਲੇਗ ਲੜਾਕੂ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦਾ ਮੋ pioneੀ ਸੀ. * ਕੇਨ ਯੋਂਗ, ਇੱਕ ਸਕਾਈਸਕਰਪਸ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਟ. * ਯੀਪ ਚੋਰ ਈ (1867–1952), ਉੱਘੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ। * ਯੋਂਗ ਮੁਨ ਸੇਨ (1896–1962), ਪਾਇਨੀਅਰ ਕਲਾਕਾਰ, ਮਲੇਸ਼ਿਆਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਪਿਤਾ. == ਤਸਵੀਰ ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:KLS_33_0819.jpg|<nowiki> </nowiki>ਕੇਕ ਲੋਕ ਸਾਈਂ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਤਰਾਸ਼ੀ ਤਸਵੀਰ:KLS_27_0786.jpg|<nowiki> </nowiki>ਕੇਕ ਲੋਕ ਸਾਈ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਮਤ / ਕੂਨ ਯਿਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਤਸਵੀਰ:KLS_19_0754.jpg|<nowiki> </nowiki>ਕੇਕ ਲੋਕ ਸਾਈਂ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਬੁੱਤ ਤਸਵੀਰ:Eastern & Oriental Hotel Penang Dec 2006 004.jpg|<nowiki> </nowiki>ਪੇਨੰਗ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਕਿਪਲਿੰਗ, ਮੌਘਮ, ਕਾਯਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨ ਯੇਟ ਸੇਨ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਤਸਵੀਰ:WAT_28_0314.jpg|<nowiki> </nowiki>ਵਾਟ ਛਿਆਮੰਗਲਾਰਮ ਥਾਈ ਮੰਦਰ ਵਿਖੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਤਸਵੀਰ:WAT_15_0259.jpg|<nowiki> </nowiki>ਵਾਟ ਛਿਆਮੰਗਲਾਰਮ ਥਾਈ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਦੇਵੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਤਸਵੀਰ:Islamic Museum Penang Dec 2006 001.jpg|<nowiki> </nowiki>ਇਸਲਾਮੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਤਸਵੀਰ:BURMESE_4_DSC_0376.jpg|<nowiki> </nowiki>ਧਰਮਿਕਰਮਾ ਬਰਮੀ ਮੰਦਰ, ਪੇਨਾਗ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Quotation|As one lands on Penang one is impressed even before reaching the shore by the blaze of colour in the costumes of the crowds which throng the jetty.|[[Isabella Bird]], 19th century English traveller and writer.}}{{Quotation|As one lands on Penang one is impressed even before reaching the shore by the blaze of colour in the costumes of the crowds which throng the jetty.|[[Isabella Bird]], 19th century English traveller and writer.}} == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਹਵਾਲੇ == * ਪੇਨਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਖ਼ਾਸਕਰ: # ਕੈਥਰੀਨ ਡੀਨੋਵੋ ਅਤੇ ਵਿਨਸੈਂਟ ਪਰੇਜ਼ ਦੀ ''ਐਂਡੋਸ਼ਾਈਨ'' (ਫਰਾਂਸ, 1992) # ''ਰੰਗੂਨ ਤੋਂ ਪਰੇ'' (ਯੂਐਸਏ / ਯੂਕੇ, 1995) # ਸਟਾਰਨ ਗਲੇਨ ਕਲੋਜ਼ ਅਤੇ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਕਡੋਰਮੰਡ ''ਪੈਰਾਡਾਈਜ ਰੋਡ'' (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ / ਆਸਟਰੇਲੀਆ - 1997) # ''ਆਨਾ ਅਤੇ ਕਿੰਗ'' (ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ, 1999), ਜੋਡੀ ਫੋਸਟਰ ਅਤੇ ਚਾਵ ਯੂਨ-ਫੈਟ ਅਭਿਨੇਤਾ. # ਮਿਸ਼ੇਲ ਯੋਹ ਦਾ ''ਟੱਚ'' (ਹਾਂਗ ਕਾਂਗ, 2002) # ''ਲਾਸਟ, ਕੋਸ਼ੀਅਨ'' (ਤਾਈਵਾਨ, 2007) ਐਂਗ ਲੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ. # ਵਿਨਸਟਨ ਚਾਓ ਅਤੇ ਐਂਜਲਿਕਾ ਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸਨ ਯੇਟ-ਸੇਨ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਫਿਲਮ ''ਰੋਡ ਟੂ ਡਾਨ'' (ਚੀਨ, 2007). * ਪੇਨਾਗ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: # ਫ੍ਰੈਂਡਿਕ ਮੈਰੀਅਟ (1792– 1848) ''ਦਾ ਫੈਂਟਮ ਸ਼ਿਪ'' . <ref>[https://hi.wikisource.org/wiki/Phantom%20Ship/Chapter%20XXXIX s:Phantom Ship/Chapter XXXIX]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ਰਿਚਰਡ ਹੈਨਰੀ ਡਾਨਾ, ਜੂਨਿਅਰ ਦੁਆਰਾ ''ਮਸਤ'' (1815–1882) ''ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ'' <ref>[https://hi.wikisource.org/wiki/Two%20Years%20Before%20the%20Mast/Twenty%20Four%20Years%20Later:%20Part%20III s:Two Years Before the Mast/Twenty Four Years Later: Part III]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ਪ੍ਰੋਟੈਸਟਨ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਜੇ. ਹਡਸਨ ਟੇਲਰ (1832–1905) ਦੁਆਰਾ ''ਇਕ ਰੀਟਰੋਸਪੈਕਟ'', ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਨ ਇਨਲੈਂਡ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ. (1964 ਵਿਚ ਓਵਰਸੀਜ਼ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਓ.ਐੱਮ.ਐੱਫ. ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ). <ref>[https://hi.wikisource.org/wiki/A%20Retrospect s:A Retrospect]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ਜੋਨ ਕਨਰੋਏ ਹਚਸਨ (1840–1897) ਦੁਆਰਾ ''ਪੇਨਾਗ ਪਾਈਰੇਟ'' . # ਜੋਸਫ ਕੌਨਰਾਡ (1857–1924) ਦੁਆਰਾ ''ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਆਉਟਕਾਸਟ'' . <ref>[https://hi.wikisource.org/wiki/An%20Outcast%20of%20the%20Islands/Part%20III/Chapter%20II s:An Outcast of the Islands/Part III/Chapter II]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ਸਰ ਆਰਥਰ ਕੌਨਨ ਡੋਲੀ (1859–1930) ਦੁਆਰਾ ''ਬਾਸਕਰਵਿਲਜ਼ ਦਾ ਹਾ'' oundਂਡ. <ref>[https://hi.wikisource.org/wiki/The%20Hound%20of%20the%20Baskervilles/Chapter%20I s:The Hound of the Baskervilles/Chapter I]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ਅਮਰੀਕੀ .ਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੀਲੀ ਬਾਲੇਈ (ਜਨਮ ਅਲੀਜ਼ਾਬਿਥ ਕੋਹਰੇਨ ਸੀਮਨ, 1864–1922) ਦੁਆਰਾ ''ਸੱਤ ਤੋਂ ਦੋ ਦਿਨਾਂ'' ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ. ਇਹ ਵੇਖਣ ਲਈ 1889 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਜੂਲੇਜ਼ ਵਰਨੇ ਦੇ 1873 ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਅਰਾ theਂਡ ਦਿ ਵਰਲਡ ਇਨ ਏਸੀ ਦਿਵਸ'' ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਟਾਲ ਸਕਦੀ ਹੈ. <ref>[https://hi.wikisource.org/wiki/Around%20the%20World%20in%20Seventy-Two%20Days/Chapter%20X s:Around the World in Seventy-Two Days/Chapter X]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''ਮੈਨ'' ਜੀ ਜੋ ਐਚ ਜੀ ਵੇਲਜ਼ (1866–1946) ਦੁਆਰਾ ''ਚਮਤਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ'' . <ref>[https://hi.wikisource.org/wiki/The%20Man%20Who%20Could%20Work%20Miracles s:The Man Who Could Work Miracles]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # ''ਹੈਲ ਥ੍ਰੈਸ਼ੋਲਡ'', ਜੇ ਐਲਬਰਟ ਰੈਪ ਦੁਆਰਾ ਯੂ.ਐੱਸ.ਐੱਸ ਐਸਐਸ 1010 ਪਣਡੁੱਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਲਕ ਦਲ ਜੋ ਕਿ ਅਪ੍ਰੈਲ 1941 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 75 ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸ ਦਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪੇਨੈਂਗ ਵਿੱਚ ਕਾਨਵੈਂਟ ਲਾਈਟ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। # ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਪੇਨਾਗ ਵਿਰੁੱਧ ਟੈਨ ਟਾਵੇਨ ਇੰਜੀ ਦੁਆਰਾ ''ਦਿ ਗਿਫਟ ਆਫ਼ ਮੀਂਹ'' ਲਈ 2007 [[ਮੈਨ ਬੁੱਕਰ ਇਨਾਮ|ਮੈਨ ਬੁੱਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. <gallery> file:Calflier001_George_Town_Penang_aerial.jpg|thumb|300x300px|Aerial view of George Town, Penang from the east in 2010|alt= file:Penang Port.jpg|800px|Panorama of Penang Port as seen from [[Seberang Prai]] </gallery> ==ਪੀਨਾਂਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਤੱਥ== * 1985 ਵਿੱਚ ਪੀਨਾਂਗ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ 13.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਪੁਲ ਆਮ ਜਨਤਾ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। * 2004 ਵਿੱਚ ਸੁਨਾਮੀ ਕਾਰਨ ਪੀਨਾਂਗ ਟਾਪੂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। * 2005 ਵਿੱਚ ਪੀਨਾਂਗ ਨੂੰ ਸਾਈਬਰ ਸਿਟੀ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਮਿਲਿਆ। * 2006 ਵਿੱਚ ਮੋਨੋਰੇਲ ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। * 2008 ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਵੱਲੋਂ ਪੀਨਾਂਗ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ==ਪਹੁੰਚ== ਪੀਨਾਂਗ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਤੋਂ 360 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਬਸ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਤੋਂ ਵਾਟਰਵਰਥ ਤਕ ਸਫ਼ਰ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ 13.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੁਲ਼ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਤੋਂ ਚਾਰ ਘੰਟੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਲੱਗਣਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{Portal|Malaysia}} * ਪੇਨਾੰਗ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ * ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਲਾਇਆ * ਪੇਨਾਗ ਦੀ ਲੜਾਈ * ਜਾਰਜਟਾਉਨ, ਪੇਨਾਗ ਦੇ ਗਲੀ ਦੇ ਨਾਮ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} === ਸਰੋਤ === * ਪੇਨਾਗ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਵਰਕ ਕਾਉਂਸਲ. ''[http://www.tourismpenang.gov.my/page.cfm?name=ap03 "ਲਾਈਟ ਈਅਰ ਐਂਡ ਪਰੇ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050828071516/http://www.tourismpenang.gov.my/page.cfm?name=ap03 |date=28 ਅਗਸਤ 2005 }}'' . 26 ਜੁਲਾਈ 2005 ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. * ਖੂ ਸਲਮਾ ਨੈਸਯੂਸ਼ਨ: ''ਵਪਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ: ਪੇਨੰਗ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਕਮਿ Communityਨਿਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 1800–1940'' ਅਰੇਕਾ ਬੁਕਸ 2006 * Www.penang-artists.com/Yong 20Mun% 20Sen.htm == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://whc.unesco.org/en/news/450 यूनेस्को की विश्व विरासत लिस्ट] * [http://www.penang.gov.my/index.php?ch=16&lang=eng पिनांग राज्य सरकार] * [http://www.pht.org.my पिनांग विरासत ट्रस्ट] * [http://www.visitpenang.gov.my VisitPenang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226032614/http://visitpenang.gov.my/ |date=26 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 }} पिनांग राज्य पर्यटन विकास, संस्कृति, कला और विरासत समिति की सरकारी वेब साइट. * [http://www.tourismpenang.net.my/ पिनांग पर्यटन वेबसाइट] * {{Wikivoyage|Penang}} * [http://penang.island.my/ ਪੇਨਾਗ ਯਾਤਰਾ ਗਾਈਡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024225405/http://penang.island.my/ |date=24 ਅਕਤੂਬਰ 2010 }} * [http://www.seri.com.my/ap/publication.html ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿ (ਟ (ਸੇਰੀ) ਦੁਆਰਾ ਪੇਨਾਗ ਆਰਥਿਕ ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012181332/http://seri.com.my/ap/publication.html |date=12 ਅਕਤੂਬਰ 2007 }} * [http://malaysiaexplorer.net/penang.html ਯਾਤਰੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਨਾਗ ਲਈ ਗਾਈਡ ਲਿਖਣੇ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206090439/http://www.malaysiaexplorer.net/penang.html |date=6 ਦਸੰਬਰ 2010 }} rpn0ys1fz8sot6hxhm5r71rrl7m7zf4 0 77967 841047 709404 2026-06-18T16:38:43Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841047 wikitext text/x-wiki ਜਸਟਿਸ ('''Jus†ice''') ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਗ੍ਰਾਮ੍ਮੀ-ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਫਰਮਾ:Allmusic|class=artist|id=p848639|label=Justice}} * {{ਫਰਮਾ:Facebook|etjusticepourtous|Justice}} * {{ਫਰਮਾ:Discogs artist|artist=Justice (3)|name=Justice}} * [//musicbrainz.org/artist/860b2707-6153-4e3a-aa57-74d2b42c55b5 Justice]<span> discography at </span>MusicBrainz * [http://www.peterhill.net/photos/main-archive/justice Backstage & Live Justice Photography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510162341/http://www.peterhill.net/photos/main-archive/justice |date=2008-05-10 }} * [http://www.spoonfed.co.uk/spooners/tom-699/justice-at-the-astoria-200/ Justice at London Astoria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021000237/http://www.spoonfed.co.uk/spooners/tom-699/justice-at-the-astoria-200/ |date=2008-10-21 }} * [http://mixeryrawdeluxe.tv/index.php/News/Index/style/pastshows/id/3937 Justice Video Interview]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905000213/http://mixeryrawdeluxe.tv/index.php/News/Index/style/pastshows/id/3937 |date=2017-09-05 }} * [http://www.figurehead.it/index.php/2012/02/justice-nme-awards-show-brixton-academy-london-10-02-12/ Justice at Brixton Academy, NME Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317144505/http://www.figurehead.it/index.php/2012/02/justice-nme-awards-show-brixton-academy-london-10-02-12/ |date=2012-03-17 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੈਂਡ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਗਾਇਕ]] lx871n72tgcmjk2jctsh8r19ntcuepc 2 79619 841090 805501 2026-06-19T04:45:15Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Napoleoni_Loretta_by_Peter_Hodsoll_380dpi.jpg|Napoleoni_Loretta_by_Peter_Hodsoll_380dpi.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 11 June 2026. 841090 wikitext text/x-wiki {| class='wikitable sortable' style='width:100%' !image !Name !date of birth !TED speaker ID |- | [[File:A j Jacobs 5187774.jpg|center|128px]] | [[:en:A. J. Jacobs]] | 1968-03-20 | 256 |- | | ''[[:d:Q23759591|Aakash Odedra]]'' | | 2027 |- | [[File:Aaron OConnell.jpg|center|128px]] | [[:en:Aaron D. O'Connell]] | 1981-03-05 | 951 |- | | [[:en:Aaron Huey]] | 1975-12-09 | 859 |- | [[File:Aaron Koblin.jpg|center|128px]] | [[:en:Aaron Koblin]] | 1982-01-14 | 883 |- | | ''[[:d:Q23769266|Abe Davis]]'' | | 2436 |- | | [[:en:Abha Dawesar]] | 1974-01-01 | 1557 |- | [[File:Abigail Washburn.jpg|center|128px]] | [[:en:Abigail Washburn]] | 1977-11-10 | 1185 |- | [[File:Abraham verghese 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Abraham Verghese]] | 1955 | 995 |- | | [[:en:Achenyo Idachaba]] | 1969 | Achenyo_Idachaba |- | [[File:Adam Davidson (NPR) May 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Adam Davidson (journalist)|Adam Davidson]] | | 1452 |- | | ''[[:d:Q23662644|Adam Garone]]'' | | 1426 |- | | ''[[:d:Q23759997|Adam Grosser]]'' | | 249 |- | | ''[[:d:Q23712711|Adam Ockelford]]'' | | 1675 |- | | [[:en:Adam Ostrow]] | | adam_ostrow<br/>1080 |- | [[File:Adam Sadowsky presenting at the Cusp Conference, Chicago IL September 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Adam Sadowsky]] | 1970-10-28 | 718 |- | [[File:AdamSavageJul2011 cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Adam Savage]] | 1967-07-15 | 422 |- | [[File:Adam Spencer 255.JPG|center|128px]] | [[:en:Adam Spencer]] | 1969-01-27 | 1492 |- | | [[:en:Aditi Shankardass]] | | 771 |- | [[File:AdoraSvitakOct10.jpg|center|128px]] | [[:en:Adora Svitak]] | 1997-10-15 | 689 |- | | ''[[:d:Q23728757|Adrianne Haslet-Davis]]'' | | 1847 |- | | ''[[:d:Q23671006|Afra Raymond]]'' | | 1546 |- | [[File:Ahn Trio (anyjazz65).jpg|center|128px]] | [[:en:Ahn Trio]] | | 812 |- | | ''[[:d:Q23809255|Aicha el-Wafi and Phyllis Rodriguez]]'' | | 858 |- | [[File:Aimee Mullins portrait 2009.jpg|center|128px]] | [[ਐਮੀ ਮੌਲਿੰਜ਼]] | 1976-07-20 | 402 |- | | [[:en:Ajit Narayanan]] | 1981-08-21 | 1491 |- | [[File:Al Gore at SapphireNow 2010 cropped.jpg|center|128px]] | [[ਅਲ ਗੋਰ]] | 1948-03-31 | 2 |- | [[File:Al Seckel in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Al Seckel]] | 1958-09-03 | 78 |- | | ''[[:d:Q23657171|Al Vernacchio]]'' | | 1133 |- | | [[:en:Al-Mayassa bint Hamad bin Khalifa Al-Thani]] | 1983 | 813 |- | [[File:Murabit, Alaa Open Debate.jpg|center|128px]] | [[:en:Alaa Murabit]] | 1989-10-26 | 2513 |- | [[File:Alaindebotton.png|center|128px]] | [[:en:Alain de Botton]] | 1969-12-20 | 464 |- | [[File:Alan Eustace in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Alan Eustace]] | 1957 | 2435 |- | [[File:Alan Kay (3097597186) (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Alan Kay]] | 1940-05-17 | 202 |- | | [[:en:Alan Russell]] | 1956-06-04 | 124 |- | | [[:en:Alan Siegel]] | 1938-08-26 | 683 |- | | ''[[:d:Q23663053|Alanna Shaikh]]'' | | 1383 |- | | ''[[:d:Q23712851|Alastair Parvin]]'' | | 1485 |- | [[File:Alberto Cairo - veDrò 2012.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q3608178|Alberto Cairo]]'' | 1952-05-17 | 1130 |- | [[File:Alec Soth Headshot.jpeg|center|128px]] | [[:en:Alec Soth]] | 1969 | 2440 |- | [[File:Alejandro Aravena and Michelle Bachelet 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Alejandro Aravena]] | 1967-06-22 | 2028 |- | | ''[[:d:Q23661662|Aleph Molinari]]'' | | 1219 |- | | ''[[:d:Q23759674|Alessandra Orofino]]'' | | 2029 |- | | ''[[:d:Q23712668|Alessandro Acquisti]]'' | | 1559 |- | | ''[[:d:Q23671474|Alex Laskey]]'' | | 1499 |- | [[File:Alex Steffen in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Alex Steffen]] | 1968 | 74 |- | [[File:Alex Tabarrok speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Alex Tabarrok]] | 1966 | 355 |- | | [[:en:Alexander Wissner-Gross|Alex Wissner-Gross]] | | 1797 |- | [[File:Double Take-Alexa Meade.jpg|center|128px]] | [[:en:Alexa Meade]] | 1986 | 1560 |- | | [[:en:Alexander Tsiaras]] | 1953 | 1104 |- | [[File:Alexis Ohanian 1-17-2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Alexis Ohanian]] | 1983-04-24 | 630 |- | | ''[[:d:Q23784887|Ali Carr-Chellman]]'' | | 931 |- | | ''[[:d:Q23760514|Alice Bows-Larkin]]'' | | 2556 |- | | [[:en:Alice Dreger]] | | alice_dreger<br/>1063 |- | | [[:en:Alice Goffman]] | 1982 | 2434 |- | | ''[[:d:Q23759747|Alisa Miller]]'' | | 210 |- | [[File:Alison Gopnik Photo.jpg|center|128px]] | [[:en:Alison Gopnik]] | 1955-06-16 | 998 |- | | [[:en:Alison Jackson]] | 1960 | 186 |- | | ''[[:d:Q23769251|Alison Killing]]'' | | 2248 |- | | ''[[:d:Q23782666|Alix Generous]]'' | | 2514 |- | | ''[[:d:Q23727980|Allan Adams]]'' | | 1784 |- | | ''[[:d:Q23784267|Allan Jones]]'' | | 997 |- | [[File:Allan-profile.jpg|center|128px]] | [[:en:Allan Savory]] | 1935-09-15 | 1484 |- | | ''[[:d:Q23662577|Allison Hunt]]'' | | 131 |- | | [[:en:Alwar Balasubramaniam]] | 1971 | 527 |- | | ''[[:d:Q23782900|Alyson McGregor]]'' | | 2708 |- | | [[:en:Amanda Bennett]] | 1952-07-09 | amanda_bennett<br/>1691 |- | [[File:Charlie Rose Amanda Burden Shankbone 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Amanda Burden]] | 1944 | 1752 |- | [[File:Amanda serious.jpg|center|128px]] | [[:en:Amanda Palmer]] | 1976-04-30 | amanda_palmer<br/>1483 |- | | ''[[:d:Q23797155|Amber Case]]'' | | 820 |- | [[File:AmeenahGurib1.jpg|center|128px]] | [[:en:Ameenah Gurib]]-Fakim | 1959-10-17 | 2073 |- | | [[:en:Ami Klin]] | | 1370 |- | | ''[[:d:Q23784357|Amit Sood]]'' | | 991 |- | [[File:Amory Lovins.jpg|center|128px]] | [[:en:Amory Lovins]] | 1947-11-13 | 47 |- | | ''[[:d:Q21550740|Amos Winter]]'' | | 1438 |- | | [[:en:Amy B. Smith]] | 1962-11-03 | 3 |- | [[File:Acuddy.jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Cuddy]] | 1972 | 1284 |- | | ''[[:d:Q23656175|Amy Lockwood]]'' | | 1089 |- | | ''[[:d:Q23798804|Amy O'Toole]]'' | | 1351 |- | [[File:Amy Purdy - PopTech 2012 - Narrow.jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Purdy]] | 1979-11-08 | 1112 |- | [[File:Amy Tan Portrait 2 (2704552927).jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Tan]] | 1952-02-19 | 224 |- | [[File:AmyWebb.jpg|center|128px]] | [[:en:Amy Webb]] | 1974 | 1685 |- | | ''[[:d:Q23661617|Anand Agarawala]]'' | | 118 |- | | [[:en:Anand Giridharadas]] | 2001-09-11 | 2432 |- | | [[:en:Anand Varma]] | | 2442 |- | | [[:en:Ananda Shankar Jayant]] | 1961-09-27 | 554 |- | | [[:en:Anant Agarwal]] | 1959 | 1561 |- | | [[:en:Anas Aremeyaw Anas]] | | 1500 |- | | [[:en:Anastasia Taylor-Lind]] | | 2250 |- | | ''[[:d:Q23783020|Anders Fjellberg]]'' | | 2658 |- | | ''[[:d:Q23784626|Anders Ynnerman]]'' | | 935 |- | | ''[[:d:Q23712695|Andras Forgacs]]'' | | 1636 |- | | [[:en:Andrea M. Ghez]] | 1965-06-16 | 484 |- | [[File:Andreas Ekström.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q5707482|Andreas Ekström]]'' | 1975-10-29 | 2723 |- | | ''[[:d:Q23670498|Andreas Raptopoulos]]'' | | 1562 |- | [[File:Andreas Schleicher 2013 (8721296410).jpg|center|128px]] | [[:en:Andreas Schleicher]] | 1964-07-07 | 1326 |- | | ''[[:d:Q23713628|Andres Lozano]]'' | | 1633 |- | | ''[[:d:Q23728849|Andrew Bastawrous]]'' | | 1838 |- | [[File:Andrew-Bird.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Bird]] | 1973-07-11 | 603 |- | | ''[[:d:Q23662266|Andrew Blum]]'' | | 1290 |- | | ''[[:d:Q23073107|Andrew Connolly]]'' | | 1768 |- | | ''[[:d:Q23713796|Andrew Fitzgerald]]'' | | 1689 |- | [[File:Andrew McAfee FT-McKinsey BBYA 2014(LowerContrast).jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew McAfee]] | 1967 | 1417 |- | [[File:Andrew Mwenda.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Mwenda]] | 1972 | andrew_mwenda<br/>132 |- | [[File:Andrew Solomon 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Solomon]] | 1963-10-30 | 1655 |- | [[File:Andrew Stanton cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Andrew Stanton]] | 1965-12-03 | 1134 |- | | ''[[:d:Q23840135|Andrés Ruzo]]'' | | andres_ruzo |- | | [[:en:Andy Hobsbawm]] | 1950 | 319 |- | | [[:en:Andy Puddicombe]] | 1972-09-23 | 1519 |- | | ''[[:d:Q23759707|Andy Yen]]'' | | 2030 |- | | [[:en:Angela Belcher]] | 1968 | 985 |- | | [[:en:Angela Duckworth]] | | 1648 |- | | ''[[:d:Q23797730|Angela Patton]]'' | | 1520 |- | | [[:en:Angelo Vermeulen]] | 1971 | 2257 |- | | ''[[:d:Q23783480|Anil Ananthaswamy]]'' | | 982 |- | [[File:Anil K gupta Erudite Conclave Medical College, Thiruvananthapuram.JPG|center|128px]] | [[:en:Anil Kumar Gupta]] | | 535 |- | | ''[[:d:Q23782708|Ann Cooper]]'' | | 283 |- | | ''[[:d:Q23783053|Ann Morgan]]'' | | 2665 |- | [[File:Anna Deavere Smith.jpg|center|128px]] | [[:en:Anna Deavere Smith]] | 1950-09-18 | 67 |- | | ''[[:d:Q23656753|Anna Mracek Dietrich]]'' | | 1034 |- | [[File:Anne Curzan - Anatol Rodgers Lecture.jpg|center|128px]] | [[:en:Anne Curzan]] | | 1938 |- | | [[:en:Anne Milgram]] | | 1788 |- | [[File:Anne-Marie Slaughter at the Miller Center 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Anne-Marie Slaughter]] | 1958-09-27 | 1634 |- | | ''[[:d:Q23670515|Annette Heuser]]'' | | 1563 |- | [[File:Annie Lennox SING campaign, Vienna 2010 b.jpg|center|128px]] | [[:en:Annie Lennox]] | 1954-12-25 | 735 |- | | ''[[:d:Q23657111|Annie Murphy Paul]]'' | | 1031 |- | | [[:en:AnnMarie Thomas]] | | 973 |- | [[File:Anote Tong (1) (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Anote Tong]] | 1952-06-11 | 2689 |- | [[File:Anthony Atala, Printing a Human Kidney on Stage (5507356887).jpg|center|128px]] | [[:en:Anthony Atala]] | 1958 | 653 |- | | ''[[:d:Q23759553|Antonio Donato Nobre]]'' | | 2167 |- | [[File:AntonyGarrettLisi.jpg|center|128px]] | [[:en:Antony Garrett Lisi]] | 1968-01-24 | 297 |- | | [[:en:Antony Gormley]] | 1950-08-30 | 1337 |- | [[File:Antonio Damasio.jpg|center|128px]] | [[:en:Antonio Damasio|António Damásio]] | 1944-02-25 | 884 |- | | [[:en:Anupam Mishra]] | 1948 | 545 |- | | ''[[:d:Q23657177|Aparna Rao]]'' | | 1101 |- | | [[:en:Apollo Robbins]] | 1974-05-23 | 1616 |- | [[File:Arianna Huffington 2011 Shankbone 2.JPG|center|128px]] | [[:en:Arianna Huffington]] | 1950-07-15 | 879 |- | [[File:Ariel Garten Playing Quintephone at ICMC2007imgp7900cpq.jpg|center|128px]] | [[:en:Ariel Garten]] | 1979 | 1209 |- | | ''[[:d:Q23662627|Aris Venetikidis]]'' | | 1418 |- | | [[:en:Arthur Ganson]] | 1955 | 239 |- | | [[:en:Arthur Potts Dawson]] | | 746 |- | [[File:Arthur T. Benjamin in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Arthur T. Benjamin]] | 1961-03-19 | arthur_benjamin<br/>177 |- | | [[:en:Arunachalam Muruganantham]] | 1962 | 1435 |- | [[File:Arvind Gupta Oct 2010 IUCAA.JPG|center|128px]] | [[ਅਰਵਿੰਦ ਗੁਪਤਾ]] | | 987 |- | | ''[[:d:Q23727967|Ash Beckham]]'' | | 1804 |- | | ''[[:d:Q23768737|Asha de Vos]]'' | | 2233 |- | | ''[[:d:Q23783386|Asher Hasan]]'' | | 638 |- | [[File:Ashraf Ghani Ahmadzai July 2014 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Ashraf Ghani]] Ahmadzai | 1949 | 4 |- | | ''[[:d:Q23782514|Aspen Baker]]'' | | 2515 |- | | [[:en:Atul Gawande]] | 1965-11-05 | 1136 |- | [[File:Aubrey de Grey.jpg|center|128px]] | [[:en:Aubrey de Grey]] | 1963-04-20 | 34 |- | | ''[[:d:Q23795350|Auret van Heerden]]'' | | 753 |- | | [[:en:Avi Reichental]] | | 1770 |- | [[File:Avi rubin kimball brace cfp2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Avi Rubin]] | 1967-11-08 | 1253 |- | [[File:Ayah Bdeir.jpg|center|128px]] | [[:en:Ayah Bdeir]] | 1982 | 1267 |- | | ''[[:d:Q23728366|Aziz Abu Sarah]]'' | | 1823 |- | | ''[[:d:Q23728292|Aziza Chaouni]]'' | | 1821 |- | | [[:en:B. Joseph Pine II]] | 1958 | 392 |- | | [[:en:Baba Shiv]] | | 1389 |- | | ''[[:d:Q23662610|Bahia Shehab]]'' | | 1398 |- | | ''[[:d:Q23662600|Bandi Mbubi]]'' | | 1414 |- | | [[:en:Barat Ali Batoor]] | 1983 | 2530 |- | | [[:en:Barbara Block]] | | 801 |- | | [[:en:Barbara Natterson-Horowitz]] | | 2150 |- | | [[:en:Barry Schuler]] | 1953-09-07 | 394 |- | [[File:Barry Schwartz.jpg|center|128px]] | [[:en:Barry Schwartz (psychologist)|Barry Schwartz]] | 1946 | 91 |- | | ''[[:d:Q23662325|Bart Knols]]'' | | 1353 |- | | ''[[:d:Q23795783|Bart Weetjens]]'' | | 878 |- | | [[:en:Barton Seaver]] | 1979-04-12 | 810 |- | | ''[[:d:Q23769533|Bassam Tariq]]'' | | 2237 |- | | ''[[:d:Q23671506|Bastian Schaefer]]'' | | 1670 |- | [[File:Beardyman at Camp Bestival 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Beardyman]] | 1982-05-14 | 1482 |- | | ''[[:d:Q23795352|Beau Lotto]]'' | | 419 |- | | ''[[:d:Q23662243|Becci Manson]]'' | | 1300 |- | | ''[[:d:Q23795670|Becky Blanton]]'' | | 576 |- | | [[:en:Beeban Kidron]] | 1961-05-02 | 1373 |- | | ''[[:d:Q23769253|Bel Pesce]]'' | | 2258 |- | | ''[[:d:Q23760173|Ben Ambridge]]'' | | 2460 |- | | ''[[:d:Q23796181|Ben Cameron]]'' | | 794 |- | [[File:Ben Goldacre TAM London 2009.JPG|center|128px]] | [[:en:Ben Goldacre]] | 1974 | 981 |- | | ''[[:d:Q23656758|Ben Kacyra]]'' | | 1033 |- | | [[:en:Ben Katchor]] | 1951-11-19 | 438 |- | | ''[[:d:Q23657093|Ben Roche]]'' | | 1124 |- | | [[:en:Ben Saunders (explorer)|Ben Saunders]] | 1977-08-05 | 87 |- | | ''[[:d:Q23760188|Ben Wellington]]'' | | 2470 |- | | ''[[:d:Q23769525|Benedetta Berti]]'' | | 2487 |- | | [[:en:Benjamin B. Dunlap]] | 1937-12-03 | 185 |- | [[File:Benjamin R Barber in 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Benjamin Barber]] | 1939-08-02 | 1565 |- | | ''[[:d:Q23782723|Benjamin Wallace]]'' | | 378 |- | [[File:Benjamin Zander 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Benjamin Zander]] | 1939-03-09 | 247 |- | [[File:Mandelbrot p1130861.jpg|center|128px]] | [[:en:Benoit Mandelbrot]] | 1924-11-20 | 622 |- | | [[:en:Bernie Krause]] | 1938-12-08 | 1568 |- | [[File:Bertrand Piccard01.jpg|center|128px]] | [[:en:Bertrand Piccard]] | 1958-03-01 | 508 |- | [[File:BethNoveckJI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Beth Simone Noveck]] | 1971 | 1315 |- | | ''[[:d:Q23661644|Bilal Bomani]]'' | | 1199 |- | [[File:Bill Clinton.jpg|center|128px]] | [[ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ]] | 1946-08-19 | 82 |- | | ''[[:d:Q23784989|Bill Davenhall]]'' | | 657 |- | | ''[[:d:Q23662933|Bill Doyle]]'' | | 1214 |- | [[File:Dts news bill gates wikipedia.JPG|center|128px]] | [[ਬਿਲ ਗੇਟਸ]] | 1955-10-28 | 339 |- | | [[:en:Bill Gross (entrepreneur)|Bill Gross]] | 1958 | 405<br/>Bill_Gross |- | [[File:Bill joy.jpg|center|128px]] | [[:en:Bill Joy]] | 1954-11-08 | 317 |- | [[File:Bill Strickland in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Bill Strickland]] | 1947 | 184 |- | [[File:Bill T. Jones.jpg|center|128px]] | [[:en:Bill T. Jones]] | 1952-02-15 | 2547 |- | [[File:Billie Jean King TFF 2007 Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Billie Jean King]] | 1943-11-22 | 2516 |- | [[File:Billy Collins.jpg|center|128px]] | [[:en:Billy Collins]] | 1941-03-22 | 1139 |- | [[File:Billy Graham bw photo, April 11, 1966.jpg|center|128px]] | [[:en:Billy Graham]] | 1918-11-07 | 258 |- | | ''[[:d:Q23798780|Birke Baehr]]'' | | 873 |- | | ''[[:d:Q23769545|BJ Miller]]'' | | 2430 |- | [[File:Bjarke Ingels.jpg|center|128px]] | [[:en:Bjarke Ingels]] | 1974-10-02 | bjarke_ingels<br/>490 |- | [[File:Bjørn Lomborg 1.jpg|center|128px]] | [[:en:Bjørn Lomborg]] | 1965-01-06 | 64 |- | [[File:Black Yoyo 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q17214011|Black]]'' | | 1481 |- | | ''[[:d:Q23797800|Black Label Movement]]'' | | 1993 |- | | [[:en:Blaise Agüera y Arcas]] | 1975-08-28 | 117 |- | | ''[[:d:Q23662240|Boaz Almog]]'' | | 1299 |- | | [[:en:Bobby Ghosh]] | | 1444 |- | [[File:Bobby McFerrin 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Bobby McFerrin]] | 1950-03-11 | 670 |- | | ''[[:d:Q23670967|Boghuma Kabisen Titanji]]'' | | 1518 |- | | [[:en:Boniface Mwangi]] | 1983-07-10 | 2234 |- | | [[:en:Bonnie Bassler]] | 1962 | 328 |- | [[File:Bono at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] | [[:en:Bono]] | 1960-05-10 | 59 |- | | ''[[:d:Q23713817|Boyd Varty]]'' | | 1699 |- | [[File:Etech05 Bran1.jpg|center|128px]] | [[:en:Bran Ferren]] | 1953-01-16 | 1756 |- | [[File:Brenda at TEDx 2011.JPG|center|128px]] | [[:en:Brenda Romero|Brenda Brathwaite]] | 1966-10-12 | 1314 |- | [[File:Brenda-laurel-sxsw.jpg|center|128px]] | [[:en:Brenda Laurel]] | | 413 |- | [[File:Dr. Brene Brown at Texas Conference for Women (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Brené Brown]] | 1965-11-18 | brene_brown<br/>914 |- | [[File:Brewster Kahle 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Brewster Kahle]] | 1960-10-22 | 282 |- | [[File:Brian Cox.jpg|center|128px]] | [[:en:Brian Cox (physicist)|Brian Cox]] | 1968-03-03 | 228 |- | | [[:en:Brian Dettmer]] | 1974 | 2310 |- | | [[:en:Brian Goldman]] | | 1208 |- | [[File:Brian Greene World Science Festival.jpg|center|128px]] | [[:en:Brian Greene]] | 1963-02-09 | 227 |- | [[File:Brian Skerry.JPG|center|128px]] | [[:en:Brian Skerry]] | 1962 | 717 |- | | [[:en:British Paraorchestra]] | | 1196 |- | | ''[[:d:Q23656783|Britta Riley]]'' | | 1111 |- | | ''[[:d:Q23783511|Bruce Aylward]]'' | | 928 |- | | [[:en:Bruce Bueno de Mesquita]] | 1946-11-24 | 344 |- | | [[:en:Bruce Feiler]] | 1964-10-25 | 939 |- | | [[:en:Bruce McCall]] | 1935 | 423 |- | [[File:Bruce Schneier 1.jpg|center|128px]] | [[:en:Bruce Schneier]] | 1963-01-15 | 984 |- | | ''[[:d:Q23759795|Bruno Bowden]]'' | | 266 |- | | ''[[:d:Q5395568|Bruno Maisonnier]]'' | | 1553 |- | | ''[[:d:Q23759670|Bruno Torturra]]'' | | 2031 |- | [[File:Bryan Stevenson at TED 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Bryan Stevenson]] | 1959-11-14 | 1140 |- | [[File:Sanjit Bunker Roy at Time 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Bunker Roy]] | 1945-08-02 | bunker_roy<br/>1000 |- | [[File:Burt Rutan - Cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Burt Rutan]] | 1943-06-17 | 5 |- | | ''[[:d:Q23691925|Béatrice Coron]]'' | | 885 |- | [[File:CKWilliams.jpg|center|128px]] | [[:en:C. K. Williams]] | 1936-11-04 | 426 |- | | ''[[:d:Q23662175|C. Noel Bairey Merz]]'' | | 1264 |- | | ''[[:d:Q23662822|Caitria O'Neill]]'' | | 1406 |- | | ''[[:d:Q23782397|Caleb Chung]]'' | | 286 |- | | ''[[:d:Q18921892|Cameron Herold]]'' | | 768 |- | [[File:Cameron Russell upstate New York 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Cameron Russell]] | 1987-06-14 | 1522 |- | [[File:Architecture for Humanity - Design like you give a damn.jpg|center|128px]] | [[:en:Cameron Sinclair]] | 1973-11-16 | 54 |- | | ''[[:d:Q23657188|Camille Seaman]]'' | | 1066 |- | | ''[[:d:Q23662781|Candy Chang]]'' | | 1411 |- | | ''[[:d:Q23670521|Carin Bondar]]'' | | 1606 |- | | [[:en:Carl Honoré]] | 1967 | 73 |- | [[File:Carl Safina.jpg|center|128px]] | [[:en:Carl Safina]] | 1955 | 778 |- | | ''[[:d:Q23662330|Carl Schoonover]]'' | | 1355 |- | | [[:en:Carlo Ratti]] | 1971 | 887 |- | | [[:en:Carmen Agra Deedy]] | | 280 |- | [[File:Carne Ross (Independent Diplomat).jpg|center|128px]] | [[:en:Carne Ross]] | 1966 | 793 |- | | [[:en:Carol Dweck]] | 1946-10-17 | 2379 |- | | ''[[:d:Q23797152|Caroline Casey]]'' | | 821 |- | | [[:en:Caroline Lavelle]] | 1969 | 98 |- | | ''[[:d:Q23797623|Caroline Phillips]]'' | | 797 |- | [[File:Carolyn porco.jpg|center|128px]] | [[:en:Carolyn Porco]] | 1953-03-06 | 160 |- | | ''[[:d:Q23783079|Carolyn Steel]]'' | | 475 |- | | ''[[:d:Q23797359|Carter Emmart]]'' | | 775 |- | | ''[[:d:Q23662237|Carvens Lissaint]]'' | | 1273 |- | [[File:Cary Fowler - Pop!Tech 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Cary Fowler]] | 1949 | 466 |- | | ''[[:d:Q23783406|Cat Laine]]'' | | 639 |- | | ''[[:d:Q23662763|Catarina Mota]]'' | | 1308 |- | | [[:en:Catherine Bracy]] | | 1805 |- | | [[:en:Catherine Crump]] | 1978 | 2238 |- | | ''[[:d:Q23782401|Catherine Mohr]]'' | | 322 |- | | ''[[:d:Q23663116|Cesar Harada]]'' | | 1384 |- | | [[:en:Cesar Kuriyama]] | | 1176 |- | | [[:en:Chade-Meng Tan]] | 1971 | 974 |- | | [[:en:Charity Sunshine Tillemann-Dick]] | 1983 | 932 |- | | ''[[:d:Q23783383|Charles Anderson]]'' | | 526 |- | [[File:CharlesElachi.jpg|center|128px]] | [[:en:Charles Elachi]] | 1947-04-18 | 313 |- | [[File:Charles Fleischer.jpg|center|128px]] | [[:en:Charles Fleischer]] | 1950-08-27 | 649 |- | | [[:en:Charles Hazlewood]] | 1966-11-14 | 1004 |- | | [[:en:Charles J. Moore]] | | charles_moore<br/>409 |- | [[File:Charles Leadbeater author of WeThink 2008-09-17.JPG|center|128px]] | [[:en:Charles Leadbeater]] | 1959 | 60 |- | | ''[[:d:Q23783472|Charles Limb]]'' | | 927 |- | | ''[[:d:Q23714138|Charles Robertson]]'' | | 1618 |- | | ''[[:d:Q23657205|Charlie Todd]]'' | | 1103 |- | | [[:en:Charmian Gooch]] | 1965 | charmian_gooch<br/>1569 |- | | ''[[:d:Q23657121|Chee Pearlman]]'' | | 1146 |- | [[File:ChelseaShields2.png|center|128px]] | [[:en:Chelsea Shields]] | 1981-11 | 2595 |- | | [[:en:Cheryl Hayashi]] | | 591 |- | | [[:en:Chieko Asakawa]] | 1958 | 2697 |- | [[File:ChimamandaAdichie.jpg|center|128px]] | [[ਚੀਮਾਮਾਨਡਾ ਆਦੀਚੀਏ]] | 1977-09-15 | 458 |- | [[File:ChipConley Google.jpg|center|128px]] | [[:en:Chip Conley]] | 1960-10-31 | 595 |- | [[File:6.28.12ChipKiddByLuigiNovi1.jpg|center|128px]] | [[:en:Chip Kidd]] | 1964-09-12 | 1141 |- | [[File:Chris Abani by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Abani]] | 1966-12-27 | 137 |- | | [[:en:Chris Adami]] | 1962-08-30 | 1090 |- | [[File:Etech05 Chris.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Anderson (writer)|Chris Anderson]] | 1961-07-09 | chris_anderson_wired<br/>72 |- | [[File:TED Curator Chris Anderson.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Anderson (entrepreneur)|Chris Anderson]] | 1957 | chris_anderson_ted<br/>187 |- | [[File:Chris Bangle in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Bangle]] | 1956-10-14 | 6 |- | | [[:en:Chris Bliss]] | | 1249 |- | | [[:en:Chris Burkard]] | 1986-03-12 | 2428 |- | | ''[[:d:Q23759541|Chris Domas]]'' | | 1992 |- | | ''[[:d:Q23712280|Chris Downey]]'' | | 1710 |- | | ''[[:d:Q23662509|Chris Gerdes]]'' | | 1386 |- | [[File:Chris Hadfield 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Hadfield]] | 1959-08-29 | 1774 |- | | [[:en:Chris Jordan (artist)|Chris Jordan]] | 1963 | 246 |- | [[File:Chris Kluwe postgame 2010-11-28.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Kluwe]] | 1981-12-24 | 1766 |- | | ''[[:d:Q23727966|Chris McKnett]]'' | | 1799 |- | [[File:Chris Milk - Headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Chris Milk]] | 2000s | 2504 |- | | ''[[:d:Q23760309|Chris Urmson]]'' | | 2465 |- | | [[:en:Christien Meindertsma]] | 1980 | christien_meindertsma<br/>740 |- | | ''[[:d:Q23662209|Christina Warinner]]'' | | 1278 |- | | [[:en:Christine Sun Kim]] | | 2591 |- | | ''[[:d:Q23797209|Christopher C. Deam]]'' | | 428 |- | | [[:en:Christopher deCharms]] | | 205 |- | | [[:en:Christopher Emdin]] | | 1861 |- | | [[:en:Christopher McDougall]] | 1962 | 941 |- | [[File:Christopher Poole at XOXO Festival September 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Christopher Poole]] | 1988 | 605 |- | | [[:en:Christopher Ryan (author)|Christopher Ryan]] | | 1480 |- | [[File:2013-12-29 30C3 - Christopher Soghoian 3145.JPG|center|128px]] | [[:en:Christopher Soghoian]] | 1981 | 1811 |- | [[File:Chrystia Freeland - India Economic Summit 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Chrystia Freeland]] | 1968-02-08 | chrystia_freeland<br/>1570 |- | [[File:Cindy gallop speaking cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Cindy Gallop]] | 1960-02-01 | 588 |- | [[File:Claron Mc Faddon 01 (cropped).JPG|center|128px]] | [[:en:Claron McFadden]] | 1961 | 970 |- | [[File:Clay Shirky (6723907001).jpg|center|128px]] | [[:en:Clay Shirky]] | 1964 | 243 |- | | ''[[:d:Q23728708|Clayton Cameron]]'' | | 1816 |- | | [[:en:Clifford Stoll]] | 1950-06-04 | 213 |- | | ''[[:d:Q23759721|Clint Smith]]'' | | 2015 |- | | [[:en:Colin Camerer]] | 1959-12-04 | 1566 |- | | [[:en:Colin Grant (author)|Colin Grant]] | 1961 | 2110 |- | [[File:Colin powell (official portrait).png|center|128px]] | [[:en:Colin Powell]] | 1937-04-05 | 1525 |- | | ''[[:d:Q23662150|Colin Robertson]]'' | | 1257 |- | | ''[[:d:Q23670969|Colin Stokes]]'' | | 1523 |- | [[File:Transmediale-2010-Conrad Wolfram.jpg|center|128px]] | [[:en:Conrad Wolfram]] | 1970-06-10 | 756 |- | | [[:en:Corneille Ewango]] | | 254 |- | | ''[[:d:Q23760253|Cosmin Mihaiu]]'' | | 2486 |- | | [[:en:Courtney E. Martin]] | 1979-12-31 | 825 |- | [[File:Craigventer2.jpg|center|128px]] | [[:en:Craig Venter]] | 1946-10-14 | 7 |- | | ''[[:d:Q23769089|Cristina Domenech]]'' | | 2360 |- | | ''[[:d:Q23728751|Curtis Wong]]'' | | 200 |- | [[File:2010 Cynthia Breazeal 4641804653.png|center|128px]] | [[:en:Cynthia Breazeal]] | 1967-11-15 | 817 |- | [[File:Cyntia Kenyon 01.JPG|center|128px]] | [[:en:Cynthia Kenyon]] | 1954-02-21 | 1003 |- | | [[:en:Cynthia P. Schneider]] | 1953-08-16 | 585 |- | [[File:Dale-Dougherty-2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Dale Dougherty]] | 1955 | 940 |- | [[File:Dalia Mogahed.jpg|center|128px]] | [[:en:Dalia Mogahed]] | 1974 | 1361 |- | [[File:Dambisa Moyo.jpg|center|128px]] | [[:en:Dambisa Moyo]] | 1969-02-02 | 1567 |- | | ''[[:d:Q23662494|Damian Palin]]'' | | 1368 |- | | ''[[:d:Q23656822|Damon Horowitz]]'' | | 1062 |- | [[File:Dan Ariely speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Dan Ariely]] | 1967-04-29 | dan_ariely<br/>332 |- | | ''[[:d:Q23759547|Dan Barasch]]'' | | 1997 |- | | [[:en:Dan Barber]] | 1969 | 318 |- | | ''[[:d:Q23727949|Dan Berkenstock]]'' | | 1795 |- | [[File:DanBuettnerOct10.jpg|center|128px]] | [[:en:Dan Buettner]] | 1960 | dan_buettner<br/>641 |- | | ''[[:d:Q23796178|Dan Cobley]]'' | | 790 |- | | ''[[:d:Q23759538|Dan Ellsey]]'' | | 216 |- | | [[:en:Dan Gross (activist)|Dan Gross]] | | dan_gross |- | | ''[[:d:Q23785279|Dan Meyer]]'' | | 706 |- | | ''[[:d:Q23759543|Dan Pacholke]]'' | | 2036 |- | | [[:en:Dan Pallotta]] | 1961 | 1476 |- | | [[:en:Dan Phillips]] | | 872 |- | [[File:Daniel Dennett.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Dennett]] | 1942-03-28 | 92 |- | [[File:Daniel Todd Gilbert.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Gilbert (psychologist)|Daniel Gilbert]] | 1957-11-05 | 94 |- | | [[:en:Daniel Goldstein]] | 1969-04-21 | 1129 |- | [[File:Daniel Goleman - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Goleman]] | 1946-03-07 | 178 |- | | ''[[:d:Q23712794|Daniel H. Cohen]]'' | | 1673 |- | | [[:en:Daniel H. Pink]] | 1964 | 510 |- | [[File:Daniel KAHNEMAN.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Kahneman]] | 1934-03-05 | 607 |- | [[File:Daniel Kish - PopTech 2011 - Camden Maine USA 3.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Kish]] | 1966 | 2437 |- | [[File:Kraft-PicColor.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q5217831|Daniel Kraft]]'' | | 519 |- | [[File:Levitin.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Levitin]] | 1957-12-27 | 2660 |- | [[File:Daniel Libeskind.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Libeskind]] | 1946-05-12 | 326 |- | [[File:Daniel Pauly Pauly Symposium.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Pauly]] | 1946-05-02 | 1255 |- | | ''[[:d:Q23670526|Daniel Reisel]]'' | | 1501 |- | | ''[[:d:Q23662187|Daniel Schnitzer]]'' | | 1268 |- | [[File:DanielSuarezJI.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Suarez (author)|Daniel Suarez]] | 1964-12-21 | 1571 |- | [[File:Daniel Tammet at Reykjavik University.jpg|center|128px]] | [[:en:Daniel Tammet]] | 1979-01-31 | 936 |- | | [[:en:Daniel Wolpert]] | 1963-09-08 | 1036 |- | | ''[[:d:Q23768726|Daniele Quercia]]'' | | 2277 |- | | [[:en:Danielle de Niese]] | 1979-04-11 | 1001 |- | | [[:en:Daphne Bavelier]] | | 1437 |- | [[File:The Future of Higher Education Daphne Koller (8411917358).jpg|center|128px]] | [[:en:Daphne Koller]] | 1968-08-27 | 1309 |- | | ''[[:d:Q1165874|Daria van den Bercken]]'' | 1979 | 1946 |- | [[File:Dave deBronkart-20091229.jpg|center|128px]] | [[:en:Dave deBronkart]] | 1950-02-18 | 1072 |- | [[File:Dave Eggers by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Dave Eggers]] | 1970-03-12 | 206 |- | | [[:en:Dave Logan (writer)|Dave Logan]] | | david_logan |- | | ''[[:d:Q23783490|Dave Meslin]]'' | | 977 |- | | ''[[:d:Q23768720|Dave Troy]]'' | | 2252 |- | [[File:David B. Agus World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:David Agus]] | 1965-01-29 | 663 |- | | [[:en:David Binder]] | 1967-10-28 | 1410 |- | | ''[[:d:Q23663105|David Birch]]'' | | 1363 |- | | ''[[:d:Q23795339|David Bismark]]'' | | 759 |- | | [[:en:David Blaine]] | 1973-04-04 | 651 |- | | [[:en:David Bolinsky]] | 1952-05-02 | 130 |- | [[File:DavidBrooks.jpg|center|128px]] | [[:en:David Brooks (journalist)|David Brooks]] | 1961-08-11<br/>1961-08-22 | 888 |- | [[File:David Byrne 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:David Byrne]] | 1952-05-14 | 616 |- | [[File:David Cameron official.jpg|center|128px]] | [[ਡੇਵਿਡ ਕੈਮਰਨ]] | 1966-10-09 | 667 |- | [[File:TYPO Berlin 2014 – Day Two (14178868916).jpg|center|128px]] | [[:en:David Carson (graphic designer)|David Carson]] | 1954-09-08<br/>1956-09-08<br/>1957-09-08 | david_carson<br/>395 |- | [[File:David Chalmers TASC2008.JPG|center|128px]] | [[:en:David Chalmers]] | 1966-04-20 | 1790 |- | | [[:en:David Christian (historian)|David Christian]] | 1946-06-30 | david_christian<br/>915 |- | | ''[[:d:Q23657118|David Damberger]]'' | | 1121 |- | | [[:en:David Deutsch]] | 1953 | 48 |- | | [[:en:David Eagleman]] | 1971-04-25 | 2425 |- | | [[:en:David Epstein (journalist)|David Epstein]] | | 1780 |- | | ''[[:d:Q23759665|David Gallo]]'' | | 183 |- | | ''[[:d:Q23768708|David Grady]]'' | | 2348 |- | | ''[[:d:Q23769550|David Griffin]]'' | | 270 |- | | [[:en:David Hanson (robotics designer)|David Hanson]] | 1969-12-20 | 565 |- | | [[:en:David Hoffman (filmmaker)|David Hoffman]] | | 218 |- | | [[:en:David Holt (musician)|David Holt]] | 1946-10-15 | david_holt<br/>365 |- | | [[:en:David Isay]] | 1966-12-05 | 2426 |- | | [[:en:David J. Anderson]] | 1956 | 1555 |- | | [[:en:David J. C. MacKay]] | 1967-04-22 | 1360 |- | | [[:en:David Keith (scientist)|David Keith]] | 1963 | 172<br/>David_Keith |- | | [[:en:David Kwong]] | | 1769 |- | | ''[[:d:Q23727546|David Lang]]'' | | 1731 |- | | ''[[:d:Q23795662|David Logan]]'' | | 524 |- | | [[:en:David M. Kelley]] | 1951 | 110 |- | [[File:David Macaulay.jpg|center|128px]] | [[:en:David Macaulay]] | 1946-12-02 | 191 |- | | [[:en:David McCandless]] | | 739 |- | | ''[[:d:Q23782406|David Merrill]]'' | | 407 |- | [[File:David Perry.jpg|center|128px]] | [[:en:David Perry (game developer)|David Perry]] | 1967-04-04 | david_perry<br/>291 |- | | ''[[:d:Q23662636|David Pizarro]]'' | | 1422 |- | [[File:DavidPogueOct10.jpg|center|128px]] | [[:en:David Pogue]] | 1963-03-09 | 8 |- | [[File:DavidPuttnamBAFTA07b.JPG|center|128px]] | [[:en:David Puttnam]] | 1941-02-25 | 1798 |- | | ''[[:d:Q23663083|David R. Dow]]'' | | 1376 |- | | [[:en:David Rockwell]] | | 9 |- | [[File:David Rothkopf Bio Photo.jpg|center|128px]] | [[:en:David Rothkopf]] | 1955-12-24 | 2424 |- | | [[:en:David S. Rose]] | 1957-06-12 | 284 |- | | ''[[:d:Q23728768|David Sengeh]]'' | | 1834 |- | [[File:Br.David St.Gerold.jpg|center|128px]] | [[:en:David Steindl-Rast]] | 1926-07-12 | 1617 |- | [[File:Justin Townes Earle & Dawn Landes - 2010-01-27 Nashville, TN.jpg|center|128px]] | [[:en:Dawn Landes]] | 1980-12-05 | 2448 |- | | [[:en:Dayananda Saraswati (Arsha Vidya)|Dayananda Saraswati]] | 1930-08-15 | 580 |- | [[File:Dean kamen.jpg|center|128px]] | [[:en:Dean Kamen]] | 1951-04-05 | 10 |- | [[File:DeanOrnishJI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Dean Ornish]] | 1953-07-16 | 11 |- | [[File:Deb Roy (11881280833).jpg|center|128px]] | [[:en:Deb Roy]] | | 889 |- | [[File:Deborah Gordon.jpg|center|128px]] | [[:en:Deborah M. Gordon]] | 1955-12-30 | 127 |- | | ''[[:d:Q23797192|Deborah Rhodes]]'' | | 839 |- | [[File:Deborah Scranton 2010 Tribeca Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Deborah Scranton]] | 1962 | 150 |- | | ''[[:d:Q23759731|Debra Jarvis]]'' | | 2172 |- | | ''[[:d:Q23727975|Del Harvey]]'' | | 1775 |- | [[File:Dutton HandAxe Steve Jurvetson.jpg|center|128px]] | [[:en:Denis Dutton]] | 1944-02-09 | 620 |- | | [[:en:Denise L. Herzing]] | | 1502 |- | | ''[[:d:Q23795342|Dennis Hong]]'' | | 691 |- | | [[:en:Dennis vanEngelsdorp]] | | 374 |- | | ''[[:d:Q3023696|Dereck and Beverly Joubert]]'' | | 856 |- | [[File:Derek Paravicini 20apr08 2.JPG|center|128px]] | [[:en:Derek Paravicini]] | 1979-07-26 | 1674 |- | [[File:Derek Sivers, November 2014.jpg|center|128px]] | [[:en:Derek Sivers]] | 1969-09-22 | 659 |- | [[File:Devdutt Pattanaik 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Devdutt Pattanaik]] | 1970-12-11 | 548 |- | | ''[[:d:Q23796030|Diana Laufenberg]]'' | | 881 |- | | [[:en:Diana Nyad]] | 1949-08-22 | 1202 |- | | [[:en:Diana Reiss]] | 2013 | 1510 |- | | ''[[:d:Q23797204|Diane Benscoter]]'' | | 456 |- | | ''[[:d:Q23662554|Diane Kelly]]'' | | 1367 |- | | [[:en:Diane Savino]] | 1963 | 783 |- | | ''[[:d:Q23796688|Dianna Cohen]]'' | | 809 |- | [[File:Didier Sornette.png|center|128px]] | [[:en:Didier Sornette]] | 1957-06-25 | 1572 |- | | [[:en:Dilip Ratha]] | | 2079 |- | | [[:en:Dimitar Sasselov]] | 1961 | dimitar_sasselov<br/>750 |- | [[File:Francis Kéré.jpg|center|128px]] | [[:en:Diébédo Francis Kéré]] | 1965 | 1733 |- | | [[:en:Don Levy]] | 1932 | 1455 |- | [[File:Don Tapscott BW.jpg|center|128px]] | [[:en:Don Tapscott]] | 1947-06-01 | 1298 |- | | ''[[:d:Q23769269|Donald Hoffman]]'' | | 2423 |- | [[File:Donald Norman at AWF05.jpg|center|128px]] | [[:en:Don Norman|Donald Norman]] | 1935-12-25 | 416 |- | [[File:Donald Sadoway Lecture Cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Donald Sadoway]] | 1950-03-07 | 1143 |- | | ''[[:d:Q23712628|Dong Woo Jang]]'' | | 1475 |- | [[File:Doris Kearns Goodwin speaking.jpg|center|128px]] | [[:en:Doris Kearns Goodwin]] | 1943-01-04 | 292 |- | | ''[[:d:Q23662639|Doris Kim Sung]]'' | | 1424 |- | [[File:Dorothy Roberts.JPG|center|128px]] | [[:en:Dorothy Roberts]] | 1956-03-08 | dorothy_roberts |- | [[File:Douglas adams portrait cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Douglas Adams]] | 1952-03-11 | 680 |- | | ''[[:d:Q23809276|Dr. Hawa Abdi and Dr. Deqo Mohamed]]'' | | 876 |- | [[File:Dr. Srikumar Rao.jpg|center|128px]] | [[:en:Srikumar Rao|Dr. Srikumar Rao]] | 1951-04-11 | srikumar_rao<br/>674 |- | | [[:en:Drew Berry]] | 1970 | 1194 |- | [[File:Drewbeer.jpg|center|128px]] | [[:en:Drew Curtis]] | 1973-02-07 | 1276 |- | | ''[[:d:Q23661672|Drew Dudley]]'' | | 1228 |- | [[File:DY portrait edit.jpg|center|128px]] | [[:en:Dustin Yellin]] | 1975-07-22 | 2422 |- | | ''[[:d:Q23656142|Dyan deNapoli]]'' | | 1082 |- | | ''[[:d:Q23795632|Eames Demetrios]]'' | | 514 |- | | ''[[:d:Q23795453|Eben Bayer]]'' | | 760 |- | | ''[[:d:Q23662606|Ed Gavagan]]'' | | 1416 |- | | ''[[:d:Q23797198|Ed Ulbrich]]'' | | 346 |- | | [[:en:Ed Yong]] | | 1773 |- | [[File:Eddi Reader2.jpg|center|128px]] | [[:en:Eddi Reader]] | 1959-08-28 | 104 |- | [[File:Eddie Obeng on ball.jpg|center|128px]] | [[:en:Eddie Obeng]] | 1959 | 1335 |- | | ''[[:d:Q23727579|Eddy Cartaya]]'' | | 1734 |- | [[File:Edi Rama2.jpg|center|128px]] | [[ਏਡੀ ਰਾਮਾ]] | 1964-07-04 | 1538 |- | [[File:Edie thumb 33 ft.jpg|center|128px]] | [[:en:Edith Widder]] | 1951 | 696 |- | [[File:Eduardo Paes - 2008.JPG|center|128px]] | [[:en:Eduardo Paes]] | 1969-11-14 | 1207 |- | | ''[[:d:Q23769256|Eduardo Sáenz de Cabezón]]'' | | 2367 |- | [[File:Edward Boyden World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Edward Boyden]] | 1979-08-18 | 890 |- | [[File:Ed Burtynsky (38148537).jpg|center|128px]] | [[:en:Edward Burtynsky]] | 1955-02-22 | 56 |- | [[File:Plos wilson.jpg|center|128px]] | [[:en:E. O. Wilson|Edward O. Wilson]] | 1929-06-10 | 83 |- | [[File:Edward Snowden.jpg|center|128px]] | [[ਐਡਵਰਡ ਸਨੋਡਨ]] | 1983-06-21 | 1843 |- | | ''[[:d:Q23795681|Edward Tenner]]'' | | 891 |- | [[File:Edwidge Danticat by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Edwidge Danticat]] | 1969-01-19 | 648 |- | | ''[[:d:Q23691666|Einstein]]'' | | 277 |- | [[File:ELSeed.jpg|center|128px]] | [[:en:eL Seed]] | 1981-08-21 | 2497 |- | | [[:en:Elaine Morgan (writer)|Elaine Morgan]] | 1920-11-07 | 504 |- | | ''[[:d:Q23712765|Eleanor Longden]]'' | | 1474 |- | [[File:Dr Eleni Gabre-Madhin.png|center|128px]] | [[:en:Eleni Zaude Gabre-Madhin]] | | 165 |- | | [[:en:Eli Beer]] | 1973-09-13 | 1671 |- | [[File:Eli Pariser - Flickr - Knight Foundation.jpg|center|128px]] | [[:en:Eli Pariser]] | 1980-12-17 | 955 |- | [[File:ElifShafak Ask EbruBilun Wiki cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Elif Şafak]] | 1971-10-25 | 752 |- | | [[:en:Elizabeth Coleman]] | 1937 | 350 |- | | ''[[:d:Q1225543|Elizabeth Diller]]'' | 1954 | 290 |- | [[File:Elizabeth Gilbert at TED.jpg|center|128px]] | [[:en:Elizabeth Gilbert]] | 1969-07-18 | 361 |- | | [[:en:Elizabeth Kapu'uwailani Lindsey]] | 1956-04-17 | 819 |- | | [[:en:Elizabeth Lesser]] | | elizabeth_lesser<br/>818 |- | [[File:Elizabeth Loftus-TAM 9-July 2011.JPG|center|128px]] | [[:en:Elizabeth Loftus]] | 1944-10-16 | elizabeth_loftus<br/>1573 |- | | [[:en:Elizabeth Murchison]] | | 1037 |- | | ''[[:d:Q23782690|Elizabeth Nyamayaro]]'' | | 2518 |- | [[File:ElizabethPisaniAtQEDcon2014-2.jpg|center|128px]] | [[:en:Elizabeth Pisani]] | 1964 | 610 |- | | [[:en:Ellen 't Hoen]] | 1960 | 1448 |- | | ''[[:d:Q23796172|Ellen Dunham-Jones]]'' | | 773 |- | | [[:en:Ellen Gustafson]] | | 777 |- | | ''[[:d:Q23662797|Ellen Jorgensen]]'' | | 1289 |- | [[File:Ellen-McArthur (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Ellen MacArthur]] | 1976-07-08 | 2467 |- | | ''[[:d:Q23784323|Elliot Krane]]'' | | 993 |- | [[File:Elon Musk 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Elon Musk]] | 1971-06-28 | 1479 |- | | ''[[:d:Q23760249|Elora Hardy]]'' | | 2476 |- | | [[:en:Elyn Saks]] | | 1316 |- | | ''[[:d:Q23759555|Eman Mohammed]]'' | | 1837 |- | | [[:en:Emiliano Salinas]] | 1976 | emiliano_salinas<br/>1071 |- | | ''[[:d:Q23782719|Emilie Wapnick]]'' | | 2673 |- | | ''[[:d:Q23768714|Emily Balcetis]]'' | | 2370 |- | | [[:en:Emily Levine]] | | 430 |- | | [[:en:Emily Oster]] | | 126 |- | | ''[[:d:Q23795673|Emily Pilloton]]'' | | 745 |- | | ''[[:d:Q21392291|Emma C. Teeling]]'' | | 1425 |- | [[File:Emmanuel Jal by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Emmanuel Jal]] | 1980 | 492 |- | | [[:en:Enric Sala]] | 1968-11-26 | 705 |- | [[File:Enrique Peñalosa 1.JPG|center|128px]] | [[:en:Enrique Peñalosa]] | 1954-09-30 | 1732 |- | [[File:Erez Lieberman Aiden.jpg|center|128px]] | [[:en:Erez Lieberman Aiden]] | 1980 | 1088 |- | | ''[[:d:Q23795686|Eric Berlow]]'' | | 860 |- | | ''[[:d:Q23797191|Eric Dishman]]'' | | 679 |- | | ''[[:d:Q23783074|Eric Giler]]'' | | 485 |- | [[File:Some Wicked Piano.jpg|center|128px]] | [[:en:Eric Lewis (pianist)|Eric Lewis]] | 1973-05-13 | eric_lewis<br/>415 |- | [[File:Eric Liu.jpg|center|128px]] | [[:en:Eric Liu]] | 1968 | 2037 |- | | ''[[:d:Q23785222|Eric Mead]]'' | | 677 |- | | [[:en:Eric Topol]] | 1954 | 669 |- | | [[:en:Eric W. Sanderson]] | | 472 |- | [[File:Ewcolor.jpg|center|128px]] | [[:en:Eric Whitacre]] | 1970-01-02 | 695 |- | | ''[[:d:Q23671465|Eric X. Li]]'' | | 1575 |- | | ''[[:d:Q23662179|Erica Frenkel]]'' | | 1216 |- | [[File:Erik Brynjolfsson at MIT Sloan CIO Symposium 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Erik Brynjolfsson]] | 2000s | 1486 |- | [[File:Erik Hersman PopTech 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Erik Hersman]] | | 437 |- | [[File:Erik4.jpg|center|128px]] | [[:en:Erik Johansson (artist)|Erik Johansson]] | 1985 | 1225 |- | | ''[[:d:Q23671001|Erik Schlangen]]'' | | 1540 |- | [[File:Erin McKean.jpg|center|128px]] | [[:en:Erin McKean]] | 1971 | 143 |- | | ''[[:d:Q23760623|Ernest Madu]]'' | | 226 |- | | ''[[:d:Q23662694|Ernesto Sirolli]]'' | | 1440 |- | | ''[[:d:Q22703937|Esta Soler]]'' | 1947 | 1702 |- | [[File:Esther Duflo - Pop!Tech 2009 - 001 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Esther Duflo]] | 1972-10-25 | 625 |- | | [[:en:Esther Perel]] | 1958 | 1542 |- | [[File:Ethan A. Nadelmann - World Economic Forum on Latin America.jpg|center|128px]] | [[:en:Ethan Nadelmann]] | 1957-03-13 | 2032 |- | [[File:Ethan-zuckerman.jpg|center|128px]] | [[:en:Ethan Zuckerman]] | 1972 | 758 |- | | [[:en:Ethel (string quartet)|Ethel]] | | 114 |- | [[File:Euvin Naidoo - World Economic Forum on Africa 2012 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Euvin Naidoo]] | 1971 | euvin_naidoo<br/>138 |- | | [[:en:Eva Vertes]] | 1985 | 13 |- | [[File:Eva Zeisel.jpg|center|128px]] | [[:en:Eva Zeisel]] | 1906-11-13 | 372 |- | | ''[[:d:Q23783431|Evan Grant]]'' | | 522 |- | [[File:TechCrunch50 Day Two Afternoon - Evan Williams.jpg|center|128px]] | [[:en:Evan Williams (Internet entrepreneur)|Evan Williams]] | 1972-03-31 | 412 |- | [[File:Eve Ensler at a Hudson Union Society event in March 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Eve Ensler]] | 1953-05-25 | 66 |- | [[File:Evelyn-glennie.jpg|center|128px]] | [[:en:Evelyn Glennie]] | 1965-07-19 | 99 |- | [[File:Evgeni morozov re-publica2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Evgeny Morozov]] | 1984 | evgeny_morozov<br/>505 |- | | ''[[:d:Q23784493|Eythor Bender]]'' | | 949 |- | | ''[[:d:Q23796639|Fabian Hemmert]]'' | | 798 |- | | [[:en:Fabian Oefner]] | 1984 | 1646 |- | [[File:TEDxBrooklyn - Fabien Cousteau (5173719132).jpg|center|128px]] | [[:en:Fabien Cousteau]] | 1967-10-02 | 2033 |- | | ''[[:d:Q23670985|Fahad Al-Attiya]]'' | | 1531 |- | | ''[[:d:Q23662658|Faith Jegede]]'' | | 1427 |- | | [[:en:Fei-Fei Li]] | | 2454 |- | [[File:Imam Feisal Abdul Rauf (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Feisal Abdul Rauf]] | 1948 | 579 |- | | [[:en:Felix Dennis]] | 1947-05-27 | 450 |- | | ''[[:d:Q23783216|Fields Wicker-Miurin]]'' | | 586 |- | | ''[[:d:Q23784380|Fiorenzo Omenetto]]'' | | 892 |- | | ''[[:d:Q23782707|Frances Larson]]'' | | 2557 |- | | ''[[:d:Q23783036|Francesco Sauro]]'' | | 2667 |- | [[File:Francis Collins official portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Francis Collins]] | 1950-04-14 | 1556 |- | | ''[[:d:Q23759562|Francis de los Reyes]]'' | | 2228 |- | | ''[[:d:Q23769571|Franco Sacchi]]'' | | 315 |- | [[File:Frank Gehry 2006 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Frank Gehry]] | 1929-02-28 | 14 |- | | ''[[:d:Q23657144|Frank Warren]]'' | | 1144 |- | [[File:Frans de Waal.jpg|center|128px]] | [[:en:Frans de Waal]] | 1948-10-29 | 1274 |- | [[File:Frans Lanting; September 13, 2006; Ittoqqortoormiit, Greenland.jpg|center|128px]] | [[:en:Frans Lanting]] | 1951-07-13 | 35 |- | | ''[[:d:Q23769264|Fred Jansen]]'' | | 2421 |- | | [[:en:Fred Swaniker]] | | 1895 |- | | ''[[:d:Q23714153|Frederic Kaplan]]'' | | 1742 |- | | ''[[:d:Q23785270|Frederick Balagadde]]'' | | 698 |- | | [[:en:Fredy Peccerelli]] | 1971 | 2320 |- | | [[:en:Freeman A. Hrabowski III]] | 1950-08-13 | 1473 |- | [[File:Freeman Dyson.jpg|center|128px]] | [[:en:Freeman Dyson]] | 1923-12-15 | 259 |- | | ''[[:d:Q23797774|Gabby Giffords and Mark Kelly]]'' | | 1796 |- | | [[:en:Gabe Barcia-Colombo]] | | 1388 |- | [[File:TNW Con EU15- Gabe Zichermann -1.jpg|center|128px]] | [[:en:Gabe Zichermann]] | 1974-05-20 | 1107 |- | | ''[[:d:Q23759565|Gail Reed]]'' | | 2147 |- | | [[:en:Garik Israelian]] | 1963 | garik_israelian<br/>491 |- | | ''[[:d:Q23661679|Garth Lenz]]'' | | 1247 |- | | ''[[:d:Q23662677|Gary Greenberg]]'' | | 1430 |- | | [[:en:Gary Haugen]] | 2000s | 2420 |- | [[File:Gary Kovacs at the World Economic Forum Annual Meeting of the New Champions in Tianjin, China, 2012..jpg|center|128px]] | [[:en:Gary Kovacs]] | 2013-04 | 1332 |- | | ''[[:d:Q23785051|Gary Lauder]]'' | | 675 |- | | ''[[:d:Q23712673|Gary Slutkin]]'' | | 1688 |- | [[File:Gary Vaynerchuk by Erik Kastner.jpg|center|128px]] | [[:en:Gary Vaynerchuk]] | 1975-11-14 | 678 |- | [[File:Gary William Flake FLoC 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Gary William Flake]] | | 672 |- | | [[:en:Gary Wolf (journalist)|Gary Wolf]] | | 799 |- | | [[:en:Gavin Pretor-Pinney]] | | 1577 |- | | [[:en:Gavin Schmidt]] | 2000s | 1782 |- | | [[:en:Gayle Tzemach Lemmon]] | | 1210 |- | [[File:GeWang.jpg|center|128px]] | [[:en:Ge Wang]] | 1977-11-02 | ge_wang<br/>1991 |- | [[File:Model Geena Rocero Coming out Transgender (13563189244).jpg|center|128px]] | [[:en:Geena Rocero]] | 1984 | geena_rocero<br/>1783 |- | | [[:en:Geert Chatrou]] | 1969-02-06 | 944 |- | | ''[[:d:Q23760544|Genevieve von Petzinger]]'' | | 2592 |- | [[File:Geoff Mulgan.jpg|center|128px]] | [[:en:Geoff Mulgan]] | 1961 | 517 |- | [[File:GeoffreyCanada.jpg|center|128px]] | [[:en:Geoffrey Canada]] | 1952-01-13 | 1639 |- | [[File:Geoffrey West.jpg|center|128px]] | [[:en:Geoffrey West]] | 1940 | 1010 |- | [[File:George Ayittey detail.jpg|center|128px]] | [[:en:George Ayittey]] | 1945 | 133 |- | [[File:George Dyson.jpg|center|128px]] | [[:en:George Dyson (science historian)|George Dyson]] | 1953 | george_dyson<br/>197 |- | [[File:George Smoot.jpg|center|128px]] | [[:en:George Smoot|George F. Smoot]] | 1945-02-20 | 316 |- | [[File:GeorgeWhitesides.jpg|center|128px]] | [[:en:George M. Whitesides]] | 1939-08-03 | 609 |- | [[File:George Monbiot (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:George Monbiot]] | 1963-01-27 | 1656 |- | [[File:George Papandreou (junior).jpg|center|128px]] | [[:en:George Papandreou]] | 1952-06-16 | 1578 |- | [[File:George Takei by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[:en:George Takei]] | 1937-04-20 | 2018 |- | | [[:en:Georgette Mulheir]] | | 1431 |- | | ''[[:d:Q23727544|Geraldine Hamilton]]'' | | 1729 |- | [[File:Gero Miesenböck FRS.jpg|center|128px]] | [[:en:Gero Miesenböck|Gero Andreas Miesenböck]] | 1965-07-15 | 741 |- | | [[:en:Gever Tulley]] | | 180 |- | [[File:Gian Francesco Giudice.JPG|center|128px]] | [[:en:Gian Francesco Giudice]] | 1961-01-25 | 1696 |- | [[File:Giles Duley.jpg|center|128px]] | [[:en:Giles Duley]] | 1971-09-15 | 1395 |- | [[File:Glenn Greenwald 2014-01-20 001.jpg|center|128px]] | [[:en:Glenn Greenwald]] | 1967-03-06 | 2081 |- | [[File:Golan Levin in 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Golan Levin]] | 1972 | 15 |- | [[File:Gordon Brown official.jpg|center|128px]] | [[:en:Gordon Brown]] | 1951-02-20 | 521 |- | | [[:en:Graham Hawkes]] | 1947-12-23 | 305 |- | | ''[[:d:Q23795659|Graham Hill]]'' | | 710 |- | | ''[[:d:Q23670497|Greg Asner]]'' | | 1579 |- | | ''[[:d:Q23663036|Greg Gage]]'' | | 1260 |- | | [[:en:Greg Lynn]] | 1964 | 387 |- | | ''[[:d:Q23796887|Greg Stone]]'' | | 824 |- | | [[:en:Gregory Petsko]] | 1948-08-07 | 320 |- | | [[:en:Gregory Stock]] | 1949 | 432 |- | | ''[[:d:Q23670337|Grégoire Courtine]]'' | | 1590 |- | | ''[[:d:Q23809293|Gustavo Dudamel and the Teresa Carreño Youth Orchestra]]'' | | 408 |- | | ''[[:d:Q23728362|Guy Hoffman]]'' | | 1746 |- | | ''[[:d:Q23769541|Guy Winch]]'' | | 2461 |- | | ''[[:d:Q23657222|Guy-Philippe Goldstein]]'' | | 1095 |- | [[File:Haas&Hahn Dutch Artists.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q19280315|Haas&Hahn]]'' | | 2085 |- | | ''[[:d:Q23662747|Hadyn Parry]]'' | | 1454 |- | | ''[[:d:Q23796957|Halla Tomasdottir]]'' | | 849 |- | | ''[[:d:Q23748667|Hamish Jolly]]'' | | 1865 |- | | [[:en:Handspring Puppet Company]] | | 921 |- | | [[:en:Hanna Rosin]] | 1970 | 842 |- | | ''[[:d:Q23662784|Hannah Brencher]]'' | | 1436 |- | | ''[[:d:Q23657278|Hannah Fry]]'' | | 1404 |- | [[File:Hans Rosling 2012 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Hans Rosling]] | 1948-07-27 | hans_rosling<br/>90 |- | | [[:en:Harald Haas (engineer)|Harald Haas]] | 1968 | 1009 |- | [[File:Flickr - World Economic Forum - Harish Manwani - Annual Meeting of the New Champions Tianjin 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Harish Manwani]] | 1954 | 1744 |- | | ''[[:d:Q23769245|Harry Baker]]'' | | 2340 |- | | ''[[:d:Q23840678|Harry Cliff]]'' | | harry_cliff |- | [[File:Harsha Bhogle walks for Manish Malhotra & Shaina NC's show for CPAA 21.jpg|center|128px]] | [[:en:Harsha Bhogle]] | 1961-07-19 | 530 |- | | [[:en:Harvey V. Fineberg]] | 1945-09-15 | 911 |- | [[File:Hasan Elahi 20110204.jpg|center|128px]] | [[:en:Hasan M. Elahi]] | 1972 | 1008 |- | | [[:en:Heather Barnett]] | | 2021 |- | [[File:Heather Brooke May 12.jpg|center|128px]] | [[:en:Heather Brooke]] | 1970 | 1317 |- | | ''[[:d:Q23797061|Heather Knight]]'' | | 846 |- | [[File:HectorRuiz.png|center|128px]] | [[:en:Hector Ruiz]] | 1945-12-25 | 214 |- | [[File:Helen Fisher at LaWeb 2008 in Paris.jpg|center|128px]] | [[:en:Helen Fisher (anthropologist)|Helen Fisher]] | 1947 | 17 |- | | [[:en:Hendrik Poinar]] | 1969-05-31 | 1654 |- | | ''[[:d:Q23712262|Henry Evans]]'' | | 1726 |- | | [[:en:Henry Lin]] | 1995 | henry_lin<br/>1807 |- | [[File:Henry Markram Brain research & ICT futures.jpg|center|128px]] | [[:en:Henry Markram]] | 1962-03-28 | 421 |- | [[File:HerbieHancock.jpg|center|128px]] | [[:en:Herbie Hancock]] | 1940-04-12 | 380 |- | | ''[[:d:Q23795333|Heribert Watzke]]'' | | 754 |- | | ''[[:d:Q23712659|Hetain Patel]]'' | | 1627 |- | | [[:en:Hilary Cottam]] | 1965 | 2657 |- | | ''[[:d:Q23796161|Hillel Cooperman]]'' | | 772 |- | | [[:en:Hod Lipson]] | 1967 | 151 |- | | [[:en:Holly Morris (author)|Holly Morris]] | 2015-06 | 1580<br/>holly_morris |- | [[File:Homaro Cantu Cusp Conference 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Homaro Cantu]] | 1976-09-23 | 909 |- | | [[:en:Honor Harger]] | 1975 | 1069 |- | [[File:HowardRheingoldJI4.jpg|center|128px]] | [[:en:Howard Rheingold]] | 1947-07-07 | 192 |- | | [[:en:Hubertus Knabe]] | 1959 | 1950 |- | [[File:Hugh Herr, 2013-crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Hugh Herr]] | 1964-10-25 | 1779 |- | | ''[[:d:Q17280334|Hélder Guimarães]]'' | 1982-11-16 | 1754 |- | | ''[[:d:Q23797233|Iain Hutchison]]'' | | 730 |- | | [[:en:Iain McGilchrist]] | | 1097 |- | | [[:en:Ian Dunbar]] | 1947-04-15 | 272 |- | | [[:en:Ian Goldin]] | 1955 | 573 |- | | [[:en:Ian Ritchie (entrepreneur)|Ian Ritchie]] | | 1093 |- | | ''[[:d:Q23759716|Ilona Szabó de Carvalho]]'' | | 2039 |- | [[File:Imogen Heap Coachella.jpg|center|128px]] | [[:en:Imogen Heap]] | 1977-12-09 | 487 |- | | [[:en:Improv Everywhere]] | | 1035 |- | [[File:InaraGeorge2.jpg|center|128px]] | [[:en:Inara George]] | 1974-07-04 | 1242 |- | | ''[[:d:Q23795297|Inge Missmahl]]'' | | 742 |- | | [[:en:IO Tillett Wright]] | 1985-09-02 | 1530 |- | [[File:Iqbal Quadir.jpg|center|128px]] | [[:en:Iqbal Quadir]] | 1958-08-13 | 79 |- | [[File:Iredlener-photo small.JPG|center|128px]] | [[:en:Irwin Redlener]] | 1944-08-12 | 221 |- | | [[:en:Isaac Mizrahi]] | 1961-10-14 | 312 |- | [[File:Isabel Allende - 001.jpg|center|128px]] | [[ਇਜ਼ਾਬੇਲ ਅਲੈਂਦੇ]] | 1942-08-02 | 181 |- | | [[:en:Isabel Behncke]] | | isabel_behncke_izquierdo<br/>968 |- | | ''[[:d:Q23760196|Ismael Nazario]]'' | | 2501 |- | | [[:en:Itay Talgam]] | 1958 | itay_talgam<br/>477 |- | | [[:en:Ivan Krastev]] | 1965-01-01 | 1297 |- | | ''[[:d:Q23662491|Ivan Oransky]]'' | | 1377 |- | [[File:Iwan at Rock Garden.JPG|center|128px]] | [[:en:Iwan Baan]] | 1975-02-08 | 1692 |- | [[File:J. J. Abrams (23175170706) (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:J. J. Abrams]] | 1966-06-27 | 182 |- | [[File:J. K. Rowling 2010.jpg|center|128px]] | [[ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ]] | 1965-07-31 | 661 |- | [[File:Jp-at-reboot-2006.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q12318774|J.P. Rangaswami]]'' | 1957-11-12 | 1352 |- | | ''[[:d:Q23769228|Jaap de Roode]]'' | | 2311 |- | | ''[[:d:Q23782383|Jacek Utko]]'' | | 360 |- | [[File:Jack Andraka 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Jack Andraka]] | 1997-01-08 | 1503 |- | | ''[[:d:Q23657134|Jack Choi]]'' | | 1178 |- | [[File:Jack Horner.jpg|center|128px]] | [[:en:Jack Horner (paleontologist)|Jack Horner]] | 1946-06-15 | jack_horner<br/>896 |- | | ''[[:d:Q23729170|Jackie Savitz]]'' | | 1899 |- | | [[:en:Jackie Tabick]] | 1948 | jackie_tabick<br/>574 |- | [[File:JacksonBrowne3.jpg|center|128px]] | [[:en:Jackson Browne]] | 1948-10-09 | 976 |- | | [[:en:Jackson Katz]] | 1960-05-07 | 1653 |- | | [[:en:Jacqueline Novogratz]] | | 89 |- | | [[:en:Jae Rhim Lee]] | | jae_rhim_lee<br/>1047 |- | [[File:Jaime Lerner May 2004.jpg|center|128px]] | [[:en:Jaime Lerner]] | 1937-12-17 | 189 |- | [[File:Jake Barton in Local Projects, Aug 2014.jpg|center|128px]] | [[:en:Jake Barton]] | 1972-11-07 | 1679 |- | | ''[[:d:Q23662959|Jake Wood]]'' | | 1429 |- | | ''[[:d:Q6215569|Jakob Trollbäck]]'' | 1959-10-06 | 219 |- | | [[:en:Jamais Cascio]] | | 400 |- | | [[:en:James A. Forbes]] | 1935 | 578 |- | | ''[[:d:Q23760213|James A. White Sr.]]'' | | 2469 |- | | ''[[:d:Q23671470|James B. Glattfelder]]'' | | 1541 |- | | [[:en:James Balog]] | 1952-07-15 | james_balog<br/>459 |- | | ''[[:d:Q23769563|James Burchfield]]'' | | 294 |- | [[File:JamesCameronHWOFOct2012.jpg|center|128px]] | [[:en:James Cameron]] | 1954-08-16 | 665 |- | [[File:Stavridis EUCOM.jpg|center|128px]] | [[:en:James G. Stavridis]] | 1955-02-15 | 1330 |- | | [[:en:James Geary]] | 1962 | 478 |- | | [[:en:James H. Fallon]] | 1947-10-18 | 520 |- | [[File:James E Hansen.jpg|center|128px]] | [[:en:James Hansen]] | 1941-03-29 | james_hansen<br/>1147 |- | [[File:James Simons 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:James Harris Simons]] | 1938 | 2417 |- | | [[:en:James Heywood (chief executive)|James Heywood]] | 1966-10-04 | 662 |- | [[File:Jim w mustache.jpg|center|128px]] | [[:en:James Howard Kunstler]] | 1948-10-19 | 103 |- | | ''[[:d:Q23712699|James Lyne]]'' | | 1472 |- | [[File:Nachtwey MSK2011.jpg|center|128px]] | [[:en:James Nachtwey]] | 1948-03-14 | 84 |- | | ''[[:d:Q23748686|James Patten]]'' | | 1866 |- | [[File:Jim Flynn Political Studies University of Otago.jpg|center|128px]] | [[:en:Jim Flynn (academic)|James R. Flynn]] | 1934 | 1504 |- | [[File:RANDI.jpg|center|128px]] | [[:en:James Randi]] | 1928-08-07 | 697 |- | [[File:JamesSurowieckiMUleft.jpg|center|128px]] | [[:en:James Surowiecki]] | 1967-04-30 | 306 |- | [[File:James D Watson.jpg|center|128px]] | [[:en:James Watson|james watson radikal]] | 1928-04-06 | 36 |- | | [[:en:Jamie Bartlett (journalist)|Jamie Bartlett]] | | 2564 |- | | ''[[:d:Q23662542|Jamie Drummond]]'' | | 1366 |- | [[File:Jamie Oliver retouched.jpg|center|128px]] | [[:en:Jamie Oliver]] | 1975-05-27 | 633 |- | | ''[[:d:Q23795294|Jamil Abu-Wardeh]]'' | | 719 |- | | ''[[:d:Q23759680|Jamila Lyiscott]]'' | | 1939 |- | | [[:en:Jan Chipchase]] | | 170 |- | [[File:Jane Marie Chen.jpg|center|128px]] | [[:en:Jane Chen]] | 1978-12-05 | 658 |- | [[File:Jane Fonda Cannes nineties.jpg|center|128px]] | [[:en:Jane Fonda]] | 1937-12-21 | 1131 |- | [[File:Jane Goodall HK.jpg|center|128px]] | [[:en:Jane Goodall]] | 1934-04-03 | 12 |- | [[File:Mcgonigal jane 8485 (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Jane McGonigal]] | 1977-10-21 | 600 |- | [[File:Champions for Change photo.jpg|center|128px]] | [[:en:Jane Poynter]] | | 455 |- | [[File:Janet Echelman Portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Janet Echelman]] | 1966-02-19 | janet_echelman<br/>922 |- | | ''[[:d:Q23729136|Janet Iwasa]]'' | | 1826 |- | | [[:en:Janette Sadik-Khan]] | | 1687 |- | | [[:en:Janine Benyus]] | 1958 | 19 |- | | [[:en:Janine di Giovanni]] | 1961 | 1524 |- | | [[:en:Janine Shepherd]] | 1962 | 1442 |- | | [[:en:Janna Levin]] | 1967 | 947 |- | [[File:Jared diamond.jpg|center|128px]] | [[:en:Jared Diamond]] | 1937-09-10 | 295 |- | | ''[[:d:Q23657161|Jared Ficklin]]'' | | 1148 |- | [[File:Jarreth Merz 01.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q1683706|Jarreth Merz]]'' | 1970-05-01 | 1053 |- | [[File:10.14.12JarrettJKrosoczkaByLuigiNovi.jpg|center|128px]] | [[:en:Jarrett J. Krosoczka]] | 1977-12-22 | 1511 |- | | ''[[:d:Q23795288|Jason Clay]]'' | | 765 |- | | ''[[:d:Q23795888|Jason Fried]]'' | | 871 |- | | ''[[:d:Q23662557|Jason McCue]]'' | | 1287 |- | [[File:Jason Pontin.jpg|center|128px]] | [[:en:Jason Pontin]] | 1967-05-11 | 1686 |- | | ''[[:d:Q23656752|Jay Bradner]]'' | | 1098 |- | [[File:Jay Walker.jpg|center|128px]] | [[:en:Jay S. Walker]] | 1955-11-05 | 376 |- | | [[:en:Jay Silver]] | | 1650 |- | | ''[[:d:Q23657167|JD Schramm]]'' | | 1064 |- | | ''[[:d:Q23657155|Jean-Baptiste Michel]]'' | | 1087 |- | | [[:en:Jean-Paul Mari]] | 1950 | 2749 |- | | ''[[:d:Q23760219|Jedidah Isler]]'' | | 2484 |- | [[File:Jeff Bezos 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeff Bezos]] | 1964-01-12 | jeff_bezos<br/>101 |- | | ''[[:d:Q23662685|Jeff Hancock]]'' | | 1432 |- | [[File:Jeff Hawkins by Jeff Kubina.jpeg|center|128px]] | [[:en:Jeff Hawkins]] | 1957-06-01 | 112 |- | | ''[[:d:Q23768700|Jeff Iliff]]'' | | 2261 |- | [[File:Meg Ryan and Jeff Skoll.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeffrey Skoll|Jeff Skoll]] | 1965-01-16 | 147 |- | [[File:Jeffsmithedited-400x600.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeff Smith (Missouri politician)|Jeff Smith]] | 1973-12-09 | 1446 |- | | ''[[:d:Q23713807|Jeff Speck]]'' | | 1690 |- | [[File:Table-cum-touch display.jpg|center|128px]] | [[:en:Jefferson Han]] | 1975 | 65 |- | | ''[[:d:Q23760258|Jeffrey Brown]]'' | | 2458 |- | [[File:Jeffrey Kluger.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeffrey Kluger]] | 1954-05-21 | 1252 |- | | [[:en:Jehane Noujaim]] | 1974-05-17 | 55 |- | | [[:en:Jen Golbeck]] | 1976-12-16 | 1849 |- | | [[:en:Jenna McCarthy]] | | jenna_mccarthy<br/>1241 |- | | ''[[:d:Q23809207|Jenni Chang and Lisa Dazols]]'' | | 2543 |- | | [[:en:Jennifer 8. Lee]] | 1976-03-15 | 383 |- | [[File:Dr. Jennifer A. Doudna 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Jennifer Doudna]] | 1964-02-19 | 2663 |- | [[File:Jennifer Granholm 5.jpg|center|128px]] | [[:en:Jennifer Granholm]] | 1959-02-05 | 1535 |- | | ''[[:d:Q23713350|Jennifer Healey]]'' | | 1638 |- | | [[:en:Jennifer Lin]] | 1990 | 46 |- | [[File:Jennifer Pahlka of Code for America, speaking at the opening of Open Up!.jpg|center|128px]] | [[:en:Jennifer Pahlka]] | 1969 | 1222 |- | | ''[[:d:Q23728486|Jennifer Senior]]'' | | 1767 |- | | ''[[:d:Q23662183|Jer Thorp]]'' | | 1266 |- | [[File:Jeremy Gilley (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Jeremy Gilley]] | 1969 | 1038 |- | | [[:en:Jeremy Heimans]] | | 1949 |- | | [[:en:Jeremy Howard (entrepreneur)|Jeremy Howard]] | 1973 | 2374 |- | [[File:JeremyJackson1243.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeremy Jackson (scientist)|Jeremy Jackson]] | 1942-11-13 | 704 |- | [[File:Jeremy Rifkin 2009 by Stephan Röhl.jpg|center|128px]] | [[:en:Jeremy Rifkin]] | 1945-01-26 | jeremy_rifkin<br/>791 |- | | [[:en:Jessa Gamble]] | 1979-04-25 | 796 |- | | [[:en:Jesse Schell]] | 1970-06-13 | 690 |- | | ''[[:d:Q23656726|Jessi Arrington]]'' | | 1061 |- | | [[:en:Jessica Green]] | | 1081 |- | [[File:Jessica Jackley.jpg|center|128px]] | [[:en:Jessica Jackley]] | 1977 | 732 |- | | ''[[:d:Q23783057|Jessica Shortall]]'' | | 2798 |- | [[File:JiHaeMusicJournal0512.jpg|center|128px]] | [[:en:Ji-hae Park]] | 1985 | 1490 |- | [[File:Jill Bolte Taylor - observing a stroke from within.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Bolte Taylor]] | 1959-05-15 | jill_bolte_taylor<br/>203 |- | [[File:JillHeinerth.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Heinerth]] | | jill_heinerth |- | | ''[[:d:Q23759545|Jill Shargaa]]'' | | 1999 |- | [[File:Jill Sobule in 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Sobule]] | 1965-01-16 | 105 |- | [[File:Jill Tarter at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Jill Tarter]] | 1944-01-16 | 348 |- | [[File:Jim Al-Khalili (cropped and shadow enhanced).jpg|center|128px]] | [[:en:Jim Al-Khalili]] | 1962-09-20 | 2568 |- | | [[:en:Jim Holt (philosopher)|Jim Holt]] | 1954-10-30 | 1762 |- | | [[:en:Jim Toomey]] | 1960-12-26 | 787 |- | [[File:JimmyCarterPortrait2.jpg|center|128px]] | [[ਜਿੰਮੀ ਕਾਰਟਰ]] | 1924-10-01 | 2522 |- | | [[:en:Jimmy Nelson (photographer)|Jimmy Nelson]] | 1976 | 2040 |- | [[File:Jimmy Wales Fundraiser Appeal.JPG|center|128px]] | [[ਜਿੰਮੀ ਵੇਲਸ]] | 1966-08-04 | 37 |- | | ''[[:d:Q23670510|Jinsop Lee]]'' | | 1498 |- | | [[:en:Joachim de Posada]] | | 446 |- | | [[:en:Joan Halifax]] | 1942 | 838 |- | | [[:en:JoAnn Kuchera-Morin]] | 1951 | joann_kuchera_morin<br/>379 |- | [[File:JodyWilliamsMay2010.jpg|center|128px]] | [[ਜੋਡੀ ਵਿਲੀਅਮਜ]] | 1950-10-09 | 851 |- | | ''[[:d:Q23727954|Joe Kowan]]'' | | 1758 |- | | [[:en:Joe Landolina]] | 1993-01-27 | 2247 |- | | [[:en:Joe Madiath]] | 1950-12-03 | 2087 |- | | [[:en:Joe Sabia]] | | 1110 |- | | ''[[:d:Q23662319|Joe Smith]]'' | | 1313 |- | | [[:en:Joel Burns (politician)|Joel Burns]] | 1969-02-04 | 807 |- | | ''[[:d:Q23785260|Joel Levine]]'' | | 684 |- | | ''[[:d:Q23671459|Joel Selanikio]]'' | | 1662 |- | | [[:en:Joey Alexander]] | 2003-06-25 | 2468 |- | [[File:Johan Rockström 1c389 8409.jpg|center|128px]] | [[:en:Johan Rockström]] | 1965 | 792 |- | [[File:Johannhari.jpg|center|128px]] | [[:en:Johann Hari]] | 1979-01-21 | 2560 |- | | ''[[:d:Q23795344|Johanna Blakley]]'' | | 715 |- | [[File:2012-04-21 USA Trip 1574 - NECSS (New York) (7980184439).jpg|center|128px]] | [[:en:John Bohannon]] | | john_bohannon<br/>1113 |- | | ''[[:d:Q23796177|John Delaney]]'' | | 782 |- | [[File:John Doerr.jpg|center|128px]] | [[:en:John Doerr]] | 1951-06-29 | 116 |- | | [[:en:John Francis (environmentalist)|John Francis]] | 1946 | 307 |- | | [[:en:John Gerzema]] | | 568 |- | | [[:en:John Graham-Cumming]] | | 1392 |- | [[File:John Green by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] | [[:en:John Green (author)|John Green]] | 1977-08-24 | 2587 |- | | ''[[:d:Q23688353|John Hardy]]'' | | 729 |- | [[File:John Hockenberry.jpg|center|128px]] | [[:en:John Hockenberry]] | 1956-06-04 | 1221 |- | [[File:John hodgman.jpg|center|128px]] | [[:en:John Hodgman]] | 1971-06-03 | 299 |- | | ''[[:d:Q23784955|John Hunter]]'' | | 897 |- | | ''[[:d:Q23783403|John Kasaona]]'' | | 634 |- | | ''[[:d:Q23783066|John La Grou]]'' | | 452 |- | [[File:John Legend performing in Pennsylvania.jpg|center|128px]] | [[:en:John Legend]] | 1978-12-28 | 1647 |- | [[File:John lloyd secret comedy podcast.jpg|center|128px]] | [[:en:John Lloyd (producer)|John Lloyd]] | 1951-09-30 | 502 |- | [[File:John Maeda.jpg|center|128px]] | [[:en:John Maeda]] | 1966 | 155 |- | [[File:JohnMcWhorter.jpg|center|128px]] | [[:en:John McWhorter]] | 1965 | 1470 |- | | ''[[:d:Q23782393|John Q. Walker]]'' | | 273 |- | [[File:John searle2.jpg|center|128px]] | [[:en:John Searle]] | 1932-07-31 | 1665 |- | | ''[[:d:Q23783401|John Underkoffler]]'' | | 596 |- | [[File:John Wilbanks Portrait by Nick Vedros.jpg|center|128px]] | [[:en:John Wilbanks]] | | john_wilbanks<br/>1324 |- | [[File:Johnwooden.jpg|center|128px]] | [[:en:John Wooden]] | 1910-10-14 | 425 |- | | [[:en:Johnny Lee (computer scientist)|Johnny Lee]] | | 204 |- | [[File:Joichi Ito Headshot 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Joi Ito]] | 1966-06-19 | 1776 |- | [[File:Jok Church.jpg|center|128px]] | [[:en:Jok Church]] | 1949-11-28 | jok_church<br/>1068 |- | | [[:en:Jon Gosier]] | 2009 | 2254 |- | | [[:en:Jon Mooallem]] | | 1786 |- | | ''[[:d:Q23662502|Jon Nguyen]]'' | | 1381 |- | [[File:Jon Ronson TAM London 2009.JPG|center|128px]] | [[:en:Jon Ronson]] | 1967-05-10 | 1151 |- | | ''[[:d:Q5708819|Jonas Eliasson]]'' | 1969-02-03 | 1441 |- | | [[:en:Jonas Gahr Støre]] | 1960-08-25 | 1192 |- | | [[:en:Jonathan Bergmann]] | | jon_bergmann<br/>1280 |- | | ''[[:d:Q23782385|Jonathan Drori]]'' | | 276 |- | | [[:en:Jonathan Eisen]] | 1967 | 1385 |- | | ''[[:d:Q23662200|Jonathan Foley]]'' | | 1271 |- | [[File:Jonathan Haidt 2012 03.jpg|center|128px]] | [[:en:Jonathan Haidt]] | 1963-10-19 | 278 |- | | [[:en:Jonathan Harris (artist)|Jonathan Harris]] | 1979 | 125 |- | | [[:en:Jonathan Klein (Getty Images)|Jonathan Klein]] | | 693 |- | | ''[[:d:Q23662788|Jonathan Trent]]'' | | 1291 |- | [[File:Zittrain-20080308-crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Jonathan Zittrain]] | 1969-12-24 | 493 |- | | [[:en:Jor-El]] | | 688<br/>jor_el |- | | ''[[:d:Q23759657|Jorge Soto]]'' | | 2088 |- | | ''[[:d:Q23670640|Jose Miguel Sokoloff]]'' | | 1581 |- | | [[:en:Joseph DeRisi]] | | 403 |- | [[File:Joseph DeSimone 2010 11 22 History Live.JPG|center|128px]] | [[:en:Joseph DeSimone]] | 1964-05-16 | 2457 |- | | ''[[:d:Q23671269|Joseph Kim]]'' | | 1582 |- | | [[:en:Joseph Lekuton]] | | 195 |- | [[File:Joseph Nye - Chatham House 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Joseph Nye]] | 1937-01-19 | 744 |- | [[File:Josette Sheeran Shiner May 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Josette Sheeran]] | 1954 | 1005 |- | | ''[[:d:Q23783050|Josh Luber]]'' | | 2691 |- | [[File:Joshua-foer-2007.png|center|128px]] | [[:en:Joshua Foer]] | 1982-09-23 | 1152 |- | | [[:en:Joshua Klein]] | 1974 | 220 |- | | [[:en:Joshua Prager (writer)|Joshua Prager]] | 1971 | 1469 |- | | [[:en:Joshua Prince-Ramus]] | 1969-08-11 | 49 |- | [[File:Joshua Roman (TED 2011).jpg|center|128px]] | [[:en:Joshua Roman]] | 1983-12-16 | 1057 |- | | [[:en:Joshua Silver]] | | 494 |- | | ''[[:d:Q23656020|Joshua Walters]]'' | | 1070 |- | | [[:en:José Antonio Abreu]] | 1939-05-07 | 349 |- | | ''[[:d:Q23662467|José Bowen]]'' | | 1354 |- | | ''[[:d:Q23729164|Joy Sun]]'' | | 2006 |- | [[File:JR (artist).jpg|center|128px]] | [[:en:JR (artist)|JR]] | 1983-02-22 | 913 |- | [[File:Juan Enríquez - PopTech 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Juan Enríquez]] | 1959 | juan_enriquez<br/>80 |- | | ''[[:d:Q23671268|Judy MacDonald Johnston]]'' | | 1652 |- | [[File:Julia Bacha Headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Julia Bacha]] | 1980 | 1039 |- | [[File:Julia Sweeney.jpg|center|128px]] | [[:en:Julia Sweeney]] | 1959-10-10 | 85 |- | [[File:Julian Assange cropped (Norway, March 2010).jpg|center|128px]] | [[ਜੂਲੀਅਨ ਅਸਾਂਜੇ]] | 1971-07-03 | 779 |- | [[File:Julian Baggini-1.jpg|center|128px]] | [[:en:Julian Baggini]] | 1968 | 1200 |- | | ''[[:d:Q23795650|Julian Treasure]]'' | | 567 |- | | ''[[:d:Q23785249|Juliana Machado Ferreira]]'' | | 682 |- | [[File:Juliana Rotich - World Economic Forum on Africa 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Juliana Rotich]] | | juliana_rotich<br/>1657 |- | | ''[[:d:Q23657214|Julie Burstein]]'' | | 1153 |- | [[File:Julie Taymor Shankbone 2009 Metropolitan Opera.jpg|center|128px]] | [[:en:Julie Taymor]] | 1952-12-15 | 245 |- | | ''[[:d:Q23657166|Justin Hall-Tipping]]'' | | 1048 |- | [[File:Kailash Satyarthi.jpg|center|128px]] | [[ਕੈਲਾਸ਼ ਸਤਿਆਰਥੀ]] | 1954-01-11 | 2462 |- | | [[:en:Kakenya Ntaiya]] | | 1547 |- | [[File:WebsterHall2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Kaki King]] | 1979-08-24 | 448 |- | | [[:en:Kamal Meattle]] | | kamal_meattle<br/>424 |- | | ''[[:d:Q23759742|Kare Anderson]]'' | | 2215 |- | | [[:en:Karen Armstrong]] | 1944-11-14 | 208 |- | | ''[[:d:Q23662231|Karen Bass]]'' | | 1193 |- | | [[:en:Karen I. Tse]] | | karen_tse<br/>1017 |- | | ''[[:d:Q6370083|Karen Thompson Walker]]'' | 1980 | 1293 |- | | ''[[:d:Q23759696|Karima Bennoune]]'' | | 2019 |- | | ''[[:d:Q23783421|Kartick Satyanarayan]]'' | | 646 |- | [[File:Kary Mullis.jpg|center|128px]] | [[:en:Kary Mullis]] | 1944-12-28 | 384 |- | | ''[[:d:Q23784307|Kate Hartman]]'' | | 898 |- | | [[:en:Kate Orff]] | | 833 |- | | ''[[:d:Q23670574|Kate Stone]]'' | | 1505 |- | | ''[[:d:Q23795674|Katherine Fulton]]'' | | 497 |- | | ''[[:d:Q23301824|Katherine Kuchenbecker]]'' | | 1574 |- | [[File:Kathryn Schulz - official author photo.JPG|center|128px]] | [[:en:Kathryn Schulz]] | | 910 |- | [[File:Kavita N. Ramdas World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Kavita Ramdas]] | 2002-11-10 | 550 |- | [[File:KeesMoeliker.jpg|center|128px]] | [[:en:Kees Moeliker]] | 1960-10-09 | 1494 |- | [[File:TED Magic Show.jpg|center|128px]] | [[:en:Keith Barry]] | 1976-10-02 | 50 |- | | ''[[:d:Q23782683|Keith Bellows]]'' | | 281 |- | | [[:en:Keith Chen]] | | 1323 |- | | ''[[:d:Q23661670|Keith Nolan]]'' | | 1227 |- | | [[:en:Keith Schacht]] | | 303 |- | | ''[[:d:Q23713542|Keller Rinaudo]]'' | | 1548 |- | | ''[[:d:Q23662160|Kelli Anderson]]'' | | 1259 |- | | ''[[:d:Q23712681|Kelli Swazey]]'' | | 1684 |- | | [[:en:Kelly McGonigal]] | 1977-10-21 | 1585 |- | [[File:Ken-goldberg.jpg|center|128px]] | [[:en:Ken Goldberg]] | 1961 | 1359 |- | [[File:KenJenningsByPhilKonstantin.jpg|center|128px]] | [[:en:Ken Jennings]] | 1974-05-23 | 1631 |- | [[File:Sir Ken Robinson @ The Creative Company Conference.jpg|center|128px]] | [[:en:Ken Robinson (educationalist)|Ken Robinson]] | 1950-03-04 | sir_ken_robinson<br/>69 |- | | [[:en:Kenichi Ebina]] | 1974-01-01 | 145 |- | | ''[[:d:Q23729173|Kenneth Cukier]]'' | | 1941 |- | | [[:en:Kenneth Kamler]] | | 676 |- | | ''[[:d:Q23769238|Kenneth Shinozuka]]'' | | 2316 |- | | [[:en:Kent Larson (architect)|Kent Larson]] | | 1413 |- | | ''[[:d:Q23728252|Keren Elazari]]'' | | 1789 |- | | ''[[:d:Q23662144|Kevin Allocca]]'' | | 1254 |- | [[File:Kevin Bales at Chatham House 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Kevin Bales]] | 1952-02-09 | 629 |- | | ''[[:d:Q23712692|Kevin Breel]]'' | | 1682 |- | | [[:en:Kevin Briggs]] | | 1749 |- | [[File:KevinKellySF.png|center|128px]] | [[:en:Kevin Kelly (editor)|Kevin Kelly]] | 1952-08-14 | 20<br/>kevin_kelly |- | | [[:en:Kevin R. Stone]] | 1955-06-04 | 780 |- | [[File:Kevin Rudd official portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Kevin Rudd]] | 1957-09-21 | 2416 |- | | ''[[:d:Q23656201|Kevin Slavin]]'' | | 1016 |- | | [[:en:Kevin Surace]] | 1962-07-12 | 453 |- | | ''[[:d:Q23769225|Khadija Gbla]]'' | | 2438 |- | | [[:en:Khalida Brohi]] | | 2043 |- | | ''[[:d:Q23795688|Kim Gorgens]]'' | | 870 |- | [[File:Kimyoungha.jpg|center|128px]] | [[:en:Kim Young-ha]] | 1968-11-11 | 1543<br/>young_ha_kim |- | | [[:en:Kimberley Motley]] | | 2090 |- | [[File:Kiran Bedi at the SWIM Conference.JPG|center|128px]] | [[:en:Kiran Bedi]] | 1949-06-09 | 816 |- | [[File:Kiran Bir Sethi.jpg|center|128px]] | ''[[:d:Q17089348|Kiran Bir Sethi]]'' | 1966-04-08 | 553 |- | | ''[[:d:Q23662751|Kirby Ferguson]]'' | | 1310 |- | | ''[[:d:Q23785264|Kirk Citron]]'' | | 687 |- | | ''[[:d:Q23661631|Kirk Sorensen]]'' | | 1195 |- | | ''[[:d:Q23748704|Kitra Cahana]]'' | | 1841 |- | | ''[[:d:Q23657081|Klaus Stadlmann]]'' | | 1120 |- | | ''[[:d:Q23713567|Krista Donaldson]]'' | | 1712 |- | [[File:Krista tippett 1050.JPG|center|128px]] | [[:en:Krista Tippett]] | 1960-11-09 | 945 |- | | [[:en:Kristen Ashburn]] | 1973 | 301 |- | | ''[[:d:Q23760564|Kristen Marhaver]]'' | | 2498 |- | | ''[[:d:Q23795680|Kristina Gjerde]]'' | | 869 |- | | [[:en:Kwabena Boahen]] | | 263 |- | [[File:Kwame Anthony Appiah by David Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Kwame Anthony Appiah]] | 1954-05-08 | 1893 |- | [[File:Lakshmi Pratury.jpg|center|128px]] | [[:en:Lakshmi Pratury]] | | 179 |- | | ''[[:d:Q23301825|Lalitesh Katragadda]]'' | | 647 |- | [[File:Larry Brilliant.jpg|center|128px]] | [[:en:Larry Brilliant]] | 1944-05-05 | 58 |- | | [[:en:Larry Burns]] | | 352 |- | [[File:Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009.jpg|center|128px]] | [[ਲੈਰੀ ਪੇਜ]] | 1973-03-26 | 109 |- | | ''[[:d:Q23662777|Larry Smith]]'' | | 1258 |- | | ''[[:d:Q23760296|Latif Nasser]]'' | | 2445 |- | | [[:en:LaToya Ruby Frazier]] | 1982 | 2499 |- | | ''[[:d:Q23767452|Laura Boushnak]]'' | | 2230 |- | [[File:LauraJSnyder.jpg|center|128px]] | [[:en:Laura J. Snyder]] | 1964 | 1292 |- | | [[:en:Laura L. Carstensen]] | | 1277 |- | | [[:en:Laura Schulz]] | | 2415 |- | | ''[[:d:Q23769557|Laura Trice]]'' | | 287 |- | [[File:Laurel Braitman.jpg|center|128px]] | [[:en:Laurel Braitman]] | 1978-02-11 | 1836 |- | | ''[[:d:Q23798375|Lauren Hodge]]'' | | 1189 |- | | ''[[:d:Q23797175|Lauren Zalaznick]]'' | | 853 |- | [[File:Laurie Garrett at Poptech shot by Kris Krug.jpg|center|128px]] | [[:en:Laurie Garrett]] | 1951 | 302 |- | | [[:en:Laurie R. Santos]] | 1975 | laurie_santos<br/>749 |- | [[File:Lessig portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Lawrence Lessig]] | 1961-06-03 | 167 |- | | [[:en:Leah Buechley]] | | 1434 |- | [[File:Dr Leana Wen Jan 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Leana Wen]] | 1983-01-27 | 2158 |- | [[File:Escape from North Korea.jpg|center|128px]] | [[:en:Lee Hyeon-seo]] | 1980 | 1495 |- | | ''[[:d:Q21059962|Lee Jin-ha]]'' | | 1663 |- | | ''[[:d:Q23760283|Lee Mokobe]]'' | | 2480 |- | [[File:LeeSmolinAtHarvard.JPG|center|128px]] | [[:en:Lee Smolin]] | 1955-06-06 | 310 |- | [[File:Lemn Sissay hopemas xmas partyeventful-org-uk low 18 (5273390039).jpg|center|128px]] | [[:en:Lemn Sissay]] | 1967 | lemn_sissay<br/>1423 |- | | [[:en:Lemon Andersen]] | 1975 | 1447 |- | [[File:Lennart Green 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Lennart Green]] | 1941-12-25 | 269 |- | [[File:LeonardSusskindStanford2009.jpg|center|128px]] | [[ਲੀਓਨਾਰਡ ਸਸਕਿੰਡ]] | 1940-01-01 | 992 |- | [[File:LeeCronin.jpg|center|128px]] | [[:en:Leroy Cronin]] | 1973-06-01 | 1015 |- | | [[:en:Lesley Hazleton]] | 1945 | 923 |- | | ''[[:d:Q23656887|Leslie Dodson]]'' | | 1114 |- | | [[:en:Leslie Morgan Steiner]] | 1965-07-20 | 1527 |- | | [[:en:Leslie T. Chang]] | | 1283 |- | [[File:Headshot Lewis Pugh.jpg|center|128px]] | [[:en:Lewis Pugh|Lewis Gordon Pugh]] | 1969-12-05 | lewis_pugh<br/>469 |- | | ''[[:d:Q23670651|Leyla Acaroglu]]'' | | 1467 |- | [[File:Leymah Gbowee (October 2011).jpg|center|128px]] | [[:en:Leymah Gbowee]] | 1972-02-01 | 1155 |- | | ''[[:d:Q23670480|Lian Pin Koh]]'' | | 1586 |- | | ''[[:d:Q21552205|Linda A. Hill]]'' | | 2503 |- | | ''[[:d:Q23760269|Linda Cliatt-Wayman]]'' | | 2523 |- | | ''[[:d:Q23712829|Lisa Bu]]'' | | 1487 |- | [[File:Dan Rosenweig and Lisa Gansky.jpg|center|128px]] | [[:en:Lisa Gansky]] | 1958-05-01 | 953 |- | | ''[[:d:Q23661649|Lisa Harouni]]'' | | 1201 |- | | [[:en:Lisa Kristine]] | 1965-09-02 | 1402 |- | | ''[[:d:Q23797751|Lisa Margonelli]]'' | | 789 |- | [[File:LIUBOLIN.JPG|center|128px]] | [[:en:Liu Bolin]] | 1973-01-07 | 1466 |- | [[File:Liza Donnelly at the Friar's Club.jpg|center|128px]] | [[:en:Liza Donnelly]] | 1955 | 822 |- | | [[:en:Loretta Napoleoni]] | 1955 | 506 |- | | [[:en:Lorrie Cranor]] | | 1940 |- | | [[:en:Louie Schwartzberg|Louis Schwartzberg]] | 1950-02-21 | 989 |- | | [[:en:Louise Fresco]] | 1952-02-11 | 341 |- | | [[:en:Louise Leakey]] | 1971-03-21 | 260 |- | | [[:en:Luca Turin]] | 1953-11-20 | 309 |- | | ''[[:d:Q23656158|Lucianne Walkowicz]]'' | | 1083 |- | | [[:en:Lucien Engelen]] | 1962-07-02 | 1243 |- | | ''[[:d:Q23662194|Lucy McRae]]'' | | 1272 |- | | ''[[:d:Q23662726|Ludwick Marishane]]'' | | 1445 |- | [[File:Luis von Ahn.jpg|center|128px]] | [[:en:Luis von Ahn]] | 1978<br/>1979 | 1117 |- | | ''[[:d:Q23727939|Luke Syson]]'' | | 1745 |- | | [[:en:LZ Granderson]] | 1972-03-11 | 1374 |- | [[File:Maajid Nawaz speaking at LibDem campaign event.jpg|center|128px]] | [[:en:Maajid Nawaz]] | 1978-11-02 | 1014 |- | [[File:Mac Barnett.JPG|center|128px]] | [[:en:Mac Barnett]] | 1982-08-23 | 2138 |- | | ''[[:d:Q23782713|Mac Stone]]'' | | 2671 |- | [[File:Albrightmadeleine.jpg|center|128px]] | [[:en:Madeleine Albright]] | 1937-05-15 | 814 |- | [[File:Mae-jemison.jpg|center|128px]] | [[:en:Mae Jemison|Mae C. Jemison]] | 1956-10-17 | 444 |- | | [[:en:Magnus Larsson]] | 1970-03-25 | 500 |- | [[File:Maira kalman 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Maira Kalman]] | 1949 | 162 |- | [[File:Majora.Xena rdx.JPG|center|128px]] | [[:en:Majora Carter]] | 1966-10-27 | 51 |- | [[File:Malcolmgladwell.jpg|center|128px]] | [[:en:Malcolm Gladwell]] | 1963-09-03 | 21 |- | | ''[[:d:Q23713725|Malcolm London]]'' | | 1644 |- | [[File:MalcomMcLarenspeaking.jpg|center|128px]] | [[:en:Malcolm McLaren]] | 1946-01-22 | 1058 |- | [[File:Mallika-sarabhai-before-performance-saarang-2011-iit-madras.jpg|center|128px]] | [[ਮੱਲਿਕਾ ਸਾਰਾਭਾਈ]] | 1954-05-09 | 552 |- | [[File:20110808 MalteSpitz.png|center|128px]] | [[:en:Malte Spitz]] | 1984-04-14 | malte_spitz<br/>1333 |- | [[File:Manal al-Shraif.jpg|center|128px]] | [[:en:Manal al-Sharif]] | 1979-04-25 | 1587 |- | | ''[[:d:Q23782698|Mandy Len Catron]]'' | | 2613 |- | | ''[[:d:Q22063727|Manu Prakash]]'' | | 1815 |- | | [[:en:Manuel Lima]] | 1978-05-03 | 495 |- | | [[:en:Marc Abrahams]] | | 2174 |- | | ''[[:d:Q23662529|Marc Goodman]]'' | | 1318 |- | [[File:Marc koska.jpg|center|128px]] | [[:en:Marc Koska]] | 1961-03-14 | 570 |- | | [[:en:Marc Kushner]] | | 1753 |- | | [[:en:Marc Pachter]] | 2008-01 | 590 |- | | ''[[:d:Q18521479|Marcel Dicke]]'' | 1957-11-28 | 725 |- | | [[:en:Marcin Jakubowski]] | | 978 |- | | ''[[:d:Q23728391|Marco Annunziata]]'' | | 1737 |- | [[File:Marco Tempest.jpg|center|128px]] | [[:en:Marco Tempest]] | 1964-12-03 | 1012 |- | | [[:en:Marcus Byrne]] | | 1450 |- | [[File:Sautoy2 cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Marcus du Sautoy]] | 1965-08-26 | 420 |- | | ''[[:d:Q23765418|Margaret Gould Stewart]]'' | | 766 |- | | [[:en:Margaret Heffernan]] | 1955-06-16 | 1325 |- | | [[:en:Margaret Wertheim]] | 1958 | 334 |- | | ''[[:d:Q23671015|Maria Bezaitis]]'' | | 1649 |- | [[File:Marian Bantjes Pop!Tech.jpg|center|128px]] | [[:en:Marian Bantjes]] | 1963-03-23 | 601 |- | [[File:Mariana Mazzucato.jpg|center|128px]] | [[:en:Mariana Mazzucato]] | 1968-06-16 | 1620 |- | [[File:Marina Abramović - The Artist Is Present - Viennale 2012 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Marina Abramović]] | 1946-11-30 | 2412 |- | | ''[[:d:Q23760166|Marisa Fick-Jordan]]'' | | 261 |- | | [[:en:Mark Applebaum]] | 1967 | 1401 |- | | ''[[:d:Q23784752|Mark Bezos]]'' | | 966 |- | | [[:en:Mark Bittman]] | | 234 |- | [[File:Mark Forsyth portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Mark Forsyth]] | 1977 | 1405 |- | | ''[[:d:Q23670507|Mark Kendall]]'' | | 1609 |- | | [[:en:Mark Pagel]] | 1954-06-05 | 1059 |- | | [[:en:Mark Plotkin]] | 1955-05-21 | 2091 |- | | ''[[:d:Q23662165|Mark Raymond]]'' | | 1262 |- | [[File:Mark-Ronson.jpg|center|128px]] | [[:en:Mark Ronson]] | 1975-09-04 | 1763 |- | | [[:en:Mark Roth (scientist)|Mark Roth]] | 1958 | 604 |- | | ''[[:d:Q23713549|Mark Shaw]]'' | | 1549 |- | [[File:Mark Z. Jacobson.jpg|center|128px]] | [[:en:Mark Z. Jacobson]] | 1965 | 654 |- | | ''[[:d:Q23662733|Markham Nolan]]'' | | 1449 |- | | ''[[:d:Q23656649|Markus Fischer]]'' | | 1055 |- | | [[:en:Marla Spivak]] | 1955 | 1588 |- | [[File:Marlene Zuk, Palmerston North City Library.JPG|center|128px]] | [[:en:Marlene Zuk]] | 1956-05-20 | 2525 |- | | ''[[:d:Q23656755|Martin Hanczyc]]'' | | 1100 |- | | [[:en:Martin Jacques]] | 1945 | 937 |- | | [[:en:Martin Pistorius]] | 1975 | 2672 |- | [[File:Martin Rees at Jodrell Bank in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Martin Rees]] | 1942-06-23 | sir_martin_rees<br/>44 |- | [[File:Flickr - The U.S. Army - Comprehensive Soldiers Fitness (1)cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Martin Seligman]] | 1942-08-12 | 257 |- | [[File:Photo of filmmaker Martin Villeneuve, April 2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Martin Villeneuve]] | 1978-03-13 | martin_villeneuve<br/>1493 |- | [[File:Martine Rothblatt.jpg|center|128px]] | [[:en:Martine Rothblatt]] | 1954 | 2411 |- | [[File:Marvin Minsky.jpg|center|128px]] | [[:en:Marvin Minsky]] | 1927-08-09 | 285 |- | [[File:Mary-lou-jepsen-google-io-2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Mary Lou Jepsen]] | 1965 | 1465 |- | [[File:Mary Roach at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Mary Roach]] | 1959-03-20 | 335 |- | [[File:Mary Robinson World Economic Forum 2013 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Mary Robinson]] | 1944-05-21 | 2526 |- | [[File:TempleGrandin.jpg|center|128px]] | [[:en:Temple Grandin|Mary Temple Grandin]] | 1947-08-29 | 611 |- | | [[:en:Maryn McKenna]] | | 2410 |- | | ''[[:d:Q16174456|Massimo Banzi]]'' | | 1304 |- | | ''[[:d:Q23783045|Mathias Jud]]'' | | 2666 |- | | ''[[:d:Q3298792|Mathieu Lehanneur]]'' | 1974-08-29 | 501 |- | [[File:Matt Cutts Headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Matt Cutts]] | 1967-12-21 | 1075 |- | | ''[[:d:Q23769530|Matt Kenyon]]'' | | 2485 |- | | ''[[:d:Q23662668|Matt Killingsworth]]'' | | 1428 |- | | ''[[:d:Q23662543|Matt Mills]]'' | | 1349 |- | [[File:Matt Ridley at Thinking Digital 2009 (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Matt Ridley]] | 1958-02-07 | 763 |- | | ''[[:d:Q23301826|Matt Weinstein]]'' | | 644 |- | [[File:Matthew Carter, 2014.jpg|center|128px]] | [[:en:Matthew Carter]] | 1937-10-01 | 1755 |- | | ''[[:d:Q23783062|Matthew Childs]]'' | | 434 |- | | ''[[:d:Q23759559|Matthew O'Reilly]]'' | | 2014 |- | | ''[[:d:Q23783080|Matthew White]]'' | | 482 |- | [[File:Matthieu Ricard 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Matthieu Ricard]] | 1946-02-15 | 171 |- | [[File:Seracini.JPG|center|128px]] | [[:en:Maurizio Seracini]] | 1946-12-16 | 1296 |- | | ''[[:d:Q23662756|Max Little]]'' | | 1397 |- | | [[:en:May El-Khalil]] | 1955-12-20 | 1621 |- | | [[:en:Maya Beiser]] | 1963-12-31 | 900 |- | [[File:Maya Penn headshot.jpeg|center|128px]] | [[:en:Maya Penn]] | 2000-02-10 | 1717 |- | | [[:en:Maysoon Zayid]] | 1974 | 1707 |- | [[File:051207-MPLS-011MazJobrani.jpg|center|128px]] | [[:en:Maz Jobrani]] | 1972-02-26 | 733 |- | | ''[[:d:Q23798616|McKenna Pope]]'' | | 1792 |- | | ''[[:d:Q23759676|Meaghan Ramsey]]'' | | 2129 |- | [[File:Mechai Viravaidya 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Mechai Viravaidya]] | 1941-01-17 | 800 |- | | ''[[:d:Q23759544|Meera Vijayann]]'' | | 2071 |- | | ''[[:d:Q23670504|Meg Jay]]'' | | 1497 |- | | ''[[:d:Q23662848|Megan Kamerick]]'' | | 1369 |- | [[File:Megan Washington.jpg|center|128px]] | [[:en:Megan Washington]] | 1986-01-07 | 2025 |- | | [[:en:Meklit Hadero]] | | meklit_hadero<br/>1714 |- | | ''[[:d:Q23688634|Melati and Isabel Wijsen]]'' | | melati_and_isabel_wijsen |- | [[File:Melinda Gates - World Economic Forum Annual Meeting 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Melinda Gates]] | 1964-08-15 | 803 |- | | ''[[:d:Q23759770|Melissa Fleming]]'' | | 2045 |- | | ''[[:d:Q23662348|Melissa Garren]]'' | | 1357 |- | | ''[[:d:Q23662916|Melissa Marshall]]'' | | 1420 |- | [[File:Mellody Hobson.jpg|center|128px]] | [[:en:Mellody Hobson]] | 1969-04-03 | 1759 |- | | ''[[:d:Q23760334|Memory Banda]]'' | | 2544 |- | [[File:Mena Trott from The Sew Weekly.jpeg|center|128px]] | [[:en:Mena Grabowski Trott]] | 1977-09-16 | 22 |- | | ''[[:d:Q23782693|Mia Birdsong]]'' | | 2527 |- | [[File:Michael Anti.JPG|center|128px]] | [[:en:Michael Anti (journalist)|Michael Anti]] | 1975 | 1329 |- | | [[:en:Michael Dickinson (biologist)|Michael Dickinson]] | 1963 | 1551 |- | | ''[[:d:Q23670632|Michael Green]]'' | | 1464 |- | | ''[[:d:Q23759758|Michael Green]]'' | | 2109 |- | | [[:en:Michael Hansmeyer]] | | 1295 |- | | [[:en:Michael Kimmel]] | 1951-02-26 | 2528 |- | | ''[[:d:Q23662341|Michael McDaniel]]'' | | 1356 |- | | [[:en:Michael Merzenich]] | 1942 | 439 |- | | ''[[:d:Q23727972|Michael Metcalfe]]'' | | 1806 |- | | [[:en:Michael Moschen]] | | 231 |- | [[File:Michael Nielsen.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Nielsen]] | 1974-01-04 | 1094 |- | | ''[[:d:Q23662981|Michael Norton]]'' | | 1279 |- | | ''[[:d:Q23784724|Michael Pawlyn]]'' | | 943 |- | [[File:Michael Pollan at Yale 1 cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Pollan]] | 1955-02-06 | 190 |- | [[File:Michael Porter.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Porter]] | 1947-05-23 | 1622 |- | | ''[[:d:Q23783071|Michael Pritchard]]'' | | 511 |- | | ''[[:d:Q23768729|Michael Rubinstein]]'' | | 2381 |- | [[File:Michael Sandel Me Judice.png|center|128px]] | [[:en:Michael J. Sandel|Michael Sandel]] | 1953-03-05 | 594 |- | [[File:Michael Shermer wiki portrait4.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Shermer]] | 1954-09-08 | michael_shermer<br/>23 |- | [[File:Michael Specter Headshot new.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Specter]] | 1955 | 602 |- | | [[:en:Michael Stevens (Internet personality)|Michael Stevens]] | 1986-02-23 | 1637 |- | [[File:MTTKeepingScore.jpg|center|128px]] | [[:en:Michael Tilson Thomas]] | 1944-12-21 | 1156 |- | | ''[[:d:Q23727986|Michel Laberge]]'' | | 1778 |- | | ''[[:d:Q23661627|Michelle Borkin]]'' | | 1180 |- | [[File:Michelle Obama 2013 official portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Michelle Obama]] | 1964-01-17 | 447 |- | [[File:Mick Cornett (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Mick Cornett]] | 1958-07-16 | 1739 |- | | [[:en:Mick Ebeling]] | 2013-11 | mick_ebeling<br/>975 |- | | [[:en:Mick Mountz]] | | mick_mountz<br/>1212 |- | [[File:Nicolelis.jpg|center|128px]] | [[:en:Miguel Nicolelis]] | 1961-03-07 | 1545 |- | [[File:Mihaly Csikszentmihalyi.jpg|center|128px]] | [[:en:Mihaly Csikszentmihalyi]] | 1934-09-29 | 296 |- | | [[:en:Mike Archer (paleontologist)|Mike Archer]] | 0321 | 1661 |- | | ''[[:d:Q23657163|Mike Biddle]]'' | | 1011 |- | [[File:Mike deGruy.jpg|center|128px]] | [[:en:Mike deGruy]] | 1951-12-29 | mike_degruy<br/>694 |- | [[File:Mikematas.jpg|center|128px]] | [[:en:Mike Matas]] | 1986-03-23 | 986 |- | [[File:Mike Rowe.jpg|center|128px]] | [[:en:Mike Rowe]] | 1962-03-18 | 414 |- | [[File:2011-10-13 TEDxRotterdam 046.JPG|center|128px]] | [[:en:Mikko Hyppönen]] | 1969 | 1049 |- | [[File:Milton glaser.jpg|center|128px]] | [[:en:Milton Glaser]] | 1929-06-26 | 406 |- | | [[:en:Mina Bissell]] | | 1322 |- | | ''[[:d:Q23809265|Miranda Wang and Jeanny Yao]]'' | | 1456 |- | [[File:Miru Kim in paris catacombs.jpg|center|128px]] | [[:en:Miru Kim]] | 1981 | 411 |- | | [[:en:Misha Glenny]] | 1958 | 486 |- | [[File:Mitchel Resnick.jpg|center|128px]] | [[:en:Mitchel Resnick]] | 2000s | 1529 |- | | ''[[:d:Q23795567|Mitchell Besser]]'' | | 722 |- | [[File:Mitchell joachim 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Mitchell Joachim]] | 1972-02-03 | 776 |- | | ''[[:d:Q23795336|Miwa Matreyek]]'' | | 738 |- | | ''[[:d:Q23712268|Mohamed Ali]]'' | | 1715 |- | | ''[[:d:Q23712650|Mohamed Hijri]]'' | | 1698 |- | | [[:en:Molly J. Crockett]] | | 1451 |- | | [[:en:Molly Stevens]] | | 1589 |- | [[File:Monica lewinsky.jpg|center|128px]] | [[:en:Monica Lewinsky]] | 1973-07-23 | 2409 |- | | ''[[:d:Q3860861|Monika Bulaj]]'' | 1966-05-21 | 1122 |- | | ''[[:d:Q23662833|Morgan O'Neill]]'' | | 1407 |- | [[File:Morgan Spurlock 2012 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Morgan Spurlock]] | 1970-11-07 | 608 |- | | ''[[:d:Q23769521|Morgana Bailey]]'' | | 2339 |- | | [[:en:Morley (singer)|Morley]] | | morley<br/>827 |- | [[File:Moshe Safdie.jpg|center|128px]] | [[:en:Moshe Safdie]] | 1938-07-14 | moshe_safdie<br/>194 |- | | ''[[:d:Q23768724|Mundano]]'' | | 2380 |- | | ''[[:d:Q23662706|Munir Virani]]'' | | 1433 |- | [[File:Murray Gell-Mann - World Economic Forum Annual Meeting 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Murray Gell-Mann]] | 1929-09-15 | 173 |- | [[File:Mustafa Akyol (tv 27jul07 21).jpg|center|128px]] | [[:en:Mustafa Akyol]] | 1972 | 1056 |- | | ''[[:d:Q23759569|Myriam Sidibe]]'' | | 2123 |- | | [[:en:N. Jeremy Kasdin]] | | 1817 |- | | ''[[:d:Q20423647|Nadia Al-Sakkaf]]'' | | 1060 |- | | [[:en:Nadine Burke Harris]] | 1975 | 2463 |- | | ''[[:d:Q23795283|Naif Al-Mutawa]]'' | | 721 |- | [[File:Nalini Nadkarni speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Nalini Nadkarni]] | 1954-10-13 | 364 |- | | [[:en:Nancy Duarte]] | | nancy_duarte<br/>1218 |- | | ''[[:d:Q11789453|Nancy Etcoff]]'' | 1955 | 454 |- | | ''[[:d:Q23768711|Nancy Frates]]'' | | 2369 |- | | [[:en:Nancy Kanwisher]] | | 1764 |- | [[File:Nancy Lublin.jpg|center|128px]] | [[:en:Nancy Lublin]] | 1971 | 1307 |- | [[File:Nandan M. Nilekani.jpg|center|128px]] | [[:en:Nandan Nilekani]] | 1955-06-02 | 342 |- | [[File:Naomi Klein Warsaw Nov.20 2008 Fot Mariusz Kubik 02.jpg|center|128px]] | [[ਨੈਓਮੀ ਕਲੇਨ]] | 1970-05-08 | 845 |- | [[File:Naomi Oreskes, HSS 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Naomi Oreskes]] | 1958 | 1889 |- | | ''[[:d:Q23798128|Naomi Shah]]'' | | 1191 |- | | [[:en:Natalie Jeremijenko]] | 1966 | 806 |- | [[File:Natalie MacMaster - Seattle - 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Natalie MacMaster]] | 1972-06-13 | 102 |- | [[File:NatalieMerchant.jpg|center|128px]] | [[:en:Natalie Merchant]] | 1963-10-26 | 615 |- | | ''[[:d:Q23656760|Natalie Warne]]'' | | 1108 |- | | [[:en:Natasha Tsakos]] | | 343 |- | | ''[[:d:Q23661623|Nate Garvis]]'' | | 1179 |- | [[File:Nate Silver 2009.png|center|128px]] | [[:en:Nate Silver]] | 1978-01-13 | 371 |- | | [[:en:Nathalie Cabrol]] | | 2408 |- | | ''[[:d:Q23656749|Nathalie Miebach]]'' | | 1096 |- | [[File:Nathan Myhrvold.jpg|center|128px]] | [[:en:Nathan Myhrvold]] | 1959-08-03 | 238 |- | [[File:Nathan Wolfe 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Nathan Wolfe]] | 1970-08-24 | 354 |- | [[File:Nathaniel Kahn.jpg|center|128px]] | [[:en:Nathaniel Kahn]] | 1962-11-09 | 429 |- | [[File:Naturally7.jpg|center|128px]] | [[:en:Naturally 7]] | | 359 |- | | [[:en:Navi Radjou]] | 1970-08-14 | 2046 |- | | ''[[:d:Q23657268|Neil Burgess]]'' | | 1220 |- | [[File:Neil Gershenfeld 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Gershenfeld]] | 1959-12-01 | 88 |- | [[File:Neil Harbisson cyborgist.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Harbisson]] | 1982-07-27 | 1321 |- | [[File:Neil MacGregor.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil MacGregor]] | 1946-06-16 | 1018 |- | [[File:Neil Pasricha San Diego.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Pasricha]] | 1979-09-17 | 929 |- | [[File:NeilTurok1990.jpg|center|128px]] | [[:en:Neil Turok]] | 1958-11-16 | 207 |- | [[File:Nellie McKay.png|center|128px]] | [[:en:Nellie McKay]] | 1984-04-13 | 248 |- | [[File:Neri Oxman - Pop!Tech 2009 - Camden, ME.jpg|center|128px]] | [[:en:Neri Oxman]] | | 2407 |- | | [[:en:Newton Aduaka]] | 1966 | newton_aduaka<br/>232 |- | [[File:Okonjo-Iweala, Ngozi (2008 portrait).jpg|center|128px]] | [[:en:Ngozi Okonjo-Iweala]] | 1954-06-13 | 115 |- | [[File:World Debate - Niall Ferguson crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Niall Ferguson]] | 1964-04-18 | 1019 |- | | [[:en:Nic Marks]] | | 737 |- | [[File:Nicholas Christakis.jpg|center|128px]] | [[:en:Nicholas A. Christakis]] | 1962-05-07 | 599 |- | [[File:Nicholas Negroponte USNA 20090415 cropped.jpg|center|128px]] | [[:en:Nicholas Negroponte]] | 1943-12-01 | 38 |- | [[File:Nicholas Stern.jpg|center|128px]] | [[:en:Nicholas Stern, Baron Stern of Brentford]] | 1946-04-22 | 2127 |- | [[File:Nick Bostrom, Stanford 2006 (square crop).jpg|center|128px]] | [[:en:Nick Bostrom]] | 1973-03-10 | 39 |- | | [[:en:Nick Hanauer]] | 1959 | 2022 |- | | ''[[:d:Q23769567|Nick Sears]]'' | | 353 |- | | [[:en:Nick Veasey]] | 1962 | 481 |- | | ''[[:d:Q23727944|Nicolas Perony]]'' | | 1794 |- | [[File:NielsDiffrient.jpg|center|128px]] | [[:en:Niels Diffrient]] | 1928-09-06 | 436 |- | | ''[[:d:Q23783481|Nigel Marsh]]'' | | 942 |- | | ''[[:d:Q23729145|Nikolai Begg]]'' | | 2020 |- | | ''[[:d:Q23670940|Nilofer Merchant]]'' | | 1512 |- | [[File:Nina Jablonski.JPG|center|128px]] | [[:en:Nina Jablonski]] | 1953-08-20 | 340 |- | | ''[[:d:Q23657225|Nina Tandon]]'' | | 1079 |- | [[File:Nirmalya Kumar.JPG|center|128px]] | [[:en:Nirmalya Kumar]] | 1960-03-08 | 1382 |- | | ''[[:d:Q23769268|Nizar Ibrahim]]'' | | 2308 |- | [[File:Noah Feldman.jpg|center|128px]] | [[:en:Noah Feldman]] | 1970 | 274 |- | | ''[[:d:Q23663073|Noah Wilson-Rich]]'' | | 1394 |- | | [[:en:Nonny de la Peña]] | | 2531 |- | | ''[[:d:Q23797707|Nora York]]'' | | 81 |- | [[File:Noreena Hertz - Trento - 1.JPG|center|128px]] | [[:en:Noreena Hertz]] | 1967-09-24 | 957 |- | [[File:Norman Foster dresden 061110.jpg|center|128px]] | [[:en:Norman Foster, Baron Foster of Thames Bank|Norman Foster]] | 1935-06-01 | 157 |- | | [[:en:Norman Spack]] | | 1864 |- | | ''[[:d:Q23769298|Noy Thrupkaew]]'' | | 2405 |- | [[File:Ogyen Trinley Dorje in Washington.jpg|center|128px]] | [[:en:Ogyen Trinley Dorje]] | 1985-06-26 | 539 |- | | [[:en:Ola Rosling]] | | 1951 |- | [[File:The Future of Art - Olafur Eliasson crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Olafur Eliasson]] | 1967-02-05 | 336 |- | [[File:Ole Scheeren in Frankfurt.20130525.jpg|center|128px]] | [[:en:Ole Scheeren]] | 1971 | ole_scheeren |- | [[File:Oliversacks.jpg|center|128px]] | [[:en:Oliver Sacks]] | 1933-07-09 | 337 |- | | [[:en:Omar Ahmad (politician)|Omar Ahmad]] | 1964-06-25 | 699 |- | [[File:OnoraONeillChairingWCITColloquiumHouseOfLords26June2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Onora O'Neill]], Baroness O'Neill of Bengarve | 1941-08-23 | 1681 |- | | ''[[:d:Q23656126|Onyx Ashanti]]'' | | 1067 |- | | ''[[:d:Q23759585|Oren Yakobovich]]'' | | 2047 |- | [[File:Ory Okolloh, Sept. 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Ory Okolloh]] | 1977 | 267 |- | | [[:en:P. Dee Boersma]] | | dee_boersma<br/>711 |- | [[File:Peter Warren Singer 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:P. W. Singer]] | 1974 | 321 |- | [[File:Paddy Ashdown 3.jpg|center|128px]] | [[:en:Paddy Ashdown]] | 1941-02-27 | 1149 |- | | ''[[:d:Q23662584|Pam Warhurst]]'' | | 1399 |- | [[File:PamelaMeyerSeptember2015.jpg|center|128px]] | [[:en:Pamela Meyer]] | | 1020 |- | | [[:en:Pamela Ronald]] | | 2404 |- | [[File:Vienna 2013-07-12 'central garden' - Blublut feat. Colin Webster 078 Pamelia Kurstin.jpg|center|128px]] | [[:en:Pamelia Kurstin]] | 1978-05-28 | pamelia_kurstin<br/>193 |- | | [[:en:Pankaj Ghemawat]] | 1959-09-30 | 1311 |- | [[File:Paola Antonelli in 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Paola Antonelli]] | 1963-05-13 | 148 |- | | ''[[:d:Q23662717|Paolo Cardini]]'' | | 1443 |- | [[File:Parag Khanna (6856923986).jpg|center|128px]] | [[:en:Parag Khanna]] | 1977-07-27 | 499 |- | [[File:Pardis-Sabeti-davos-2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Pardis Sabeti]] | 1975-12-25 | pardis_sabeti |- | [[File:Parul Sehgal NBCC 2011 Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Parul Sehgal]] | | 1695 |- | | [[:en:Pat Mitchell]] | 1943-01-20 | 1021 |- | | ''[[:d:Q23782661|Patience Mthunzi]]'' | | 2496 |- | | ''[[:d:Q23782676|Patricia Burchat]]'' | | 271 |- | | [[:en:Patricia K. Kuhl]] | | 946 |- | | ''[[:d:Q23784397|Patricia Ryan]]'' | | 971 |- | | [[:en:Patrick Awuah]], Jr. | 1965 | 139 |- | | [[:en:Patrick Chappatte]] | 1967 | 723 |- | | ''[[:d:Q23769549|Patrícia Medici]]'' | | 2240 |- | | [[:en:Patsy Rodenburg]] | 1953 | 686 |- | [[File:Pattie Maes and Hiroshi Ishii.jpg|center|128px]] | [[:en:Pattie Maes]] | 1961 | 362 |- | | ''[[:d:Q23782390|Paul Bennett]]'' | | 40 |- | | [[:en:Paul Bloom (psychologist)|Paul Bloom]] | 1963-12-24 | 1041 |- | [[File:Paul Collier World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Collier]] | 1949 | 240 |- | | ''[[:d:Q23661675|Paul Conneally]]'' | | 1245 |- | | [[:en:Paul Debevec]] | 2000s | 569 |- | [[File:PaulGilding.png|center|128px]] | [[:en:Paul Gilding]] | | 1177 |- | [[File:Paul J. Zak.png|center|128px]] | [[:en:Paul J. Zak]] | 1962-02-09 | paul_zak<br/>1022 |- | | ''[[:d:Q23712890|Paul Kemp-Robertson]]'' | | 1667 |- | | [[:en:Paul Lewis (journalist)|Paul Lewis]] | | 1091 |- | [[File:Paul maccready.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul MacCready]] | 1925-09-29 | 159 |- | | [[:en:Paul Moller]] | 1936-12-11 | 386 |- | | [[:en:Paul Nicklen]] | 1968-07-21 | 902 |- | | [[:en:Paul Pholeros]] | 1953 | paul_pholeros<br/>1658 |- | | ''[[:d:Q23728301|Paul Piff]]'' | | 1738 |- | [[File:Paul Romer in 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Romer]] | 1955-11-07<br/>1955-11-06 | 471 |- | | [[:en:Paul Root Wolpe]] | 1957-02-26 | 969 |- | [[File:Paul Sereno in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Sereno]] | 1957-10-11 | 385 |- | | ''[[:d:Q23657114|Paul Snelgrove]]'' | | 1043 |- | [[File:Paul Stamets with Agarikon.jpg|center|128px]] | [[:en:Paul Stamets]] | 1955-07-17 | 229 |- | | [[:en:Paul Tudor Jones]] | 1954-09-28 | 2473 |- | | [[:en:Paul W. Ewald]] | | 230 |- | | [[:en:Paul W. K. Rothemund]] | | 163 |- | | [[:en:Paula Johnson]] | | 1718 |- | | [[:en:Paula Scher]] | 1948-10-06 | paula_scher<br/>393 |- | | [[:en:Pavan Sukhdev]] | 1960-03-30 | 1023 |- | | [[:en:Pawan Sinha]] | | 556 |- | | ''[[:d:Q23671263|Pearl Arredondo]]'' | | 1645 |- | | [[:en:Penelope Boston]] | | 381 |- | | ''[[:d:Q23662947|Penelope Jagessar Chaffer]]'' | | 1230 |- | | ''[[:d:Q23783063|Pete Alcorn]]'' | | 451 |- | | ''[[:d:Q23712954|Peter Attia]]'' | | 1659 |- | [[File:PeterZG-small.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Diamandis]] | 1961-05-20 | 252 |- | | [[:en:Peter Donnelly]] | 1959-05-15 | 63 |- | | ''[[:d:Q23712235|Peter Doolittle]]'' | | 1727 |- | [[File:Peter Eigen.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Eigen]] | 1938-06-11 | 666 |- | [[File:Peter Gabriel Allan Warren.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Gabriel]] | 1950-02-13 | peter_gabriel<br/>24 |- | | ''[[:d:Q23759857|Peter Haas]]'' | | 805 |- | | ''[[:d:Q23769555|Peter Hirshberg]]'' | | 279 |- | [[File:Peter Molyneux 20080927 Festival du jeu video 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Molyneux]] | 1959-05-05 | 743 |- | [[File:Peter Norvig 2000 (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Norvig]] | 1956-12-05 | 1379 |- | | [[:en:Peter Reinhart]] | | 390 |- | | ''[[:d:Q23662569|Peter Saul]]'' | | 1265 |- | [[File:Singer1.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter Singer]] | 1946-07-06 | 1462 |- | | ''[[:d:Q23796156|Peter Tyack]]'' | | 767 |- | | ''[[:d:Q23712817|Peter van Manen]]'' | | 1672 |- | [[File:Peter van Uhm.jpg|center|128px]] | [[:en:Peter van Uhm]] | 1955-07-15 | 1213 |- | | [[:en:Peter Ward (paleontologist)|Peter Ward]] | 1949 | 398 |- | | [[:en:Phil Borges]] | 1942 | 41 |- | | [[:en:Phil Hansen (artist)|Phil Hansen]] | 1979 | 1461 |- | [[File:Philip Plait 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Phil Plait]] | 1964-09-30 | 1109 |- | | ''[[:d:Q23728383|Philip Evans]]'' | | 1810 |- | | [[:en:Philip K. Howard]] | 1948 | 621 |- | [[File:Philip Rosedale, Web 2.0 Conference.jpg|center|128px]] | [[:en:Philip Rosedale]] | 1968-09-29 | 325 |- | [[File:Zimbardo in Warsaw 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Philip Zimbardo]] | 1933-03-23 | 242 |- | [[File:PhilippePetitAAFeb09.jpg|center|128px]] | [[:en:Philippe Petit]] | 1949-08-13 | 1158 |- | [[File:Philippe Starck.jpg|center|128px]] | [[:en:Philippe Starck]] | 1949-01-18 | 176 |- | | [[:en:Pia Mancini]] | | 2094 |- | [[File:Pico Iyer 2.08.12 (6847745503).jpg|center|128px]] | [[:en:Pico Iyer]] | 1957-02-11 | 1593 |- | | [[:en:Pilobolus (dance company)|Pilobolus]] | | 25 |- | | ''[[:d:Q23662189|Plankton Chronicles Project]]'' | | 1270 |- | [[File:Pranavmistry.jpg|center|128px]] | [[:en:Pranav Mistry]] | 1981-05-14 | 417 |- | [[File:Preston Reed June 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Preston Reed]] | 1955-04-13 | 1301 |- | | ''[[:d:Q23656762|Péter Fankhauser]]'' | | 1044 |- | | ''[[:d:Q23783069|Qi Zhang]]'' | | 457 |- | | ''[[:d:Q23657158|Quixotic Fusion]]'' | | 1159 |- | | ''[[:d:Q23657089|Quyen Nguyen]]'' | | 1123 |- | | ''[[:d:Q23795664|Rachel Armstrong]]'' | | 575 |- | | ''[[:d:Q20995290|Rachel Botsman]]'' | | 882 |- | | ''[[:d:Q23783093|Rachel Pike]]'' | | 584 |- | | [[:en:Rachel Sussman]] | 1975 | 769 |- | [[File:Horizonte 2014 Fr 1464.JPG|center|128px]] | ''[[:d:Q18397247|Rachelle Garniez]]'' | 2000s | 253 |- | | [[:en:Raffaello D'Andrea]] | | raffaello_d_andrea<br/>1594 |- | | ''[[:d:Q23795356|Raghava KK]]'' | | 618 |- | [[File:Ramesh Mashelkar Apr09.jpg|center|128px]] | [[:en:Raghunath Anant Mashelkar]] | 1943-01-01 | 543 |- | | ''[[:d:Q23768717|Rainer Strack]]'' | | 2271 |- | | [[:en:Rajesh P. N. Rao|Rajesh P.N. Rao]] | 1970-07-02 | 903 |- | | ''[[:d:Q23760316|Rajiv Maheswaran]]'' | | 2455 |- | | ''[[:d:Q23784293|Ralph Langner]]'' | | 960 |- | | ''[[:d:Q23759575|Ramanan Laxminarayan]]'' | | 2151 |- | | [[:en:Ramesh Raskar]] | | ramesh_raskar<br/>1328 |- | | ''[[:d:Q23657180|Ramona Pierson]]'' | | 1125 |- | | ''[[:d:Q23712989|Ramsey Musallam]]'' | | 1641 |- | | [[:en:Rana el Kaliouby]] | 1978 | 2533 |- | [[File:Randall Munroe ducks.JPG|center|128px]] | [[:en:Randall Munroe]] | 1984-10-17 | 1750 |- | [[File:RandyPausch Wiki 2.jpg|center|128px]] | [[:en:Randy Pausch]] | 1960-10-23 | 643 |- | | ''[[:d:Q23751633|Raspyni Brothers]]'' | | 198 |- | [[File:Raul Midón.jpg|center|128px]] | [[:en:Raúl Midón|Raul Midón]] | 1966-03-14 | 168 |- | | ''[[:d:Q23784984|Ravin Agrawal]]'' | | 652 |- | | [[:en:Ray Anderson (entrepreneur)|Ray Anderson]] | 1934-07-28 | 351 |- | [[File:Raymond Kurzweil Fantastic Voyage.jpg|center|128px]] | [[:en:Ray Kurzweil]] | 1948-02-12 | 42 |- | [[File:Ray Zahab speaking at TED in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Ray Zahab]] | 2006-11-01 | 399 |- | | [[:en:Read Montague]] | 1960 | 1319 |- | [[File:Rebecca Goldstein.jpg|center|128px]] | [[:en:Rebecca Goldstein]] | 1950-02-23 | 1172 |- | [[File:Rebeccamackinnon wenxin.jpg|center|128px]] | [[:en:Rebecca MacKinnon]] | 1969-09-16 | 1028 |- | | [[:en:Rebecca Onie]] | 1977 | 1372 |- | | [[:en:Rebecca Saxe]] | | 473 |- | | ''[[:d:Q23759787|Reed Kroloff]]'' | | 262 |- | [[File:Reggie Watts at PopTech 2011 (a).jpg|center|128px]] | [[:en:Reggie Watts]] | 1972-03-23 | 1160 |- | [[File:DARPA Director Dr regina dugan.jpeg|center|128px]] | [[:en:Regina E. Dugan]] | 1963-03-19 | 1161 |- | | ''[[:d:Q23783055|Regina Hartley]]'' | | 2606 |- | [[File:Renata Salecl, Subversive Film Festival, Zagreb.JPG|center|128px]] | [[:en:Renata Salecl]] | 1962-01-09 | 1595 |- | | ''[[:d:Q23795629|Renny Gleeson]]'' | | 431 |- | [[File:Reshma Saujani (6723908891).jpg|center|128px]] | [[:en:Reshma Saujani]] | 1975-11-18 | reshma_saujani |- | | [[:en:Reuben Heyday Margolin]] | | 1163 |- | | [[:en:Ric Elias]] | 1967-05-21 | ric_elias<br/>983 |- | | [[:en:Ricardo Semler]] | 1959 | 2048 |- | | [[:en:Rich Benjamin]] | | 2534 |- | [[File:Richard Baraniuk at the SPARC 2014 OA Meeting - DSC00777 (cropped).JPG|center|128px]] | [[:en:Richard Baraniuk]] | | 26 |- | [[File:5.3.10RichardBransonByDavidShankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Richard Branson]] | 1950-07-18 | 161 |- | [[File:Richard Dawkins Cooper Union Shankbone.jpg|center|128px]] | [[ਰਿਚਰਡ ਡੋਕਿਨਜ਼]] | 1941-03-26 | 93 |- | [[File:RichardFeynman-PaineMansionWoods1984 copyrightTamikoThiel bw.jpg|center|128px]] | [[:en:Richard Feynman]] | 1918-05-11 | 673 |- | [[File:RichardWilkinson.jpg|center|128px]] | [[:en:Richard G. Wilkinson]] | 1943-07-03 | 1027 |- | | ''[[:d:Q21340682|Richard L. Pyle]]'' | 1967 | 410 |- | [[File:Richard H. Ledgett.jpg|center|128px]] | [[:en:Richard Ledgett]] | | 1845 |- | | [[:en:Richard Preston]] | 1954-08-05 | 323 |- | | ''[[:d:Q23656666|Richard Resnick]]'' | | 1085 |- | | ''[[:d:Q23785283|Richard Sears]]'' | | 712 |- | | ''[[:d:Q23657219|Richard Seymour]]'' | | 1092 |- | | ''[[:d:Q23795641|Richard St. John]]'' | | 70 |- | | ''[[:d:Q23797900|Richard Turere]]'' | | 1460 |- | | ''[[:d:Q23670529|Richard Weller]]'' | | 1521 |- | | ''[[:d:Q23662323|Rick Guidotti]]'' | | 1347 |- | [[File:Rick.Smolan.headshot.jpg|center|128px]] | [[:en:Rick Smolan]] | 1949-11-05 | rick_smolan<br/>251 |- | [[File:Pastor Rick Warren Crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Rick Warren]] | 1954-01-28 | 71 |- | [[File:Rickard Falkvinge - 2006-06-03 (Jon Åslund).jpg|center|128px]] | [[:en:Rick Falkvinge|Rickard Falkvinge]] | 1972-01-21 | 1269 |- | | ''[[:d:Q23759728|Rishi Manchanda]]'' | | 2023 |- | | ''[[:d:Q23671271|Rita F. Pierson]]'' | | 1640 |- | | [[:en:Rives (poet)|Rives]] | 1966 | 27 |- | | ''[[:d:Q23796184|Rob Dunbar]]'' | | 795 |- | | [[:en:Rob Forbes]] | | 388 |- | | ''[[:d:Q23783483|Rob Harmon]]'' | | 965 |- | [[File:Voices of Transition Rob Hopkins.png|center|128px]] | [[:en:Rob Hopkins]] | 1968 | 488 |- | | [[:en:Rob Knight (biologist)|Rob Knight]] | 1976 | 1748 |- | [[File:Kid President in White House 2013 Easter Egg Roll Promo.jpg|center|128px]] | [[:en:Robby Novak]] | 2003-01-26 | 1532 |- | | [[:en:Robert Ballard]] | 1942-06-30 | 235 |- | | [[:en:Robert Fischell]] | 1930 | 57 |- | | ''[[:d:Q23728142|Robert Full]]'' | | 174 |- | | ''[[:d:Q23797194|Robert Gupta]]'' | | 685 |- | | [[:en:Robert Hammond (High Line)|Robert Hammond]] | | 1073 |- | | [[:en:Robert J. Gordon]] | 1940-09-03 | 1496 |- | [[File:Robert Lang.JPG|center|128px]] | [[:en:Robert J. Lang]] | 1961-05-04 | 264 |- | | ''[[:d:Q23797695|Robert Lee Hotz]]'' | | 786 |- | | [[:en:Robert Legato]] | 1956 | 1334 |- | | [[:en:Robert Mankoff]] | 1944-05-01 | 1660 |- | | ''[[:d:Q23759693|Robert Muggah]]'' | | 2049 |- | [[File:Robert Neuwirth in 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Neuwirth]] | | 43 |- | [[File:RobReid.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Reid (author)|Robert Reid]] | 1966-10-02 | rob_reid<br/>1231 |- | [[File:Robert Sapolsky-edited.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Sapolsky]] | 1957 | 645 |- | | [[:en:Robert Swan]] | 1956-07-28 | 2050 |- | [[File:Robert Thurman 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Thurman]] | 1941-08-03 | 119 |- | [[File:Robert Wright journalist.jpg|center|128px]] | [[:en:Robert Wright (journalist)|Robert Wright]] | 1957-01-25 | 61 |- | | ''[[:d:Q23809243|Roberto D'Angelo and Francesca Fedeli]]'' | | 1666 |- | [[File:Robinchase2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Robin Chase]] | | 188 |- | [[File:Robin Ince - EdSciFest 2014.JPG|center|128px]] | [[:en:Robin Ince]] | 1969-02-20 | 1051 |- | [[File:RobinMorgan profile.jpg|center|128px]] | [[:en:Robin Morgan]] | 1941-01-29 | 2535 |- | | ''[[:d:Q23782688|Robin Murphy]]'' | | 2540 |- | | ''[[:d:Q23713828|Robin Nagle]]'' | | 1709 |- | | ''[[:d:Q23760207|Robyn Stein DeLuca]]'' | | 2511 |- | [[File:Rodney Brooks ML40.jpg|center|128px]] | [[:en:Rodney Brooks]] | 1954-12-30 | 289 |- | [[File:Rodney Mullen-2.jpg|center|128px]] | [[:en:Rodney Mullen]] | 1966-08-17 | rodney_mullen<br/>1375 |- | | ''[[:d:Q23712290|Rodrigo Canales]]'' | | 1708 |- | | ''[[:d:Q23657103|Roger Doiron]]'' | | 1126 |- | [[File:Roger Ebert (extract) by Roger Ebert.jpg|center|128px]] | [[:en:Roger Ebert]] | 1942-06-18 | 904 |- | [[File:Roger-McNamee.jpg|center|128px]] | [[:en:Roger McNamee]] | 1956-05-02 | 1102 |- | | ''[[:d:Q23728309|Roger Stein]]'' | | 1741 |- | | [[:en:Rogier van der Heide]] | 1970 | 967 |- | [[File:Rokia Traoré - Festival du Bout du Monde 2013 - 003.jpg|center|128px]] | [[:en:Rokia Traoré]] | 1974-01-24 | 166 |- | | [[:en:Roman Mars]] | | 2403 |- | | ''[[:d:Q23769241|Romina Libster]]'' | | 2357 |- | [[File:Mr. Romulus Whitaker.JPG|center|128px]] | [[:en:Romulus Whitaker]] | 1943-05-23<br/>1943 | 563 |- | | [[:en:Ron Eglash]] | 1958-12-25 | 142 |- | | [[:en:Ron Finley]] | | 1506 |- | | [[:en:Ron Gutman]] | | ron_gutman<br/>990 |- | | [[:en:Ron McCallum]] | 1948-10-08 | 1680 |- | | ''[[:d:Q23662811|Ronny Edry]]'' | | 1453 |- | [[File:Rory Bremner at the Savoy 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Rory Bremner]] | 1961-04-06 | 461 |- | [[File:Rory Stewart MP.jpg|center|128px]] | [[:en:Rory Stewart]] | 1973-01-03 | 1045 |- | | [[:en:Rory Sutherland (advertising)|Rory Sutherland]] | 1965 | 476 |- | | [[:en:Rose George]] | 1969 | 1459 |- | | ''[[:d:Q23759550|Rose Goslinga]]'' | | 1944 |- | | ''[[:d:Q23728320|Roselinde Torres]]'' | | 1802 |- | | ''[[:d:Q23759581|Rosie King]]'' | | 2144 |- | [[File:Portrait of Ross Lovegrove.jpg|center|128px]] | [[:en:Ross Lovegrove]] | 1958 | 28 |- | [[File:Roxane gay 9134940.JPG|center|128px]] | [[:en:Roxane Gay]] | 1974 | 2536 |- | | ''[[:d:Q23728739|Roy Gould]]'' | | 199 |- | | [[:en:Roz Savage]] | 1967-12-23 | 701 |- | [[File:Ruby Wax.jpg|center|128px]] | [[:en:Ruby Wax]] | 1951-04-19 | 1320 |- | [[File:Rufus Cappadocia.jpg|center|128px]] | [[:en:Rufus Cappadocia]] | | 265 |- | | ''[[:d:Q23809230|Rufus Griscom and Alisa Volkman]]'' | | 857 |- | | ''[[:d:Q23713556|Rupal Patel]]'' | | 1705 |- | [[File:Russell G Foster - EdSciFest 2014 (20).JPG|center|128px]] | [[:en:Russell Foster (neuroscientist)|Russell G. Foster]] | 1959 | 1623 |- | | [[:en:Ruth Chang]] | | 1890 |- | | ''[[:d:Q23727935|Ryan Holladay]]'' | | 1743 |- | | ''[[:d:Q23783358|Ryan Lobo]]'' | | 541 |- | | ''[[:d:Q16876158|Ryan Merkley]]'' | | 1421 |- | | [[:en:Sakena Yacoobi]] | | 2537 |- | | ''[[:d:Q23670961|Saki Mafundikwa]]'' | | 1458 |- | | [[:en:Sally Kohn]] | 1977-03-27 | 1730 |- | [[File:Salman Khan TED 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Salman Khan (educator)|Salman Khan]] | 1976-10-11 | salman_khan<br/>916 |- | | ''[[:d:Q23670952|Salvatore Iaconesi]]'' | | 1611 |- | [[File:Sam Harris 01.jpg|center|128px]] | [[:en:Sam Harris]] | 1967-04-09 | 593 |- | | ''[[:d:Q23795645|Sam Martin]]'' | | 564 |- | | [[:en:Sam Richards (sociologist)|Sam Richards]] | 1960-09-03 | 980 |- | [[File:Samantha Power 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Samantha Power]] | 1970-09-21 | 311 |- | | ''[[:d:Q23782711|Samuel Cohen]]'' | | 2572 |- | | ''[[:d:Q23670660|Sandra Aamodt]]'' | | 1612 |- | | ''[[:d:Q23657109|Sandra Fisher-Martins]]'' | | 1099 |- | | ''[[:d:Q23782729|Sandrine Thuret]]'' | | 2573 |- | | ''[[:d:Q23769249|Sangu Delle]]'' | | 2249 |- | | ''[[:d:Q23713544|Sanjay Dastoor]]'' | | 1544 |- | | ''[[:d:Q23662565|Sanjay Pradhan]]'' | | 1286 |- | | ''[[:d:Q23728286|Sara Lewis]]'' | | 1751 |- | | [[:en:Sara Seager]] | 1971-07-21 | 2402 |- | | ''[[:d:Q23760629|Sarah Bergbreiter]]'' | | 2312 |- | [[File:SarahJones.jpg|center|128px]] | [[:en:Sarah Jones (stage actress)|Sarah Jones]] | 1973-11-29 | 370 |- | | ''[[:d:Q23797164|Sarah Kaminsky]]'' | | 808 |- | [[File:Sarah Kay esinemas konverentsil TED 2011. aastal. Foto Steve Jürvetson.jpg|center|128px]] | [[:en:Sarah Kay (poet)|Sarah Kay]] | 1988-06-19 | 905 |- | | [[:en:Sarah Lewis (curator)|Sarah Lewis]] | | 1809 |- | [[File:Sarah Parcak, 2014 (crop).jpg|center|128px]] | [[:en:Sarah Parcak]] | 1979 | 1164 |- | | [[:en:Sarah-Jayne Blakemore]] | 1974-08-11 | sarah_jayne_blakemore |- | | ''[[:d:Q23656709|Sasha Dichter]]'' | | 1086 |- | [[File:Saul Griffith shot at Pop!Tech by Kris Krug.jpg|center|128px]] | [[:en:Saul Griffith]] | 1974 | 52 |- | | [[:en:Saša Vučinić]] | | 75 |- | | [[:en:Scilla Elworthy]] | 1943-06-03 | 1403 |- | | ''[[:d:Q23782703|Scott Dinsmore]]'' | | 2645 |- | | ''[[:d:Q23662590|Scott Fraser]]'' | | 1412 |- | | [[:en:Scott Kim]] | 1955 | 589 |- | [[File:Scott McCloud.Making Comics Tour.RISD.gk.JPG|center|128px]] | [[:en:Scott McCloud]] | 1960-06-10 | 389 |- | | ''[[:d:Q23661641|Scott Rickard]]'' | | 1198 |- | | ''[[:d:Q21551156|Scott Summit]]'' | | 1261 |- | | ''[[:d:Q23817870|Sean Gourley]]'' | | 440 |- | [[File:Seanmcarroll2.jpg|center|128px]] | [[:en:Sean M. Carroll]] | 1966-10-05 | sean_carroll<br/>671 |- | | ''[[:d:Q23662471|Sebastian Deterding]]'' | | 1362 |- | [[File:Sebastian Junger, April 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sebastian Junger]] | 1962-01-17 | 1901 |- | | [[:en:Sebastian Seung]] | | 751 |- | [[File:Sebastian Thrun World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sebastian Thrun]] | 1967-05-14 | 972 |- | | ''[[:d:Q23795349|Sebastian Wernicke]]'' | | 702 |- | [[File:Sebastiaosalgado2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Sebastião Salgado]] | 1944-02-08 | 1508 |- | | [[:en:Sendhil Mullainathan]] | 2000s | 546 |- | | ''[[:d:Q23729052|Sergei Lupashin]]'' | | 1829 |- | [[File:Sergey Brin Ted 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Sergey Brin]] | 1973-08-21 | 1552 |- | [[File:Seth F. Berkley - Annual Meeting of the New Champions 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Seth Berkley]] | 1956-10-18 | 617 |- | [[File:Seth Godin in 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Seth Godin]] | 1960-07-10 | seth_godin<br/>29 |- | | [[:en:Seth Priebatsch]] | | 784 |- | [[File:CSICON 2011-Seth Shostak.JPG|center|128px]] | [[:en:Seth Shostak]] | 1943-07-20 | seth_shostak<br/>1371 |- | | ''[[:d:Q23759752|Severine Autesserre]]'' | | 2096 |- | [[File:Seyi Oyesola.jpg|center|128px]] | [[:en:Seyi Oyesola]] | | 237 |- | | [[:en:Shabana Basij-Rasikh]] | | 1539 |- | | [[:en:Shaffi Mather]] | 1970-02-06 | shaffi_mather<br/>544 |- | [[File:Shai Agassi2.jpg|center|128px]] | [[:en:Shai Agassi]] | 1968-04-19 | 356 |- | [[File:Shai Reshef.jpg|center|128px]] | [[:en:Shai Reshef]] | 1955-09-11 | 1812 |- | | [[:en:Shaka Senghor]] | | 1803 |- | | [[:en:Shane Koyczan]] | 1976-05-22 | 1550 |- | | [[:en:Shaolan Hsueh]] | 1971 | 1643 |- | [[File:Sharmeen Obaid Chinoy World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sharmeen Obaid-Chinoy]] | 1978-11-12 | 716 |- | [[File:Sasi tharoor2.JPG|center|128px]] | [[:en:Shashi Tharoor]] | 1956-03-09 | 560 |- | | [[:en:Shawn Achor]] | 1978 | 1215 |- | | [[:en:Shea Hembrey]] | 1974 | 907 |- | [[File:Sheena Iyengar.jpg|center|128px]] | [[:en:Sheena Iyengar]] | 1969-11-29 | 731 |- | | [[:en:Sheila Nirenberg]] | | 1128 |- | | ''[[:d:Q23797211|Sheila Patek]]'' | | 77 |- | [[File:Shekhar kapur 02.jpg|center|128px]] | [[ਸ਼ੇਖਰ ਕਪੂਰ]] | 1945-12-06 | 538 |- | | [[:en:Shereen El Feki]] | 1968 | 624 |- | [[File:Sherry Turkle.jpg|center|128px]] | [[:en:Sherry Turkle]] | 1948-06-18 | 1166 |- | | [[:en:Sherwin B. Nuland]] | 1930-12-08 | 169 |- | [[File:Sheryl Sandberg World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Sheryl Sandberg]] | 1969-08-28 | 848 |- | [[File:WuDunn, Sheryl.jpg|center|128px]] | [[:en:Sheryl WuDunn]] | 1959-11-16 | 757 |- | [[File:Centre Pompidou-Metz - Pose de la première pierre -2.jpg|center|128px]] | [[:en:Shigeru Ban]] | 1957-08-05 | 1676 |- | | ''[[:d:Q23729147|Shih Chieh Huang]]'' | | 1842 |- | | [[:en:Shilo Shiv Suleman]] | 1989 | 1250 |- | | ''[[:d:Q23795685|Shimon Schocken]]'' | | 868 |- | | ''[[:d:Q23796822|Shimon Steinberg]]'' | | 811 |- | | ''[[:d:Q23760199|Shimpei Takahashi]]'' | | 2502 |- | [[File:Viennale talk (2), Shirin Neshat.jpg|center|128px]] | [[ਸ਼ੀਰੀਂ ਨਿਸ਼ਾਤ]] | 1957-03-26 | 830 |- | | ''[[:d:Q23662139|Shlomo Benartzi]]'' | | 1251 |- | | ''[[:d:Q23797949|Shree Bose]]'' | | 1190 |- | | ''[[:d:Q23728304|Shubhendu Sharma]]'' | | 1822 |- | | [[:en:Shukla Bose]] | | shukla_bose<br/>531 |- | | ''[[:d:Q23662246|Shyam Sankar]]'' | | 1302 |- | [[File:Dr. Siddhartha Mukherjee 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:Siddhartha Mukherjee]] | 1970 | 2400 |- | | ''[[:d:Q23670511|Siddharthan Chandran]]'' | | 1596 |- | | [[:en:Siegfried Woldhek]] | 1951-05-14 | 212 |- | [[File:Simon Anholt.JPG|center|128px]] | [[:en:Simon Anholt]] | 1961 | 1945 |- | | ''[[:d:Q23657275|Simon Berrow]]'' | | 1244 |- | | ''[[:d:Q23657193|Simon Lewis]]'' | | 1078 |- | [[File:Simon sinek.jpg|center|128px]] | [[:en:Simon Sinek]] | 1973-10-09 | simon_sinek<br/>703 |- | | [[:en:Sirena Huang]] | 1994 | 45 |- | [[File:Sivamani 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Sivamani]] | 1959 | 557 |- | | [[:en:Skylar Tibbits]] | | 1084 |- | | [[:en:Sleepy Man]] | | 1439 |- | | [[:en:Somi]] | 1979-06-06<br/>1981-06-06 | 1832 |- | | ''[[:d:Q23661638|Sonaar Luthra]]'' | | 1197 |- | | [[:en:Sonia Shah]] | 1969 | 1597 |- | | [[:en:Sophal Ear]] | | 515 |- | [[File:Sophie Hunger 2009.jpg|center|128px]] | [[:en:Sophie Hunger]] | 1983-03-31 | 489 |- | [[File:Sophie scott photo.jpeg|center|128px]] | [[:en:Sophie Scott]] | 2013-09 | 2399 |- | [[File:Spencer Wells.jpg|center|128px]] | [[:en:Spencer Wells]] | 1969-04-06 | 268 |- | [[File:Srdja Popovic (1).jpg|center|128px]] | [[:en:Srđa Popović (activist)|Srđa Popović]] | 1973-02-01 | 1116 |- | | ''[[:d:Q23769382|Stacey Baker]]'' | | 2441 |- | | ''[[:d:Q23796642|Stacey Kramer]]'' | | 802 |- | [[File:Stanley McChrystal BG 1999.jpg|center|128px]] | [[:en:Stanley A. McChrystal]] | 1954-08-14 | 924 |- | | ''[[:d:Q23713770|Stefan Larsson]]'' | | 1723 |- | [[File:Stefan Sagmeister - 2008.jpg|center|128px]] | [[:en:Stefan Sagmeister]] | 1962-08-06 | 53 |- | | [[:en:Stefan Wolff]] | | 755 |- | | ''[[:d:Q23795676|Stefana Broadbent]]'' | | 462 |- | | ''[[:d:Q23795300|Stefano Mancuso]]'' | | 736 |- | [[File:Stefon Harris.jpg|center|128px]] | [[:en:Stefon Harris]] | 1973-03-23 | 1119 |- | [[File:Stella Young.jpg|center|128px]] | [[:en:Stella Young]] | 1982-02-24 | 1937 |- | [[File:Stephen Burt NBCC 2011 Shankbone.jpg|center|128px]] | [[:en:Stephen Burt]] | | 1598 |- | | ''[[:d:Q23727585|Stephen Cave]]'' | | 1735 |- | | ''[[:d:Q23661665|Stephen Coleman]]'' | | 1223 |- | [[File:Stephen Friend at NightScience 2013 in Paris.jpg|center|128px]] | [[:en:Stephen Friend]] | 1953-12-10 | 1801 |- | [[File:Stephen Hawking.StarChild.jpg|center|128px]] | [[ਸਟੀਵਨ ਹਾਕਿੰਗ]] | 1942-01-08 | 209 |- | | ''[[:d:Q23661621|Stephen Lawler]]'' | | 121 |- | | ''[[:d:Q23797692|Stephen Palumbi]]'' | | 774 |- | | ''[[:d:Q23301821|Stephen Petranek]]'' | | 129 |- | | ''[[:d:Q23662878|Stephen Ritz]]'' | | 1396 |- | [[File:Stephen Wolfram PR.jpg|center|128px]] | [[:en:Stephen Wolfram]] | 1959-08-29 | stephen_wolfram<br/>655 |- | | ''[[:d:Q23670647|Steve Howard]]'' | | 1613 |- | [[File:Steve Jobs Headshot 2010-CROP.jpg|center|128px]] | [[ਸਟੀਵ ਜੌਬਜ਼]] | 1955-02-24 | 640 |- | [[File:Steve Jurvetson in 2004.jpg|center|128px]] | [[:en:Steve Jurvetson]] | 1967-03-01 | 201 |- | | ''[[:d:Q23656010|Steve Keil]]'' | | 1065 |- | | ''[[:d:Q23712705|Steve Ramirez]]'' | | 1677 |- | [[File:Dame steve shirley.jpg|center|128px]] | [[:en:Steve Shirley]] | 1933-09-16 | 1713 |- | | [[:en:Steve Silberman]] | | 2447 |- | | [[:en:Steve Truglia]] | 1962 | 480 |- | | ''[[:d:Q23662571|Steven Addis]]'' | | 1237 |- | [[File:Professor Steven Cowley FRS.jpg|center|128px]] | [[:en:Steven Cowley]] | 2000s | 463 |- | [[File:Steven Berlin Johnson - South by Southwest 2008 crop.jpg|center|128px]] | [[:en:Steven Johnson (author)|Steven Johnson]] | 1968-06-06 | 68 |- | | [[:en:Steven Levitt]] | 1967-05-29 | 30 |- | | [[:en:Steven M. Wise]] | 1952 | 2397 |- | [[File:Steven Pinker 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Steven Pinker]] | 1954-09-18 | 154 |- | | ''[[:d:Q23670976|Steven Schwaitzberg]]'' | | 1526 |- | | [[:en:Steven Strogatz]] | 1959-08-13 | 382 |- | | [[:en:Stew (musician)|Stew]] | 1961-08-16 | 108 |- | [[File:Stewart Brand -Sausalito, California, USA -at home-14Dec2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Stewart Brand]] | 1938-12-14 | stewart_brand<br/>111 |- | [[File:Sting ThePolice 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Sting (musician)|Sting]] | 1951-10-02 | 1791 |- | | ''[[:d:Q23783413|Stuart Brown]]'' | | 418 |- | [[File:Stuart Firestein 2012.JPG|center|128px]] | [[:en:Stuart Firestein]] | | 1457 |- | | [[:en:Sue Austin]] | 1965-09-07 | 1509 |- | [[File:Sue Savage Rumbaugh 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Sue Savage-Rumbaugh]] | 1946 | Susan_Savage-Rumbaugh<br/>76 |- | [[File:Sugra mitra.jpg|center|128px]] | [[:en:Sugata Mitra]] | 1952-02-12 | sugata_mitra<br/>158 |- | [[File:SuheirHammad.jpg|center|128px]] | [[:en:Suheir Hammad]] | 1973-10-25 | 840 |- | [[File:Suki Kim, Miami Book Fair 2015 - 2.jpg|center|128px]] | [[:en:Suki Kim]] | | 2450 |- | [[File:SunithaKrishnanJI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Sunitha Krishnan]] | 1972 | 540 |- | | [[:en:Sunni Brown]] | 1977-07-08 | 908 |- | [[File:Susan Blackmore (2014).jpg|center|128px]] | [[:en:Susan Blackmore]] | 1951-07-29 | 241 |- | [[File:SusanCainPortrait 250px 20120305.jpg|center|128px]] | [[:en:Susan Cain]] | 1968 | 1167 |- | | ''[[:d:Q23769279|Susan Colantuono]]'' | | 2229 |- | [[File:Susan Shaw with Seal Pup 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:Susan D. Shaw]] | 1943-10-24 | susan_shaw<br/>781 |- | | ''[[:d:Q23759572|Susan Etlinger]]'' | | 2220 |- | | [[:en:Susan L. Solomon]] | 1951 | 1285 |- | [[File:Dr Susan Lim Mey Lee.jpg|center|128px]] | [[:en:Susan Lim]] | | 979 |- | | [[:en:Suzana Herculano-Houzel]] | 1972 | 1635 |- | | [[:en:Suzanne Lee]] | | 988 |- | | ''[[:d:Q23727927|Suzanne Talhouk]]'' | | 1740 |- | [[File:Plos paabo.jpg|center|128px]] | [[:en:Svante Pääbo]] | 1955-04-20 | 1026 |- | | [[:en:Sxip Shirey]] | | 250 |- | [[File:SylviaEarle.jpg|center|128px]] | [[:en:Sylvia Earle]] | 1935-08-30 | 347 |- | [[File:T Boone Pickens 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:T. Boone Pickens]] | 1928-05-22 | 1170 |- | [[File:TaiyeSelasi P1030135.JPG|center|128px]] | [[:en:Taiye Selasi]] | 1979-11-02 | 2108 |- | | [[:en:Takaharu Tezuka]] | 1964-02-23 | 2541 |- | | ''[[:d:Q23760236|Tal Danino]]'' | | 2478 |- | | ''[[:d:Q23662204|Tal Golesworthy]]'' | | 1275 |- | | [[:en:Tali Sharot]] | | 1168 |- | | ''[[:d:Q23729163|Talithia Williams]]'' | | 2026 |- | | ''[[:d:Q23662544|Tamara Roukaerts]]'' | | 1390 |- | [[File:TanTTLe.jpg|center|128px]] | [[:en:Tan Le]] | 1977-05-20 | 734 |- | | ''[[:d:Q23714031|Tania Luna]]'' | | 1669 |- | | [[:en:Tania Simoncelli]] | | tania_simoncelli |- | | [[:en:Taryn Simon]] | 1975-02-04 | 474 |- | | ''[[:d:Q23759688|Tasso Azevedo ]]'' | | 2102 |- | [[File:MAKERS event New York Feb 7, 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Tavi Gevinson]] | 1996-04-21 | 1346 |- | [[File:Taylor Mali.jpg|center|128px]] | [[:en:Taylor Mali]] | 1965-03-28 | 656 |- | [[File:Taylor Wilson - 02.jpg|center|128px]] | [[:en:Taylor Wilson]] | 1994-05-07 | taylor_wilson<br/>1256 |- | [[File:MK34966 Teddy Cruz.jpg|center|128px]] | [[:en:Teddy Cruz]] | 1962 | 1625 |- | [[File:Teiturpiano.jpg|center|128px]] | [[:en:Teitur Lassen]] | 1977-01-04 | 2396 |- | | ''[[:d:Q23783488|Terry Moore]]'' | | 994 |- | [[File:Thandie Newton 2, 2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Thandie Newton]] | 1972-11-06 | 1025 |- | | ''[[:d:Q23797880|The Lady Lifers]]'' | | 2553 |- | | ''[[:d:Q23797818|The LXD]]'' | | 632 |- | | ''[[:d:Q23798957|The TED Staff]]'' | | 1848 |- | [[File:Unleashing Entrepreneurial Innovation with Stanford University Theaster Gates.jpg|center|128px]] | [[:en:Theaster Gates]] | 1973-08-28 | 2477 |- | | [[:en:Thelma Golden]] | 1966 | 363 |- | [[File:Jansen Theo Hannover.jpg|center|128px]] | [[:en:Theo Jansen]] | 1948-03-17 | theo_jansen<br/>144 |- | [[File:2015LinnellFlansburghTMBG.jpg|center|128px]] | [[:en:They Might Be Giants]] | | 225 |- | | [[:en:Thom Mayne]] | 1944-01-19 | 31 |- | [[File:Thomas Dolby, 2006.jpg|center|128px]] | [[:en:Thomas Dolby]] | 1958-10-14 | 107 |- | | ''[[:d:Q23783479|Thomas Goetz]]'' | | 938 |- | [[File:Thomas Heatherwick at Strelka Institute.jpg|center|128px]] | [[:en:Thomas Heatherwick]] | 1970-02-17 | 948 |- | | ''[[:d:Q23768719|Thomas Hellum]]'' | | 2371 |- | | [[:en:Thomas P. Campbell]] | 1962 | 1217 |- | [[File:Thomas Barnett.jpg|center|128px]] | [[:en:Thomas P. M. Barnett]] | 1962 | 33 |- | [[File:Piketty in Cambridge 3 crop.jpg|center|128px]] | [[ਤੋਮਾਂ ਪਿਕੇਤੀ]] | 1971-05-07 | 1942 |- | [[File:2014-01-08 Thomas Pogge 4737-cropped.JPG|center|128px]] | [[:en:Thomas Pogge]] | 1953-08-13 | 1127 |- | [[File:Thomas Insel NIMH 2011.JPG|center|128px]] | [[:en:Thomas R. Insel]] | 1951-10-19 | 1632 |- | | ''[[:d:Q23657200|Thomas Suarez]]'' | | 1105 |- | | ''[[:d:Q23784804|Thomas Thwaites]]'' | | 930 |- | | [[:en:Thulasiraj Ravilla]] | | 571 |- | | [[:en:Tierney Thys]] | 1966 | 113 |- | [[File:Sir Tim Berners-Lee.jpg|center|128px]] | [[ਟਿਮ ਬਰਨਰਸ-ਲੀ]] | 1955-06-08 | tim_berners_lee<br/>338 |- | | [[:en:Tim Birkhead]] | 1950-02-20 | 700 |- | | ''[[:d:Q1735158|Tim Brown]]'' | 1962-06-24 | 308 |- | [[File:Tim Harford in 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Tim Harford]] | 1973-09-27 | 1077 |- | [[File:Tim Jackson (2005).jpg|center|128px]] | [[:en:Tim Jackson (economist)|Tim Jackson]] | 1957-06-04 | 764 |- | | ''[[:d:Q23663091|Tim Leberecht]]'' | | 1419 |- | [[File:TimFerriss.jpg|center|128px]] | [[:en:Tim Ferriss|Timothy Ferriss]] | 1977-07-20 | 433 |- | | [[:en:Timothy J. Bartik]] | 1952-10-01 | 1642 |- | | ''[[:d:Q23662586|Timothy Prestero]]'' | | 1408 |- | | ''[[:d:Q23670500|Toby Eccles]]'' | | 1602 |- | | [[:en:Toby Shapshak]] | | 1614 |- | [[File:Tod Machover JI1.jpg|center|128px]] | [[:en:Tod Machover]] | 1953-11-24 | 215 |- | | ''[[:d:Q23662531|Todd Humphreys]]'' | | 1387 |- | | ''[[:d:Q23656743|Todd Kuiken]]'' | | 1054 |- | | [[:en:Tom Chatfield]] | 1980 | 724 |- | | ''[[:d:Q23765117|Tom Honey]]'' | | 97 |- | | ''[[:d:Q23655997|Tom Rielly]]'' | | 106 |- | | [[:en:Tom Shannon (artist)|Tom Shannon]] | 1947-06-23 | 445 |- | | ''[[:d:Q23712919|Tom Thum]]'' | | 1664 |- | | ''[[:d:Q23783043|Tom Uglow]]'' | | 2709 |- | [[File:Tom Wujec Speaking Photo.JPG|center|128px]] | [[:en:Tom Wujec]] | 1959-07-14 | 211 |- | | ''[[:d:Q23727824|Toni Griffin]]'' | | 1736 |- | [[File:Tony Fadell.jpg|center|128px]] | [[:en:Tony Fadell]] | 1969-03-22 | 2395 |- | | ''[[:d:Q9360020|Tony Porter]]'' | | 836 |- | [[File:Tony Robbins.jpg|center|128px]] | [[:en:Tony Robbins]] | 1960-02-29 | 95 |- | | ''[[:d:Q23782672|Tony Wyss-Coray]]'' | | 2567 |- | | ''[[:d:Q23769244|Topher White]]'' | | 2296 |- | | ''[[:d:Q23759778|Torsten Reil]]'' | | 255 |- | [[File:TraceyChevalier.jpg|center|128px]] | [[:en:Tracy Chevalier]] | 1962-11-19<br/>1962-10-19 | 1393 |- | | [[:en:Trevor Aaronson]] | | 2492 |- | | [[:en:Tristram Stuart]] | 1977 | 1415 |- | | ''[[:d:Q23729168|Tristram Wyatt]]'' | | 1898 |- | | [[:en:Trita Parsi]] | 1974-07-21 | 1604 |- | [[File:Tyler Cowen 1.jpg|center|128px]] | [[:en:Tyler Cowen]] | 1962-01-21 | 1186 |- | | ''[[:d:Q23670993|Tyler DeWitt]]'' | | 1536 |- | | [[:en:Tyrone Hayes]] | 1967-07-29 | 1229 |- | [[File:Gegenschatz.jpg|center|128px]] | [[:en:Ueli Gegenschatz]] | 1971-01-03 | ueli_gegenschatz<br/>404 |- | | [[:en:Uldus Bakhtiozina]] | 1986-07-22 | 1835 |- | [[File:Alon Uri.jpg|center|128px]] | [[:en:Uri Alon]] | 1969 | 1615 |- | [[File:Frankfurter Buchmesse 2011 - Ursus Wehrli 1.JPG|center|128px]] | [[:en:Ursus Wehrli]] | 1969-08-13 | ursus_wehrli<br/>314 |- | | ''[[:d:Q23662548|Usman Riaz]]'' | | 1341 |- | [[File:Vanjonesadvisorforgreenjobs.png|center|128px]] | [[:en:Van Jones]] | 1968-09-20 | 933 |- | | ''[[:d:Q23769282|Vernā Myers]]'' | | 2373 |- | | ''[[:d:Q23663066|Vicki Arroyo]]'' | | 1306 |- | | [[:en:Vijay Kumar (roboticist)|Vijay Kumar]] | 1962-04-12 | 1248 |- | [[File:Vic Muniz World Economic Forum 2013.jpg|center|128px]] | [[:en:Vik Muniz]] | 1961-12-20 | 32 |- | | [[:en:Vikram Patel]] | 1964-05-05 | 1350 |- | [[File:Viktor Frankl2.jpg|center|128px]] | [[:en:Viktor Frankl]] | 1905-03-26 | 707 |- | [[File:Vilayanur S Ramachandran 2011 Shankbone.JPG|center|128px]] | [[:en:Vilayanur S. Ramachandran]] | 1951 | 164 |- | | ''[[:d:Q23662545|Vinay Venkatraman]]'' | | 1391 |- | | ''[[:d:Q16682693|Vincent Cochetel]]'' | 2000s | 2388 |- | [[File:Vincent Moon.jpg|center|128px]] | [[:en:Vincent Moon]] | 1979-08-25 | 2104 |- | [[File:Vinton Cerf.jpg|center|128px]] | [[:en:Vint Cerf]] | 1943-06-23 | 1517 |- | [[File:Virginia Postrel.jpg|center|128px]] | [[:en:Virginia Postrel]] | 1960-01-14 | 300 |- | | ''[[:d:Q23783076|Vishal Vaid]]'' | | 523 |- | [[File:Vusi Mahlasela.jpg|center|128px]] | [[:en:Vusi Mahlasela]] | 1965 | 136 |- | [[File:Danny Hillis2.jpg|center|128px]] | [[:en:Danny Hillis|W. Daniel Hillis]] | 1956-09-25 | 961 |- | [[File:Wadah Khanfar.jpg|center|128px]] | [[:en:Wadah Khanfar]] | 1968 | 956 |- | [[File:Wade-Davis.jpg|center|128px]] | [[:en:Wade Davis (anthropologist)|Wade Davis]] | 1953-12-14 | 62 |- | [[File:Wael ghonim.jpg|center|128px]] | [[:en:Wael Ghonim]] | 1980-12-23 | 964 |- | | [[:en:Wayne McGregor]] | 1970-03-12 | 1281 |- | | ''[[:d:Q23727987|Wendy Chung]]'' | | 1781 |- | | [[:en:Wendy Freedman]] | 1957-07-17<br/>1957 | 2105 |- | [[File:Wes Moore credit Amunankhra House Ltd.jpg|center|128px]] | [[:en:Wes Moore]] | 1978-10-15 | 1900 |- | | ''[[:d:Q23688148|Will Marshall]]'' | | 1772 |- | [[File:Will Potter 0959.JPG|center|128px]] | [[:en:Will Potter]] | 1980 | 1840 |- | [[File:Will Wright - Game Developers Conference 2010 (2).jpg|center|128px]] | [[:en:Will Wright (game designer)|Will Wright]] | 1960-01-20 | 128 |- | | [[:en:Willard Wigan]] | 1957 | willard_wigan<br/>483 |- | [[File:Bill Ford 2011.jpg|center|128px]] | [[:en:William Clay Ford Jr.|William Clay Ford]] | 1957-05-03 | 912 |- | [[File:William K. Black.jpg|center|128px]] | [[:en:William K. Black]] | 1951-09-06 | 1888 |- | [[File:William Kamkwamba at TED in 2007.jpg|center|128px]] | [[:en:William Kamkwamba]] | 1987-08-05 | 135 |- | | ''[[:d:Q23783392|William Li]]'' | | 597 |- | [[File:William McDonough.jpg|center|128px]] | [[:en:William McDonough]] | 1951-02-21 | 100 |- | | ''[[:d:Q23662458|William Noel]]'' | | 1358 |- | | [[:en:William Stone (caver)|William Stone]] | 1952-12-07 | bill_stone<br/>123 |- | | [[:en:William Ury]] | | 877 |- | [[File:Willie Smits.jpg|center|128px]] | [[:en:Willie Smits]] | 1957-02-22 | willie_smits<br/>366 |- | | ''[[:d:Q23301429|Wingham Rowan]]'' | | 1528 |- | | ''[[:d:Q23662498|Wolfgang Kessling]]'' | | 1378 |- | | [[:en:Woody Norris]] | 1938 | 401 |- | [[File:Xaviervilalta2010.jpg|center|128px]] | [[:en:Xavier Vilalta]] | 1980-05-08 | 1697 |- | | ''[[:d:Q23713831|Xu Liu]]'' | | 1678 |- | [[File:Yang Lan - Annual Meeting of the New Champions 2012.jpg|center|128px]] | [[:en:Yang Lan]] | 1968-03-31 | 852 |- | [[File:Yann Arthus-Bertrand portrait.jpg|center|128px]] | [[:en:Yann Arthus-Bertrand]] | 1946-03-13 | yann_arthus_bertrand<br/>331 |- | | ''[[:d:Q23728380|Yann Dall'Aglio]]'' | | 1800 |- | [[File:Huang Yasheng.jpg|center|128px]] | [[:en:Yasheng Huang]] | | 1030 |- | | [[:en:Yassmin Abdel-Magied]] | | 2554 |- | | ''[[:d:Q23656971|Yoav Medan]]'' | | 1118 |- | [[File:YochaiBenklerJI6.jpg|center|128px]] | [[:en:Yochai Benkler]] | 1964 | 223 |- | | [[:en:Yoruba Richen]] | 1972 | 1765 |- | [[File:Yossi Vardi, 2005.jpg|center|128px]] | [[:en:Yossi Vardi]] | 1942 | 175 |- | [[File:Yuval Noah Harari October 2011 small.jpg|center|128px]] | [[:en:Yuval Harari]] | 1976-02-24 | 2555 |- | | ''[[:d:Q23712653|Yuyu Rau]]'' | | 1693 |- | [[File:Yves Behar.jpg|center|128px]] | [[:en:Yves Béhar]] | 1967 | 236 |- | | ''[[:d:Q23728732|Yves Morieux]]'' | | 1747 |- | [[File:Yves Rossi mg 4625.jpg|center|128px]] | [[:en:Yves Rossy]] | 1959-08-27 | 1029 |- | | [[:en:Zach Kaplan]] | | zach_kaplan<br/>304 |- | | ''[[:d:Q23670988|Zahra' Langhi]]'' | | 1533 |- | [[File:Zainab Salbi.jpg|center|128px]] | [[:en:Zainab Salbi]] | 1969 | 748 |- | | ''[[:d:Q23728371|Zak Ebrahim]]'' | | 1760 |- | [[File:Ze Frank at the 2010 Streamy Awards (cropped).jpg|center|128px]] | [[:en:Ze Frank]] | 1972-03-31 | 86 |- | [[File:Zeresenay Alemseged (2013-01).JPG|center|128px]] | [[:en:Zeresenay Alemseged]] | 1969-06-04 | 141 |- | | ''[[:d:Q23759736|Zeynep Tufekci]]'' | | 2106 |- | [[File:Remise du Prix Sakharov à Malala Yousafzai Strasbourg 20 novembre 2013 01.jpg|center|128px]] | [[:en:Ziauddin Yousafzai]] | 1969-01 | ziauddin_yousafzai<br/>1761 |- | | ''[[:d:Q23728728|Ziyah Gafić]]'' | | 1818 |} az4bj5oqh2f4z1orcwo8i5aprkeg7wk 0 79857 841096 725361 2026-06-19T05:33:42Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841096 wikitext text/x-wiki [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਭੌਤਿਕੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟਾਂ''' [[ਨਾਪ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕ|ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਇਹ ਪੰਜੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕ ਇਹਨਾਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣ ਸਮੇਂ [[1 (ਸੰਖਿਆ)|1]] ਦਾ ਸੰਖਿਅਕ ਮੁੱਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। == ਅਧਾਰ ਇਕਾਈਆਂ == == ਮਹੱਤਤਾ == === ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ === == ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਇਕਾਈਆਂ == == ਇਤਿਹਾਸ == == ਭੌਤਿਕੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == == ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਇਕਾਈਆਂ == === ਗਰੈਵਿਟੀ === === ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ === === ਤਾਪਮਾਨ === == ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਥਿਰ ਪੈਮਾਨੀਕਰਨ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{portal|physics}} * [[ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] * [[ਦੋਹਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ]] * [[ਪਲੈਂਕ ਪੈਮਾਨਾ]] * [[ਪਲੈਂਕ ਕਣ]] * [[ਜ਼ੀਰੋ-ਬਿੰਦੂ ਊਰਜਾ]] * [[cGh ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book |title=The Constants of Nature; From Alpha to Omega – The Numbers that Encode the Deepest Secrets of the Universe |url=https://archive.org/details/constantsofnatur0000barr |last=Barrow |first=John D. |authorlink=John D. Barrow |year=2002 |publisher=Pantheon Books |location=New York |isbn=0-375-42221-8 |pages= }} Easier. * {{cite book |title=[[Anthropic Principle#The Anthropic Cosmological Principle|The Anthropic Cosmological Principle]] |last=Barrow |first=John D. |authorlink=John D. Barrow|author2=[[Frank J. Tipler|Tipler, Frank J.]] |year=1986 |publisher=Claredon Press |location=Oxford |isbn= 0-19-851949-4 |pages= }} Harder. * {{cite book |title=[[The Road to Reality]] |last=Penrose |first=Roger |authorlink=Roger Penrose |year=2005 |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |isbn=0-679-45443-8 |pages=Section 31.1 |nopp=true }} * {{cite journal |last=Planck |first=Max |authorlink=Max Planck |year=1899 |title=Über irreversible Strahlungsvorgänge |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |volume=5 |issue= |pages=440–480 |id= |url=http://bibliothek.bbaw.de/bibliothek-digital/digitalequellen/schriften/anzeige/index_html?band=10-sitz/1899-1&seite:int=454 |accessdate= |quote= |archive-date=2009-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090403115109/http://bibliothek.bbaw.de/bibliothek-digital/digitalequellen/schriften/anzeige/index_html?band=10-sitz%2F1899-1&seite%3Aint=454 |dead-url=yes }} pp.&nbsp;478–80 contain the first appearance of the Planck base units other than the [[Planck charge]], and of [[Planck's constant]], which Planck denoted by ''b''. ''a'' and ''f'' in this paper correspond to ''[[Boltzmann's constant|k]]'' and ''[[gravitation constant|G]]'' in this entry. * {{cite journal |last=Tomilin |first=K. A. |title=Natural Systems of Units: To the Centenary Anniversary of the Planck System |version= |pages=287–296 |publisher= |year=1999 |url=http://dbserv.ihep.su/~pubs/tconf99/ps/tomil.pdf |format= |id= |accessdate= |series=Proceedings Of The XXII Workshop On High Energy Physics And Field Theory |journal= |archive-date=2008-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309142834/http://dbserv.ihep.su/~pubs/tconf99/ps/tomil.pdf |dead-url=yes }} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://physics.nist.gov/cuu/Constants/index.html Value of the fundamental constants], including the Planck base units, as reported by the [[National Institute of Standards and Technology]] (NIST). * Sections C-E of [http://www.planck.com/ collection of resources] bear on Planck units. As of 2011, those pages had been removed from the planck.org web site. Use the [http://web.archive.org/web/*/http://www.planck.com/ Wayback Machine] to access pre-2011 versions of the website. Good discussion of why 8{{pi}}''G'' should be normalized to 1 when doing [[general relativity]] and [[quantum gravity]]. Many links. * [http://www.scientificblogging.com/hammock_physicist/grand_arena The universe and the parameters that describe it in Planck units] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201010751/http://www.scientificblogging.com/hammock_physicist/grand_arena |date=2009-12-01 }} Pulls together various physics concepts into one unifying picture. {{ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟਾਂ}} {{ਨਾਪ ਦੇ ਸਿਸਟਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] g20mrkldeehvb33wdfaxeb5y6gllrmw 0 79915 841038 821983 2026-06-18T14:10:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841038 wikitext text/x-wiki {{Infobox person <!-- for more information see [[:Template:Infobox person/doc]] --> | name = ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ | image = Gore Vidal 3 Shankbone 2009 NYC cropped.jpg | caption = 2009 ਵਿੱਚ ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ | birth_name = ਯੂਜੀਨ ਲੂਯਿਸ ਵਿਡਾਲ | other names = ਯੂਜੀਨ ਲੂਥਰ ਵਿਡਲ, ਜੂਨੀਅਰ | birth_date = {{birth date|1925|10|3|mf=yes}} | birth_place = ਵੈਸਟ ਪੁਆਇੰਟ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ | death_date = {{death date and age|2012|7|31|1925|10|3|mf=yes}} | death_place = {{nowrap|[[ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]]}} | occupation = ਲੇਖਕ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਪਰਦਾ ਲਿਖਾਰੀ, ਅਦਾਕਾਰ | parents = [[ਯੂਜੀਨ ਲੂਥਰ ਵਿਡਲ]]<br>[[ਨੀਨਾ ਸ. ਗੋਰ]] | partner = {{List collapsed|title=''ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ''|1={{plain list| * ਐਨਾਸ ਨਿੰਨ (1944–1948) * ਡਾਇਨਾ ਲਿਨ (1949–1950) * ਜੋਐਨ ਵੁਡਵਰਡ (1950–1951) * ਹਾਵਰਡ ਅਸਟਨ (1951–2003)}}}} | relations = {{List collapsed|title=''ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ''|1={{plain list| * ਨੀਨਾ ਅਚਿੰਕਲੋਸ (ਸੌਤੇਲੀ-ਭੈਣ) * ਹਿਊਗ ਸਟੀਅਰਜ਼ (ਸੌਤੇਲਾ-ਭਤੀਜਾ) * ਬੁਰਰ ਸਟੀਅਰਜ਼ (ਸੌਤੇਲਾ-ਭਤੀਜਾ)}}}} | party = ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)<br>ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, 1971)<br>(ਸਬੰਧਤ ਗੈਰ-ਸਦੱਸ) | movement = ਉੱਤਰ-ਸਾਹਿਤ | education = ਫਿਲਿਪਸ ਐਕਸੀਟਰ ਅਕੈਡਮੀ | known for = ''ਦ ਸਿਟੀ ਐਂਡ ਦ ਪਿਲਰ'' (1948)<br />''ਜੂਲੀਅਨ'' (1964)<br />''ਮਾਯਰਾ ਬ੍ਰੈਕਿਨਰਿਜ'' (1968)<br />''ਬੁਰਰ'' (1973)<br />''ਲਿੰਕਨ'' (1984) |module = {{Infobox officeholder|embed=yes |order = ਪੀਪਲਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ |term_start = ਨਵੰਬਰ 27, 1970 |term_end = ਨਵੰਬਰ 7, 1972 |1blankname1 = ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ |1namedata1 = ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਸਪੌਕ |predecessor = ''ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ'' }} | module2 = {{infobox military person|embed=yes |nickname = {{Hlist|"ਜੀਨ"|"ਗੋਰ "}} |branch = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਆਰਮੀ<br />{{Ublist|[[File:US Army Air Corps Hap Arnold Wings.svg|25px]] ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਆਰਮੀ ਏਅਰ ਫੋਰਸ}} |serviceyears = 1943–46 |rank = [[File:US-Army-WO1.svg|10px]] ਵਾਰੰਟ ਅਫਸਰ |unit = {{Ublist|35 ਵਾਂ ਫਾਈਟਰ ਸਕੁਐਡਰਨ}} }}}} '''ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ''' (ਜਨਮ '''ਯੂਜੀਨ ਲੂਯਿਸ ਵਿਡਾਲ'''; 3 ਅਕਤੂਬਰ, 1925 – 31 ਜੁਲਾਈ, 2012) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ (ਨਾਵਲ, ਨਿਬੰਧ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ, ਅਤੇ ਸਟੇਜੀ ਨਾਟਕ) ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਚਿੰਤਕ|ਜਨਤਕ ਬੁਧੀਜੀਵੀ]] ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਾਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਦਾਜ਼, ਹਾਜ਼ਰ ਜਵਾਬ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref><cite class="citation web">[http://www.loc.gov/nls/other/sayhow/uvwx.html#v "NLS Other Writings"]. </cite></ref><ref><cite class="citation web">[http://www.bookbrowse.com/biographies/index.cfm?author_number=497 "Gore Vidal Biography"]. </cite></ref> ਉਹ ਯੂਜੀਨ ਲੂਯਿਸ ਵਿਡਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਦਾਦਾ, ਥਾਮਸ ਪਰਾਈਓਰ ਗੋਰ ਨੇ&nbsp;ਓਕਲੇਹੋਮਾ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ (1907-21 ਅਤੇ 1931-37)। ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਚੋਣ ਲੜਿਆ; ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹਾਊਸ (ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ, 1960) ਲਈ, ਫਿਰ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ (ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, 1982) ਲਈ।<ref name="Vidal, Gore 1995 p. 439">Vidal, Gore.</ref> ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਵਿਡਾਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਮਾਜ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ.<ref>Wiener, Jon. ''I Told You So: Gore Vidal Talks Politics'' Counter Point Press; Berkeley (2012) pp. 54–55</ref>।ਉਸ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾਂ ਦ ਨੇਸ਼ਨ, ਨਿਊ ਸਟੇਟਸਮੈਨ, ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਿਵਿਊ ਬੁੱਕਸ ਅਤੇ ਐਕਕੁਆਰ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ।ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਬੌਧਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਕ ਬਹਿਸਾਂ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵਿਲੀਅਮ ਐੱਮ. ਬਕਲੀ ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਨਾਰਮਨ ਮੇਲਰ ਦੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਝਗੜੇ ਹੋ ਗਏ।ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਿਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ,ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਖਾਇਆ<ref>Murphy, Bruce. ''Benét's Reader's Encyclopedia'' (Fourth Edition) HarperCollins Publishers (1996) p. 1,080.</ref>।ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਾਵਲ, ਦਿ ਸਿਟੀ ਐਂਡ ਦਿ ਪਿਲਰ (1948) ਨੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ<ref>Terry, C.V. ''New York Times Book Review'', "The City and the Pillar" January 11, 1948, p. 22.</ref>।ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਾਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਡਾਲ ਨੇ ਜੂਲੀਅਨ (1 9 64) ਵਿੱਚ ਜੂਲੀਅਨ ਪ੍ਰੇਵਸਟੇਟ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜਿਕ ਸੰਸਾਰ (R. AD 361-63) ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ,ਰੋਮੀ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਈਸਾਈ ਏਕਸੇਸਿਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਬਹੁ-ਵਿਸ਼ਾਵਾਦ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਮ ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਰਾਅ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ<ref>Hornblower, Simon & Spawforth, Editors. ''The Oxford Companion to Classical Civilization'' Oxford University Press. (1998) pp. 383–84.</ref>।ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਰਾ ਬ੍ਰੇਕਿਨਿਰੀਜ (1 9 68) ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗਕ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਬੁਰ ਵਿੱਚ (1 9 73) ਅਤੇ ਲਿੰਕਨ (1984) ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ "ਏ ਮੈਨ ਆਫ ਦ ਪੀਪਲ" ਅਤੇ "ਏ ਮੈਨ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਵਰਣਨਯੋਗ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪਹਿਲੂ ਯੂ ਐਸ ਦੇ ਕੌਮੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Vidal, Gore 1995 p. 439"/><ref>Kiernan, Robert F. ''Gore Vidal'' Frederick Ungar Publishing,।nc. (1982) pp. 75–85.</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਯੂਜੀਨ ਲੁਈਸ ਵਿਡਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਕੈਡੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਪੁਆਇੰਟ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ, ਯੂਜੀਨ ਲੂਥਰ ਵਿਡੀਲ (1895-1969) ਅਤੇ ਨੀਨਾ ਐੱਸ ਗੋਰ (1903-1978) ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਬੱਚਾ ਸੀ।<ref name="nyrb-18-oct-1973">Vidal, Gore, "[http://www.nybooks.com/articles/archives/1973/oct/18/west-point-and-the-third-loyalty/ West Point and the Third Loyalty]", ''The New York Review of Books'', Volume 20, Number 16, October 18, 1973.</ref><ref>{{cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=zDXEn6uGD78|title=Gore Vidal: Author Biography, Essays, History, Novels, Style, Favorite Books –।nterview (2000)|date=August 25, 2013|publisher=|via=YouTube}}</ref> ਵਿਡਾਲ ਉੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਪਿਤਾ ਫੌਜੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਰੋਨੌਟਿਕਸ। ਮੱਧ ਨਾਮ, ਲੂਇਸ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ, "ਜੋ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਯੂਜੀਨ ਲੁਈਸ ਸੀ ਜਾਂ ਯੂਜੀਨ ਲੂਥਰ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਸੀ.<ref name="nytimes">{{cite news |first=Fred|last=Kaplan|authorlink=Fred Kaplan (biographer)|url=https://www.nytimes.com/books/first/k/kaplan-vidal.html|title=Excerpt: Gore Vidal, A Biography|work=The New York Times|year=1999|accessdate=June 12, 2013}}</ref>।ਮੈਮੋਇਰ ਪਿਲਮਪੇਸਟ (1995) ਵਿਚ, ਵਿਡੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ 'ਯੂਜੀਨ ਲੁਈ ਵਿਡੀਲ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਜੀਨ ਲੂਥਰ ਵਿਡੀਅਲ ਜੂਨੀਅਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਗੋਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਤੇ [1939 ਵਿਚ] ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ, ਚੌਦਾਂ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ"।<ref>Vidal, Gore. ''Palimpsest'' (1995), p. 401.</ref> ਯੂਜੀਨ ਲੂਈ ਵਿਡਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਜਨਵਰੀ 1939 ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ,ਸੈਂਟ ਐਲਬਨਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਦੁਆਰਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਡਾਲ ਨੇ ਤਿਆਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।ਯੂਜੀਨ ਲੂਥਰ ਵਿਡਾਲ ਸੀਨੀਅਰ, ਰੁਜ਼ਵੈਲਟ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਣਜ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਏਅਰ ਕਾਮਰਸ ਦੇ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (1933-37) ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਏਵੀਏਟਰ ਅਮੀਲੀਆ ਇਅਰਹਾਟ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ.<ref>"Aeronatics: $8,073.61", ''Time'', September 28, 1931</ref><ref>{{cite web |url=http://www.booknotes.org/Watch/95192-1/Susan+Butler.aspx |title=Booknotes |publisher=Booknotes |date= |accessdate=December 31, 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120414015650/http://www.booknotes.org/Watch/95192-1/Susan+Butler.aspx |archivedate=April 14, 2012 |df=mdy-all }}</ref>।ਯੂ.ਐਸ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ 'ਤੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ' ਤੇ ਐਥਲੈਟਿਕ ਵਿਡਾਲ ਸੀ.ਆਰ. ਇੱਕ ਕੁਆਰਟਰਬੈਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਇਕ ਕੁਆਰਟਰਬੈਕ, ਕੋਚ ਅਤੇ ਫੁਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ।ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ 1920 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 1924 ਦੇ ਗਰਮੀ ਓਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ (ਡੈਕਥਲੋਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੈਨਟਾਲੋਨ ਦਾ ਕੋਚ ਸੀ.<ref>{{cite news |title=Eugene L. Vidal, Aviation Leader|newspaper=The New York Times|date=February 21, 1969|page=43 |url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60D17FA385D137A93C3AB1789D85F4D8685F9}}</ref><ref>[http://www.sdshof.com/inventory/detail.cfm?id=138 South Dakota Sports Hall of Fame Profile: Gene Vidal]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20071016212717/http://www.sdshof.com/inventory/detail.cfm?id=138 |date=October 16, 2007}}</ref>।ਵਿਡਾਲ ਦੀ ਮਾਂ, ਨੀਨਾ ਗੋਰ, ਇੱਕ ਉੱਚ ਸਮਾਜ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਦੇ ਸਾਈਨ ਆਫ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।.<ref>{{cite news |title=General Robert Olds Marries|newspaper=The New York Times |date=June 7, 1942|page=6|url=https://select.nytimes.com/gst/abstract.htmlres=F10712FB3C5E17738DDDAE0894DE405B8288F1D3}} {{Dead link |date=December 2016}} </ref> ==ਕੈਰੀਅਰ== ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ, ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ, ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ: ਪੈੱਟਰੋਨੀਅਸ (ਡੀ. 66), ਜੁਵੇਨਲ (ਏਡੀ 60-140) ਅਤੇ ਅਪਰਲੀਅਸ (ਫਲੱਸ. ਸੀ ਏ ਏ 155); ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਰਿਨੇਸੈਂਸ ਤੋਂ: ਥਾਮਸ ਪਿਓਕ ਪੀਕੌਕ (1785-1866) ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਮੈਰੀਡੀਥ<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.theparisreview.org/interviews/3917/the-art-of-fiction-no-50-gore-vidal|title=Paris Review – The Art of Fiction No. 50, Gore Vidal|publisher=}}</ref>।ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁਖੀ ਹੈਰੋਲਡ ਬਲੂਮ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੋਰ ਵਿਡਾਲਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲਿੰਗਕਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰ ਬਲੂਮ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਧਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਸੀਮਿਤ ਮਾਨਤਾ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੀ,ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਦੀ ਅਜਾਰੇਦਾਰੀ, ਪਲਾਟ-ਮੁਹਾਰਤ ਵਾਲੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿਡਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਰਹਾਣਾ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤੀ ਸੀ.<ref name="Bloom1994">{{cite book |last=Bloom|first=Harold|title=The Western Canon: The Books and School of the Ages|url=https://books.google.com/books?id=_-QzKinSsz0C|accessdate=August 1, 2012|year=1994|publisher=Riverhead Books |isbn=978-1-57322-514-4 |page=20}}</ref>।2009 ਵਿੱਚ, ਮੈਨ ਆਫ ਲੈਟਰਜ਼ ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।.<ref>{{cite web |url=http://www.atheists.org/gore-vidal-death-legend |title=Gore Vidal: The Death of a Legend &#124; American Atheists |publisher=Atheists.org |date=August 1, 2012 |accessdate=August 5, 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120804052134/http://www.atheists.org/gore-vidal-death-legend |archivedate=August 4, 2012}}</ref><!-- dead link --><ref name=Freethinker0812>{{cite web|last=Duke|first=Barry|url=http://freethinker.co.uk/2012/08/01/farewell-gore-vidal-gay-atheist-extraordinary/|title=Farewell Gore Vidal, Gay Atheist Extraordinary|publisher=Freethinker.co.uk|date=August 1, 2012|accessdate=December 18, 2015|archive-date=ਜਨਵਰੀ 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108041016/http://freethinker.co.uk/2012/08/01/farewell-gore-vidal-gay-atheist-extraordinary/|dead-url=yes}}</ref> ==ਗਲਪ== ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਨੇ ਫੌਜੀ ਨਾਵਲ ਵਿਲੀਵ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ,ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਅਲਾਸਕੈਨ ਹਾਰਬਰ ਡੀਟੈਚਮੈਂਟ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਯੁੱਧ-ਵਿਰੋਧੀ ਲੜਾਈ ਸੀ.<ref>Vidal, Gore. ''The City and the Pillar and Seven Early Stories'' (NY: Random House), p. xiii.</ref>।ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਾਵਲ, ਦਿ ਸਿਟੀ ਐਂਡ ਦਿ ਪਿਲਰ (1 9 48) ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਹੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ,ਇਕ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਇਕ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਉਸਦੇ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ.<ref name=Freethinker0812/>।ਇਹ ਨਾਵਲ "ਜੇ.ਟੀ." ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ; ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਡਾਲ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਸਤੀ ਉਹ ਸਨ,1 ਮਾਰਚ 1945 ਨੂੰ ਈਵੋ ਜੀਮਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜੇਮਜ਼ ਟਰਿਂਬਲ।II ਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਜਿਮੀ ਟਰਿੰਬਲ ਇਕੋ-ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ ਕਦੇ ਪਸੰਦ ਸੀ<ref name="ESPN-14-mar-2002">Roberts, James. "[http://sports.espn.go.com/espn/print?id=1351570&type=page2Story The Legacy of Jimmy Trimble]", ''ESPN'', March 14, 2002.</ref><ref name="Independent-25-may-2008">Chalmers, Robert. "[https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/gore-vidal-literary-feuds-his-vicious-mother-and-rumours-of-a-secret-love-child-832525.html Gore Vidal: Literary feuds, his 'vicious' mother and rumours of a secret love child]", ''The।ndependent'', May 25, 2008.</ref>।ਆਡਿਟਿਕਸ ਨੇ ਦ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪਿਲਰ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਮ ਦੀ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ,ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਅਸਤ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Freethinker0812/>।ਵਿਡਾਲ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਅਲੋਚਕ ਆਰੇਵਿਲ ਪ੍ਰੈਸਕੋਟ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ,ਇਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਵਿਡਾਲ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ.<ref>Vidal, Gore. ''Point to Point Navigation'' (New York: Doubleday, 2006), 245</ref>।ਵਿਡਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੇ, ਈ.ਪੀ. ਡੁਟਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ "ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਆਫ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।ਹੁਣ ਤੋਂ 20 ਸਾਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸਦੇ ਲਈ ਅਜੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name=Freethinker0812/> ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons|Gore Vidal|ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ}} * [http://www.pitt.edu/~kloman/vidalframe.html Gore Vidal।ndex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302193036/http://www.pitt.edu/~kloman/vidalframe.html |date=2021-03-02 }}, by Harry Kloman * [http://www.gorevidalpages.com/ Gore Vidal Pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803170049/http://www.gorevidalpages.com/ |date=2012-08-03 }} * {{IMDb name|id=0000683}} * {{AllMovie name|115406}} * {{Find a Grave|11837}} * {{C-SPAN|Gore Vidal}} * Documentary, ''Gore Vidal: The United States of Amnesia'': ** [http://www.gorevidaldocumentary.com/ Film web site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302204150/http://www.gorevidaldocumentary.com/ |date=2014-03-02 }} ** [http://www.imdb.com/title/tt1745710/ At।nternet Movie Database] ** [http://subversities.blogspot.com/2013/07/gore-vidal-speaking-truth-to-power.html।nterview with Director Nicholas Wrathall] * [https://www.nytimes.com/2012/08/01/books/gore-vidal-elegant-writer-dies-at-86.html?_r=0 Gore Vidal – Obituary, ''New York Times''] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1925]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] 6hj2ewc6vb6yu71t9jyaoc42b9h14gf 0 81303 841126 826936 2026-06-19T10:45:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841126 wikitext text/x-wiki {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਅਡਵਾਂਸ ਟੌਪਿਕ}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, '''ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਮਿਆਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਜਨਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਹੈ ਜੋ ਓਸ ਵੇਲੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰੋਨੀਅਨ-ਵਰਗੇ ਕੁਆਂਟਮ ਰਸਤੇ [[ਫੇਨਮੈਨ ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਵਿੱਚ ਲੇਵੀ-ਵਰਗੇ ਕੁਆਂਟਮ ਰਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਖੋਜ [[ਨਿੱਕ ਲਾਸਕਿਨ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ '''ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ।<ref>N. Laskin, (2000), [http://dx.doi.org/10.1016/S0375-9601(00)00201-2 Fractional Quantum Mechanics and Lévy Path Integrals. ''Physics Letters'' 268A, 298-304].</ref> == ਬੁਨਿਆਦਾਂ == === ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === : <math>i\hbar \frac{\partial \psi (\mathbf{r},t)}{\partial t}=D_\alpha (-\hbar ^2\Delta)^{\alpha /2}\psi (\mathbf{r},t)+V(\mathbf{r},t)\psi (\mathbf{r},t)\, </math> === ਸੌਲਿਡ ਸਟੇਟ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] *[[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਕੈਨਿਕਸ]] *[[ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਕੈਲਕੁਲਸ]] *[[ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] *[[ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ]] *[[ਲੇਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ]] == ਹਵਾਲੇ == <references/> {{refbegin}} {{refend}} * {{cite book |title=Fractional Integrals and Derivatives: Theory and Applications |last1=Samko|first1=S. |last2=Kilbas|first2=A.A. |last3=Marichev|first3=O. |publisher=Taylor & Francis Books |isbn=2-88124-864-0 |year=1993 }} * {{cite book |title=Theory and Applications of Fractional Differential Equations |last1=Kilbas|first1=A. A. |last2=Srivastava|first2=H. M. |last3=Trujillo|first3=J. J. |location=Amsterdam, Netherlands |publisher=Elsevier |year=2006 |isbn=0-444-51832-0 }} * {{cite book |url=http://www.worldscientific.com/worldscibooks/10.1142/8934 |title=Fractional Calculus - An Introduction for Physicists |first=R.|last=Herrmann |publisher=World Scientific|location=Singapore |year=2014 }} * F. Pinsker, W. Bao, Y. Zhang, H. Ohadi, A. Dreismann and J.J. Baumberg (2015) [[arxiv:1508.03621|http://arxiv.org/abs/1508.03621]] == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * [http://iopscience.iop.org/0305-4470/25/19/026 L.P.G. do Amaral, E.C. Marino, Canonical quantization of theories containing fractional powers of the d’Alembertian operator. J. Phys. A Math. Gen. 25 (1992) 5183-5261] * [http://prb.aps.org/abstract/PRB/v42/i18/p11751_1 Xing-Fei He, Fractional dimensionality and fractional derivative spectra of interband optical transitions. Phys. Rev. B, 42 (1990) 11751-11756.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927071836/http://prb.aps.org/abstract/PRB/v42/i18/p11751_1 |date=2011-09-27 }} * [http://pre.aps.org/abstract/PRE/v80/i2/e022103 A. Iomin, Fractional-time quantum dynamics. Phys. Rev. E 80, (2009) 022103.]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927071732/http://pre.aps.org/abstract/PRE/v80/i2/e022103 |date=2011-09-27 }} * [http://iopscience.iop.org/0305-4470/34/49/321 A. Matos-Abiague, Deformation of quantum mechanics in fractional-dimensional space. J. Phys. A: Math. Gen. 34 (2001) 11059–11068.] * [http://chaos.aip.org/resource/1/chaoeh/v10/i4/p780_s1?isAuthorized=no N. Laskin, Fractals and quantum mechanics. Chaos 10(2000) 780-790] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315135829/http://chaos.aip.org/resource/1/chaoeh/v10/i4/p780_s1?isAuthorized=no |date=2012-03-15 }} * [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0022247X08003338 M. Naber, Time fractional Schrodinger equation. J. Math. Phys. 45 (2004) 3339-3352.] [http://arxiv.org/abs/math-ph/0410028 arXiv:math-ph/0410028] * [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S037596010800090X V.E. Tarasov, Fractional Heisenberg equation. Phys. Lett. A 372 (2008) 2984-2988.] [http://arxiv.org/abs/0804.0586v1 arXiv:0804.0586v1] * [http://scitation.aip.org/content/aip/journal/jmp/49/10/10.1063/1.3009533 V.E. Tarasov, Weyl quantization of fractional derivatives. J. Math. Phys. 49 (2008) 102112.] [http://xxx.tau.ac.il/abs/0907.2699?context=math arXiv:0907.2699]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://scitation.aip.org/content/aip/journal/jmp/48/4/10.1063/1.2716203 S. Wang, M. Xu, Generalized fractional Schrödinger equation with space-time fractional derivatives J. Math. Phys. 48 (2007) 043502 ] * [http://iopscience.iop.org/1751-8121/44/18/185303 E Capelas de Oliveira and Jayme Vaz Jr, "Tunneling in Fractional Quantum Mechanics" Journal of Physics A Volume 44 (2011) 185303.] * [http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-14003-7_20 V.E. Tarasov, Fractional Dynamics of Open Quantum Systems. in Fractional Dynamics, 2010, pp. 467-490. DOI: 10.1007/978-3-642-14003-7_20] * [http://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-3-642-14003-7_19 V.E. Tarasov, Fractional Dynamics of Hamiltonian Quantum Systems. in Fractional Dynamics, 2010, pp. 457-466. DOI: 10.1007/978-3-642-14003-7_20] {{Physics-footer}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ|state=expanded}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ| ]] 7kfnogxgwpvdncf5ynsghgs9jkxkxfs 0 81519 841097 759086 2026-06-19T05:39:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841097 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ |native_name = புதுவைப் பல்கலைக்கழகம் |image_size = |caption = |latin_name = |motto = {{lang-ta|ஒளி பரவ}}<br> {{lang-fr|link=no|Vers la Lumière}} |mottoeng = ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਨਣ ਤੱਕ |established = 1985 |closed = |type = ਸਰਵਜਨਿਕ |chancellor = [[ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਮਿਦ ਅੰਸਾਰੀ]] |vice_chancellor = |students = 6,500<ref>{{cite web|url=http://www.pondiuni.edu.in/content/vital-statistics |title=Stats |publisher=Pondiuni.org |accessdate=22 November 2015}}</ref> |city = [[ਕਾਲੀਭੀਤ]] |state = [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] |country = [[ਭਾਰਤ]] |coor = {{coord|12.015871|N|79.858492|E|region:IN_type:edu_scale:2000_source:wikimapia|display=it|format=dms}} |campus = ਸ਼ਹਿਰੀ | other_name = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ:'PU' |affiliations = [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨ]] |website = {{URL|http://www.pondiuni.edu.in}} |image_name = }} '''ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਇੱਕ [[ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ|ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸ਼ਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ [[ਪਾਂਡੀਚਰੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1985 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<br /> ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੁੱਲ 87 ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ [[ਕਾਲਜ|ਕਾਲਜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 35,000 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। <ref>{{cite web |url=http://www.pondiuni.org/aboutuniv.html |title=Pondicherry University -About University |publisher=Pondiuni.org |accessdate=25 June 2012 |archive-date=30 ਦਸੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101230055412/http://www.pondiuni.org/aboutuniv.html |dead-url=yes }}</ref> ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 6,500 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite web |author=Kavita Kishore |url=http://www.thehindu.com/education/college-and-university/article2382924.ece |title=MSc Astrophysics at Pondicherry University |work=The Hindu |date=22 August 2011 |accessdate=25 June 2012 |archive-date=2 ਨਵੰਬਰ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102202512/http://www.thehindu.com/education/college-and-university/article2382924.ece |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.ignou.ac.in/ICDE2005/PDFs/theme5pdf/theme5_382.pdf "Distance Learning and Vocational Instruction: Need, Impact and Challenges"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926223013/http://www.ignou.ac.in/ICDE2005/PDFs/theme5pdf/theme5_382.pdf |date=2007-09-26 }}, ICDE conference paper Nov 2005</ref><ref>''The Hindu'', 21 August 2006 [http://www.hindu.com/2006/08/21/stories/2006082116190400.htm "Pondicherry University launches online admission for postgraduate courses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022044714/http://www.hindu.com/2006/08/21/stories/2006082116190400.htm |date=2012-10-22 }}</ref> 2013 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਸਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ 10 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/india-best-universities-ranking-private-sector-survey/1/272876.html|title=India's Best Universities for 2013|publisher=India Today |accessdate=3 June 2013}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਐੱਨ.ਆਈ.ਆਰ.ਐੱਫ਼. ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਾਂਡੀਚਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 13ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nirfindia.org/univ|title=NIRF|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=2019-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624180304/https://www.nirfindia.org/univ|url-status=dead}}</ref> ==ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤਸਵੀਰਾਂ== [[File:Department of Physics.jpg|thumb|ਫ਼ਿਜਿਕਸ ਵਿਭਾਗ]] [[File:Dpt.chem.png|thumb|ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿਭਾਗ]] [[File:Department of Earth Science.png|thumb|ਧਰਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ]] [[File:Dpt.bt.png|thumb|ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * {{URL|http://www.pondiuni.edu.in|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ]] dgaew2s05uulw3z4fyakf01o3cqayei 0 83635 841041 818459 2026-06-18T14:33:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841041 wikitext text/x-wiki [[File:Ghatotkacha-killed-by-karna-mahabharata.jpg ‎|thumb|ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੜਨ ਸਮੇਂ ਘਟੋਤਕਚ]] '''ਘਟੋਤਕਚ''' ([[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]]: घटोत्कच, IAST: Ghaṭotkaca; ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ 'ਗੰਜਾ ਘੜਾ') ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੰਜਾ (ਉਤਕਚ) ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘਟਮ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਘੜੇ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਾਂਡਵ [[ਭੀਮ]] ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹਿਡਿੰਬੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref><span class="citation web">[https://web.archive.org/web/20131228090349/http://www.bhaskar.com/article-hf/HAR-AMB-mahabharat-characters-known-less-to-people-haryana-4476348-PHO.html?seq=4 "महाभारत के वो 10 पात्र जिन्हें जानते हैं बहुत कम लोग!]</span></ref> ਇੱਕ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਹ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਧਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। ਘਟੋਟਕਚ ਨੇ ਅਲੰਭੂਸ਼ਾ, ਅਲਾਇਧ ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਯੋਧੇ ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਸਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਇਕ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == <div class="reflist references-column-width" style="-moz-column-width: २; -webkit-column-width: २; column-width: २; list-style-type: decimal;"> <references /></div> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ]] sd1dvm4vqn0yv9xtl9n1wxtz3t1cg3s 0 85636 841054 649282 2026-06-18T17:30:24Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1354528855|Ghulam Mustafa Khan (singer)]]" 841054 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = ਉਸਤਾਦ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖ਼ਾਨ |image = |caption = ਉਸਤਾਦ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖ਼ਾਨ (ਸੱਜੇ) ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨਾਲ]] |image_size = |background = solo_singer |birth_name = |birth_date = {{Birth date and age|1931|3|3|mf=y}} |death_date = |origin = [[Badayun]], [[Uttar Pradesh]], [[India]] |genre = [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] |occupation = [[ਗਾਇਕ]] |years_active = 1952 – Present | label = [[Saregama]], [[Tips Music]], [[Magnasound Records|Magnasound Media]], [[Universal Music]], [[Sony Music]], [[T Series]], Saga Music, Nimbus Records, Navras Records. |website = [http://ustadghulammustafakhan.com/ Official site] }} ਉਸਤਾਦ '''ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖ਼ਾਨ '''(ਜਨਮ: 3 ਮਾਰਚ 1931) [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ]] ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕਲਾਸਿਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੰਗੀਤਕ ਘਰਾਣੇ "[[ਰਾਮਪੁਰ-ਸਾਹਸਵਾਨ ਘਰਾਣਾ]]"<ref>{{Cite web|url=http://www.sangeetgraam.org/gharana.html|title=Rampur -Sahaswan Gharana|publisher=Sangeet Gram|access-date=2016-10-10|archive-date=2016-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160328093506/http://www.sangeetgraam.org/gharana.html|url-status=dead}}</ref> ਨਾਲ ਹੈ।  == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਬਦਾਯੂੰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="TheHindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-eternal-romantic/article33626271.ece|title=Ustad Ghulam Mustafa Khan: The eternal romantic - Ustad Ghulam Mustafa Khan lent melody and soul not just to classical music but film songs too|last=Sinha|first=Manjari|date=21 January 2021|work=The Hindu newspaper|access-date=16 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122122631/https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-eternal-romantic/article33626271.ece|archive-date=22 January 2021|language=en-IN}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸਤਾਦ ਵਾਰਿਸ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਸੀ ਜੋ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ।<ref name="TheHindu2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece|title=Ustad Ghulam Mustafa Khan: Modest man, majestic voice|last=Sinha|first=Manjari|date=1 February 2018|work=The Hindu newspaper|access-date=16 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321174126/https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece|archive-date=21 March 2018|language=en-IN}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਾਬਰੀ ਬੇਗਮ, ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ|ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੀ।<ref name="TheHindu" /><ref name="TheHindu2" /><ref name="TheHindu3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/legendary-classical-musician-ustad-ghulam-mustafa-khan-dies-at-89/article33593485.ece|title=Legendary classical musician Ustad Ghul Mustafa Khan dies at 89|date=17 January 2021|work=The Hindu newspaper|access-date=16 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122082953/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/legendary-classical-musician-ustad-ghulam-mustafa-khan-dies-at-89/article33593485.ece|archive-date=22 January 2021}}</ref> ਇਨਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਰਾਜਾ [[ਵਾਜਿਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪਾਇਨੀਅਰ ਉਸਤਾਦ ਹੱਦੂ ਖਾਨ ਦਾ ਜਵਾਈ ਵੀ ਸੀ।<ref name="TheHindu" /><ref name="TheHindu2" /> ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖਾਨ ਦੇ ਮਾ-ਬਾਪ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਬਣੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧੁਨ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਿਦਾ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਬੜੋਦਾ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ''ਦਰਬਾਰ'' ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਉਸਤਾਦ [[ਉਸਤਾਦ ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ|ਨਿਸਾਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ]] ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੁਆਈ ਗਈ।<ref name="TheHindu3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/legendary-classical-musician-ustad-ghulam-mustafa-khan-dies-at-89/article33593485.ece|title=Legendary classical musician Ustad Ghul Mustafa Khan dies at 89|date=17 January 2021|work=The Hindu newspaper|access-date=16 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122082953/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/legendary-classical-musician-ustad-ghulam-mustafa-khan-dies-at-89/article33593485.ece|archive-date=22 January 2021}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20210122082953/https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/legendary-classical-musician-ustad-ghulam-mustafa-khan-dies-at-89/article33593485.ece "Legendary classical musician Ustad Ghul Mustafa Khan dies at 89"]. ''The Hindu newspaper''. 17 January 2021. Archived from [https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/legendary-classical-musician-ustad-ghulam-mustafa-khan-dies-at-89/article33593485.ece the original] on 22 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 May</span> 2026</span>.</cite></ref> ਇਸ ਲਈ ਰਾਮਪੁਰ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਸਹਸਵਾਨ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref name="TheHindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-eternal-romantic/article33626271.ece|title=Ustad Ghulam Mustafa Khan: The eternal romantic - Ustad Ghulam Mustafa Khan lent melody and soul not just to classical music but film songs too|last=Sinha|first=Manjari|date=21 January 2021|work=The Hindu newspaper|access-date=16 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122122631/https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-eternal-romantic/article33626271.ece|archive-date=22 January 2021|language=en-IN}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSinha2021">Sinha, Manjari (21 January 2021). [https://web.archive.org/web/20210122122631/https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-eternal-romantic/article33626271.ece "Ustad Ghulam Mustafa Khan: The eternal romantic - Ustad Ghulam Mustafa Khan lent melody and soul not just to classical music but film songs too"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-eternal-romantic/article33626271.ece the original] on 22 January 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 May</span> 2026</span>.</cite></ref><ref name="TheHindu2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece|title=Ustad Ghulam Mustafa Khan: Modest man, majestic voice|last=Sinha|first=Manjari|date=1 February 2018|work=The Hindu newspaper|access-date=16 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321174126/https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece|archive-date=21 March 2018|language=en-IN}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSinha2018">Sinha, Manjari (1 February 2018). [https://web.archive.org/web/20180321174126/https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece "Ustad Ghulam Mustafa Khan: Modest man, majestic voice"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece the original] on 21 March 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 May</span> 2026</span>.</cite></ref><ref name="TheHindu3" /> ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਗਾਰਡਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਸੀ ਕਿ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਯੰਤੀ|ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ]] 'ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਬਦਾਯੂੰ ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ (ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ) ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਲੀ ਮਕਸੂਦ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਮੁਸ੍ਤਫਾ ਖਾਨ ਨੂੰ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ । ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖਾਨ ਨੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="TheHindu2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece|title=Ustad Ghulam Mustafa Khan: Modest man, majestic voice|last=Sinha|first=Manjari|date=1 February 2018|work=The Hindu newspaper|access-date=16 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180321174126/https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece|archive-date=21 March 2018|language=en-IN}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSinha2018">Sinha, Manjari (1 February 2018). [https://web.archive.org/web/20180321174126/https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece "Ustad Ghulam Mustafa Khan: Modest man, majestic voice"]. ''The Hindu newspaper''. Archived from [https://www.thehindu.com/entertainment/music/modest-man-majestic-voice/article22623224.ece the original] on 21 March 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 May</span> 2026</span>.</cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਾਇਕ]] n2tott6pvuvvfepqshwawr0nxfp3ulr 0 86572 841083 695177 2026-06-19T01:56:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841083 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Nathalia Kaur and RGV promote Department film at Radio City FM (8).jpg|thumb|ਨਥਾਲੀਆ ਕੌਰ]] '''ਨਥਾਲੀਆ ਕੌਰ''' (ਜਨਮ '''ਨਥਾਲੀਆ ਪਿਨਹੇਇਰੋ ਫ਼ੇਲਿਪੇ ਮਾਰਟਿਨਜ਼''')<ref name="Times of India"><cite class="citation web">[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-23/news-interviews/32369955_1_india-modelling-brazil "Only Indians worship their actors: Nathalia Kaur"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130223032113/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-23/news-interviews/32369955_1_india-modelling-brazil |date=2013-02-23 }}. </cite></ref> ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|ਬ੍ਰਾਜ਼ੀ]]<nowiki/>ਲੀਅਨ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਰੀਓ ਦੇ ਜੇਨੇਰੀਓ ਵਿੱਚ ਨਥਾਲੀਆ ਪਿਨਹੀਰੋ ਫਿਲਿਪ ਮਾਰਟਿਨਸ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ “ਅੱਧਾ ਪੰਜਾਬ” ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅੱਧਾ ਭਾਰਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/kannada/news-interviews/From-Pinheiro-to-Kaur-Nathalia-cashes-in-on-the-exotic/articleshow/12110449.cms |title=From Pinheiro to Kaur: Nathalia cashes in on the exotic |newspaper=Times of India |date=2012-06-23 |accessdate=2012-08-16}}</ref> ਕੌਰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਪੂਰਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਕੈਨੇਡੀਡੋ ਮੈਂਡੇਜ਼ ਵਿਖੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਕੌਰ ਇੰਡੀਆ ਨਾ ਜਾਣ ਤੱਕ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਕਿੰਗਫਿਸ਼ਰ ਕੈਲੰਡਰ ਮਾਡਲ ਹੰਟ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਕਿੰਗਫਿਸ਼ਰ ਸਵਿਮਸੂਟ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/nathalia-pinheiro-crowned-kingfisher-calendar-girl-2012/1/164324.html |title=Nathalia Pinheiro crowned Kingfisher Calendar Girl 2012: What's Hot News&nbsp;— India Today |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=2011-12-15 |accessdate=2012-03-28}}</ref> ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੰਦਰਜੀਤ ਲੰਕੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੰਨੜ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇਵ ਸਨ ਆਫ਼ ਮੁਡੇ ਗੌੜਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-08/news-interviews/31132583_1_films-b-town-anant-nag |title=Nathalia used me and I used her: Indrajit Lankesh |newspaper=The Times of India |date=2012-03-08 |accessdate=2012-03-28 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104041848/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-08/news-interviews/31132583_1_films-b-town-anant-nag |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਗੋਪਾਲ ਵਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਈਟਮ ਨੰਬਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/brazilian-indian-model-nathalia-kaur-item-song-in-department/1/176139.html |title=Brazilian model Nathalia Kaur shakes her booty in RGV's 'Department': EYECATCHERS News&nbsp;— India Today |publisher=Indiatoday.intoday.in |date=2012-03-03 |accessdate=2012-03-28}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਮਾ ਸੰਨੀ ਲਿਓਨ ਨੂੰ ਕਾਸਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਸਮ 2 ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਰਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸਾਇਨ ਕਰ ਲਿਆ।<ref name="namechanged">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/news-interviews/From-Pinheiro-to-Kaur-Nathalia-cashes-in-on-the-exotic/articleshow/12110449.cms |title=From Pinheiro to Kaur: Nathalia cashes in on the exotic |newspaper=The Times of India |date= |accessdate=2012-03-28}}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕਲਰਸ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਸਟੰਟ ਸ਼ੋਅ ਫੀਅਰ ਫੈਕਟਰ: ਖਤਰੋਂ ਕੇ ਖਿਲਾੜੀ 6 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਕੌਰ ਮਿਸ ਮੁੰਡੋ ਐਸਪਰੀਟੋ ਸੈਂਟੋ 2015 ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਸ ਮੁੰਡੋ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ 2015 ਦੇ ਪੇਜੈਂਟ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 10 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। == ਫਿਲਮਾਂ == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ !ਫ਼ਿਲਮ !ਭਾਸ਼ਾ !ਕਿਰਦਾਰ !ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ |- | 2012 |''ਦੇਵ ਸਨ ਔਫ਼ ਮੁੱਦੇ ਗੌੜਾ'' |ਕੰਨੜ | - | - |- | 2012 |''ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ'' |ਹਿੰਦੀ | - |ਗਾਣਾ ਦਨਾ ਦਨ <ref><cite class="citation web">[http://ibnlive.in.com/news/nathalia-kaur-ram-gopal-vermas-new-item-girl/234743-8-113.html "Nathalia Kaur: Ram Gopal Verma's new item girl&nbsp;— Movies News&nbsp;— HitList&nbsp;— ibnlive"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131225135000/http://ibnlive.in.com/news/nathalia-kaur-ram-gopal-vermas-new-item-girl/234743-8-113.html |date=2013-12-25 }}. </cite></ref> |- | 2013 |''ਕਮਾਂਡੋ'' |ਹਿੰਦੀ | - |ਖਾਸ ਭੂਮਿਕਾ<br> <ref><cite class="citation web">[http://www.bollywoodhungama.com/movies/features/type/view/id/4852 "Subhash K Jha speaks about Commando"]. </cite></ref> |- | 2013 |''ਧਾਲਮ'' |ਤੇਲਗੂ | - | -<br> |- | 2013 |''ਭਾਈ'' | ਤੇਲਗੂ | - | - |- | 2016 |''ਰੌਕੀ ਹੈਂਡਸਮ'' | ਹਿੰਦੀ | ਅੰਨਾ | - |- | 2016 | style="background: Pink;" |''ਗੰਨਜ਼ ਆਫ਼ ਬਨਾਰਸ'' | ਹਿੰਦੀ | ਹੇਮਾ | - |- | 2017 | style="background: Pink;" |''ਜਿਸਮ 3 '' | ਹਿੰਦੀ | TBA | - |} == ਹਵਾਲੇ == <div class="reflist columns references-column-count references-column-count-2" style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; column-count: 2; list-style-type: decimal;"> <references /></div> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 3pxenp422id9dor4y7g7jnei548cj5m 0 87886 841087 726988 2026-06-19T04:09:09Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Pmk_flag.jpg|Pmk_flag.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No ticket permission since 19 May 2026. 841087 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party|party_name=ਪੱਟਾਲੀ ਮੱਕਲ ਕੱਚੀ|party_logo=[[Image:Indian Election Symbol Mango SVG.svg|175px|]]|foundation=1989|foundation=1989|founder=ਐਸ.ਰਾਮਦਾਸ|headquarters=ਚੇਨਈ|alliance=ਕੌਮੀ ਜਮਹੂਰੀ ਗਠਜੋੜ (1998-2004)<br> ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ (2004-2009)<br>|flag= }}'''ਪੱਟਾਲੀ ਮੱਕਲ ਕੱਚੀ''' ({{Lang-ta|பாட்டாளி மக்கள் கட்சி}}), [[ਤਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਦਲ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੋਢੀ ਐਸ.ਰਾਮਦਾਸ ਹੈ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਮਿਲਨਾਡੂ]] jcd122el5udwn3fn5nczo0y926jkj2b 0 92399 841039 541057 2026-06-18T14:20:29Z Sonia Atwal 49604 /* */ 841039 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict |conflict=ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ |partof=ਸੌ ਦਿਨ |image=[[File:Wellington at Waterloo Hillingford.jpg|300px]] |caption=''ਵਾਟਰਲੂ ਵੇਲੇ ਵੈਲਿੰਗਟਨ'' [[ਰਾਬਰਟ ਅਲੈਕਸਾਂਦਰ ਹਿਲਿੰਗਫ਼ੋਰਡ]] ਦੁਆਰਾ |date=18 ਜੂਨ 1815 |place=[[ਵਾਟਰਲੂ, ਬੈਲਜੀਅਮ|ਵਾਟਰਲੂ]] |result=ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜਿੱਤ |combatant1={{flagicon|France}} [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸਾਮਰਾਜ]] |combatant2='''[[ਸੱਤਵਾਂ ਗਠਜੋੜ]]''':<br />{{flagicon|UK}} [[ਯੁਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ]]<br />{{flag|ਪਰੂਸ਼ੀਆ|1803}}<br />{{flagicon|Dutch Republic}} [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ]]<br />{{flagicon|Hanover|1692}} [[ਹੈਨੋਵਰ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ]]<br />{{flagicon image|Flagge Herzogtum Nassau (1806-1866).svg}} [[ਨਸ਼ਾਉ ਰਾਜ]]<br />{{flagicon image|Flagge Herzogtum Braunschweig.svg}} [[ਬਰੁੰਸਵਿਕ]] |commander1={{flagicon|France}} [[ਨਪੋਲੀਅਨ]] |commander2={{flagicon|UK}}&nbsp;[[ਆਰਥਰ ਵੈਲਸਲੀ, ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਡਿਊਕ|ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਦਾ ਡਿਊਕ]]<br />{{flagicon|ਪਰੂਸ਼ੀਆ|1803}}&nbsp;[[ਜੇਬਾਰਡ ਵੌਨ ਬਲੱਚਰ]] |strength1=72,000<ref name=Hof>Hofschröer, Peter 1999. ''1815: The Waterloo Campaign. The German Victory''. vol 2, London: Greenhill Books, ISBN 978-1853673689</ref> |strength2=ਐਂਗਲੋ ਗਠਜੋੜ: 68,000<ref name=Hof/><br />ਪਰੂਸ਼ੀਅਨ: 50,000<ref>Chesney, Charles C. 1907. ''Waterloo Lectures: a study of the campaign Of 1815''. London: Longmans, Green. ISBN 1-4286-4988-3</ref> |casualties1=25,000 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ<br />7,000 ਬੰਦੀ<br />15,000 ਲਾਪਤਾ<ref name=Barbero>Barbero, Alessandro 2005. ''The Battle: a new history of Waterloo''. Atlantic Books, 419/20. ISBN 1-84354-310-9</ref> |casualties2=15,000 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ<br />7,000 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮੀ<ref name=Barbero/> ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਫ਼ੌਜ: 3,500 ਮੌਤਾਂ; 10,200 ਜ਼ਖ਼ਮੀ; 3,300 ਲਾਪਤਾ.<br />ਬਲੱਚਰ ਫ਼ੌਜ: 1,200 ਮੌਤਾਂ; 4,400 ਜਖ਼ਮੀ; 1,400 ਲਾਪਤਾ. }} '''ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ''' 18 ਜੂਨ, 1815 ਨੂੰ [[ਵਾਟਰਲੂ]] (ਜਿਹੜਾ ਅੱਜਕਲ੍ਹ [[ਬੈਲਜੀਅਮ]] ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।) ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਨਪੋਲੀਅਨ]] ਦੀ ਇਹ ਆਖ਼ਰੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ [[ਫ਼ਰਾਂਸ]] ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟੇਨ]], [[ਰੂਸ]], [[ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ]], [[ਆਸਟਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਹੰਗਰੀ]] ਦੀ ਸੈਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਨਪੋਲੀਅਨ]] ਨੇ ਆਤਮ-ਸਪਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਡਿਊਕ ਆਫ ਵਲਿੰਗਟਨ]] ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ। ਡਿਊਕ ਨੇ [[ਵਾਟਰਲੂ]] ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ [[ਫਰਾਂਸ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ [[ਨਪੋਲੀਅਨ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੁਈਸ 18ਵੇਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਟਰਲੂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਬ੍ਰਿਟੇਨ]] ਨੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ‘ਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਇੰਗਲੈਂਡ-ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਜਲਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। 1829 ‘ਚ [[ਸਿਡਨੀ]] ਤੋਂ [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ]] ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ [[ਗ੍ਰੇਟ ਬੈਰੀਅਰ ਰੀਫ]] ‘ਤੇ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਕ੍ਰਾਪ]] ਨੇ ਨਵੰਬਰ, 2014 ‘ਚ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ksebxyfqoxs93nnbtvbt9931smprene 0 95700 841064 839645 2026-06-18T19:46:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841064 wikitext text/x-wiki == A == * Abati ([[ਅਰਜਨਟੀਨਾ|Argentina]]) [http://www.zanelloargentina.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091005062125/http://www.zanelloargentina.com/ |date=2009-10-05 }} * ACO 2000 ([[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|South Africa]]) * Aebi (Switzerland) [http://www.aebi.com/] * AGCO Corporation (United States) [http://www.agcocorp.com/] ** AGCO (USA) [http://www.agcoiron.com/] ** AGCO Allis (Argentina, formerly USA) [http://www.agcoallis.com.ar/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704180155/http://www.agcoallis.com.ar/ |date=2007-07-04 }} ** Challenger (USA) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} ** Fendt (Germany) [http://www.fendt.com/] ** Massey Ferguson (USA) [http://www.masseyferguson.com] ** Valtra ([[ਫ਼ਿਨਲੈਂਡ|Finland]]) [http://www.valtra.com/] * Agrale ([[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|Brazil]]) [http://www.agrale.com.br/] * Agri King (India) [http://www.agrikingtractors.com/] * Agria (Spain) [http://www.agria.net/] * Agrinar (Argentina) [https://web.archive.org/web/20070103063406/http://www.agrinar.com.ar/] * Agritech (Brazil) [http://www.agritech.ind.br/] ** Yanmar Agritech * Agro Tractors Ltd ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * [https://www.agroasiatractors.ae/ AGROASIA TRACTORSUAE] ** John Deere/ATL [http://agrotractors.com/] (joint venture in Pakistan) * AGT ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) * AHS ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.ahs.com.tr/] * Al-Ghazi Tractors (Pakistan) [http://alghazitractors.com/] * Al Jadah ([[ਲੀਬੀਆ|Libya]]) [http://www.libyantractorco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060829030021/http://www.libyantractorco.com/ |date=2006-08-29 }} (joint venture with Massey Ferguson) * Alfrat ([[ਸੀਰੀਆ|Syria]]) [http://www.alfratco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070316155037/http://www.alfratco.com/ |date=2007-03-16 }} * Amul (India) * Anglo-Thai New Holland ([[ਥਾਈਲੈਂਡ|Thailand]]) [http://www.anglo-thai.com/] * Antonio Carraro (Italy) [http://www.antoniocarraro.it/] * Apache Solis (Argentina) (joint with International Tractors (Sonalika)) [http://www.apache.com.ar/] * Aratri Biagioli (Italy) [http://www.aratribiagioli.it/] * ARGO SpA (Italy) [http://www.argospa.it/] ** Fort ** Landini [http://www.landini.it/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** McCormick Tractors [http://www.mccormick-intl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429175149/http://www.mccormick-intl.com/us/1809_to_present.htm |date=2007-04-29 }} ** SEP [http://www.sep.it/] ** Valpadana [http://www.valpadana.it/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ARLAN-YTO (Kazakhstan) (joint with YTO) * ArmaTrac (Turkey) [http://www.armatrac.com/] == B == * Balram (India) * Baltiets (Russia) * Barbieri (Italy) [http://www.barbieri-fb.com/] * Basak Traktor ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.basaktraktor.com.tr/] * BCS SpA (Italy) [http://www.bcs-ferrari.it/] ** BCS ** Ferrari tractors ** Pasquali * Belarus (Ganja) (Azerbaijan) (licensed Belarus/MTZ) [http://www.ganjaauto.az/] * Bell (South Africa) [http://www.bell.co.za/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704015420/http://www.bell.co.za/ |date=2007-07-04 }} * BERGmeister (Germany) [http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180901072823/http://www.alois-hieble.de/maschinenbau/bergmeister/ |date=2018-09-01 }} * Bernardin (Argentina) [https://web.archive.org/web/20090221063254/http://www.bernardin.com.ar/] * BM ([[ਉਰੂਗੁਏ|Uruguay]]) [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&langpair=es%7Cen&u=http://www.domingobasso.com/tractores&rurl=translate.google.com&client=tmpg&usg=ALkJrhiKhCe9EpUgqz3sjtZLBWv5IH8W5A] * Bobruisk plant of tractor parts and units (Belarus) [http://bztda.com/] * BOMR (China) [http://www.bomrcn.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708000152/http://www.bomrcn.com/ |date=2017-07-08 }} * BOZOK TRACTOR (KARACABAY GROUP) (Turkey) [http://www.bozoktraktor.com.tr] * BS ([[ਵੀਅਤਨਾਮ|Vietnam]]) [http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930021837/http://www.veam.com.vn/BS/default-e.htm |date=2007-09-30 }} * Budny (Brazil) * Bull Power IMT (Pakistan0 (licensed IMT) [http://omnigroup.com.pk/industry.php?id=55&url=agriculture_tractors] == C == * CAMARTEC (Tanzania) * Captain (India) [http://www.captaintractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805051327/http://www.captaintractors.com/ |date=2017-08-05 }} * Carraro Agritalia (Italy) [http://www.agritalia.it/] * Carrian (China) * CATERPILLAR (United States) [http://www.cat.com] * Ceahlau ([[ਰੋਮਾਨੀਆ|Romania]]) [http://www.ceahlau.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200112154805/http://ceahlau.com/ |date=2020-01-12 }} * Challenger (USA) (part of AGCO concern) [http://www.challenger.agcocorp.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070621060726/http://www.challenger.agcocorp.com/ |date=2007-06-21 }} [http://www.challenger-ag.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605015848/http://www.challenger-ag.com/ |date=2009-06-05 }} * Changfa (China) [http://www.changfa.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911200009/http://changfa.com.cn/ |date=2017-09-11 }} * Changlin (China) [http://www.changlin.net/] ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Deutz-Fahr) * Changzhou (China) ** Dongfeng [http://www.dfamgc.com/] * Chelyabinsk Tractor Plant (Russia) [http://chtz-uraltrac.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080331175431/http://chtz-uraltrac.com/ |date=2008-03-31 }} ** ChTZ * Chery (China) [http://www.cheryhi.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170511093147/http://www.cheryhi.com.cn/ |date=2017-05-11 }} ** Detank * CHETRA (Russia) [http://www.chetra.ru/en/] * China Shangdong (China) [http://sdshifeng.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228050559/http://sdshifeng.com.cn/ |date=2007-12-28 }} ** TaiShan [http://www.tstractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706170143/http://www.tstractor.com/ |date=2017-07-06 }} * Chuanfeng (China) [http://www.msjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713210218/http://www.msjx.com/ |date=2007-07-13 }} * Chuanlong (China) [http://www.clzb.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614084055/http://www.clzb.com/ |date=2007-06-14 }} * Cirta ([[ਅਲਜੀਰੀਆ|Algeria]]) [http://www.cmt.dz/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608205803/http://www.cmt.dz/ |date=2007-06-08 }} ** CMT ** PMA * Claas (Germany) [http://www.claas.com/] * CMZ (Argentina) ** Zanello (CMZ) [http://www.zanello.com.ar/] * CNH Global (Italy/USA) [http://www.cnh.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107031722/http://www.cnh.com/ |date=2009-01-07 }} ** Case IH (USA) [http://www.caseih.com/] ** New Holland (Italy/USA) [http://www.newholland.com/] ** Shanghai New Holland (joint venture) (China) [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} ** Steyr (Austria) [http://www.steyr-traktoren.com/] ** UzCaseTractor (Joint Venture) (Uzbekistan) * Cockshutt Plow Company (Canada) * Crossword Agro (India) [http://www.crosswordagro.com/] ** Atmak ** Captain ** Nissan * Crystal (Poland) [http://www.traktor.pl/] * Cub Cadet [http://www.cubcadet.com/] == D == * DaeDong ([[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|South Korea]]) [http://www.daedong.co.kr/] ** DaeDong ** Kioti [http://www.kioti.com/] ** Landpower * Deere & Company (USA) [http://www.deere.com/] ** Benye (China) [http://www.benye.com/]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516211800/http://benye.com/ |date=2013-05-16 }} (purchased by John Deere in 2007) ** John Deere ** John Deere/ATL (joint venture) (Pakistan) [http://agrotractors.com/] ** John Deere Tiantuo (JDT) (joint venture) (China) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} *** Apollo *** Iron Bull * Dewan Tractors (Pakistan) ** Dewan Euro Leopard ** Dewan Foton ** Dewan Tumosan * Dexheimer (Germany) [http://www.dexheimer-traktor.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801085910/http://dexheimer-traktor.de/ |date=2019-08-01 }} * Dezzi (South Africa) (Desmond) [http://www.dezzi.co.za/] * Dior (China) [http://www.diorzg.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920081229/http://diorzg.com/ |date=2017-09-20 }} * Dong Feng (China) Changzhou Agricultural Machinery Group Co., LTD (DFAM) [http://www.df-tractor.com/] * Doppstadt (Germany) [http://www.doppstadt.net/] * DTZ (Ukraine) == E == * Eastman Industries ** Eastman Commercial ** Hover Mower ** Ingersoll Power Equipment * Ekip (Turkey) [http://ekiptraktor.com.tr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820044937/http://ekiptraktor.com.tr/ |date=2016-08-20 }} (licensed Massey Ferguson) * Enfly (China) [http://enfly.en.alibaba.com/] * Erkunt (Turkey) [http://www.erkunttarim.com.tr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080210011314/http://www.erkunttarim.com.tr/ |date=2008-02-10 }} ** ArmaTrac [http://www.armatrac.com/] * Escorts (India) ** Escorts [http://www.escortsagri.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701050629/http://www.escortsagri.com/ |date=2007-07-01 }} ** Escorts Polmot (Poland) [http://www.escorts.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015115435/http://escorts.com.pl/ |date=2007-10-15 }} ** Farmtrac ** Powertrac * ETRAG (Algeria) [http://www.etrag.dz/] == F == * FarmAll Technology [http://www.farmalltechnology.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125020927/http://www.farmalltechnology.com/ |date=2021-01-25 }} ** URSUS * Farmcart (India) * Farmer (India) [http://www.farmertractor.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801100119/http://farmertractor.in/ |date=2015-08-01 }} * Farmer (Poland) [http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180902082316/http://www.farmersokolka.internetdsl.pl/ |date=2018-09-02 }} * Force Motors (formerly Bajaj Tempo Ltd) (India) [http://www.forcemotors.com/] ** Balwan ** Tempo Ox * Forma (Romania) [http://www.forma-romania.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170626181955/http://forma-romania.ro/ |date=2017-06-26 }} * Foton Lovol (China) (sold under many names) [http://www.fotonlovol.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216203612/http://www.fotonlovol.com/ |date=2008-02-16 }} ** EuroLeopard [http://www.euroleopard.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517075040/http://euroleopard.com/ |date=2014-05-17 }} ** Eurotrac [http://www.eurotrac.nl/] ** Foton ** Lovol * Fuyang Tractor (China) ** Benniu [http://www.benniu.net/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20021031211255/http://www.benniu.net/ |date=2002-10-31 }} == G == * Ganja Auto Plant ([[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ|Azerbaijan]]) [http://www.ganjaauto.gov.az/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150511201208/http://ganjaauto.gov.az/ |date=2015-05-11 }} * Gecheng (China) [http://www.shanghaigc.com/] * GEDA (Romania) [http://www.geda.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114124813/http://www.geda.ro/ |date=2012-11-14 }} [http://www.utbtractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728093232/http://www.utbtractors.com/ |date=2012-07-28 }} * GIAD ([[ਸੁਡਾਨ|Sudan]]) [http://www.giad.com/] * GM Universal (Pakistan) [http://www.agripak.com.pk/] * Goldoni (Italy) [http://www.goldoni.com/] * Greaves (India) * Guapo (Argentina) [http://www.tractorguapo.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625151635/http://www.tractorguapo.com/ |date=2017-06-25 }} == H == * Haotian (China) [http://www.wfhaotian.com/] * Hattat (Turkey) [http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517221433/http://www.hattat.com.tr/en_hemaurunlertraktor.php |date=2007-05-17 }} ** Hattat (licensed Valtra) ** Hattat Universal (licensed UTB Universal) ** Valtra (licensed) * Henan Lishen Machinery Co (China) [http://www.hnslsjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817105221/http://www.hnslsjx.com/ |date=2017-08-17 }} ** Henan Lishen ** Hercules ** Foison * Hero Motors Limited (Pakistan) [http://www.hero.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806164304/http://hero.com.pk/ |date=2017-08-06 }} ** Hero Russi ** Hero Russi Belarus (licensed Belarus) * HMT (India) [http://hmttractors.co.in] * Holder (Germany) [http://www.holdertractor.com] (purchased by Uzel in 2006, sold in 2008) * Honda (Japan) [http://www.hondapower.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000707022421/http://www.hondapower.com/ |date=2000-07-07 }} [http://www.honda.co.jp/agriculture/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304053222/http://www.honda.co.jp/agriculture/ |date=2016-03-04 }} * Hovertrack (Netherlands) [http://www.hovertrack.nl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627073210/http://www.hovertrack.nl/ |date=2017-06-27 }} * HOYO (Romania) (build Tai Shan) [http://www.hoyo.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222090224/http://www.hoyo.ro/ |date=2015-12-22 }} * Husqvarna ** Craftsman ** Dixon ** Murray (built under license in North America from Briggs & Stratton) ** Poulan ** Weed Eater * Hydrema (Denmark) == I == [[ਤਸਵੀਰ:NelsUgland.jpg|right|thumb|ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਰਵੇਟਰ<br> ]] [[ਤਸਵੀਰ:IMT_533_DeLuxe_Šarani_2.jpg|right|thumb|<center>IMT (ਸਰਬੀਆ)<br> </center>]] * IMK ([[ਸਰਬੀਆ|Serbia]]) [http://www.14-oktobar.co.rs] * IMR (Serbia) [http://www.imr-rakovica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627040335/http://www.imr-rakovica.com/ |date=2012-06-27 }} * IMT (Serbia) [http://www.imt.co.rs] * Indo Farm (India) [http://www.indofarm.in] ** Indo Power ** Staunch * International Tractors Limited (India) [http://www.sonalika.com] ** Solis ** Sonalika International * Irum (Romania) (based on Belarus/MTZ) [http://www.irum.ro/] * Iseki (Japan) [http://www.iseki.co.jp] * ITMCo ([[ਈਰਾਨ|Iran]]) [http://www.itm.co.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221065741/http://www.itm.co.ir/ |date=2009-02-21 }} ** Baskent ([[ਤੁਰਕੀ|Turkey]]) [http://www.baskenttraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525091925/http://www.baskenttraktor.com/ |date=2009-05-25 }} ** ITM ** ITMCo ** KTMCO (Iran-Kurdistan) (subsidiary of ITMCO) [http://www.ktmcompany.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911162653/http://ktmcompany.com/ |date=2017-09-11 }} ** Massey Ferguson (under license) ** Motira ([[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ|Zimbabwe]]) (joint venture) [http://www.motira.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901175109/http://www.motira.ir/ |date=2010-09-01 }} ** MTF ** TajIran ([[ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ|Tajikistan]]) (joint venture) [http://www.tajiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704071800/http://www.tajiran.ir/ |date=2007-07-04 }} ** UgIran ([[ਯੁਗਾਂਡਾ|Uganda]]) (joint venture) [http://www.ugiran.ir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101135850/http://www.ugiran.ir/ |date=2009-01-01 }} ** VenIran ([[ਵੈਨੇਜ਼ੁਐਲਾ|Venezuela]]) (joint venture) [http://www.veniran.com.ve] == J == * Jaya (India) * JCB (England) * JDS (Germany) [http://www.dromson.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929200836/http://www.dromson.com/ |date=2007-09-29 }} ** Eicher *** Valtra Eicher * Jiangsu (China) [http://www.jsqt.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703235416/http://www.jsqt.com/ |date=2007-07-03 }} * Jindal (India) * JIROFT (Iran) * John Deere (USA) * Juling (China) [http://www.juling.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615032204/http://www.juling.com/ |date=2006-06-15 }} == K == [[ਤਸਵੀਰ:T_150_K_front.JPG|right|thumb|<center>KhTZ (ਯੂਕਰੇਨ)<br> </center>]] * KamAZ (Russia) [http://www.kamaz.net/] * Kaset Phattana (Thailand) [http://www.thaicombine.com/products/kc01/kc01.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216213550/http://thaicombine.com/products/kc01/kc01.html |date=2006-02-16 }} * KAT (China) [http://www.reden.com.cn/index.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224165402/http://www.reden.com.cn/index.asp |date=2008-02-24 }} (by Shanghai Reden Industrial) * KBZ (Russia) [http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917201117/http://www.santalow.narod.ru/tractor.htm |date=2002-09-17 }} * Kerman (Iran) [http://www.ktmfco.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041130004417/http://ktmfco.com/ |date=2004-11-30 }} * KhTZ (Ukrainian abbreviation for the Kharkiv Tractor Plant) (Ukraine) [http://www.xtz.ua/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204032824/http://www.xtz.ua/ |date=2009-02-04 }} * Khyber (Iran) * KIOTI (South Korea) [http://www.kioti.com/] * Kirovets (Russia) [http://www.kirovets.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124192100/http://www.kirovets.com/ |date=2001-01-24 }} ** Deutz-Fahr Kirovets (joint with Deutz-Fahr) ** Kirovets-Pronar ** Terrion [http://www.terrion.eu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202011344/http://www.terrion.eu/ |date=2010-02-02 }} * Kissan Standard (India) [http://standardagricultureworks.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204015937/http://standardagricultureworks.com/ |date=2010-12-04 }} * KMZ (Russia) [http://www.kmz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806012634/http://kmz.ru/ |date=2017-08-06 }} * Koyker * Krieger (Germany) [http://www.krieger-fahrzeugbau.de/] * Krishi Shakti (India) * KTZ (Moldova) * KTZ BOLGAR (Bulgaria) [http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624163056/http://www.tractors-bg.com/index-en.php?page=services&f=s |date=2013-06-24 }} * Kubota (Japan) [http://www.kubota.com] * Kukje (South Korea) * Branson == L == [[ਤਸਵੀਰ:Lamborghini_traktor.jpg|right|thumb|ਲੋਂਬੋਰਗਿਨੀ ਟਰੈਕਟਰ<br> ]] * Lamborghini Trattori S.p.A. (Italy) (part of SDF concern) * Lander (Spain) [http://www.landertrac.com/] * Landini (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Landmarshal (India) * Lanz (Germany) * LFKedi (China) [http://www.changlianfa.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161013105223/http://www.changlianfa.com/ |date=2016-10-13 }} * LIMB (LUXS) ([[ਸਲੋਵੇਨੀਆ|Slovenia]]) [http://www.limb.si/] * Lindner (agricultural machinery manufacturer) (Austria) [http://www.lindner-traktoren.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217170324/http://lindner-traktoren.com/ |date=2014-12-17 }} * Linhai (China) [http://www.atv-linhai.com] * LKT (Slovenia) * Lovson (India) [http://www.lovson.com/] * LS Mtron (formerly LG Cable) (South Korea) [http://www.lstractor.co.kr/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** LS * LTZ (Russia) [http://www.ltz.lipetsk.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607190648/http://www.ltz.lipetsk.ru/ |date=2007-06-07 }} * Luli (China) [http://www.ginding.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170713233826/http://www.ginding.com/ |date=2017-07-13 }} * Lutong (China) [http://www.lylutong.com.cn/] == M == [[ਤਸਵੀਰ:Belarus_1220.4.jpg|right|thumb|<center>MTZ (ਬੇਲਾਰੂਸ)<br> </center>]] * Machinery & Industrial Group N.V. (Russia)[http://tplants.com//] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730065447/http://www.tplants.com/ |date=2017-07-30 }} * Mahindra & Mahindra (India) [http://www.mahindratractorworld.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090823055557/http://www.mahindratractorworld.com/ |date=2009-08-23 }} ** Jiangling Motors (Mahindra, China) *** FengShou *** Lenar [http://www.lenarusa.com/] ** Jinma (China) (various manufacturers) [http://www.jinma-tractor.com/] [http://www.jm-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911192023/http://jm-tractor.com/ |date=2017-09-11 }} ** Mahindra ** Mahindra Tractors ** Mahindra Gujarat [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Shaktimaan [http://www.mahindragujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221125316/http://www.mahindragujarat.com/ |date=2009-02-21 }} ** Swaraj (purchased 64.6% in 2007) [http://www.swarajenterprise.com/] * Malyshev Factory (Ukraine) [http://www.malyshevplant.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718212452/http://malyshevplant.com/ |date=2019-07-18 }} * MAT (Romania) [http://www.matcraiova.ro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035607/http://matcraiova.ro/ |date=2009-01-23 }} * Meraj (India) [http://www.mangaltractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515162842/http://mangaltractors.com/ |date=2010-05-15 }} * Merlo (Italian) [http://www.merlo.it/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727022545/http://www.merlo.it/ |date=2017-07-27 }} * Metalfor Araus (Argentina) [http://www.metalfor.com.ar/] * Mija (Romania) [http://www.ummija.ro/] * Millat (Pakistan) [http://www.millat.com.pk/] ** Massey Ferguson under license ** MT * Mini (Romania) * Mitsubishi (Japan) [http://www.mam.co.jp/] * MoAZ (Belarus) * Morooka (Japan) - [http://www.morooka1.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213081743/http://morooka1.co.jp/ |date=2009-02-13 }} * MTD (USA) [http://www.mtdproducts.com/] ** Bolens ** Cub Cadet Yanmar [http://www.cubcadetyanmar.com/] ** Gutbrod (Germany) ** Rover (Australia) ** White Outdoor ** Yard Machines ** Yard Man * MTZ ([[ਬੇਲਾਰੂਸ|Belarus]]) [http://www.tractors.com.by/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070427155956/http://www.tractors.com.by/ |date=2007-04-27 }} ** Belarus [http://www.belarus.com/] == N == * NAME (Japan) [http://www.shinnouki.co.jp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205091907/http://www.shinnouki.co.jp/ |date=2019-02-05 }} * Neptune (Turkey) (licensed MTZ/Belarus) [http://www.neptuntractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213144030/http://neptuntractor.com/ |date=2016-02-13 }} * New Holland (Italy/USA/India) (part of ARGO SpA concern) [http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222091742/http://aecotractorparts.com/pages/Fiat-New-Holland-Tractors.html |date=2014-12-22 }} == O == * ORTZ (Russia) [http://www.ortz.ru/] * OSTMCO (Iran) [http://sirjan-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722012047/http://sirjan-tractor.com/ |date=2017-07-22 }} (mfg. Goldoni under license) * O.T.M.Co (Iran) [http://www.otm.co.ir/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == P == * Panther (India) * Pauny (Argentina) [http://www.pauny.com.ar/] ** Pauny Rino 3000 ** Zanello * Pierre (Italy) [http://www.pierretra.com/] * Pol-Mot (Poland) [http://www.polmot.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722050555/http://polmot.pl/ |date=2017-07-22 }} ** Polmot-Foton ** Ursus Pol-Mmot ** Ursus (Poland) [http://www.ursus.com.pl/] * Power-Trac (USA) [http://www.power-trac.com/] * PowerTrac (Argentina) (MarTraj Agrícola S.A.) * Preet (India) [http://www.preettractors.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821171914/http://www.preettractors.com/ |date=2007-08-21 }} * Progress-ZST (Russia) [http://www.pkprogress.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080310073309/http://www.pkprogress.com/ |date=2008-03-10 }} * Pronar (Poland) [http://www.pronar.pl/] * Proton Primus (Brazil) [http://www.protonprimus.com.br/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004021522/http://protonprimus.com.br/ |date=2006-10-04 }} == Q == * Qian Liniu (China) [http://www.qljx.com.cn/] * Qingdao Iaoshan Tractor Factory (China) ** Laotuo == R == * Rahi (Pakistan) (joint with Shifeng) [http://www.rahitractors.com.pk/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817182337/http://www.rahitractors.com.pk/ |date=2017-08-17 }} * Rakovica (IMT) (Serbia) * RAZ (Russia) * Reform (Austria) [http://www.reform-werke.com] ** Metrac ** Mounty * Renault (France) * Royal (India) [http://www.royaltractorpvtltd.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223061227/http://royaltractorpvtltd.com/ |date=2014-12-23 }} == S == * Saktraktori ([[ਜਾਰਜੀਆ (ਦੇਸ਼)|Georgia]]) [http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020917065946/http://web.sanet.ge/mospm/tender/saktractori/ |date=2002-09-17 }} * Samarakoon Tractor Industries ([[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|Sri Lanka]]) ** Farmwell * SAME Deutz-Fahr (SDF) (Italy) ** Deutz-Fahr (Germany) ** Deutz-Fahr Kirovets (Russia) (joint venture with Kirovets) ** Hürlimann (Switzerland) [http://www.hurlimann.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050517013349/http://www.hurlimann.com/ |date=2005-05-17 }} ** Lamborghini Trattori (Italy) [http://www.lamborghini-tractors.com/] ** SAME (Italy) ** SH - Deutz Fahr (China) (joint with Changlin) * Sauerburger (Germany) [http://www.sauerburger.de/] * Saukville (USA) [http://www.saukvilletractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080714125136/http://www.saukvilletractor.com/ |date=2008-07-14 }} * Savatrac (Iran) * Schanzlin (Germany) [http://www.schanzlin.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928131004/http://www.schanzlin.de/ |date=2007-09-28 }} * Semeato (Brazil) [http://www.semeato.com.br/] * Shangdong Juli (China) [http://www.chinajuli.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702101151/http://www.chinajuli.com/ |date=2012-07-02 }} * Shangdong Shifeng (China) [http://www.shifeng.com.cn/] ** SENS ** Shifeng * Shandgong Shuangli (China) [http://www.shuangli.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913095053/http://shuangli.cn/ |date=2017-09-13 }} ** Shuangli * Shandong Weifang (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} [http://www.cn-luzhong.com] ** Luzhong (China) [http://www.lztractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803223255/http://www.lztractor.com/ |date=2009-08-03 }} * Shandong Yingsheng Machinery Co (China) [http://www.sdysjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704110034/http://www.sdysjx.com/ |date=2017-07-04 }} ** Weitai * Shanghai (China) (joint venture) ** Shanghai New Holland [http://www.snh.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627100140/http://www.snh.com.cn/ |date=2007-06-27 }} * Shanghai Newyear (China) ** Newyear * Sharthi (India) [http://www.angelfarm.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911164304/http://angelfarm.in/ |date=2017-09-11 }} * ShenNiu (China) [http://www.hbshenniu.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615155248/http://www.hbshenniu.com/ |date=2007-06-15 }} * Shenyang (China) [http://www.syyituo.com/docc/product.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927212616/http://www.syyituo.com/docc/product.htm |date=2007-09-27 }} * Shenzhen Victor Industrial (China) ** SWT * Shibaura (Japan) [http://www.shibaura.com/] * Silvatec (Denmark) * Sirgroh Ursus ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]] (Ursus under license) * Smoltra (Russia) [http://www.smoltra.ru/] * Stallion (India) [http://www.stalliontractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170610025647/http://www.stalliontractor.com/ |date=2017-06-10 }} * Stara (Brazil) [http://www.stara.com.br/] * STMC (Saudi Arabia) [http://www.eajb.com/stmc.htm]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Super Star (Turkey) [http://www.motosan.com/prod5.html] == T == * Tractors And Farm Equipment (India) [http://www.tafe.com/] ** Eicher ** Eicher Valtra (under license) ** TAFE * Tai'an Taishan Guotai (China) [http://www.gtvehicle.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611182529/http://gtvehicle.com/ |date=2013-06-11 }} * Talaythong (Thailand) [http://www.talaythong.co.th/] * Tianjin (China) [http://www.taiec.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205044704/http://taiec.com.cn/ |date=2006-12-05 }} ** JDT (John Deere Tianjin, joint venture) [http://www.jdtt.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929012425/http://www.jdtt.com/ |date=2007-09-29 }} ** Tianjin * TianTong (China) [http://www.chinatiantong.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709053001/http://www.chinatiantong.com/ |date=2017-07-09 }} * Tikhvinskiy Tractor Plant (Russia) ** Titran * Tolpar (Russia) * Tong Yang Moolsan (South Korea) [http://www.tymm.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170730112338/http://www.tymm.com/ |date=2017-07-30 }} ** Tong Yang ** TYM * Toos (Iran) [http://www.toostractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828195625/http://www.toostractor.com/ |date=2008-08-28 }} * Toro ** Wheel Horse (defunct as of 2007) * Trac-Za (Argentina) [http://www.zanello.8k.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070112/http://www.zanello.8k.com/ |date=2016-03-04 }} * Tracom ([[ਮੋਲਦੋਵਾ|Moldova]]) [http://tradepoint.moldova.md/tracom.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010708152405/http://tradepoint.moldova.md/tracom.html |date=2001-07-08 }} * Tractomade (Argentina) (licensed by Pauny) [http://www.tractomade.com.ar/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** TMZ Zanello (Argentina) ** Zanello (Tractomade) * Tractors Y Maquinarias SRL (Argentina) ** T&M Grossi [http://www.tractoresymaquinarias.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705091553/http://www.tractoresymaquinarias.com/ |date=2007-07-05 }} * Tractorul UTB (Romania) (in receivership in 2007) [http://www.utb.ro/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001018144504/http://www.utb.ro/ |date=2000-10-18 }} ** Titan ** Universal UTB * TrakTurk (Turkey) [http://www.trakturk.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111100246/http://www.trakturk.com/ |date=2016-11-11 }} * Trantor (UK) [http://www.trantortractors.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921063511/http://www.trantortractors.com/ |date=2009-09-21 }} * Trishul (India) [http://www.trishultractors.com/] * TTZ ([[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ|Uzbekistan]]) [http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827120948/http://www.carthillamc.com/uzselhozmashholding/eng/index.htm |date=2010-08-27 }} * Tümosan (Turkey) [http://www.tumosan.com.tr/] * Türk Traktör (build New Holland, CaseIH and Steyr for CNH Global,37.5% owned by CNH) (Turkey) [http://www.turktraktor.com.tr/] == U == * UAZ (Ukraine) [http://uaz-upi.com/] ** KYI * Uplion (China) [http://www.uplion.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109044024/http://uplion.com/ |date=2014-01-09 }} * URSUS (Poland; tractor and bus manufacturer founded in 1893) [http://en.ursus.com.pl/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170501214643/http://en.ursus.com.pl/ |date=2017-05-01 }} * USAMA Harris Khan (Pakistan) [http://usamaharris.com/] ** Chaman Ford ** Euro-F * UTB (Uzina de tractoare Brasov / Brasov Tractor Factory) (Romania) * UVZ (Russia) [http://www.uvz.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317022636/http://uvz.ru/product |date=2013-03-17 }} * UzCaseTractor JV (Uzbekistan) (61% owned by CNH) * Uzel (Turkey) [http://www.uzeltraktor.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201184030/http://uzeltraktor.com/ |date=2011-02-01 }} == V == * Valpadana (Italy) (part of ARGO SpA concern) * Valtec (Romania) [http://www.valtectractors.com/]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Valtra (Finland) (part of AGCO concern) [http://www.valtra.com/] * Vandel (France) [http://www.vandel.fr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820150820/http://www.vandel.fr/ |date=2016-08-20 }} * Varzan (Iran) [http://www.dehghanvarz.co.ir/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914111832/http://dehghanvarz.co.ir/ |date=2017-09-14 }} * Ventrac (USA) [http://ventrac.com/] * Versatile (Canada) [http://www.versatile-ag.com/] * VST Tillers (India) [http://www.vsttillers.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727213901/http://www.vsttillers.com/ |date=2017-07-27 }} ** Eurotrac ** Eurotrac-VST ** Mitsubishi-Shakti ** Shakti ** VST Mitsubishi Shakti ** VST-Shakti ** VTL-Vishvas == W == * WeiFang (China) [http://www.weituo.com/] * WeiFang Guanghui Agriculture Mechanism (China) [http://www.ghnj.cn/] ** YiDaneng * Weizhong (China) * Wesseler (Germany) * Whitewagon (India) [http://www.whitewagon.in] ** Utsav ** Vaibhav * Wiefang Aolida (China) [http://www.sdaolida.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417162548/http://www.sdaolida.com/ |date=2021-04-17 }} ** Agro Master * Wikov (Czech) [http://www.steel-wheels.net/wikov.html]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wisconsin Engineering (Czech) [http://www.wisconsineng.cz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802032010/http://www.wisconsineng.cz/ |date=2017-08-02 }} * Wolwa (China) [http://www.wolwa.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731200228/http://www.wolwa.cn/ |date=2017-07-31 }} * World (China) [http://www.worldgroup.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517061911/http://www.worldgroup.com.cn/ |date=2008-05-17 }} * Wuzheng Auto Group (China) [http://www.chinawuzheng.com/] == X == * Xiamen Xiagong Group (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} ** Sahm ** Xiagong * Xiagong (China) [http://www.xiagonggroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981111190519/http://www.xiagonggroup.com/ |date=1998-11-11 }} * XiangYangHong (China) [http://www.hnxyhjx.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180825213327/http://www.hnxyhjx.com/ |date=2018-08-25 }} * XinBaiJin (China) [http://xinbaijin.en.ec21.com/GC00603830/CA00603843/tractor.html] * Xing Zhou (China) * XingTai (China) * Xinhu (China) [http://www.sdhljt.com/index2.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020615070208/http://www.sdhljt.com/index2.htm |date=2002-06-15 }} == Y == * Yagmur (Turkey) [http://www.yagmur.com/] ** Valpadana (licensed) * Yanmar (Japan) [http://www.yanmar.co.jp/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116161410/http://www.yanmar.co.jp/ |date=2014-11-16 }} * Yarz (Ukraine) [http://yarz-ua.all.biz/] * YTO (China) [http://www.yto.com.cn/] * YuMZ (Ukraine) [http://www.yuzhmash.com/] == Z == * Zanello (Argentina) * Zephyr (Zephyr Engineers) ([[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|Pakistan]]) * Zetor (Czech) [http://www.zetor.com/] * Zhengzhou (China) * ZhongLian (China) * Zhongtuo (China) [http://zt-tractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171015000352/http://www.zt-tractor.com/ |date=2017-10-15 }} ** Indotrak * Zhongyuan (China) [http://www.xxyt.com.cn/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913083727/http://xxyt.com.cn/ |date=2017-09-13 }} * Zimidara (India) == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਕਟਰ - ਭਾਰਤੀ ਟਰੈਕਟਰ ਬਿਲਡਿੰਗ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ == ਹਵਾਲੇ == == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.tractordata.com List of tractor models by manufacturer (tractordata.com)] * [http://www.tractorfan.us/machine/ List of tractor models with pictures and videos (tractorfan.us)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006235648/http://www.tractorfan.us/machine/ |date=2017-10-06 }}  * [http://www.traktor-power.com Large tractor video archive (traktor-power.com)] * [https://tractorguru.in/tractor-blog/importance-of-tractors-for-farmers-in-india IMPORTANCE OF TRACTOR] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ]] kpiixnoy6e4untghvfftaqh7yythanv 0 103960 841098 789839 2026-06-19T05:39:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841098 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ਪਾਂਡੁਰੰਗ ਵਾਮਨ ਕਾਣੇ |image = |birth_date ={{Birth date|1880|05|07}} |birth_place =[[ਰਤਨਾਗਿਰੀ|ਰਤਨਾਗਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] |awards =[[ਭਾਰਤਰਤਨ]] (1963) |death_date = {{Death date and age|1972|05|08|1880|05|07}}<ref name=RS-bio>{{cite web|title=RAJYA SABHA MEMBERS BIOGRAPHICAL SKETCHES 1952 - 2003|url=http://rajyasabha.nic.in/rsnew/pre_member/1952_2003/k.pdf|publisher=Rajya Sabha Secretariat|accessdate=30 September 2015}}</ref> }} '''ਪਾਂਡੁਰੰਗ ਵਾਮਨ ਕਾਣੇ''' (7 ਮਈ, 1880-1972, [[ਦਾਪੋਲੀ]], [[ਰਤਨਾਗਿਰੀ]]) [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ [[ਭਾਰਤ ਰਤਨ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਲਈ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ [[ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] ਦੇ 6500 ਪੰਨੇ ਰਚੇ ਗਏ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== [[ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਅਤੇ [[ਧਰਮ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਹੋਰ ਸਰੋਤ== * S.G. Moghe (editor), Professor Kane's contribution to Dharmasastra literature, 1997, New Delhi: D.K. Printworld (P) Ltd. {{ISBN|81-246-0075-9}} * [https://archive.org/stream/HistoryOfDharmasastraancientAndMediaevalReligiousAndCivilLawV.5.2/Kane_A-History-of-Dharmasastra-v5-2_1962#page/n1035/mode/2up Autobiographical Epilogue in History of Dharmashastra Vol 5] ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * {{Internet Archive author |sname=Pandurang Vaman Kane}} * [http://www.itihasa.in/pvkane/4578316985 Rare letters and correspondences of P.V. Kane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407002339/http://www.itihasa.in/pvkane/4578316985 |date=2015-04-07 }} * [https://www.vedamsbooks.com/no11963.htm A write-up on MM Dr. P.V. Kane] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060508215152/https://www.vedamsbooks.com/no11963.htm |date=2006-05-08 }} * [https://web.archive.org/web/20110716112932/http://organiser.org/dynamic/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=54&page=5 Publication dates of volumes] * [https://web.archive.org/web/20080410060217/http://www.sahitya-akademi.org/sahitya-akademi/awa10318.htm Sahitya Akademi Award] * [http://www.bhavans.info/vision/staff.asp Honorary member of Bharatiya Vidya Bhavan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180213001057/http://www.bhavans.info/vision/staff.asp |date=2018-02-13 }} * [http://www.comebackkid.com/hindunot.html Evolution of MM Dr. P.V. Kane’s Magnum Opus] * Constitution making a complete break with traditional ideas of India * [http://www.payer.de/dharmashastra/dharmash01.htm Biography] (Chapter 2.2) (German site, biography in English) * [http://www.payer.de/dharmashastra/dharmash03.htm Kane's chronology of Dharmasastra literature] (At the bottom of the article) (German site, chronology in English) * [http://dadegaonkar.blogspot.in/2007/09/p-v-kane-notes-for-biography.html P V Kane - Notes for the biography] - Padmakar Dadegaonkar {{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1880]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ]] 9f38o1aps9fe8vaqvygc4e5xble8l8p 0 105526 841067 767848 2026-06-18T21:13:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841067 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> |name = ਦਤਾਤਰੇਅ ਰਾਮਚੰਦਰ ਬੇਂਦਰੇ |image =ದ. ರಾ. ಬೇಂದ್ರೆ - 2.jpg |caption =ਡੀ ਆਰ ਬੇਂਦਰੇ |pseudonym = ਅੰਬਿਕਾਤਨਯਾਦੱਤ |birth_name = |birth_date = {{birth date|df=yes|1896|01|31}} |birth_place = [[ਧਾਰਵਾੜ]], ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ |death_date = {{death date and age|df=yes|1981|10|26|1896|01|31}} |death_place = [[ਮੁੰਬਈ]], ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ |occupation = ਅਧਿਆਪਕ,ਕਵੀ |nationality = ਭਾਰਤੀ |period = |genre = ਗਲਪ |subject = |movement = [[ਕੰਨੜ ਸਾਹਿਤ#ਨਵੋਦਯਾ (ਨਵਾਂ ਜਨਮ)|ਨਵੋਦਯਾ]] |notableworks = |signature = |influences = [[ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ]], [[ਜਾਰਜ ਵਿਲੀਅਮ ਰਸਲ]], [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]], [[ਸ਼੍ਰੀ ਔਰਬਿੰਦੋ]] |influenced = }} '''ਦਤਾਤਰੇਅ ਰਾਮਚੰਦਰ ਬੇਂਦਰੇ''' (31 ਜਨਵਰੀ 1896 – 26 ਅਕਤੂਬਰ 1981)ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਦਾ ਰਾ ਬੇਂਦਰੇ ਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸ਼ਾਇਦ ਨਵੋਦਯਾ ਪੀਰੀਅਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਨੜ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਰਕਰਵੀ ('ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਕਵੀ-ਪੈਗੰਬਰ') ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੇਂਦਰੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ 1964 ਦੀ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ನಾಕು ತಂತಿ (ਨਾਕੂ ਤੈਂਤੀ) ਲਈ ਗਿਆਨਪੀਠ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://ekavi.org/jnanpeeth.htm|title=Jnanapeeth Awards|publisher=Ekavi|access-date=31 October 2006|archive-date=27 ਅਪ੍ਰੈਲ 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427081930/http://www.ekavi.org/jnanpeeth.htm|dead-url=yes}}</ref> ਬੇਂਦਰੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ಅಂಬಿಕಾತನಯದತ್ತ (ਅੰਬਿਕਾਤਨਯਾਦੱਤ; ਯਾਨੀ ਅੰਬਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਦੱਤ) ਅਕਸਰ ਪੱਛਮੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੇਂਦਰੇ ਨੇ ਅੰਬਿਕਾਤਨਯਾਦੱਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ "ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਅੰਦਰਲੀ ਆਵਾਜ਼" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਉਹੀ ਉਸ ਨੇ (ਬੇਂਦਰੇ ਨੇ) ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://darabendreinenglish.wordpress.com/2016/04/13/i-%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B3%81/|title=I (ನಾನು)|date=13 April 2016|work=darabendreinenglish|access-date=11 February 2018|language=en-US}}</ref> ਉਡੂਪਿ ਆਦਮੂਰੂ ਮੱਠ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕਾ ਕਾਵਿ ਕੁਲੀਆ ਥਿਲਕਾ ("ਕੰਨੜ ਕਵੀ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰ") ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਪਦਮਸ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਫੈਲੋ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/fellows/sahitya_akademi_fellowship.jsp|title=..:: SAHITYA: Fellows and Honorary Fellows::..|website=sahitya-akademi.gov.in|access-date=11 February 2018}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ === ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਰਾਮਚੰਦਰ ਬੇਂਦਰੇ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਧਾਰਵਾੜ ਵਿੱਚ ਚਿਤਪਵਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Encyclopedia">{{Cite book|url=https://books.google.com.sg/books?id=ObFCT5_taSgC&lpg=PA413&ots=mVH1YxGXy8&dq=chitpavan%20brahmin%20bendre&pg=PA413#v=onepage&q=chitpavan%20brahmin%20bendre&f=false|title=Encyclopaedia of Indian Literature: A-Devo Volume 1 of Encyclopaedia of Indian literature|last=Datta|first=Amaresh|publisher=Sahitya Akademi|year=1987|isbn=9788126018031|pages=413}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਇੱਕ ਦਸ਼ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਨ ("ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦਸ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਮਾਹਿਰ") ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਬੇਂਦਰੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਬੇਂਦਰੇ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਚਾਰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ, ਬੇਂਦਰੇ ਨੇ ਧਾਰਵਾੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1913 ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਣੇ ਦੇ ਫੇਰਗੂਸਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1918 ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਵਾੜ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ "ਬੇਂਦਰੇ ਮਾਸਟਰ" (ಬೇಂದ್ರೆ ಮಾಸ್ತ್ರ) ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸਟਰ ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ 1919 ਵਿੱਚ ਰਾਣੇਬੇਨੂਰ ਤੋਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>[http://www.dharwad.com/bendre/info.html Dharwad.com – Bendre's bio data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005141033/http://www.dharwad.com/bendre/info.html |date=2016-10-05 }} retrieved on 5/27/07</ref> === ਕੈਰੀਅਰ === ਧਾਰਵਾੜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਹਾਈ ਸਕੂਲ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਾਣਿਆ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਸੋਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ 1944 ਅਤੇ 1956 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੰਨੜ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1956 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਦੇ ਧਰਵਰਡ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। === ਮਗਰਲਾ ਜੀਵਨ === == ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ == ਬੇਂਦਰੇ ਨੇ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਕਸਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ "ਬੋਲਚਾਲ" ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਕੰਨੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਲੋਚਕ ਜੀ.ਐਸ. ਅਮੂਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਬੇਂਦਰੇ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ: ਦੱਤਾਤਰੇਯ ਰਾਮਚੰਦਰ ਬੇਂਦਰੇ - ਜੈਵਿਕ ਸਵੈ, ਸੋਚਣਸ਼ੀਲ ਸਵੈ ਅਤੇ ਸਵੈ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਵੈ। ਤਿੰਨ 'ਸਵੈ' ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਂਦਰੇ ਦੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਬੇਂਦਰੇ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੰਬਿਕਟਨਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬੇਂਦਰੇ ਬਾਰੇ ਦੋ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜਾਂ ਢਿੱਡ ਅਤੇ ਪਿਠ ਵਾਂਗ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।  <ref name="Ambikatanayadatta">{{Cite book|url=https://books.google.com.sg/books?id=QaSWBH68NQYC&lpg=PA19&ots=47YVCok0Dm&dq=Theory%20of%20Immortality%20bendre&pg=PA18#v=onepage&q=Immortality&f=false|title=Dattatreya Ramachandra Bendre (Ambikatanayadatta) Makers of Indian literature Volume 1 of Encyclopaedia of Indian literature|last=Amur|first=G. S.|publisher=Sahitya Akademi|isbn=9788172015152|pages=105}}</ref> == ਪਾਪੂਲਰ ਕਲਚਰ ਵਿੱਚ == 1972 ਵਿਚ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਗਿਰੀਸ਼ ਕਰਨਾਡ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕੰਨੜ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਡੀ.ਆਰ. ਬੇਂਦਰੇ ਬਣਾਈ ਸੀ।<ref>[[imdbtitle:0231410|D. R. Bendre]] ''[//en.wikipedia.org/wiki/IMDB IMDB]''.</ref><ref name="hin">[http://www.hinduonnet.com/fline/fl1603/16031170.htm AWARDS: The multi-faceted playwright] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011230180843/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1603/16031170.htm |date=30 ਦਸੰਬਰ 2001 }} ''[//en.wikipedia.org/wiki/Frontline_(magazine) Frontline]'', Vol. 16, No. 03, 30 January – 12 February 1999.</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * [[ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ]]&nbsp;– 1973 (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''Naaku Tanti ''ਲਈ) * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]&nbsp;– 1968 * [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] ਅਵਾਰਡ &nbsp;– 1958 * ਕੇਲਕਾਰ ਇਨਾਮ&nbsp;– 1965 * ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ [[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ]] – 1968 == ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == '''ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ''' '''ਨਾਟਕ ''' '''ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ''' * ''Nirabharanasundari'' (1940) '''ਆਲੋਚਨਾ ''' '''ਸੰਪਾਦਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ''' '''ਅਨੁਵਾਦ ''' '''ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ''' * ''A Theory of Immortality'' (1977) == ਸੂਚਨਾ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1896]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਿਆਨਪੀਠ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 4xm5tjt2sg3thr1w57kdh29ajovzq6i 0 106194 841043 709494 2026-06-18T15:21:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841043 wikitext text/x-wiki {{Use।ndian English|date=July 2016}} {{Use dmy dates|date=July 2016}}'''ਚੁੰਨੀ ਕੋਟਲ''', [[ਲੋਧਾ ਸ਼ਾਬਰ]] ਕਬੀਲੇ, ਭਾਰਤੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਦੀ ਇੱਕ [[ਦਲਿਤ]] ਆਦੀਵਾਸੀ ਸੀ, ਜੋ 1985 ਵਿੱਚ, ਲੋਧਾ ਸ਼ਾਬਰ ਵਿਚੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ 6 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ, ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਲੋਧਾ ਸ਼ਾਬਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਲੇਖਕ-ਕਾਰਕੁੰਨ [[ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਬੰਗਾਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਬਯਾਧਖੰਡਾ (1994) (ਦ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਦ ਹੰਟਰ, 2002) ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ।<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2002/07/07/stories/2002070700220500.htm Forgotten tales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201143111/http://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2002/07/07/stories/2002070700220500.htm |date=1 ਦਸੰਬਰ 2008 }} [//en.wikipedia.org/wiki/The_Hindu The Hindu], 7 July 2002.</ref> == ਜੀਵਨ == ਚੁੰਨੀ ਕੋਟਲ ਦਾ ਜਨਮ 1965 ਵਿੱਚ, ਪਿੰਡ ਗੋਹਾਲਦੋਹੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਛਮੀ ਮੇਦਿਨੀਪੁਰ, [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਲੋਧਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਚੁੰਨੀ ਕੋਟਲ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਬੀਲੇ ਦੀ 'ਆਰੰਭਿਕ' ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ 1983 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਨੌਕਰੀ ਬਤੌਰ ਲੋਧਾ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ, ਝਾਰਗ੍ਰਾਮ ਆਈਟੀਡੀਪੀ ਆਫ਼ਿਸ ਵਿੱਖੇ, ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ, ਵਜੋਂ ਮਿਲੀ।  ਇਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸਨੇ 1985 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਆਸਾਗਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>''Economic and Political Weekly'', Published by Sameeksha Trust., 1985. ''Page 1467''</ref><ref>''Dust on the Road: The Activist Writings of Mahasweta Devi'', by Mahasveta Devi, Maitreya Ghatak. Published by Seagull Books, 1997. {{ISBN|81-7046-143-X}}. ''The Story of Chuni Kotal - Page 136''.</ref> ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਮੇਦਨੀਪੁਰ ਵਿਖੇ 'ਰਾਣੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਐਸ.ਸੀ. ਅਤੇ ਐਸ.ਟੀ. ਗਰਲਜ਼ ਹੋਸਟਲ' ਵਿਖੇ ਹੋਸਟਲ ਸੁਪਰਿਨਟੇਨਡੇਂਟ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਬਤੌਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੱਦਿਆਸਾਗਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰਸ ਕੋਰਸ (ਐਮ.ਐਸਸੀ.) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਿਲਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ।ਇੱਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪਾਸ ਗਰੇਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੋਤ, "ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਬੀਲੇ" ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਜੰਮੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਵਰਗੇ "ਉੱਚ ਭਾਸ਼ਣ" ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਨਿਯਮਿਤ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref>[https://books.google.com/books?id=Yib9wsfFMdQC&pg=PA18&dq=Chuni+Kotal&as_brr=0।ntroduction] ''Contested Belonging: An।ndigenous People's Struggle for Forest and।dentity in Sub-Himalayan Bengal'', by B. G. Karlsson, Published by Routledge, 2000. {{ISBN|0-7007-1179-1}}. ''Page 18-19''.</ref> 1991 ਵਿੱਚ, ਕੋਰਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਜਾਂਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। == ਮੌਤ == 14 ਅਗਸਤ,1992 ਨੂੰ ਮੈਡੀਿਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾਤੀਗਤ ਅਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਮੇਦਨੀਪੁਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੜਗਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰੇਲਵੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਮਨਮਥਾ ਸਾਵਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 1981 ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚਿ 1990 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ; ਮਨਮਥਾ ਨੇ ਖੁਦ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ, 16 ਅਗਸਤ 1992 ਨੂੰ 27ੁ ਸਾਲ ਦੀੇ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦਖੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।<ref name="change">''The Changing Status of Women in West Bengal, 1970-2000: The Challenge Ahead'', by Jasodhara Bagchi, Sarmistha Dutta Gupta. Published by SAGE, 2005. {{ISBN|0-7619-3242-9}}. ''Tribal Women - Page 141''.</ref><ref>''Economic and Political Weekly'', Published by Sameeksha Trust., 29 August 1992. Page 1836.</ref> ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਪੱਛਮੀਾ ਬੰਗਾਲੱ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਮਾਨਵ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣੀ<ref>''Human Rights: Theory and Practice'', by Debi Chatterjee, Sucheta Ghosh, Sumita Sen, [//en.wikipedia.org/wiki/Jadavpur_University Jadavpur University] Dept. of।nternational Relations. Published by South Asian Publishers, 2002. {{ISBN|81-7003-247-4}}. ''Page 128''.</ref><ref>''Environment and Women Development: Lessons from Third World'', by G. K. Ghosh. Published by Ashish Publishing House, 1995. {{ISBN|81-7024-674-1}}. ''Page 270''.</ref><ref>[http://asnic.utexas.edu/asnic/sagar/fall.1994/dec.94.fn.html "Chuni Kotaler Attohota" (The Suicide of Chuni Kotal)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807163009/http://asnic.utexas.edu/asnic/sagar/fall.1994/dec.94.fn.html |date=7 ਅਗਸਤ 2008 }} [//en.wikipedia.org/wiki/Anandabazar_Patrika Anandabazar Patrika], 20 August 1992."Debashish Bhottacharjo, "Amader Progotir Mukhosh Khule Dilen Chuni Kotal, Tanr Jibon Diye" (By Losing Her Life, Chuni Kotal Has Taken Away Our Progressive Mask)"</ref>, ਜਿਥੇ ਭਾਸ਼ਣ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂਂ ਖਿੱਚੀ ਸਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਕੋਲਸ ਬੀ. ਡਾਰਕਸ ਅਤੇ ਐਮਟਰਡਮ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਾਨ ਬ੍ਰੇਮੈਨ।  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2002/07/07/stories/2002070700220500.htm Forgotten Tales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201143111/http://www.hinduonnet.com/thehindu/lr/2002/07/07/stories/2002070700220500.htm |date=1 ਦਸੰਬਰ 2008 }} Review of Mahasweta Devi's ''The Book of the Hunter'' by Uma Mahadevan-Dasgupta in ''[[ਦ ਹਿੰਦੂ|The Hindu]]''. Retrieved on 23 March 2007. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1992]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਕਾਰਕੁਨ]] ph76jte2a3cozwca9da7syjcahsijey 0 106284 841032 795871 2026-06-18T12:29:35Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841032 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography|name=ਗਿਆਨਲੂਗੀ ਬੁਫੋਨ|fullname=ਗਿਆਨਲੂਗੀ "ਗੀਗੀ" ਬੁਫੋਨ|image=Gianluigi Buffon (31784615942).jpg|image_size=250|caption=ਬੂਫੋਨ ਦੇ ਨਾਲ [[ਜੁਵੇਨਟਸ ਐਫ. ਸੀ.|ਜੁਵੁੰਟਸ]] 2016 ਵਿੱਚ|birth_date={{birth date and age|1978|1|28|df=y}}|birth_place=[[ਕਰਰਾ]], [[ਟੁਸਲੈਨੀ]], ਇਟਲੀ}}'''ਗਿਆਨਲੂਗੀ "ਗੀਗੀ" ਬੁਫੋਨ''' (ਇਤਾਲਵੀ ਉਚਾਰਨ: [dʒanluˈiːdʒi bufˈfɔn],ਓਮਰੀਆਈ ਦੇ ਅਫਸਰ; ਜਨਮ: 28 ਜਨਵਰੀ 1978) ਇੱਕ [[ਇਤਾਲਵੀ]] ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ]] ਹੈ ਜੋ ਗੋਲਕੀਪਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਰੀ ਏ ਕਲੱਬ [[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਜੁਵੈਟਸ]] ਅਤੇ [[ਇਟਲੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਇਟਲੀ ਦੀ ਕੌਮੀ ਟੀਮ]] ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਖਿਡਾਰੀਆਂ, ਪੰਡਿਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ [[ਗੋਲਕੀਪਰ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ 2006 ਵਿੱਚ ਬਲੋਨ ਡੀ ਔਰ ਲਈ ਜੇਤੂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਫੀਫਾ ਪ੍ਰਾਸ ਇਲੈਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਦਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਗੋਲਡਨ ਫੁੱਟ ਅਵਾਰਡ]] ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲਕੀਪਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੋਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਬੀਆ ਦੇ ਗੋਲਕੀਪਰ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ 12 ਵਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲਕੀਪਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪੰਜ ਵਾਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ 'ਤੇ IFFHS ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਧੀਆ ਗੋਲਕੀਪਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਆਈਕਰ ਕੈਸੀਲਸ]] ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲ ਦੇ, 21 ਸਦੀ ਦੇ ਵਧੀਆ ਗੋਲਕੀਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ, ਉਸੇ ਹੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ। ਬੁਫ਼ੋਨ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 21 trophies, ਅੱਠ Serie A ਖ਼ਿਤਾਬ, ਇੱਕ Serie B ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ, ਇਤਾਲਵੀ ਕੱਪ ਚਾਰ ਖ਼ਿਤਾਬ, ਛੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸੁਪਰ ਕੱਪ ਖਿਤਾਬ, ਇੱਕ [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ|ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਦਾ ਕੱਪ]] ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੇਰੀ ਏ ਵਿਚਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੀਟ ਸ਼ੀਟ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੀ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ Serie ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਲ ਖਾਣ ਬਿਨਾ ਲੰਬਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ: ਵੱਧ 12 ਲੀਗ ਮੈਚ, ਉਹ 2015-16 ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਲਗਾਤਾਰ 974 ਮਿੰਟ ਦੇ ਲਈ ਨਾਬਾਦ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਫ਼ ਸ਼ੀਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ (10) ਉਸੇ ਹੀ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੇਰੀ ਏ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 1,000 ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ 25 ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 176 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਪਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੂਫੋਨ ਇਟਲੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਪਡ ਪਲੇਅਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਢਲਣ ਵਾਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਪਡ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਡਾਰੀ; ਬਫੋਨ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਫੈਬੀਓ ਕਨੇਵਰਵੋ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਫੋਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ (1998, 2002, 2006, 2010, 2014) ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1997 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ; ਉਹ 1998 ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਬਦਲ ਸਨ। ਉਹ [[ਜਰਮਨੀ]] ਦੀ [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2006|2006 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਟੀਮ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੋਲਕੀਪਰ ਸੀ। ਉਹ [[ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ]] ਵਿੱਚ, 1996 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਫੀਫਾ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ, ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੇ 2013 ਦੇ ਵਰਲਡ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ, 2017 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[2018 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਬੂਫੋਨ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਜੀਵਣ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਫੀਫਾ 100 ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ [[ਪੇਲੇ (ਖਿਡਾਰੀ)|ਪੇਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਪੰਜ ਸ਼ੀਟ ਸ਼ੀਟਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਯਸ਼ੀਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਾ; ਉਸਨੇ 2008 ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬਫੋਨ [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ|ਯੂਈਐੱਫਏ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ]] ਫਾਈਨਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਗੋਲਕੀਪਰ ਹੈ; ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ 2015 ਅਤੇ 2017 ਦੇ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਫਾਈਨਲ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਫੀਫਾ ਗੋਲਕੀਪਰ]] ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਾਰੀਆ ਸਟੈਲਾ, ਇੱਕ ਡਿਸਕਸ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਐਡਰੀਓ ਇੱਕ ਵੇਟਲਿਫਟਰ ਸਨ।<ref name="Buffon: Ricco e famoso la depressione mi prese lo stesso">{{cite web|url=http://www.lastampa.it/2008/11/13/societa/buffon-ricco-e-famoso-la-depressione-mi-prese-lo-stesso-1rg5RFbhnvY7oaNcIwNi6N/pagina.html|title=Buffon: Ricco e famoso la depressione mi prese lo stesso|author1=Gianluigi Buffon|date=13 November 2008|publisher=La Stampa|language=Italian|trans-title=Buffon: I'm rich and famous but depression got me anyway|accessdate=11 May 2015|archive-date=7 ਜੁਲਾਈ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707091122/http://www.lastampa.it/2008/11/13/societa/buffon-ricco-e-famoso-la-depressione-mi-prese-lo-stesso-1rg5RFbhnvY7oaNcIwNi6N/pagina.html|url-status=dead}}</ref> ਆਪਣੀ ਐਥਲੈਟਿਕ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੀ.ਈ. ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਬੂਫੋਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ, ਵਰੋਨੀਕਾ ਅਤੇ ਗਵੇਨਡੇਲੀਨਾ, ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਕੌਮੀ ਵਾਲੀਬਾਲ ਟੀਮ ਲਈ ਵਾਲੀਬਾਲ ਖੇਡੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ, ਦਾਂਤ ਮੈਸਕੋ, ਸੀਰੀ ਏ 1 ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਸਕਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ, ਜੋ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਬਕਾ [[ਇੰਟਰ ਮਿਲਾਨ]], ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਗੋਲਕੀਪਿੰਗ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਲੋਰੇਂਜੋ ਬੂਫੋਨ ਵੀ ਗਿਆਨਲੂਗੀ ਬੂਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਹਨ। ਬੂਫੋਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Altro_Calcio/12-07-2009/ci-ritorni-mente-50744748891.shtml|title=Ci ritorni in mente... Lorenzo Buffon|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=Italian|access-date=23 May 2014}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gazzetta.it/Europei/2012/03-07-2012/buffon-rientro-spirituale-la-visita-medjugorje-911724442789.shtml|title=Buffon, rientro spirituale con la visita a Medjugorje|date=3 July 2012|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=Italian|access-date=30 October 2014}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/ilaria-d-amico-buffon-poco-scaramantico-e-molto-cattolico-futuro-61145|title=Ilaria D'Amico: 'Buffon poco scaramantico e molto cattolico. Futuro? La Juve non gli lascia scelta'|date=8 May 2017|publisher=www.calciomercato.com|language=Italian|access-date=27 February 2018|archive-date=3 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203091456/https://www.calciomercato.com/news/ilaria-d-amico-buffon-poco-scaramantico-e-molto-cattolico-futuro-61145|url-status=dead}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]])</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vanityfair.it/sport/calcio/2017/05/09/ilaria-damico-gig-buffon-scaramantico|title=Ilaria D'Amico: «Quelle visite mattutine in chiesa di Gigi...»|date=9 May 2017|publisher=Vanity Fair|language=Italian|access-date=27 February 2018}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> ਬੂਫੋਨ ਨੇ ਜੂਨ 2011 ਵਿੱਚ ਚੈੱਕ ਮਾਡਲ ਅਲੈਨਾ ''(Alena Šredová)'' ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ 2005 ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ਲੂਈਸ ਥਾਮਸ (ਸਾਲ 2007 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੁਫੋਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਥਾਮਸ ਨਕੋਨੋ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ) ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਲੀ (ਜਨਮ ਹੋਇਆ 2009)।<ref>{{Cite news|url=http://www.juventus.com/juve/it/news/buffon%20seredova%20sposi%2016giugno2011|title=Alena e Gigi oggi sposi|date=16 June 2011|access-date=30 November 2015|publisher=juventus.com|language=Italian}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> ਮਈ 2014 ਵਿੱਚ ਬਫੋਨ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/juventus/2014/07/01/news/buffon_esce_allo_scoperto_bacio_pubblico_con_ilaria_d_amico-90429575/|title=Buffon e la D'Amico escono allo scoperto: primo bacio pubblico|date=1 July 2014|publisher=La Repubblica|language=Italian|access-date=17 July 2014}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/worldcup2014/article-2634116/Gianluigi-Buffons-split-model-wife-Alena-Seredova-wont-affect-Italy-captain-World-Cup.html|title=Gianluigi Buffon's split from model wife Alena Seredova won't affect Italy captain at World Cup, says Cesare Prandelli|date=20 May 2014|website=Daily Mail|access-date=21 May 2014}}</ref> ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਇਤਾਲਵੀ ਖੇਡ ਪੰਡਤ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਇਲਾਰੀਆ ਡਿਐਮਕੋ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 2015 ਵਿੱਚ, ਬਫਟਨ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੋੜੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/06-01-2016/buffon-d-amico-nato-leopoldo-mattia-figlio-140180465289.shtml|title=Buffon-D'Amico: è nato Leopoldo Mattia|date=6 January 2016|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=Italian|trans-title=Buffon-D'Amico: Leopoldo Mattia is born|access-date=7 January 2016}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/03-09-2015/buffon-ilaria-d-amico-terzo-figlio-1201205766871.shtml|title=Buffon aspetta il terzo figlio da Ilaria D'Amico: "Sono abbonato ai maschi..."|date=3 September 2015|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=Italian|access-date=3 September 2015}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> 6 ਜਨਵਰੀ 2016 ਨੂੰ, ਜੋੜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੀਓਪੋਲਡੋ ਮੱਤਿਆ ਦਾ ਜਨਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਟਵਿੱਟਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2017 ਦੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜੋੜੀ ਬਣ ਗਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਥਲੈਟਿਕਸ ਟੀਮ, ਵਿੰਸੀਨਾ ਕੈਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਸਪ੍ਰਟਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tgcom24.mediaset.it/gossip/articoli/articolo166825.shtml|title=Vincenza e Gigi: fine di un amore|publisher=tgcom24.mediaset.it|language=italian|access-date=29 November 2012}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vanityfair.it/people/italia/2017/07/28/ilaria-damico-gigi-buffon-foto-estate-gossip-figli-matrimonio|title=Ilaria D'Amico: "Se io fossi Virginia Raggi"|last=Lavinia Farnese|date=28 July 2017|publisher=www.vanityfair.it|language=Italian|access-date=11 October 2017}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> == ਕਲੱਬ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ == {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" | ਟੀਮ ! rowspan="2" | ਸੀਜ਼ਨ ! colspan="3" | ਲੀਗ ! colspan="2" | ਕੱਪ ! colspan="2" | ਯੂਰੋਪ ! colspan="2" | ਹੋਰ ! colspan="2" | ਕੁੱਲ |- !ਲੜੀ !ਐਪਸ !ਗੋਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ |- | rowspan="7" |[[ਪਰਮਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|Parma]] |1995–96 | rowspan="6" |Serie A |9 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |9 |0 |- |1996–97 |27 |0 |0 |0 |1<ref group="lower-alpha" name="UC">All appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Europa_League UEFA Cup]</ref> |0 | colspan="2" |– |28 |0 |- |1997–98 |32 |0 |6 |0 |8<ref group="lower-alpha" name="UCL1">All appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League UEFA Champions League]; Two appearances in the Second qualifying round</ref> |0 | colspan="2" |– |46 |0 |- |1998–99 |34 |0 |6 |0 |11 |0 | colspan="2" |– |51 |0 |- |1999–00 |32 |0 |0 |0 |9<ref group="lower-alpha" name="A">Two appearances in the Third qualifying round of the [//en.wikipedia.org/wiki/1999%E2%80%932000_UEFA_Champions_League UEFA Champions League], Seven appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/1999%E2%80%932000_UEFA_Cup UEFA Cup]</ref> |0 |2<ref group="lower-alpha" name="ISC1">One appearance in the [//en.wikipedia.org/wiki/Supercoppa_Italiana Supercoppa Italiana], One appearance in a 4th-place tiebreaker to qualify for the [//en.wikipedia.org/wiki/2000%E2%80%9301_UEFA_Champions_League 2000–01 UEFA Champions League]</ref> |0 |43 |0 |- |2000–01 |34 |0 |2 |0 |7 |0 | colspan="2" |– |43 |0 |- ! colspan="2" | Total ! 168 ! 0 ! 14 ! 0 ! 36 ! 0 ! 2 ! 0 ! 220 ! 0 |- | rowspan="18" |[[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|Juventus]] |2001–02 | rowspan="5" |Serie A |34 |0 |1 |0 |10<ref group="lower-alpha" name="UCL">All appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League UEFA Champions League]</ref> |0 | colspan="2" |– |45 |0 |- |2002–03 |32 |0 |0 |0 |15 |0 |1<ref group="lower-alpha" name="ISC2">One appearance in [//en.wikipedia.org/wiki/Supercoppa_Italiana Supercoppa Italiana]</ref> |0 |48 |0 |- |2003–04 |32 |0 |0 |0 |6 |0 |1 |0 |39 |0 |- |2004–05 |37 |0 |0 |0 |11<ref group="lower-alpha" name="UCL2">All appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League UEFA Champions League]; Two appearances in the Third qualifying round</ref> |0 | colspan="2" |– |48 |0 |- |2005–06 |18 |0 |2 |0 |4 |0 |0 |0 |24 |0 |- |2006–07 |Serie B |37 |0 |3 |0 | colspan="4" |– |40 |0 |- |2007–08 | rowspan="11" |Serie A |34 |0 |1 |0 | colspan="4" |– |35 |0 |- |2008–09 |23 |0 |2 |0 |5 |0 | colspan="2" |– |30 |0 |- |2009–10 |27 |0 |1 |0 |7<ref group="lower-alpha" name="B">Six appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/2009%E2%80%9310_UEFA_Champions_League UEFA Champions League], One appearance in [//en.wikipedia.org/wiki/2009%E2%80%9310_UEFA_Europa_League Europa League]</ref> |0 | colspan="2" |– |35 |0 |- |2010–11 |16 |0 |1 |0 |0 |0 | colspan="2" |– |17 |0 |- |2011–12 |35 |0 |0 |0 | colspan="4" |– |35 |0 |- |2012–13 |32 |0 |1 |0 |10 |0 |1 |0 |44 |0 |- |2013–14 |33 |0 |0 |0 |14<ref group="lower-alpha" name="C">Six appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/2013%E2%80%9314_UEFA_Champions_League UEFA Champions League], Eight appearances in the [//en.wikipedia.org/wiki/2013%E2%80%9314_UEFA_Europa_League Europa League]</ref> |0 |1 |0 |48 |0 |- |2014–15 |33 |0 |0 |0 |13 |0 |1 |0 |47 |0 |- |2015–16 |35 |0 |0 |0 |8 |0 |1 |0 |44 |0 |- |2016–17 |30 |0 |0 |0 |12 |0 |1 |0 |43 |0 |- |2017–18 |19 |0 |2 |0 |9 |0 |1 |0 |31 |0 |- ! colspan="2" | ਕੁੱਲ !507 !0 !14 !0 !124 !0 !8 !0 !653 !0 |- ! colspan="3" |ਕੈਰੀਅਰ ਕੁੱਲ !675 !0 !28 !0 !160 !0 !10 !0 !873 !0 |} {{Reflist|group=lower-alpha}} === ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="3" | ਇਟਲੀ ਕੌਮੀ ਟੀਮ |- !ਸਾਲ !ਐਪਸ !ਗੋਲ |- |1997 |1 |0 |- |1998 |3 |0 |- |1999 |8 |0 |- |2000 |4 |0 |- |2001 |7 |0 |- |2002 |12 |0 |- |2003 |7 |0 |- |2004 |12 |0 |- |2005 |3 |0 |- |2006 |15 |0 |- |2007 |8 |0 |- |2008 |9 |0 |- |2009 |11 |0 |- |2010 |2 |0 |- |2011 |10 |0 |- |2012 |11 |0 |- |2013 |15 |0 |- |2014 |8 |0 |- |2015 |8 |0 |- |2016 |13 |0 |- |2017 |8 |0 |- |2018 |1 |0 |- !ਕੁੱਲ !176 !0 |} == ਨੋਟਿਸ == {{reflist|group=nb}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|20em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ]] h4t6xeq9ls3ua3uncowv85iiiofuqf1 0 106301 841059 755722 2026-06-18T18:32:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841059 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਜੈਜ਼ ਜੇਨਿੰਗਸ|image=Jazz Jennings 2016.jpg|alt=<div>ਜੈਨਿੰਗਜ਼, [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]] ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇਡ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ</div><div><br /></div>|caption=ਜੈਜ਼ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਪ੍ਰੇਡ, 2016 ਵਿੱਚ|birth_date=<span>ਅਕਤੂਬਰ 6, 2000</span><span class="noprint ForceAgeToShow"> (ਉਮਰ 17)</span>|birth_place=[[South Florida|ਸਾਉਥ ਫਲੋਰੀਡਾ]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) -->|nationality=ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|occupation=ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪਰਸਨੈਲਟੀ|years active=c. 2006–ਹੁਣ|years_active=c. 2006–present|known for=* [[Transgender activism|ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] * ''ਆਈ ਐਮ ਜੈਜ਼'' (2015)|known_for={{unbulleted list|[[Transgender activism]]|''[[I Am Jazz]]'' (2015)}}|notable works=''ਬੀਇੰਗ ਜੈਜ਼'' (2016)|notable_works=''Being Jazz'' (2016)}}'''ਜੈਜ਼ ਜੈਨਿੰਗਜ਼''' (ਜਨਮ 6 ਅਕਤੂਬਰ, 2000)<ref name="Instagram">{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BZ6i4RDBI1h/|title=Instagram post|date=6 October 2017|website=[[Instagram]]}}</ref> ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] [[ਯੂ-ਟਿਊਬ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ]], ਸਪੋਕਸ ਮਾਡਲ, [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]] ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।<ref name="huffingtonpost1">{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2015/03/14/jazz-jennings-clean-clear_n_6864236.html|title=Jazz Jennings, Transgender Teen, Becomes Face Of Clean & Clear Campaign|last=Nichols|first=James Michael|date=14 March 2015|publisher=[[The Huffington Post]]}}</ref><ref name="Grinberg">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2015/03/16/living/feat-transgender-teen-jazz-jennings/|title=Why transgender teen Jazz Jennings is everywhere|last=Grinberg|first=Emanuella|date=19 March 2015|publisher=[[CNN]]}}</ref> ਜੈਨਿੰਗਜ਼, ਇੱਕ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁੜੀ, ਹੈ, ਜੋ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.cnn.com/2015/03/16/living/feat-transgender-teen-jazz-jennings/index.html|title=Why transgender teen Jazz Jennings is everywhere - CNN|last=CNN|first=Emanuella Grinberg,|work=CNN|access-date=2018-02-20}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਜੈਨਿੰਗਜ਼  [[ਦੱਖਣੀ ਫਲੋਰੀਡਾ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਗ ਅਤੇ ਜਿਨੈਟ ("ਜੈਨਿੰਗਜ਼" ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ) ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹਨ।<ref name="abc71415">{{Cite news|url=http://abcnews.go.com/Lifestyle/jazz-transgender-teen-grappling-high-school-puberty/story?id=32441791&singlePage=true|title='I Am Jazz': Transgender Teen on Grappling with High School, Puberty|last=Menendez, Alicia|date=14 July 2015|publisher=ABC News|last2=Redman, Meagan|last3=Effron, Lauren}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.transkidspurplerainbow.org/featured/im-a-girl-understanding-transgender-children/|title='I'm a Girl' — Understanding Transgender Children|last=Goldberg, Alan B.|last2=Adriano, Joneil|date=27 April 2007|publisher=TransKids Purple Rainbow Foundation}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਯਹੂਦੀ]] ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=http://www.timesofisrael.com/9-jewish-lgbtq-activists-you-should-know/|title=9 Jewish LGBTQ activists you should know|last=Friedman, Gabe|date=28 June 2016|publisher=[[The Times of Israel]]}}</ref> ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ, "ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਯਹੂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ"<ref>{{Cite web|url=http://www.miamiherald.com/news/local/community/gay-south-florida/palette-magazine/article25505500.html|title=Growing Up Transgender: Jazz Jennings|last=Mendenhall, Christina|date=25 June 2015|publisher=Miami Herald}}</ref> ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਅਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਜੁੜਵੇ ਭਰਾ- ਸੈਂਡਰ ਅਤੇ ਗਰੀਫਨ ਹਨ।<ref name="janetmock">{{Cite web|url=http://janetmock.com/2011/11/25/i-am-jazz-transgender-jeanette-documentary/|title=Transgender Child Jazz & Mom Discuss 'I Am Jazz' Documentary - Janet Mock|last=Mock, Janet|date=25 November 2011|publisher=Janet Mock}}</ref> ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। 2004 ਵਿੱਚ, ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਬਾਰੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ [[ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ]] ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਨਤਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ।<ref>{{Cite web|url=https://news.yahoo.com/the-new-face-of-transgender-youth-231106807.html|title=The New Face of Transgender Youth|last=Prowse-Gany|first=Brian|website=[[Yahoo!]]|access-date=15 July 2015}}</ref> ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਔਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਲਿੰਗੀ-ਨਿਰਪੱਖ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ, ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]] 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਣ।<ref name="ABC News">{{Cite web|url=http://abcnews.go.com/2020/im-girl-understanding-transgender-children/story?id=5261464|title=I'm a Girl: Understanding Transgender Children|date=27 June 2008|publisher=[[ABC News]]}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕੌਮੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ 20/20  ਅਤੇ [[ਦ ਰੋਜ਼ੀ ਸ਼ੋਅ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.windycitymediagroup.com/gay/lesbian/news/ARTICLE.php?AID=34978|title=Transgender pre-teen Jazz Jennings on her documentary|last=Nunn|first=Jerry|date=30 November 2011|access-date=4 ਮਈ 2018|archive-date=4 ਸਤੰਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904035745/http://www.windycitymediagroup.com/gay/lesbian/news/ARTICLE.php?AID=34978|url-status=dead}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ [[ਚੇਜ਼ ਬੋਨੋ]]  ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ। 2007 ਵਿਚ, ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ [[ਟਰਾਂਸਕੇਡਜ਼ ਪਰਪਲ ਰੈਣਬੋ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਜੁਆਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name="HoustonChronicle">Galehouse, Maggie (September 15, 2014). [http://www.houstonchronicle.com/life/books/article/Jazz-Jennings-shares-story-of-her-triumphs-5751968.php "Jazz Jennings shares story of her triumphs, struggles as a transgender child in 'I Am Jazz'"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Houston_Chronicle Houston Chronicle]''.</ref><ref name="PurpleRainbow">[http://www.transkidspurplerainbow.org/ "Who We Are"]. TransKids Purple Rainbow Foundation. Retrieved July 15, 2015.</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 2012 ਵਿੱਚ, ਜੈਂਨਿੰਗਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 20/20 ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ [[ਬਾਰਬਰਾ ਵਾਲਟਿਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪਛਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡੇਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸ਼ੰਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਜੁਲਾਈ 2014 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਤੇ ਪੋਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਏ ਵੀਡੀਓ ਵਿਚ, ਜੈਨਿੰਗਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੈਨਸੈਕਸੁਅਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ "ਆਪਣੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਲਈ" ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਨ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=k4NUqoAMBSk|title=Jazz a Transgender Child: Q&A|date=2014-01-01|publisher=YouTube|access-date=2015-04-22}}</ref> 2013 ਵਿਚ, ਜੈਨਿੰਗਸ ਨੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਾਰੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/03/jazz-transgender-girl-motherhood-_n_3007221.html|title=Jazz, 12-Year-Old Transgender Girl, On Her Desire To Become A Mother|date=3 April 2013|website=The Huffington Post|access-date=19 September 2014}}</ref><ref name="heavy">{{Cite web|url=http://heavy.com/entertainment/2015/07/jazz-jennings-parents-greg-jeanette-transgender-family-daughter-son-twin-i-am-jazz-tlc-tv-twitter/|title=Greg & Jeanette Jennings, 'I Am Jazz': 5 Fast Facts You Need to Know|last=Amato|first=Laura|date=22 July 2015|website=Heavy.com|access-date=4 ਮਈ 2018|archive-date=23 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723105150/http://heavy.com/entertainment/2015/07/jazz-jennings-parents-greg-jeanette-transgender-family-daughter-son-twin-i-am-jazz-tlc-tv-twitter/|url-status=dead}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 11, 2018 [[ਪੀਪਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]] ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ 20 ਜੂਨ, 2018 ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸਰਜਰੀ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਰਜਨ ਨੇ ਆਪਣੀ [[ਸਰਜਰੀ]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 30 ਪਾਉਂਡ (14 ਕਿੱਲੋ) ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੀ ਹੈ।  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em|refs=<ref name=People2018-04-11> {{cite news | url = http://people.com/tv/jazz-jennings-on-track-gender-confirmation-surgery/ | title = Jazz Jennings on track for gender confirmation surgery | author = Alexia Fernandez | date = April 11, 2018 | work = [[People magazine]] | quote = The star of I Am Jazz opened up to PEOPLE about her recent weight loss, which was required for her surgery in June, while at the Rising Stars Luncheon at the 29th Annual GLAAD Media Awards on Wednesday in Beverly Hills, California. }} </ref> <ref name="Fortin (2017)">{{cite news|last=Fortin |first=Jacey |title=Transgender Doll Based on Jazz Jennings to Debut in New York |date=February 17, 2017 |newspaper=[[New York Times]] |department=Business |url=https://www.nytimes.com/2017/02/17/business/transgender-doll-jazz-jennings.html |access-date=February 17, 2017 |archive-url=https://archive.today/20170217235459/https://www.nytimes.com/2017/02/17/business/transgender-doll-jazz-jennings.html?_r=0 |archive-date=February 17, 2017 |dead-url=no |df= }}</ref>}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] 2c6u1brbvretwrw6ualtvpar1lybuhr 0 106619 841073 801459 2026-06-18T23:16:23Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841073 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ਥਿਏਰੀ ਹੈਨਰੀ | image = Thierry Henry MLS All Star 2013.jpg | image_size = | caption = 2013 ਵਿੱਚ, ਮੇਜਰ ਲੀਗ ਸਕੋਰ ਆਲ-ਸਟਾਰ ਗੇਮ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਥਿਏਰੀ ਹੈਨਰੀ | fullname = ਥਿਏਰੀ ਡਾਈਨਲ ਹੈਨਰੀ<ref name=fifa>{{cite web|title=FIFA World Cup South Africa 2010 – List of Players|url=https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|publisher=Fédération Internationale de Football Association (FIFA)|accessdate=5 June 2013|format=PDF|archive-date=17 ਮਈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200517205300/https://www.fifa.com/mm/document/tournament/competition/01/22/85/78/fwc_2010_squadlists.pdf|dead-url=yes}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1977|8|17|df=y}}<ref name=goal>[https://web.archive.org/web/20070627160105/http://www.goal.com/en/Articolo.aspx?ContenutoId=336314 "Goal.com Profile: Thierry Henry" (web archive)]. Goal.com. 25 June 2007. Retrieved 23 September 2007.</ref> | birth_place = [[ਲੇਸ ਉਲਿਸ]], [[ਫ੍ਰਾਂਸ]] | height = {{convert|1.88|m|abbr=on}}<ref name=fifa/> | position = [[Forward (association football)#Striker|Striker]]<!--winger is a subcategory of forward, do not add this--> | currentclub = [[ਬੈਲਜੀਅਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ|ਬੈਲਜੀਅਮ]] (ਸਹਾਇਕ ਮੈਨੇਜਰ) | clubnumber = | youthyears1 = 1983–1989 | youthclubs1 = [[ਕੋ ਲੇਸ ਉਲਿਸ]] | youthyears2 = 1989–1990 | youthclubs2 = ਯੂਐਸ ਪਲਾਈਸੇਉ | youthyears3 = 1990–1992 | youthclubs3 = [[ES Viry-Châtillon|Viry-Châtillon]] | youthyears4 = 1992 | youthclubs4 = [[Clairefontaine]] | youthyears5 = 1992–1994 | youthclubs5 = [[AS Monaco FC|Monaco]] | years1 = 1994–1999 | clubs1 = [[AS Monaco FC|Monaco]] | caps1 = 105 | goals1 = 20 | years2 = 1999 | clubs2 = [[Juventus F.C.|Juventus]] | caps2 = 16 | goals2 = 3 | years3 = 1999–2007 | clubs3 = [[Arsenal F.C.|Arsenal]] | caps3 = 254 | goals3 = 174 | years4 = 2007–2010 | clubs4 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | caps4 = 80 | goals4 = 35 | years5 = 2010–2014 | clubs5 = [[New York Red Bulls]] | caps5 = 122 | goals5 = 51 | years6 = 2012 | clubs6 = → [[Arsenal F.C.|Arsenal]] (loan) | caps6 = 4 <!-- League Appearances and goals ONLY --> | goals6 = 1 | totalcaps = 581 | totalgoals = 284 | nationalyears1 = 1997 | nationalteam1 = [[France national under-20 football team|France U20]] | nationalyears2 = 1997–2010 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam2 = [[France national football team|France]] | nationalcaps2 = 123 | nationalgoals2 = 51 | medaltemplates = {{Medal|Country|{{FRA}}}} {{Medal|Competition|[[FIFA World Cup]]}} {{Medal|Winner|[[1998 FIFA World Cup|1998 France]]|[[France national football team|Team]]}} {{Medal|Runnerup|[[2006 FIFA World Cup|2006 Germany]]|[[France national football team|Team]]}} {{Medal|Competition|[[FIFA Confederations Cup]]}} {{Medal|Winner|[[2003 FIFA Confederations Cup|2003 France]]|[[France national football team|Team]]}} {{Medal|Competition|[[UEFA European Championship]]}} {{Medal|Winner|[[UEFA Euro 2000|2000 Belgium & Netherlands]]|[[France national football team|Team]]}} | club-update = |manageryears1 = 2016– |managerclubs1 = [[Belgium national football team|Belgium]] (assistant manager) }} '''ਥਿਏਰੀ ਡਾਨੀਏਲ ਹੈਨਰੀ''' ({{IPA-fr|tjɛʁi ɑ̃ʁi}}; ਜਨਮ 17 ਅਗਸਤ 1977) ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਬੈਲਜੀਅਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੀਮ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਮੈਨੇਜਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਏ ਐੱਸ ਮੋਨਾਕੋ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮੋਨਾਕੋ]], [[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਜੁਵੇਂਟਸ]], [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ|ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]], ਨਿਊਯਾਰਕ ਰੈਡ ਬੁਲਸ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਸਾਲ [[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਆਰਸਨਲ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਲੱਬ ਦਾ "ਆਲ-ਟਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਗੋਲਸਕੋਰਰ" ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਹ [[ਫ੍ਰਾਂਸ]] ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਗੋਲਸਕੋਰਰ ਹੈ।  == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਹੈਨਰੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਐਂਟੀਲਿਏਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ:<ref name="jock">[http://www.jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html "Thierry Henry Bio"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429232806/http://jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html |date=2016-04-29 }}. JockBio. Retrieved 5 May 2008.</ref> ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਐਨਟੋਨੀ, [[ਗੁਆਡਲੂਪ]] (ਇੱਕ ਟਾਪੂ) ਤੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਰਿਸੀ, [[ਮਾਰਟੀਨੀਕ]] ਤੋਂ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਪੈਰਿਸ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲੇਸ ਉਲਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਖ਼ਤ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉੱਥੇ ਚੰਗੀਆਂ ਫੁਟਬਾਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।<ref name="tea">Anthony, Andrew (3 October 2004) [http://observer.guardian.co.uk/osm/story/0,6903,1315428,00.html "Thierry Henry, you're having a laugh"]. ''The Observer''. Retrieved 18 May 2008.</ref><ref>O'Connor, Ashling; Smith, Ben (19 November 2009) [http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article6923181.ece "Sponsors stand by Thierry Henry but fans call for boycott over handball"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231030221738/https://www.thetimes.co.uk/ |date=2023-10-30 }}. ''The Times''. Retrieved 10 December 2009.</ref> ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੋਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹੈਨਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਕਲਾਊਡ ਚੈਜਲੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਕਲੱਬ ਕੋ ਲੇਸ ਉਲਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਜੇ ਤੱਕ ਖਿੱਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ 1989 ਵਿੱਚ ਯੂਐਸ ਪਲਾਈਸਿਉ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਲੱਬ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ, ਹੈਨਰੀ ਈਐਸ ਵਿਰੀ-ਚਾਤਿੱਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋ ਸਾਲ ਉਹਦੇ ਲਈ ਖੇਡਿਆ। ਯੂਐਸਨੇ ਪਲਾਈਸਿਉ ਦੇ ਕੋਚ ਜੀਨ-ਮੈਰੀ ਪਾਂਜ਼ਾ, ਹੈਨਰੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਕਾਲੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਰਹੀ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਫੋਲੋ ਕੀਤਾ। == ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਅਗਸਤ 2016 ਵਿੱਚ, ਹੈਨਰੀ "ਬੈਲਜੀਅਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੀਮ" ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਹਾਇਕ ਮੈਨੇਜਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਇਸਨੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਖ ਕੋਜ੍ਹ ਰੋਬਰਟੋ ਮਾਰਟਿਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਾਇਕ ਸਾਥੀ ਗ੍ਰੈਮੀ ਜੋਨਸ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2016/aug/26/theirry-henry-belgium-assistant-coach-arsenal|title=Thierry Henry joins Belgium coaching staff as assistant to Roberto Martínez|date=26 August 2016|work=[[The Guardian]]|access-date=27 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827154031/https://www.theguardian.com/football/2016/aug/26/theirry-henry-belgium-assistant-coach-arsenal|archive-date=27 August 2016}}</ref> === ਹੋਰ ਕੰਮ === 45 ਹੋਰਨਾਂ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਫੀਫਾ ਦੇ "ਲਾਈਵ ਫਾਰ ਲਵ ਯੂਨਾਈਟਿਡ" ਵਿੱਚ 2002 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇੱਕਲੇ ਨੂੰ 2002 ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਨਾਲ ਤਾਂਦੇਮ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਾਰੀ ਕਮਾਈ ਏਡਜ਼ ਖੋਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਸਿਸਟਿਕ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿਸਟਿਕ ਫਾਈਬਰੋਸਿਸ ਟਰੱਸਟ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.looktothestars.org/celebrity/996-thierry-henry "Thierry Henry"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616112109/http://www.looktothestars.org/celebrity/996-thierry-henry |date=2012-06-16 }}. Look to the Stars. Retrieved 25 February 2009.</ref> == ਕੈਰੀਅਰ ਅੰਕੜੇ == === ਕਲੱਬ === 10 ਨਵੰਬਰ 2014 ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅੰਕੜੇ ਹਨ:<ref name=goal/><ref name=data/><ref>[http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/8039/thierry-henry?cc=5739 "Thierry Henry History"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110117054845/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/8039/thierry-henry?cc=5739 |date=2011-01-17 }}. ESPN Soccernet. Retrieved 23 December 2011.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110312131913/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/estadistiques/jugadors/Henry/fitxa.html "Barcelona FC's player statistic for Thierry Henry"]. F.C. Barcelona. Retrieved 5 June 2009.</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! rowspan="2" |Club ! rowspan="2" |League ! rowspan="2" |Season ! colspan="2" |League ! colspan="2" |Cup<ref>Includes [//en.wikipedia.org/wiki/French_Cup French Cup], [//en.wikipedia.org/wiki/French_League_Cup French League Cup], [//en.wikipedia.org/wiki/Coppa_Italia Coppa Italia], [//en.wikipedia.org/wiki/FA_Cup FA Cup], [//en.wikipedia.org/wiki/Football_League_Cup League Cup], [//en.wikipedia.org/wiki/FA_Community_Shield FA Community Shield], [//en.wikipedia.org/wiki/Supercopa_de_Espa%C3%B1a Supercopa de España], [//en.wikipedia.org/wiki/Lamar_Hunt_U.S._Open_Cup U.S. Open Cup] and [//en.wikipedia.org/wiki/MLS_Cup_Playoffs MLS Cup Playoffs]</ref> ! colspan="2" |Continental<ref>Includes [//en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Champions_League UEFA Champions League], [//en.wikipedia.org/wiki/UEFA_Super_Cup UEFA Super Cup] and [//en.wikipedia.org/wiki/CONCACAF_Champions_League CONCACAF Champions League]</ref> ! colspan="2" |Total |- !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals !Apps !Goals |- | rowspan="6" |[[ਏ ਐੱਸ ਮੋਨਾਕੋ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|Monaco]] | rowspan="5" |Ligue 1 |1994–95 |8 |3 |0 |0 |0 |0 |8 |3 |- |1995–96 |18 |3 |3 |0 |1 |0 |22 |3 |- |1996–97 |36 |9 |3 |0 |9 |1 |48 |10 |- |1997–98 |30 |4 |5 |0 |9 |7 |44 |11 |- |1998–99 |13 |1 |1 |0 |5 |0 |19 |1 |- ! colspan="2" |Total !105 !20 !12 !0 !24 !8 !141 !28 |- | rowspan="2" |[[ਜੁਵੇਂਟਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|Juventus]] |Serie A |1998–99 |16 |3 |3 |0 |0 |0 |19 |3 |- ! colspan="2" |Total !16 !3 !3 !0 !0 !0 !19 !3 |- | rowspan="9" |[[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|Arsenal]] | rowspan="8" |[[ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|Premier League]] |1999–2000 |31 |17 |5 |1 |11 |8 |47 |26 |- |2000–01 |35 |17 |4 |1 |14 |4 |53 |22 |- |2001–02 |33 |24 |5 |1 |11 |7 |49 |32 |- |2002–03 |37 |24 |6 |1 |12 |7 |55 |32 |- |2003–04 |37 |30 |4 |4 |10 |5 |51 |39 |- |2004–05 |32 |25 |2 |0 |8 |5 |42 |30 |- |2005–06 |32 |27 |2 |1 |11 |5 |45 |33 |- |2006–07 |17 |10 |3 |1 |7 |1 |27 |12 |- ! colspan="2" |Total ! 254 !174 !31 !10 !84 !42 !369 !226 |- | rowspan="4" |[[ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ|Barcelona]] | rowspan="3" |La Liga |2007–08 |30 |12 |7 |4 |10 |3 |47 |19 |- |2008–09 |29 |19 |1 |1 |12 |6 |42 |26 |- |2009–10 |21 |4 |3 |0 |8 |0 |32 |4 |- ! colspan="2" |Total !80 !35 !11 !5 !30 !9 !121 !49 |- | rowspan="6" |New York Red Bulls | rowspan="5" |Major League Soccer |2010 |11 |2 |1 |0 |0 |0 |12 |2 |- |2011 |26 |14 |3 |1 |0 |0 |29 |15 |- |2012 |25 |15 |2 |0 |0 |0 |27 |15 |- |2013 |30 |10 |2 |0 |0 |0 |32 |10 |- |2014 |30 |10 |5 |0 |— |— |35 |10 |- ! colspan="2" |Total !122 !51 !13 !1 !0 !0 !135 !52 |- | rowspan="2" |[[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|Arsenal]] (loan) |[[ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ|Premier League]] |2011–12 |4 |1¹ |2 |1 |1 |0 |7 |2¹ |- ! colspan="2" |Total !258 !175¹ !33 !11 !85 !42 !376 !228¹ |- ! colspan="3" | Career total !581 !284¹ !72 !17 !139 !59 !792 !360¹ |} === ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! ਕੌਮੀ ਟੀਮ !ਸੀਜ਼ਨ !ਐਪਸ !ਗੋਲ |- | rowspan="14" |France |1997 |1 |0 |- |1998 |10 |3 |- |1999 |0 |0 |- |2000 |14{{ref label|noteFIFAXI|A|A}} |5 |- |2001 |7 |3 |- |2002 |10 |3 |- |2003 |14 |11 |- |2004 |13 |3 |- |2005 |6 |3 |- |2006 |16 |8 |- |2007 |6 |5 |- |2008 |11 |4 |- |2009 |9 |3 |- |2010 |6 |0 |- ! colspan="2" |ਕੁੱਲ !123 !51 |} == ਆਨਰਜ਼ == '''ਮੋਨਾਕੋ''' * ਡਿਵੀਜ਼ਨ 1: 1996-97 '''ਅਰਸਿਨਲ ''' [[ਤਸਵੀਰ:Thierry_Henry_applauding_2012.jpg|thumb|ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਅਰਸਿਨਲ ਨਾਲ ਦੋ [[ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]] ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ]] * [[ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ]]: 2001-02, 2003-04<ref name="PL">{{Cite web|url=https://www.premierleague.com/players/1659/Thierry-Henry/overview|title=Thierry Henry: Overview|publisher=Premier League|access-date=17 April 2018}}</ref> * [[ਐਫਏ ਕੱਪ]]: 2001-02, 2002-03 * ਐਫਏ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸ਼ੀਲਡ: 2002, 2004 * [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ]] ਰਨਰ-ਅੱਪ: 2005-06<ref>{{Cite news|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2005/matches/round=2205/match=1108503/index.html|title=Barça comeback denies Arsenal|date=18 May 2006|access-date=23 April 2018|publisher=[[UEFA]]}}</ref> '''ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ''' * ਲਾ ਲੀਗਾ: 2008-09, 2009-10 * ਸੋਪਾ ਦੇਲ ਰੇ: 2008-09 * ਸੁਪਰਸੋਪਾ ਦੇ ਇਸਪਾਨਯਾ: 2009 * [[ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ. ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਲੀਗ]]: 2008-09 * ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ ਸੁਪਰ ਕੱਪ: 2009 * ਫੀਫਾ ਕਲੱਬ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ: 2009 '''ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਰੈਡ ਬੁਲਸ''' * ਸੁਪੋਰਟਰਸ ਸ਼ੀਲਡ: 2013 '''ਫ੍ਰਾਂਸ''' * [[ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]]: 1998 * ਯੂ.ਈ.ਐਫ.ਏ ਯੂਰਪੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ: 2000 * ਫੀਫਾ ਕੌਨਫੇਡਰੇਸ਼ਨਸ ਕੱਪ: 2003 * ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਰਨਰ-ਅੱਪ: 2006 '''ਵਿਅਕਤੀਗਤ''' [[ਤਸਵੀਰ:Тьерри_Анри_статуя.jpg|thumb|ਥਿਏਰੀ ਹੈਨਰੀ ਦਾ ਬੁੱਤ [[ਅਮੀਰਾਤ ਸਟੇਡੀਅਮ]] ਦੇ ਬਾਹਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Thierry_Henry_Manchester_United_vs_MLS_All_Stars_(cropped).jpg|thumb|ਹੈਨਰੀ ਨੇ 2011-2014 ਤੋਂ ਐਮਐਲਐਸ ਆਲ-ਸਟਾਰਸ ਲਈ ਕੀਤੀ ਚਾਰ ਰੂਪ ਬਣਾਏ ]] * ਬਾਲੱਨ ਦ'ਓਰ – ਰਨਰ-ਅੱਪ: 2003;<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy03.html|title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") 2003|website=RSSSF|access-date=23 June 2015}}</ref> ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ: 2006<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2006/nov/28/newsstory.sport1|title=Cannavaro only third defender to win coveted Ballon d'Or|last=David Ornstein|date=28 November 2006|work=The Guardian|access-date=23 October 2015}}</ref> * ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਪਲੇਅਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ – ਸਿਲਵਰ ਅਵਾਰਡ, 2004<ref>{{Cite web|url=http://www.bonjourlafrance.com/france-sport/france-football/french-football-players/thierry_henry.htm|title=Thierry Henry|publisher=BonjourLaFrance|access-date=23 June 2015|archive-date=23 ਜੂਨ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623125411/http://www.bonjourlafrance.com/france-sport/france-football/french-football-players/thierry_henry.htm|dead-url=yes}}</ref> * ਯੂਐਨਐਡਪੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ 1 ਯੰਗ ਪਲੇਅਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ : 1996–97 * ਪੀਐਫਏ ਪਲੇਅਰਸ' ਪਲੇਅਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ: 2002–03, 2003–04 * ਪੀਐਫਏ ਟੀਮ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ: 2000–01 ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ, 2001–02 ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ, 2002–03 ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ, 2003–04 ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ, 2004–05 ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ, 2005–06 ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ * ਪੀਐਫਏ ਟੀਮ ਆਫ਼ ਦ ਸੈਂਚਰੀ (1907–2007): ** ਟੀਮ ਆਫ਼ ਦ ਸੈਂਚਰੀ 1997–2007<ref>{{Cite news|url=http://www.givemefootball.com/pfa-legends/teams-of-the-century/team-of-the-century-1997-2007|title=Team of the Century: 1997–2007 – the Premiership's finest of the last decade|date=5 September 2007|work=GiveMeFootball.com|access-date=18 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021032411/http://www.givemefootball.com/pfa-legends/teams-of-the-century/team-of-the-century-1997-2007|archive-date=21 October 2008|dead-url=yes|publisher=Give Me Football}}</ref> ** ਆਵਰਆਲ ਟੀਮ ਆਫ਼ ਦ ਸੈਂਚਰੀ<ref>{{Cite news|url=http://www.givemefootball.com/pfa-legends/teams-of-the-century/your-overall-team-of-the-century|title=Your overall Team of the Century: the world's greatest-ever XI revealed!|date=6 September 2007|work=GiveMeFootball.com|access-date=18 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021032441/http://www.givemefootball.com/pfa-legends/teams-of-the-century/your-overall-team-of-the-century|archive-date=21 October 2008|dead-url=yes|publisher=Give Me Football}}</ref> * ਪੀਐਫਏ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ : 2002–03, 2003–04, 2005–06 * ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ ਗੋਲਡਨ ਬੁੱਟ: 2001–02, 2003–04, 2004–05, 2005–06 * ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਲੀਗ ਪਲੇਅਰ ਆਫ਼ ਦ ਮੰਥ: ਅਪ੍ਰੈਲ 2000, ਸਤੰਬਰ 2002, ਜਨਵਰੀ 2004, April 2004 * ਬੀਬੀਸੀ ਗੋਲ ਆਫ਼ ਦ ਸੀਜ਼ਨ: 2002–05 * ਯੂਈਐਫਏ ਅਲਟੀਮੇਟ ਟੀਮ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 2015)<ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2201679.html|title=Ultimate Team of the Year: The All-Time XI|date=22 November 2015|publisher=UEFA|access-date=25 November 2015}}</ref> * ਯੂਈਐਫਏ ਯੂਰੋ ਆਲ-ਟਾਈਮ XI (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 2016)<ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=2371381.html|title=Your All-time EURO 11 revealed|date=7 June 2016|publisher=UEFA|access-date=8 June 2016}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|colwidth=30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{MLS player|thierry-henry}}Major League Soccer{{MLS player|thierry-henry}} * {{FIFA player|170711}} * [https://web.archive.org/web/20111027094218/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_07-08/plantilla/jugadors/henry.html Thierry Henry] at FC Barcelona * [http://www.jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html Thierry Henry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160429232806/http://jockbio.com/Bios/Henry/Henry_bio.html |date=2016-04-29 }} at JockBio.com * {{Soccerbase}} * {{IMDb name|1128244}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 1gxtrb71zb53qvawfo05f3h61wqlo0f 0 107817 841122 795969 2026-06-19T09:46:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841122 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ |honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|OM|RRC|DStJg}} |image = Florence Nightingale (H Hering NPG x82368).jpg |birth_date = {{birth date|1820|5|12|df=y}} |birth_place = [[ਫਲੋਰੈਂਸ]], ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ |death_date = {{death date and age|1910|8|13|1820|5|12|df=y}} |death_place = [[ਮੇਅਫ਼ੇਅਰ]], [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ |nationality = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ |research_field = ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ |known_for = ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਮੋਹਰੀ |fields = ਹਸਪਤਾਲ [[ਸਫਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ]], ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ |work_institutions = [[ਸੈਲਿਮੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ]], [[ਉਸਕੂਦਾਰr|ਸਕੁਟਾਰੀ]] <br/> [[ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ]]<ref>{{cite web |url=http://www.kcl.ac.uk/aboutkings/history/famouspeople/florencenightingale.aspx |title=Florence Nightingale |work=King's College London |accessdate=30 November 2015 }}</ref> |awards = [[ਰਾਇਲ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ]] (1883) <br /> [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (ਚਾਰਟਰਡ 1888)|ਲੇਡੀ ਆਫ ਗਰੇਸ ਆਫ ਦ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (LGStJ)]] (1904) <br /> [[ਆਰਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ)|ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ]](1907) |signature = Florence Nightingale Signature.svg |footnotes = {{Listen| embed=yes |filename = Florence Nightingale voice - 1576A 2nd Rendition Crop.ogg |title = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type = speech |description = 30 ਜੁਲਾਈ 1890 ਨੂੰ [[ਚਾਰਜ ਆਫ਼ ਦ ਲਾਈਟ ਬ੍ਰਿਗੇਡ]] ਦੇ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਕਸ ਸਿਲੰਡਰ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/FlorenceNightingale2ndRendition1890GreetingsToTheDearOldComradesOf |title=Florence Nightingale 2nd rendition, 1890 – greetings to the dear old comrades of Balaclava |work=[[Internet Archive]] |accessdate=13 February 2014 }}</ref>}} }} '''ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ''', [[Member of the Order of Merit|OM]], [[Royal Red Cross|RRC]], [[Dame of Grace of the Order of St John|DStJ]] ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ə|n|s|_|ˈ|n|aɪ|t|ᵻ|ŋ|ɡ|eɪ|l}}; 12 ਮਈ 1820 – 13 ਅਗਸਤ 1910) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਬਾਨੀ ਸੀ।   ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। .<ref>{{Cite book|title=Eminent Victorians|url=https://archive.org/details/eminentvictorian0000lytt|last=Strachey|first=Lytton|publisher=Chatto and Windus|year=1918|location=London}}{{page needed|date=March 2015}}</ref> ਉਸਨੇ ਨਰਸਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਨਾਮਵਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਈਕਨ ਬਣ ਗਈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਰਹੀ "ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ" ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8SpyhptLxecC&pg=PA15|title=Medical Women and Victorian Fiction|last=Swenson|first=Kristine|publisher=University of Missouri Press|year=2005|isbn=978-0-8262-6431-2|page=15}}</ref><ref name="Parragon">{{Cite book|title=Atlas of Military History|url=https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6|last=Aaron Ralby|publisher=Parragon|year=2013|isbn=978-1-4723-0963-1|pages=[https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6/page/281 281]|chapter=The Crimean War 1853–1856}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀਆਂ ਕਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।<ref name="BBC 2017">{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/nightingale_01.shtml|title=Florence Nightingale: the Lady with the Lamp|last=Bostridge|first=Mark|date=17 February 2011|publisher=BBC}}</ref> 1860 ਵਿਚ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟ ਥਾਮਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੀਆਂ ਨਰਸਾਂ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਸੁਗੰਧ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਮੈਡਲ, ਨਰਸਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਰਸ ਦਿਵਸ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾਓ ਲਈ ਚੰਗੀ ਰਾਹਤ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਰਭਾਵੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੰਮ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਮਝ ਸਕਣ। ਉਹ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕੇ ਇੰਫ਼ੋਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਵੀ ਸੀ।ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਸਿਰਫ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।  == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Embley_Park.jpg|thumb|ਹੈਮਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਐਮਬਲਈ ਪਾਰਕ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਵਿਲੀਅਮ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। <br />]] ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਈ 1820 ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ, ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਵਿੱਲਾ ਕੋਲੰਬਾਇਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਉੱਪਰਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਰਸੂਖਦਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.countryjoe.com/nightingale/house.htm|title=The true Florence: Exploring the Italian birthplace of Florence Nightingale|last=Shiller|first=Joy|date=1 December 2007|access-date=16 March 2015}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਲੋਰੇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਫ੍ਰਾਂਸ ਪਾਰਥੀਨੋਪ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ, ਪਾਰਥੀਨੋਪ (ਹੁਣ ਨੈਪਲਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1821 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਐਮਬਲੀ, ਹੈਮਪਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਲੀ ਹਰਸਟ, ਡਾਰਬੀਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="NightingaleonMysticism">{{Cite book|title=Florence Nightingale on Mysticism and Eastern Religions|last=Florence Nightingale and Gerard Vallee (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2003|isbn=0-88920-413-6|chapter=''passim'', see esp Introduction}}</ref><ref name="NightingaleCrimeanColectedWorkds">{{Cite book|title=Florence Nightingale: The Crimean War|last=Florence Nightingale and Lynn McDonald (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2010|isbn=0-88920-469-1|chapter=An introduction to Vol 14}}</ref> ==ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੀ ਜੰਗ== [[File:Notes on Nursing (28).jpg|thumb|A print of the jewel awarded to Nightingale by [[Queen Victoria]], for her services to the soldiers in the war]] ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਫੋਕਸ ਬਣ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। 21 ਅਕਤੂਬਰ 1854 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ 38 ਸਵੈ-ਇੱਛਿਤ ਔਰਤ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਮਾਈ ਸਮਿੱਥ<ref>{{cite journal | last1 = Gill | first1 = Christopher J. | title =Nightingale in Scutari: Her Legacy Reexamined | journal =Clinical Infectious Diseases | volume =40 | issue =12 | pages =1799–1805 | date=June 2005 | doi =10.1086/430380| pmid = 15909269 | last2 = Gill | first2 = Gillian C. | issn = 1058-4838 | doi-access =free }}</ref>, ਅਤੇ 15 ਕੈਥੋਲਿਕ ਨਨਾਂ (ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ ਮੈਨਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਲਾਮਬੰਦ)<ref>{{cite book |author=Mary Jo Weaver |title=New Catholic Women: a Contemporary Challenge to Traditional Religious Authority |url=https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav |location=San Francisco |publisher=Harper and Row |year=1985 |page=[https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav/page/31 31]}} citing {{cite book |first=Olga|last=Hartley |title=Women and the Catholic Church |location=London |publisher=Buns, Oates & Washbourne |year=1935 |pages=222–223}}</ref> ਨੂੰ (ਸਿਡਨੀ ਹਰਬਰਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ) ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤ ਮੈਰੀ ਕਲਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Patrick Waddington, "Mohl, Mary Elizabeth (1793–1883)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, January 2007 [http://www.oxforddnb.com/view/article/18880, accessed 7 February 2015]</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਬਾਲਕਲਾਵਾ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਸੀਅ ਦੇ ਪਾਰ ਲਗਭਗ 295 ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (546 ਕਿਮੀ; 339 ਮੀਲ) ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਂਪ ਸਥਿਤ ਸਨ। [[File:Nightingale letter.jpeg|thumb|left|Letter from Nightingale to [[Mary Elizabeth Mohl|Mary Mohl]], 1881]] ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨਵੰਬਰ 1854 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਕੁਟਾਰੀ (ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੀ ਉਸਕਦਾਰ) ਦੇ ਸੇਲੀਮੀਏ ਬੈਰਕ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਸੀ, ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਆਮ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਾਤਕ ਵੀ ਸਨ। ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। {{cquote|ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ... ਤਿੰਨ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਲਿਆ।|author=[[Lucien Baudens]]|source=''La guerre de Crimée, les campements, les abris, les ambulances, les hôpitaux '', p. 104.<ref>{{cite book |last= Baudens |first= Lucien |title=La Guerre de Crimée. Les campements, les bris, les ambulances, les hôpitaux, etc. |year=1858 |publisher=Michel Lévy frères |location=Paris, FR |via=Google Books |url=https://books.google.com/books?id=O81EAAAAcAAJ |language=fr}}</ref>}} ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹੱਲ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਮਬਾਰਡ ਕਿੰਗਡਮ ਬਰੂਨਲ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣਿਤ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਦਾਰਡੇਨੇਲਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ "ਰੇਨਕਿਓਈ ਹਸਪਤਾਲ" ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸਹੂਲਤ ਜੋ ਡਾ ਐਡਮੰਡ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਧੀਨ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ {{sfrac|1|10}}ਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।<ref>[http://www.nationalarchives.gov.uk/battles/crimea/popup/medical.htm "Report on Medical Care"]. British National Archives (WO 33/1 ff.119, 124, 146–7). 23 February 1855.</ref> ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਪੇਜਟ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ 42% ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 2% ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਕੇ ਜਾਂ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਧੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਫਾਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਕੁਟਰੀ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੰਢ ਦੌਰਾਨ, 4,077 ਫੌਜੀ ਉਥੇ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਟਾਈਫਸ, ਟਾਈਫਾਈਡ, ਹੈਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਪੇਚਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਮਰ ਗਏ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੀੜ, ਖਰਾਬ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 1855 ਵਿੱਚ ਸਕੂਟਰੀ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੌਤ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਮੀ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਦੇ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 2001 ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨੇ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਅਤੇ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਵਿਦਵਾਨ ਲੀਨ ਮੈਕਡੋਨਲਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਅਕਸਰ ਵਿਗਾੜ" ਵਜੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਹਿਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਘਟੀਆ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ, ਬਾਸੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਰਾਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾੜੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪੀਸਟਾਈਮ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ===ਦ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ=== ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਤੋਂ "ਦਿ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ" ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਵੇਡਜ਼ਵਰਥ ਲੋਂਗਫੈਲੋ ਦੀ 1857 ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਸੈਂਟਾ ਫਿਲੋਮੇਨਾ" ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ: ਦੇਖੋ! ਉਸ ਦੁਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਬਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇਖੀ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ, ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਉੱਡਦੀ ਹੋਈ। ==ਮੌਤ== ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਸਾਊਥ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਮਈਫਾਇਰ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 90 ਅਗਸਤ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 13 ਅਗਸਤ 1910 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਬੀ ਵੇਲੋ, ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਸੇਂਟ ਮਾਰਗਰੇਟ ਚਰਚ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਏਮਬਲੀ ਪਾਰਕ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕਈ ਸੌ ਨੋਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਵਿਲੀਅਮ ਸਾਰਗੈਂਟ ਦੁਆਰਾ 1913 ਵਿੱਚ ਕੈਰਾਰਾ ਮਾਰਬਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿੱਚ, ਸੈਂਟਾ ਕ੍ਰੋਸ ਦੀ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Balaklava sick 2.jpg|A tinted [[lithograph]] by [[William Simpson (artist)|William Simpson]] illustrating conditions of the sick and injured in [[Balaklava]] File:Items belonging to Florence Nightingale, Nelson and Livingstone. (9663810240).jpg|Nightingale's [[moccasins]] that she wore in the Crimean War File:'One of the wards in the hospital at Scutari'. Wellcome M0007724 - restoration, cropped.jpg|A ward of the hospital at [[Üsküdar|Scutari]] where Nightingale worked, from an 1856 lithograph by [[William Simpson (artist)|William Simpson]] File:Nightingale receiving the Wounded at Scutari by Jerry Barrett.jpg|"Nightingale receiving the Wounded at Scutari", a portrait by [[Jerry Barrett]] File:Flornce Nightingale exhibit.jpg|Florence Nightingale exhibit at Malvern Museum 2010 File:Florence Nightingale medals NAM.jpg|Nightingale's medals displayed in the [[National Army Museum]] File:Memorial to Florence Nightingale, Church of Santa Croce, Florence, Italy.jpg|Memorial to Nightingale, Church of [[Santa Croce, Florence]], Italy </gallery> ==ਕਾਰਜ== == Works == {{refbegin|25em}} *{{cite book |title=Cassandra |place=First published 1852 |publisher=1979 reprint by The Feminist Press |work=|url=https://books.google.com/books?id=lTOeD4P2DQcC&printsec=frontcover&dq=Cassandra+Nightingale&q |isbn=978-0-912670-55-3 |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |year=1979}} *{{cite journal |title=Notes on Nursing: What Nursing Is, What Nursing is Not |place=First published London, 1859 |publisher=Harrison & Sons |journal=Philadelphia, London, Montreal: J.B. Lippincott Co. 1946 Reprint |url=https://archive.org/stream/notesnursingwhat00nigh#page/n5/mode/2up |accessdate=6 July 2010}} *{{cite book |year=2001 |title=Florence Nightingale's Spiritual Journey: Biblical Annotations, Sermons and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=2 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-366-2 |url=https://books.google.com/books?id=4sSIQ7HTUv4C&printsec=frontcover&dq=Florence+Nightingale's+Spiritual+Journey&q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}} *{{cite book |year=2002 |title=Florence Nightingale's Theology: Essays, Letters and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |author=Nightingale, Florence |editor=McDonald, Lynn |volume=3 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-371-6 |url=https://books.google.com/books?id=VcNoBNcV0XsC&printsec=frontcover&dq=%22nightingale's+theology%22#v=onepage |accessdate=6 July 2010}} *{{cite book |year=2003 |title=Mysticism and Eastern Religions |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=Vallee, Gerard |volume=4 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-413-3|url=https://books.google.com/books?id=Tx2kl3UW7qYC&printsec=frontcover&dq=%22Mysticism+and+Eastern+Religions%22&q |accessdate=6 July 2010 |author=Nightingale, Florence}} *{{cite book |year=2008 |title=''Suggestions for Thought'' |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=11 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-465-2 |url=https://books.google.com/books?id=Mle5Sjixa0cC&printsec=frontcover&dq=McDonald++%22suggestions+for+thought%22&q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}} Privately printed by Nightingale in 1860. *{{cite journal |year=1861 |title=Notes on Nursing for the Labouring Classes |url=https://archive.org/stream/notesonnursingf00nighgoog#page/n9/mode/1up |place=London |publisher=Harrison |accessdate=6 July 2010}} * ''The Family'', a critical essay in Fraser's Magazine (1870) *{{cite journal |year=1871 |title=Introductory Notes on Lying-In Institutions <!-- (this is a subtitle for a book of the same name. These two citations may need to be split into two.) |work=together with A Proposal for Organising an Institution for Training Midwives and Midwifery Nurses --> |place=London |url=https://archive.org/stream/introductorynot00nighgoog#page/n6/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |bibcode=1871Natur...5...22. |volume=5 |pages=22–23 |journal=Nature |doi=10.1038/005022a0 |issue=106|s2cid=3985727 }} *{{cite book |year=1871 |title=Una and the Lion |place=Cambridge |publisher=Riverside Press |url=https://archive.org/stream/unaandlion00nighgoog#page/n3/mode/2up |accessdate=6 July 2010}} Note: First few pages missing. Title page is present. *{{cite book |title=Una and Her Paupers, Memorials of Agnes Elizabeth Jones, by her sister |others=with an introduction by Florence Nightingale |place=New York |publisher=George Routledge and Sons, 1872 |url=https://archive.org/stream/unaherpaupersmem00jone#page/n11/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |year= 1872 }}. See also 2005 publication by Diggory Press, {{ISBN|978-1-905363-22-3}} * {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Letters from Egypt: A Journey on the Nile 1849–1850 |year=1987 |isbn=1-55584-204-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lettersfromegypt0000nigh }} * {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Workhouse nursing |year=1867 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |title-link=s:Workhouse nursing}} {{refend}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== === ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ === {{refbegin|30em}} * {{cite book | first= Mark | last= Bostridge | authorlink= Mark Bostridge | year= 2008 | title= Florence Nightingale: The Woman and Her Legend | url= https://archive.org/details/florencenighting0000bost | publisher= Viking | location= London | isbn= 978-0-670-87411-8 }} * Gill, G. ''The extraordinary upbringing and curious life of Miss Florence Nightingale'' Random House, New York (2005). * [[Lytton Strachey]]; ''[[Eminent Victorians]]'', London (1918). * Goldie, Sue, ''A Calendar of the Letters of Florence Nightingale'', Oxford: Wellcome Institute for the History of Medecine, 1983. * McDonald, Lynn ed., ''Collected Works of Florence Nightingale''. Wilfrid Laurier University Press. * [[Martin Pugh (author)|Pugh, Martin]]; ''The March of the Women: A revisionist analysis of the campaign for women's suffrage 1866–1914'', Oxford (2000), at 55. * Sokoloff, Nancy Boyd.; ''Three Victorian women who changed their world'', Macmillan, London (1982). * Webb, Val; ''The Making of a Radical Theologician'', Chalice Press (2002). * Woodham Smith, Cecil; ''Florence Nightingale'', Penguin (1951), rev. 1955. {{refend}} === ਦੁਜੈਲੇ ਸਰੋਤ === {{refbegin|30em}} * Baly, Monica, and E. H. C. G. Matthew. "Nightingale, Florence (1820–1910)", ''Oxford Dictionary of National Biography'' Oxford University Press, 2004; online edn, January 2011 [http://www.oxforddnb.com/view/article/35241, accessed 22 February 2013] * Bostridge, Mark (2008). ''Florence Nightingale. The Woman and Her Legend''. Viking (2008); Penguin (2009). US title ''Florence Nightingale. The Making of an Icon''. Farrar Straus (2008). * Bullough, Vera L., Bonnie Bullough and Marieta P. Stanton, ''Florence Nightingale and Her Era: A Collection of New Scholarship'', New York, Garland, 1990. * Chaney, Edward (2006). "Egypt in England and America: The Cultural Memorials of Religion, Royalty and Revolution", in: ''Sites of Exchange: European Crossroads and Faultlines'', eds. M. Ascari and A. Corrado. Rodopi, Amsterdam and New York, 39–74. * Cope, Zachary, ''Florence Nightingale and the Doctors'', Museum, 1958 * {{cite book |last= Davey |first= Cyril J. |title= Lady with a Lamp |year= 1958 | publisher= Lutterworth Press |isbn= 978-0-7188-2641-3 }} * [[Gillian Gill|Gill, Gillian]] (2004). ''Nightingales: The Extraordinary Upbringing and Curious Life of Miss Florence Nightingale''. Ballantine Books. {{ISBN|978-0-345-45187-3}} * Magnello, M. Eileen. "Victorian statistical graphics and the iconography of Florence Nightingale's polar area graph," ''BSHM Bulletin: Journal of the British Society for the History of Mathematics'' (2012) 27#1 pp 13–37 * Nelson, Sioban, and Anne Marie Rafferty, eds. ''Notes on Nightingale: The Influence and Legacy of a Nursing Icon'' (Cornell University Press; 2010) 184 pages. Essays on Nightingale's work in the Crimea and Britain's colonies, her links to the evolving science of statistics, and debates over her legacy and historical reputation and persona. *Rees, Joan. ''Women on the Nile: Writings of Harriet Martineau, Florence Nightingale, and Amelia Edwards''. Rubicon Press: 1995, 2008 * {{cite news |author=Rehmeyer, Julia |title=Florence Nightingale: The Passionate Statistician |date=26 November 2008 |work=[[Science News]] |url=http://www.sciencenews.org/index/generic/activity/view/id/38937/title/Florence_Nightingale_The_passionate_statistician |accessdate=4 December 2008}} * {{cite book |last= Richards |first= Linda |authorlink= Linda Richards |title= America's First Trained Nurse: My Life as a Nurse in America, Great Britain and Japan 1872–1911 |year= 2006 | publisher= Diggory Press |isbn= 978-1-84685-068-4 }} * {{cite book |last= Strachey |first= Lytton |authorlink= Lytton Strachey |title= Eminent Victorians |year= 1918 |isbn= 978-0-8486-4604-2 |publisher= Garden City Pub. Co., Inc. |location= Garden City, N.Y. |title-link= Eminent Victorians }} – available online at http://www.bartleby.com/189/201.html {{refend}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Library resources box|by=yes|onlinebooks=yes|viaf=54172695}} {{Sister project links|wikt=no|b=no|n=no|v=no|s=Author:Florence Nightingale}} * {{Gutenberg author |id=Nightingale,+Florence | name=Florence Nightingale}} * {{Internet Archive author |sname=Florence Nightingale}} ** [//archive.org/details/f_nightingale UCLA Elmer Belt Florence Nightingale Collection], hosted at [[Internet Archive]] * {{Librivox author |id=847}} * [http://sounds.bl.uk/Accents-and-dialects/Early-spoken-word-recordings/024M-1CD0239287XX-0214V0 1890 audio recording of Florence Nightingale speaking] * [http://www.victorians.co.uk/florence-nightingale Victorians.co.uk: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144836/https://www.victorians.co.uk/florence-nightingale |date=2023-04-01 }} * [http://www.bartleby.com/189/201.html Eminent Victorians: Florence Nightingale] by Lytton Strachey * {{cite news |title=New photo of 'Lady of the Lamp' |date=6 August 2006 |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/5250188.stm |accessdate=7 August 2008}} * [https://web.archive.org/web/20061213074121/http://www.sociology.uoguelph.ca/fnightingale/ University of Guelph: Collected Works of Florence Nightingale project] * {{UK National Archives ID}} * [http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/ Florence Nightingale Foundation] *[http://www.kansasmemory.org/item/223260 Florence Nightingale Correspondence from the Historic Psychiatry Collection, Menninger Archives, Kansas Historical Society] * [http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/florence Florence Nightingale Letters Collection] – A collection of letters written by and to Florence Nightingale from the UBC Library Digital Collections * [http://collections.carli.illinois.edu/cdm4/index_uic_fnlc.php?CISOROOT=/uic_fnlc Florence Nightingale Letters Collection] – correspondence in the University of Illinois at Chicago digital collections *[http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale Florence Nightingale Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030819/http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale |date=2017-12-01 }} at [[Wayne State University]] Library consists primarily of letters written by Florence Nightingale throughout her life. Major topics of the letters include medical care for the soldiers and the poor, the role of nursing, and sanitation and public works in colonized India. * [http://www.nightingaledeclaration.net/ Florence Nightingale Declaration Campaign for Global Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310170356/http://www.nightingaledeclaration.net/ |date=2010-03-10 }} established by the Nightingale Initiative for Global Health (NIGH) * {{MacTutor Biography|id=Nightingale}} * [https://web.archive.org/web/20130615025041/http://www.stpetersderby.org.uk/Heritage.html Florence Nightingale Window at St&nbsp;Peter's, Derby] * [https://web.archive.org/web/20140316195943/http://archiveshub.ac.uk/data/gb0120-mss.5471-5484,6930and8991-9109 Papers of Florence Nightingale, 1820–1910] * [http://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm Southern Star article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118204257/https://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm |date=2018-11-18 }} * [http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 Episode 6: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144832/http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 |date=2023-04-01 }} from [http://babesofscience.com/ Babes of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329174957/http://babesofscience.com/ |date=2019-03-29 }} podcasts * [http://twudigital.contentdm.oclc.org/cdm/landingpage/collection/p16283coll41 Texas Woman's University Special Collections] has a large collection of Florence Nightingale artefacts, letters, and primary sources. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1820]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 19।0]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] n9vye5il6u7q799sx6rc6hq7nzlduxd 0 108154 841125 839675 2026-06-19T10:43:36Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841125 wikitext text/x-wiki '''ਫਰੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ''' (ਐੱਫ.ਐੱਸ.ਐੱਫ), 4 ਅਕਤੂਬਰ 1985 ਨੂੰ [[ਰਿਚਰਡ ਸਟਾਲਮੈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ 501 (ਸੀ) (3) ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ, ਵੰਡਣ, ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fsf.org/about/|title=Free software is a matter of liberty, not price|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22}}</ref> ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਡਿਲੀਵਰੀ ("ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ੇਅਰ") ਦੇ ਤਹਿਤ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਐਨਯੂ ਜਨਰਲ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਸੈਂਸ ਨਾਲ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.html|title=Frequently Asked Questions about the GNU Licenses|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22|archive-date=2018-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180212181300/http://www.gnu.org/licenses/gpl-faq.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/copyleft/copyleft.html|title=What Is Copyleft?|publisher=Free Software Foundation|access-date=2012-07-22|archive-date=2018-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618030401/http://www.gnu.org/copyleft/copyleft.html|url-status=dead}}</ref> ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਨੂੰ [[ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]], [[ਯੂ.ਐਸ.]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਆਧਾਰਿਤ ਵੀ ਹੈ।<ref name="FSF MACorpRegistry">{{Cite web|url=http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/CorpSearchSummary.asp?ReadFromDB=True&UpdateAllowed=&FEIN=042888848|title=FREE SOFTWARE FOUNDATION, INC. Summary Screen|publisher=The Commonwealth of Massachusetts, Secretary of the Commonwealth, Corporations Division|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525155859/http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/CorpSearchSummary.asp?ReadFromDB=True&UpdateAllowed=&FEIN=042888848|archive-date=2013-05-25|dead-url=yes|access-date=2009-04-06}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਦਾ ਫੰਡ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਜੀਐਨਯੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਮੁਫਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਤੇ ਫਰੀ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਰਤਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/philosophy/linux-gnu-freedom.html|title=Linux, GNU, and freedom|last=Stallman, Richard M.|authorlink=Richard Stallman|year=2002|website=Philosophy of the GNU Project|publisher=GNU Project|access-date=2006-12-10}}</ref> == ਢਾਂਚਾ == === ਬੋਰਡ === ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਅਤੇ ਬਾਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਾਈ-ਪਰੋਫਾਈਲ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਅਤੇ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਬਿਜ਼ਨਸਮੈਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਬੋਰਡ ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਈ-ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ ਦਾ, ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਮੁਹਿੰਮ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ (ਵਿੰਡੋਜ਼ 95, ਏਟ ਅਲ.) ਹੈ। ਜੀਐਨਯੂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਫਾਊਂਡਰ ਦੇ ਮੁਖ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਡਿਵੈਲਪਰ ਵੀ ਹਨ। ਜੋਹਨ ਸੁਲਵੀਨ ਮੌਜੂਦਾ ਐਫ ਐਸ ਐਫ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹਨ। ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਪੀਟਰ ਟੀ. ਬ੍ਰਾਊਨ (2005-2010) ਅਤੇ ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਐੱਮ. ਕੁੰਨ (2001-2005) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। === ਵੋਟਿੰਗ === ਐਫਐਸਐਫ ਆਰਟੀਕਲ ਆਫ਼ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>Article II, Sec. 1 - Number, Election and Qualification: The present members of the corporation shall constitute the voting members. Thereafter the voting members annually at its annual meeting shall fix the number of voting members and shall elect the number of voting members so fixed. At any special or regular meeting, the voting members then in office may increase the number of voting members and elect new voting members to complete the number so fixed; or they may decrease the number of voting members, but only to eliminate vacancies caused by the death, resignation, removal or disqualification of one or more voting members.</ref> ਉਪ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੌਣ ਵੋਟ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>In addition to the right to elect Directors as provided in the bylaws and such other powers and rights as may be vested in them by law, these Articles of Organization or the bylaws, the Voting Members shall have such other powers and rights as the Directors may designate.</ref> ਬੋਰਡ ਵੋਟਿੰਗ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਰੁਜ਼ਗਾਰ === ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਬੋਸਟਨ, ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਵਿੱਚ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.fsf.org/about/staff-and-board|title=Meet the staff of the Free Software Foundation}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://corp.sec.state.ma.us/corp/corpsearch/display_pdf.asp?CORP_DRIVE1/2005/0526/000000000/4122/200516698270_1.pdf|title=Certificate of Change of Principal Office|authorlink=https://www.sec.state.ma.us/cor/coridx.htm|date=2005-05-26|publisher=The Commonwealth of Massachusetts|format=PDF|access-date=2008-07-04}}</ref> === ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ === 25 ਨਵੰਬਰ 2002 ਨੂੰ, ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਲਈ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰੈਡਲੀ ਐੱਮ. ਕੁੰਨ (ਐਫਐਸਐਫ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, 2001-2005) ਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ।<ref>Kuhn has an FSF-generated member link that identifies him as the first member on his web page. {{Cite web|url=http://www.ebb.org/bkuhn|title=Homepage of Bradley M. Kuhn|date=2008-01-05|publisher=Bradley M. Kuhn|access-date=2008-01-05}}</ref> ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਾਨਦਿਲ ਅਤੇ ਫੰਡਿੰਗ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="maaa">{{Cite web|url=http://static.fsf.org/nosvn/fsf-amended-bylaws-current.pdf|title=Amended Bylaws|publisher=Free Software Foundation|access-date=24 January 2015}}</ref> === ਕਾਨੂੰਨੀ === ਈਬੇਨ ਮੌਗਲੈਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਵਿਸ਼ਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਐਫਐਸਐਫ ਨੂੰ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਫ੍ਰੀਡਮ ਲਾਅ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਬੇਨ ਮੋਗਲਨੇ ਨੇ 2016 ਤਕ ਐਫਐਸਐਫ ਦੇ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.fsf.org/news/fsf-announces-change-in-general-counsel|title=FSF announces change in general counsel — Free Software Foundation — working together for free software|website=www.fsf.org|language=en|access-date=2017-05-18}}</ref> === ਵਿੱਤੀ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਐੱਫ ਐੱਸ ਐੱਫ ਫੰਡਿੰਗ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html|title=About the GNU Project|last=Stallman|first=Richard|website=Gnu Project|publisher=FSF|access-date=18 May 2014|archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240903201004/https://www.gnu.org/gnu/thegnuproject.html|url-status=dead}}</ref> ਆਮਦਨੀ ਸਟਰੀਮ ਫ੍ਰੀ-ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਾਲਣਾ ਲੈਬਾਂ, ਜੌਬ ਪੋਟਿੰਗਜ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੈਬ ਸਟੋਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਐਫ.ਐਸ.ਐਫ. ਪੇਅ ਲਈ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਐਫ ਐਸ ਐੱਫ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮਦਨ ਫੰਡ-ਮੁਕਤ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਜਦਕਿ ਨਕਦ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿੱਤੀ ਰਣਨੀਤੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] 65xyocqqa3i5w6l9wvro6msikr87ezv 0 117518 841069 630503 2026-06-18T21:43:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841069 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਡੋਮੀਨਿਕ ਏਵਨਜ਼ |image = |alt = ਡੋਮੀਨਿਕ ਏਵਨਜ਼ ਦਾ ਹੇੱਡਸਪੋਟ | birth_name = ਮ. ਲਾਨਿਕਜੈਕ |birth_date = {{Birth date and age|1980|12|26}} |birth_place = ਟੋਲੇਡੋ, ਓਹਿਉ |nationality = ਪੋਲਿਸ਼ ਅਮਰੀਕੀ |alma_mater = ਰਾਇਟ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਮਿਸ਼ੀਗਨ |occupation = ਫ਼ਿਲਮਮੇਕਰ, ਜਨਤਕ ਬੁਲਾਰਾ |known_for = ਫ਼ਿਲਮਮੇਕਰ, ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਊ.ਆਈ.ਏ. ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ |party = ਲਿਬਰਲ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟ |partner = ਐਸ਼ਟਨ ਲਾਅ |children = ਰੋਬਰਟ ਲਾਅ | website = [https://dominickevans.com dominickevans.com] }} '''ਡੋਮੀਨਿਕ ਲਾਨਿਕਜੈਕ ਏਵਨਜ਼''' (ਜਨਮ 26 ਦਸੰਬਰ 1980<ref name=":0">{{Cite web|title = Dominick Evans|url = https://www.imdb.com/name/nm1847005/|website = IMDb|accessdate = 2015-12-10}}</ref>) ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਬਾਇਨਰੀ]] [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਕੂਈਰ]] ਪੋਲਿਸ਼- ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਰਜਕ, ਕਾਰਕੁੰਨ, ਟਵੀਚ ਸਟਰੀਮਰ, ਗੇਮਰ, ਜਨਤਕ ਬੁਲਾਰਾ, ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਪਾਹਜ ਲੋਕਾਂ<ref>{{Cite web|url=http://goodmenproject.com/featured-content/behind-the-voices-the-power-of-social-media-in-the-world-of-disability-erink/|title=Behind the Voices: The Power of Social Media in the World of Disability -|website=The Good Men Project|language=en-US|access-date=2016-04-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/entry/dominick-evans-ableismexists-twitter-discrimination-against-disabled-people_us_571902c9e4b0c9244a7b2eb9|title=People Who Are Not Disabled Need To Check Out #AbleismExists Right Now|date=2016-04-22|website=The Huffington Post|access-date=2016-04-22}}</ref> ਅਤੇ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਊ.ਆਈ.ਏ. ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="nyt">{{Cite news|title = Transgender Today: Dominick Evans|url = https://www.nytimes.com/interactive/projects/storywall/transgender-today/stories/dominick-evans|newspaper = The New York Times|access-date = 2015-12-10|issn = 0362-4331}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title = KosAbility: The "Other" Marriage Penalty|url = http://www.dailykos.com/story/2015/10/11/1427709/-KosAbility-The-Other-Marriage-Penalty|website = Daily Kos|accessdate = 2015-12-11}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|title = Question Reality Show - May 2015 Archive|url = http://latalkradio.com/content/question-reality|website = LA Talk Radio|accessdate = 2015-12-11|archive-date = 2015-12-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20151214031005/http://latalkradio.com/content/question-reality|dead-url = yes}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|title = Wright State Graduate, Director Rips Film Industry; Dominick Evans Says Disabled Are Underrepresented - Dayton Daily News (Dayton, OH) {{!}} HighBeam Research|url = https://www.highbeam.com/doc/1P2-37749331.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20160911152519/https://www.highbeam.com/doc/1P2-37749331.html|dead-url = yes|archive-date = 2016-09-11|website = www.highbeam.com|accessdate = 2015-12-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pri.org/stories/2016-03-12/why-danish-girl-s-oscar-loss-satisfying-win-trans-women|title=Why The Danish Girl’s Oscar loss is a satisfying win for trans women|website=Public Radio International|language=en-US|access-date=2016-04-22}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਏਵਨਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਟੋਲੇਡੋ, [[ਓਹਿਉ]] ਵਿਖੇ ਪੋਲਿਸ਼ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਪਿਤਾ ਡੇਵਿਡ ਲਾਨਿਕਜੈਕ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਮਾਂ ਪੈਮ ਰਯਾਨ ਦੇ ਘਰ ਆਇਰਸ਼, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਸਵਿਸ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਹਦੇ 'ਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਸਕੈਂਡੀਨੇਵੀਅਨ ਅਤੇ ਬਾਲਟਿਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਹਨ। ਡੋਮੀਨਿਕ ਵਾਲਬ੍ਰਿੱਜ, ਓਹਿਉ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਡੋਮੀਨਿਕ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਡੋਮੀਨਿਕ ਬਾਲ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਐਮ.ਡੀ.ਏ. ਦਾ ਪੋਸਟਰ ਚਾਇਲਡ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਉਸ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://twitter.com/dominickevans/status/746905598785097728|title=Dominick Evans on Twitter|newspaper=Twitter|access-date=2017-02-22|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ<ref name="nyt" /> ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ 2001 ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dominickevans.com/2009/05/my-dad-david-lawniczak/|title=My Dad, David Lawniczak|newspaper=Dominick Evans|access-date=2017-02-11|language=en-US|archive-date=2017-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212090921/http://www.dominickevans.com/2009/05/my-dad-david-lawniczak/|dead-url=yes}}</ref> ==ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ== ਏਵਨਜ਼ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ੀਬਤਾਂ ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dominickevans.com/2010/10/i-was-bullied/|title=I Was Bullied…|newspaper=Dominick Evans|access-date=2017-02-11|language=en-US|archive-date=2017-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331011731/http://www.dominickevans.com/2010/10/i-was-bullied/|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਲੇਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, [[ਮਿਲਬਰੀ]] ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼ ਨਾਲ ਗ੍ਰੇਜੁਏਟ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਰਾਇਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਡੋਮੀਨਿਕ ਨੇ ਬੋਅਲਿੰਗ ਗ੍ਰੀਨ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਇਟ ਸਟੇਟ ਦਾਖਿਲ ਹੋਣ ਲਈ 2000 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਜੀ.ਐਸ.ਯੂ. ਜਾਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।<ref name=":0" /><ref name=":2" /> 2010 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਡਬਲਿਊ.ਐਸ.ਯੂ. ਮੁੜ ਆਇਆ ਅਤੇ [[ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ]]<ref name=":2" /> ਵਿੱਚ ਬੀ.ਐਫ.ਏ. ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ 2009-2010 [[ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸੇਟੇਲਾਇਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਬਿਤਾਇਆ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ===ਫ਼ਿਲਮ=== 2013 ਵਿੱਚ ਏਵਨਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਟਰਿੱਪ'' ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":0" /><ref name=":3" /> ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ 2015 ਇੰਡੀਫੇਸਟ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|title = Award of Recognition October 2015|url = http://theindiefest.com/?page_id=2803|website = theindiefest.com|accessdate = 2015-12-10|language = en-us}}</ref> ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਨੈਂਸ + ਸਿਡਨੀ''ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /> ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ ''ਇਨਅਮੋਰਤਾ'' ਦੀ ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ 2018 ਦੇ ਅਖੀਰ 'ਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|title = Represent {{!}} Dayton City Paper|url = http://www.daytoncitypaper.com/represent/|website = www.daytoncitypaper.com|accessdate = 2015-12-11|archive-date = 2015-12-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20151214014754/http://www.daytoncitypaper.com/represent/|dead-url = yes}}</ref> ===ਸਰਗਰਮੀਆਂ=== ਏਵਨਜ਼ ਬਾਲ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪੰਗ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਟਰਾਂਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬਣੀ ਲਹਿਰ<ref>{{Cite web|url=http://www.yesmagazine.org/people-power/danish-girls-oscar-loss-a-satisfying-win-for-trans-women-20160310|title=Why The Danish Girl’s Oscar loss is a satisfying win for trans women|website=Yes! Magazine|language=en-US|access-date=2016-05-05}}</ref> ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਅਪੰਗਤਾ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਹੁੰਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dailydot.com/opinion/kylie-jenner-wheelchair-photo-shoot/|title=Kylie Jenner’s provocative and infuriating photo shoot|website=The Daily Dot|access-date=2016-04-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theestablishment.co/2016/03/21/why-the-new-olivia-wilde-down-syndrome-video-gets-disability-wrong/|title=The Problem With The New Down Syndrome PSA Starring Olivia Wilde|last=Perry|first=David|website=The Establishment|access-date=2016-04-22|archive-date=2016-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624095403/http://www.theestablishment.co/2016/03/21/why-the-new-olivia-wilde-down-syndrome-video-gets-disability-wrong/|dead-url=yes}}</ref> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਿਆਹ ਸਬੰਧੀ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":7" /><ref name=":5">{{Cite web|title = Independence Today|url = http://www.itodaynews.com/2015-issues/Feb_2015-issue51/cripface.htm|website = www.itodaynews.com|accessdate = 2015-12-11|archive-date = 2015-12-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20151214024247/http://www.itodaynews.com/2015-issues/Feb_2015-issue51/cripface.htm|dead-url = yes}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|title = Love Wins! What's Next for Marriage Equality?|url = http://www.huffingtonpost.com/trisha-lynn-sprayberry/love-wins-whats_b_7679884.html|website = The Huffington Post|accessdate = 2016-01-07}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਅਪੰਗਤਾ ਅਤੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]] ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਫੋਰਮ ਲਈ ਵਾਇਟ-ਹਾਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":6" /> ===ਸਨਮਾਨ=== 'ਟਾਈਮ ਆਊਟ ਨਿਊਯਾਰਕ' ਦੁਆਰਾ 2016 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਵਨਜ਼ ਨੂੰ '' ਅੱਠ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਊ. ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ''ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ '' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.timeout.com/newyork/lgbt/lgbt-influencers-you-need-to-know|title=Eight LGBT influencers you need to know|newspaper=Time Out New York|access-date=2016-12-30}}</ref> ਏਵਨਜ਼ 2016 ਵਿੱਚ ਨਿਊਮੋਬਲਿਟੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.newmobility.com/2017/01/2016-people-year-resisters/|title=2016 People of the Year: The Resisters|date=2017-01-01|website=New Mobility|access-date=2017-01-04}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਏਵਨਜ਼ ਮਿਡਵੇਸਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਮ ਲਈ [[ਓਹਿਉ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਾਥੀ ਐਸ਼ਟਨ ਲਾਅ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ 16 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] oiexzk2vos8xivv4w64rumw7aeynlrr 0 121057 841106 536633 2026-06-19T07:24:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841106 wikitext text/x-wiki '''ਪੌਲ ਲੈਬਾਈਲ ਪੋਗਬਾ''' (ਜਨਮ 15 ਮਾਰਚ 1993) ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ [[ਫੁੱਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਹੈ]] ਜੋ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਲੀਗ ਕਲੱਬ [[ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ]] ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿਡਫੀਲਡਰ, ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਪਲੇਅਮੇਕਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Paul Pogba (Manchester United FC)">{{Cite news|url=http://www.guineefoot.info/index.php?option=com_content&view=article&id=343:paul-pogba-le-havre-ac&catid=1:latest-news&Itemid=50|title=Paul Pogba (Manchester United FC)|date=30 January 2009|access-date=2 August 2010|language=French}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਪੋਗਬਾ ਦਾ ਜਨਮ ਲੈਗੀ-ਸੁਰ-ਮਾਰਨੇ, ਸੀਨ-ਏਟ-ਮਾਰਨੇ, ਗਿੰਨੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2014/jul/03/france-paul-pogba-brazil-world-cup-germany|title=France's Paul Pogba: a complete midfielder worth 'two Gareth Bales'|last=Fifield|first=Dominic|work=The Guardian|location=London}}</ref> ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcthree/item/e25557ac-e76b-435f-9bfa-b069230fc68b|title=How hard is it to be a Muslim footballer during Ramadan?|publisher=BBC|access-date=18 October 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2016/10/12/france-has-problem-with-islam-and-there-is-too-much-unwanted-imm/|title=France has 'problem with Islam' and there is 'too much unwanted immigration', says Hollande in explosive book|last=Samuel|first=Henry|date=12 October 2016|work=The Daily Telegraph|access-date=18 October 2016|location=London}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.goal.com/en/news/1862/premier-league/2016/09/12/27358822/is-pogba-a-muslim-how-tall-is-ibrahimovic-your-manchester-united|title=Is Pogba a Muslim? How tall is Ibrahimovic? Your Manchester United questions answered|last=Chambers|first=Miles|date=12 September 2016|website=Goal.com|publisher=Perform Group|access-date=18 October 2016}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਜੁੜਵੇਂ ਭਰਾ ਹਨ - ਫਲੋਰੈਂਟਿਨ ਅਤੇ ਮੈਥਿਆਸ - ਗਿੰਨੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਫੁੱਟਬਾਲਰ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿੰਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡਦੇ ਹਨ.<ref>{{Cite news|url=https://www.voetbalkrant.com/nl/nieuws/lees/2016-08-31/mathias-pogba-broer-van-paul-tekent-bij-sparta-rotterdam|title=Sparta Rotterdam heeft Pogba te strikken|date=31 August 2016|access-date=10 September 2016|language=Dutch}}</ref> Florentin ਵੇਲੇ ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਸ਼ਾਰ੍ਲਟ ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ Mathias ਲਈ ਖੇਡਦਾ ਹੈ Manchego .<ref>{{Cite news|url=http://www.lunion.presse.fr/article/a-la-une/cssa-la-percee-de-pogba|title=CSSA / La percée de Pogba|date=11 November 2009|work=L'Union|access-date=2 August 2010|location=Reims|language=French}}</ref> ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਪੋਗਬਾ [[ਆਰਸਨਲ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ|ਅਰਸੇਨਲ ਦਾ]] ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ.<ref>{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/paul-pogba-explains-fan-arsenal-11623715|title=Pogba explains why he was a fan of Arsenal growing up – and not Man United|last=Prenderville|first=Liam|date=1 December 2017|work=Daily Mirror|access-date=31 December 2017|location=London}}</ref> == ਖੇਡਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ == ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਮਿਡਫੀਲਡਰ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ 'ਤੇ ਖੇਡਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਖੱਬੇ, ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਭੂਮਿਕਾ, ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਡੂੰਘੇ-ਝੂਠ ਪਲੇਅਮੇਕਰ, ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬਾਕਸ-ਦਾ-ਬਾਕਸ ਭੂਮਿਕਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਮਿਡਫੀਲਡਰ,<ref name="Paul Pogba (Manchester United FC)"/><ref name="Juve's Paul Pogba pressing his claim as the best box-to-box midfielder around">{{Cite web|url=http://www.espnfc.us/italian-serie-a/12/blog/post/2738479/paul-pogba-makes-his-case-for-being-the-best-midfielder|title=Juve's Paul Pogba pressing his claim as the best box-to-box midfielder around|last=Bandini|first=Paolo|date=6 December 2015|website=ESPN FC|access-date=23 August 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/manchester-united-news-paul-pogba-jose-mourinho-a7380656.html|title=Manchester United news: Jose Mourinho explains Paul Pogba's 'problem' after difficult start at Old Trafford|last=Critchley|first=Mark|date=26 October 2016|work=The Independent|access-date=23 July 2018|location=London}}</ref> ਪੋਗਬਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਲੱਬ ਮੈਨਚੇਸਟਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਨੇ ਇੱਕ "ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ" ਖਿਡਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ "ਗੋਲ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਵੇਕ ਹੈ।"<ref>{{Cite web|url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Reserves/Paul-Pogba.aspx|title=Paul Pogba|publisher=Manchester United F.C.|access-date=14 March 2013}}</ref> ਇਟਲੀ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਲਈ ''ਇਲ ਪੋਲਪੋ ਪੌਲ'' (" ਪੌਲ ਓਕਟੌਪਸ ") ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਨਜਿੱਠਣ ਜਾਂ ਦੌੜਦੇ ਸਮੇਂ ਟੈਂਟਕਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ<ref name="festa">{{Cite news|url=http://www.lastampa.it/2012/11/01/sport/il-polpo-paul-cattura-palloni-e-decide-le-partite-e2W8cAhjdjl8YLVQyUhrCI/pagina.html|title=Pogba fa festa ballando: "Mai così felice"|date=1 November 2012|work=La Stampa|access-date=12 September 2014|location=Turin|language=Italian|trans-title=Pogba celebrates dancing: "Never so happy"|archive-date=22 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922235516/http://www.lastampa.it/2012/11/01/sport/il-polpo-paul-cattura-palloni-e-decide-le-partite-e2W8cAhjdjl8YLVQyUhrCI/pagina.html|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਪਿਗ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਫੋਟਕ ਖੇਡਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਲਈ ਵੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.juventus.com/juve/it/news/9_maggio_2015_juventus-cagliari_match|title=Bentornato PogBOOM!|date=9 May 2015|publisher=Juventus F.C.|language=Italian|trans-title=Welcome back PogBOOM!}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਤੇਜ਼, ਸਖਤ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਿਡਾਰੀ, ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮਾਰਨ ਯੋਗਤਾ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਤਕਨੀਕ, ਫਲੇਅਰ ਅਤੇ [[ਡ੍ਰਿਬਲਿੰਗ|ਡ੍ਰਾਈਬਿਲਿੰਗ]] ਹੁਨਰਾਂ,<ref name="Five ways Paul Pogba has improved since his first stint with Man United">{{Cite web|url=http://www.espnfc.us/club/manchester-united/360/blog/post/2932673/paul-pogba-manchester-united-five-ways-he-has-improved-since-his-first-stint|title=Five ways Paul Pogba has improved since his first stint with Man United|date=19 August 2016|website=ESPN FC|access-date=23 August 2016}}</ref><ref name="Is he worth the hype? The best Pogba stats ahead of Man United return">{{Cite web|url=http://www.fourfourtwo.com/news/he-worth-hype-best-pogba-stats-ahead-man-united-return|title=Is he worth the hype? The best Pogba stats ahead of Man United return|date=7 August 2016|website=FourFourTwo|publisher=Future|access-date=23 August 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.espnfc.us/blog/tactics-and-analysis/67/post/2935015/manchester-united-playing-in-jose-mourinho-style-already-as-pogba-shines|title=Manchester United playing in Mourinho style already as Paul Pogba shines|last=Haugstad|first=Thore|date=22 August 2016|website=ESPN FC|access-date=23 August 2016}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/football/fulham-vs-man-utd/live/391009|title=Fulham 0-3 Man Utd recap|date=9 February 2019|publisher=Sky Sports|access-date=9 February 2019}}</ref> ਮਿਡਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੈਟਰਿਕ ਵਿਏਰਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1993]] ihy59rw1zko9d3kzv031zwja8q65lro 0 121886 841079 749460 2026-06-19T00:26:10Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841079 wikitext text/x-wiki {{Infobox bus transit|name=Delhi kashmiri gate –Lahore Bus<br>(Sada-e-Sarhad)|=|logo_size=|image=|image_size=|image_caption=|company_slogan=|parent=|founded=19 February 1999|defunct=|headquarters=|locale=|service_area=|service_type=|alliance=|routes=|destinations=[[Delhi]], [[Lahore]]|stops=[[Amritsar]], [[Kartarpur, India|Kartarpur]], [[Kurukshetra]], [[Sirhind]], [[Wagha]]|hubs=|stations=|lounge=|depots=|fleet=|ridership <!--Daily ridership-->=|annual ridership=|fuel_type=|operator=[[Delhi Transport Corporation]] <br />[[Pakistan Tourism Development Corporation]]|ceo=|leader_type=|leader=|website=}} '''ਦਿੱਲੀ – ਲਾਹੌਰ ਬੱਸ''', ਜਿਸਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ '''ਸਦਾ-ਏ-ਸਰਹਦ''' {{lang-ur|{{nastaliq|صدائے سرحد}}}}) ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਦਿੱਲੀ]] ਨੂੰ ਵਾਇਆ ਵਾਹਗਾ ਬਾਡਰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ [[ਲਾਹੌਰ]] ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਰੂਟਮਾਸਟਰ ਬੱਸ ਦਾ ਨੰਬਰ 10 ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੇ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref name="DLB">{{Cite news|url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990313/ige13109.html|title=Delhi-Lahore bus service to start on March 16|date=13 March 1999|work=expressindia.com|access-date=21 April 2008|publisher=[[The Indian Express]]}}</ref> 19 ਫਰਵਰੀ 1999 ਵਿੱਚ ਬੱਸ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਜਪਾਈ|ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ,]] ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹਮਰੁਤਬਾ [[ਨਵਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ਼|ਨਵਾਜ਼ ਸ਼ਰੀਫ]] ਨੇ ਵਾਹਗਾ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ।<ref name="RD">{{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/2007/feb/20samblast2.htm|title=Delhi-Lahore bus leaves for Pak|date=20 February 2007|work=[[rediff.com]]|access-date=21 April 2008|publisher=Rediff.com India limited}}</ref> 16 ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਕਰਦੀ ਇਸ ਬੱਸ ਨੂੰ [[ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ|ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ [[ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ|ਸੀ]] .<ref name="X">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990604/ige04013.html|title=Kargil flare-up no damper on 'goodwill bus'|last=Bains|first=Satinder|date=4 June 1999|work=expressindia.com|access-date=21 April 2008|publisher=The Indian Express}}</ref> [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ 'ਤੇ ਹਮਲਾ|ਪਰੰਤੂ 2001 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹਮਲੇ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁਲਖ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਗੰਭੀਰ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ।<ref name="C">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1731919.stm|title=India-Pakistan buses close down|last=Sen|first=Ayanjit|date=28 December 2001|work=BBC News|access-date=21 April 2008|publisher=BBC}}</ref> == ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ == 1947 ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਭਾਰਤ]] [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਰ 1976 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਸਮਝੌਤਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="P">{{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/2001/jul/14inpak34.htm|title=Delhi-Lahore bus: A symbol of peace|last=Peer|first=Basharat|date=14 July 2001|work=rediff.com|access-date=21 April 2008|publisher=Rediff.com India limited}}</ref> ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖਤੱਤ ਸੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ 1998 ਦੇ ਪੋਖਰਨ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦੀ ਚਾਗਈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਿਚ। ਬੱਸ ਨੇ 8 ਅਤੇ 14 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="X"/> ਵਾਜਪਾਈ ਦੀ ਬੱਸ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਕਵਰੇਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਿਤਾ।<ref name="V">{{Cite news|url=http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990204/ipo04061.html|title=Vajpayee to take bus to Pak|last=Malhotra|first=Jyoti|date=4 February 1999|work=expressindia.com|access-date=21 April 2008|publisher=The Indian Express}}</ref> ਉਦਘਾਟਨੀ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਬੱਸ ਵਿੱਚ [[ਦੇਵ ਅਨੰਦ|ਦੇਵ ਆਨੰਦ]], [[ਸਤੀਸ਼ ਗੁਜਰਾਲ]], [[ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ|ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ]], [[ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ|ਕੁਲਦੀਪ ਨਾਇਰ]], [[ਕਪਿਲ ਦੇਵ]], [[ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਸਿਨਹਾ|ਸ਼ਤਰੂਘਨ ਸਿਨਹਾ]] ਅਤੇ [[ਮੱਲਿਕਾ ਸਾਰਾਭਾਈ]] ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਸਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।<ref name="VQ">[http://www.rediff.com/news/1999/feb/20bus1.htm Vajpayee drives across the border into Pakistan and history]</ref> ਦੋਵਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ 1999 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਐਲਾਨਨਾਮੇ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਖ਼ਾਸਕਰ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਖੇੜਾ|ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੰਘਰਸ਼]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਕਲੀ ਬੰਬ|ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਹੱਲ ਅਤੇ]] ਦੋਸਤਾਨਾ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗੁਆ ਸੀ। === ਮੁਅੱਤਲ === ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੱਸ ਸੇਵਾ 1999 ਦੇ ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ 13 ਦਸੰਬਰ 2001 ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਦ 'ਤੇ ਹਮਲਾ|ਹੋਏ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹਮਲੇ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="RD"/><ref name="C"/> ਜਿਸ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ।<ref name="G">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2006/dec/15/india.kashmir|title=India's shame|last=Arundhati|first=Roy|date=15 December 2006|work=guardian.co.uk|access-date=21 April 2008|publisher=Guardian News and Media Limited}}</ref> ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਮੁੜ 16 ਜੁਲਾਈ 2003 ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ. == ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ == ਦੋਤਰਫ਼ੇ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਮੁਅੱਤਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਬੱਸ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name="X"/><ref name="P"/> ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੱਸ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਅਕਸਰ ਹੀ ਵਪਾਰਕ ਨੁਮਾਇਂਦਿਆਂ, ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। 2004 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੌਰੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 10,000 ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ [[ਕ੍ਰਿਕਟ]] ਮੈਚ ਦੇਖਣ ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੱਸ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ; ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਜਦੋਂ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ। == ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵੇਰਵੇ == ਦਿੱਲੀ-ਲਾਹੌਰ ਬੱਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਡਿਵਲਪਮੈਂਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਸ ਸੇਵਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਅੰਬੇਦਕਰ ਸਟੇਡੀਅਮ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲਿਬਰਟੀ ਬਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਗੁਲਬਰਗ 3 ਦੇ ਲਾਹੌਰ-ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ, ਹਰ ਸੋਮਵਾਰ, ਬੁੱਧਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਡੀਟੀਸੀ ਬੱਸ ਅਤੇ ਹਰ ਮੰਗਲਵਾਰ, ਵੀਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਪੀਟੀਡੀਸੀ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="DTC">{{Cite web|url=http://dtc.nic.in/lahorebus.htm|title=DTC's Delhi-Lahore-Delhi Bus Service|publisher=[[Delhi Transport Corporation]]|access-date=21 April 2008}}</ref> ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਡੀਟੀਸੀ ਬੱਸ ਹਰ ਮੰਗਲਵਾਰ, ਵੀਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਜਦਕਿ ਪੀਟੀਡੀਸੀ ਬੱਸ ਹਰ ਸੋਮਵਾਰ, ਬੁੱਧਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੀਟੀਸੀ ਬੱਸ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਬਾਲਗ ਲਈ 2400 ₹ (ਲਗਭਗ 40$), ਅਤੇ ਨਾਬਾਲਗ ਲਈ 833₹ (ਲਗਭਗ13.2 $)ਹੈ। 2 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮੁਫਤ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਪੀਟੀਡੀਸੀ ਬੱਸ ਦਾ 1 ਨਵੰਬਰ 2014 ਤੋਂ ਬਾਲਗ ਦੀ ਟਿਕਟ ਲਈ 4000₹ ($ 65 ਦੇ ਲਗਭਗ) ਵਸੂਲ ਕਰਦਾ। (ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕੀਮਤ 2000 ਰੁਪਏ ਸੀ). ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਚੱਲਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖਤਰਨਾਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਕਸਟਮਜ਼ ਅਤੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜਾਂਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਸਬਾ ਵਾਹਗਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਪਹਿਲੇ ਅੱਡੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ' ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਹੈ]]।<ref name="DTC"/> ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਇੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਵੀਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ 2 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਡੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਟਿਕਟਾਂ ਦੇ ਗੁੰਮ ਜਾਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡੀਟੀਸੀ ਸੰਚਾਲਿਤ ਬੱਸ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵੋਲਵੋ ਬੀ 9 ਆਰ ਹੈ . ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡੀਟੀਸੀ ਕੋਲ ਅਸ਼ੋਕ ਲੇਲੈਂਡ ਵਾਈਕਿੰਗ ਬੱਸ ਸੀ<ref>{{Cite web |url=http://www.ashokleyland.com/sites/default/files/annual_report/milestones_apr11.pdf |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-11-11 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175319/http://www.ashokleyland.com/sites/default/files/annual_report/milestones_apr11.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦ<ref>{{Cite web |url=http://www.azadgroup.in/achievements.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2012-07-22 |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120713070927/http://azadgroup.in/achievements.htm |url-status=dead }}</ref> ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੱਸ ਪਾਕ ਵਿੱਚ ਵਾਹਗਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਭਾਰਤ)|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ]], [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਥਕੇਵਾਂ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਰੁਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਸ 8 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ {{Convert|530|km|mi|0|abbr=on}} ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੱਸ [[ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ|ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਹੈ]] ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜ ਲਈ ਫਿਲਮਾਂ, ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੁਭਿਧਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੋਬਾਈਲ ਸੇਵਾ ਵੀ ਉਪਲਭਧ ਹੈ.<ref name="DLB"/><ref name="DTC"/> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ–ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸੰਬੰਧ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦੀ ਲਾਂਘੇ]] g92md0ui40oq7clsrrko5w1hr3e4kad 0 122004 841080 729203 2026-06-19T00:57:14Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841080 wikitext text/x-wiki '''ਦੇਵੇਂਦਰ ਝਾਝਾਰੀਆ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ]]: '''Devendra Jhajharia;''' ਜਨਮ 10 ਜੂਨ 1981) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੈਰਾਲੰਪਿਕ ਜੈਵਲਿਨ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਐਫ 46 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਰਾ ਓਲੰਪਿਕਸ ਵਿਚ ਦੋ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੈਰਾ ਉਲੰਪਿਅਨ, ਉਸਨੇ ਏਥਨਜ਼ ਵਿੱਚ 2004 ਦੇ ਸਮਰ ਪੈਰਾ ਉਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਜੈਵਲਿਨ ਥ੍ਰੋਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਨ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਪੈਰਾ ਓਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://sportscafe.in/articles/sports/2016/sep/14/devendra-jhajharia-breaks-world-record-to-win-gold-at-paralympics|title=Paralympics 2016 {{!}} Devendra Jhajharia breaks World Record to win Gold at Paralympics|date=2016-09-14|access-date=2016-09-14|archive-date=2016-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160922185121/https://sportscafe.in/articles/sports/2016/sep/14/devendra-jhajharia-breaks-world-record-to-win-gold-at-paralympics|url-status=dead}}</ref> ਰੀਓ ਡੀ ਜਾਨੇਰੀਓ ਵਿੱਚ 2016 ਦੇ ਸਮਰ ਪੈਰਾ ਉਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ, ਉਸੇ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="breaking2">{{cite news|url=http://www.newindianexpress.com/sport/Paralympics-Javelin-thrower-Devendra-Jhajharia-wins-gold-by-breaking-world-record/2016/09/14/article3620669.ece|title=Paralympics: Javelin thrower Devendra Jhajharia wins gold by breaking world record|last1=|first1=|date=14 September 2016|work=The New Indian Express|accessdate=13 September 2016|archive-date=17 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917062115/http://www.newindianexpress.com/sport/Paralympics-Javelin-thrower-Devendra-Jhajharia-wins-gold-by-breaking-world-record/2016/09/14/article3620669.ece|url-status=dead}}</ref> ਦੇਵੇਂਦਰ ਨੂੰ ਫਿਲਹਾਲ ਪੈਰਾ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਗੋ ਸਪੋਰਟਸ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.gosportsfoundation.in/|title=GoSports Foundation|publisher=}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਦੇਵੇਂਦਰ ਝਾਜਰੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 1980 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਵਿੱਚ ਚੁਰੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਲਾਈਵ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੇਬਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?pageid=8937&sportid=513&personid=1187810|title=Devendra|publisher=infostradasports.com|access-date=21 September 2013|archive-date=23 ਸਤੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923010317/http://ipc.infostradasports.com/asp/lib/TheASP.asp?pageid=8937&sportid=513&personid=1187810|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/66104/|title=At awards night, Govt ignores Paralympic gold winner|last=Sharma|first=Sandipan|date=9 March 2005|publisher=indianexpress.com|access-date=21 September 2013}}</ref> 1997 ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਐਵਾਰਡੀ ਕੋਚ ਆਰ ਡੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇਕ ਖੇਡ ਦਿਵਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਕੋਚ ਆਰ ਡੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 2004 ਪੈਰਾ ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।"<ref>{{Cite news|url=https://www.sportskeeda.com/sports/indian-javelin-thrower-devendra-jhajharia-wins-silver-world-para-athletics-meet|title=Indian Javelin thrower Devendra Jhajharia wins silver medal at IPC Para-athletics meet|last=Basu|first=Suromitro|date=29 October 2015|access-date=13 May 2018|publisher=sportskeeda}}</ref><ref>http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/sport/paralympic-gold-medallist-devendra-jhajharia-javelin-genius/article8456210.ece</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਸਾਲ 2002 ਵਿੱਚ ਝਜਾਰੀਆ ਨੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ 8 ਵੀਂ ਫੀਸਪੀਆਈਸੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। 2004 ਵਿਚ ਝਜਾਰੀਆ ਨੇ ਏਥਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਿਲੀ ਸਮਰ ਪੈਰਾਲੈਮਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ। ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਉਸਨੇ 62.15 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 59.77 ਮੀ. ਥ੍ਰੋਅ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਪੈਰਾ ਓਲੰਪਿਕਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਦੂਸਰਾ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਬਣ ਗਿਆ (ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਮੁਰਲੀਕਾਂਤ ਪੇਟਕਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ)।<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/sports-news/OtherSports/Forgotten-hero-India-s-first-Paralympic-gold-medallist/Article1-917904.aspx|title=Forgotten hero: India's first Paralympic gold medallist|last=Shrikant|first=B|date=22 August 2012|publisher=hindustantimes.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925130445/http://www.hindustantimes.com/sports-news/OtherSports/Forgotten-hero-India-s-first-Paralympic-gold-medallist/Article1-917904.aspx|archive-date=25 September 2013|access-date=21 September 2013}}</ref> ਐਥਲੈਟਿਕ ਦੀ ਹੋਰ ਸਫਲਤਾ 2013 ਵਿਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਲਿਓਨ ਵਿਚ ਆਈ.ਪੀ.ਸੀ. ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਰਲਡ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਐਫ 46 ਜੈਵਲਿਨ ਥ੍ਰੋ ਵਿਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਸਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਇੰਚੀਓਨ ਵਿਖੇ 2014 ਏਸ਼ੀਅਨ ਪੈਰਾ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਦੋਹਾ ਵਿੱਚ 2015 ਆਈਪੀਸੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਵਰਲਡ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ, 59.06 ਸੁੱਟਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਝਜਾਰੀਆ ਸਿਰਫ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਚੀਨ ਦੇ ਗੁਓ ਚੁਨਲਿਯੰਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੂਸਰੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸੀ। 2016 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਦੁਬਈ ਵਿਚ 2016 ਆਈਪੀਸੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਏਸ਼ੀਆ-ਓਸ਼ੇਨੀਆ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਰੀਓ ਡੀ ਜਨੇਰੀਓ ਵਿੱਚ 2016 ਦੇ ਸਮਰ ਪੈਰਾ ਉਲੰਪਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜੈਵਲਿਨ ਥ੍ਰੋ ਐੱਫ 46 ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ 2004 ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ 63.97 ਮੀਟਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟਿਆ।<ref name="breaking">{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/sport/Paralympics-Javelin-thrower-Devendra-Jhajharia-wins-gold-by-breaking-world-record/2016/09/14/article3620669.ece|title=Paralympics: Javelin thrower Devendra Jhajharia wins gold by breaking world record|last=|first=|date=14 September 2016|work=The New Indian Express|access-date=13 September 2016|archive-date=17 ਸਤੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917062115/http://www.newindianexpress.com/sport/Paralympics-Javelin-thrower-Devendra-Jhajharia-wins-gold-by-breaking-world-record/2016/09/14/article3620669.ece|url-status=dead}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਭਾਰਤੀ ਰੇਲ|ਭਾਰਤੀ ਰੇਲਵੇ ਦਾ]] ਇਕ ਸਾਬਕਾ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਝਝਾਰੀਆ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਜੂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੈਂਕਿੰਗ ਵਾਲੀ [[ਕਬੱਡੀ|ਕਬੱਡੀ ਦੀ]] ਸਾਬਕਾ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ; ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ।<ref name="topped">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/Dad-I-topped-now-its-your-turn-Daughter-told-Jhajharia/articleshow/54328463.cms|title=Dad I topped, now it's your turn: Daughter told Jhajharia|last=|first=|date=14 September 2016|work=The Times of India|access-date=14 September 2016}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ == * [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖੇਲ ਰਤਨ ਅਵਾਰਡ|ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਖੇਡ ਰਤਨ]] (2017) * ਐਫ.ਆਈ.ਸੀ.ਸੀ.ਆਈ. ਪੈਰਾ-ਸਪੋਰਟਸਪਰਸਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ (2014) <ref>{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2014/02/ficci-announces-the-winners-of-india-sports-awards-for-2014/|title=FICCI announces the Winners of India Sports Awards for 2014|website=IANS|publisher=news.biharprabha.com|access-date=14 February 2014}}</ref> * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] (2012; ਇੰਨਾ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪੈਰਾਲੰਪਿਅਨ). <ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|archive-date=15 November 2014|access-date=21 July 2015}}</ref> * [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ]] (2004) == ਕਥਨ == ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾਲ ਕਦੇ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ: ਦੇਵੇਂਦਰ ਝਜਾਰੀਆ।<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/I-have-never-compromised-with-my-training-Devendra-Jhajharia/articleshow/54466222.cms|title=Timesofindia.com|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਇਕ ਟਿਪ ਜਿਸਨੇ ਪੈਰਾ ਉਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ ਦੇਵੇਂਦਰ ਝਜਾਰੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://www.gqindia.com/content/the-one-tip-that-won-paralympic-champion-devendra-jhajharia-his-second-gold-medal/|title=gqindia.com|last=|first=|date=|work=|access-date=|via=}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1981]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ]] myept6ogi1rlquwlo6907skl2n6396p 0 124081 841075 767542 2026-06-18T23:47:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841075 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Devendro Singh, Anglian Medal-Hunt COmpany.jpg|thumb|ਦਵੇਂਦਰੋ ਸਿੰਘ]] '''ਦਵੇਂਦਰੋ ਸਿੰਘ ਲੈਸ਼ਰਾਮ'''<ref>{{Cite web|url=http://www.london2012.com/athlete/laishram-devendro-singh-1020745/|title=Devendro Singh Laishram|publisher=London 2012 Olympic and Paralympic Games|archive-url=https://web.archive.org/web/20130430021857/http://www.london2012.com/athlete/laishram-devendro-singh-1020745/|archive-date=30 April 2013}}</ref> ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Devendro Singh Laishram; ਜਨਮ 2 ਮਾਰਚ 1992), ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਲੈਸ਼ਰਾਮ'''<ref>{{Cite web|url=http://www.anglianmedalhunt.com/devendro-singh-laishram-boxer-light-flyweight/|title=Devendro Singh|publisher=[[Anglian Medal Hunt Company]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809123252/http://anglianmedalhunt.com/devendro-singh-laishram-boxer-light-flyweight/|archive-date=9 August 2014|access-date=9 August 2014}}</ref> ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=http://results.glasgow2014.com/athlete/boxing/1028557/d_laishram.html|title=Devendro Laishram|publisher=Glasgow 2014 Commonwealth Games|access-date=9 August 2014|archive-date=10 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810134054/http://results.glasgow2014.com/athlete/boxing/1028557/d_laishram.html|url-status=dead}}</ref> [[ਇੰਫਾਲ ਪੱਛਮ ਜ਼ਿਲਾ|ਇੰਫਾਲ ਵੈਸਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] [[ਮਣੀਪੁਰ|ਮਨੀਪੁਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ|ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ]], ਜੋ ਹਲਕੇ ਫਲਾਈਵੇਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੇਂਦਰੋ [[2012 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ|ਨੇ 2012 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ]] ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ ਅਤੇ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਪੈਡੀ ਬਾਰਨਜ਼ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਨੇ [[ਬਾਕੂ]] ਵਿੱਚ 2011 ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ੌਕੀਨ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕੀਤਾ। 2013 ਵਿੱਚ ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/sport/1859005/report-asian-boxing-shiva-thapa-wins-gold-silver-for-devendro-singh|title=Shiva wins Gold Devendro Silver|work=DNA}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/eyeing-a-good-finish-at-worlds-devendro/article4902519.ece|title=Eyeing a good finish at the World Championships|date=11 July 2013|work=The Hindu|location=Chennai, India}}</ref> ਅਗਸਤ 2014 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 2014 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੈਡੀ ਬਾਰਨਜ਼ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ [[ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਲਈ ਸੈਟਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="BarnesGlasgow">{{Cite news|url=http://www.irishsun.com/index.php/sid/224375683/scat/aba4168066a10b8d/ht/Paddy-Barnes-wins-gold-at-Glasgow|title=Paddy Barnes wins gold at Glasgow|access-date=2 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811064806/http://www.irishsun.com/index.php/sid/224375683/scat/aba4168066a10b8d/ht/Paddy-Barnes-wins-gold-at-Glasgow|archive-date=11 August 2014|publisher=Irish Sun.com}}</ref> ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਸਾਲ 2016 ਦੇ ਓਲੰਪਿਕ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਦਾ ਜਨਮ [[ਇੰਫਾਲ ਪੱਛਮ ਜ਼ਿਲਾ|ਇੰਫਾਲ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਮਣੀਪੁਰ|ਮਨੀਪੁਰ]], [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ]], ਮਾਪਿਆਂ ਜੁਗਿੰਦਰੋ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਕਲੇਂਬੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="IBF Profile">{{Cite web|url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=6240|title=IBF Registered Boxer's Details – L Devendro Singh|publisher=indiaboxing.in [[Indian Boxing Federation]]|access-date=26 July 2012|archive-date=15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415032210/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=6240|url-status=dead}}</ref> ਉਸਦੀ ਭੈਣ, ਲਸ਼ਰਾਮ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਦੇਵੀ, ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਉਸਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="India Today">{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/laishram-devendro-singh-devendro-keen-to-live-his-medal-dream/1/202659.html|title=Boxing: Devendro Singh keen on living his medal dream|last=Bilali, Shaghil|date=27 June 2012|work=[[Mail Today]]|access-date=26 July 2012|publisher=[[India Today]]|location=New Delhi}}</ref> ''[[ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ]]'' ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਯੂ ਟਿਊਬ 'ਤੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।" == 2012 ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕਸ == ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਨੇ 2008 ਬੀਜਿੰਗ ਓਲੰਪਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਪਰੇਵਡੋਰਜੀਨ ਸਰਦੰਬਾ ਨੂੰ 16–11 ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਕੁਆਰਟਰ ਫਾਈਨਲ ਲਈ ਕੁਆਲੀਫਾਈ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/london-olympics-2012/news/Devendro-Singh-storms-into-Olympic-quarterfinals-in-light-flyweight/articleshow/15353879.cms|title=Devendro Singh storms into Olympic quarterfinals in light flyweight|date=4 August 2012|work=Times of India}}</ref> ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਪੈਡੀ ਬਾਰਨਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, 2008 ਓਲੰਪਿਕ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ; ਡੇਵੇਂਦਰੋ ਬਾਰਨਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ 23-18<ref>{{Cite web |url=http://www.london2012.com/boxing/event/men-light-fly-49kg/match=bxm049302/index.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2019-12-27 |archive-date=2013-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402144502/http://www.london2012.com/boxing/event/men-light-fly-49kg/match=bxm049302/index.html |dead-url=yes }}</ref> ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ 8 ਅਗਸਤ 2012 ਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/london-olympics-2012/news/Devendro-Singh-knocked-out-of-London-Olympics/articleshow/15411631.cms|title=Devendro Singh knocked out of London Olympics|work=The Times Of India|access-date=07-08-2012}}</ref> == 2013 == ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਨੇ ਏਐਸਬੀਸੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਐਫ.ਐਕਸ.ਟੀ.ਐੱਮ. ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਿਮਾਸੋਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਕੱਪ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਇਕ ਤਮਗਾ ਜੋੜਿਆ। ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ। == 2014 == ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਨੇ [[ਹੰਗਰੀ]] ਵਿੱਚ ਬੋਸਕਾਈ ਇਨਵਾਈਟੇਸ਼ਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਕਲੌਤਾ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://drinksbreak.com/index.php/indian-boxing/indian-mens-boxing/istvan-bocskai-memorial-boxing-tournament/item/2017-devendro-singh-wins-gold-in-hungary/2017-devendro-singh-wins-gold-in-hungary|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502200710/http://drinksbreak.com/index.php/indian-boxing/indian-mens-boxing/istvan-bocskai-memorial-boxing-tournament/item/2017-devendro-singh-wins-gold-in-hungary/2017-devendro-singh-wins-gold-in-hungary|archive-date=2 May 2014|access-date=2 May 2014}}</ref> ਦੇਵੇਂਦਰੋ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦਾ ਅਤੇ ਇਕਲੌਤਾ [[ਨਾੲਿਬ ਸੂਬੇਦਾਰ|ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫਸਰ ਸੀ]] ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>http://www.sportskeeda.com/general-sports/devendro-singh-poonam-sangwan-get-vishisht-seva-medal/</ref> ਉਸਨੇ ਗਲਾਸਗੋ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ 2014 ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਾਈਟ ਫਲਾਈਵੇਟ ਵਰਗ ਦੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਤੀਜਾ ਦੌਰ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਪੈਡੀ ਬਾਰਨਜ਼ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋ ਗੇੜ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/commonwealth-games/28619896|title=Glasgow 2014: Paddy Barnes and Michael Conlan win boxing gold|date=2 August 2014|access-date=8 December 2018|publisher=BBC News}}</ref> ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ 17 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ 17 ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name="BarnesGlasgow"/> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ]] 8crv8p9xxup1jmbanrnop4jwv4cmazc 0 124437 841066 832876 2026-06-18T20:21:56Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841066 wikitext text/x-wiki '''ਥੌਮਸ ਜੌਹਨ ਬ੍ਰੋਕਾਵ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Thomas John Brokaw; ਜਨਮ 6 ਫਰਵਰੀ, 1940)<ref>{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/tom-brokaw-9227130|title=Tom Brokaw Biography: News Anchor, Journalist (1940–)|website=Biography.com ([[A&E Networks]])|access-date=June 25, 2013|archive-date=ਮਈ 15, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515074119/http://www.biography.com/people/tom-brokaw-9227130|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਲੇਖਕ]] ਹੈ। ਉਹ 22 ਸਾਲ (1982-2004) ਲਈ ਐੱਨ.ਬੀ.ਸੀ. ਨਾਈਟਲੀ ਨਿਊਜ਼ ਦਾ ਐਂਕਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੰਪਾਦਕ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2015/05/13/406387998/tom-brokaw-reflects-on-cancer-nightly-news-and-his-lucky-life|title=Tom Brokaw Reflects On Cancer, 'Nightly News' And His 'Lucky Life'|last=Brokaw|first=Tom|website=NPR.org|access-date=January 21, 2016}}</ref> ਉਹ ਇਕੋ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਐਨ.ਬੀ.ਸੀ. ਨਿਊਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ: ਦਿ ਟੂਡੇ ਸ਼ੋਅ, ਐਨ ਬੀ ਸੀ ਨਾਈਟਲੀ ਨਿਊਜ਼, ਅਤੇ, ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ਮੀਟ ਦਾ ਪ੍ਰੈਸ। ਉਹ ਹੁਣ ਐਨ.ਬੀ.ਸੀ. ਨਿਊਜ਼ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਲਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://glenn.osu.edu/brokaw/|title=John Glenn College of Public Affairs {{!}} Tom Brokaw|website=glenn.osu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160130132143/http://glenn.osu.edu/brokaw/|archive-date=January 30, 2016|access-date=January 21, 2016}}</ref> ਸੀ.ਬੀ.ਐਸ. ਨਿਊਜ਼ ਵਿਖੇ ਏ.ਬੀ.ਸੀ. ਨਿਊਜ਼ ਅਤੇ [[ਡੈਨ ਰਾਦਰ|ਡੈਨ]] ਰਾਏਰਥ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪੀਟਰ ਜੇਨਿੰਗਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਰੋਕਾਵ 1980 ਵਿਆਂ, 1990 ਅਤੇ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ “ਬਿਗ ਥ੍ਰੀ” ਨਿਊਜ਼ ਐਂਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ 'ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਨਿਊਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਤਿੰਨੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ (ਜਾਂ ਜੇਨਿੰਗਜ਼ ਮਰ ਗਿਆ)।<ref>{{Cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/anchors-bring-new-era-network-stability-article-1.1922051|title=Anchors could bring new era of network stability|website=NY Daily News|access-date=January 21, 2016}}</ref> ਬ੍ਰੋਕੌ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ''ਦਿ ਗ੍ਰੇਸਟੇਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ'' (1998) ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ। == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 1962 ਤੋਂ, ਬਰੌਕਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲੇਖਕ ਮੇਰੀਡਿਥ ਲਿੰਨ ਆਲਡ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.newsweek.com/who-tom-brokaws-wife-meredith-auld-brokaw-news-anchor-accused-sexual-904555|title=Who is Tom Brokaw's wife, Meredith Auld? News anchor accused of sexual misconduct|last=Jackson|first=Dory|date=April 27, 2018|work=[[Newsweek]]|access-date=April 27, 2018}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਹਨ: ਜੈਨੀਫਰ, ਐਂਡਰੀਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾਹ।<ref name="daughters">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=yHCAbocdc7YC&pg=PR10&dq=tom+brokaw+sarah+jennifer+andrea#v=onepage&q=tom%20brokaw%20sarah%20jennifer%20andrea&f=false|title=A Long Way from Home: Growing Up in the American Heartland in the Forties and Fifties|last=Brokaw|first=Tom|publisher=[[Random House]] Trade Paperbacks|year=2003|isbn=978-0375759352|page=Acknowledgements, x}}</ref> ਬ੍ਰੋਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਲਿਵਿੰਗਸਟਨ, ਮੋਂਟਾਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1989 ਵਿਚ ਖਰੀਦਿਆ।<ref name="brokaw">{{Cite web|url=http://www.landreport.com/2007/05/the-tom-brokaw-interview-2/|title=Tom Brokaw: The Land Report Interview|last=O'Keefe|first=Eric|date=May 1, 2007|website=[[The Land Report]]|access-date=August 21, 2017}}</ref><ref name="brokaw2">{{Cite news|url=http://mtstandard.com/business/article_f122d809-db3f-5d5c-913e-ba21f8f394b0.html|title='Big Sky Cooking'|last=Ronnow|first=Karin|date=September 17, 2006|work=Montana Standard|access-date=August 7, 2011|archive-date=ਮਈ 3, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503131412/http://www.mtstandard.com/business/article_f122d809-db3f-5d5c-913e-ba21f8f394b0.html|url-status=dead}}</ref> 6 ਸਤੰਬਰ, 2012 ਨੂੰ, ਬਰੌਕਾਵ ਨੂੰ ਐਮ.ਐਸ.ਐਨ.ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ''ਮੌਰਨਿੰਗ ਜੋ'' ਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ [[ਟਵਿਟਰ|ਟਵੀਟ ਕੀਤਾ]] ਕਿ ਉਹ “ਸਭ ਠੀਕ” ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਸਵੇਰੇ ਅੰਬੀਅਨ ਦੀ ਅੱਧੀ ਖੁਰਾਕ ਲਈ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.deadline.com/2012/09/tim-brokaw-hospitalized/|title=UPDATE: Tom Brokaw Says He's Fine After Hospital Run|date=2012-09-06|website=Deadline|access-date=September 6, 2012}}</ref> ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ ਮੇਯੋ ਕਲੀਨਿਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਬਹੁ-ਮਾਇਲਓਲੋਮਾ|ਮਲਟੀਪਲ ਮਾਈਲੋਮਾ ਮਿਲਿਆ]] ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/tom-brokaw-diagnosed-cancer-prognosis-encouraging-n27871|title=Tom Brokaw Diagnosed With Cancer, Prognosis Encouraging|last=|date=|website=NBC News}}</ref> ਬਰੌਕਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਡਾਕਟਰ "ਉਸਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਤ" ਹਨ।<ref name="Byers-cancer">{{Cite news|url=http://www.politico.com/blogs/media/2014/02/nbcs-tom-brokaw-diagnosed-with-cancer-183153.html|title=NBC's Tom Brokaw diagnosed with cancer|last=Byers|first=Dylan|date=February 11, 2014|work=Politico|access-date=February 12, 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਐਨ ਬੀ ਸੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। 21 ਦਸੰਬਰ, 2014 ਨੂੰ, ਬਰੌਕਾਓ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕੈਂਸਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਆਫ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.inquisitr.com/1695027/tom-brokaw-nbc-nightly-news-anchor-multiple-myeloma-cancer-remission/|title=Tom Brokaw: NBC Nightly News Anchorman's Multiple Myeloma Cancer Is In Remission|last=|date=|website=The Inquisitr News|access-date=2020-01-07|archive-date=2018-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811132847/http://www.inquisitr.com/1695027/tom-brokaw-nbc-nightly-news-anchor-multiple-myeloma-cancer-remission/|url-status=dead}}</ref><ref name="Duke-cancer">{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2014/02/11/showbiz/tom-brokaw-cancer/|title=Tom Brokaw reveals cancer diagnosis; doctors are 'optimistic'|last=Duke|first=Alan|date=February 11, 2014|work=CNN|access-date=February 12, 2014}}</ref><ref name="Winograd-cancer">{{Cite news|url=http://entertainment.time.com/2014/02/11/tom-brokaw-cancer-multiple-myeloma/|title=Tom Brokaw Reveals He Has Cancer|last=Winograd|first=David|date=February 11, 2014|work=Time|access-date=February 12, 2014|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 12, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212045054/http://entertainment.time.com/2014/02/11/tom-brokaw-cancer-multiple-myeloma/|dead-url=yes}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ, ਬਰੂਕਾ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਣਚਾਹੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਕ 1968 ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੋ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ।<ref>{{Cite web|url=http://thehill.com/homenews/media/385124-two-women-allege-tom-brokaw-acted-inappropriately-toward-them-in-the-90s|title=Two women allege Tom Brokaw acted inappropriately towards them in the 90s|date=April 26, 2018|website=The Hill|access-date=April 26, 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/entertainment/2018/04/26/nbc-news-tom-brokaw-allegedly-made-several-unwanted-sexual-advances-toward-women-including-anchor.html|title=NBC News' Tom Brokaw allegedly made several unwanted sexual advances towards women including another anchor|date=April 26, 2018|website=Fox News|access-date=April 26, 2018}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://thevillager.com/2018/05/01/tom-brokaw-groped-metoo-when-i-was-a-young-reporter/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-01-07 |archive-date=2018-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506173419/http://thevillager.com/2018/05/01/tom-brokaw-groped-metoo-when-i-was-a-young-reporter/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thevillager.com/2018/05/01/tom-brokaw-groped-metoo-when-i-was-a-young-reporter/|title=Tom Brokaw hit on #MeToo when I was a young reporter|last=Reinholz|first=Mary|date=May 1, 2018|website=[[The Villager (Manhattan)|The Villager]]|access-date=ਜਨਵਰੀ 7, 2020|archive-date=ਮਈ 6, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506173419/http://thevillager.com/2018/05/01/tom-brokaw-groped-metoo-when-i-was-a-young-reporter/|dead-url=yes}}</ref> ਬ੍ਰੋਕੌਵ ਨੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2018/tv/news/tom-brokaw-sexual-harassment-nbc-news-correspondent-1202789627/|title=Tom Brokaw Accused of Sexual Harassment By Former NBC Anchor (EXCLUSIVE VIDEO)|last=Setoodeh|first=Elizabeth Wagmeister, Ramin|date=April 27, 2018|work=Variety|access-date=April 27, 2018|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/tom-brokaw-rips-sensational-accuser-claims-i-was-ambushed-perp-walked-1106418|title=Tom Brokaw Rips "Sensational" Accuser Claims: I Was "Ambushed and Then Perp Walked"|website=The Hollywood Reporter|access-date=May 3, 2018|quote=I am facing a long list of grievances from a former colleague who left NBC News angry that she had failed in her pursuit of stardom. She has unleashed a torrent of unsubstantiated criticism and attacks on me.}}</ref> ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਾਚੇਲ ਮੈਡੌ, ਐਂਡਰੀਆ ਮਿਸ਼ੇਲ, ਮਾਰੀਆ ਸ਼ੀਵਰ, ਕੈਲੀ ਓ ਡੌਨਲ ਅਤੇ ਹੋਰ 64 ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰੋਕੌ ਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/rachel-maddow-andrea-mitchell-voice-support-tom-brokaw-letter-1106645|title=Rachel Maddow, Andrea Mitchell Back Tom Brokaw in Letter Signed by 64 Insiders|date=April 27, 2018|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=April 28, 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] qk4ier27a8yfhpuu5l68kpdbdqkdnth 0 125939 841049 779095 2026-06-18T16:53:43Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355097815|Roshan Kumari]]" 841049 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਰੋਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ|occupation=ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ<br />ਅਦਾਕਾਰਾ<br />ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ|website=|parents=ਫ਼ਕੀਰ ਮੁਹਮੰਦ<br />[[ਜੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬਾਲੇਵਾਲੀ]]|children=|domesticpartner=|spouse=|known for=[[ਕਥਕ]]|yearsactive=|othername=|image=|restingplacecoordinates=|restingplace=|death_place=|death_date=|birth_place=[[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]], ਭਾਰਤ|birth_date=24 ਦਸੰਬਰ|caption=|imagesize=|awards=[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]<br />[[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<br />ਨ੍ਰਿਤਯਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ<br />ਨ੍ਰਿਤਯਾ ਵਿਲਾਸ<br />ਵਿਸਵਾ ਉਨਯਾਨ ਸਮਸਦ<br />ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ<br />ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਮਾਣ ਪੱਤਰ<br />ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਭੂਵਾਲਕਾ ਅਵਾਰਡ<br />ਹਨੁਮੰਤ ਅਵਾਰਡ}} '''ਰੋਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ ਫ਼ਕੀਰ ਮੁਹੰਮਦ''' ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ, [[ਅਦਾਕਾਰ]] ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ [[ਕਥਕ]] ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Roshan Kumari - The Oxford Encyclopaedia of the Music of India">{{Cite book|url=http://www.worldcat.org/title/roshan-kumari/oclc/5112086158&referer=brief_results|title=Roshan Kumari - The Oxford Encyclopaedia of the Music of India|last=Sangit Mahabharati|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=9780195650983|pages=1161}}</ref> <ref name="My Guru-Padmashree Dr. Roshan Kumariji">{{Cite web|url=http://muktajoshi.com/myguru.html|title=My Guru-Padmashree Dr. Roshan Kumariji|date=2015|publisher=Muktha Joshi|access-date=14 July 2015|archive-date=15 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715233824/http://muktajoshi.com/myguru.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ, ਕਥਕ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਕਾਦਮੀ, ''ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ'' ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। <ref name="Kathak Institutions">{{Cite web|url=http://www.narthaki.com/kathak/ktk1gi.htm|title=Kathak Institutions|date=2015|publisher=Narthaki|access-date=14 July 2015|archive-date=31 ਅਗਸਤ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831034656/http://www.narthaki.com/kathak/ktk1gi.htm|url-status=dead}}</ref> 1975 ਵਿਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ <ref name="Sangeet Natak Akademi Puraskar (Akademi Awards)">{{Cite web|url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm|title=Sangeet Natak Akademi Puraskar (Akademi Awards)|date=2015|publisher=Sangeet Natak Akademi|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530204253/http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm|archive-date=30 May 2015|access-date=14 July 2015}}</ref> ਰੋਸ਼ਨ ਨੇ 1984 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਤੋਂ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ-]] ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Padma Awards">{{Cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=18 June 2015|archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2014|archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|dead-url=yes}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਰੋਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਈਵ (ਜਨਮ ਸਾਲ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ) 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ [[ਅੰਬਾਲਾ]] ਵਿਖੇ ਉੱਘੇ ਤਬਲਾਬਾਜ਼ ਚੌਧਰੀ ਫਕੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਜੋਹਰਾਬਾਈ ਅੰਬਾਲੇਵਾਲੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="The International Who's Who of Women 2002">{{Cite web|url=https://books.google.ae/books?id=6J8xDWDqOkEC&pg=PA169&lpg=PA169&dq=NRITYA+KALA+KENDRA+at+Bandra,+Mumbai&source=bl&ots=vPwX0J4yDO&sig=ojI4UuWAJikmutQE4tBW_9j_9xE&hl=en&sa=X&ved=0CDsQ6AEwBWoVChMI8eyJq6bbxgIVhekUCh1fVAHy#v=onepage&q=NRITYA%20KALA%20KENDRA%20at%20Bandra%2C%20Mumbai&f=false|title=The International Who's Who of Women 2002|last=Elizabeth Sleeman|date=2001|publisher=Psychology Press|pages=699|isbn=9781857431223|access-date=15 July 2015}}</ref> ਉਸਨੇ ਕੇ.ਐਸ. ਮੋਰੇ ਤੋਂ ਕਥਕ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਧੀਨ ਕਥਕ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ ਬਿੰਦਾਦੀਨ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। <ref name="Kathak, Indian Classical Dance Art">{{Cite web|url=https://books.google.ae/books?id=ZAbMS6ynGJ8C&pg=PA51&lpg=PA51&dq=Roshan+Kumari+birth&source=bl&ots=YqjLnghjlV&sig=e-xQeaIeJFgQQBVNvyDPmnP76qE&hl=en&sa=X&ved=0CDwQ6AEwBjgKahUKEwiDxK7m2tzGAhWEtRQKHVjLDac#v=onepage&q=Roshan%20Kumari%20birth&f=false|title=Kathak, Indian Classical Dance Art|last=Sunil Kothari|date=1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=9788170172239|access-date=15 July 2015}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜ ਪਿਲਾਈ ਅਤੇ ਮਹਲਿੰਗਮ ਪਿਲਾਈ ਤੋਂ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ|ਭਾਰਤ ਨਾਟਿਯਮ]] ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। <ref name="My Guru-Padmashree Dr. Roshan Kumariji"/> ਉਸਨੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]], [[ਨਿਕੀਤਾ ਖਰੁਸ਼ਚੇਵ|ਨਿਕਿਤਾ ਖਰੁਸ਼ਚੇਵ]], ਮਿਲਟਨ ਓਬੋਟ, ਜੌਰਡਨ ਦੇ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref name="The International Who's Who of Women 2002"/> 1971 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਮੁੰਬਈ ਦੇ]] ਬਾਂਦਰਾ ਵਿਖੇ ''ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ'' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਂਸ ਸਿਖਾਇਆ। ਮੁਕੱਤਾ ਜੋਸ਼ੀ ਅਦਿਤੀ ਭਾਗਵਤ, <ref name="Aditi Bhagwat">{{Cite web|url=http://aditibhagwat.com/profile.php|title=Aditi Bhagwat|date=2015|publisher=Aditi Bhagwat|access-date=15 July 2015|archive-date=12 ਅਗਸਤ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812041141/http://aditibhagwat.com/profile.php|dead-url=yes}}</ref> ਨੰਦਿਤਾ ਪੁਰੀ,ਮੁਕਤਾ ਜੋਸ਼ੀ, ਸਹਿਜਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਨਿਗਾਰ ਬਾਨੋ <ref name="Nandita Puri Profile">{{Cite web|url=http://www.maharashtrafoundation.org/FundRaising/2010_11_13/ConversationsinTaal-2.pdf|title=Nandita Puri Profile|date=2015|publisher=Maharashtra Foundation|access-date=15 July 2015|archive-date=15 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715205834/http://www.maharashtrafoundation.org/FundRaising/2010_11_13/ConversationsinTaal-2.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਅਨੋਨਾ ਗੁਹਾ <ref name="Anonna Guha">{{Cite web|url=http://anonnaguha.yolasite.com/anonna-guha.php|title=Anonna Guha|date=2015|publisher=Anonna Guha|access-date=15 July 2015}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ੈਲਾ ਅਰੋੜਾ <ref name="One with Kathak">{{Cite web|url=http://www.harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=21690|title=One with Kathak|date=2015|publisher=Harmony|access-date=15 July 2015|archive-date=24 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924025250/http://www.harmonyindia.org/hportal/VirtualPageView.jsp?page_id=21690|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹਨ। == ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ == 1953 ਵਿੱਚ [[ਬਿਮਲ ਰਾਏ]] ਨੇ ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਪਰਿਣੀਤਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਿਣੀਤਾ]]'' ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਦੀ ਪ੍ਰ੍ਫੋਰਮੈਂਸ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਸੋਹਰਾਬ ਮੋਦੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ]] / [[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]] ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]]'' ਅਤੇ ਨਿਤਿਨ ਬੋਸ ਦੀ''ਵਾਰਿਸ'' ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ''ਬਸੰਤ ਬਾਹਾਰ'' ਵਿਚ ਹੋਈ। 1956 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਵਾਠੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਫ਼ਿਲਮ [[ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰਾਏ|ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰੇ]], ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੀ 1958 ਵਿੱਚ ਆਈ ਫ਼ਿਲਮ ''[[ਜਲਸਾਗਰ|ਜਲਸਾਘਰ]]'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਨੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਵਿਚ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ]] ਫਿਲਮਜ਼ ਡਵੀਜ਼ਨ ਨੇ [[ਕਥਕ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਦਮਯੰਤੀ ਜੋਸ਼ੀ]], ਉਮਾ ਸ਼ਰਮਾ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਧੀਰ ਅਤੇ [[ਸ਼ੰਭੂ ਮਹਾਰਾਜ]] ਵਰਗੇ [[ਦਮਯੰਤੀ ਜੋਸ਼ੀ|ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ]] ਕਥਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। <ref name="Kathak (Motion picture)">{{Cite web|url=http://beta.worldcat.org/archivegrid/collection/data/78849651|title=Kathak (Motion picture)|date=2015|publisher=WorldCat|oclc=78849651|access-date=15 July 2015}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਗੋਪੀ'', ''ਲੇਕਿਨ ...'' (1990), ''ਚੈਤਲੀ'' (1975) ਅਤੇ ''[[ਸਰਦਾਰੀ ਬੇਗਮ]]'' (1996) ਵਿਚ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ 1963 <ref name="My Guru-Padmashree Dr. Roshan Kumariji"/> ਦੀ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮਤੀ ਤੋਂ ''ਨ੍ਰਿਤ ਸ਼ਰੋਮਣੀ'' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਅਤੇ 1976 ਵਿੱਚ ''[[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]'' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Sangeet Natak Akademi Puraskar (Akademi Awards)"/> ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੁਰ ਸਿੰਗਰ ਸਮਸਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ''ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਵਿਲਾਸ'' ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ। <ref name="The International Who's Who of Women 2002"/> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1984 ਵਿਚ ''[[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]]'' ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ <ref name="Padma Awards"/> ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1989 ਵਿੱਚ 'ਵਿਸ਼ਵ ਉਨਯੰਸਾ ਸੰਵਾਦ' ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ । ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ 1993 ਵਿੱਚ [[ਜੈਪੁਰ]] ਦੇ ਕਥਕ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ''ਮਾਨ ਪੱਤਰ ਦਾ'' ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। ਕੁਮਾਰੀ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੀ ਇਕ ਇਮੇਰਿਟਸ ਸਾਥੀ ਹੈ, ''ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਭੁਵਾਲਕਾ ਅਵਾਰਡ'' (2005) ਅਤੇ ''ਹਨੂਮਾਨ ਐਵਾਰਡ'' (2008) ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''[[ਪਰਿਣੀਤਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰਿਣੀਤਾ]]'' (1953) - ਅਦਾਕਾਰ * ''ਵਾਰਿਸ'' (1954) - ਅਦਾਕਾਰ * ''[[ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗ਼ਾਲਿਬ]]'' (1954) - ਅਦਾਕਾਰ * ''ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ'' (1956) - ਅਦਾਕਾਰ * ''[[ਜਲਸਾਗਰ|ਜਲਸਾਘਰ]]'' (1958) - ਅਦਾਕਾਰ * ''ਗੋਪੀ'' (1970) - ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ * ''ਲੇਕਿਨ ...'' (1990) - ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ * ''ਚੈਤਲੀ'' (1975) - ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ * ''[[ਸਰਦਾਰੀ ਬੇਗਮ]]'' (1996) - ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ == ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == * ''[[ਪਰਿਣੀਤਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਰੀਨੀਤਾ]]'' (1953) -ਅਦਾਕਾਰ * ''ਵਾਰਿਸ'' (1954) -ਅਦਾਕਾਰ * ''[[ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ (1954 ਫ਼ਿਲਮ)|ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ]]'' (1954) -ਅਦਾਕਾਰ * ''ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ'' (1956) -ਅਦਾਕਾਰ * ''[[ਜਲਸਾਗਰ|ਜਲਸਾਘਰ]]'' (1958-ਅਦਾਕਾਰ) * ''ਗੋਪੀ'' (1970) -ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ * ''ਲੇਕਿਨ...'' (1990-ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ * ''ਚੈਤਾਲੀ'' (1975) -ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ * ''[[ਸਰਦਾਰੀ ਬੇਗਮ]]'' (1996) -ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{ਕਾਲਮ ਸ਼ੁਰੂ|colwidth=30em}}* [[ਜ਼ੋਰਾਬਾਈ ਅੰਬੇਵਾਲੀ]] * [[ਜਲਸਾਗਰ]] * [[ਪਰਿਣੀਤਾ (1953 ਫ਼ਿਲਮ)]] * [[ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ (ਫ਼ਿਲਮ)]]{{Div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਡਾਂਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਥਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਬਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕ]] owvxw6zlp94p3jk0trk63nbyjbzlaev 0 132097 841127 710292 2026-06-19T11:01:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841127 wikitext text/x-wiki '''ਬਰਨੀਤਾ ਬਾਗਚੀ''' (ਜਨਮ 12 ਜੂਨ 1973) ਇੱਕ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ-]] ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਾਰਤੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਵਕੀਲ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਉਟਰੇਚਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਇੰਸਟੀਚਿਉਟ ਆਫ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਜਾਦਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਜਾਧਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਕਲਕੱਤਾ, ਸੇਂਟ ਹਿਲਡਾ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਨੀਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।<ref>[http://www.idsk.edu.in/barnita.htm About Barnita] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721154704/http://www.idsk.edu.in/barnita.htm|date=21 July 2011}}</ref> ਉਹ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਯੂਟੋਪੀਅਨ ਅਧਿਐਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਦਵਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਨਾਰੀਵਾਦੀ [[ਬੇਗਮ ਰੋਕੈਇਆ|ਬੇਗਮ ਰੋਕੈਇਆ ਸਾਖਾਵਤ ਹੁਸੈਨ]] ਦੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਮਿਯਾ ਕੁਮਾਰ ਬਾਗੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਜਸੋਧਰਾ ਬਾਗਚੀ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। == ਚੁਣੀਂਦਾ ਕਾਰਜ == *''Pliable Pupils and Sufficient Self-Directors: Narratives of Female Education by Five British Women Writers, 1778-1814'' {{ISBN|81-85229-83-X}} (2004) *''Webs of History: Information, Communication, and Technology from Early to Post-Colonial India'' {{ISBN|81-7074-265-X}} (Co-ed., with [[Amiya Kumar Bagchi]] and Dipankar Sinha, 2005) *''Sultana’s Dream and Padmarag: Two Feminist Utopias, by Rokeya Sakhawat Hossain'', part-translated and introduced by Barnita Bagchi {{ISBN|0-14-400003-2}}(2005) *'In Tarini Bhavan: Rokeya Sakhawat Hossains Padmarag und der Reichtum des südasiatischen Feminismus in der Förderung nicht konfessionsgebundener, den Geschlechtern gerecht werdender menschlicher Entwicklung', in ''Wie schamlos doch die Mädchen geworden sind! Bildnis von Rokeya Sakhawat Hossain'' {{ISBN|3-88939-835-9}} ed. G.A. Zakaria (Berlin: IKO—Verlag fur Interkulturelle Kommunikation, 2006) == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20070927215757/http://www.epw.org.in/epw/uploads/articles/147.pdf Review by Sachidananda Mohanty of Bagchi's book ''Pliable Pupils and Sufficient Self-Directors'', in ''Economic and Political Weekly'' ] * [https://www.mcgill.ca/files/mcrtw/JackieandShreepaper.pdf Jackie Kirk and Shree Mulay, McGill University, Academic Article 'Towards a Sustainable Peace: Prioritizing Education for Girls', drawing on Bagchi's academic work on girls' and women's education in South Asia]{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://archive.today/20041128093856/http://uttorshuri.net/Gender.html Gender Page of ''Uttorshuri'', website of Bangladeshi feminists and social thinkers, anthologizing Bagchi's writing on Rokeya and women's education in South Asia] * [http://www.awaazsaw.org/weblog/2003_09_28_awaazlogarc.html Awaaz-South Asia website (public interest group working for secularism in South Asia from the UK) anthologizing Bagchi's writing on Indian multiculturalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220191804/http://www.awaazsaw.org/weblog/2003_09_28_awaazlogarc.html |date=2012-02-20 }} * [https://web.archive.org/web/20070929091340/http://asiapeace.org/acha/10-01-2003.htm Asiapeace.org, website of the Association for Communal Harmony in Asia (ACHA) anthologizing Bagchi's writing on syncretism ] * [http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20051202/ai_n15907480 ''The Independent'', London, 2 December 2005 chooses Bagchi's introduction and translation of ''Padmarag'' as a book of the year] * [https://web.archive.org/web/20040808213349/http://www.igidr.ac.in/~barnita/murrep1.pdf 'Girls' Education in Murshidabad: Tales from the Field,' 2003] * [https://web.archive.org/web/20160303210253/http://www.digitalopportunity.org/article/view/118205/ 'Engendering ICT and Social Capital', 2005] * [http://www.countercurrents.org/comm-bagchi290903.htm 'Multiculturalism Alive in India', article, 2003] * [http://www.countercurrents.org/gender-bagchi011003.htm 'Rokeya Sakhawat Hossain' article, 2003] * [http://www.igidr.ac.in/pdf/publication/WP-2003-004.pdf 'Inside Tarini Bhavan: Rokeya Sakhawat Hossain's Padmarag and the Richness of South Asian Feminism in Furthering Unsectarian, Gender-Just Human Development', article, 2003] * [https://web.archive.org/web/20070706170305/http://www.indianfolklore.org/pdf/newsletter/ifl_21.pdf 'Bengali Folklore and Children’s Literature', article, 2006] * [https://web.archive.org/web/20071010164516/http://www.himalmag.com/2006/september/review_2.htm 'The Heroines of Dignified Struggle', review article, 2006] * [http://www.india-seminar.com/2002/510/510%20santosh%20kumar%20ghose.htm Translation, Santosh Kumar Ghose's short story 'Hoina', 2002] * [http://www.erudit.org/revue/ron/2005/v/n40/012463ar.html 'Instruction a Torment?: Jane Austen’s Early Writing and Conflicting Versions of Female Education in Romantic-Era ‘Conservative’ British Women’s Novels’, 2005] * [http://www.mail-archive.com/sacw@insaf.net/msg00020.html Review of 'Storylines', 2003] * [https://web.archive.org/web/20070929115057/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=187174&usrsess=1 'Not This, Not This', review article, 2007 ] * [https://web.archive.org/web/20070929115442/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=182985&usrsess=1 'Securing Gender Justice', review article, 2007] * [https://web.archive.org/web/20070929115703/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=175496&usrsess=1 'Violence and the Work of Time', review article, 2007] * [https://web.archive.org/web/20070929090342/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=179139&usrsess=1 'The Ultimate Site of Social Coercion,' review article, 2007] * [https://web.archive.org/web/20070929115907/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=159002&usrsess=1 'Feminist Economics', review article, 2006] * [https://web.archive.org/web/20070926213902/http://www.thestatesman.net/page.arcview.php?clid=30&id=160426&usrsess=1 'Feminist History', review article, 2006] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦਕ]] banysz7l7mg7f4qkd6gb044muhlfe42 0 133427 841085 818798 2026-06-19T03:05:05Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841085 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = |caption = | nickname = |name = ਨਿਕਹਤ ਜ਼ਰੀਨ |nationality = ਭਾਰਤੀ |weight = {{convert|51|kg|lb}} |weight class = [[Flyweight]] |birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1996|06|14}} |birth_place = [[ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ|ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] (ਹੁਣ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]]), [[ਭਾਰਤ]] |show-medals = yes |medaltemplates = {{MedalCountry | {{IND}} }} {{MedalSport | Women's [[amateur boxing]]}} {{MedalComp|[[Asian Amateur Boxing Championships|Asian Championships]]}} {{MedalBronze|[[2019 Asian Amateur Boxing Championships|2019 Bangkok]]|Flyweight}} <!--{{MedalComp|Women's Junior/Youth Championships}} {{MedalGold| 2011 Turkey | Flyweight}} {{MedalComp|Youth World Championships}} {{MedalSilver| 2014 Bulgaria | Flyweight}} {{MedalComp|Third Nations Cup}} {{MedalGold| 2014 Serbia |Flyweight}}--> }} '''ਨਿਕਹਤ ਜ਼ਰੀਨ''' (ਜਨਮ 14 ਜੂਨ 1996) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ [[ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ|ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼]] ਹੈ। ਉਸਨੇ ਏ.ਆਈ.ਬੀ.ਏ. ਮਹਿਲਾ ਯੂਥ ਅਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਵਰਲਡ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅੰਟਾਲਿਆ 2011 ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/sports/boxing/4-Indians-win-gold-in-AIBA-Womens-Youth-Junior-World-Championship/articleshow/8128801.cms|title=4 Indians win gold in AIBA Women's Youth & Junior World Championship|date=30 April 2011|access-date=15 October 2020|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਦੂਜੇ ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ [[ਬੈਂਕਾਕ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 2019 ਥਾਈਲੈਂਡ ਓਪਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref name="Thailand">{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/events/hyderabad/this-silver-medal-at-thailand-open-is-a-huge-confidence-boost-for-me-ahead-of-the-world-championships-nikhat-zareen/articleshow/70410265.cms|title=This silver medal at Thailand Open is a huge confidence boost for me ahead of the World Championships: Nikhat Zareen|last=Yellapantula|first=Suhas|date=28 July 2019|website=the Times of India|access-date=8 December 2019}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਜ਼ਰੀਨ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਜੂਨ 1996 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਦੇ [[ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ|ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਮੁਹੰਮਦ ਜਮੀਲ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਪਰਵੀਨ ਸੁਲਤਾਨਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8861|title=Indian Boxing Federation Boxer Details|website=www.indiaboxing.in|access-date=13 October 2019|archive-date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227185704/http://indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8861|url-status=dead}}</ref><ref name="firstpost">{{Cite web|url=http://www.firstpost.com/sports/indias-nikhat-zareen-wins-silver-at-youth-world-boxing-1140849.html|title=India's Nikhat Zareen wins silver at Youth World Boxing &#124; Firstpost|last=Firstpost|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929140417/http://www.firstpost.com/sports/indias-nikhat-zareen-wins-silver-at-youth-world-boxing-1140849.html|archive-date=29 September 2013|access-date=31 May 2014}}</ref><ref name="thehindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/nikhat-zareen-wins-silver/article5183816.ece|title=Nikhat Zareen wins silver|date=30 September 2013|work=The Hindu|access-date=31 May 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ ਦੇ ਨਿਰਮਲਾ ਹੁਰੂਦਿਆ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। <ref name="indiatimes">{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-01/boxing/42573869_1_father-london-games-zareen|title=Nikhat Zareen wins over family resistance|website=The Times of India|access-date=31 May 2014|archive-date=2013-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003141546/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-01/boxing/42573869_1_father-london-games-zareen|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ (ਬੀ.ਏ.) ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/nikhat-zareen-packs-a-punch/article6935340.ece|title=Nikhat Zareen packs a punch|date=26 February 2015|work=The Hindu|access-date=30 October 2015|language=en|issn=0971-751X}}</ref> 2020 ਵਿਚ ਜ਼ਰੀਨ ਨੂੰ ਖੇਡ ਮੰਤਰੀ ਵੀ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਗੌਡ ਅਤੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਰਾਜ ਦੀ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ (ਐਸ.ਏ.ਟੀ.ਐੱਸ.) ਦੁਆਰਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਕੂਟਰ ਅਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/sports/more-sports/athletics/athletes-deepthi-maheswari-nandini-presented-scooters/articleshow/78384648.cms|title=Athletes Deepthi, Maheswari, Nandini and boxer Nikhat presented scooters|date=29 September 2020|work=timesofindia|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://telanganatoday.com/sats-presents-scootys-to-eminent-sportspersons|title=SATS presents scootys to eminent sportspersons|date=15 October 2020|work=telanganatoday|language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ === ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਜਮੀਲ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਕਸਿੰਗ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਉਸਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref name="indiatimes"/> ਨਿਖ਼ਤ ਨੂੰ [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]] ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਅਵਾਰਡੀ ਆਈਵੀ ਰਾਓ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ 2010 ਵਿਚ ਈਰੋਡ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਚ 'ਗੋਲਡਨ ਬੈਸਟ ਬਾੱਕਸਰ' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ === 2011 ਮਹਿਲਾ ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਯੂਥ ਵਰਲਡ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ === *[[ਤੁਰਕੀ]] ਵਿੱਚ ਏ.ਆਈ.ਬੀ.ਏ. ਮਹਿਲਾ ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਯੂਥ ਵਰਲਡ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਫਲਾਈਵੇਟ ਡਵੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/boxing/4-Indians-win-gold-in-AIBA-Womens-Youth-Junior-World-Championship/articleshow/8128801.cms?from=mdr|title=4 Indians win gold in AIBA Women's Youth & Junior World Championship {{!}} Boxing News - Times of India|last=PTI|date=30 April 2011|work=The Times of India|access-date=15 October 2020|language=en}}</ref> ਜ਼ਰੀਨ ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਉਲਕੁ ਡੈਮਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਉਂਡਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 27-16 ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://m.timesofindia.com/sports/boxing/4-Indians-win-gold-in-AIBA-Womens-Youth-Junior-World-Championship/articleshow/8128801.cms|title=4 Indians win gold in AIBA Women's Youth & Junior World Championship|date=30 April 2011|work=timesofindia|access-date=15 October 2020|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.sportskeeda.com/boxing/aiba-womens-youth-and-junior-world-championship-indian-women-continue-their-dream-run|title=AIBA Women's Youth and Junior World Championship: Indian Women Continue Their Dream Run|date=28 April 2011|work=sportskeeda|access-date=15 October 2020|language=en}}</ref> === 2014 ਯੂਥ ਵਰਲਡ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪਸ === * 2014 ਵਿੱਚ [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਯੂਥ ਵਰਲਡ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।<ref name="thehindu2">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/boxer-awaits-reward-amid-political-turmoil/article5201810.ece|title=Boxer awaits reward amid political turmoil|last=Subrahmanyam|first=V. V.|date=4 October 2013|work=The Hindu|access-date=31 May 2014}}</ref> === 2014 ਨੈਸ਼ਨਸ ਕੱਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ === * 12 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ [[ਸਰਬੀਆ]] ਨੋਵੀ ਸਾਡ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਤੀਜੇ ਨੈਸ਼ਨਸ ਕੱਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ। ਜ਼ਰੀਨ ਨੇ 51 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰ ਵਰਗ ਵਿਚ [[ਰੂਸ]] ਪਲਟਸੇਵਾ ਇਕਟੇਰੀਨਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। === 2015 ਵਿਚ 16 ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਵੂਮਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ === * [[ਅਸਾਮ]] ਵਿਖੇ 16 ਵੀਂ ਸੀਨੀਅਰ ਵੂਮਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://indtoday.com/boxer-nikhat-zareen-won-gold-medal-16th-senior-woman-national-boxing-championship-at-assam-indtoday-com/|title=Boxer Nikhat Zareen won Gold Medal 16th Senior Woman National Boxing Championship at Assam - indtoday.com - INDToday|website=indtoday.com|access-date=2021-03-06|archive-date=2018-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204000646/http://indtoday.com/boxer-nikhat-zareen-won-gold-medal-16th-senior-woman-national-boxing-championship-at-assam-indtoday-com/|dead-url=yes}}</ref> === 2019 ਥਾਈਲੈਂਡ ਓਪਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ === * [[ਬੈਂਕਾਕ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਥਾਈਲੈਂਡ ਓਪਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਰ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="Thailand"/> === 2019 ਸਟ੍ਰੈਂਡਜਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ === * [[ਸੋਫ਼ੀਆ|ਸੋਫੀਆ]], [[ਬੁਲਗਾਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਸਟ੍ਰੈਂਡਜਾ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਬਾਕਸਿੰਗ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="Bulgaria">{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/sports/strandja-memorial-boxing-tournament-2019-nikhat-zareen-meena-kumari-devi-strike-gold-manju-rani-settles-for-silver-6114381.html|title=Strandja Memorial Boxing Tournament 2019: Nikhat Zareen, Meena Kumari Devi strike gold; Manju Rani settles for silver - Sports News, Firstpost|date=19 February 2019|work=Firstpost|access-date=27 September 2020}}</ref> == ਬ੍ਰਾਂਡ ਸਮਰਥਨ == 2018 ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੀਨ ਨੇ [[ਐਡੀਡਾਸ]] ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਂਡ ਐਡੋਰਸਮੈਂਟ ਸੌਦੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/yG9Zj6DW0aGZ4iLQxYEWYM/Adidas-signs-brand-endorsement-deal-with-Hima-Das.html|title=Adidas signs brand endorsement deal with Hima Das|last=Tewari|first=Saumya|date=18 September 2018|work=Mint|access-date=15 October 2020|language=en|archive-date=27 ਅਕਤੂਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027220427/https://www.livemint.com/Companies/yG9Zj6DW0aGZ4iLQxYEWYM/Adidas-signs-brand-endorsement-deal-with-Hima-Das.html|url-status=dead}}</ref> ਜ਼ਰੀਨ ਦਾ ਵੈਲਸਪਨ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਟਾਰਗੇਟ ਓਲੰਪਿਕ ਪੋਡਿਅਮ ਸਕੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2020/aug/22/ive-decided-to-look-ahead-boxer-nikhat-zareen-starts-fresh-for-upcoming-asian-games-cwg-2186963.html|title=I've decided to look ahead: Boxer Nikhat Zareen starts fresh for upcoming Asian Games, CWG|date=22 August 2020|work=newindianexpress|access-date=18 October 2020|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://sportstar.thehindu.com/boxing/nikhat-zareen-tops-boxing-sports-authority-of-india-union-ministry-mary-kom-sports-news/article32631422.ece|title=Boxer Nikhat Zareen pleased to be back in TOPS|date=17 September 2020|work=sportstar|access-date=18 October 2020|language=en}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਨਿਖ਼ਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਕਸਬਾ [[ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ, ਤੇਲੰਗਾਨਾ|ਨਿਜ਼ਾਮਾਬਾਦ]], [[ਤੇਲੰਗਾਣਾ|ਤੇਲੰਗਾਨਾ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਾਜਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/telangana/nikhat-zareen-is-brand-ambassador-of-nizamabad/article6686616.ece|title=Nikhat Zareen is brand ambassador of Nizamabad|date=13 December 2014|work=The Hindu|access-date=30 October 2015|language=en|issn=0971-751X}}</ref> * ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਅੰਤਰ-ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਾਕਸਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, ਜਲੰਧਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 'ਬੈਸਟ ਬਾੱਕਸਰ' - ਫਰਵਰੀ 2015 <ref name=":0"/> * ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਐਕਸੀਲੈਂਸ 2019 ਲਈ ਜੇ.ਐਫ.ਡਬਲਯੂ. ਪੁਰਸਕਾਰ।<ref>{{Cite news|url=https://jfwonline.com/article/the-young-fighter-nikhat-zareen/|title=The Young Fighter; Nikhat Zareen|date=24 September 2019|work=JFW Just for women|access-date=27 September 2020|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8861 ਇੰਡੀਅਨ ਬਾਕਸਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਵੇਰਵਾ ਨਿਖਤ ਜ਼ਰੀਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227185704/http://indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8861 |date=2021-02-27 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1996]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼]] liu2qq1r1riqee0wgt26xuqyiuy87a5 0 133696 841116 839669 2026-06-19T09:01:02Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841116 wikitext text/x-wiki ਇਹ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਂ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਲਈ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।<ref>[https://web.archive.org/web/20031220134854/http://www.punjabipress.org/ The Punjabi Press Club of Canada]</ref> == ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਵੈੱਬ ਚੈਨਲ == 2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਚੈਨਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ: <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/ptc-networks-punjabi-digital-film-awards-today-6271875/|title=PTC Network’s Punjabi digital film awards in Chandigarh today|date=2020-02-17|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਚਾਰ ਟੀਵੀ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/amritsar/punjabis-mark-mother-language-day-in-pak/articleshow/68105938.cms|title=Punjabis mark Mother Language Day in Pakistan|last=N|first=TN|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> * ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਰ <ref>{{Cite web|url=https://www.rabwah.net/pakistans-sikh-muslim-duo-want-to-fight-religious-intolerance-by-reviving-punjabi-culture/|title=Pakistan's Sikh-Muslim duo want to fight religious intolerance by reviving Punjabi culture|last=Ahmad|first=Ehsan|date=2018-04-26|website=Rabwah Times|language=en-US|access-date=2020-02-20}}</ref> * ਅਜੀਤ ਵੈੱਬ ਟੀਵੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.ajittv.com/|title=ਅਜੀਤ ਵੈੱਬ ਟੀ ਵੀ: ਵੀਡੀਓ ਖ਼ਬਰਾਂ|website=www.ajittv.com|access-date=2020-02-20}}</ref> * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੁਲੇਖਾ|ਭੁਲੇਖਾ]] ਟੀਵੀ <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UC7ny7oweY3Thr0x2z70fH7A|title=Bhulekha Tv|website=YouTube|language=en|access-date=2020-02-20}}</ref> == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰ ਸੰਗਠਨ == ; ਹੋਂਗਕੋਂਗ * ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ( [http://www.PunjabiChetna.com ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525092052/https://www.punjabichetna.com/ |date=2021-05-25 }} ) ; ਭਾਰਤ * [https://news.timetv.news ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125223350/https://news.timetv.news/ |date=2021-01-25 }} (ਪਟਿਆਲਾ) | ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ]] ( [https://news.timetv.news ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125223350/https://news.timetv.news/ |date=2021-01-25 }} ) * ਪੈਡਲਰ ਮੀਡੀਆ ( [https://peddlermedia.in ਪੈਡਲਰ ਮੀਡੀਆ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) * ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ]] * [[ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]] ([http://www.tribuneindia.com ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ]) * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬ ਟਾਈਮਜ਼ * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ|ਰੋਜਾਨਾ ਸਪੋਕਸਮੈਨ]] * ਦੇਸ਼ਵਿਦੇਸ਼ ਟਾਈਮਜ਼ * ਪੰਜਾਬ ਹਾਟਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਊਜ਼ ਓਨਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ * ਦੁਆਬਾ ਹੈੱਡਲਾਈਨਜ਼ * [[ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ]] * ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਿਆਮ ਜਲੰਧਰ * ਘਾਂਚੀ ਮੀਡੀਆ ; ਇਟਲੀ ; ਕਨੇਡਾ * ਏਸ਼ੀਅਨ ਵਿਜ਼ਨ * ਐਫਵਾਈਆਈ ਮੀਡੀਆ ਗਰੁੱਪ ਲਿਮਟਿਡ * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ਲਾਈਨ * ਪੰਜਾਬੀ ਡੇਲੀ * ਸਿੱਖ ਪ੍ਰੈਸ * ਸੰਝ ਸਵੇਰਾ * ਅਜੀਤ ਵੀਕਲੀ ; ਪਾਕਿਸਤਾਨ * [[ਰੋਜ਼ਨਾਮ੍ਹਾ ਸਜਣ|ਸੱਜਣ]] * [[ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ਖ਼ਬਰੇਂ|ਖ਼ਬਰਾਂ]] * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੁਲੇਖਾ|ਭੁਲੇਖਾ]] ; ਯੂਕੇ * ਸਿੱਖ ਟਾਈਮਜ਼ * ਅਕਾਲ ਚੈਨਲ ; ਯੂਐਸਏ * ਐਫਆਈਆਈ ਮੀਡੀਆ ਗਰੂਪ ਲਿ * ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਯੂਐਸਏ * ਕਮੀ ਏਕਤਾ ; ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਓਨਲਾਈਨ ਅਖ਼ਬਾਰ * ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ * ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ * ਪੰਜਾਬ ਨਿਊਜ਼ਲਾਈਨ * ਦੇਸ਼ਵਿਦੇਸ਼ ਟਾਈਮਜ਼ * ਵਿਚਾਰ * ਮੀਡੀਆ ਪੰਜਾਬ * ਯੂਰਪ ਸਮਾਚਾਰ * ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ * ਪੰਜਾਬੀ ਟੂਡੇ == ਪੰਜਾਬੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ == {| class="wikitable" ! width="150" |ਨੈੱਟਵਰਕ ! width="130" |ਦੇਸ਼ ! width="75" |ਰੂਪ ! width="120" |ਵੈਬਸਾਈਟ |- |ਨਾਈਨ ਐਕਸ ਟਸ਼ਨ |{{IND}} |ਸੰਗੀਤ |[https://web.archive.org/web/20121015073523/http://www.9xtashan.in/index.aspx Official Site] |- |ਟੀਵੀ ਪੰਜਾਬ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ | |- |ਅਲਫਾ ਈਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ |{{USA}} |ਜਨਰਲ |[http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200505104224/http://www.zeetvusa.com/alphaetcpunjabi/ |date=2020-05-05 }} |- |ਏਟੀਐਨ ਪੀਐਮ ਵਨ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[http://asiantelevision.net/channel/atn-pm-one Official Site] |- |ਏਟੀਐਨ ਪੰਜਾਬੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi Official Site] |- |ਏਟੀਐਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਊਜ਼ |{{CAN}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[http://asiantelevision.net/channel/atn-punjabi-news Official Site] |- |[[ਆਪਣਾ ਚੈਨਲ]] |{{PAK}} |ਜਨਰਲ |[https://web.archive.org/web/20090321224646/http://www.apna.tv/ Official Site] |- |ਆਪਣਾ ਨਿਊਜ਼ |{{PAK}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |None |- |ਆਵਾਜ਼-ਏ-ਵਤਨ ਟੀਵੀ |{{USA}} |ਸੰਗੀਤ |[http://www.aapnatv.com/ Official Site] |- |[[ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ]] |{{IND}} |ਸੰਗੀਤ |None |- |ਬੀਟ ਐਂਡ ਬੂਮ |{{USA}} |ਸੰਗੀਤ/ਰੋਕੁ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ |[http://www.beatandboom.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019221555/http://beatandboom.com/ |date=2020-10-19 }} |- |ਚੈਨਲ ਪੰਜਾਬ |{{USA}} |ਜਨਰਲ ਮਨੋਰੰਜਨ (ਕਾਮੇਡੀ,ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ) |[http://www.channelpunjabtv.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007201646/http://channelpunjabtv.com/ |date=2017-10-07 }} |- |ਚੈਨਲ ਪੰਜਾਬੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ |[http://www.channelpunjabi.ca Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205040136/http://www.channelpunjabi.ca/ |date=2009-02-05 }} |- |ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਿਊਜ਼ |{{IND}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ/ਮਨੋਰੰਜਨ/ਖ਼ਬਰਾਂ |[http://www.raftaarnews.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306175147/https://www.raftaarnews.com/ |date=2021-03-06 }} |- |ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਟਾਈਮ ਟੀਵੀ |{{IND}} |Sikh Socio-Spiritual-Cultural Religious/Sikh News |[https://timetv.news/ Official Site] |- |ਡੇ ਐਂਡ ਨਾਇਟ ਨਿਊਜ਼ |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.dayandnightnews.com/ Official Site] |- |ਡੀਡੀ ਜਲੰਧਰ |{{IND}} |ਜਨਰਲ |[http://www.ddkjalandhar.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306165320/http://ddkjalandhar.com/ |date=2012-03-06 }} |- |[[ਡੀਡੀ ਪੰਜਾਬੀ]] |{{IND}} |ਜਨਰਲ |None |- |ਦੇਸੀ ਅਨਪਲੱਗਡ |{{USA}} |ਸੰਗੀਤਕ ਵੀਡੀਓ |[http://www.desiunplugged.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225013335/http://desiunplugged.com/ |date=2009-02-25 }} |- |ਧਰਤੀ ਟੀਵੀ |{{PAK}} |ਧਾਰਮਿਕ |None |- |ਈਟੀਸੀ ਚੈਨਲ ਪੰਜਾਬੀ |{{IND}} |ਸੰਗੀਤ/ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ |[https://web.archive.org/web/20061113042356/http://www.entertainmenttv.com/channel.php?id=2 Official Site] |- |ਗੁਰਕੀਬਾਨੀ ਟੀਵੀ |{{CAN}} |ਧਰਮ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਗੈਟ ਪੰਜਾਬੀ |{{IND}} |Entertainment (Soap operas and Music) |[https://web.archive.org/web/20130103081135/http://www.getpunjabi.tv/ Official Site] |- |ਹੋਮ ਸੋਪ24X7 |{{IND}} |ਜਨਰਲ |[http://www.homeshop24x7.com TELE SHOPPING CHANNEL Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602100351/http://www.homeshop24x7.com/ |date=2012-06-02 }} |- |ਏਕਤਾ ਵਨ |{{IND}} |ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕਤਾ |None |- |ਜਸ ਪੰਜਾਬੀ |{{USA}} |ਜਨਰਲ |[http://www.juspunjabi.com/ Official Site] |- |ਜਸ ਵਨ |{{USA}} |ਜਨਰਲ |[http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418115737/http://www.juspunjabi.com/jusone/Home.html |date=2021-04-18 }} |- |ਐਮਐਚ1 |{{IND}}<br /><br />{{USA}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ/ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ |[http://www.mhone.in Official Site] |- |ਨਿਊਜ਼ ਓਨਲੀ |{{CAN}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਓਨਲੀ ਮਿਊਜ਼ਕ |{{CAN}} |ਸੰਗੀਤ |[https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਦ ਟੀਵੀ ਐਨ ਆਰ ਆਈ |{{CAN}} |ਖ਼ਬਰਾਂ/ਸੰਗੀਤ/ਮੰਨੋਰੰਜਨ |[https://thenritv.com Official Site] |- |ਪੀਟੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ |{{IND}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20120506043414/http://www.ptcnetwork.tv/ptcnews/ Official Site] |- |[[ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ]] |{{IND}} <br /><br />{{USA}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[https://web.archive.org/web/20111123054805/http://www.ptcnetwork.tv/punjabi/ Official Site] |- |ਪੀਟੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[http://www.ptcnetwork.ca Official Site] |- |ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਲਡ ਡੇਲੀ |{{IND}} |ਖ਼ਬਰਾਂ |[https://web.archive.org/web/20120627025521/http://www.punjabiworlddaily.com/ Official Site] |- |ਆਰਟੀਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਐਚਡੀ |{{AUS}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ/Punjabi movies. |[http://www.rtvpunjabi.com Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823002951/http://rtvpunjabi.com/ |date=2016-08-23 }} |- |ਰਾਵੀ ਟੀਵੀ |{{PAK}} |ਜਨਰਲ |None |- |ਸਾਡਾ ਚੈਨਲ |{{IND}} |ਜਨਰਲ/ਸੰਗੀਤ |[http://www.sadachannel.com/ Official Site] |- |ਸੰਗਤ ਟੀਵੀ/ਗਲੋਬਲ ਪੰਜਾਬ ਟੀਵੀ<ref name="Punjabi news">{{Cite web|url=http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|title=About Us|website=Punjabi news|archive-url=https://web.archive.org/web/20151225163130/http://www.globalpunjabtv.com/Default/AboutUs|archive-date=25 December 2015|access-date=30 December 2015}}</ref> |{{UK}}/{{CAN}}<br /><br />{{USA}} |ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮ |[http://sangattrust.org/ Official Site] |- |ਸਾਂਝਾ ਟੀਵੀ |{{IND}}<br /><br />{{USA}}<br /><br />{{UK}}{{CAN}}<br /><br />{{AUS}} |ਮਨੋਰੰਜਨ | [https://web.archive.org/web/20100414191154/http://www.fyimediagroup.com/ Official Site] |- |ਸਿੱਖ ਚੈਨਲ |{{UK}} |ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮ |[http://www.sikhchannel.tv/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227221142/https://sikhchannel.tv/ |date=2021-02-27 }} |- |ਸਪਾਰਕ ਪੰਜਾਬੀ |{{IND}} |International movies, dramas and shows(dubbed) |[http://sparkpunjabi.com/ Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180806073548/http://sparkpunjabi.com/ |date=2018-08-06 }} |- |ਸੁਰ ਸਾਗਰ ਟੀਵੀ |{{CAN}} |ਜਨਰਲ |[https://web.archive.org/web/20120530040927/http://www.sstvandradio.com/ Official Site] |- |ਵਾਜ ਟੀਵੀ |{{PAK}} |ਜਨਰਲ |None |- |[[ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ|ਜ਼ੀ ਪੰਜਾਬੀ]] |{{IND}}<br /><br />{{UK}} (ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਅਲਫਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ) |ਜਨਰਲ |https://web.archive.org/web/20070810124522/http://www.zeepunjabi.com/{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210420234056/https://www.webcitation.org/5QkPKG35a?url=http%3A%2F%2Fwww.zeepunjabi.com%2F |date=2021-04-20 }}[[India]] <br /><br />[https://web.archive.org/web/20120223184018/http://www.zeeuk.com/zeeuk2008/zeealpha.php Official Site {{UK}}][[United Kingdom]] |} * ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ|ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਜੀਤ|ਅਜੀਤ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20031220134854/http://www.punjabipress.org/ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੈਸ ਕਲੱਬ ਕਨੇਡਾ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਅਖ਼ਬਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਾਸ ਮੀਡੀਆ]] m4vjzkvqa4g3r8t7ypcgp4ni8qmz5h7 0 134040 841040 766673 2026-06-18T14:21:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841040 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ | image = Gaura_devi_fair_use_only.jpg | image_size = | caption = ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ | birth_name = | birth_date = 1925 | birth_place = ਲਤਾ ਪਿੰਡ, [[ਚਮੋਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਉਤਰਾਖੰਡ]] | death_date = 4 ਜੁਲਾਈ 1991 (Aged 66) | nationality = ਭਾਰਤੀ | known_for = ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ }} [[Category:Articles with hCards]] '''ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Gaura Devi;''' 1925–1991) ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਮਹਿਲਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref name="ms">{{Cite web |last=Parallelus |title=Chipko Heritage |url=http://mountainshepherds.com/about/chipko-heritage/ |access-date=2017-08-23 |website=mountainshepherds.com}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 1925<ref name="चिपको आंदोलन को गूगल कर रहा 'सलाम', जानें कौन थीं गौरा देवी">{{Cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/photomazza/education-career/know-who-was-chipko-woman-gaura-devi/know-who-is-chipko-woman-gaura-devi/photomazaashow/63460304.cms|title=चिपको आंदोलन को गूगल कर रहा 'सलाम', जानें कौन थीं गौरा देवी- Navbharattimes Photogallery|language=hi-IN}}</ref> ਵਿੱਚ [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਤਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਅਲਕਨੰਦਾ|ਅਲਕਨੰਦਾ ਨਦੀ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਰੈਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ। 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਵਾਲੀ ਵਿਧਵਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ [[ਤਿੱਬਤ]] ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਮਹਿਲਾ ਮੰਗਲ ਦਲ (ਮਹਿਲਾ ਭਲਾਈ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="tree">{{Cite web |title=Gaura Devi....A forgotten Hero of Chipko Movement In Gharwal |url=http://www.speakingtree.in/blog/gaura-devia-forgotten-hero-of-chipko-movement-in-gharwal |access-date=2017-08-23 |website=www.speakingtree.in}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/2000/05/21/stories/13210414.htm|title=Lessons from the mountains|date=2000-05-21|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://archive.today/20160613080731/http://www.thehindu.com/2000/05/21/stories/13210414.htm|archive-date=2016-06-13}}</ref> == ਚਿਪਕੋ ਦਾ ਜਨਮ == ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ 1974 ਵਿੱਚ ਚਿਪਕੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਈ ਸੀ। 25 ਮਾਰਚ 1974 ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੌਗਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੇਣੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ 27 ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ "ਵਨਦੇਵਤਾ" (ਜੰਗਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ) ਅਤੇ ਉਸਦੀ ''ਮਾਈਕਾ'' (ਮਾਂ ਦਾ ਘਰ) ਦੱਸਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੌਗਰਾਂ ਦੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ ਲੌਗਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਤ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਲੌਗਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="chip">[http://nandadevi.prayaga.org/?page_id=50 Chipko 30th Anniversary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305034154/http://nandadevi.prayaga.org/?page_id=50|date=5 March 2016}} The Nanda Devi Campaign.</ref><ref name="teh">[https://web.archive.org/web/20120829150146/http://www.tehelka.com/story_main6.asp?filename=Ne090411Chipko.asp Chipko! – Hill conservationists] [[Tehelka]], 11 September 2004.</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Jain |first=Shobita |title=Standing up for trees: Women's role in the Chipko Movement |url=http://www.fao.org/3/R0465E/r0465e03.htm |access-date=2021-06-16 |website=www.fao.org}}</ref> ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਲੰਬਰ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਰੇਨੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੇਨੀ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਦਰੱਖਤ ਨਹੀਂ ਕੱਟਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ 'ਤੇ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਗੌਰਾ ਦੇਵੀ ਦੀ 66 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੁਲਾਈ 1991 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Delicate hand at cradle, firm in struggle">{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/news/uttarakhand/community/delicate-hand-at-cradle-firm-in-struggle/123523.html|title=Delicate hand at cradle, firm in struggle|access-date=19 May 2018|archive-date=19 ਮਈ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519204728/http://www.tribuneindia.com/news/uttarakhand/community/delicate-hand-at-cradle-firm-in-struggle/123523.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Lessons from the mountains">{{Cite web |date=2000-05-21 |title=Lessons from the mountains |url=http://www.thehindu.com/2000/05/21/stories/13210414.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20160613080731/http://www.thehindu.com/2000/05/21/stories/13210414.htm |archive-date=2016-06-13 |website=[[The Hindu]]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1991]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1925]] rm4e1uvpe4l7vf9wry86foatwz0x80t 0 134714 841065 817032 2026-06-18T20:05:46Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841065 wikitext text/x-wiki '''ਟੇਸਾ ਖਾਨ''' [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਵਕੀਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖਾਨ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ [[ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਮੁਨਾਫਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2020/jun/12/climate-crisis-to-blame-for-67bn-of-hurricane-harvey-damage-study|title=Climate crisis to blame for $67bn of Hurricane Harvey damage – study|last=Harvey|first=Fiona|date=2020-06-12|website=the Guardian|language=en|access-date=2021-03-14}}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਟੇਸਾ ਖਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.climatebreakthroughproject.org/awardee/tessa-khan/|title=Tessa Khan|website=Climate Breakthrough Project|language=en-US|access-date=2021-03-14|archive-date=2022-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720005006/https://www.climatebreakthroughproject.org/awardee/tessa-khan/|url-status=dead}}</ref> ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/|title=Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change|website=Time|access-date=2021-03-14|archive-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816141129/https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/|url-status=dead}}</ref> ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ 2015 ਵਿਚ ਹੇਗ ਵਿਖੇ ਇਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ-ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਖਾਨ ਸਾਲ 2016 ਵਿਚ ਅਰਜੇਂਡਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਟੀਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/future/article/20200706-the-law-that-could-make-climate-change-illegal|title=The law that could make climate change illegal|last=Timperley|first=Jocelyn|date=July 8, 2020|website=BBC|language=en|access-date=2021-03-14}}</ref> ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਜੈਂਡਾ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜਲਵਾਯੂ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨੈਟਵਰਕ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਲਾਈਮੇਟ ਲਿਟੀਗੇਸ਼ਨ ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਸਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਰਗਰਮ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|title=Activists took the Irish govt to court over its national climate plan — and won|last=Kusmer|first=Anna|date=August 13, 2020|website=The World from PRX|language=en|access-date=2021-03-14|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922205749/https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|url-status=dead}}</ref> ਇਹ [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ|ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਨਾਰਵੇ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|title=Activists took the Irish govt to court over its national climate plan — and won|last=Kusmer|first=Anna|date=August 13, 2020|website=The World from PRX|language=en|access-date=2021-03-14|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922205749/https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2020/aug/16/tessa-khan-litigation-is-a-powerful-tool-in-the-environmental-crisis|title=Tessa Khan: 'Litigation is a powerful tool in the environmental crisis'|last=Khan|first=Tessa|date=2020-08-16|website=The Guardian|language=en|access-date=2021-03-14}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿਚ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵੀ. ਅਰਜੇਂਡਾ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਕੇਸ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੋਲਾ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਲਗਭਗ 3 ਬਿਲੀਅਨ ਅਰਬ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੂੰ [[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ|ਗਾਰਡੀਅਨ]] ਨੇ "ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫ਼ਲ ਜਲਵਾਯੂ ਮੁਕੱਦਮਾ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/world/2020/apr/24/dutch-officials-reveal-measures-to-cut-emissions-after-court-ruling|title=Dutch officials reveal measures to cut emissions after court ruling|last=Watts|first=Jonathan|date=2020-04-24|website=The Guardian|language=en|access-date=2021-03-14}}</ref> ਅਗਸਤ 2020 ਵਿਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਲਵਾਯੂ ਕੇਸ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਰਬਨ ਕੱਟਣ ਲਈ ਇਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|title=Activists took the Irish govt to court over its national climate plan — and won|last=Kusmer|first=Anna|date=August 13, 2020|website=The World from PRX|language=en|access-date=2021-03-14|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922205749/https://www.pri.org/stories/2020-08-13/activists-took-irish-govt-court-over-its-national-climate-plan-and-won|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.climatechangenews.com/2020/07/31/ireland-forced-strengthen-climate-plan-supreme-court-victory-campaigners/|title=Ireland forced to strengthen climate plan, in supreme court win for campaigners|last=Kaminski|first=Isabella|date=2020-07-31|website=Climate Home News|language=en|access-date=2021-03-14}}</ref> ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਗੈਸ ਨਿਕਾਸ ਵਿਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਟੇਸਾ ਖਾਨ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.climatebreakthroughproject.org/awardees/|title=Climate Breakthrough Awardees|website=Climate Breakthrough Project|language=en-US|access-date=2021-03-14|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401001329/https://www.climatebreakthroughproject.org/awardees/|url-status=dead}}</ref> ''ਟਾਈਮ'' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 2019 ਦੀਆਂ 15 ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੌਸਮ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/|title=Meet 15 Women Leading the Fight Against Climate Change|website=Time|access-date=2021-03-14|archive-date=2022-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816141129/https://time.com/5669038/women-climate-change-leaders/|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਵਕੀਲ]] cf2re9zkdhzw52t3io82d5ro3my2chk 0 139777 841035 756943 2026-06-18T13:42:38Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841035 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Esther_&_Chester.jpg|thumb| 1942 ਵਿੱਚ ਗੈਵਿਨ ਆਰਥਰ, ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਐਸਥਰ ਆਰਥਰ]] '''ਚੈਸਟਰ ਐਲਨ "ਗੇਵਿਨ" ਆਰਥਰ III''' (21 ਮਾਰਚ, 1901 – 28 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1972) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ|ਜੋਤਸ਼ੀ]] ਅਤੇ ਸੈਕਸੋਲੋਜਿਸਟ ਸੀ। ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੈਸਟਰ ਏ. ਆਰਥਰ ਦਾ ਪੋਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ "ਇੱਕ ਆਈਵੀ ਲੀਗ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਆਇਰਿਸ਼ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਰਮੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ-ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ, ਇੱਕ ਕਮਿਊਨ ਲੀਡਰ, ਇੱਕ ਗੋਲਡ ਪ੍ਰੋਸਪੈਕਟਰ, ਸੈਨ ਕੁਐਂਟਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਿੰਗੀ ਸੈਕਸੋਲੋਜਿਸਟ/ਜੋਤਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੇਅ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਹਿੱਪੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ" ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/this-presidents-grandson-was-more-interesting-than-youll-ever-be|title=This President's Grandson Was More Interesting Than You'll Ever Be|last=Lomax|first=John Nova|date=January 13, 2017|website=Vice|publisher=Vice Media}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Edgeplain.JPG|thumb| ਐਜਪਲੇਨ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਆਰਥਰ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਘਰ]] ਆਰਥਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ 1901 ਵਿੱਚ ਚੈਸਟਰ ਐਲਨ ਆਰਥਰ II ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਈਰਾ ਟਾਊਨਸੇਂਡ ਫਿਥੀਅਨ ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="arthurpapers">{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}</ref> ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਆਰਥਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਈਨਿੰਗ ਅਤੇ ਰੈਂਚਿੰਗ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਹਿੱਸੇ-ਮਾਲਕੀਅਤ ਸਦਕਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।<ref name="nyt">{{Cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf|title=Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71|date=April 30, 1972|work=[[The New York Times]]}}</ref> ਆਰਥਰ ਨੇ ਕੋਲੰਬੀਆ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਉਹ 1924 ਦੀ ਕਲਾਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਲੋਲੈਕਸੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|url=http://hdl.handle.net/2027/uc1.b4525470|title=Columbia university alumni register, 1754-1931|date=1932|publisher=Columbia University|location=New York|pages=27|hdl=2027/uc1.b4525470}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://spectatorarchive.library.columbia.edu/?a=d&d=cs19210506-01.2.9&srpos=1&e=------192-en-20--1--txt-txIN-chester+arthur------|title=Columbia Daily Spectator 6 May 1921 — Columbia Spectator|website=spectatorarchive.library.columbia.edu|access-date=2020-06-18|archive-date=2020-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619113833/http://spectatorarchive.library.columbia.edu/?a=d&d=cs19210506-01.2.9&srpos=1&e=------192-en-20--1--txt-txIN-chester+arthur------|url-status=dead}}</ref> ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਐਡਵਰਡ ਕਾਰਪੇਂਟਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਇਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਲਈ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/this-presidents-grandson-was-more-interesting-than-youll-ever-be|title=This President's Grandson Was More Interesting Than You'll Ever Be|last=Lomax|first=John Nova|date=January 13, 2017|website=Vice|publisher=Vice Media}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLomax2017">Lomax, John Nova (January 13, 2017). [https://www.vice.com/en_us/article/this-presidents-grandson-was-more-interesting-than-youll-ever-be "This President's Grandson Was More Interesting Than You'll Ever Be"]. ''Vice''. Vice Media.</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1772&context=wwqr|title=Walt Whitman, Edward Carpenter, Gavin Arthur, and The Circle of Sex|last=Murray|first=Martin|date=Spring 2005|access-date=May 27, 2020|archive-date=ਜੁਲਾਈ 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200706110150/https://ir.uiowa.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1772&context=wwqr|url-status=dead}}</ref> ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1922 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਵਿਲਸਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="arthurpapers" /> == ਕਾਰਕੁੰਨ ਅਤੇ ਲੇਖਕ == ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਥਰ ਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਮੂਵਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf "Arthur Family Papers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|Library of Congress]]. pp.&nbsp;3–4.</cite></ref> ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|title=Grandson of President Arthur Dies|date=April 30, 1972|work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ, ਆਰਥਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਨੇ 1930 ਦੀ ਅਵੈਂਟ-ਗਾਰਡ ਫ਼ਿਲਮ, ''ਬਾਰਡਰਲਾਈਨ'' ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਾਲ ਰਾਬਸਨ|ਪਾਲ ਰੋਬਸਨ]] ਅਤੇ ਐਚਡੀ ਵੀ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0020701/|title=Borderline (1930)|year=2013|website=Internet Movie Database|publisher=[[IMDB.com]]|access-date=June 17, 2013}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਿਸਮੋ ਬੀਚ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸਨੇ "ਗੇਵਿਨ," ਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਰਥਰ ਨੇ ਇੱਕ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਮਿਊਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ''ਡੂਨ ਫੋਰਮ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.southcountyhistory.org/duneforum.htm|title=Dune Forum archive|publisher=South County Historical Society|access-date=March 18, 2014}}</ref> 1934 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਟੋਪੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੇ ਐਸਥਰ ਮਰਫੀ ਸਟ੍ਰਾਚੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="arthurpapers" /> ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੀ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਰਥਰ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1940 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf "Arthur Family Papers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|Library of Congress]]. pp.&nbsp;3–4.</cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf|title=Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71|date=April 30, 1972|work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf "Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|The New York Times]]''. April 30, 1972.</cite></ref> [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਆਰਥਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Reeves, Thomas C.|author-link=Thomas C. Reeves|date=Summer 1972|title=The Search for the Chester Alan Arthur Papers|journal=The Wisconsin Magazine of History|volume=55|issue=4|pages=310–319|jstor=4634741}}</ref> ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਰਥਰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite journal|last=Reeves, Thomas C.|author-link=Thomas C. Reeves|date=Summer 1972|title=The Search for the Chester Alan Arthur Papers|journal=The Wisconsin Magazine of History|volume=55|issue=4|pages=310–319|jstor=4634741}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFReeves,_Thomas_C.1972">[[Thomas C. Reeves|Reeves, Thomas C.]] (Summer 1972). "The Search for the Chester Alan Arthur Papers". ''The Wisconsin Magazine of History''. '''55''' (4): 310–319. [[JSTOR (identifier)|JSTOR]]&nbsp;[//www.jstor.org/stable/4634741 4634741].</cite></ref> 1949 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਆਰਥਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੈਨ ਕੁਐਂਟਿਨ ਸਟੇਟ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈਆਂ ਅਤੇ ਗੋਲਡ ਪ੍ਰਾਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|title=Grandson of President Arthur Dies|date=April 30, 1972|work=[[Los Angeles Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">"Grandson of President Arthur Dies". ''[[Los Angeles Times]]''. April 30, 1972.</cite></ref> 1952 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸਟੇਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf|title=Arthur Family Papers|publisher=[[Library of Congress]]|pages=3–4}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://memory.loc.gov/service/mss/eadxmlmss/eadpdfmss/2011/ms011190.pdf "Arthur Family Papers"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ|Library of Congress]]. pp.&nbsp;3–4.</cite></ref> ਫੰਡਾਂ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਘੱਟ, ਆਰਥਰ ਨੇ 1950 ਅਤੇ 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਅਖਬਾਰ ਵੇਚੇ।<ref>{{Cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf|title=Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71|date=April 30, 1972|work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1972/04/30/82221710.pdf "Chester Arthur 3d Dies on Coast at 71"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼|The New York Times]]''. April 30, 1972.</cite></ref> ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਐਸਟਰੋਲੋਗਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਆਰਥਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਐਸਤਰ ਦਾ 1961 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ) ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1901]] swxx69wzle5x9l99eavijapdjquxldh 0 141654 841056 789158 2026-06-18T17:42:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841056 wikitext text/x-wiki '''ਜਿਓਰੈਫ''' ਡਾਟਾਬੇਸ ਇੱਕ [[ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਡੇਟਾਬੇਸ|ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚਕ ਡਾਟਾਬੇਸ]] ਹੈ ਜੋ ਭੂ- [[ਭੂਗਰਭ ਵਿਗਿਆਨ|ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਮੇਤ, [[ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ 1666 ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸੰਸਾਰ ਲਈ 1933 ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤੱਕ ਕਵਰੇਜ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ 2.8 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤ ਡਾਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[https://www.americangeosciences.org/georef/about-georef-database About the GeoRef database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429044242/https://www.americangeosciences.org/georef/about-georef-database |date=2019-04-29 }}, from the [[American Geosciences Institute]].</ref> ਇਹ [[ਅਮਰੀਕੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਤੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। "ਡਾਟਾਬੇਸ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਜੀਓਆਰਫ ਐਡੀਟਰ/ਇੰਡੈਕਸਰ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 40 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 3,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਸਕੈਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਈ ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡੇਟਾਬੇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 6,000 ਤੋਂ 9,000 ਨਵੇਂ ਹਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।"<ref>[http://www.proquest.com/en-US/catalogs/databases/detail/georef-set-c.shtml "GeoRef"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410211443/http://www.proquest.com/en-US/catalogs/databases/detail/georef-set-c.shtml|date=2013-04-10}} ProQuest Products Page.</ref> ਜਿਓਰੈਫ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰੇਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * [[ਖੇਤਰੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਆਰਥਿਕ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਵਾਤਾਵਰਨ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ|ਵਾਤਾਵਰਣ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬਾਹਰੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਭੂ-ਰਸਾਇਣ]] * [[ਜਿਓਕ੍ਰੋਨੋਲੋਜੀ]] * [[ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਹਾਈਡਰੋਜੀਓਲੋਜੀ]] ਅਤੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਜੀ]] * [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਗਣਿਤਿਕ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਖਣਿਜ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਸਟਾਲੋਗ੍ਰਾਫੀ]] * [[ਪੈਲੀਓਨਟੋਲੋਜੀ]] * [[ਪੈਟ੍ਰੋਲੋਜੀ]] * [[ਭੂਚਾਲ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਸਟ੍ਰੈਟੀਗ੍ਰਾਫੀ|ਸਟ੍ਰੈਟਿਗ੍ਰਾਫੀ]] * [[ਢਾਂਚਾਗਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਸਤਹੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>[http://www.proquest.com/en-US/catalogs/databases/detail/georef-set-c.shtml "GeoRef"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410211443/http://www.proquest.com/en-US/catalogs/databases/detail/georef-set-c.shtml|date=2013-04-10}} ProQuest Products Page.</ref> ਪ੍ਰਿੰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਜੋ ਜਿਓਰੈਫ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਹਨ ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੂਚਕਾਂਕ; ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਥੀਸਸ ਦੀ ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ; ਅਤੇ ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਐਬਸਟਰੈਕਟਸ, ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੂਚਕਾਂਕ।<ref>Dialog. Blue Sheets. "[http://library.dialog.com/bluesheets/html/bl0089.html GeoRef (89)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516203648/http://library.dialog.com/bluesheets/html/bl0089.html |date=2008-05-16 }}". Last Update To Bluesheet: December 15, 2011. Accessdate 2012-09-10</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਅਕਾਦਮਿਕ ਡੇਟਾਬੇਸ ਅਤੇ ਖੋਜ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤ ਵਿਗਿਆਨ]] eof53yttshv6wy33hvjts5lcgu07ewh 0 144098 841081 689296 2026-06-19T01:09:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841081 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮੰਥ''', ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ (ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬਰਾਦਰੀ) ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]], [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਨੇਪਾਲ]], [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦੇ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਮਹੀਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.southasianheritage.org.uk/countries|title=What Countries Make up South Asia?|access-date=2022-08-17|archive-date=2022-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20221103013900/https://www.southasianheritage.org.uk/countries|url-status=dead}}</ref> ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਵਕੀਲ)|ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ ਡਾ: ਬਿਨੀਤਾ ਕੇਨ ਹਨ,<ref>{{Cite web|url=https://www.southasianheritage.org.uk/team|title=Team|access-date=2022-08-17|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090733/https://www.southasianheritage.org.uk/team|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਨੀਤਾ ਰਾਣੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.southasianheritage.org.uk/patrons|title=Patrons|access-date=2022-08-17|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090735/https://www.southasianheritage.org.uk/patrons|url-status=dead}}</ref> == ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਰਾਸਤ ਮਹੀਨਾ == ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਰਾਸਤ ਮਹੀਨਾ 18 ਜੁਲਾਈ - 17 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਜੁੜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਯੂਨਾਇਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ, ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.london.gov.uk/city-hall-blog/south-asian-heritage-month|title=South Asian Heritage Month|date=14 July 2020}}</ref> ਦੀਗਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਇਹ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦੋ ਕੈਲੰਡਰੀ ਮਹੀਨਿਆਂ (ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੀਆਂ ਸੂਰਜੀ ਜੰਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 18 ਜੁਲਾਈ - 17 ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * 18 ਜੁਲਾਈ: 1947 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਐਕਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਮਿਲੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.opsi.gov.uk/RevisedStatutes/Acts/ukpga/1947/cukpga_19470030_en_1|title=Indian Independence Act 1947 (c.30)|website=Revised Statute from The UK Statute Law Database|publisher=Office of Public Sector Information, National Archives, UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015151658/http://www.opsi.gov.uk/RevisedStatutes/Acts/ukpga/1947/cukpga_19470030_en_1|archive-date=15 October 2008|access-date=2 June 2008}}</ref> * 26 ਜੁਲਾਈ: [[ਮਾਲਦੀਵ]] ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ * 8 ਅਗਸਤ: [[ਭੂਟਾਨ]] ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ * 14 ਅਗਸਤ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ * 15 ਅਗਸਤ: [[ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ (ਭਾਰਤ)|ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ]] * 17 ਅਗਸਤ: [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਵੰਡ]] ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਵਸ ਜਾਂ ਉਹ ਮਿਤੀ ਜੋ [[ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ]] 1947 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਭਾਰਤ|ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ]], ਪੱਛਮੀ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]) ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਹੱਦ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ [[ਸਾਵਣ]] ਨਾਲ ਵੀ ਲਗਭਗ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੜ੍ਹਾ ਕਿ ਮਾਨਸੂਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.southasianheritage.org.uk/ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮਹੀਨਾ ਯੂ.ਕੇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815174217/https://www.southasianheritage.org.uk/ |date=2022-08-15 }} * [https://www.ontario.ca/laws/statute/01s29 ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਐਕਟ, 2001] * [http://www.southasianheritage.com/ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ] (2009 ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ]] se7x5d1zuh4xyopa9c3e1ez80baegxd 0 146479 841030 821660 2026-06-18T12:03:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841030 wikitext text/x-wiki {{ਫਰਮਾ:Pollution sidebar}} '''ਗਲੋਬਲ ਡਿਸਟਿਲੇਸ਼ਨ''' ਜਾਂ '''ਟਿੱਡੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ''' ਇੱਕ [[ਭੂ-ਰਸਾਇਣ|ਭੂ-ਰਸਾਇਣਕ]] ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਰਸਾਇਣ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ (ਪੀ.ਓ.ਪੀ.), ਨੂੰ [[ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਨਿੱਘੇ ਤੋਂ ਠੰਡੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰ|ਧਰੁਵਾਂ]] ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਡਿਸਟਿਲੇਸ਼ਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ [[ਆਰਕਟਿਕ]] ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀਓਪੀ ਦੀ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚ ਤਵੱਜੋ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="UNEP">{{Cite web|url=http://chm.pops.int/Portals/0/Repository/CHM-general/UNEP-POPS-CHM-GUID-RIDDING.English.PDF|title=Ridding the world of POPs: A guide to the Stockholm Convention on Persistent Organic Pollutants|date=April 2005|publisher=[[United Nations Environment Programme]]|access-date=2008-06-06}}</ref> == ਵਿਧੀ == ਗਲੋਬਲ ਡਿਸਟਿਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ [[ਕਸ਼ੀਦਣਾ|ਡਿਸਟਿਲੇਸ਼ਨਾਂ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ ਵਾਸ਼ਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਫ਼ ਹੇਠਲੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੰਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਸਾਇਣਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਸਾਇਣ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ|ਵਾਤਾਵਰਣ]] ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉੱਡਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਤਾਪਮਾਨ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਘਣਾਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਮ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਉਦੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣ ਗਰਮ ਤੋਂ ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘੱਟ ਤੋਂ ਉੱਚ [[ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਰੇਖਾ|ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼]] ਅਤੇ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਗਲੋਬਲ ਡਿਸਟਿਲੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ/ ਸੰਘਣਾਪਣ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਰਧ-ਅਸਥਿਰ ਰਸਾਇਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੈ ਜੋ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਡੀ.ਡੀ.ਟੀ.|ਡੀਡੀਟੀ]], ਪੌਲੀਕਲੋਰੀਨੇਟਡ ਬਾਈਫਿਨਾਇਲਸ, ਅਤੇ ਲਿੰਡੇਨ। == ਗਲੋਬਲ ਡਿਸਟਿਲੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ == ਕਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਜਾਂ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਸਾਇਣਕ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਨੂੰ ਉਸ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਮੂਨੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਪੀਸੀਬੀ, ਹੈਕਸਾਚਲੋਰੋਬੈਂਜ਼ੀਨ, ਅਤੇ ਲਿੰਡੇਨ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਲਾਈਕੇਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ [[ਸੱਕ (ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸੱਕ]] ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉੱਚ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="pmid7569923">{{Cite journal|last=Simonich SL, Hites RA|date=September 1995|title=Global distribution of persistent organochlorine compounds|url=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-29_269_5232/page/1850|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=269|issue=5232|pages=1851–4|doi=10.1126/science.7569923|pmid=7569923}}</ref> ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਕਟਿਕ ਅਤੇ ਉੱਚ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ [[ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈ|ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ]] ਕਿਉਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.nps.gov/air/Studies/air_toxics/docs/2008FinalReport/08_FactSheet_LoRes_smIm_letter.pdf|title=Western Airborne Contaminants Project - Results|date=2008|website=National Park Service Air Resources Division|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211211552/https://www.nature.nps.gov/air/Studies/air_toxics/docs/2008FinalReport/08_FactSheet_LoRes_smIm_letter.pdf|archive-date=2017-02-11|access-date=2018-10-28}}</ref> ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਆਰਕਟਿਕ ਦੇ [[ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ|ਆਦਿਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਪੀਓਪੀਜ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਬੋਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਮਾਪਿਆ ਹਾਲੀਆ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਠੰਢੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਗਲੋਬਲ ਡਿਸਟਿਲੇਸ਼ਨ ਨਾਲੋਂ ਠੰਡੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣ ਲਈ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਅਪਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਸਥਿਰ, ਸਥਾਈ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਲੋਰੋਫਲੋਰੋਕਾਰਬਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>Fabio Bergamin: ''[https://www.ethz.ch/en/news-and-events/eth-news/news/2014/04/the-result-of-slow-degradation.html The result of slow degradation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221127053305/https://ethz.ch/en/news-and-events/eth-news/news/2014/04/the-result-of-slow-degradation.html |date=2022-11-27 }}'', ETH News, 2014.</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸਟਾਕਹੋਮ ਸੰਮੇਲਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780802142597|title=Silent Snow: The Slow Poisoning of The Arctic|last=Cone|first=Marla|date=2006|publisher=Grove Press|isbn=0-8021-4259-1|url-access=registration}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20040928235911/http://www.ec.gc.ca/science/sandemay/printversion/print2_e.html ਟਿੱਡੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕ ਕਰਨਾ], ਵਾਤਾਵਰਣ ਕੈਨੇਡਾ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ]] 1ek6d9luysfvh5zqbed4n4kq3bwd996 0 148769 841063 775619 2026-06-18T19:46:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841063 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Bauer_-_Isis_Iphis.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Bauer_-_Isis_Iphis.jpg/220px-Bauer_-_Isis_Iphis.jpg|right|thumb| ''ਆਈਸਿਸ ਇਫ਼ਿਸ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ'' । ''[[ਮੈਟਾਮੌਰਫਸਿਸ (ਮਹਾਂਕਾਵਿ)|ਮੈਟਾਮੋਰਫੋਸਿਸ]]'' ਦੇ 1703 ਐਡੀਸ਼ਨ ਲਈ ਬਾਊਰ ਦੁਆਰਾ ਉੱਕਰੀ।]] '''ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸਾਹਿਤ''' ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਮਨੋਨੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://sfbaytimes.com/importance-transgender-literature/|title=The Importance of Transgender Literature|last=Karlsberg|first=Michele|date=2018-06-21|website=[[San Francisco Bay Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621164325/http://sfbaytimes.com/importance-transgender-literature/|archive-date=2018-06-21|access-date=2020-09-22}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਟਰਾਂਸ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਉਦਾਹਰਣ ਸ਼ਾਇਦ ਰੋਮਨ ਕਵੀ [[ਓਵਿਦ|ਓਵਿਡ]] ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''[[ਮੈਟਾਮੌਰਫਸਿਸ (ਮਹਾਂਕਾਵਿ)|ਮੇਟਾਮੋਰਫੋਸਿਸ]]'' ਹੈ।<ref name="transage">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2018/10/24/books/trans-lit-transgender-novels.html|title=The Coming of Age of Transgender Literature|last=Haldeman|first=Peter|date=2018-10-24|website=[[The New York Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024170545/https://www.nytimes.com/2018/10/24/books/trans-lit-transgender-novels.html|archive-date=2018-10-24|access-date=2020-09-22}}</ref> ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ਼|ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਨਾਵਲ ''ਓਰਲੈਂਡੋ'' (1928), ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਕਥਾਨਕ ਇੱਕ [[ਦੁਲਿੰਗਕਤਾ|ਦੁਲਿੰਗੀ]] ਕਵੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਰਦ ਤੋਂ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2018/sep/03/different-sex-same-person-how-woolfs-orlando-became-a-trans-triumph|title='Different sex. Same person': how Woolf's Orlando became a trans triumph|last=Winterson|first=Jeanette|date=2018-09-03|website=[[The Guardian]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903134234/https://www.theguardian.com/books/2018/sep/03/different-sex-same-person-how-woolfs-orlando-became-a-trans-triumph|archive-date=2018-09-03|access-date=2020-09-22}}</ref> ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਾਦਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ, ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਉਦਾਹਰਨ [[ਲਿਲੀ ਐਲਬੀ|ਲਿਲੀ ਐਲਬੇ]] ਦੁਆਰਾ ''ਮੈਨ ਟੂ ਵੂਮੈਨ'' (1933) ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਦ ਸੀਕਰੇਟਸ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਲਾਈਫ (2017), ਕੈਟਲਿਨ ਜੇਨਰ ਦੁਆਰਾ'' ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="transage"/> ਟਰਾਂਸ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਰ ਯਾਦਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ: ''ਜੇਂਡਰ ਆਊਟਲਾ'' (1994), ਕੇਟ ਬੋਰਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ; ''ਮੈਨ ਇਨਫ ਟੂ ਬੀ ਏ ਵੂਮੈਨ'' (1996), ਜੈਨ ਕਾਉਂਟੀ ਦੁਆਰਾ; ''ਰੀਡਿਫਾਈਨਿੰਗ ਰੀਅਲਨੇਸ'' (2014), [[ਜੇਨਟ ਮੋਕ|ਜੈਨੇਟ ਮੌਕ]] ਦੁਆਰਾ ਆਦਿ।<ref name="topguardian">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/21/top-10-transgender-books|title=Top 10 transgender books|last=Jacques|first=Juliet|date=2015-10-21|website=[[The Guardian]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021235109/https://www.theguardian.com/books/2015/oct/21/top-10-transgender-books|archive-date=2015-10-21|access-date=2020-09-22}}</ref> ਫਿਰ ਵੀ, ''ਓਰਲੈਂਡੋ'' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ''ਮਾਈਰਾ ਬ੍ਰੇਕਿਨਰਿਜ'' (1968), [[ਗੋਰ ਵਿਡਾਲ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ [[ਵਿਅੰਗ|ਵਿਅੰਗਮਈ ਨਾਵਲ]] ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਅਤੇ [[ਪਿੱਤਰ ਸੱਤਾ|ਪਿਤਰਸੱਤਾ]] ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ, ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/books/la-ca-jc-myra-breckinridge-20180223-story.html|title=Saluting 'Myra Breckinridge' on its 50th anniversary|last=Athitakis|first=Mark|date=2018-02-23|website=[[Los Angeles Times]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223192541/https://www.latimes.com/books/la-ca-jc-myra-breckinridge-20180223-story.html|archive-date=2018-02-23|access-date=2020-09-23}}</ref> ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਭਾਰ 2010 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਗਲਪ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵਖਰੇਵੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਆਮ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਦਰਸ਼ਕ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕ ਸਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.popmatters.com/how-do-you-define-the-genre-of-trans-literature-2495490457.html|title=How Do You Define the Genre of Trans Literature?|last=Rollmann|first=Hans|date=2015-09-27|website=[[PopMatters]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922192701if_/https://www.popmatters.com/how-do-you-define-the-genre-of-trans-literature-2495490457.html|archive-date=2020-09-21|access-date=2020-09-22}}</ref> 2020 ਵਿੱਚ, ਡੱਚ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ [[ਮਾਰੀਕਾ ਲੂਕਾਸ ਰਿਜਨੇਵਲਦ|ਮੈਰੀਕੇ ਲੂਕਾਸ ਰਿਜਨਵੇਲਡ]], ਜੋ ਕਿ [[ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਜੈਂਡਰ|ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ]] ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''ਦ ਡਿਸਕਫੋਰਟ ਆਫ਼ ਈਵਨਿੰਗ'' ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੁਕਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2020/aug/26/marieke-lucas-rijneveld-wins-international-booker-for-the-discomfort-of-evening|title=Marieke Lucas Rijneveld wins International Booker for The Discomfort of Evening|last=Flood|first=Allison|date=2020-08-26|website=[[The Guardian]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826184023/https://www.theguardian.com/books/2020/aug/26/marieke-lucas-rijneveld-wins-international-booker-for-the-discomfort-of-evening|archive-date=2020-08-26|access-date=2020-09-22}}</ref> == ਸਪੇਨੀ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:Camila_Sosa_Villada_en_"LLórame_un_río".jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Camila_Sosa_Villada_en_%22LL%C3%B3rame_un_r%C3%ADo%22.jpg/220px-Camila_Sosa_Villada_en_%22LL%C3%B3rame_un_r%C3%ADo%22.jpg|right|thumb| ਕੈਮਿਲਾ ਸੋਸਾ ਵਿਲਾਡਾ, ''ਲਾਸ ਮਾਲਸ'' (2019) ਦੀ ਲੇਖਕਾ]] ਸਪੈਨਿਸ਼ ਟ੍ਰਾਂਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ''ਹੇਲ ਹੈਜ਼ ਨੋ ਲਿਮਿਟਸ'', ਜੋਸ ਡੋਨੋਸੋ ਦੁਆਰਾ 1966 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮੈਨੁਏਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਲ ਓਲੀਵੋ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵਿਗੜਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ;<ref>{{Cite journal|last=Martínez Díaz|first=María|date=2011|title=El transexual en El lugar sin límites: monstruosidad, norma y castigo|url=http://kerwa.ucr.ac.cr/bitstream/handle/10669/14977/3550-26617-1-PB.pdf|journal=Revista Humanidades|language=es|volume=1|pages=1–15|issn=22153934|access-date=2020-09-22|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106174419/http://kerwa.ucr.ac.cr/bitstream/handle/10669/14977/3550-26617-1-PB.pdf|url-status=dead}}</ref> ''ਕੋਬਰਾ'' (1972), ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸੇਵੇਰੋ ਸਾਰਡੂਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਂਸਵੈਸਟਾਈਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਲਈ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ|ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਕਥਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref name="topguardian"/> ਅਤੇ ''ਕਿੱਸ ਆਫ਼ ਦਾ ਸਪਾਈਡਰ ਵੂਮੈਨ'' (1976), ਮੈਨੂਅਲ ਪੁਇਗ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੈਲੇਨਟਿਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮੋਲੀਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਆਦਮੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.laizquierdadiario.com/El-beso-de-la-mujer-arana-literatura-sexo-y-revolucion-en-Puig|title=El beso de la mujer araña: literatura, sexo y revolución en Puig|last=Moralejo|first=Juan|date=2017-11-27|website=[[La Izquierda Diario]]|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20161129100854/http://www.laizquierdadiario.com/El-beso-de-la-mujer-arana-literatura-sexo-y-revolucion-en-Puig|archive-date=2016-11-29|access-date=2020-09-22}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪਾਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। [[ਅਰਜਨਟੀਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਕੈਮਿਲਾ ਸੋਸਾ ਵਿਲਾਡਾ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ''ਲਾਸ ਮਾਲਸ'' (2019), ਜਿਸਨੇ ਵੱਕਾਰੀ ਸੋਰ ਜੁਆਨਾ ਇਨੇਸ ਡੇ ਲਾ ਕਰੂਜ਼ ਇਨਾਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.infobae.com/cultura/2020/11/02/la-argentina-camila-sosa-villada-obtuvo-el-premio-sor-juana-ines-de-la-cruz/|title=La argentina Camila Sosa Villada obtuvo el Premio Sor Juana Inés de la Cruz|date=2020-11-03|website=[[Infobae]]|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102160954/https://www.infobae.com/cultura/2020/11/02/la-argentina-camila-sosa-villada-obtuvo-el-premio-sor-juana-ines-de-la-cruz/|archive-date=2020-11-02|access-date=2020-11-02}}</ref> ਇਹ ਨਾਵਲ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੋਰਡੋਬਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਸਨਸਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਇੱਕਲੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/mundo/noticias-54006602|title=Es curioso que se peleen por quién recibe primero mi libro, cuando eternamente a las travestis nos han dicho que somos brutas, que no tenemos cultura|last=Smink|first=Verónica|date=2020-09-04|website=[[BBC]]|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923030026/https://www.bbc.com/mundo/noticias-54006602|archive-date=2020-09-22|access-date=2020-09-22}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਇਕਵਾਡੋਰੀਅਨ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ''ਗੈਬਰੀਏਲ(ਏ)'' (2019), ਰਾਉਲ ਵੈਲੇਜੋ ਕੋਰਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਗੁਏਲ ਡੋਨੋਸੋ ਪਾਰੇਜਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਜੋ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.elcomercio.com/tendencias/raul-vallejo-libro-novela-trans.html|title=Raúl Vallejo aborda la otredad en 'Gabriel(a)'|last=García|first=Alexander|date=2019-07-01|website=[[El Comercio (Ecuador)|El Comercio]]|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702155900/https://www.elcomercio.com/tendencias/raul-vallejo-libro-novela-trans.html|archive-date=2019-07-02|access-date=2020-01-05}}</ref> == ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ == 2015 ਦੀ ਇੱਕ ਐਨ.ਪੀ.ਆਰ. ਕਹਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ, 2000 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="NPR George">{{Cite web|url=https://www.npr.org/2015/08/27/434277989/-george-wants-you-to-know-she-s-really-melissa|title=''George'' Wants You To Know: She's Really Melissa|last=Ulaby|first=Neda|authorlink=Neda Ulaby|date=August 27, 2015|publisher=[[NPR]]|access-date=December 5, 2016}}</ref> ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁੜੀ [[ਜੈਜ਼ ਜੇਨਿੰਗਸ|ਜੈਜ਼ ਜੇਨਿੰਗਜ਼]] ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਖੋਜਣ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ 2014 ਵਿੱਚ ''ਆਈ ਐਮ ਜੈਜ਼'' ਨਾਮਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://miamiherald.typepad.com/gaysouthflorida/2014/06/jazz-jennings-a-13-year-old-trans-girl-reads-from-her-upcoming-childrens-book-with-video.html|title=Jazz Jennings, a 13-year-old trans girl, reads from her upcoming children's book (with video)|last=Rothaus|first=Steve|date=June 25, 2014|access-date=September 19, 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.sfgate.com/sfmoms/2014/09/22/jazz-jennings-new-childrens-book-tells-transgender-story/|title=Jazz Jenning's new children's book tells transgender story|last=Graff|first=Amy|date=September 22, 2014|access-date=December 5, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/jessica-herthel/why-i-wrote-a-book-about-a-transgender-child_b_5760738.html|title=Why I Wrote a Book About a Transgender Child|last=Herthel|first=Jessica|date=September 5, 2014|website=The Huffington Post|access-date=December 5, 2016}}</ref> ਸਕਾਲਸਟਿਕ ਬੁੱਕਸ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਅਲੈਕਸ ਗਿਨੋ ਦੇ ''ਜਾਰਜ'' ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਕੁੜੀ, ਮੇਲਿਸਾ ਬਾਰੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਰਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।<ref name="NPR George"/> ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ [[ਟਰਾਂਸ ਔਰਤ|ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ|ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਪਾਤਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਲੇਖਕ ਜੇਸ ਵਾਲਟਨ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ [[ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਜੈਂਡਰ|ਲਿੰਗ ਤਰਲਤਾ]] ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਡਗਲ ਮੈਕਫਰਸਨ ਨਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''ਇੰਟਰਡਿਊਸਿੰਗ ਟੈਡੀ'' ਬਣਾਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/shortcuts/2015/aug/11/trans-teddy-bear-gender-issues|title=The transgender teddy bear teaching children about friendship and identity|last=Bausells|first=Marta|date=August 12, 2015|work=[[The Guardian]]|access-date=October 20, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.samesame.com.au/news/12879/Transgender-Teddy-will-teach-kids-about-gender-fluidity|title=Transgender Teddy will teach kids about gender fluidity|last=Akersten|first=Matt|date=October 16, 2015|access-date=October 20, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151017123443/http://www.samesame.com.au/news/12879/Transgender-Teddy-will-teach-kids-about-gender-fluidity|archive-date=October 17, 2015|via=Samesame.com.au}}</ref> ''ਹੌਰਨ ਬੁੱਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' ਦੁਆਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਵਧੀਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਅਲੈਕਸ ਗਿਨੋ ਦੁਆਰਾ ''ਜਾਰਜ'' (2012) * ''ਰੇਡ: ਏ ਕ੍ਰੇਓਨ'ਜ ਸਟੋਰੀ'' (2015) ਮਾਈਕਲ ਹਾਲ ਦੁਆਰਾ * ਐਮ ਜੀ ਹੈਨੇਸੀ ਦੁਆਰਾ ''ਦ ਅਦਰ ਬੁਆਏ'' (2016) * ''ਲਿਲੀ ਐਂਡ ਡੰਕਿਨ'' (2016) ਡੋਨਾ ਗੇਫਰਟ ਦੁਆਰਾ * ''ਐਲੇਕਸ ਏਜ਼ ਵੈਲ'' (2015) ਐਲੀਸਾ ਬਰਗਮੈਨ ਦੁਆਰਾ * ਕ੍ਰਿਸਟਿਨ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਕਲਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ''ਜੈਸ, ਚੰਕ ਐਂਡ ਦ ਰੋਡ ਟ੍ਰਿਪ ਟੂ ਇਨਫਿਨਿਟੀ'' (2016) * ਐਰਿਕ ਡਿਵਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ''ਲੁੱਕ ਪਾਸਟ'' (2016) * ਮੈਰੀਡੀਥ ਰੂਸੋ ਦੁਆਰਾ ''ਇਫ ਆਈ ਵਾਜ਼ ਯੂਅਰ ਗਰਲ'' (2016) * ਪੈਟ ਸ਼ਮੈਟਜ਼ ਦੁਆਰਾ ''ਲਿਜ਼ਾਰਡ ਰੇਡੀਓ'' (2015) * ''ਬੀਸਟ'' (2016) ਬਰੀ ਸਪੈਂਗਲਰ ਦੁਆਰਾ * ਲੀਜ਼ਾ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦੁਆਰਾ ''ਦ ਆਰਟ ਆਫ ਬੀਇੰਗ ਨੋਰਮਲ'' (2016)<ref>{{Cite web|url=http://www.hbook.com/2016/06/blogs/out-of-the-box/transgender-lives/#_|title=Out of the Box: Transgender lives|last=Flynn|first=Kitty|date=June 29, 2016|website=[[The Horn Book Magazine]]|access-date=December 5, 2016}}</ref> * == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [https://www.tmapps.net/titles/titles_literature.html ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਥੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੂਚੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207203841/http://tmapps.net/titles/titles_literature.html |date=2023-02-07 }} == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.tmapps.net/titles/titles_literature.html ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਥੀਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੂਚੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207203841/http://tmapps.net/titles/titles_literature.html |date=2023-02-07 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ]] 2g9jx2php25wtct6a79xyz04j4vas0m 0 150934 841076 694598 2026-06-18T23:54:25Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841076 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dashiki_and_kufi_(cropped).jpg|thumb|351x351px|[[ਘਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਇੱਕ ਦਸ਼ਕੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ]] '''ਦਸ਼ੀਕੀ''' ਇੱਕ ਰੰਗੀਨ ਕੱਪੜਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web |title=The Amazing History and Evolution of The Dashiki |url=https://www.unorthodoxreviews.com/dashiki-history-evolution/ |publisher=UnorthodoxReviews}}</ref> ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਿਟੇਂਜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਅਤੇ ਕੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਆਮ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸੰਸਕਰਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਕੱਪੜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸੂਟ ਤੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਪ ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ-ਫਿਟਿੰਗ ਪੁਲਓਵਰ ਕੱਪੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਜਾਵਟੀ V- ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਕਾਲਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਅਤੇ ਕਢਾਈ ਵਾਲੀ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਆਸਤੀਨ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕੰਢੇ ਰਹਿਤ ਕੁਫੀ ਕੈਪ (ਜੋ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਪੈਂਟ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਫਰੀਕੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਫਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਦਾ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਦਸ਼ੀਕੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ "ਐਂਜਲੀਨਾ ਪ੍ਰਿੰਟ" ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨੀਦਰਲੈਂਡ-ਅਧਾਰਤ ਵਲੀਸਕੋ ਲਈ ਡੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਟੂਨ ਵੈਨ ਡੇ ਮੈਨਨਾਕਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮੋਮ ਪ੍ਰਿੰਟ ਪੈਟਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ "ਅਫਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ" ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite web |title=The Amazing History and Evolution of The Dashiki |url=https://www.unorthodoxreviews.com/dashiki-history-evolution/ |publisher=UnorthodoxReviews}}</ref><ref>{{Cite web |title=About Vlisco |url=https://www.vlisco.com/about/about-vlisco/ |access-date=2022-08-06 |website=Vlisco |language=en-US}}</ref> ਐਂਜਲੀਨਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਪੈਟਰਨ ਲਈ ਸਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਈਥੋਪੀਆਈ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਕਢਾਈ ਵਾਲੇ ਟਿਊਨਿਕ ਸਨ।<ref name=":02" /><ref>{{Cite web |last=Museum |first=Victoria and Albert |title=Kamis {{!}} Unknown {{!}} V&A Explore The Collections |url=https://collections.vam.ac.uk/item/O143065/ |access-date=2022-08-07 |publisher=Victoria and Albert Museum: Explore the Collections |language=en}}</ref> ਐਂਜਲੀਨਾ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਘਾਨਾ ਦੇ ਉੱਚ-ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਹਿੱਟ ਗੀਤ "ਐਂਜਲੀਨਾ" ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਨਾਮ ਜਿਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮਾਰਕੀਟ ਵੈਕਸ ਪ੍ਰਿੰਟ ਪੈਟਰਨ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Vlisco Angelina fabric - story behind these African fabric patterns |url=https://www.vlisco.com/fabric_story/angelina/ |access-date=2022-08-06 |website=Vlisco |language=en-US}}</ref> ਕਾਂਗੋ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਯਾ ਮਾਮਾਡੋ" ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ! ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ " [[ਮੀਰੀਆਮ ਮਾਕੇਬਾ|ਮਿਰਿਅਮ ਮੇਕਬਾ]] ", ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਬੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਹਿੱਟ ਗੀਤ ਦੇ ਗੀਤ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪੈਟਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ [[ਮੀਰੀਆਮ ਮਾਕੇਬਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] ਸੀ ਜੋ ਅਕਸਰ ਮੋਮ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ।<ref name=":1" /> "ਦਸ਼ਿਕੀ" ਸ਼ਬਦ {{ਬੋਲੀ|yo|dàńṣíkí}} ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ,<ref>{{Cite encyclopedia}}{{cite dictionary|title=dashiki|work=Merriam-Webster Online Dictionary|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/dashiki|access-date=2019-03-13}}</ref> ਹਾਉਸਾ {{ਬੋਲੀ|ha|dan ciki}} ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੋਰੂਬਾ ਕਰਜ਼ਾ ਸ਼ਬਦ , ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ 'ਕਮੀਜ਼' ਜਾਂ 'ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੱਪੜੇ' (ਬਾਹਰੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ''ਬੱਬਨ ਰੀਗਾ'' )।<ref>{{Cite web |date=June 8, 2016 |title=African Fabrics 101: From Angelina Print To Dashiki Shirt |url=https://kuwala.co/blogs/news/173604679-african-fabrics-101-dashiki |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180111052619/https://kuwala.co/blogs/news/173604679-african-fabrics-101-dashiki |archive-date=January 11, 2018 |access-date=January 10, 2018 |publisher=Kuwala Co}}</ref> == ਸੰਸਕਰਣ == ਦਸ਼ੀਕੀ ਦਾ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸੰਸਕਰਣ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਿੰਟ ਜਾਂ ਕਢਾਈ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ੀਕੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਰਸਮੀ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਸ਼ੀਕੀ, ਸੋਕੋਟੋ ( ''ਡਰਾਅਸਟ੍ਰਿੰਗ'' ਟਰਾਊਜ਼ਰ), ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਕੁਫੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ''ਦਸ਼ਕੀ ਸੂਟ'' ਜਾਂ ''ਡੈਸ਼ਿਕੀ ਟਰਾਊਜ਼ਰ ਸੈੱਟ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਪਹਿਰਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਾੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਗਿੱਟੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਕਮੀਜ਼, ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਕੁਫੀ ਅਤੇ ਸੋਕੋਟੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੇਨੇਗਲਜ਼ ਕਫ਼ਤਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਸਰੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਕੀ ਅਤੇ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਪੈਂਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫਲੋਇੰਗ ਗਾਊਨ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਬੌਬੂ ਜਾਂ ਐਗਬਾਡਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਦਸ਼ੀਕੀ ਸੂਟ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਮੀਜ਼ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨਾਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ''ਰਵਾਇਤੀ'' ਦਸ਼ੀਕੀ ਸੂਟ ਵਿੱਚ ਪੱਟ-ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਆਸਤੀਨ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ''ਲੰਬੇ'' ਡੈਸ਼ਿਕੀ ਸੂਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੀਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗੋਡੇ-ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਕਮੀਜ਼ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੇਨੇਗਾਲੀਜ਼ ਕਫ਼ਤਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ''ਲੇਸ'' ਡੈਸ਼ਿਕੀ ਸੂਟ ਵਿੱਚ ਲੇਸ ਦੀ ਬਣੀ ਕਮੀਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਦਸ਼ੀਕੀ ਅਤੇ ਕੈਫਟਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਪੱਛਮੀ ਸਕਰਟ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਮਰਦ ਦਾਸ਼ਕੀ ਹੈ। === ਵਿਆਹ ਦੇ ਰੰਗ === ਗ੍ਰੇ ਕੁਝ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਵਿਆਹਾਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗ ਹੈ।<ref name="Bridalzine">{{Cite web |title=African American Wedding Culture |url=http://www.bridalzine.com/culture1.html |access-date=2023-02-08 |archive-date=2017-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171206140050/http://www.bridalzine.com/culture1.html |url-status=dead }}</ref> ਕੁਝ ਲਾੜੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚਿੱਟੇ ਦਸ਼ਕੀ ਸੂਟ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੋੜੇ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗ ਜਾਮਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਹਨ। * ਜਾਮਨੀ ਅਤੇ ਲਵੈਂਡਰ: ਅਫਰੀਕੀ ਰਾਇਲਟੀ ਦਾ ਰੰਗ.<ref name="WeddingDetails.com">{{Cite web |title=African Wedding Traditions |url=https://www.weddingdetails.com/wedding-traditions/africa/}}</ref> * ਨੀਲਾ: ਨੀਲਾ ਪਿਆਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ। === ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਰੰਗ === ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ [[ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ|ਸੋਗ]] ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗ ਹਨ।<ref name="Path Ghana.com">{{Cite web |title=Funerals in Ghana |url=http://pathghana.com/funerals-in-ghana.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715051715/http://pathghana.com/funerals-in-ghana.html |archive-date=2011-07-15}}</ref> == ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ == [[ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ (1954–68)|ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ]] ਅਤੇ ਬਲੈਕ ਪਾਵਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦਸ਼ਕੀ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਿਲਿਆ। ''ਦਸ਼ਕੀ'' ਸ਼ਬਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 1967 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 22 ਜੁਲਾਈ, 1967 ਨੂੰ ''ਐਮਸਟਰਡਮ ਨਿਊਜ਼'' ਵਿੱਚ 1967 ਦੇ ਨੇਵਾਰਕ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਰਜ ਬਾਰਨਰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਫਰੀਕੀ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ " ''ਡੈਨ'' ਸ਼ਿਕੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਦ ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ'' ਵਿੱਚ ਫੇਥ ਬੇਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖ 7 ਜੁਲਾਈ, 1968 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ''ਦਸ਼ਿਕੀ'' ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਵੈਬਸਟਰਜ਼ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ'', 1970/72 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਲਜ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਹ 1967 ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੇ. ਬੇਨਿੰਗ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ. ਬੇਨਿੰਗ, ਐਮ. ਕਲਾਰਕ, ਐਚ. ਡੇਵਿਸ ਅਤੇ ਡਬਲਯੂ. ਸਮਿਥ, [[ਮੈਨਹੈਟਨ|ਮੈਨਹਟਨ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਹਾਰਲੇਮ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਸਲ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਜੋ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ। ਦਸ਼ਕੀ ਨੂੰ ਫਿਲਮਾਂ ''ਅਪਟਾਈਟ'' (1968), ''ਪੁਟਨੀ ਸਵਾਪ'' (1969), ਅਤੇ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਸੋਲ ਟ੍ਰੇਨ'' (1971) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਸੈਨਫੋਰਡ ਐਂਡ'' ਸਨ ਐਪੀਸੋਡ "ਲਮੋਂਟ ਗੋਜ਼ ਅਫਰੀਕਨ" ਵਿੱਚ ਸੈਨਫੋਰਡ ਦੇ ਬੇਟੇ ਲੈਮੋਂਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਫਰੀਕੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਡੈਸ਼ਕੀ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਜਿਮ ਬਰਾਉਨ|ਜਿਮ ਬ੍ਰਾਊਨ]], [[ਵਿਲਟ ਚੈਂਬਰਲੈਨ|ਵਿਲਟ ਚੈਂਬਰਲੇਨ]], ਸੈਮੀ ਡੇਵਿਸ ਜੂਨੀਅਰ, ਅਤੇ [[ਬਿੱਲ ਰਸਲ|ਬਿਲ ਰਸਲ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਫਰੀਕਨ-ਅਮਰੀਕਨ ਐਥਲੀਟਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਾਕ ਸ਼ੋਆਂ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਕੀ ਪਹਿਨੀ ਸੀ। [[ਹਿੱਪੀ|ਹਿੱਪੀਜ਼]] ਨੇ [[ਕਾਉਂਟਰ ਕਲਚਰ|ਵਿਰੋਧੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ]] ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦਸ਼ਿਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ।<ref>{{Cite web |last=Wolff |first=Norma H. |title=Dashiki |url=https://fashion-history.lovetoknow.com/clothing-types-styles/dashiki |publisher=LoveToKnow |access-date=2023-02-08 |archive-date=2022-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630171231/https://fashion-history.lovetoknow.com/clothing-types-styles/dashiki |url-status=dead }}</ref> [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ]] ਮੇਅਰ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਮੈਰੀਅਨ ਬੈਰੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਸ਼ਕੀ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦਸ਼ਿਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਰੈਪਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਫਰੀਕਨ ਅਮਰੀਕਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬਿਆਂਸੇ ਨੌਲੇਸ|ਬੇਓਨਸੀ]], [[ਰਿਹਾਨਾ]], ਕ੍ਰਿਸ ਬ੍ਰਾਊਨ, [[ਵਿਜ਼ ਖਲੀਫ਼ਾ|ਵਿਜ਼ ਖਲੀਫਾ]], ਸਕੂਲਬੌਏ ਕਿਊ, ਕਿਊ-ਟਿਪ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਲੈਕ ਪੈਂਥਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਫਰੇਡ ਹੈਂਪਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ 1969 ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ "ਪਾਵਰ ਐਨੀਵੇਅਰ ਵੇਅਰ ਦੇਅਰ ਪੀਪਲ" ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦਸ਼ਕੀ ਪਹਿਨਣ ਬਾਰੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ: "[ਏ] ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ. ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਦਾ ਦਸ਼ੀਕੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਸੀ ਸੱਤਾ ਦਾਸਕੀ ਦੀ ਆਸਤੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀ; ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਬੈਰਲ ਤੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ ।"<ref>[http://www.historyisaweapon.com/defcon1/fhamptonspeech.html "Power Anywhere Where There's People"]. Historyisaweapon.com. Retrieved on 2020-02-21.</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਕੁੜਤਾ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category inline|Dashikis}} hgv8g16mdvasae6vv0arapm3d772r1i 0 151576 841101 837521 2026-06-19T06:55:22Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841101 wikitext text/x-wiki '''ਪੂਨਮ ਗੁਪਤਾ''' OBE (ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 1976 ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼) ਉੱਦਮੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈ ਜੋ 2002 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਪੂਨਮ ਗੁਪਤਾ ਨੂੰ 2017 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਚੈਰਿਟੀ ਲਈ ਉਸਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਆਰਡਰ ਆਫ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਪਾਇਰ (OBE) ਦੀ ਅਫਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/new-years-honours-list-2017|title=New Year's Honours list 2017 - Publications - GOV.UK|website=www.gov.uk|language=en|access-date=2017-02-02}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.mirror.co.uk/news/uk-news/new-years-honours-2017-full-9535776|title=Revealed, the New Year's Honours 2017 in full|last=Glaze|first=Ben|date=2016-12-31|newspaper=mirror|access-date=2017-02-02}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=http://news.gov.scot/news/queens-new-year-honours-list-2017|title=Queen's New Year Honours list 2017|website=Scottish Government News|language=en|access-date=2017-02-02}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.heraldscotland.com/business/15038846.From_preparing_to_die_to_building_a___20m_global_commodities_group/?ref=ar|title=From preparing to die to building a £20m global commodities group|website=HeraldScotland|language=en|access-date=2017-02-02}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.greenocktelegraph.co.uk/news/15001068.Inverclyde_businesswoman_s_delight_at_OBE_honour/?ref=twtrec|title=Inverclyde businesswoman's delight at OBE honour|website=Greenock Telegraph|language=en|access-date=2017-02-02}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਲੇਡੀ ਇਰਵਿਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਰਿਟ 'ਤੇ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਫੋਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ ਮਾਸਟਰਿਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਐਮਬੀਏ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। 2022 ਵਿੱਚ, ਪੂਨਮ ਨੂੰ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਈਕੋਲ ਸੁਪਰੀਊਰ ਰਾਬਰਟ ਡੀ ਸੋਰਬਨ ਵਿਖੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ. ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਬੇਲਫਾਸਟ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ ਪੁਨੀਤ ਗੁਪਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਕੱਠੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹਨ, ਪਹਿਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 2005 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਦਾ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 2007 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-39665958|title=The paper queen who refused to fold|last=Brocklehurst|first=Steven|date=2017-04-25|work=BBC News|access-date=2017-04-28|language=en-GB}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.asianimage.co.uk/news/business/8366327.Meet_the_husband_and_wife_team_behind___10m_success/|title=Meet the husband and wife team behind £10m success|website=Asian Image|language=en|access-date=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.heraldscotland.com/business_hq/15038846.display/|title=From preparing to die to building a £20m global commodities group|website=HeraldScotland|language=en|access-date=2017-07-14}}</ref> ਆਪਣੀ ਦੂਜੀ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੂਨਮ ਨੂੰ [[ਟੀਬੀ|ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਤਪਦਿਕ]] ਦੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ 'ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":5" /><ref name=":6" /> == ਚੈਰੀਟੇਬਲ == ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਯੋਗਦਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਪਛੜੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਕੈਂਸਰ, ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ।<ref name=":4" /> ਉਹ ਐਕਸ਼ਨ ਫਾਰ ਚਿਲਡਰਨ ਚੈਰਿਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਪਾਂਸਰ ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਡਿਨਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਲੱਖਾਂ ਪੌਂਡ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। 2009 ਵਿੱਚ, ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਐਨੀ ਲੈਨੋਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਕਸਫੈਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਸਰਕਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਚੈਰਿਟੀ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। 2015 ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ, ਪੂਨਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਪੁਨੀਤ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਐਲੀਫੈਂਟ ਫੈਮਿਲੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਕਸ਼ਾ ਰੇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਇੱਕ ਚੈਰਿਟੀ ਜੋ ਕਿ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਿਸਟ ਅਤੇ ਡਚੇਸ ਆਫ ਕਾਰਨਵਾਲ ਦੇ ਭਰਾ, ਮਰਹੂਮ ਮਾਰਕ ਸ਼ੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ethnicnow.com/lifestyle/sport/asian-entrepreneurs-help-raise-funds-for-action-for-children/|title=Asian entrepreneurs help raise funds for Action For Children - Ethnic Now|website=www.ethnicnow.com|language=en-GB|access-date=2017-02-02|archive-date=2017-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203160846/http://www.ethnicnow.com/lifestyle/sport/asian-entrepreneurs-help-raise-funds-for-action-for-children/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ethnicnow.com/charity/pg-paper-team-up-with-action-for-children/|title=PG Paper Team Up With Action For Children - Ethnic Now|website=www.ethnicnow.com|language=en-GB|access-date=2017-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.greenocktelegraph.co.uk/news/14020960.Inverclyde_firm_s_charity_fundraiser_was_a_knockout_success/|title=Inverclyde firm's charity fundraiser was a knockout success|website=Greenock Telegraph|publisher=Greenock Telegraph|language=en|access-date=2017-02-02}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.printweek.com/print-week/news/1159891/honours-for-notable-industry-women|title=Honours For Notable Industry Women|last=Francis|first=Jo|work=Print Week|access-date=5 June 2017|archive-date=16 ਅਗਸਤ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816221047/https://www.printweek.com/print-week/news/1159891/honours-for-notable-industry-women|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.heraldscotland.com/news/homenews/14169375.Scots_couple_survive_near_misses_in_jungle_on_way_to_winning_charity_rickshaw_race/|title=Scots couple survive near misses in jungle on way to winning charity rickshaw race|website=HeraldScotland|language=en|access-date=2017-07-13}}</ref> 2017 ਵਿੱਚ, ਪੂਨਮ ਨੇ [https://www.womensbusinessmentoring.com ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸਲਾਹਕਾਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180120055100/https://www.womensbusinessmentoring.com/ |date=2018-01-20 }} ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.insider.co.uk/news/scotlands-top-female-executives-back-10539491|title=Scotland's top female executives back new Women's Business Mentoring initiative|last=Gates|first=Philip|date=2017-06-01|work=businessInsider|access-date=2017-06-02}}</ref> ਪੂਨਮ ਨੇ [[ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ]] ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਕੇ ਬਾਲ ਤਸਕਰੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸੱਚਾ ਜਾਫ਼ਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ 'ਤੇ ਜੇਤੂ ਬੋਲੀ ਲਗਾਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/virat-kohli-painting-goes-for-impressive-2-9-million-pounds-in-charity-auction/story-bLJ0YuOYWK37dC7SYxlqUM.html|title=Virat Kohli painting goes for impressive 23.7 crore rupees in charity auction|date=2017-06-13|work=hindustantimes.com/|access-date=2017-07-13|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/the-ceo-who-paid-2-9-mn-for-virat-kohli-painting-says-cricket-is-like-running-a-business/articleshow/59434101.cms|title=The CEO, who paid £2.9 mn for Virat Kohli painting, says cricket is like running a business|last=Rebello|first=Maleeva|date=2017-07-04|work=The Economic Times|access-date=2017-07-13}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://cricket.yahoo.com/news/virat-kohli-painting-bought-290-114508737.html|title=Virat Kohli Painting Bought For 290 Thousand GBP|access-date=2017-07-13|language=en-IN|archive-date=2017-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003223605/https://cricket.yahoo.com/news/virat-kohli-painting-bought-290-114508737.html|url-status=dead}}</ref> 2021 ਵਿੱਚ, ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਡੀਆ ਕੋਵਿਡ ਅਪੀਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਘਾਤਕ ਦੂਜੀ ਕੋਵਿਡ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਕਸੀਜਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web|title=Scots firm in life-saving mercy response to send Covid oxygen aid to India|url=https://www.heraldscotland.com/news/19369189.covid-scotland-owners-paper-firm-lead-push-send-life-saving-equipment-stricken-india/|access-date=2021-06-22|website=HeraldScotland|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=HindiPath|date=2021-06-08|title=जितना पाया, उससे ज़्यादा स्वदेश को लौटाया जाए : पूनम गुप्ता|url=https://hindipath.com/poonam-gupta-corona-help-india/|access-date=2021-06-22|website=हिंदी पथ|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Greenock firm sends oxygen machines to India amid coronavirus crisis|url=https://www.greenocktelegraph.co.uk/news/19359710.greenock-firm-sends-3-000-life-saving-oxygen-machines-india-help-combat-coronavirus-crisis/|access-date=2021-06-22|website=Greenock Telegraph|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-06-08|title=LIFE-Saving Effort By Greenock Company To Help With India's Covid Oxygen Crisis|url=https://www.inverclydenow.com/life-saving-effort-by-greenock-company-to-help-with-indias-covid-oxygen-crisis/|access-date=2021-06-22|website=Inverclyde Now|language=en}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਪੂਨਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰੋਬਾਰ - [https://www.pgpaper.com ਪੀਜੀ ਪੇਪਰ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਟਿਡ] 2003 ਵਿੱਚ ਕਿਲਮਾਕੋਲ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ ਜੋ ਅਕਸਰ ਲੈਂਡਫਿਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੀਜੀ ਪੇਪਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 53 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਆਯਾਤ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੇਪਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.insider.co.uk/special-reports/insider-regional-review-inverclyde-10634347|title=Insider regional review: Inverclyde|last=Insider|first=Business|date=2017-06-19|work=businessInsider|access-date=2017-07-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.heraldscotland.com/business/13197850.PG_Paper_closes_in_on_international_deals/|title=PG Paper closes in on international deals|website=HeraldScotland|language=en|access-date=2017-02-07}}</ref> 2015 ਤੋਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਨੌਕ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਸਟਮ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.heraldscotland.com/business/13774549.PG_Paper_moves_to_Greenock_s_Custom_House/|title=PG Paper moves to Greenock's Custom House|website=HeraldScotland|language=en|access-date=2017-02-07}}</ref> ਗੁਪਤਾ ਹੁਣ ਪੀਜੀ ਵਰਲਡ, ਐਸਏਪੀਪੀ ਹੋਲਡਿੰਗਜ਼, ਐਸਏਪੀਪੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਐਸਏਪੀਪੀ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ, ਐਨਵਾਈਜ਼ ਡੈਂਟਲ ਹੈਲਥ, ਪੁਨਵ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਉੱਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਡੀਆ ਇੰਕ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ 'ਯੂਕੇ-ਭਾਰਤ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite book |url=https://indiaincgroup.com/wp-content/uploads/2019/06/100-Most-Influential-in-UK-India-relations-3rd-Edition-2019.pdf |title=UK-India 100: Most Influential People in UK-India Relations: Celebrating Women |publisher=PWC |page=18 |access-date=29 September 2022 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:PG_Paper_Headquarters.jpg|thumb| 2015 ਪੀਜੀ ਪੇਪਰ ਕੰਪਨੀ ਲਿਮਿਟੇਡ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਕਸਟਮ ਹਾਊਸ, ਗ੍ਰੀਨੌਕ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ।]] == ਅਵਾਰਡ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ/ਸਨਮਾਨ/ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ! ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ |- | 2022 | ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਲੀਡਰ - ਵੂਮੈਨ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸਕਾਟਲੈਂਡ<ref>{{Cite web |date=2022-10-28 |title=Women’s Enterprise Scotland Awards winners unveiled - with Nicola Sturgeon praising event's fostering of female leaders |url=https://www.scotsman.com/business/womens-enterprise-scotland-awards-winners-unveiled-with-guest-speaker-nicola-sturgeon-praising-events-spotlight-on-female-entrepreneurship-3897459 |access-date=2022-10-28 |website=www.scotsman.com |language=en}}</ref> | ਅਵਾਰਡ |- | 2020 | ਡੰਡੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਉੱਦਮੀ ਮਾਨਤਾ ਪੁਰਸਕਾਰ | ਅਵਾਰਡ |- | 2019 | ਸਾਲ 2019 ਦੇ ਉੱਦਮੀ ਯੂਕੇ - ਅਰਨਸਟ ਐਂਡ ਯੰਗ<ref name="Symon">{{Cite web|url=https://www.insider.co.uk/news/scottish-businesses-scoop-two-prizes-20834266|title=Two Scottish businesses win at UK-wide entrepreneur awards|last=Symon|first=Ken|date=2019-11-08|website=businessInsider|access-date=2020-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.scotsman.com/business/scottish-leaders-win-duo-titles-ey-entrepreneur-year-awards-1402953|title=Scottish leaders win duo of titles at EY Entrepreneur of the Year awards|website=www.scotsman.com|language=en|access-date=2020-03-12}}</ref> | ਜੇਤੂ |- | 2019 | ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਲਈ ਸਾਲ ਦਾ ਉੱਦਮੀ - ਅਰਨਸਟ ਐਂਡ ਯੰਗ<ref>{{Cite web|url=https://www.heraldscotland.com/business_hq/17705483.pg-paper-boss-gupta-named-scotlands-top-entrepreneur/|title=PG Paper boss Gupta named Scotland's top entrepreneur|website=HeraldScotland|language=en|access-date=2019-06-24}}</ref><ref name="Symon"/> | ਜੇਤੂ |- | 2019 | ਸਕੇਲ ਅੱਪ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ - ਅਰਨਸਟ ਐਂਡ ਯੰਗ<ref>{{Cite web|url=https://www.insider.co.uk/events/poonam-gupta-named-ey-entrepreneur-16515983|title=Entrepreneur of the year is named|last=Symon|first=Ken|date=2019-06-14|website=businessInsider|access-date=2019-06-24}}</ref> | ਜੇਤੂ |- | 2019 | ਨੰਬਰ 1 ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਅਮੇਜ਼ਿੰਗ ਬਿਜ਼ਨਸ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ<ref>{{Cite web|url=https://www.sundaypost.com/fp/no-1-magazine-amazing-women-awards-the-winners|title=No. 1 Magazine Amazing Women Awards - The Winners|last=McEachern|first=Megan|website=Sunday Post|language=en-US|access-date=2019-06-03}}</ref> | ਜੇਤੂ |- | 2019 | ਗਲਾਸਗੋ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਘਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ | ਨਿਯੁਕਤੀ |- | 2018 | ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਸਕਾਟਿਸ਼ ਚੈਂਬਰਜ਼ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ<ref>{{Cite web|url=https://www.scottishchambers.org.uk/about-us/scc-board|title=SCC Board {{!}} Welcome to the Scottish Chambers of Commerce website|website=www.scottishchambers.org.uk|access-date=2019-06-03}}</ref> | ਨਿਯੁਕਤੀ |- | 2018 | ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵੂਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ<ref>{{Cite news|url=https://www.insider.co.uk/news/bws-wescotland-poonam-gupta-awards-13526446|title=Business Women Scotland and Women's Enterprise Scotland Awards winners revealed|last=Kemp|first=Kenny|date=2018-11-05|work=businessInsider|access-date=2018-11-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.greenocktelegraph.co.uk/news/17204728.head-of-a-greenock-based-company-has-been-crowned-scotlands-top-female-entrepreneur/|title=Head of a Greenock-based company has been crowned Scotland's top female entrepreneur|website=Greenock Telegraph|language=en|access-date=2018-11-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bwsltd.co.uk/business-women-scotland-and-wes-scotland-awards-2018-winners/|title=Business Women Scotland and WES Scotland Awards 2018 Winners {{!}} Business Women Scotland {{!}} BWS magazine {{!}} Business network events|website=bwsltd.co.uk|language=en-GB|access-date=2018-11-24|archive-date=2018-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125030730/https://bwsltd.co.uk/business-women-scotland-and-wes-scotland-awards-2018-winners/|url-status=dead}}</ref> | ਜੇਤੂ |- | 2017 | CEMVO ਨਸਲੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਵਾਰਡ - ਬਿਜ਼ਨਸ ਫੀਮੇਲ ਅਵਾਰਡ | ਜੇਤੂ |- | 2017 | ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ 100 ਜੀਵੰਤ ਚਿਹਰੇ<ref>{{Cite news|url=https://faces.grantthornton.co.uk/faces/poonam-gupta-obe/|title=Poonam Gupta OBE - Faces of a Vibrant Economy - Grant Thornton|work=Faces of a Vibrant Economy - Grant Thornton|access-date=2018-02-26|language=en-US|archive-date=2018-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226211802/https://faces.grantthornton.co.uk/faces/poonam-gupta-obe/|url-status=dead}}</ref> | ਸਨਮਾਨ |- | 2017 | ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਸਕਿੱਲ ਰਣਨੀਤਕ ਬੋਰਡ ਦੇ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ - ਸਕਾਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ।<ref>{{Cite web|url=https://beta.gov.scot/publications/enterprise-and-skills-strategic-board-members-biographies/|title=Enterprise and Skills Strategic Board: members' biographies - gov.scot|website=beta.gov.scot|language=en|access-date=2018-02-26|archive-date=2018-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226211758/https://beta.gov.scot/publications/enterprise-and-skills-strategic-board-members-biographies/|url-status=dead}}</ref> | ਨਿਯੁਕਤੀ |- | 2017 | ਵੂਮੈਨ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸਕਾਟਲੈਂਡ<ref>{{Cite web|url=https://www.womensbusinessmentoring.com/advisory-board|title=Women's Business Mentoring {{!}} Home|website=Women's Business Mentoring {{!}} Home|language=en|access-date=2018-02-26|archive-date=2018-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227034450/https://www.womensbusinessmentoring.com/advisory-board|url-status=dead}}</ref> | ਰਾਜਦੂਤ |- | 2016 | ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਰਡਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ<ref name=":0" /><ref name=":3" /><ref name=":2" /><ref name=":1" /> | ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਮੈਡਲ |- | 2013 | ਡੇਲੋਇਟ ਫੀਮੇਲ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸਾਲ ਦੀ<ref>{{Cite web |last=michael |date=2013-05-12 |title=Aberdeen represented well in The Scottish Business Awards, Scotland's biggest business awards event |url=https://www.sbnn.co.uk/2013/05/12/aberdeen-represented-well-in-the-scottish-business-awards-scotland-s-biggest-business-awards-event/ |access-date=2017-02-07 |website=SBNN |archive-date=2017-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170207192521/https://www.sbnn.co.uk/2013/05/12/aberdeen-represented-well-in-the-scottish-business-awards-scotland-s-biggest-business-awards-event/ |url-status=dead }}</ref> | ਫਾਈਨਲਿਸਟ |- | 2011 | ਅਰਨਸਟ ਐਂਡ ਯੰਗ ਦਾ ਸਾਲ ਦਾ ਉੱਦਮੀ | ਫਾਈਨਲਿਸਟ |- | 2009 | ਸਾਲ ਦੀ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਏਸ਼ੀਅਨ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵੂਮੈਨ<ref>{{Cite web |title=Meet the husband and wife team behind £10m success |url=http://www.asianimage.co.uk/news/business/8366327.Meet_the_husband_and_wife_team_behind___10m_success/ |access-date=2017-02-07 |website=Asian Image |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Welcome to The Scottish Asian Business Awards |url=http://www.theasianbusinessawards.info/scotland-2010/2009.html |access-date=2017-02-07 |website=www.theasianbusinessawards.info |archive-date=2010-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101211132928/http://www.theasianbusinessawards.info/scotland-2010/2009.html |url-status=dead }}</ref> | ਜੇਤੂ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1976]] eogf2b5par4gklc30w7ttwd6uk5cvwb 0 152120 841117 745474 2026-06-19T09:09:00Z Harry sidhuz 38365 841117 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Geetanjali Lal.jpg|thumb|ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ]] '''ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ''' (ਜਨਮ '''ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੇਸਾਈ''' ; 6 ਨਵੰਬਰ 1948) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਥਕ]] ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਦੇਸਾਈ - ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਫਤਾਬ-ਏ-ਮੋਸੀਕੀ ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="mid-day">{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/india-is-immensely-rich-in-heritage-classical-art-forms--kathak-dancer-geetanjali-lal-22984206|title=India is immensely rich in heritage classical art forms: Kathak dancer Geetanjali Lal|date=11 September 2020|work=www.mid-day.com|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੱਥਕ ਡਾਂਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਰੋਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="where-words-fall-short">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/lifestyle/where-words-fall-short-56699|title=Where words fall short|work=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/jalandhar/add-covid-2-58750|title=TV channels reluctant to promote Kathak, say artists|work=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref> ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/how-gharanas-shaped-modern-kathak/article65277766.ece|title=How gharanas shaped modern Kathak|last=Sahai|first=Shrinkhla|date=31 March 2022|work=The Hindu|language=en-IN}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਰਾਓ ਕਲਿਆਨਪੁਰਕਰ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਥਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/children-must-be-aware-of-classical-art-forms-kathak-dancer-geetanjali-lal/articleshow/78062296.cms|title=Children must be aware of classical art forms: Kathak dancer Geetanjali Lal - Times of India|work=The Times of India}}</ref><ref name="mid-day"/> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 2009-2012 ਤੱਕ ਰੀਪਰਟਰੀ<ref name="hcicolombo">{{Cite web |title=Welcome to High Commission of India, Colombo, Sri Lanka |url=https://hcicolombo.gov.in/press?id=eyJpdiI6Im82RUVWd0JXSzMxZUpDSDJSZmVvSUE9PSIsInZhbHVlIjoiVW9RYkwzanA5akJuSGNGZDA0NTZNdz09IiwibWFjIjoiNGMwNGUwNWEwNGUwNDFhY2VhZDgyYjU2ZDQ0NjM2MGFmOTQ0NDIxYjYxM2RiMTFjZTQ4NzE2NThkNTdlNjBlYyJ9 |website=hcicolombo.gov.in}}</ref> ਅਤੇ ਕੱਥਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name=spicmacay/> ਉਹ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੇ ਸੋਲੋ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੱਕੜੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ, ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ, ਕੱਛ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਭੂਚਾਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ [[11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਦੇ ਹਮਲੇ|ਵਰਲਡ ਟ੍ਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਟਵਿਨ ਟਾਵਰਾਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ]], ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਵੀ ਕੁਇਜ਼ ਸ਼ੋਅ ' ਕੌਣ ਬਣੇਗਾ ਕਰੋੜਪਤੀ ' 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਡਰਾਇੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ' [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਅਭਿਨੀਤ।<ref name=hcicolombo/> ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ - ਸ਼ਾਇਰ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਹਜੂਰ (1972) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ - ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ]], [[ਪ੍ਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ|ਪਰੀਕਸ਼ਤ ਸਾਹਨੀ]], [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ]] ਨਾਲ - ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ।<ref name="mahjoor1">{{Cite web |title=Shair-E-Kashmir Mahjoor (1972) Cast - Actor, Actress, Director, Producer, Music Director |url=https://www.cinestaan.com/movies/shair-e-kashmir-mahjoor-4038/cast-crew |website=Cinestaan |access-date=2023-02-15 |archive-date=2021-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211218081508/https://www.cinestaan.com/movies/shair-e-kashmir-mahjoor-4038/cast-crew |url-status=dead }}</ref><ref name="mahjoor2">{{Cite web |last=Naidu |first=Jaywant |date=12 March 2017 |title=Dance helps the mind and body |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Hans/2017-03-12/Dance-helps-the-mind-and-body/286246 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=where-words-fall-short/><ref name=mid-day/> ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਅਭਿਮਨਿਊ ਲਾਲ (ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਵਿਧਾ ਲਾਲ ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਹਨ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * 2007 ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/president-presents-akademi-awards-to-34-artists-23162-2008-02-26|title=President presents Akademi awards to 34 artists|work=India Today|language=en}}</ref><ref name=spicmacay/><ref name=mid-day/><ref name=tribune/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੂੰ "ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਸ਼ਾਰਦਾ", "ਨਾਟਯ ਕਲਾ ਸ਼੍ਰੀ", "ਭਾਰਤ ਗੌਰਵ", "ਕਲਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ" ਅਤੇ "ਕਲਪਨਾ ਚਾਵਲਾ ਅਵਾਰਡ", "ਜੀਜਾਬਾਈ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰਸ ਅਵਾਰਡ", "ਆਚਾਰੀਆ ਕਲਾ ਵਿਪਾਂਚੀ"<ref name=spicmacay/>[http://spicmacay.apnimaati.com/2013/07/kathak-guru-vidushi-smt-geetanjali-lal.html "Kathak Guru Vidushi Smt. ]</cite></ref> ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=tribune/> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] 2j6r4c1retrkablmhe873r7ahm5tljg 841118 841117 2026-06-19T09:09:19Z Harry sidhuz 38365 841118 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Geetanjali Lal.jpg|thumb|ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ]] '''ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ''' (ਜਨਮ '''ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੇਸਾਈ''' ; 6 ਨਵੰਬਰ 1948) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਥਕ]] ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਦੇਸਾਈ - ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਫਤਾਬ-ਏ-ਮੋਸੀਕੀ ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="mid-day">{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/india-is-immensely-rich-in-heritage-classical-art-forms--kathak-dancer-geetanjali-lal-22984206|title=India is immensely rich in heritage classical art forms: Kathak dancer Geetanjali Lal|date=11 September 2020|work=www.mid-day.com|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੱਥਕ ਡਾਂਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਰੋਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="where-words-fall-short">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/lifestyle/where-words-fall-short-56699|title=Where words fall short|work=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/jalandhar/add-covid-2-58750|title=TV channels reluctant to promote Kathak, say artists|work=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref> ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/how-gharanas-shaped-modern-kathak/article65277766.ece|title=How gharanas shaped modern Kathak|last=Sahai|first=Shrinkhla|date=31 March 2022|work=The Hindu|language=en-IN}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਰਾਓ ਕਲਿਆਨਪੁਰਕਰ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਥਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/children-must-be-aware-of-classical-art-forms-kathak-dancer-geetanjali-lal/articleshow/78062296.cms|title=Children must be aware of classical art forms: Kathak dancer Geetanjali Lal - Times of India|work=The Times of India}}</ref><ref name="mid-day"/> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 2009-2012 ਤੱਕ ਰੀਪਰਟਰੀ<ref name="hcicolombo">{{Cite web |title=Welcome to High Commission of India, Colombo, Sri Lanka |url=https://hcicolombo.gov.in/press?id=eyJpdiI6Im82RUVWd0JXSzMxZUpDSDJSZmVvSUE9PSIsInZhbHVlIjoiVW9RYkwzanA5akJuSGNGZDA0NTZNdz09IiwibWFjIjoiNGMwNGUwNWEwNGUwNDFhY2VhZDgyYjU2ZDQ0NjM2MGFmOTQ0NDIxYjYxM2RiMTFjZTQ4NzE2NThkNTdlNjBlYyJ9 |website=hcicolombo.gov.in}}</ref> ਅਤੇ ਕੱਥਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੇ ਸੋਲੋ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੱਕੜੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ, ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ, ਕੱਛ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਭੂਚਾਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ [[11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਦੇ ਹਮਲੇ|ਵਰਲਡ ਟ੍ਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਟਵਿਨ ਟਾਵਰਾਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ]], ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਵੀ ਕੁਇਜ਼ ਸ਼ੋਅ ' ਕੌਣ ਬਣੇਗਾ ਕਰੋੜਪਤੀ ' 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਡਰਾਇੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ' [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਅਭਿਨੀਤ।<ref name=hcicolombo/> ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ - ਸ਼ਾਇਰ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਹਜੂਰ (1972) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ - ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ]], [[ਪ੍ਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ|ਪਰੀਕਸ਼ਤ ਸਾਹਨੀ]], [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ]] ਨਾਲ - ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ।<ref name="mahjoor1">{{Cite web |title=Shair-E-Kashmir Mahjoor (1972) Cast - Actor, Actress, Director, Producer, Music Director |url=https://www.cinestaan.com/movies/shair-e-kashmir-mahjoor-4038/cast-crew |website=Cinestaan |access-date=2023-02-15 |archive-date=2021-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211218081508/https://www.cinestaan.com/movies/shair-e-kashmir-mahjoor-4038/cast-crew |url-status=dead }}</ref><ref name="mahjoor2">{{Cite web |last=Naidu |first=Jaywant |date=12 March 2017 |title=Dance helps the mind and body |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Hans/2017-03-12/Dance-helps-the-mind-and-body/286246 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=where-words-fall-short/><ref name=mid-day/> ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਅਭਿਮਨਿਊ ਲਾਲ (ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਵਿਧਾ ਲਾਲ ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਹਨ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * 2007 ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/president-presents-akademi-awards-to-34-artists-23162-2008-02-26|title=President presents Akademi awards to 34 artists|work=India Today|language=en}}</ref><ref name=spicmacay/><ref name=mid-day/><ref name=tribune/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੂੰ "ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਸ਼ਾਰਦਾ", "ਨਾਟਯ ਕਲਾ ਸ਼੍ਰੀ", "ਭਾਰਤ ਗੌਰਵ", "ਕਲਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ" ਅਤੇ "ਕਲਪਨਾ ਚਾਵਲਾ ਅਵਾਰਡ", "ਜੀਜਾਬਾਈ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰਸ ਅਵਾਰਡ", "ਆਚਾਰੀਆ ਕਲਾ ਵਿਪਾਂਚੀ"<ref name=spicmacay/>[http://spicmacay.apnimaati.com/2013/07/kathak-guru-vidushi-smt-geetanjali-lal.html "Kathak Guru Vidushi Smt. ]</ref> ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] a0kmrwho201wi6dq5570xtflc7qoxq5 841119 841118 2026-06-19T09:09:43Z Harry sidhuz 38365 841119 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Geetanjali Lal.jpg|thumb|ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ]] '''ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ''' (ਜਨਮ '''ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੇਸਾਈ''' ; 6 ਨਵੰਬਰ 1948) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਥਕ]] ਡਾਂਸਰ ਅਤੇ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਜਨੀਕਾਂਤ ਦੇਸਾਈ - ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਆਫਤਾਬ-ਏ-ਮੋਸੀਕੀ ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਚੇਲੇ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref name="mid-day">{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/india-is-immensely-rich-in-heritage-classical-art-forms--kathak-dancer-geetanjali-lal-22984206|title=India is immensely rich in heritage classical art forms: Kathak dancer Geetanjali Lal|date=11 September 2020|work=www.mid-day.com|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੱਥਕ ਡਾਂਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਰੋਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰੀ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="where-words-fall-short">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/lifestyle/where-words-fall-short-56699|title=Where words fall short|work=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/jalandhar/add-covid-2-58750|title=TV channels reluctant to promote Kathak, say artists|work=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref> ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ,<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/how-gharanas-shaped-modern-kathak/article65277766.ece|title=How gharanas shaped modern Kathak|last=Sahai|first=Shrinkhla|date=31 March 2022|work=The Hindu|language=en-IN}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਮੋਹਨ ਰਾਓ ਕਲਿਆਨਪੁਰਕਰ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਥਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/children-must-be-aware-of-classical-art-forms-kathak-dancer-geetanjali-lal/articleshow/78062296.cms|title=Children must be aware of classical art forms: Kathak dancer Geetanjali Lal - Times of India|work=The Times of India}}</ref><ref name="mid-day"/> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ 2009-2012 ਤੱਕ ਰੀਪਰਟਰੀ<ref name="hcicolombo">{{Cite web |title=Welcome to High Commission of India, Colombo, Sri Lanka |url=https://hcicolombo.gov.in/press?id=eyJpdiI6Im82RUVWd0JXSzMxZUpDSDJSZmVvSUE9PSIsInZhbHVlIjoiVW9RYkwzanA5akJuSGNGZDA0NTZNdz09IiwibWFjIjoiNGMwNGUwNWEwNGUwNDFhY2VhZDgyYjU2ZDQ0NjM2MGFmOTQ0NDIxYjYxM2RiMTFjZTQ4NzE2NThkNTdlNjBlYyJ9 |website=hcicolombo.gov.in}}</ref> ਅਤੇ ਕੱਥਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੇ ਸੋਲੋ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੈ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੱਕੜੀ, ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਾਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ। ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਲਾਲ ਨੇ, ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ, ਕੱਛ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਭੂਚਾਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ [[11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਦੇ ਹਮਲੇ|ਵਰਲਡ ਟ੍ਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਟਵਿਨ ਟਾਵਰਾਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ]], ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਵੀ ਕੁਇਜ਼ ਸ਼ੋਅ ' ਕੌਣ ਬਣੇਗਾ ਕਰੋੜਪਤੀ ' 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ ਡਰਾਇੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ' [[ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ]] ਅਭਿਨੀਤ।<ref name=hcicolombo/> ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ - ਸ਼ਾਇਰ-ਏ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਮਹਜੂਰ (1972) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ - ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ]], [[ਪ੍ਰੀਕਸ਼ਿਤ ਸਾਹਨੀ|ਪਰੀਕਸ਼ਤ ਸਾਹਨੀ]], [[ਪ੍ਰਾਣ (ਐਕਟਰ)|ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ]] ਨਾਲ - ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ।<ref name="mahjoor1">{{Cite web |title=Shair-E-Kashmir Mahjoor (1972) Cast - Actor, Actress, Director, Producer, Music Director |url=https://www.cinestaan.com/movies/shair-e-kashmir-mahjoor-4038/cast-crew |website=Cinestaan |access-date=2023-02-15 |archive-date=2021-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211218081508/https://www.cinestaan.com/movies/shair-e-kashmir-mahjoor-4038/cast-crew |url-status=dead }}</ref><ref name="mahjoor2">{{Cite web |last=Naidu |first=Jaywant |date=12 March 2017 |title=Dance helps the mind and body |url=https://www.thehansindia.com/posts/index/Hans/2017-03-12/Dance-helps-the-mind-and-body/286246 |website=www.thehansindia.com |language=en}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=where-words-fall-short/><ref name=mid-day/> ਕਥਕ ਡਾਂਸਰ ਅਭਿਮਨਿਊ ਲਾਲ (ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਅਤੇ ਵਿਧਾ ਲਾਲ ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਹਨ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == * 2007 ਵਿੱਚ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]]<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/president-presents-akademi-awards-to-34-artists-23162-2008-02-26|title=President presents Akademi awards to 34 artists|work=India Today|language=en}}</ref><ref name=spicmacay/><ref name=mid-day/><ref name=tribune/> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੂੰ "ਨ੍ਰਿਤਿਆ ਸ਼ਾਰਦਾ", "ਨਾਟਯ ਕਲਾ ਸ਼੍ਰੀ", "ਭਾਰਤ ਗੌਰਵ", "ਕਲਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ" ਅਤੇ "ਕਲਪਨਾ ਚਾਵਲਾ ਅਵਾਰਡ", "ਜੀਜਾਬਾਈ ਵੂਮੈਨ ਅਚੀਵਰਸ ਅਵਾਰਡ", "ਆਚਾਰੀਆ ਕਲਾ ਵਿਪਾਂਚੀ"[http://spicmacay.apnimaati.com/2013/07/kathak-guru-vidushi-smt-geetanjali-lal.html "Kathak Guru Vidushi Smt. ]</ref> ਦੇ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] 5r93b1gfr1u6wci291smoy4dza3zu3c 0 154427 841055 836166 2026-06-18T17:35:45Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Background" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358960286|Manju Mehta]]" 841055 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ | image = Shri Manju Mehta.jpg | image_size = | caption = ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਟਰੱਸਟ ਵਿੱਚ ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ; ਫਰਵਰੀ 2020 | birth_date = {{Birth date and age|1945|5|21|df=yes}} | genre = ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ | occupation = ਸੰਗੀਤਕਾਰ | instrument = ਸਿਤਾਰ | years_active = | label = | website = | associated_acts = }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Articles with hCards]] [[ਪੰਡਿਤ|ਵਿਦੁਸ਼ੀ]]<ref>{{Cite web |title=The sitar from different angles (Pt. 2): Modern players, global experiments |url=https://www.darbar.org/article/sitar-from-different-angles-pt-2 |access-date=2021-09-30 |website=Darbar Arts Culture and Heritage Trust |archive-date=2021-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210625045728/https://www.darbar.org/article/sitar-from-different-angles-pt-2 |url-status=dead }}</ref> '''ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ''' ('''Manju Mehta;''' ਜਨਮ '''ਮੰਜੂ ਭੱਟ''';<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-indomitable-spirit-and-quiet-dedication-of-sitarist-manju-mehta/article26470848.ece|title=The indomitable spirit and quiet dedication of sitarist Manju Mehta|last=Banerjee|first=Meena|date=2019-03-08|work=The Hindu|access-date=2021-09-30|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> 1945<ref>{{Cite web |last=Service |first=Tribune News |title=Sitarist Manju Mehta gets Tansen Samman |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/nation/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-704323 |access-date=2021-09-30 |website=Tribuneindia News Service |language=en |archive-date=2021-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628130313/https://www.tribuneindia.com/news/archive/nation/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-704323 |url-status=dead }}</ref> ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਸਿਤਾਰ]] ਵਾਦਕ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date= |title=news/33634.html |url=http://www.earthtimes.org/articles/news/33634.html |access-date=2012-07-25 |publisher=Earth Times |archive-date=2012-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921005130/http://www.earthtimes.org/articles/news/33634.html |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਕਲਾਵ ਭੱਟ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Manju Mehta {{!}} Learn Indian Classical Music Online - Sharda.org |url=https://www.sharda.org/manju-mehta/ |access-date=2021-09-30 |website=Sharda Music |language=en-AU |archive-date=2021-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206085203/https://www.sharda.org/manju-mehta/ |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ; ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ [[Shashi Mohan Bhatt|ਸ਼ਸ਼ੀ ਮੋਹਨ ਭੱਟ]] ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਡਿਤ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name=":1">{{Cite magazine|date=August 4, 1997|title=Sitar maestro Pandit Shashi Mohan Bhatt passes away|url=https://www.indiatoday.in/magazine/signposts/story/19970804-sitar-maestro-pandit-shashi-mohan-bhatt-passes-away-831842-1997-08-04|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-30}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pt Vishwa Mohan Bhatt returns to stage after crucial head surgery with a concert in Chandigarh - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/chandigarh/pt-vishwa-mohan-bhatt-returns-to-stage-after-crucial-head-surgery-with-a-concert-in-chandigarh/articleshow/86120769.cms |access-date=2021-09-30 |website=The Times of India |language=en}}</ref> ਸ਼ਸ਼ੀ ਮੋਹਨ, [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ|ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਮੰਜੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਤਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਫੇ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ [[ਸਰੋਦ]] ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ [[Damodar Lal Kabra|ਦਾਮੋਦਰ ਲਾਲ ਕਾਬਰਾ]], [[ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ|ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ]]<ref>{{Cite web |last=Amarendra Dhaneswhar |date=Feb 6, 2011 |title=Celebrating a legacy |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/music/celebrating-a-legacy/articleshow/16099489.cms |access-date=2021-09-30 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚੇਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਪਿਛੋਕੜ == ਮੰਜੂ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਈ 1945 ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਮਨਮੋਹਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਕਾਲਵ ਭੱਟ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Sitarist Manju Mehta gets Tansen Samman |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/nation/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-704323 |access-date=2021-09-30 |website=Tribuneindia News Service |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Manju Mehta {{!}} Learn Indian Classical Music Online - Sharda.org |url=https://www.sharda.org/manju-mehta/ |access-date=2021-09-30 |website=Sharda Music |language=en-AU}}</ref> ਉਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ-ਉਸ ਦੇ ਮਾ- ਬਾਪ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-indomitable-spirit-and-quiet-dedication-of-sitarist-manju-mehta/article26470848.ece|title=The indomitable spirit and quiet dedication of sitarist Manju Mehta|last=Banerjee|first=Meena|date=2019-03-08|work=The Hindu|access-date=2021-09-30|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ [[Shashi Mohan Bhatt|ਸ਼ਸ਼ੀ ਮੋਹਨ ਭੱਟ]] ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ [[ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ|ਵਿਸ਼ਵ ਮੋਹਨ ਭੱਟ]] ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ [[ਪੰਡਿਤ]] ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite magazine|date=August 4, 1997|title=Sitar maestro Pandit Shashi Mohan Bhatt passes away|url=https://www.indiatoday.in/magazine/signposts/story/19970804-sitar-maestro-pandit-shashi-mohan-bhatt-passes-away-831842-1997-08-04|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-30}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pt Vishwa Mohan Bhatt returns to stage after crucial head surgery with a concert in Chandigarh - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/chandigarh/pt-vishwa-mohan-bhatt-returns-to-stage-after-crucial-head-surgery-with-a-concert-in-chandigarh/articleshow/86120769.cms |access-date=2021-09-30 |website=The Times of India |language=en}}</ref> [[ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ]] ਦਾ ਚੇਲਾ ਸਸ਼ੀ ਮੋਹਨ ਭੱਟ ਅਪਣੀ ਭੈਣ ਮੰਜੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਤਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite magazine|date=August 4, 1997|title=Sitar maestro Pandit Shashi Mohan Bhatt passes away|url=https://www.indiatoday.in/magazine/signposts/story/19970804-sitar-maestro-pandit-shashi-mohan-bhatt-passes-away-831842-1997-08-04|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-30}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="">[https://www.indiatoday.in/magazine/signposts/story/19970804-sitar-maestro-pandit-shashi-mohan-bhatt-passes-away-831842-1997-08-04 "Sitar maestro Pandit Shashi Mohan Bhatt passes away"]. ''India Today''. 4 August 1997<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 September</span> 2021</span>.</cite></ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-indomitable-spirit-and-quiet-dedication-of-sitarist-manju-mehta/article26470848.ece|title=The indomitable spirit and quiet dedication of sitarist Manju Mehta|last=Banerjee|first=Meena|date=2019-03-08|work=The Hindu|access-date=2021-09-30|language=en-IN|issn=0971-751X}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBanerjee2019">Banerjee, Meena (8 March 2019). [https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-indomitable-spirit-and-quiet-dedication-of-sitarist-manju-mehta/article26470848.ece "The indomitable spirit and quiet dedication of sitarist Manju Mehta"]. ''The Hindu''. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਸੀਰੀਅਲ ਨੰਬਰ|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0971-751X 0971-751X]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">30 September</span> 2021</span>.</cite></ref> ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਾਂ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ [[ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ|ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ]] ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਰਾਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਚੇਲੇ [[ਸਰੋਦ]] ਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ [[Damodar Lal Kabra|ਦਮੋਦਰ ਲਾਲ ਕਾਬਰਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਪਡ਼੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Amarendra Dhaneswhar |date=Feb 6, 2011 |title=Celebrating a legacy |url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/music/celebrating-a-legacy/articleshow/16099489.cms |access-date=2021-09-30 |website=Mumbai Mirror |language=en}}</ref><ref name=":0" /> == ਕੈਰੀਅਰ == ਨੰਦਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, 1980 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ (ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਭੱਟ ਅਤੇ ਕਾਬਰਾ ਵਾਂਗ) ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਿਤਾ [[ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ|ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ]] ਦੀ ਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਖਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲਿਸਟ<ref>{{Cite web |last=Prasar Bharati—All India Radio, Ahmedabad |date=1 January 2020 |title=Annual List of Music Artists of All India Radio: Ahmedabad |url=https://prasarbharati.gov.in/music_artists/airahmedabad.pdf}}</ref> ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Music Auditions {{!}} Prasar Bharati |url=https://prasarbharati.gov.in/music-auditions/ |access-date=2021-09-30 |website=prasarbharati.gov.in}}</ref> ਉਹ ਸਪਤਕ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ @ ਸਪਤਕ ਟਰੱਸਟ ਸਪਤਕ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2010-10-27 |title=Ahmedabad sways to serene sitar tunes |url=http://www.ndtv.com/article/cities/ahmedabad-sways-to-serene-sitar-tunes-62755 |access-date=2012-02-10 |publisher=Ndtv.com}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡਮੀ * ਤਾਨਸੇਨ ਸਨਮਾਨ, 2018<ref>{{Cite web |date=26 December 2018 |title=Sitarist Manju Mehta gets 'Tansen Samman' |url=https://wap.business-standard.com/article/pti-stories/sitarist-manju-mehta-gets-tansen-samman-118122600321_1.html |access-date=2 January 2019 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ਧੀਰੂਭਾਈ ਠਾਕਰ ਸਾਵਿਆਸਾਚੀ ਸਾਰਸਵਤ ਅਵਾਰਡ, 2016।<ref>{{Cite magazine|date=July 2016|editor-last=Joshi|editor-first=Arvind|title="Dr. Dhirubhai Thakar Savyasachi Saraswat Award" Function Organized by the Gujarat Vishwakosh Trust, Ahmedabad at Ahmedabad|url=https://rajbhavan.gujarat.gov.in/FlipBook/Yatkinchit_July16/files/assets/basic-html/page66.html|magazine=Yatkinchit (The In-house Magazine of Gujarat Raj Bhavan)|location=Ahmedabad|publisher=[[Raj Bhavan, Gandhinagar|Gujarat Raj Bhavan]]|volume=2|issue=3|page=64|access-date=2020-07-15}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] btfp90dzv9wilr0gv6mwoao7cen4l0s 0 154592 841062 709570 2026-06-18T19:31:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841062 wikitext text/x-wiki '''ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ''' ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। "ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ" ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਵਰਗ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਯੰਤਰ"। <ref name=":0">{{Cite web |last=GURJAR |first=ROHIT |date=2017-02-10 |title=JAIPUR JANTAR MANTAR :WORLDS LARGEST SUNDIAL |url=https://medium.com/@rohitgurjar009/jaipur-jantar-mantar-worlds-largest-sundial-743afe26d0eb |access-date=2020-12-15 |website=Medium |language=en}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ 13 ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ [[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਯੰਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ [[ਜੈਪੁਰ]] ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ II ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, 1723 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਟੇਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਜੈ ਸਿੰਘ, 1688 ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਸੀ। [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ 1910 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ 1710 ਵਿੱਚ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੀ ਖੋਜ, ਹਾਲਾਂਕਿ, 1724 ਨੂੰ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸਾਲ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਟੇਬਲਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ [[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। 1724 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਦਿੱਲੀ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 1857 ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੁਆਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਯੰਤਰ, ਸਮਰਾਟ ਯੰਤਰ, ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰ ਯੰਤਰ ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਯੰਤਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਣਤਰ, ਜੈਪੁਰ, ਵੀ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 1901 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":1">{{Cite web |title=Jantar Mantar |url=https://www.wmf.org/project/jantar-mantar |access-date=2020-12-15 |website=World Monuments Fund |language=en}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਨੇ 1724 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜ ਪ੍ਰੇਖਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਚਾਰ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਆਂ ਉਜੈਨ, ਮਥੁਰਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਜ਼ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀ. ਸਾਲ 1867 ਤੱਕ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ, ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2019-05-28 |title=Jantar Mantar in Delhi: Information, Facts, History, Timings, Entry Fee |url=https://www.fabhotels.com/blog/jantar-mantar-delhi/ |access-date=2021-09-30 |website=FabHotels Travel Blog |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * [http://www.jantarmantar.org/ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ] www.jantarmantar.org. * ਜਾਗਰੂਕ (2005)। ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਦੂਰਬੀਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ। ''ਜਾਗੋ, 86'' (13), 18-20। * [https://web.archive.org/web/20120214225345/http://www.collectbritain.co.uk/personalisation/object.cfm?uid=019PHO000000394U00044000 ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ] ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ * [https://web.archive.org/web/20161220201045/http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/0203-1-07-jantar_mantar.pdf ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਯੰਤਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਾਰੇ ਵਿਆਪਕ ਰਿਪੋਰਟ] * ਸ਼ਰਮਾ, ਵਰਿੰਦਰ ਨਾਥ (1995)। ''[https://books.google.com/books?id=QRA2mgZnXXMC ਸਵਾਈ ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]'' ਮੋਤੀਲਾਲ ਬਨਾਰਸੀਦਾਸ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼ ਪ੍ਰਾ. ਲਿਮਿਟੇਡ{{ISBN|81-208-1256-5}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-208-1256-5|81-208-1256-5]] . * [https://web.archive.org/web/20150815174431/http://jantarmantar.org/JmArticles.html ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਲੇਖ] == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.jantarmantar.org/ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ - ਜੈ ਸਿੰਘ II ਦੀਆਂ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀਜ਼] * [https://web.archive.org/web/20081005231835/http://www.josephclarke.net/?p=17 ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰੀਖਣ] * [http://places.wonobo.com/delhi/jantar-mantar/926318/interior ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦਮ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215061135/http://places.wonobo.com/delhi/jantar-mantar/926318/interior |date=15 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 }} ਤੇ * [http://www.indiascience.in/detail.php?vid=275 ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181009124204/http://indiascience.in/detail.php?vid=275 |date=2018-10-09 }} (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀਡੀਓ) * [http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/102005485 ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ - ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ] (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ) * [http://wol.jw.org/hi/wol/d/r108/lp-hi/102005485 ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ—बगैर टेलिस्कोप की वेधशाला] (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] dhgdlptc98e20elm5iwfaukmxf1medn 0 155117 841052 837661 2026-06-18T17:02:06Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841052 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Zarina Wahab at the Stardust Awards 2016 (01) (cropped).jpg|thumb|ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਹਾਬ]] '''ਜ਼ਰੀਨਾ ਵਹਾਬ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ''ਚਿਤਚੋਰ'' ਅਤੇ ''ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ'' ਵਿੱਚ ''ਮਦਨੋਲਸਵਮ'', ''ਚਮਾਰਮ'', ''ਪਲੰਗਲ'' ਅਤੇ ''ਅਦਮਿੰਟੇ ਮਾਕਨ ਅਬੂ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਵਹਾਬ ਦਾ ਜਨਮ [[ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Inspiring story of Zarina Wahab: Wonder Woman - Who are you today? |url=http://wonderwoman.intoday.in/story1/inspiring-story-of-zarina-wahab/1/97315.html |access-date=22 February 2015 |website=India Today |archive-date=22 ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222054648/http://wonderwoman.intoday.in/story1/inspiring-story-of-zarina-wahab/1/97315.html |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ|ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ]] (FTII), ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/First-batch-looks-back-at-good-old-days-/articleshow/5707051.cms|title=First batch looks back at good old days TNN|date=21 March 2010|work=[[The Times of India]]}}</ref> ਵਹਾਬ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅ == ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਦਿੱਖ ਬਾਰੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਫੀਡਬੈਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਹਾਬ ਨੇ ਉਸਦੀ ਦਿੱਖ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਆਖਰਕਾਰ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20131023060333/http://www.parinda.com/profile/1012/zarina-wahab Zarina Wahab]. Parinda.com. Retrieved 29 September 2012.</ref> ''ਅਗਰ'', ''ਜਜ਼ਬਾਤ'', ''ਸਾਵਨ ਕੋ ਆਨੇ ਦੋ'', ਅਤੇ ''ਰਈਸ ਜ਼ਾਦਾ'' ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬਾਸੂ ਚੈਟਰਜੀ]] ਦੀ ''ਚਿਤ ਚੋਰ'' (1976) ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵਜੋਂ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ''ਘਰੋਂਡਾ'' (1977) ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf 1st Filmfare Awards 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf |date=2009-06-12 }}. Deep750.googlepages.com. Retrieved 29 September 2012.</ref> ਉਸਨੇ ਕਈ [[ਮਲਿਆਲਮ]], [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]], ਤਾਮਿਲ, ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਹਾਬ ਨੇ 2009<ref>{{Cite web |date=26 January 2009 |title=Profile of Malayalam Actor Zarina Wahab |url=http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Zarina%20Wahab |access-date=23 December 2015 |publisher=En.msidb.org |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224053058/http://en.msidb.org/displayProfile.php?category=actors&artist=Zarina%20Wahab |url-status=dead }}</ref> ਵਿੱਚ ''ਕੈਲੰਡਰ'' ਨਾਲ [[ਮਲਿਆਲਮ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ''ਐਡਮਿਨਟੇ ਮਾਕਨ ਅਬੂ'' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=26 January 2009 |title=Adaminte Makan Abu [2011&#93; |url=http://en.msidb.org/m.php?6871 |access-date=23 December 2015 |publisher=En.msidb.org |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224053131/http://en.msidb.org/m.php?6871 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ''ਮਾਈ ਨੇਮ ਇਜ਼ ਖਾਨ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਜ਼ਵਾਨ ਖਾਨ ([[ਸ਼ਾਹ ਰੁਖ ਖ਼ਾਨ|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ]] ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ) ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ।<ref>[http://in.movies.yahoo.com/news-detail/47687/Another-Addition-Cast-of-My-Name-Is-Khan.html Another Addition to the Cast of My Name Is Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211163826/http://in.movies.yahoo.com/news-detail/47687/Another-Addition-Cast-of-My-Name-Is-Khan.html|date=11 February 2010}}</ref> ਵਹਾਬ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2004/20040208/spectrum/tv.htm The Sunday Tribune – Spectrum – Television]. ''The Tribune''. (8 February 2004). Retrieved 29 September 2012.</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਵਹਾਬ ਨੇ ''<nowiki/>'ਕਲੰਕ ਕਾ ਟਿਕਾ''' ਦੇ ਸੈੱਟ 'ਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਆਦਿਤਿਆ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.tribuneindia.com/2003/20031030/cth2.htm The Tribune, Chandigarh, India – Chandigarh Stories]. ''The Tribune''. (30 October 2003). Retrieved 29 September 2012.</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1986 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਸਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਗੱਪਾਂ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref>[http://www.dnaindia.com/report.asp?newsid=1039294 DNA – After Hrs – ‘I have a short memory for bad things’ – Daily News & Analysis]. ''Daily News and Analysis''. (3 July 2006). Retrieved 29 September 2012.</ref> ਵਹਾਬ ਦੀ ਬੇਟੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20080618043707/http://www.khaleejtimes.com/CityHome.asp?xfile=data/citytimes/2007/March/citytimes_March222.xml&section=citytimes&col= City Times – To be or not to be... like mum?]. Khaleejtimes.com (23 March 2007). Retrieved 29 September 2012.</ref> ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਜੂਨ 2013 ਵਿੱਚ [[ਜਿਆ ਖਾਨ|ਜੀਆ ਖਾਨ]] ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="People">{{Cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20707973,00.html|title=Jiah Khan's Boyfriend Sooraj Pancholi Arrested on Suspicion of Abetting Her Suicide|work=People|access-date=11 June 2013|agency=Associated Press}}</ref> ਉਸਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਸੁਨੀਲ ਸ਼ੈੱਟੀ ਦੀ ਬੇਟੀ [[ਅਥਿਆ ਸ਼ੈੱਟੀ|ਆਥੀਆ ਸ਼ੈੱਟੀ]] ਨਾਲ ਫਿਲਮ ''ਹੀਰੋ'' ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == * (ਘਰੌਂਦਾ ਲਈ 1977) ਨਾਮਜ਼ਦ-ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ <ref name="gharonda1">[http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf 1st Filmfare Awards 1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|date=12 June 2009}}. Deep750.googlepages.com. Retrieved 29 September 2012.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|35em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDB name|0906226}} * {{ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਹੰਗਾਮਾ|zarina-wahab}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 9f33ghh0ozg5nzi7gqr6rvssontf21s 0 156667 841103 649464 2026-06-19T07:14:58Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841103 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Poile_Sengupta_2014.png|thumb| ਪੋਇਲ ਸੇਨਗੁਪਤਾ 2014]] '''ਪੋਇਲ ਸੇਨਗੁਪਤਾ''' (ਨੀ '''ਅੰਬਿਕਾ ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ''' ) (ਜਨਮ 1948) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ<ref>[http://www.womenswriting.com/WomensWriting/AuthorProfileDetail.asp?AuthorID=208 Women's Writing Entry on Poile Sengupta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218212520/http://www.womenswriting.com/WomensWriting/AuthorProfileDetail.asp?AuthorID=208 |date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }} maintained by Zubaan, an independent publishing house in India</ref> [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਹ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਰਸਮੀ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਅੰਬਿਕਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੋਇਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਲੈਕਚਰਾਰ, ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਇੱਕ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁਨਰ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟ ਖੋਜ ਫਰਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੰਪਾਦਕ, ਅਤੇ ਮੋਂਟੇਸਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। == ਕਰੀਅਰ == === ਲਿਖਣਾ === ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਦ ਐਕਸਕਿਊਸਾਈਟ ਬੈਲੇਂਸ''<ref>{{Cite web |title=Amazon's listing |url=https://www.amazon.com/exec/obidos/ASIN/817011358X/ |access-date=11 October 2014 |website=Amazon |publisher=}}</ref> (1985), ''ਦ ਵੇ ਟੂ ਮਾਈ ਫ੍ਰੈਂਡਜ਼ ਹਾਊਸ'' (1988), ''ਦਿ ਸਟੋਰੀ ਆਫ ਦਿ ਰੋਡ'' (1993), ''ਹਾਉ ਦਾ ਪਾਥ ਗ੍ਰੂ'' (1997)- ( ਆਲ ਚਿਲਡਰਨਜ਼ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ), ''ਦ ਕਲੀਵਰ ਕਾਰਪੇਂਟਰ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼'', ''ਦ ਨੌਟੀ ਡੌਗ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼'', ਅਤੇ ''ਦ ਬਲੈਕ ਸਨੇਕ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼'' (ਸਾਰੇ ਫਰੈਂਕ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1993), ''ਵਾਟਰਫਲਾਵਰਜ਼'' (ਸਕਾਲਸਟਿਕ, 2000), ''ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਟਲ'' (2006) ਅਤੇ ''ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ'' (2007) (ਪਫਿਨ)।<ref>{{Cite web |title=Poile Sengupta - Penguin Books India |url=http://www.penguinbooksindia.com/en/content/poile-sengupta |access-date=11 October 2014 |publisher=}}</ref> ''ਰੋਲ ਕਾਲ ਦਾ'' ਅਨੁਵਾਦ ਭਾਸਾ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ<ref>{{Cite web |title=Poile Sengupta |url=http://www.goodreads.com/author/show/695907.Poile_Sengupta |access-date=11 October 2014 |website=Goodreads}}</ref> ਅਤੇ ''ਵਿਕਰਮ ਅਤੇ ਵੇਟਲ ਦਾ'' ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=UniCat-Search |url=http://www.unicat.be/uniCat?func=search&query=author:%22Madanagobalane,%20Kichenassamy%22&formQuery=author:%22Madanagobalane,%20Kichenassamy%22 |access-date=11 October 2014 |publisher=}}</ref> ਉਸਨੇ (The Lights Changed) ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਰਟ 6ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ NCERT ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ''ਪਫਿਨ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਦ'' ''ਪਫਿਨ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਫਨੀ'' ਸਟੋਰੀਜ਼, ''ਲੜਕਿਆਂ ਲਈ ਮਨਪਸੰਦ'' ਕਹਾਣੀਆਂ, ''ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਮਨਪਸੰਦ ਕਹਾਣੀਆਂ'', ''ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਨੀਲਾ ਅਸਮਾਨ'' ਅਤੇ ''ਬੈਡ ਮੂਨ ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ'' ਵਰਗੇ ਕਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।, ਭਾਰਤ, ''ਹੋਰ ਰਹੱਸਮਈ ਕਹਾਣੀਆਂ'' (1989), ''24 ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ'' (1991), ਦੋਵੇਂ ਚਿਲਡਰਨਜ਼ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ, ''ਮਾਫ ਕਰਨਾ, ਬੈਸਟ ਫ੍ਰੈਂਡ'' (1996) ਅਤੇ ''ਵਨ ਵਰਲਡ'', ਦੋਵੇਂ ਤੁਲਿਕਾ, ਚੇਨਈ, ਟਾਰਗੇਟ ਐਨੁਅਲਸ (1989,1990) ਤੋਂ। ) ਅਤੇ ''ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਟੀਚਾ'' ਉਸਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਲਮ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, 'ਏ ਲੈਟਰ ਟੂ ਯੂ', ਇੱਕ 10 ਸਾਲ ਦੇ ਲੜਕੇ ਪਰਕੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਰਘੂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹਾਸਰਸ ਕਾਲਮ, ਹਫਤਾਵਾਰੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ, ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਈ ''ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ'' । ਸਕੂਲੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਲਮ, 'ਰੋਲ ਕਾਲ', ''ਡੇਕਨ ਹੈਰਾਲਡ'' ਵਿੱਚ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਛਪਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੋਣ ਦੋ ਖੰਡਾਂ ''ਰੋਲ ਕਾਲ'' (2003) ਅਤੇ ''ਰੋਲ ਕਾਲ ਅਗੇਨ'' (ਰੂਪਾ, 2003) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਿਡਡੇ, ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਤੀਜਾ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਾਲਮ 'ਰਾਈਟ ਹੀਅਰ' ਸੀ। ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੂਰੇ-ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ, ''ਮੰਗਲਮ ਨੇ'' 1993 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਮਦਰਾਸ ਪਲੇਅਰਸ ਪਲੇਅਸਕ੍ਰਿਪਟ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਥੀਮ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਇਨਰ ਲਾਅਜ਼'' (1994), ''ਏ ਪ੍ਰਿਟੀ ਬਿਜ਼ਨਸ'' (1995), ''ਕੀਟਸ ਵਾਜ਼ ਏ ਟਿਊਬਰ'' (1996), ''ਕੋਲਾਜ'' (1998), ''ਅਲੀਫਾ'' (2001) ਅਤੇ ''ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੇਕ ਸ਼ੂਰਪਨਾਖਾ, ਸੋ ਸੈਡ ਸ਼ਕੁਨੀ'' (2001) ਅਤੇ ''ਯਵਮਾਜੱਕਾ'' (ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ) (2000)। 2008 ਵਿੱਚ, ''ਸਮਰਾ ਦੇ ਗੀਤ ਨੂੰ'' ਹਿੰਦੂ ਮੈਟਰੋ ਪਲੱਸ ਪਲੇਅ ਰਾਈਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2008-05-08 |title=Shortlist announcement |url=http://www.hindu.com/mp/2008/05/08/stories/2008050850960100.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104075835/http://www.hindu.com/mp/2008/05/08/stories/2008050850960100.htm |archive-date=4 November 2012 |access-date=11 October 2014 |website=[[The Hindu]]}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਨਾਟਕ ''ਵੂਮੈਨ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਜ: ਦਿ ਡਰਾਮੇਟਿਸਟ ਐਂਡ ਦ ਪਲੇ'', ਰੂਟਲੇਜ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲੰਡਨ, 2010 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਨੇ 1999-2001 ਵਿੱਚ, ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਲਿਖਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਚੰਗੇ ਸਵਰਗ!'' ਪਫਿਨ, ਇੰਡੀਆ (2006) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 1991 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਏ ਵੂਮੈਨ ਸਪੀਕਸ'', ਰਾਈਟਰਜ਼ ਵਰਕਸ਼ਾਪ, [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕਲਕੱਤਾ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੋਇਲ ਸੇਨਗੁਪਤਾ ਵੀ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ 'ਅਮੂਲੂ' ਨੂੰ 2012 ਦੇ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=2012 Shortlist |url=http://www.commonwealthwriters.org/prizes/commonwealth-short-story-prize/shortlisted-author-biographies-2012-short-story-prize/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140522070301/http://www.commonwealthwriters.org/prizes/commonwealth-short-story-prize/shortlisted-author-biographies-2012-short-story-prize/ |archive-date=22 May 2014 |access-date=11 October 2014 |website=Commonwealth Writers}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਨਾਵਲ ''ਇੰਗਾ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Inga Crossword">{{Cite web |title=Inga |url=http://www.crossword.in/books/inga/p-books-9789384030643.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026085025/http://www.crossword.in/books/inga/p-books-9789384030643.html |archive-date=26 October 2014 |access-date=26 October 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਮਨਵੀਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] lhphzxui7xcllhe2em0p06ys42t15ps 0 157880 841111 838163 2026-06-19T07:56:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841111 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਿਆ ਵਾਲ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਵਾਲ ਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਤੇ ''ਰੀਮਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਅਨਵੇਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਪਲੱਸ 'ਤੇ ''[[ਕਹਾਣੀ ਘਰ-ਘਰ ਕੀ|ਕਹਾਣੀ ਘਰ ਘਰ ਕੀ]]'' ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। ਉਹ ਸਟਾਰ ਵਨ ਦੀ ਹਿੱਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਣੀ'' ਵਿੱਚ ਮੀਸ਼ਾ ਡੋਬਰਿਆਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਟਾਰ ਵਨ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ੋਅ''ਰੀਮਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਅੰਵੇਸ਼ਾ ਬੈਨਰਜੀ (ਪ੍ਰਿਆ ਵਾਲ) ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>"[https://web.archive.org/web/20070430154402/http://www.hindu.com/fr/2005/12/09/stories/2005120901630400.htm A new mix in Remix]", ''[[The Hindu]]'', 9 December 2005. Retrieved 24 November 2013</ref> ਲਾਲ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਟੌਮ ਬੁਆਏ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ, ਅੰਵੇਸ਼ਾ ਬੈਨਰਜੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਆਸ਼ੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web |date=26 August 2019 |title=The cast of Remix: Where are they now? |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/the-cast-of-remix-where-are-they-now-5937195/ |access-date=23 July 2020 |website=The Indian Express}}</ref> ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=23 December 2016 |title=Steering a new course |url=http://www.orissapost.com/steering-a-new-course/ |access-date=16 August 2018 |website=Orissa Post}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਈ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਜੀਤੇ ਹੈ ਜਿਸਕੇ ਲੀਏ'' ਆਇਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ,<ref>Kulkarni, Reshma (2007) "[http://www.dnaindia.com/entertainment/report-priya-remixed-again-1093278 Priya 'remixed' again]", ''Daily News and Analysis'', 27 April 2007. Retrieved 24 November 2013</ref> [[ਸੋਨੀ ਇੰਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜਨ (ਭਾਰਤ)|ਸੋਨੀ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ (ਇੰਡੀਆ)]] 'ਤੇ ਡਾ. ਨਿਆਲਾ ਰਾਜਧਕਸ਼ਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ''ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ'', ਬਿੰਦਾਸ 'ਤੇ ''ਸੁਨ ਯਾਰ ਚਿਲ ਮਾਰ'',<ref name="MM">"[http://www.mumbaimirror.com/entertainment/tv/I-am-good-at-playing-a-tomboy-Priya-Wal/articleshow/16116674.cms I am good at playing a tomboy: Priya Wal]", ''[[Mumbai Mirror]]'', 9 April 2011. Retrieved 24 November 2013</ref> " ਯੈਸ ਬੌਸ " ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ। ਇਮਰਤੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ''[[ਕਹਾਣੀ ਘਰ-ਘਰ ਕੀ|ਕਹਾਣੀ ਘਰ ਘਰ ਕੀ]]'' ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਅਗਰਵਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ।<ref name="MM" /><ref>"[https://web.archive.org/web/20131202223745/http://www.telegraphindia.com/1080625/jsp/entertainment/story_9457815.jsp Stage Fright]", ''[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]'' (Calcutta), 25 June 2008. Retrieved 24 November 2013</ref> 2010 ਅਤੇ 2011 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਟਾਰ ਵਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਾਰਤ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ੋਅ, ''ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਣੀ'' ਵਿੱਚ ਮੀਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>Vazir, Varun (2011) "[https://web.archive.org/web/20130227055937/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-09/tv/29400364_1_tomboy-short-film-remix I am good at playing a tomboy: Priya Wal]", ''[[The Times of India]]'', 9 April 2011. Retrieved 24 November 2013</ref> ਉਹ ਰੀਆ ਓਬਰਾਏ ''ਤੁਮ ਦੇਨਾ ਸਾਥ ਮੇਰਾ'' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ''ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਨੀ'' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕ ਲਿਆ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਚੈਨਲ [ਵੀ] ਦੇ ਵੀ ਦ ਸੀਰੀਅਲ ਨਾਲ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਹ ਐਮ.ਟੀ.ਵੀ. ਵੈੱਬਡ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ, ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ]], ''ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਅਵੇਅਰਨੈਸ ਸੋਸਾਇਟੀ'' (CCAS) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਈਬਰ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=14 September 2013 |title=Telly Stars Join Hands Against Online Abuse |url=https://www.mid-day.com/articles/telly-stars-join-hands-against-online-abuse/231389 |access-date=26 July 2020 |publisher=Mid-day.com }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਸੀਮ ਸਾਬਿਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ "ਓ ਮੇਰੀ ਜਾਨ" ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਟੀਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਚੀਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=26 May 2015 |title=PHOTOS: Gautam Rode, Sargun Mehta, Hiten Tejwani & many popular TV artists come together for a music video |url=http://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-photos-gautam-rode-sargun-mehta-hiten-tejwani-many-popular-tv-artists-come-toget-5004308-PHO.html?seq=21 |publisher=daily.bhaskar.com |access-date=16 ਮਾਰਚ 2023 |archive-date=16 ਅਗਸਤ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816130144/https://daily.bhaskar.com/news/ENT-TV-photos-gautam-rode-sargun-mehta-hiten-tejwani-many-popular-tv-artists-come-toget-5004308-PHO.html?seq=21 |url-status=dead }}</ref> ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਸਨੇ ਐਂਡਟੀਵੀ ਦੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਬਰਖਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ੋਅ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2022}} ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ [[ਸੁਕਿਰਤੀ ਕੰਦਪਾਲ|ਸੁਕੀਰਤੀ ਕੰਦਪਾਲ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ "ਕੋਈ ਕੁਛ ਕਰਦਾ ਕਿਓਂ ਨਹੀਂ" ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=4 August 2017 |title=Koi Kuch Karta Kyun Nahin - Part 1 |url=https://www.youtube.com/watch?v=rE7h_QjdjWg |publisher=Priya Wal YouTube}}</ref> 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ੋਅ ''ਸੁਪਰ ਗਰਲਜ਼'' ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਿਖੀ, ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਗਲੈਮਰ ਵਰਲਡ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਅਤੇ ਜੀਟੀਵੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=22 May 2016 |title=Super Girls on Gtv |url=https://www.thedailystar.net/arts-entertainment/tv/super-girls-gtv-1227556 |access-date=26 July 2020 |website=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 April 2016 |title=Serial based on glamour world starts |url=https://www.observerbd.com/2016/04/19/147297.php |access-date=26 July 2020 |website=The Daily Observer |archive-date=26 ਜੁਲਾਈ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726114221/https://www.observerbd.com/2016/04/19/147297.php |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਚੈਨਲ 'ਤੇ ''ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਵੈੱਬ ਸੀਰੀਜ਼ ਮਿਸਡਵੈਂਚਰਜ਼'' ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=19 January 2017 |title=This is what Anvesha Banerjee from 'Remix' is upto now |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/this-is-what-anvesha-banerjee-from-remix-is-upto-now/articleshow/56663026.cms |website=The Times of India}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਕੰਮ ! ਨਤੀਜਾ |- | 2005 | ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀ ਅਵਾਰਡ | ਤਾਜ਼ਾ ਨਵਾਂ ਚਿਹਰਾ (ਔਰਤ) | ਰੀਮਿਕਸ |ਜੈਤੂ |- | 2011 | ਕਲਾਕਰ ਅਵਾਰਡ | ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ-ਅਭਿਨੇਤਰੀ | ਪਿਆਰ ਕੀ ਯੇ ਏਕ ਕਹਾਨੀ |ਜੈਤੂ |} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਜਮੇਰ ਦੇ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] chnm1zilb2sokvpph3vb9qgk28pu749 0 160561 841113 838166 2026-06-19T08:01:37Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841113 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰੀਤੀ ਦਹੀਆ'''<ref>{{Cite web |date=2022-07-25 |title=Asian Youth Boxing Champion Preeti Dahiya becomes the rising star of Indian boxing |url=http://www.mid-day.com/brand-media/article/asian-youth-boxing-champion-preeti-dahiya-becomes-the-rising-star-of-indian-boxing-23237705 |access-date=2022-10-10 |website=Mid-day |language=en |archive-date=2022-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013075207/https://www.mid-day.com/brand-media/article/asian-youth-boxing-champion-preeti-dahiya-becomes-the-rising-star-of-indian-boxing-23237705 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=81407 |access-date=2022-10-10 |website=indiaboxing.in |archive-date=2022-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220727040516/http://indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=81407 |url-status=dead }}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੁਕੀਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਹ 2019 ਏਸ਼ੀਅਨ ਜੂਨੀਅਰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Preeti Dahiya bags gold as India end campaign on high with 39 medals at Asian Youth Boxing C'ship |url=https://www.aninews.in/news/sports/others/preeti-dahiya-bags-gold-as-india-end-campaign-on-high-with-39-medals-at-asian-youth-boxing-cship20210831131224/ |access-date=2022-10-10 |website=ANI News |language=en |archive-date=2022-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006200546/https://aninews.in/news/sports/others/preeti-dahiya-bags-gold-as-india-end-campaign-on-high-with-39-medals-at-asian-youth-boxing-cship20210831131224/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-01-10 |title=Preeti Dahiya Leads India In Record Medal Haul At Asian Youth Championships |url=https://www.outlookindia.com/website/story/sports-news-preeti-dahiya-leads-india-in-record-medal-haul-at-asian-youth-championships/393198 |access-date=2022-10-10 |website=www.outlookindia.com/ |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=2021-08-31 |title=Preeti Dahiya, Sneha Kumari, Khushi, Neha win gold at Asian Youth Boxing Championships |url=https://sportstar.thehindu.com/boxing/six-gold-medals-for-india-asian-youth-boxing-championships-boxing-news/article36195158.ece |access-date=2022-10-10 |website=sportstar.thehindu.com |language=en}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰੀਤੀ ਦਹੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜੂਨ 2004 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਤਿਹ ਨਗਰ, ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸੋਨੀਪਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਲਾਨਾ ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਹਰਿੰਦਰ ਦਹੀਆ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਪੂਨਮ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ [[ਕਬੱਡੀ]] ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਦੀਪਕ ਨਿਵਾਸ ਹੁੱਡਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ 2016 ਵਿੱਚ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕੋਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਾਕਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਜੂਨੀਅਰ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸਨੇ ਲਾਈਟਵੇਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨ (60&nbsp;kg) 2021 ASBC ਏਸ਼ੀਅਨ ਯੂਥ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੀ ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜ਼ੁਲਦੀਜ਼ ਸ਼ਯਾਕਮੇਤੋਵਾ ਨੂੰ 3-2 ਨਾਲ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।<ref>{{Cite web |title=Aim to be first woman from country to win gold in Olympics: Haryana boxer Preeti Dahiya |url=https://www.freepressjournal.in/sports/aim-to-be-first-woman-from-country-to-win-gold-in-olympics-haryana-boxer-preeti-dahiya |access-date=2022-10-10 |website=Free Press Journal |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-08-31 |title=Preeti Dahiya bags gold as India end campaign on high with 39 medals at Asian Youth Boxing Championship |url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/preeti-dahiya-bags-gold-as-india-end-campaign-on-high-with-39-medals-at-asian-youth-boxing-championship-101630396209426.html |access-date=2022-10-10 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=SPORTS |first=FISTO |date=2021-08-31 |title=Preeti Dahiya and three other youth women bag gold as India end campaign on a high with 39 medals at ASBC Asian Youth & Junior Boxing Championships |url=https://www.fistosports.com/news/preeti-dahiya-and-three-other-youth-women-bag-gold-as-india-end-campaign-on-a-high-with-39-medals-at-asbc-asian-youth-junior-boxing-championships |access-date=2022-10-10 |website=www.fistosports.com |language=en |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010032448/https://www.fistosports.com/news/preeti-dahiya-and-three-other-youth-women-bag-gold-as-india-end-campaign-on-a-high-with-39-medals-at-asbc-asian-youth-junior-boxing-championships |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] fc06i6x3dfcd8t30am5e8hofnea1h7l 0 160862 841045 772879 2026-06-18T16:16:18Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841045 wikitext text/x-wiki  {{Infobox boxer|name=ਜਮਨਾ ਬੋਰੋ|image=|nickname=|weight class=ਬੈਂਟਮਵੇਟ|height=|weight=|nationality=Indian|birth_date={{Birth date and age|1997|5|7|df=yes}}|birth_place=ਸੋਨਿਤਪੁਰ, [[ਅਸਾਮ]], ਭਾਰਤ|style=ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰੁਖ|boxrec=899898|total=3|wins=3|KO=0|losses=0|draws=0|no contests=0|medaltemplates={{MedalSport|ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalComp|AIBA ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ}} {{MedalBronze|2019 AIBA ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ – ਬੈਂਟਮਵੇਟ}}}} '''ਜਮੁਨਾ ਬੋਰੋ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jamuna Boro;''' ਜਨਮ 7 ਮਈ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2019 AIBA ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2019/oct/12/jamuna-boro-settles-for-bronze-in-aiba-womens-world-boxing-championships-2046595.html|title=Jamuna Boro settles for bronze in AIBA Women's World Boxing Championships|work=The New Indian Express|access-date=8 March 2021}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://sportstar.thehindu.com/boxing/india-open-jamuna-boro-profile-gold-medal-54-kg-mary-kom-meena-kumari-boxing-assam-cm-sarbananda-sonowal/article27250663.ece|title=India Open gold medallist Jamuna Boro's incredible story, starring her mother Nirmala|last=PTI|work=Sportstar|access-date=8 March 2021|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਲਾਬੂਆਨ ਬਾਜੋ ਵਿੱਚ 23ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੱਪ 2019 ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਪਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="DNA">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/sports/report-jamuna-boro-sets-her-sights-on-worlds-gold-2777435|title=Jamuna Boro sets her sights on Worlds gold|last=Krishnan|first=G.|date=31 July 2019|work=DNA India|access-date=6 August 2019|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਹਿਸਾਰ|ਹਿਸਾਰ (ਸ਼ਹਿਰ)]] ਵਿੱਚ 5ਵੀਂ ਏਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="sentinelassam">{{Cite news|url=https://www.sentinelassam.com/amp/north-east-india-news/local-sports/bhagyabati-kachari-storms-into-final-560692|title=Bhagyabati Kachari storms into final|date=27 October 2021|work=The Sentinel|access-date=23 May 2022}}</ref> ਬੋਰੋ ਨੇ ਅਸਾਮ ਰਾਈਫਲਜ਼ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਐਕਸਾਈਜ਼ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/assam-news/assam-boxer-jamuna-boro-appointed-as-excise-inspector-553289|title=Assam: Boxer Jamuna Boro Appointed As Excise Inspector|date=4 September 2021|work=sentinelassam|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 5ਵੀਂ ਏਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕੀਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜਮਨਾ ਬੋਰੋ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਮਈ 1997 ਨੂੰ ਸੋਨਿਤਪੁਰ, [[ਅਸਾਮ|ਆਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Elite">{{Cite web |title=Elite Women |url=http://boxingfederation.in/elite-women/ |access-date=14 June 2019 |website=[[Indian Boxing Federation]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8990 |access-date=13 October 2019 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=27 ਸਤੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927152552/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8990 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਬੇਲਸੀਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਪਰਸ਼ੂ ਬੋਰੋ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਨਿਰਮਲੀ ਬੋਰੋ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀ ਵਿਕਰੇਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/sport-40407412|title=मां बेचती हैं सब्ज़ी और बेटी इंटरनेशनल बॉक्सर|last=शर्मा|first=दिलीप कुमार|date=27 June 2017|work=BBC News हिंदी|access-date=8 March 2021|language=hi}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਬੋਰੋ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਡ ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਆਬਕਾਰੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nenow">{{Cite news|url=https://nenow.in/north-east-news/assam/jamuna-boro-boxer-assam.html|title=I am really honoured, says Boxer Jamuna Boro after receiving appointment letter for Excise Inspector|date=3 September 2021|work=NE Now|access-date=23 May 2022}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਵੁਸ਼ੂ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੌਹਨ ਸਮਿਥ ਨਾਰਜ਼ਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2009 ਵਿੱਚ, ਉਦਲਗੁੜੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਰਾਜ ਵੁਸ਼ੂ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SAI) ਦੇ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਾਈ ਖੇਤਰੀ ਉਪ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ।<ref name="assamtrib">{{Cite news|url=http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jul0117%2Fsports055|title=Concern over govt's apathy towards Jamuna|date=30 June 2017|work=[[The Assam Tribune]]|access-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927152549/http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jul0117%2Fsports055|archive-date=27 September 2018}}</ref> ਉਹ ਇਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ 56ਵੇਂ ਬੇਲਗ੍ਰੇਡ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |date=29 April 2018 |title=56th Belgrade Winner – tournament bulletin |url=http://www.eubcboxing.org/news/56th-belgrade-winner-tournament-bulletin/ |access-date=22 August 2018 |publisher=[[European Boxing Confederation]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sentinelassam.com/news/jamuna-wins-silver/|title=Jamuna wins silver|date=30 April 2018|work=[[The Sentinel (Guwahati)]]|access-date=23 August 2018}}</ref> ਉਸਨੇ 21 ਤੋਂ 25 ਜਨਵਰੀ 2019 ਤੱਕ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ]] ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਦੂਜੀ 'ਬੰਗਾਲ ਕਲਾਸਿਕ' ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇਨਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਇਲੀਟ (ਪੁਰਸ਼/ਮਹਿਲਾ) ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ 27 ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ 3 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 67ਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੁਲਿਸ ਰੈਸਲਿੰਗ ਕਲੱਸਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਚ 2019। ਉਸਨੇ 20 ਤੋਂ 24 ਮਈ 2019 ਤੱਕ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਦੂਜੇ ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਮੈਸਨਾਮ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਵਾਈ ਸੰਧਿਆਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੂਰਬੀ ਨੁਸਾ ਟੇਂਗਾਰਾ ਦੇ ਲਾਬੂਆਨ ਬਾਜੋ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 23ਵੇਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕੱਪ 2019 ਬਾਕਸਿੰਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਕਾਸੇ ਸੇਰਲਿਨ ਐਲਿਨ ਲਿਲੀਵਾਤੀ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ [[ਇਟਲੀ]] ਦੀ ਜਿਉਲੀਆ ਲਾਮਾਗਨਾ ਨੂੰ 5-0 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ਉਹ ਬਾਕਸਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਬੋਰੋ ਨੇ ਸਪੋਰਟਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਫਰਮ Infinity Optimal Solutions (IOS) ਨਾਲ ਸਾਈਨ ਅੱਪ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇਗੀ।<ref>{{Cite news|url=https://wap.business-standard.com/article/pti-stories/five-world-medallist-boxers-sign-up-with-ios-119111500762_1.html|title=Five world-medallist boxers sign up with IOS|last=PTI|date=15 November 2019|access-date=23 September 2020}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * 2021: ਕਾਂਸੀ - 5ਵੀਂ ਏਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, [[ਹਿਸਾਰ|ਹਿਸਾਰ (ਸ਼ਹਿਰ)]] * 2019: ਕਾਂਸੀ - ਉਲਾਨ-ਉਦੇ, ਰੂਸ ਵਿਖੇ ਏਆਈਬੀਏ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ * 2019: ਗੋਲਡ - ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, [[ਗੁਹਾਟੀ]] * 2019: ਗੋਲਡ - ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕੱਪ ਬਾਕਸਿੰਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] * 2018: ਸਿਲਵਰ - ਬੇਲਗ੍ਰੇਡ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, [[ਸਰਬੀਆ]] * 2015: ਕਾਂਸੀ - ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਵਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਤਾਈਪੇ * 2013: ਗੋਲਡ - ਦੂਜਾ ਨੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਗਰਲਜ਼ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ; ਜ਼ਰੇਨਜਾਨੁਨ, ਸਰਬੀਆ * 2012: ਗੋਲਡ - 7ਵੀਂ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਕੋਲਕਾਤਾ * 2011: ਗੋਲਡ - ਦੂਜੀ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ * 2010: ਗੋਲਡ - ਪਹਿਲੀ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] dgifdzgxitw76i9btj8nmkit520uzfs 841046 841045 2026-06-18T16:16:20Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 841046 wikitext text/x-wiki  {{Infobox boxer|name=ਜਮਨਾ ਬੋਰੋ|image=|nickname=|weight class=ਬੈਂਟਮਵੇਟ|height=|weight=|nationality=Indian|birth_date={{Birth date and age|1997|5|7|df=yes}}|birth_place=ਸੋਨਿਤਪੁਰ, [[ਅਸਾਮ]], ਭਾਰਤ|style=ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਰੁਖ|boxrec=899898|total=3|wins=3|KO=0|losses=0|draws=0|no contests=0|medaltemplates={{MedalSport|ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalComp|AIBA ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ}} {{MedalBronze|2019 AIBA ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ – ਬੈਂਟਮਵੇਟ}}}} '''ਜਮੁਨਾ ਬੋਰੋ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jamuna Boro;''' ਜਨਮ 7 ਮਈ 1997) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2019 AIBA ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2019/oct/12/jamuna-boro-settles-for-bronze-in-aiba-womens-world-boxing-championships-2046595.html|title=Jamuna Boro settles for bronze in AIBA Women's World Boxing Championships|work=The New Indian Express|access-date=8 March 2021}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://sportstar.thehindu.com/boxing/india-open-jamuna-boro-profile-gold-medal-54-kg-mary-kom-meena-kumari-boxing-assam-cm-sarbananda-sonowal/article27250663.ece|title=India Open gold medallist Jamuna Boro's incredible story, starring her mother Nirmala|last=PTI|work=Sportstar|access-date=8 March 2021|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਲਾਬੂਆਨ ਬਾਜੋ ਵਿੱਚ 23ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੱਪ 2019 ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਓਪਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="DNA">{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/sports/report-jamuna-boro-sets-her-sights-on-worlds-gold-2777435|title=Jamuna Boro sets her sights on Worlds gold|last=Krishnan|first=G.|date=31 July 2019|work=DNA India|access-date=6 August 2019|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਹਿਸਾਰ|ਹਿਸਾਰ (ਸ਼ਹਿਰ)]] ਵਿੱਚ 5ਵੀਂ ਏਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref name="sentinelassam">{{Cite news|url=https://www.sentinelassam.com/sports-news/local-sports/bhagyabati-kachari-storms-into-final-560692|title=Bhagyabati Kachari storms into final|date=27 October 2021|work=The Sentinel|access-date=23 May 2022}}</ref> ਬੋਰੋ ਨੇ ਅਸਾਮ ਰਾਈਫਲਜ਼ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਐਕਸਾਈਜ਼ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/assam-news/assam-boxer-jamuna-boro-appointed-as-excise-inspector-553289|title=Assam: Boxer Jamuna Boro Appointed As Excise Inspector|date=4 September 2021|work=sentinelassam|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 5ਵੀਂ ਏਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕੀਨ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜਮਨਾ ਬੋਰੋ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਮਈ 1997 ਨੂੰ ਸੋਨਿਤਪੁਰ, [[ਅਸਾਮ|ਆਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Elite">{{Cite web |title=Elite Women |url=http://boxingfederation.in/elite-women/ |access-date=14 June 2019 |website=[[Indian Boxing Federation]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Indian Boxing Federation Boxer Details |url=http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8990 |access-date=13 October 2019 |website=www.indiaboxing.in |archive-date=27 ਸਤੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927152552/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8990 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਬੇਲਸੀਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਪਰਸ਼ੂ ਬੋਰੋ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਨਿਰਮਲੀ ਬੋਰੋ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ੀ ਵਿਕਰੇਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/sport-40407412|title=मां बेचती हैं सब्ज़ी और बेटी इंटरनेशनल बॉक्सर|last=शर्मा|first=दिलीप कुमार|date=27 June 2017|work=BBC News हिंदी|access-date=8 March 2021|language=hi}}</ref> ਸਤੰਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਬੋਰੋ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੀ ਰਾਜ ਖੇਡ ਨੀਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਇੱਕ ਆਬਕਾਰੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="nenow">{{Cite news|url=https://nenow.in/north-east-news/assam/jamuna-boro-boxer-assam.html|title=I am really honoured, says Boxer Jamuna Boro after receiving appointment letter for Excise Inspector|date=3 September 2021|work=NE Now|access-date=23 May 2022}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਵੁਸ਼ੂ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੌਹਨ ਸਮਿਥ ਨਾਰਜ਼ਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੋਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2009 ਵਿੱਚ, ਉਦਲਗੁੜੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਰਾਜ ਵੁਸ਼ੂ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਸਪੋਰਟਸ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (SAI) ਦੇ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਾਈ ਖੇਤਰੀ ਉਪ ਕੇਂਦਰ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ।<ref name="assamtrib">{{Cite news|url=http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jul0117%2Fsports055|title=Concern over govt's apathy towards Jamuna|date=30 June 2017|work=[[The Assam Tribune]]|access-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927152549/http://www.assamtribune.com/scripts/detailsnew.asp?id=jul0117%2Fsports055|archive-date=27 September 2018}}</ref> ਉਹ ਇਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸਨੇ 56ਵੇਂ ਬੇਲਗ੍ਰੇਡ ਮਹਿਲਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |date=29 April 2018 |title=56th Belgrade Winner – tournament bulletin |url=http://www.eubcboxing.org/news/56th-belgrade-winner-tournament-bulletin/ |access-date=22 August 2018 |publisher=[[European Boxing Confederation]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.sentinelassam.com/news/jamuna-wins-silver/|title=Jamuna wins silver|date=30 April 2018|work=[[The Sentinel (Guwahati)]]|access-date=23 August 2018}}</ref> ਉਸਨੇ 21 ਤੋਂ 25 ਜਨਵਰੀ 2019 ਤੱਕ [[ਕੋਲਕਾਤਾ|ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ]] ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਦੂਜੀ 'ਬੰਗਾਲ ਕਲਾਸਿਕ' ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇਨਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਇਲੀਟ (ਪੁਰਸ਼/ਮਹਿਲਾ) ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ 27 ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ 3 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 67ਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪੁਲਿਸ ਰੈਸਲਿੰਗ ਕਲੱਸਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਚ 2019। ਉਸਨੇ 20 ਤੋਂ 24 ਮਈ 2019 ਤੱਕ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਦੂਜੇ ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਰੋਧੀ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਮੈਸਨਾਮ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਵਾਈ ਸੰਧਿਆਰਾਣੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਪੂਰਬੀ ਨੁਸਾ ਟੇਂਗਾਰਾ ਦੇ ਲਾਬੂਆਨ ਬਾਜੋ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 23ਵੇਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕੱਪ 2019 ਬਾਕਸਿੰਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਦੀ ਕਾਸੇ ਸੇਰਲਿਨ ਐਲਿਨ ਲਿਲੀਵਾਤੀ ਅਤੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ [[ਇਟਲੀ]] ਦੀ ਜਿਉਲੀਆ ਲਾਮਾਗਨਾ ਨੂੰ 5-0 ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ। ਉਹ ਬਾਕਸਿੰਗ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰਡ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਬੋਰੋ ਨੇ ਸਪੋਰਟਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਫਰਮ Infinity Optimal Solutions (IOS) ਨਾਲ ਸਾਈਨ ਅੱਪ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇਗੀ।<ref>{{Cite news|url=https://wap.business-standard.com/article/pti-stories/five-world-medallist-boxers-sign-up-with-ios-119111500762_1.html|title=Five world-medallist boxers sign up with IOS|last=PTI|date=15 November 2019|access-date=23 September 2020}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == * 2021: ਕਾਂਸੀ - 5ਵੀਂ ਏਲੀਟ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, [[ਹਿਸਾਰ|ਹਿਸਾਰ (ਸ਼ਹਿਰ)]] * 2019: ਕਾਂਸੀ - ਉਲਾਨ-ਉਦੇ, ਰੂਸ ਵਿਖੇ ਏਆਈਬੀਏ ਵਿਸ਼ਵ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ * 2019: ਗੋਲਡ - ਇੰਡੀਆ ਓਪਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, [[ਗੁਹਾਟੀ]] * 2019: ਗੋਲਡ - ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਕੱਪ ਬਾਕਸਿੰਗ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪਨ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] * 2018: ਸਿਲਵਰ - ਬੇਲਗ੍ਰੇਡ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, [[ਸਰਬੀਆ]] * 2015: ਕਾਂਸੀ - ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਵਾ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਤਾਈਪੇ * 2013: ਗੋਲਡ - ਦੂਜਾ ਨੇਸ਼ਨ ਕੱਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਗਰਲਜ਼ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ; ਜ਼ਰੇਨਜਾਨੁਨ, ਸਰਬੀਆ * 2012: ਗੋਲਡ - 7ਵੀਂ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਕੋਲਕਾਤਾ * 2011: ਗੋਲਡ - ਦੂਜੀ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ * 2010: ਗੋਲਡ - ਪਹਿਲੀ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ; ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1997]] pfykcgsror72cdcov07dtlnd0maneih 0 160992 841120 729241 2026-06-19T09:28:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841120 wikitext text/x-wiki '''ਫਰਜ਼ਾਨਾ ਬਾਰੀ''' ([[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] : فرزانہ باری, ਜਨਮ 7 ਮਾਰਚ, 1957) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]], ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕਾਇਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, [[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]] [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1291398|title=Kohistan video case: Girls declared alive by SC had actually been killed, says Bari|last=Dawn.com|first=Naveed Siddiqui|date=21 October 2016|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/573754/discrimination-for-women-in-rural-areas-healthcare-not-a-basic-right|title=Discrimination: For women in rural areas, healthcare not a basic right|date=7 July 2013|work=The Express Tribune|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/young-pakistani-girls-learn-to-speak-up-for-their-rights/a-6656122|title=Young Pakistani girls learn to speak up for their rights|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|date=9 November 2011|work=DW.COM|publisher=DW}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == ਬਾਰੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ, ਲਿੰਗ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਾਲ। ਉਸਨੇ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸਸੇਕਸ, [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ, "ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ" ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟੋਰਲ ਥੀਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨੀਤੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਵਕਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੈ। ਉਸਨੇ "ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ" 'ਤੇ ਖੋਜ ਵੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Democracy, the Political and Social Movements in Europe and South Asia: An Intercontextual Dialogue |url=https://www.sowi.hu-berlin.de/de/lehrbereiche/ehemalige-lehrbereiche/divpol/veranstalt/programm-konferenz-cum-summer-school.pdf |website=German Academic Exchange Service (DAAD)}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1496276/call-greater-role-women-politics|title=Call for greater role of women in politics|date=31 August 2017|work=The Express Tribune|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1285038|title=The thorny question of quotas|last=Zakaria|first=Rafia|date=21 September 2016|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਲਿੰਗ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/brother-found-guilty-murdering-pakistani-model-qandeel-baloch-honor-killing-n1059431|title=Brother found guilty of murdering Pakistani model in 'honor killing'|work=NBC News|language=en}}</ref> == ਨਾਰੀਵਾਦ/ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ == ਫਰਜ਼ਾਨਾ ਬਾਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/16-Feb-2020/wdf-pays-tribute-to-women-who-stood-up-against-dictatorship|title=WDF pays tribute to women who stood up against dictatorship|date=16 February 2020|work=The Nation|language=en}}</ref> ਉਹ [[ਜਿਰਗਾ|ਜਿਰਗਾਂ]] ਦੀ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ<ref>[https://tribune.com.pk/story/676541/blind-justice-reforms-can-make-jirgas-more-representative/ Blind justice: Reforms can make jirgas more representative], ''Tribune.com.pk'', 27 February 2014</ref> ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਢਿੱਲੇ ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>[https://www.enca.com/world/pakistan-clerics-say-women-dont-need-cover Pakistan clerics say women don't need to cover up] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228000459/https://www.enca.com/world/pakistan-clerics-say-women-dont-need-cover |date=2017-12-28 }}, ''Enca.com'', 20 October 2015</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/683038/decree-controversy-civil-society-activists-seek-abolition-of-cii|title=Decree controversy: Civil society activists seek abolition of CII|date=14 March 2014|work=The Express Tribune|language=en}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਬਾਰੀ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਲੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਨੰਬਰ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/794234/taliban-taboos-bar-millions-of-women-from-pakistan-vote|title=Taliban, taboos bar millions of women from Pakistan vote|date=25 April 2013|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੋਹਿਸਤਾਨ ਡਾਂਸਿੰਗ ਵੀਡੀਓ ਕੇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[https://www.geo.tv/latest/68953-rights-activist-farzana-bari-for-reopening-of-kohistan-video-case Rights activist Farzana Bari for reopening of Kohistan video case], ''Geo.tv'', 29 January 2014</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1325385|title=SC asks Nadra to verify Kohistan girls' identity|last=Reporter|first=The Newspaper's Staff|date=7 April 2017|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://dailytimes.com.pk/372348/dr-farzana-bari-accuses-anp-leaders-and-kp-police-for-protecting-the-people-behind-kohistan-killings/|title=Dr. Farzana Bari accuses ANP leaders and KP police for protecting the people behind Kohistan killings|date=2 April 2019|work=Daily Times}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1455038|title=Girls in 2011 Kohistan video were killed, Supreme Court told|last=Bhatti|first=Haseeb|date=2 January 2019|work=DAWN.COM|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsweekpakistan.com/three-sentenced-for-years-old-honor-killings/|title=Three Sentenced for Years-old 'Honor' Killings|date=September 6, 2019|work=Newsweek Pakistan|access-date=ਅਪ੍ਰੈਲ 4, 2023|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 23, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023052126/https://www.newsweekpakistan.com/three-sentenced-for-years-old-honor-killings/|url-status=dead}}</ref> ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 2006 ਤੋਂ 2014 ਤੱਕ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ([[ਕਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਕਾਸੂ]]) ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤੇ 300 ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੈਕਸ ਗੁਲਾਮਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ<ref>Luavut Zaid, [https://www.pakistantoday.com.pk/2015/08/15/interview-this-has-gone-on-for-a-long-long-time-dr-farzana-bari/ INTERVIEW: ‘This has gone on for a long, long time’ –Dr Farzana Bari], ''Pakistantoday.com'', 15 August 2015</ref> ਮਈ 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ "ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ" ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ "ਪਤਨਸ਼ੀਲ" ਕਿਹਾ।<ref>Tim Craig, [https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/05/26/pakistani-husbands-can-lightly-beat-their-wives-islamic-council-says/ Pakistani husbands can ‘lightly beat’ their wives, Islamic council says], ''Washingtonpost.com'', 27 May 2016</ref> ਬਾਰੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.scmp.com/week-asia/lifestyle-culture/article/3093398/justiceforwaziran-killing-pakistani-woman-after-watta|title=Pakistani woman's body found by roadside after marriage deal goes awry|date=16 July 2020|work=South China Morning Post|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-honourkillings-idUSKBN0E90RE20140529|title=Pakistan PM: honor killing of pregnant woman was 'unacceptable'|last=Raja|first=Katharine Houreld, Shafait|date=29 May 2014|work=Reuters|language=en}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 2016 ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਫਰਜ਼ਾਨਾ ਬਾਰੀ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਬਾਈਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਜੱਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਕਤਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।<ref>[https://www.pri.org/stories/2016-10-06/pakistan-unanimously-passes-legislation-try-and-stop-honor-killings Pakistan unanimously passes legislation to try to stop 'honor killings'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171228001605/https://www.pri.org/stories/2016-10-06/pakistan-unanimously-passes-legislation-try-and-stop-honor-killings |date=2017-12-28 }}, ''Pri.org'', 6 October 2016</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47480597|title=Afzal Kohistani: 'Honour killing' whistleblower shot dead|date=7 March 2019|work=BBC News}}</ref><ref name=":0" /> ਬਾਰੀ ਵੂਮੈਨ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਫਰੰਟ (ਡਬਲਯੂ.ਡੀ.ਐੱਫ.) ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=23 June 2019 |title=WDF holds two-day political school |url=https://wdfpk.org/2019/06/wdf-holds-two-day-political-school/ |website=Women Democratic Front |access-date=4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-date=4 ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404105446/https://wdfpk.org/2019/06/wdf-holds-two-day-political-school/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://globalvoices.org/2020/03/13/islamabads-womens-day-march-met-with-violent-opposition-from-conservative-agitators/|title=Islamabad's Women's Day march was met with violent opposition from conservative agitators · Global Voices|date=13 March 2020|work=Global Voices|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ 2018, 2019 ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ WDF ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਔਰਤ ਮਾਰਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1539954|title=Aurat March organisers demand judicial probe into Islamabad stone pelting incident|last=Yasin|first=Aamir|date=11 March 2020|work=DAWN.COM|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਸਰਗਰਮੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] d5sc7owq6v2ltoowqlh2vzw83znev7c 0 163581 841051 829053 2026-06-18T16:59:12Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Early life and background" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1333902760|Urmila Satyanarayana]]" 841051 wikitext text/x-wiki '''ਉਰਮਿਲਾ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ''' [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Urmila Satyanarayana - exponent of Bharata Natyam |url=http://www.artindia.net/urmila.html |access-date=3 October 2014 |publisher=artindia.net |archive-date=19 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140919212813/http://www.artindia.net/urmila.html |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਉਰਮਿਲਾ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਉੱਘੇ ਗੁਰੂ 'ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ' ਕੇ.ਐਨ. ਦੰਡਯਾਉਥਾਪਾਨੀ ਪਿੱਲਈ, ਕਾਲੀਮਮਨੀ ਕੇਜੇ ਸਰਸਾ ਅਤੇ ਪਦਮਭੂਸ਼ਣ [[ਕਾਲਾਨਿਧੀ ਨਰਾਇਣ|ਕਲਾਨਿਧੀ ਨਾਰਾਇਣਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਰਰਾਮਾਂਡੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਉਰਮਿਲਾ 5 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ [[ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ]] ਦੀ ਸਟੂਡੈਂਟ ਹੈ ਅਤੇ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਆਪਣਾ ਆਰੇਂਜਟਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਲੀਮਮਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। == ਨਾਟਯ ਸੰਕਲਪ == ਉਰਮਿਲਾ ਨੇ ਸਾਲ 1996 ਵਿੱਚ [[Kilpauk Gardens|ਕਿਲਪੌਕ ਗਾਰਡਨ]], [[ਚੇਨਈ]] ਵਿੱਚ ਨਾਟਿਆ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਸਥਾ ਇੱਕ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ, ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ [[ਯੋਗਾਸਣ|ਯੋਗਾ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਾਫ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਲੀਦਾਸਨ ਸੁਰੇਸ਼, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੁਝ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ ਇੱਕ ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਪਾਠ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਝਾਂਜਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1966]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ == ਉਰਮਿਲਾ ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਉੱਘੇ ਗੁਰੂ 'ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ' ਕੇ. ਐਨ. ਡੰਡਯੁਥਪਾਨੀ ਪਿਲਾਈ ਦੇ ਵਝੁਵੂਰ ਬਾਣੀ, ਕਲੈਮਮਾਨੀ ਕੇ. ਜੇ. ਸਰਸਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ [[ਕਾਲਾਨਿਧੀ ਨਰਾਇਣ|ਕਲਾਨਿਧੀ ਨਾਰਾਇਣਨ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/urmila-on-her-dance-journey/article21214804.ece|title=Urmila on her dance journey|last=Krishnamurthy|first=Akhila|date=2017-11-30|work=The Hindu|access-date=2024-03-07|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਅਰਰਮਾਂਡੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 57unis3lqvh1jvopzj3hvzo5k894u9i 0 163669 841086 722337 2026-06-19T03:47:17Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841086 wikitext text/x-wiki '''ਨੀਰਜਾ ਕੋਨਾ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਟਾਈਲਿਸਟ ਅਤੇ ਕਾਸਟਿਊਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਹੈ ਜੋ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਕਰੀਅਰ == ਕੋਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸ੍ਰੀਨੂ ਵੈਤਲਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ <nowiki><i id="mwFA">ਬਾਦਸ਼ਾਹ</i></nowiki> (2013) ਲਈ ਜੂਨੀਅਰ ਐਨਟੀਆਰ ਅਤੇ [[ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ]] ਲਈ ਸਟਾਈਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ''<nowiki/>'ਗੁੰਡੇ ਜਾਰੀ ਗਲੰਥਯਿੰਡੇ''' ਲਈ ਨਿਤਿਨ ' ਤੇ ਸਟਾਈਲਿਸਟ ਸੀ। ਫਿਰ ਨਿਤਿਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਦੋ ਫਿਲਮਾਂ ''ਕੋਰੀਅਰ ਬੁਆਏ ਕਲਿਆਣ'' ਅਤੇ ਪੁਰੀ ਜਗਨਾਧ ਦੇ ''ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ'' ਲਈ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਸਮੰਥਾ ਰੂਥ ਪ੍ਰਭੁ|ਸਮੰਥਾ ਰੂਥ ਪ੍ਰਭੂ]] ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਟਾਈਲਿਸਟ ਬਣ ਗਈ।<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mEZiUHQYPOQ 'Neeraja Kona is Samantha's new stylist - Tv9]. youtube.com Retrieved on 2014-03-08.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130706220431/http://www.sify.com/movies/neeraja-kona-is-samantha-s-new-stylist-news-telugu-nhbq85jjfed.html 'Neeraja Kona is Samantha`s new stylist]. sify.com Retrieved on 2014-03-08.</ref> ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੋਨਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਕਰਮ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਪਵਨ ਕਲਿਆਣ ਦੀਆਂ ''ਅਟਾਰਿੰਟਿਕੀ ਦਰੇਦੀ''<ref>[http://www.cinegola.com/telugu/2013/09/27/neeraja-kona-the-name-behind-pawan-kalyans-designer-costumes/ 'Neeraja Kona, the name behind Pawan Kalyan’s designer costumes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923203535/http://www.cinegola.com/telugu/2013/09/27/neeraja-kona-the-name-behind-pawan-kalyans-designer-costumes/ |date=2015-09-23 }}. cinegola.com Retrieved on 2014-03-08.</ref> ਅਤੇ ਹਰੀਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ''ਰਾਮਈਆ ਵਸਥਾਵਯ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਮਿਲਿਆ।''<ref>[http://www.cinegallery.org/2013/09/samantha-and-neeraja-kona-from-rv-sets.html 'Samantha And Neeraja Kona From RV Sets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923203521/http://www.cinegallery.org/2013/09/samantha-and-neeraja-kona-from-rv-sets.html |date=2015-09-23 }}. cinegallery.org Retrieved on 2014-03-08.</ref> ਉਸਨੇ ਦੋਵਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਮੰਥਾ ਰੂਥ ਪ੍ਰਭੁ|ਸਮੰਥਾ ਰੂਥ ਪ੍ਰਭੂ]] ਲਈ ਪੋਸ਼ਾਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਕਰਮ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ, ਹਰੀਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ, ਵਾਮਸੀ ਪੈਡੀਪੱਲੀ, ਅਤੇ ਵੀਵੀ ਵਿਨਾਇਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਸਿਕਾ ਦੀ ਰੋਮੀਓ ਐਂਡ ਜੂਲੀਅਟ, ਗੋਪੀਚੰਦ ਮਲੀਨਨੀ ਦੀ ''ਪੰਡਗਾ ਚੇਸਕੋ'', ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਮਸੀ ਦੀ ''ਗੋਵਿੰਦੁਦੂ ਅੰਦਾਰੀਵਡੇਲੇ'', ਨਿਤਿਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਕਰਨ ਦੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਨੇ ''ਯੇਵਡੂ'' ਵਿੱਚ [[ਅੱਲੂ ਅਰਜੁਨ]] ਅਤੇ [[ਕਾਜਲ ਅਗਰਵਾਲ]], ''ਕੋਰੀਅਰ ਬੁਆਏ ਕਲਿਆਣ'' ਵਿੱਚ ਨਿਤਿਨ ਅਤੇ [[ਯਾਮੀ ਗੌਤਮ]], ਜੂਨੀਅਰ ਐਨਟੀਆਰ - ਸੰਤੋਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ [[ਸਮੰਥਾ ਰੂਥ ਪ੍ਰਭੁ|ਸਮੰਥਾ ਰੂਥ ਪ੍ਰਭੂ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਸੁਭਾਸ਼|ਪ੍ਰਨੀਥਾ ਸੁਭਾਸ਼]] ਅਤੇ ''ਆਦੂ ਮਗਾਦਰਾ ਬੁਜੀ'' ਦੇ ਦੋ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧੀਰ ਬਾਬੂ ਨੂੰ ਸਟਾਈਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਲਮਾਂ ''ਥਿੱਕਾ, ਚਲ ਮੋਹਨ ਰੰਗਾ ਅਤੇ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ'' ਦੇ ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਐਸਐਸਟੀਥਮਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1983]] j3l573tiwdi00vbijwqeqdq6192g57f 0 164584 841110 788707 2026-06-19T07:54:31Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841110 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Priya Dutt.jpg|thumb|ਪ੍ਰਿਆ ਦੱਤ]] '''ਪ੍ਰਿਆ ਦੱਤ ਰੌਨਕਨ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Priya Dutt Roncon;''' ਜਨਮ 28 ਅਗਸਤ 1966) ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 22 ਨਵੰਬਰ 2005 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਹਲਕੇ ਤੋਂ 14ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 2009 ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਉੱਤਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਹਲਕੇ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014]] ਅਤੇ [[2019 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2019 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਜਪਾ]] ਦੀ [[ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ]] ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪ੍ਰਿਆ ਦੱਤ ਰੌਨਕਨ, ਪ੍ਰਿਆ ਬਲਰਾਜ ਦੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, [[ਬਾਲੀਵੁੱਡ]] ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੇਤਾ [[ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ]] ਅਤੇ [[ਨਰਗਿਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਨਰਗਿਸ ਦੱਤ]] ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2015-06-05 |title=Happy birthday Sunil Dutt: 5 films in which we fell in love with you |url=http://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-sunil-dutt-5-films-in-which-it-was-love-at-first-sight-with-you/article1-1355240.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605100646/http://www.hindustantimes.com/bollywood/happy-birthday-sunil-dutt-5-films-in-which-it-was-love-at-first-sight-with-you/article1-1355240.aspx |archive-date=5 June 2015}}</ref><ref>{{Cite web |date=June 2015 |title=Bollywood actor Nargis Dutt remembered in today's Google Doodle |url=http://indianexpress.com/article/trending/google-doodle-remembers-nargis-dutt/}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਾ [[ਸੰਜੇ ਦੱਤ]] ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਦੱਤ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Sanjay Dutt: I thought I would take the gun to Khandala, thoda chala ke phek dunga |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sanjay-dutt-i-thought-i-would-take-the-gun-to-khandala-thoda-chala-ke-phek-dunga/articleshow/56000887.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ''ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ ਦੱਤ: ਸਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name="hin">[https://web.archive.org/web/20071011194035/http://www.hindu.com/lr/2007/10/07/stories/2007100750160200.htm "To Mr and Mrs Dutt, with love" (review)], ''[[The Hindu]]'', 7 October 2007.</ref> ਉਸਨੇ ਸੋਫੀਆ ਕਾਲਜ, ਕੁੰਬਲਾ ਹਿੱਲ, ਦੱਖਣ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਬੰਬੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]], [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ ਰਾਜ]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਮੀਡੀਆ ਆਰਟਸ ਤੋਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Lok Sabha">{{Cite web |title=Biographical Sketch Member of Parliament |url=http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx |access-date=17 February 2014 |archive-date=6 ਜਨਵਰੀ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106220242/http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx |url-status=dead }}</ref> == ਰਾਜਨੀਤੀ == ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਿਆ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 1987 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਮਹਾਸ਼ਾਂਤੀ ਪਦਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=28 April 2009 |title=Bandra benevolent daughter |url=https://www.livemint.com/Politics/8r8gCmnJ7SYvG59p3QAboM/Priya-Dutt--Bandra8217s-benevolent-daughter.html}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, [[ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਵੋਟਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੀਟ [[ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ|ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਦੇ]] ਉਮੀਦਵਾਰ ਤੋਂ 172,043 ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀ। ਦੱਤ ਨੂੰ ਇਸ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਧਿਆਨ ਮਿਲਿਆ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ।<ref>[https://web.archive.org/web/20051125040552/http://www.hindu.com/2005/11/23/stories/2005112315190100.htm ''The Hindu''], 23 November 2005.</ref> ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[2014 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2014]] ਅਤੇ [[2019 ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ|2019 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਆਮ ਚੋਣਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਉਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ|ਭਾਜਪਾ]] ਦੀ [[ਪੂਨਮ ਮਹਾਜਨ]] ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ। == ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੱਤ ਨੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਆਰਟਸ ਲਈ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। <ref>[http://www.priyadutt.org/page/biography.html Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004041/http://www.priyadutt.org/page/biography.html|date=28 September 2007}}, Priya Dutt's official website.</ref> ਬੰਬਈ ਦੰਗਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਦੱਤ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਧਮਕੀ ਭਰੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਕਾਲਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.rediff.co.in/news/2006/nov/29inter.htm Interview with Rediff.co.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216040411/http://www.rediff.co.in/news/2006/nov/29inter.htm |date=2012-02-16 }}, 29 November 2006.</ref> ਦੱਤ ਨੇ ਨਰਗਿਸ ਦੱਤ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ (ਐਨ.ਡੀ.ਐਮ.ਸੀ.ਟੀ.) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ [[ਨਰਗਿਸ (ਅਦਾਕਾਰਾ)|ਨਰਗਿਸ ਦੱਤ]] ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 1981 ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/Priya_Dutt_takes_5000_kitchen_sets_to_flood-ravaged_Bihar/rssarticleshow/3481930.cms ''Times of India''], 14 September 2008.</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਿਆ ਨੇ 27 ਨਵੰਬਰ 2003 ਨੂੰ ਓਵੇਨ ਰੌਨਕਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ ਰੌਨਕੋਨ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਓਰੈਂਜੂਇਸ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਫਰਮ, ਫਾਊਨਟੇਨਹੈੱਡ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਈਵੈਂਟਸ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ।<ref>[http://chatinterviews.indiatimes.com/articleshow/1331408.cms Transcript of live chat with Priya Dutt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207010828/http://chatinterviews.indiatimes.com/articleshow/1331408.cms |date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }}, ''Times of India'', 13 December 2005.</ref> ਰੌਨਕਨ ਬਾਂਦਰਾ, ਪੱਛਮੀ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਹੈ। <ref>{{Cite web |date=2010-05-22 |title=Priya Dutt: Following in her father's footsteps |url=http://gulfnews.com/news/asia/india/priya-dutt-following-in-her-father-s-footsteps-1.630238 |access-date=2015-11-06 |website=gulfnews.com |archive-date=2019-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106220234/https://gulfnews.com/world/asia/india/priya-dutt-following-in-her-fathers-footsteps-1.630238 |url-status=dead }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੁਮੇਰ (ਜਨਮ 2007) ਅਤੇ ਸਿਧਾਰਥ (ਜਨਮ 2005) ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Priya Dutt,Sumair Roncon,Owen Roncon,Siddharth Roncon(L-R) |url=http://dnasyndication.com/dna_photogallery_editorial_images/pid=DNMUM42773&filename=Priya_Dutt_Sumair_Roncon_Owen_Roncon_Siddharth_Roncon(L-R) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170821211609/http://dnasyndication.com/dna_photogallery_editorial_images/pid%3DDNMUM42773%26filename%3DPriya_Dutt_Sumair_Roncon_Owen_Roncon_Siddharth_Roncon%28L-R%29 |archive-date=21 August 2017 |access-date=2017-08-21 |website=dnasyndication.com}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1966]] 7hyuqyh3bxfpmhvp9g864o3jwx23krq 0 166324 841074 822735 2026-06-18T23:44:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841074 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ | image = Davinder Pal Singh PDL.jpg | occupation = ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ | known_for = ਪ੍ਰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਿਸਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ }} ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ 2003 ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ]] (PDL) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਸੰਭਾਲਵਾਦੀ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Sharma |first=Sarika |date=2023-04-23 |title=20 years of Panjab Digital Library: 6.5 crore manuscripts & counting |url=https://www.tribuneindia.com/news/features/20-years-of-panjab-digital-library-6-5-crore-manuscripts-counting-500128 |access-date=2023-05-05 |website=The Tribune}}</ref> PDL ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਫੋਟੋਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰਾਸਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਆਚਣ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Punjab Digital Library: गुरु ग्रंथ साहिब की मैन्यूस्क्रिप्ट से लेकर सिक्कों तक, 20 सालों से पंजाब की विरासत को सहेज रहा है यह शख्स |url=https://www.gnttv.com/offbeat/story/this-man-on-mission-to-conserve-punjabi-heritage-through-punjab-digital-library-537250-2023-04-04 |access-date=2023-05-04 |website=Good News Today |language=hi}}</ref><ref name=":0" /> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ == ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 1995 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Sethi |first=Chitleen K. |date=2023-04-21 |title=Guru Granth Sahib manuscripts & state records to phulkari designs — how a digital library is 'preserving' Punjab |url=https://theprint.in/statedraft/guru-granth-sahib-manuscripts-state-records-to-phulkari-designs-how-a-digital-library-is-preserving-punjab/1528021/ |access-date=2023-05-04 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ == ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਵਿਰਸਾ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਖੋਜੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦਾਈ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਧਿਐਨ ਸਾਈਟ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।<ref>{{Cite web |last=Tribune News Service |date=2021-07-20 |title=Golden Temple complex excavation: Experts concerned over handling of ruins |url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/golden-temple-complex-excavation-experts-concerned-over-handling-of-ruins-285632 |access-date=2023-05-05 |website=The Tribune |archive-date=2023-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230504144846/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/golden-temple-complex-excavation-experts-concerned-over-handling-of-ruins-285632 |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.panjabdigilib.org/ ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109042728/https://www.panjabdigilib.org/ |date=2020-11-09 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=xfJ3jNm1Xss ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ) - ਦ ਅਨਮਿਊਟ] * [https://www.youtube.com/watch?v=aJeTDkl0eJ0 ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਇੰਟਰਵਿਊ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ) - ਡੀਡੀ ਪੰਜਾਬੀ] * [https://www.gnttv.com/india/video/davinder-singh-is-saving-the-historical-heritage-of-punjab-through-digital-library-see-our-special-report-537589-2023-04-04 ਦਵਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਇੰਟਰਵਿਊ (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ) - ਅੱਜ ਦੀ ਚੰਗੀ ਖ਼ਬਰ] egglc8z5tikht0vpfdcxaks72swazra 0 167607 841128 838186 2026-06-19T11:07:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841128 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ ਝੀਲ | image = File:Barwa Sagor Lake in 1882.jpg | caption = 1882 ਦੇ ਵਿੱਚ ਝੀਲ | alt = 1882 ਦੇ ਵਿੱਚ ਝੀਲ | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | coordinates = {{coord|25.368|N|78.748|E|type:waterbody_region:IN|display=inline,title}} | type = [[ਇਨਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਝੀਲ ]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = India | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = | frozen = }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Pages using infobox body of water with auto short description]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ ਤਾਲ''' [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਝਾਂਸੀ]] ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਬਰੂਆ ਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ [[ਝੀਲ]] ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ ਲਗਭਗ 260 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਓਰਛਾ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਦਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਨਵਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date= |title=Jhansi Official website |url=http://jhansi.nic.in/excurs.html |access-date=2015-08-25 |publisher=Jhansi.nic.in}}</ref> ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੈਮ ਨੂੰ 1694 ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref>{{Cite web |date= |title=The Hindu report/video on dams |url=https://www.thehindu.com/news/national/all-about-indias-dams/article29026554.ece?homepage=true |access-date=2019-08-12 |publisher=thehindu.com}}</ref> ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਰ [[ਜਾਰੈ-ਕਾ-ਮੱਥ|ਜਰਾਈ-ਕਾ-ਮਠ]], ਅਤੇ [[ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਲੇ ਨੇੜਲੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://india.bizhat.com/madhya_pradesh_forts.html India.bizhat.com]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20130302012016/http://www.mustseeindia.com/Jhansi-Barua-Sagar/attraction/11047 Mustseeindia.com] * [http://jhansi.nic.in/excurs.html Jhansi.nic.in] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] 316dzjm3dqrndamoz66ti1jlerp9oo1 0 168540 841034 682959 2026-06-18T13:20:00Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841034 wikitext text/x-wiki {{MedalTop}} {{MedalSport|ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ [[ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ|ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ]]}} {{MedalCompetition|[[ਗਰਮੀ ਓਲੰਪਿਕ|ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ]]}} {{MedalGold|[[1980 ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ|1980 ਮਾਸਕੋ]]|ਟੀਮ}} {{MedalCompetition|[[ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ]]}} {{MedalSilver|[[1982 ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ|1982 ਦਿੱਲੀ]]|[[1982 ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ|ਟੀਮ]]}} {{MedalCompetition|[[ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਟਰਾਫੀ|ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਟਰਾਫੀ]]}} {{MedalBronze|[[1982 ਪੁਰਸ਼ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਟਰਾਫੀ|1982 ਐਮਸਟਲਵੀਨ]]|}} {{MedalBottom}} '''ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ''' ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ [[ਮਾਸਕੋ]] ਵਿਖੇ [[1980 ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ|1980 ਦੇ ਸਮਰ ਓਲੰਪਿਕ]] ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/hockey/1980-olympics-india-sinks-spain-for-gold/article3649630.ece|title=1980 Olympics: India sinks Spain for gold|date=17 July 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=17 July 2018|agency=IANS}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਰਿਹਾ। ਉਹ [[ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ|ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ]] ਜੇਤੂ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ [[Rajbir Kaur|ਰਾਜਬੀਰ ਕੌਰ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=http://www.thesportscampus.com/200807016/beijing-2008/india-olympic-history |title=India's Olympic History |access-date=20 ਮਈ 2023 |archive-date=28 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120228222302/http://www.thesportscampus.com/200807016/beijing-2008/india-olympic-history |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://www.punjabpoliceindia.org/Sports/Awardees.pdf Arjuna Awardees serving in Punjab Police] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210155102/http://www.punjabpoliceindia.org/Sports/Awardees.pdf|date=10 December 2019}} Retrieved 17 July 2018.</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2001/20011118/spectrum/main1.htm|title=Punjab: The spirit of sport|date=18 November 2001|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=17 July 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] i80c3dboetwfu7ldgahg6gr5vu1uti7 0 170431 841042 688491 2026-06-18T14:46:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841042 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਚਾਈਵੋਪੂ ਝੀਲ | image = Chaiwopu Lake 2022-06-09 Sentinel-2 L2A True color.jpg | caption = [[Sentinel-2]] image (2022) | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = ਚਾਈਵੋਪੂ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ, [[ਦਾਬਨਚੇਂਗ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ]], [[ਊਰੂਮਕੀ ਸਿਟੀ]], [[ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ]] | coordinates = {{coord|43|30|N|87|55|E|region:CN-62_type:landmark}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = China | length = ca. {{convert|6|km|abbr=on}} | width = ca. {{convert|5|km|abbr=on}} | area = {{convert|28|km2|abbr=on}}<ref name=cri/> | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਚਾਈਵੋਪੂ ਝੀਲ''' ( {{Lang-zh|c=柴窝堡湖|p=Chaiwopu Hu}} ) ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ [[ਝੀਲ|ਦੀ ਝੀਲ]] ਹੈ<ref name="cri">{{Cite web |url=http://english.cri.cn/4406/2008/03/27/1141@338664.htm |title=Urumqi, the Capital of Xinjiang-II |access-date=2013-01-16 |archive-date=2012-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018153826/http://english.cri.cn/4406/2008/03/27/1141@338664.htm |url-status=dead }}</ref> ਜੋ ਕਿ [[ਦਾਬਨਚੇਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਦਾਬਨਚੇਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, [[ਚੀਨ|ਚੀਨ ਦੇ]] [[ਸ਼ਿਨਚਿਆਂਙ|ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ]] ਵਿੱਚ, [[ਉਰੁਮਚੀ|Ürümqi]] ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ 45 ਕਿ.ਮੀ. ਝੀਲ [[ਬੋਗਦਾ ਸ਼ਾਨ]] ਰੇਂਜ ਤੋਂ ਕਈ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੋਂ (ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਝੀਲ ਲਗਭਗ ਗੋਲ ਹੈ, ਕੁਝ 5-6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਵਿਆਸ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਉਰੁਮਕੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਝੀਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="cri" /> ਚਾਈਵੋਪੂ [[ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ (ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ)|ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ]], [[ਲੈਂਕਸਿਨ ਰੇਲਵੇ]] 'ਤੇ ਚਾਈਵੋਪੂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ 312|ਚਾਈਨਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ 312]] ਝੀਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕਿਨਾਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਚਾਈਵੋਪੂ ਝੀਲ ਨੂੰ "ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ" ਕਿਹਾ ਹੈ। <ref>[http://en.chinaxinjiang.cn/04/06/201002/t20100210_16670.htm First hiking competition in Xinjiang opens by Chaiwopu Lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707013851/http://en.chinaxinjiang.cn/04/06/201002/t20100210_16670.htm|date=July 7, 2011}}, Xinhuanet, 2010-02-08</ref> ਝੀਲ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਉਰੁਮਕੀ''' '''ਚਾਈਵੋਪੁਹੂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੈਟਲੈਂਡ ਪਾਰਕ'''(乌鲁木齐柴窝堡湖国家湿地公园) ਵਜੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[http://www.hudong.com/wiki/乌鲁木齐柴窝堡湖国家湿地公园 乌鲁木齐柴窝堡湖国家湿地公园] (Ürümqi Chaiwopuhu National Wetland Park) on Hudong.com</ref> ਝੀਲ ਦਾ ਨਾਮ (ਅਤੇ ਉਪਨਾਮ [[ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ (ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ)|ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ]] ਦਾ) ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ '''ਚਾਈਵੋਬਾਓ''' ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>E.g., on Google Maps as of 2010-05-01</ref> ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਹੈ: ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੀਨੀ ਅੱਖਰ 堡 ਦੇ ਦੋ ਰੀਡਿੰਗ ਹਨ, "ਬਾਓ" ਅਤੇ "ਪੂ", ਇਹ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰੀਡਿੰਗ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}}{{Clear}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਨਜਿਆਂਗ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] ewcpcyidrmbbyr1o1v1iqnezwedxjc4 0 174749 841130 710508 2026-06-19T11:19:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841130 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ | image = | birth_date = {{birth date|1949|7|6}} | birth_place = [[ਜਲੰਧਰ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|2001|9|15|1949|7|6}} | death_place = ਮੇਸਾ, [[ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ | occupation = ਉਦਯੋਗਪਤੀ , ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ/ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ (ਪਹਿਲਾਂ) }} '''ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ''' (6 ਜੁਲਾਈ, 1949 – 15 ਸਤੰਬਰ, 2001), <ref name="splc">{{Cite web |title=Remembering Victims of Hate Crimes |url=http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2002/spring/the-forgotten?page=0,6 |access-date=2013-07-05 |publisher=Southern Poverty Law Center}}</ref> ਮੇਸਾ, ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ 11 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਫ਼ਰਤੀ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸੀ ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ [[11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਦੇ ਹਮਲੇ]] ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਜੋਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਸਿੱਖ]] ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾੜ੍ਹੀ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਅਰਬ ਲੋਕ|ਅਰਬ]] [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 42 ਸਾਲਾ ਫ਼ਰੈਂਕ ਸਿਲਵਾ ਰੌਕ (8 ਜੁਲਾਈ, 1959 - 11 ਮਈ, 2022) ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="inmateprofile">{{Cite web |title=Death Row Inmate Profiles |url=http://www.azcorrections.gov/DeathRow/ProfilesBase.asp?inmate=RoqueF |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113120901/http://www.azcorrections.gov/DeathRow/ProfilesBase.asp?inmate=RoqueF |archive-date=January 13, 2009 |access-date=July 3, 2022 |website=azcorrections.gov}}</ref> ਰੌਕ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਮੁਰੰਮਤ ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਇੰਗ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫ਼ਟ ਮਕੈਨਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ [[ਡਕੈਤੀ|ਲੁੱਟ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼]] ਲਈ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ। ਰੌਕ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਮਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ "ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਟਾਉਲ ਹੈੱਡਸ (ਤੌਲੀਏ ਵਾਲੇ ਸਿਰਾਂ) ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ" ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.pri.org/stories/2016-09-23/his-brother-was-murdered-wearing-turban-after-911-last-week-he-spoke-killer|title=His brother was murdered for wearing a turban after 9/11. 15 years later, he spoke to the killer|last=Karr|first=Valarie|date=September 23, 2016|work=pri.org|access-date=May 15, 2018}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਰੋਕ ਨੂੰ [[ਕਤਲ|ਫ਼ਸਟ ਡਿਗਰੀ ਕਤਲ]] ਲਈ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਉਮਰ ਕੈਦ]] ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਗਈ )। 11 ਮਈ 2022 ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੌਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ <ref name="death">{{Cite news|url=https://www.azcentral.com/story/opinion/op-ed/2022/06/07/why-mourn-frank-roque-killed-brother-balbir-singh-sodhi/7504925001/|title=The man who murdered my brother post-9/11 just died. This is why I mourn him|last=Singh-Sodi|first=Rana|date=June 7, 2022|work=[[The Arizona Republic]]|access-date=June 8, 2022|publisher=[[Gannett Company]]|location=Phoenix, Arizona}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} acrxguhti5me95dq28nlse4ko8jhhcr 0 175105 841048 740385 2026-06-18T16:51:49Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Cast" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1358853921|Bees Saal Baad (1962 film)]]" 841048 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = {{Lang|hi-latn|ਬੀਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ}} | image = Bees Saal Baad 1962 poster.jpg | image_size = | caption = | director = [[ਬੀਰੇਨ ਨਾਗ]] | writer = ਦੇਵਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਸੰਵਾਦ) | screenplay = [[ਧਰੁਵਾ ਚੈਟਰਜੀ]] | based_on = {{Based on|''[[The Hound of the Baskervilles]]''|[[Arthur Conan Doyle]]}}, ''Nishithini Bivishika'' (novel) by [[Hemendra Kumar Roy]] | producer = [[ਹੇਮੰਤ ਮੁਖਰਜੀ]] | starring = {{ubl|[[ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ]]|[[ਵਾਹਿਦਾ ਰਹਿਮਾਨ]]|[[ਮਦਨ ਪੁਰੀ]]|[[ਅਸਿਤ ਸੇਨ]]}} | narrator = | cinematography = ਮਾਰਸ਼ਲ ਬਰਗੈਂਜ਼ਾ | editing = ਕੇਸ਼ਵ ਨੰਦਾ | music = [[ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ]] | studio = ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਪਿਕਚਰਜ | distributor = ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਪਿਕਚਰਜ | released = {{Film date|1962|01|01|df=y}} | runtime = | country = ਭਾਰਤ | language = ਹਿੰਦੀ | budget = | gross = {{INR|30 million}}<ref name="BOI"/> }} '''{{Lang|hi-latn|ਬੀਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ}}''' ( {{Translation|Twenty Years Later}} ) ਇੱਕ 1962 ਦੀ ਭਾਰਤੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] -ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਥ੍ਰਿਲਰ ਫਿਲਮ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਰੇਨ ਨਾਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ]] ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਗੀਤ ਗਾਏ ਸਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Bees-Saal-Baad-1962/article16880458.ece|title=Bees Saal Baad (1962)|last=Kumar|first=Anuj|date=2009-09-10|work=The Hindu|access-date=2021-12-19|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੀਰੇਨ ਨਾਗ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਸਵਾਜੀਤ, [[ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ]], ਮਦਨ ਪੁਰੀ, ਸੱਜਣ ਅਤੇ ਅਸਿਤ ਸੇਨ ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Bees Saal Baad (1962) - Review, Star Cast, News, Photos |url=https://www.cinestaan.com/movies/bees-saal-baad-2937 |access-date=2021-12-19 |website=Cinestaan |archive-date=2020-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202194208/https://www.cinestaan.com/movies/bees-saal-baad-2937 |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਫਿਲਮ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੱਟ ਥ੍ਰਿਲਰ ''ਜਿਘਾਂਸਾ'' (1951) ਦਾ ਢਿੱਲਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰ ਆਰਥਰ ਕੋਨਨ ਡੋਇਲ ਦੀ ''ਦ ਹਾਉਂਡ ਆਫ ਦ ਬਾਕਰਵਿਲਜ਼'' ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੇਮੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਰਾਏ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਨਿਸ਼ੀਥਨੀ ਬਿਵਿਸ਼ਿਕਾ ''' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। <ref name="encyc">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8y8vN9A14nkC&q=Bees+saal+baad+hound+of+baskervilles|title=Encyclopaedia of Hindi cinema|last=Chatterjee|first=ed. board Gulzar, Govind Nihalani, Saibal|publisher=Encyclopædia Britannica|year=2003|isbn=978-81-7991-066-5|location=New Delhi|pages=659}}</ref> ਫਿਲਮ 1962 ਵਿੱਚ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਚਾਰਟ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਰਹੀ, ਇੱਕ "ਸੁਪਰ ਹਿੱਟ" ਬਣ ਗਈ। <ref name="BOI">[http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=168&catName=MTk2Mg== BoxOffice India.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120922021831/http://boxofficeindia.com/showProd.php?itemCat=168&catName=MTk2Mg%3D%3D|date=22 September 2012}}</ref> ਇਹ ਫਿਲਮ [[ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਗਏ ਅਤੇ [[ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗੀਤ " ਕਹੀਂ ਦੀਪ ਜਲੇ " ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਗੀਤਕਾਰ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="Lata">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vaafAAAAMAAJ&q=Bees+saal+baad+hemant|title=In search of Lata Mangeshkar|last=Bhimani|first=Harish|publisher=Indus|year=1995|isbn=978-81-7223-170-5|location=New Delhi}}</ref> == ਕਾਸਟ == * ਕੁਮਾਰ ਵਿਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਸਵਜੀਤ ਚੈਟਰਜੀ * [[ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ]] ਰਾਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਮਨਮੋਹਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਮਲਾਲ/ਰਾਧੇਸ਼ਿਆਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * [[ਮਦਨ ਪੁਰੀ]]-ਡਾ. ਪਾਂਡੇ * ਗੋਪੀਚੰਦ ਜਾਸੂਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਿਤ ਸੇਨ * ਜਾਸੂਸ ਮੋਹਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਵਜੋਂ ਸੱਜਣ * ਲਤਾ ਸਿਨਹਾ * ਦੇਵ ਕਿਸ਼ਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} 3xq0s8hng90o1jp69cq61fvf8sc0m3w 0 177229 841089 832114 2026-06-19T04:41:39Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841089 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | image = Noura Erakat at New America Foundation event.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = ਨੌਰਾ ਸਾਲੇਹ ਇਰਾਕਤ | birth_date = {{birth date and age|January 16, 1980}} | birth_place = ਅਲਮੇਡਾ ਕਾਉਂਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਯੂ.ਐਸ. | occupation = ਕਾਰਕੁਨ, ਵਕੀਲ | education = | genre = | subject = | notable_works = | relatives = | website = {{URL|http://www.nouraerakat.com}} }} '''ਨੌਰਾ ਸਾਲੇਹ ਇਰਾਕਤ''' ({{Lang-ar|نورة صالح عريقات}}; ਜਨਮ (1980-01-16) <ref>{{Cite tweet|user=4noura}}</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਕੁਨ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਟਾਰਨੀ ਹੈ। <ref name="gmubio">{{Cite web |last= |first= |date= |title=George Mason University, New Century College Faculty: Noura Erakat |url=http://ncc.gmu.edu/people/nerakat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005105/http://ncc.gmu.edu/people/nerakat |archive-date=March 5, 2016 |publisher=[[George Mason University]]}}</ref> <ref name="gmubio2">{{Cite web |title=Faculty Highlight: Noura Erakat |url=http://ncc.gmu.edu/ncc-connect/october-2014/faculty-highlight |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017152315/http://ncc.gmu.edu/ncc-connect/october-2014/faculty-highlight |archive-date=October 17, 2014 |publisher=[[George Mason University]]}}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਟਗਰਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Erakat, Noura |url=https://crimjust.rutgers.edu/people/faculty-directory/details/61-faculty/30-faculty/620-erakat-noura |access-date=2023-11-05 |website=crimjust.rutgers.edu}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਫੋਕਸ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ-ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਝਗੜਾ|ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ-ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਸੰਘਰਸ਼]] ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੋਕਲ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। <ref name="news">{{Cite magazine|last=Welsh|first=Theresa|date=September 5, 2014|title=West Bank Settlements Overshadow New Arab Housing in Jerusalem|url=https://www.usnews.com/news/articles/2014/09/05/obama-john-kerry-and-benjamin-netanyahu-spar-over-west-bank-settlements|magazine=[[U.S. News & World Report]]}}</ref> <ref name="ext">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/27/world/middleeast/israel-gaza-strip-conflict.html|title=Cease-Fire Extended, but Not on Hamas's Terms|last=Rudoren|first=Jodi|date=August 26, 2014|work=[[New York Times]]}}</ref> <ref name="stop">{{Cite magazine|last=The Editors|date=July 30, 2014|title=Israel Must Stop Its Campaign of Terror|url=http://www.thenation.com/article/180826/israel-must-stop-its-campaign-terror#|magazine=[[The Nation]]}}</ref> <ref name="group">{{Cite web |last= |first= |date=December 17, 2013 |title=Large group of U.S. scholars endorse academic boycott of Israel |url=http://www.cbsnews.com/news/large-group-of-us-scholars-endorse-academic-boycott-of-israel/ |publisher=[[CBS News]]/[[Associated Press]]}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਨੌਰਾ ਸਾਲੇਹ ਇਰਾਕਤ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜਨਵਰੀ 1980 ਨੂੰ ਅਲਮੇਡਾ ਕਾਉਂਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੀ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬਰਕਲੇ ਵਿੱਚ]] ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਫਾਈ ਬੀਟਾ ਕਾਪਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ UC-ਬਰਕਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਂਦਰ ਸਮਰ ਫੈਲੋ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="bhum">{{Cite web |title=UC Berkeley Human Rights Center Summer Fellow |url=http://www.law.berkeley.edu/12966.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714141724/http://www.law.berkeley.edu/12966.htm |archive-date=July 14, 2014 |publisher=UC Berkeley}}</ref> 2005 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਯੂਸੀ ਬਰਕਲੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਜੂਰੀਸ ਡਾਕਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫ੍ਰਾਂਸੀਨ ਡਿਆਜ਼ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref name="blaw">{{Cite web |title=Berkeley Law School |url=http://www.law.berkeley.edu/7752.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714232415/http://www.law.berkeley.edu/7752.htm |archive-date=July 14, 2014 |publisher=Berkeley Law School}}</ref> ਉਸ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਜਾਰਜਟਾਊਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਅ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਐਲਐਲਐਮ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ <ref name="gt">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Georgetown Bio |url=http://explore.georgetown.edu/people/ne28/ |publisher=[[Georgetown University]]}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਮੈਗਜ਼ੀਨ, ''ਜਦਾਲੀਆ'' ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀਸੀ]] ਅਤੇ [[ਬੈਰੂਤ|ਬੇਰੂਤ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਰਬ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਰਾਕਤ ਨੇ " ਹਾਊਸ ਆਫ ਰਿਪ੍ਰਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵਜ਼ ਓਵਰਸਾਈਟ ਕਮੇਟੀ " <ref name="gmubio2"/> ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਰਜਟਾਊਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। <ref name="gmubio2" /> <ref name="gt"/> 2012-2014 ਤੱਕ, ਉਹ ਟੈਂਪਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬੀਸਲੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਨਾਲ ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ ਫੈਲੋ ਸੀ। <ref name="ff">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Current Freedman Fellows |url=http://www.law.temple.edu/pages/faculty/faculty_freedman_fellows.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426070525/http://www.law.temple.edu/pages/faculty/Faculty_Freedman_Fellows.aspx |archive-date=April 26, 2015 |access-date=August 5, 2014 |publisher=[[Temple University]]}}</ref> ਏਰਾਕਟ ਨੇ ਫੇਅਰਫੈਕਸ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿਖੇ ਜਾਰਜ ਮੇਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਟਗਰਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Noura Erakat |url=https://integrative.gmu.edu/people/nerakat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005105/http://ncc.gmu.edu/people/nerakat |archive-date=March 5, 2016 |access-date=December 29, 2022}}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਪਾਲਿਸੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਟਗਰਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, <ref name="ips">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Board Members |url=http://www.ips-dc.org/staff-and-board/ |publisher=[[Institute for Policy Studies]] |access-date=2023-11-18 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217024757/http://www.ips-dc.org/staff-and-board/ |url-status=dead }}</ref> ਟਰਾਂਸ-ਅਰਬ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, <ref name="tari">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Board of Directors: TARI |url=http://tari.org/index.php?option=com_content&view=article&id=2&Itemid=2 |publisher=TARI}}</ref> ਅਤੇ ਅਲ-ਸ਼ਬਾਕਾ: ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਨੀਤੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੈ। <ref name="as">{{Cite web |last= |first= |date= |title=Policy Advisor: Al Shabaka |url=http://al-shabaka.org/people/policy-advisor/noura-erakat |publisher=alshabaka}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਹ ਯੂਸਫ਼ ਇਰਾਕਤ ਦੀ ਭੈਣ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ [[ਯੂਟਿਊਬ]] ਮੋਨੀਕਰ, ਫੂਸੀ ਟਿਊਬ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="portal9">{{Cite web |last=Muller |first=Nat |date= |title=Reviews and Critique: Jadaliyya |url=http://portal9journal.org/articles.aspx?id=76 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121216035540/http://portal9journal.org/articles.aspx?id=76 |archive-date=December 16, 2012 |access-date=October 23, 2013 |publisher=Portal 9}}</ref> <ref name="jad">{{Cite magazine|title=Jadaliyya: Noura Erakat|url=http://www.jadaliyya.com/pages/contributors/436|magazine=[[Jadaliyya]]}}</ref> ਜੂਨ 2020 ਵਿੱਚ, ਇਰਾਕਤ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਕਾਰ ਅਬੂ ਦਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ [[ਪੱਛਮੀ ਕੰਢਾ|ਵੈਸਟ ਬੈਂਕ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2020-06-23/israeli-troops-kill-palestinian-who-attempted-car-ramming-in-west-bank-police|title=Palestinian Driver Shot Dead After Alleged Car-Ramming on Israeli Police|date=June 23, 2020|work=US News|agency=Reuters}}</ref> ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਵੀਡੀਓ ਫੁਟੇਜ 'ਚ ਅਹਿਮਦ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਨੂੰ ਮੋੜਦਾ ਅਤੇ ਚੌਕੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਬਾਰਡਰ ਪੁਲਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Footage shows Palestinian attacker ramming car into Border Police checkpoint |url=https://www.ynetnews.com/article/Skwub6gCU |website=[[Ynetnews.com]]}}</ref> ਨੌਰਾ ਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Palestinian Scholar Noura Erakat: Israeli Forces Killed My Cousin on His Sister's Wedding Day |url=https://www.democracynow.org/2020/6/24/noura_erakat |website=[[Democracy Now!]]}}</ref> ਫੋਰੈਂਸਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਅਲ-ਹੱਕ ਨੇ 3D ਮਾਡਲਿੰਗ, ਫੀਲਡਵਰਕ, ਜਿਓਲੋਕੇਸ਼ਨ, ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, [[ਓਪਨ ਸੋਰਸ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ|OSINT]], ਅਤੇ ਸ਼ੈਡੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਚੈਕਪੁਆਇੰਟ ਨਾਲ ਕਾਰ ਦੀ ਟੱਕਰ ਇੱਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਸੀ, ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਸੀ। ਫੌਜ ਨੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=The Extrajudicial Execution of Ahmed Erakat |url=https://forensic-architecture.org/investigation/the-extrajudicial-execution-of-ahmad-erekat/}}</ref> == ਚੁਨਿੰਦਾ ਕੰਮ == === ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ === ** ''[http://tadweenpublishing.com/blogs/news/9500099-new-book-aborted-state-the-un-initiative-and-new-palestinian-junctures Aborted State? The UN Initiative and New Palestinian Junctures].'' Co-edited with [[:en:Mouin_Rabbani|Mouin Rabbani]], 2013. ** ''[https://www.sup.org/books/title/?id=26507 Justice for Some: Law and the Question of]''2019 === ਅਕਾਦਮਿਕ ਪਰਚੇ === * "[https://ssrn.com/abstract=2402251 Palestinian Refugees and the Syrian Uprising: Filling the Protection Gap During Secondary Forced Displacement]." Oxford Journal of International Refugee Law, Forthcoming. * "[https://ssrn.com/abstract=2212522 New Imminence in the Time of Obama: The Impact of Targeted Killings on the Law of Self Defense]." Arizona Law Review, Forthcoming. * "[https://ssrn.com/abstract=2218572 The US v. The Red Cross: Customary International Humanitarian Law & Universal Jurisdiction]." Denver Journal of International Law and Policy 41 Denv. J. Int'l L. & Pol'y 225 (Winter 2013). * "[https://ssrn.com/abstract=2214163 It's Not Wrong, It's Illegal: Situating the Gaza Blockade Between International Law and the UN Response]." UCLA Journal of Islamic and Near Eastern Law, Vol. 11, No. 37, 2011–2012. * "[https://ssrn.com/abstract=2218807 Operation Cast Lead: The Elusive Quest for Self-Defense in International Law]." 36 Rutgers L. Rec. 164 (2009). * "[https://ssrn.com/abstract=2220575 Litigating the Arab-Israeli Conflict: The Politicization of U.S. Federal Courtrooms]." 2 Berkeley Journal of Middle Eastern & Islamic Law 27 (2009). === ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ === * "[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2014/08/05/can-the-us-still-be-a-leader-in-the-middle-east/us-should-stop-funding-israel-or-let-others-broker-peace U.S. Should Stop Funding Israel, or Let Others Broker Peace]." ''[[:en:New_York_Times|New York Times]],'' August 5, 2014. * "[https://www.usatoday.com/story/opinion/2014/07/31/israel-prime-minister-benjamin-netanyahu-noura-erakat-editorials-debates/13442349/ Israeli operation not about security: Opposing view]." [[:en:USA_Today|USA Today]], July 31, 2014. * "[http://www.thenation.com/article/180783/five-israeli-talking-points-gaza-debunked Five Israeli Talking Points on Gaza—Debunked]." ''[[:en:The_Nation|The Nation]],'' July 25, 2014. * "[http://lareviewofbooks.org/essay/structural-violence-trial-bds-movement-resist-erasure Structural Violence on Trial: BDS and the Movement to Resist Erasure]." ''[[:en:Los_Angeles_Review_of_Books|Los Angeles Review of Books]],'' March 16, 2014. == ਇੰਟਰਵਿਊ == === ਰੇਡੀਓ === * ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨ, ਹਮਾਸ ਜਾਂ ਈਰਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਏਹੂਦ ਬਰਾਕ [[ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬਰਾਡਕਾਸਟਿੰਗ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ|ਸੀਬੀਸੀ]], 5 ਜੂਨ, 2018 [http://www.cbc.ca/listen/shows/the-current/segment/15548952 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ] * [http://www.kcrw.com/news-culture/shows/to-the-point/a-new-shot-at-peace-talks-will-it-be-different-this-time ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ: "ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਰਤਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਾਟ: ਕੀ ਇਹ ਇਸ ਵਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇਗਾ?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181107121819/https://www.kcrw.com/news-culture/shows/to-the-point/a-new-shot-at-peace-talks-will-it-be-different-this-time |date=2018-11-07 }} KCRW, 31 ਜੁਲਾਈ, 2013। * [https://web.archive.org/web/20140712182548/http://english.cri.cn/8706/2012/11/21/2861s734222.htm ਬੀਜਿੰਗ ਤੋਂ ਪਰੇ: "ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।"] ਚਾਈਨਾ ਰੇਡੀਓ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, 21 ਨਵੰਬਰ, 2012। === ਵੀਡੀਓ === * " [http://www.gazaincontext.com/film.html ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਗਾਜ਼ਾ।"]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, gazaincontext.com, ਜੁਲਾਈ 2016। * " [https://www.pbs.org/newshour/bb/debating-tactics-ethics-warfare-sides-mideast-conflict/ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਨਾ] ." ਪੀਬੀਐਸ ਨਿਊਜ਼ ਆਵਰ, 24 ਜੁਲਾਈ, 2014। * " [http://www.democracynow.org/2014/7/11/gaza_debate_as_palestinian_deaths_top ਗਾਜ਼ਾ ਬਹਿਸ: ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਮੌਤਾਂ ਸਿਖਰ ਦੇ 100 ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਵਧਦੀ ਹਿੰਸਾ ਲਈ ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ? ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?] " ਹੁਣ ਲੋਕਤੰਤਰ! , ਜੁਲਾਈ 11, 2014। * [http://www.msnbc.com/up-with-chris-hayes/watch/obama-wraps-up-first-trip-to-israel-as-president-23252547939 ਕ੍ਰਿਸ ਹੇਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ: "ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016115851/https://www.msnbc.com/up-with-chris-hayes/watch/obama-wraps-up-first-trip-to-israel-as-president-23252547939 |date=2023-10-16 }} MSNBC, 22 ਮਾਰਚ, 2013। * [http://www.msnbc.com/up-with-chris-hayes/watch/what-sparked-escalation-of-violence-in-israel-and-gaza-44106307991 ਕ੍ਰਿਸ ਹੇਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ: "ਇਸਰਾਈਲ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਕੀਤਾ।"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016121626/https://www.msnbc.com/up-with-chris-hayes/watch/what-sparked-escalation-of-violence-in-israel-and-gaza-44106307991 |date=2023-10-16 }} MSNBC, ਨਵੰਬਰ 17, 2012। * " [http://www.thirteen.org/program-content/the-law-in-these-parts-a-discussion/ ਇਹਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ: ਇੱਕ ਚਰਚਾ] ।" WNET ( PBS ਥਰਟੀਨ) == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20141017152315/http://ncc.gmu.edu/ncc-connect/october-2014/faculty-highlight ਜੀਵਨੀ] - ਜਾਰਜ ਮੇਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ * {{Twitter}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਲਾ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1980]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕ]] ojii690lidyxo704agjppdigqs74kk1 0 178273 841091 839789 2026-06-19T05:10:40Z Οἶδα 36140 Οἶδα ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫ਼ਿਲਮੀ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: ਫਿਲਮੀ’ ਸ਼ਬਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 839789 wikitext text/x-wiki '''ਫ਼ਿਲਮੀ''' ({{literal|ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ}}) ਸੰਗੀਤ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਗੀਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੀਤ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਧਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿਕਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ 72% ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8405891.stm | work=BBC News | title=Plans to start India music awards | date=10 December 2009 | access-date=2 May 2010 | first=Prachi | last=Pinglay}}</ref> ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਅਕਸਰ ਟੀਚੇ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ। ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਤਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਰੇਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਨੇਮਾ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। UCLA ਵਿਖੇ "ਫ਼ਿਲਮੀ ਮੇਲੋਡੀ: ਸਾਂਗ ਐਂਡ ਡਾਂਸ ਇਨ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਨੇਮਾ" ਆਰਕਾਈਵ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ 'ਤੇ, ਫ਼ਿਲਮੀ ਨੂੰ "ਬੰਬੇ ਮੈਲੋਡੀ" ਨਾਲੋਂ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, "ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਧੁਨ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਬੰਬਈ (ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਵਪਾਰਕ ਸਿਨੇਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੈਨ-ਇੰਡੀਅਨ ਹੈ।"<ref>UCLA International Institute. 2005. Screening - Nayakan (Hero). Available from: http://www.international.ucla.edu/showevent.asp?eventid=3700 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206024741/http://www.international.ucla.edu/showevent.asp?eventid=3700 |date=6 December 2008 }}. Accessed 25 November 2008.</ref> == ਗੀਤਕਾਰ == 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ, ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ, ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ, ਰਾਜਾ ਮੇਹਦੀ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ, ਭਰਤ ਵਿਆਸ, ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ, ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ, ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ ਵਰਗੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਲਾਸਿਕ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਰ ਰਾਮਵਰਮਾ, ਪੀ. ਭਾਸਕਰਨ, ਓ.ਐਨ.ਵੀ. ਕੁਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੰਨਦਾਸਨ, ਵੈਰਾਮੁਥੂ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] 1<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2014)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ == ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਉਹ ਗਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਗਏ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਜਾਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਕੈਮਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲਿਪ-ਸਿੰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ) ਨੇ ਅਕਸਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਮੁਕੇਸ਼, ਮੰਨਾ ਡੇ, ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ, ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ, ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ, ਐਸਪੀ ਬਾਲਾਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣੀਅਮ, ਕੇ ਜੇ ਯੇਸੁਦਾਸ, ਐਸ. ਜਾਨਕੀ, ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਕੇ.ਏਸ.ਚਿਤ੍ਰਾ, ਐਸ.ਐਮ.ਜੀ. ਕੁਮਾਰ, ਉਦਿਤ ਨਾਰਾਇਣ, ਅਮਿਤ ਕੁਮਾਰ,ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ, ਸੁਜਾਤਾ, ਹੇਮਲਤਾ (ਗਾਇਕਾ), ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ, ਅਰਮਾਨ ਮਲਿਕ, ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ, ਸ਼ਾਨ, ਕੇ.ਕੇ., ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ, ਅਰਿਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਿਤ ਚੌਹਾਨ, ਜਾਵੇਦ ਅਲੀ, ਨੇਹਾ ਕੱਕੜ, ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮੀ]] r6bf3tvbr6oa327x33dpuvxrfb082h5 841093 841091 2026-06-19T05:11:02Z Οἶδα 36140 ਫਿਲਮੀ’ ਸ਼ਬਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 841093 wikitext text/x-wiki '''ਫ਼ਿਲਮੀ''' ({{literal|ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ}}) ਸੰਗੀਤ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਗੀਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੀਤ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਧਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿਕਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ 72% ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8405891.stm | work=BBC News | title=Plans to start India music awards | date=10 December 2009 | access-date=2 May 2010 | first=Prachi | last=Pinglay}}</ref> ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਅਕਸਰ ਟੀਚੇ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ। ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਤਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਰੇਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਨੇਮਾ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਗੀਤਕਾਰ == 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ, ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ, ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ, ਰਾਜਾ ਮੇਹਦੀ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ, ਭਰਤ ਵਿਆਸ, ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ, ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ, ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ ਵਰਗੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਲਾਸਿਕ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਰ ਰਾਮਵਰਮਾ, ਪੀ. ਭਾਸਕਰਨ, ਓ.ਐਨ.ਵੀ. ਕੁਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੰਨਦਾਸਨ, ਵੈਰਾਮੁਥੂ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] 1<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2014)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ == ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਉਹ ਗਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਗਏ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਜਾਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਕੈਮਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲਿਪ-ਸਿੰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ) ਨੇ ਅਕਸਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਮੁਕੇਸ਼, ਮੰਨਾ ਡੇ, ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ, ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ, ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ, ਐਸਪੀ ਬਾਲਾਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣੀਅਮ, ਕੇ ਜੇ ਯੇਸੁਦਾਸ, ਐਸ. ਜਾਨਕੀ, ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਕੇ.ਏਸ.ਚਿਤ੍ਰਾ, ਐਸ.ਐਮ.ਜੀ. ਕੁਮਾਰ, ਉਦਿਤ ਨਾਰਾਇਣ, ਅਮਿਤ ਕੁਮਾਰ,ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ, ਸੁਜਾਤਾ, ਹੇਮਲਤਾ (ਗਾਇਕਾ), ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ, ਅਰਮਾਨ ਮਲਿਕ, ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ, ਸ਼ਾਨ, ਕੇ.ਕੇ., ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ, ਅਰਿਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਿਤ ਚੌਹਾਨ, ਜਾਵੇਦ ਅਲੀ, ਨੇਹਾ ਕੱਕੜ, ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮੀ]] kqtx3ma0wiwp74awpn3morodkgdfmn2 841094 841093 2026-06-19T05:15:33Z Οἶδα 36140 841094 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ''' ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਗੀਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੀਤ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਧਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿਕਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ 72% ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8405891.stm | work=BBC News | title=Plans to start India music awards | date=10 December 2009 | access-date=2 May 2010 | first=Prachi | last=Pinglay}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੀਤ ਅਕਸਰ ਟੀਚੇ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਤਾਮਿਲ ਵਿੱਚ। ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਅਪੀਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਤਮ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਰੇਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਨੇਮਾ ਰਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਗੀਤਕਾਰ == 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੈਲੇਂਦਰ, ਹਸਰਤ ਜੈਪੁਰੀ, ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ, ਰਾਜਾ ਮੇਹਦੀ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ, ਭਰਤ ਵਿਆਸ, ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੂਨੀ, ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਆਨੰਦ ਬਖਸ਼ੀ, ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ ਵਰਗੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਲਾਸਿਕ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਨੇ ਮਲਿਆਲਮ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਇਲਰ ਰਾਮਵਰਮਾ, ਪੀ. ਭਾਸਕਰਨ, ਓ.ਐਨ.ਵੀ. ਕੁਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੰਨਦਾਸਨ, ਵੈਰਾਮੁਥੂ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] 1<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2014)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> == ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ == ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਉਹ ਗਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਖੇ ਗਏ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਗੀਤ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਜਾਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਕੈਮਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਲਿਪ-ਸਿੰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ) ਨੇ ਅਕਸਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਊਂਡਟ੍ਰੈਕਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਸਹਿਗਲ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਆਸ਼ਾ ਭੌਂਸਲੇ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀ, ਮੁਕੇਸ਼, ਮੰਨਾ ਡੇ, ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ, ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ, ਮਹਿੰਦਰ ਕਪੂਰ, ਐਸਪੀ ਬਾਲਾਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣੀਅਮ, ਕੇ ਜੇ ਯੇਸੁਦਾਸ, ਐਸ. ਜਾਨਕੀ, ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਕੇ.ਏਸ.ਚਿਤ੍ਰਾ, ਐਸ.ਐਮ.ਜੀ. ਕੁਮਾਰ, ਉਦਿਤ ਨਾਰਾਇਣ, ਅਮਿਤ ਕੁਮਾਰ,ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ, ਸੁਜਾਤਾ, ਹੇਮਲਤਾ (ਗਾਇਕਾ), ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ, ਅਰਮਾਨ ਮਲਿਕ, ਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ, ਸ਼ਾਨ, ਕੇ.ਕੇ., ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ, ਅਰਿਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਿਤ ਚੌਹਾਨ, ਜਾਵੇਦ ਅਲੀ, ਨੇਹਾ ਕੱਕੜ, ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮੀ]] 53ghl5vb4p7yh9hsj9t2ywjve2f4394 0 179901 841104 768297 2026-06-19T07:20:49Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841104 wikitext text/x-wiki '''''ਡਾਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਪੋਲੋ ਗੌਡ''''' ਇੱਕ 2018 ਦੀ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] [[ਮੇਤੇ ਭਾਸ਼ਾ|ਮੀਤੀ]] ਹੈ - ਰੂਪਾ ਬਰੂਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਦੋਭਾਸ਼ੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=People Need To Know That Modern Polo Started In Northeast: Roopa Barua On Her Award-Winning Documentary |url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-people-need-to-know-that-modern-polo-started-in-northeast-roopa-barua-on-award-winning-documentary/331062 |access-date= |website= |language=en}}</ref> <ref name="Daughters of the Polo God">{{Cite web |title=Daughters of the Polo God |url=https://filmfestivalflix.com/film/daughters-of-the-polo-god/ |access-date=2021-09-26 |website=FILM FESTIVAL FLIX |language=en-US |archive-date=2021-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210915123840/https://filmfestivalflix.com/film/daughters-of-the-polo-god/ |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਮੇਈਟੀ ਘੋੜੇ ( ਮਨੀਪੁਰੀ ਪੋਨੀ ) ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ [[ਪੋਲੋ]] ( Meitei ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ [[ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ|ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ]] ਬਾਰੇ ਹੈ।</link> ) ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ.<ref name="Daughters of the Polo God" /> <ref name="outlookindia.com"/> ਇਹ ਫਿਲਮ [[ਪੋਲੋ]] ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੇਡ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੇਈਤੀ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੇਈਟੀ ਘੋੜਿਆਂ ( ਮਨੀਪੁਰੀ ਟੱਟੂਆਂ ) ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਲਾਨਾ [[:simple:Manipur International Polo|ਪੋਲੋ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Assam filmmaker's documentary bags award at New York Indian Film Fest |url=https://nenow.in/north-east-news/assam-filmmakers-documentary-bags-award-at-new-york-indian-film-fest.html |access-date=2021-09-26 |language=en-US}}</ref> ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਗੋਲ ਕੰਗਜੇਈ ( Old Manipuri ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ</link> , [[:simple:Antique Kangleipak|ਐਂਟੀਕ ਕਾਂਗਲੀਪਾਕ]] ( ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੀਪੁਰ ) ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ [[ਪੋਲੋ]] ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਜੰਗੀ ਖੇਡ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਖੇਡ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਯੋਧੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਹ [[:simple:Manipur Horse Riding and Polo Association|ਮਨੀਪੁਰ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਪੋਲੋ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਖੇਡਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਵਾਤਾਵਰਣਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Rawat |first=Prateek |title=AWFF 2019: Sisterhood on display through documentaries Daughters of the Polo God, Roshan and Mani |url=https://www.cinestaan.com/articles/2019/mar/7/19276 |access-date=2021-09-26 |website=Cinestaan |archive-date=2021-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926122730/https://www.cinestaan.com/articles/2019/mar/7/19276 |url-status=dead }}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == [[ਪੋਲੋ|ਪੋਲੋ ਦੀ]] ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ|ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ]] ( ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਨੀਪੁਰ ) ਦੇ ਦੂਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ [[ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ]] ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। "ਪੋਲੋ ਗੌਡ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ" ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਰੂਪਾ ਬਰੂਆ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਇਸ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ. <ref name="outlookindia.com"/> ਓਹ ਕਹਿੰਦੀ,<blockquote>" [[ਮਣੀਪੁਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਪੋਲੋ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨੀਪੁਰੀ ਟੱਟੂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ [[:simple:Manipur International Polo|ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ]] ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਫਿਲਮ ਇਹਨਾਂ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀਆਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੀਪੁਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਟੱਟੂ ਮੁਹਿੰਮ <ref name="outlookindia.com">{{Cite web |title=People Need To Know That Modern Polo Started In Northeast: Roopa Barua On Her Award-Winning Documentary |url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-people-need-to-know-that-modern-polo-started-in-northeast-roopa-barua-on-award-winning-documentary/331062 |access-date=2021-09-26 |website= |language=en}}</ref> "</blockquote>ਉਸਨੇ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੀਤੀ ਕੁੜੀਆਂ ਬਹੁਤ [[ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ|ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ]] ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖੇਡਣ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੋਲੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ [[:simple:Marjing|ਮਾਰਜਿੰਗ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੇਤੇਈ ਧਰਮ ( ਸਨਾਮਾਹਿਜ਼ਮ ) ਦੇ ''"ਪੋਲੋ ਗੌਡ"'', ਉਸਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਫਿਲਮ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੋਲੋ ਖਿਡਾਰੀ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਸਲੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੋਲੋ ਭਗਵਾਨ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ 'ਚ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਾ ਹੈ।<ref name="outlookindia.com"/> == ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ == ਇਕੁਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਆਪਣੀਆਂ ਜੇਤੂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀਅਨ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਫਿਲਮ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਪੋਲੋ ਗੌਡ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ" ਵੀ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ.<ref name="General 5">{{Cite web |title=General 5 |url=https://www.kahinimedia.com/daughters-of-the-polo-god |access-date=2021-09-26 |website=Kahini Media |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ: {| class="wikitable" !ਸਥਾਨ ! ਮਹੀਨਾ ! ਸਾਲ |- | [[ਬਾਲਟੀਮੋਰ|ਬਾਲਟਿਮੋਰ]] [[ਮੈਰੀਲੈਂਡ]] | ਜਨਵਰੀ | 2019 |- | ਕੈਮਡੇਨ [[ਦੱਖਣੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ]] | ਫਰਵਰੀ | 2019 |- | ਸੈਂਟਾ ਫੇ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ | ਮਾਰਚ | 2019 |- | ਮੀਡਵਿਲ [[ਪੈੱਨਸਿਲਵੇਨੀਆ|ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ]] | ਅਪ੍ਰੈਲ | 2019 |- | [[ਕੈਨੇਡਾ]] | ਸਤੰਬਰ | 2019 |- | ਸਕਾਟਸਡੇਲ [[ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ|ਅਰੀਜ਼ੋਨਾ]] | ਸਤੰਬਰ | 2019 |} == ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ == ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਂਟਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।<ref name="General 5"/> ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {| class="wikitable" !ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਾਖਲਾ ! ਰੁੱਤਾਂ ! ਸਥਾਨ |- | ਇਕੁਸ ਨਿਊਯਾਰਕ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਦਸੰਬਰ 2018 | [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨ੍ਯੂ ਯੋਕ]] |- | ਰਾਜਸਥਾਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਜਨਵਰੀ 2019 | [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] |- | ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ( ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਆਰਕਾਈਵ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ) | ਫਰਵਰੀ 2019 | [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] |- | ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਿਲਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਮਾਰਚ 2019 | [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] |- | ਯੂਕੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਮਾਰਚ 2019 | [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੁਨਾਇਟੇਡ ਕਿਂਗਡਮ]] |- | ਨਿਊਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਮਈ 2019 | [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨ੍ਯੂ ਯੋਕ]] |- | ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | 2019 | [[ਵੈਨਕੂਵਰ]] |- | ਤਸਵੀਰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | 2019 | [[ਸੀਐਟਲ|ਸਿਆਟਲ]] |- | ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | 2019 | [[ਮਾਂਟਰੀਆਲ|ਮਾਂਟਰੀਅਲ]] |- | ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | 2019 | [[ਭਾਰਤ]] |- | ਡੀਸੀ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | 2019 | - |- | ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | 2019 | [[ਹੂਸਟਨ|ਹਿਊਸਟਨ]] |- | ਮਸਟਾਰਡ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | 2019 | [[ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ|ਫਿਲਾਡੇਲ੍ਫਿਯਾ]] |- | ਬੁਸਾਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਨੀਮਲ ਰਾਈਟਸ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | - | - |} == ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ == ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ 5 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲਾਂ ਵਿੱਚ 6 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref name="General 5"/> {| class="wikitable" !ਅਵਾਰਡ ! ਸ਼੍ਰੇਣੀ ! ਨਤੀਜੇ |- | ਨਿਊਯਾਰਕ ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2019 | ਵਧੀਆ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਲਘੂ | {{Won}} |- | ਯੂਕੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2019 | ਵਧੀਆ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ | {{Won}} |- | ਵੈਨਕੂਵਰ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ | ਵਧੀਆ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ | {{Won}} |- | rowspan="2" | ਇਕੁਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨਿਊਯਾਰਕ 2018 | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪੁਰਸਕਾਰ | {{Won}} |- | ਵਧੀਆ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਲਘੂ | {{Won}} |- | ਰਾਜਸਥਾਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ 2019 | ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ| {{Won}} |} * ਇੰਫਾਲ 1944 * ਜਪਾਨ ਲੈਂਡਾ ਇੰਫਾਲ * ਮਨੀਪੁਰੀ ਪੋਨੀ (ਫ਼ਿਲਮ) * ਮੇਰੀ ਜਾਪਾਨੀ ਭਤੀਜੀ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://m.imdb.com/title/tt9484580/plotsummary?ref_=tt_ov_pl ਪੋਲੋ ਗੌਡ ਆਈਐਮਡੀਬੀ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ] * [https://www.soas.ac.uk/south-asia-institute/events/29mar2019-daughters-of-the-polo-god.html ਪੋਲੋ ਗੌਡ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ] ਵਿਖੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210915123637/https://www.soas.ac.uk/south-asia-institute/events/29mar2019-daughters-of-the-polo-god.html|date=15 September 2021}}</link> * [https://kothasobi.com/roopa-barua-daughters-of-the-polo-god/ NYIFF ਵਿਖੇ ਪੋਲੋ ਗੌਡ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211029164016/https://kothasobi.com/roopa-barua-daughters-of-the-polo-god/|date=29 October 2021}}</link> * [https://nenow.in/north-east-news/assam-filmmakers-documentary-bags-award-at-new-york-indian-film-fest.html ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿਖੇ ਪੋਲੋ ਗੌਡ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:2018 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] r3wosh9kcgk5zgosx9eza0lq6l5ie0r 0 183745 841121 745235 2026-06-19T09:43:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841121 wikitext text/x-wiki '''ਫਖਰਾ ਯੂਨਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Fakhra Younus;''' {{lang-ur|فاخرہ یونس}} ; 1979 – 17 ਮਾਰਚ 2012) ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ [[ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣਾ|ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹਮਲੇ]] ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ 39 ਸਰਜਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite news|url=http://www.smh.com.au/comment/obituaries/young-woman-seared-by-acid-that-corrodes-a-nations-soul-20120408-1wjem.html|title=Young woman seared by acid that corrodes a nation's soul|date=9 April 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]|access-date=14 July 2015}}</ref> ਉਸ ਨੇ 33 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨੀ == ਯੂਨਸ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ [[ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਏਰੀਆ|ਰੈੱਡ-ਲਾਈਟ ਜ਼ਿਲੇ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਸੀ, <ref name="fox">{{Cite web |date=28 March 2012 |title=Pakistani former dancing girl who was attacked with acid commits suicide |url=http://www.foxnews.com/world/2012/03/28/pakistani-former-dancing-girl-who-was-attacked-with-acid-commits-suicide/ |website=[[Fox News]] |publisher=}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ, ਗੁਲਾਮ ਮੁਸਤਫਾ ਖਾਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਿਲਾਲ ਖਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਖੁਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੂਬੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ|ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਯੂਨਸ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦਾ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਈ 2000 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਉਸਦੇ 5 ਸਾਲ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ਾਬ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਖਾਰ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨੁਸ ਨੂੰ ਖਾਰ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ [[ਤਹਿਮੀਨਾ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਜ ਲਈ [[ਰੋਮ]], ਇਟਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="The Evil That Men Do">{{Cite web |last=Lahore |first=HANNAH BLOCH |date=20 August 2001 |title=The Evil That Men Do |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,170879,00.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070505071247/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,170879,00.html |archive-date=May 5, 2007 |publisher= |via=www.time.com}}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਨਤਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਉਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3114323.stm|title=Help for Pakistan's acid attack victims|date=4 August 2003|publisher=|via=news.bbc.co.uk}}</ref> ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਕਾਸਮੈਟਿਕ ਫਰਮ ਸੇਂਟ ਐਂਜਲਿਕ ਅਤੇ ਇਟਾਲੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਲਗਾਇਆ। ਸਮਾਈਲ ਅਗੇਨ, ਕਲੇਰਿਸ ਫੇਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਐਨਜੀਓ ਮੁਖੀ ਵਿਗਾੜਿਤ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ।<ref>[http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-99481-Fakhra-shunned-in-life-embraced-in-death Fakhra: shunned in life, embraced in death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326180513/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-99481-Fakhra-shunned-in-life-embraced-in-death|date=March 26, 2012}}</ref> ਯੂਨਸ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ। ਦੁਰਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਝੰਡੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ। ਯੂਨਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਖਰਦਰ ਦੇ ਈਧੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਕਰਾਚੀ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ,<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/asa33/006/2002/en/ Amnesty International Document – Pakistan: Insufficient protection of women]</ref> ਰੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The News International: Latest News Breaking, Pakistan News |url=https://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=41474 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325193137/https://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=41474 |archive-date=2012-03-25}}</ref> === ਵਿਰਾਸਤ === ਉਸ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। 2007 ਤੋਂ 2016 ਦਰਮਿਆਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 1,375 ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹਮਲੇ ਹੋਏ;<ref name="Hassan Abbas (February 28th, 2018).">Hassan Abbas (February 28th, 2018). ''[http://pakrtidata.org/2018/02/28/pakistan-acid-attacks-decrease/ In Pakistan, Acid Attacks Decrease But Challenges Remain]''. Media Matters for Democracy. ''[https://web.archive.org/web/20200218151816/http://pakrtidata.org/2018/02/28/pakistan-acid-attacks-decrease/ Archived]''. Retrieved February 18th, 2020.</ref> ਜਾਂ ਕੁਝ 153 ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਰਫ 56% ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਜਾਂ 85 ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ। ਉਸਨੂੰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ, ''ਸੇਵਿੰਗ ਫੇਸ'' (2012) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ [[ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ|ਆਸਕਰ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2012/03/28/fakhra-younus-dead-pakistan-acid_n_1384612.html "Fakhra Younus Dead: Pakistani Acid Victim Commits Suicide", Sebastian Abbot, ''Huffington Post'', March 28 2012]</ref><ref>[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=149510651 "Prominent Pakistani Acid Victim Commits Suicide", ''National Public Radio''/The Associated Press, March 28, 2012 ]</ref><ref>{{Cite web |title="Prominent Pakistani acid victim Fakhra Younus commits suicide" |url=http://www.suntimes.com/news/world/11575212-418/prominent-pakistani-acid-victim-fakhra-younus-commits-suicide.html |publisher=}}</ref> ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਹਮਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟੇ ਹਨ।<ref name="gulfnewsacidattacks">[https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/pakistan-cases-of-acid-attacks-on-women-drop-by-half-1.65626299 Pakistan: Cases of acid attacks on women drop by half]. August 4th, 2019. Gulf News. [https://web.archive.org/web/20200218155831/https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/coronavirus-pakistan-deploys-two-member-task-force-in-wuhan-to-assist-students-1.69782138 Archived]. Retrieved February 18th, 2020.</ref> "2016 ਅਤੇ 2017 ਵਿੱਚ, ਕੁੱਲ 71 ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2018 ਤੋਂ 2019 ਦਰਮਿਆਨ, ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣ ਦੇ 62 ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ"। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਐਸਿਡ ਅਤੇ ਬਰਨ ਕ੍ਰਾਈਮ ਬਿੱਲ (2017) ਸਮੇਤ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ "ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਸਾੜ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਉਮਰ ਭਰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਪਾਹਜਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ"। ਫਿਲਮ ਯੂਨਸ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। == ਹਵਾਲੇ ==   [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] m3xg8ndyhgobpithlylq833frk4igzz 0 184018 841068 826881 2026-06-18T21:24:57Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841068 wikitext text/x-wiki '''ਡੇਲ ਟੈਟਮ ਮਰਸਰ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸੋਸ਼ਲਾਇਟ, ਇੰਟੀਰੀਅਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਟਿਨਸਲੇ ਮੌਰਟਿਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਹਾਈ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਤੇ ਦ ਰੀਅਲ ਹਾਊਸਵਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਮਰਸਰ, ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਡੇਲ ਟੈਟਮ, ਵਿਲੀਅਮ ਲੂਈਸ ਟੈਟਮ ਅਤੇ ਓਟਾਈਨ ਬੇਅਰਡ ਟੈਟਮ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://richmond.com/obituaries/tatum-otine-baird/article_835427fc-6dbb-594a-ad6a-fdccef56b7dc.html|title=Tatum, Otine Baird|date=June 1, 2014|work=[[Richmond Times-Dispatch]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pressreader.com/usa/richmond-times-dispatch-weekend/20181223/283145724837712|title=Tatum, William Louis Sr.|date=December 23, 2018|work=Richmond Times-Dispatch|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010221912/https://www.pressreader.com/usa/richmond-times-dispatch-weekend/20181223/283145724837712|archive-date=October 10, 2020|via=PressReader}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰਜੀਨੀਆ ਦੇ ਕੰਟਰੀ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਰਿਚਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ।<ref name="guest">{{Cite web |title=Dale Mercer |url=https://guestofaguest.com/directory/dale-mercer |website=Guest of a Guest |access-date=2024-03-30 |archive-date=2024-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330201905/https://guestofaguest.com/directory/dale-mercer |url-status=dead }}</ref> ਮਰਸਰ ਨੇ ਮੈਰੀਡਿਥ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਾਰਵਰਡ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਚਮੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਜਾਰਜ ਰਿਲੇ ਮਰਸਰ II ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="palmbeach">{{Cite news|url=https://www.palmbeachdailynews.com/news/news/local-obituaries/george-riley-mercer-jr/nkhTQ/|title=George Riley Mercer Jr.|work=Palm Beach Daily News|access-date=2020-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809061655/https://www.palmbeachdailynews.com/news/news/local-obituaries/george-riley-mercer-jr/nkhTQ/|archive-date=2020-08-09}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਇੱਕ ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਡਿਵੈਲਪਰ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਮਰਸਰ ਰਗ ਐਂਡ ਕਾਰਪੇਟ ਕੰਪਨੀ, ਜੀ. ਆਈ. ਆਈ. ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜਾਰਜ-ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈਵਾਲ ਸੀ।<ref name="richmond">{{Cite news|url=https://richmond.com/from-the-archives/from-the-rtd-archives-richmond-socialites-father-loses-when-gossip-turns-to-blood-sport/article_13f8d764-ff55-557c-8b6a-f2b04ea99ba5.html|title=From the RTD Archives: Richmond socialites' father loses when gossip turns to blood sport|last=McKelway|first=Bill|work=Richmond Times-Dispatch}}</ref><ref name="heavy" /> ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ, ਟਿਨਸਲੇ ਰੈਂਡੋਲਫ ਮਰਸਰ ਮੌਰਟਿਮਰ ਅਤੇ ਡੈਬਨੀ ਵਿੰਸਟਨ ਮਰਸਰ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2002/05/05/style/weddings-tinsley-mercer-topper-mortimer.html|title=WEDDINGS; Tinsley Mercer, Topper Mortimer|date=May 5, 2002|work=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=April 24, 2020 |title=Leah McSweeney Apologizes for "F--k You to Dale" Comments to Tinsley Mortimer |url=https://www.bravotv.com/the-daily-dish/leah-mcsweeney-dale-insult-apology-rhony-recap |website=Bravo TV Official Site}}</ref> ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਕੇਂਦਰੀ ਰਿਚਮੰਡ ਵਿੱਚ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਗ੍ਰੇਮੌਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://richmond.com/from-the-archives/from-the-archives-graymont-estate/collection_ba3e2996-d9d8-51bb-a7e6-ca693032228d.html|title=From the archives: Graymont estate|work=Richmond Times-Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web |title=Defending a Socialite: Family Feud Gets Ugly |url=https://www.styleweekly.com/richmond/defending-a-socialite-family-feud-gets-ugly/Content?oid=1777291 |website=Style Weekly}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਮਰਸਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 28 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name="guest" /> ਉਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ 2015 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="heavy">{{Cite web |last=Bicks |first=Emily |date=April 24, 2019 |title=George Riley Mercer Jr.: The Tragic Downfall of Tinsley Mortimer's Millionaire Dad |url=https://heavy.com/entertainment/2019/04/george-riley-mercer-jr-tinsley-mortimer-dad-death/ |website=Heavy.com |access-date=ਮਾਰਚ 30, 2024 |archive-date=ਮਾਰਚ 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330201904/https://heavy.com/entertainment/2019/04/george-riley-mercer-jr-tinsley-mortimer-dad-death/ |url-status=dead }}</ref> ਮਰਸਰ ਪਾਮ ਬੀਚ, ਫਲੋਰਿਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਤੇ ਮੈਨਹੱਟਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=March 17, 2010 |title=Get the Look: High Society |url=http://www.casasugar.com/Get-Look-High-Society-7786947 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209184555/http://www.casasugar.com/Get-Look-High-Society-7786947 |archive-date=February 9, 2013 |access-date=October 10, 2020 |website=PopSugar}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 4, 2020 |title=We Have a Major Update on Tinsley Mortimer's Mom Dale's Dating Life |url=https://www.bravotv.com/the-daily-dish/tinsley-mortimers-mom-dale-mercer-boyfriend-update |website=Bravo TV Official Site}}</ref> ਮਰਸਰ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="styleweekly">{{Cite web |last=Tisdale |first=Sara |title=Becoming a Socialite |url=https://www.styleweekly.com/richmond/becoming-a-socialite/Content?oid=1368505 |website=Style Weekly}}</ref> ਮਰਸਰ ਸੀ ਡਬਲਯੂ 'ਤੇ 2010 ਦੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਹਾਈ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਸਟ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=May 2017 |title=Tinsley Mortimer's Mother Dale Could Pass As Sister on Real Housewives |url=https://2paragraphs.com/2017/05/tinsley-mortimers-mother-dale-could-pass-as-sister-on-real-housewives/ |website=2paragraphs.com |access-date=2024-03-30 |archive-date=2024-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240330201904/https://2paragraphs.com/2017/05/tinsley-mortimers-mother-dale-could-pass-as-sister-on-real-housewives/ |url-status=dead }}</ref> ਜੁਲਾਈ 2010 ਵਿੱਚ ਮਰਸਰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਟਿਨਸਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ''ਡਾ. ਫਿਲ'' ਐਪੀਸੋਡ ਮੇਡਲਿੰਗ ਮੌਮਸ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=April 21, 2010 |title=Meddling Moms |url=https://www.drphil.com/shows/1447/ |website=Dr. Phil}}</ref> 2017 ਤੋਂ ਮਰਸਰ ਬਰਾਵੋ ਦੀ ਰਿਐਲਿਟੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਦ ਰੀਅਲ ਹਾਊਸਵਾਈਵਜ਼ ਆਫ਼ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tinsley's Mom Dale Mercer From 'RHONY' Is The Unexpected Star Of Season 9 |url=https://www.bustle.com/p/tinsleys-mom-dale-mercer-from-rhony-is-the-unexpected-star-of-season-9-16991939 |website=Bustle}}</ref><ref>{{Cite web |last=Walsh |first=Megan |title=Tinsley's Mom Dale Steals The Spotlight On 'The Real Housewives Of New York' |url=https://www.romper.com/p/who-is-tinsley-mortimers-mom-dale-real-housewives-of-new-york-city-has-made-her-a-regular-visitor-17283826 |website=Romper}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 484qs3gnxrilrtw97j8kbni44ih8d9n 0 189926 841036 769764 2026-06-18T13:58:21Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841036 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੱਤਾ | image = The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil presenting the Shilp Guru Award-2006 to Smt. Godawari Dutta for her invaluable contribution to Mithila Painting, in New Delhi on December 15, 2008.jpg | image_size = | caption = ਦੱਤਾ (ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਦੂਜਾ) 2008 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪ ਗੁਰੂ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ | birth_date = 1930 | birth_place = ਬਹਾਦੁਰਪੁਰ, [[ਦਰਭੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਪ੍ਰਾਂਤ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date = 14 ਅਗਸਤ 2024 (ਉਮਰ 93) | death_place = ਰਾਂਤੀ, [[ਮਧੂਬਾਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]], ਭਾਰਤ | known_for = ਚਿੱਤਰਕਾਰ | movement = ਮਧੂਬਾਨੀ | awards = {{ubli| ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ|ਸ਼ਿਲਪ ਗੁਰੂ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਇਨਾਮ}} }} '''ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੱਤਾ''' (1930 – 14 ਅਗਸਤ 2024) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ [[ਮਧੁਬਨੀ ਕਲਾ|ਮਧੂਬਨੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ]] ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੱਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 1930<ref>{{Cite web |title=abhivyakti |url=https://nationalcraftsmuseum.nic.in/uploads/publications/165846478363abhivyakti-2.pdf |access-date=14 August 2024 |publisher=}}</ref> ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰਪੁਰ, ਦਰਭੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, [[ਬਿਹਾਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਸੁਭਦਰਾ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੱਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਦੱਤਾ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਪਾਲਿਆ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Smita |date=16 March 2014 |title=Artist to chart new waters, in book - Octogenarian comes a long way from scared girl to face of Mithila art |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230326235354/https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 |archive-date=26 March 2023 |access-date=25 January 2019 |website=[[Telegraph India]]}}</ref> == ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਦੱਤਾ ਨੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1971 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2024}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2024)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਦੱਤਾ [[ਮਧੁਬਨੀ ਕਲਾ|ਮਿਥਿਲਾ]] ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਕਯਾਸ਼ਤਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ,<ref>{{Cite web |title=Les peintures de style Mithila du Bihar (Inde du Nord) |url=https://www.rougecoromandel.ch/fr/ROUGE-COROMANDEL/ROUGE--LA-LETTRE/ROUGE---LES-ARTICLES/AUTOMNE-2011/Les-Peintures-de-Style-Mithila-du-Bihar-Inde-du-Nord |access-date=29 July 2020 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=June 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਨਾਚ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਥੀਮ ਹਨ। ਦੱਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=15 April 2019 |title=80 Years long journey of Godavari Dutta behind Padma Shri |url=https://www.patnabeats.com/journey-godavari-dutta-behind-padma-shri/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609060402/https://www.patnabeats.com/journey-godavari-dutta-behind-padma-shri/ |archive-date=9 June 2022 |access-date=25 January 2019 |website=Patna Beats |publisher=}}</ref> ਦੱਤਾ ਅਕਸਰ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਠਹਿਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Smita |date=16 March 2014 |title=Artist to chart new waters, in book - Octogenarian comes a long way from scared girl to face of Mithila art |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230326235354/https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 |archive-date=26 March 2023 |access-date=25 January 2019 |website=[[Telegraph India]] }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKumar2014">Kumar, Smita (16 March 2014). [https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 "Artist to chart new waters, in book - Octogenarian comes a long way from scared girl to face of Mithila art"]. ''[[ਦ ਟੈਲੀਗਰਾਫ|Telegraph India]]''. from the original on 26 March 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 January</span> 2019</span>.</cite></ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ [[Takomachi|ਟਾਕੋਮਾਚੀ]], ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ [[Mithila Museum|ਮਿਥਿਲਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]] ਅਤੇ ਫੁਕੂਓਕਾ ਏਸ਼ੀਅਨ ਆਰਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=いわき市立美術館年報 平 成 23 年 度, p. 14 |url=http://www.city.iwaki.fukushima.jp/www/contents/1001000005280/files/23_nenpou_icam.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711125151/http://www.city.iwaki.fukushima.jp/www/contents/1001000005280/files/23_nenpou_icam.pdf |archive-date=11 July 2021 |access-date=29 July 2020}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Karelia |first=Gopi |date=2020-01-29 |title=Mud Walls to Museums: 93-YO's Madhubani Paintings Stun All, Bags Padma Shri |url=https://thebetterindia.com/211990/bihar-padmashri-godawari-dutta-madhubani-painting-women-empowerment-inspiring-india-gop94/ |access-date=2024-08-14 |website=The Better India |language=en-US}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1983 ਵਿੱਚ, ਦੱਤਾ ਨੇ ਮਿਥਿਲਾ ਕਲਾ ਵਿਕਾਸ ਸਮਿਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|NGO]] ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਮਧੂਬਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਪਛੜੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=August 2024}} ਦੱਤਾ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=15 April 2019 |title=80 Years long journey of Godavari Dutta behind Padma Shri |url=https://www.patnabeats.com/journey-godavari-dutta-behind-padma-shri/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609060402/https://www.patnabeats.com/journey-godavari-dutta-behind-padma-shri/ |archive-date=9 June 2022 |access-date=25 January 2019 |website=Patna Beats |publisher=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20220609060402/https://www.patnabeats.com/journey-godavari-dutta-behind-padma-shri/ "80 Years long journey of Godavari Dutta behind Padma Shri"]. ''Patna Beats''. 15 April 2019. Archived from [https://www.patnabeats.com/journey-godavari-dutta-behind-padma-shri/ the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423142919/https://www.patnabeats.com/journey-godavari-dutta-behind-padma-shri/ |date=2019-04-23 }} on 9 June 2022<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 January</span> 2019</span>.</cite></ref> 2019 ਵਿੱਚ, ਦੱਤਾ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Karelia |first=Gopi |date=2020-01-29 |title=Mud Walls to Museums: 93-YO's Madhubani Paintings Stun All, Bags Padma Shri |url=https://thebetterindia.com/211990/bihar-padmashri-godawari-dutta-madhubani-painting-women-empowerment-inspiring-india-gop94/ |access-date=2024-08-14 |website=The Better India |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKarelia2020">Karelia, Gopi (29 January 2020). [https://thebetterindia.com/211990/bihar-padmashri-godawari-dutta-madhubani-painting-women-empowerment-inspiring-india-gop94/ "Mud Walls to Museums: 93-YO's Madhubani Paintings Stun All, Bags Padma Shri"]. ''The Better India''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਮੌਤ == ਦੱਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 14 ਅਗਸਤ 2024 ਨੂੰ 93 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://newsd.in/mithila-painting-icon-and-padma-shri-awardee-godawari-dutta-passes-away-at-93/|title=Mithila Painting Icon and Padma Shri Awardee Godawari Dutta Passes Away at 93|date=14 August 2024|access-date=14 August 2024|publisher=newsd}}</ref> == ਇਨਾਮ == * ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ (1980)<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Smita |date=16 March 2014 |title=Artist to chart new waters, in book - Octogenarian comes a long way from scared girl to face of Mithila art |url=https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230326235354/https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 |archive-date=26 March 2023 |access-date=25 January 2019 |website=[[Telegraph India]] }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKumar2014">Kumar, Smita (16 March 2014). [https://www.telegraphindia.com/bihar/artist-to-chart-new-waters-in-book-octogenarian-comes-a-long-way-from-scared-girl-to-face-of-mithila-art/cid/199673 "Artist to chart new waters, in book - Octogenarian comes a long way from scared girl to face of Mithila art"]. ''[[ਦ ਟੈਲੀਗਰਾਫ|Telegraph India]]''. from the original on 26 March 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">25 January</span> 2019</span>.</cite></ref> * ਸ਼ਿਲਪ ਗੁਰੂ (2006) * [[ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ|ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਅਵਾਰਡ]] (2019)<ref>{{Cite web |last=Karelia |first=Gopi |date=2020-01-29 |title=Mud Walls to Museums: 93-YO's Madhubani Paintings Stun All, Bags Padma Shri |url=https://thebetterindia.com/211990/bihar-padmashri-godawari-dutta-madhubani-painting-women-empowerment-inspiring-india-gop94/ |access-date=2024-08-14 |website=The Better India |language=en-US}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKarelia2020">Karelia, Gopi (29 January 2020). [https://thebetterindia.com/211990/bihar-padmashri-godawari-dutta-madhubani-painting-women-empowerment-inspiring-india-gop94/ "Mud Walls to Museums: 93-YO's Madhubani Paintings Stun All, Bags Padma Shri"]. ''The Better India''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2024</span>.</cite></ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[ਯੂਟਿਊਬ|ਯੂਟਿਊਬ ']] ਤੇ [[ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ [https://www.youtube.com/watch?v=b5BQ7KQYBoI ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ] ( [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਵਿੱਚ) * [https://www.youtube.com/watch?v=tuaWlWQRqS4&t=913s ਯੂਟਿਊਬ '] ਤੇ [https://www.folkartopedia.com/ ਫੋਲਕਾਰਟੋਪੀਡੀਆ] ਨਾਲ [https://www.youtube.com/watch?v=tuaWlWQRqS4 ਇੰਟਰਵਿਊ] (ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2024]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਜੇਤਾ]] 33xa8exjulyc50olhq43kdy6e6u6ocw 0 190067 841108 777012 2026-06-19T07:35:53Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841108 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਅਪੂਰਵ | image = File:Pratiksha1.jpg | caption = | birth_date = | birth_place = ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ | death_date = | death_place = | occupation = ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਕਾਲਮਨਵੀਸ, ਲੇਖਿਕਾ | spouse = | children = | awards = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ }} '''ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਅਪੂਰਵ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ [[ਓਸ਼ੋ|ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਜਨੀਸ਼]] (ਓਸ਼ੋ) ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਪੇਂਟਿੰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਫਲ ਫੈਸ਼ਨ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|title=Reflecting the Journey in Solitude|last=Tankha|first=Madhur|date=1 December 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=7 December 2013|archive-url=https://archive.today/20131215143447/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|archive-date=15 December 2013}}</ref> ਅਪੂਰਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੇਂਟਿੰਗ 'ਕੌਸਮਿਕ ਬੈਲੰਸ' ਲਈ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ]], ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2015-16 ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.htsyndication.com/htsportal/article/Lalit-Kala-Akademi-to-honour-Osho-s-niece-for-her-artwork/11828856|title=Lalit Kala Akademi to honour Osho's niece for her artwork|date=7 March 2016|work=[[HT Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403195517/http://www.htsyndication.com/htsportal/article/Lalit-Kala-Akademi-to-honour-Osho-s-niece-for-her-artwork/11828856|archive-date=3 April 2016}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, ਦ ਮਿਸਟਿਕ ਐਂਡ ਹਰ ਕਲਰਜ਼ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਅਪੂਰਵ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ [[ਰਜਨੀਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ [[ਓਸ਼ੋ]] ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-17/goa/44161263_1_osho-pratiksha-apurv-teachings|title=Osho's niece takes his teachings to international level at Iffi through her paintings|last=Malkarnekar|first=Gauree|date=17 November 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=1 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215153148/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-17/goa/44161263_1_osho-pratiksha-apurv-teachings|archive-date=15 December 2013}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਿਜੇ ਭਾਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਓਸ਼ੋ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/spirited-expressions/|title=Spirited Expressions|date=7 April 2013|work=[[The Indian Express]]|access-date=20 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230705094945/https://indianexpress.com/article/cities/chandigarh/spirited-expressions/|archive-date=5 July 2023}}</ref> ਸੰਨ 1982 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀਸ਼ਪੁਰਮ ਚਲੀ ਗਈ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2022}} == ਕਰੀਅਰ == ਅਪੂਰਵ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਓਸ਼ੋਨਿਕ ਲੇਬਲ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, [[ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ]], [[ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ|ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ]], ਹੰਸਰਾਜ ਹੰਸ, ਕਪਿਲ ਦੇਵ, [[ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=http://sunday-guardian.com/young-restless/spiritual-motifs-and-forms-make-for-visions-of-the-divine|title=Spiritual motifs|last=Dhiman|first=Munish|date=13 April 2013|work=[[The Sunday Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827154839/http://www.sunday-guardian.com/young-restless/spiritual-motifs-and-forms-make-for-visions-of-the-divine|archive-date=27 August 2016}}</ref><ref>{{Cite web |last=Latha |first=C. S. S. |date=2018-11-12 |title=Pratiksha Apurv - Speaking Art! |url=http://societymag.co.in/article/features/pratiksha-apurv---speaking-art/12296 |access-date=2020-04-21 |website=Society }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=June 2024}}</ref> ਉਹ ''[[ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ|ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ]]'' ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦ ਸਪੀਕਿੰਗ ਟ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਯਮਤ ਕਾਲਮ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2018 |title=A collection of deeply spiritual pieces by Pratiksha Apurv launched |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/book-launches/a-collection-of-deeply-spiritual-pieces-by-pratiksha-apurv-launched/articleshow/65706811.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240218110156/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/books/book-launches/a-collection-of-deeply-spiritual-pieces-by-pratiksha-apurv-launched/articleshow/65706811.cms |archive-date=18 February 2024 |access-date=20 April 2020 |website=[[The Times of India]] |language=en}}</ref> 2003 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਡਰੈੱਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Atals-ex-dress-designer-lands-in-Lucknow-to-display-her-artistic-acumen/articleshow/51317926.cms|title=Atal's ex-dress designer lands in Lucknow to display her artistic acumen|last=Sinha|first=Arunav|date=8 March 2016|work=Times Of India}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|title=Reflecting the Journey in Solitude|last=Tankha|first=Madhur|date=1 December 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=7 December 2013|archive-url=https://archive.today/20131215143447/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|archive-date=15 December 2013}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਐਨਸੀਪੀਏ ਮੁੰਬਈ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਓਡੀਸੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜੀ ਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-27/mumbai/27975004_1_painting-exhibition-osho-pratiksha-apurv|title=OSHO's teachings, in a brush stroke|last=Dhingra|first=Deepali|date=27 September 2007|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215164737/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-09-27/mumbai/27975004_1_painting-exhibition-osho-pratiksha-apurv|archive-date=15 December 2013}}</ref> ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਅਪੂਰਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬ੍ਰਜੇਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=http://thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/spiritual-experience-spills-over-on-canvas/article1236802.ece|title=Spiritual experience spills over on canvas|last=Tankha|first=Madhur|date=11 April 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215165037/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/spiritual-experience-spills-over-on-canvas/article1236802.ece|archive-date=15 December 2013}}</ref> ਮਾਰਚ 2010 ਵਿੱਚ, ਐਲ ਐਂਡ ਪੀ ਹੁਥੀਸਿੰਗ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟ ਸੈਂਟਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://deshgujarat.com/2010/03/26/narendra-modi-visits-painting-exhibitionphotos/|title=Narendra Modi visits Painting exhibition|last=Dhadake|first=Ramesh|date=26 March 2010|work=DeshGujarat|access-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101418/http://deshgujarat.com/2010/03/26/narendra-modi-visits-painting-exhibitionphotos/|archive-date=4 March 2016}}</ref> ਸੰਨ 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ, 'ਵਰਲਿੰਗ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਨੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਇੰਟਰੋਡਿੰਗ ਨਿਊ ਏਜ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਕਵਰ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|title=Reflecting the Journey in Solitude|last=Tankha|first=Madhur|date=1 December 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=7 December 2013|archive-url=https://archive.today/20131215143447/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|archive-date=15 December 2013}}</ref> ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਫ਼ਾਰ ਕਲਚਰਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼ (ਆਈ. ਸੀ. ਸੀ. ਆਰ.) ਮੈਗਜ਼ੀਨ "ਇੰਡੀਅਨ ਹੋਰਾਈਜ਼ਨਜ਼" ਨੇ ਮਾਰਚ 2012 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ (ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ, 2011) ਲਈ 34 ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ "ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ" ਲਈ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2020}} ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿਕਰਮ ਚੋਪੜਾ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰਃ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਆਈਕਨ ਵਿੱਚ 2011 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ 'ਸਵੀਡਿਸ਼ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨਜ਼-ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਟਰਪ੍ਰਿਟੇਸ਼ਨਜ਼' ਫੋਟੋ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 2012 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=April 2020}} == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ == === ਸੋਲੋ ਸ਼ੋਅ === * "ਰੂਹਾਨੀ ਓਡੀਸੀ" ਏਆਈਐੱਫਏਸੀਐੱਸ ਗੈਲਰੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਫਰਵਰੀ 2007. * "ਰੂਹਾਨੀ ਓਡੀਸੀ" ਐਨਸੀਪੀਏ ਗੈਲਰੀ ਮੁੰਬਈ, ਸਤੰਬਰ 2007. * "ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਓਡੀਸੀ" ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਮਾਰਚ 2008. * "ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਓਡੀਸੀ" ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਬੰਗਲੌਰ, ਦਸੰਬਰ 2008. * "ਰੂਹਾਨੀ ਓਡੀਸੀ" ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਚੇਨਈ, ਜਨਵਰੀ 2009.<ref>{{Cite news|url=http://hindu.com/mp/2009/01/07/stories/2009010750320500.htm|title=Art as Meditation|last=Paitandy|first=Priyadarshini|date=7 January 2009|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://archive.today/20131215161510/http://hindu.com/mp/2009/01/07/stories/2009010750320500.htm|archive-date=15 December 2013}}</ref> * "ਰੂਹਾਨੀ ਓਡੀਸੀ" ਐਲ ਐਂਡ ਪੀ ਹਥੀਸਿੰਗ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟ ਸੈਂਟਰ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਮਾਰਚ 2010.<ref>{{Cite news|url=http://deshgujarat.com/2010/03/26/narendra-modi-visits-painting-exhibitionphotos/|title=Narendra Modi visits Painting exhibition|last=Dhadake|first=Ramesh|date=26 March 2010|work=DeshGujarat|access-date=10 June 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101418/http://deshgujarat.com/2010/03/26/narendra-modi-visits-painting-exhibitionphotos/|archive-date=4 March 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDhadake2010">Dhadake, Ramesh (26 March 2010). [http://deshgujarat.com/2010/03/26/narendra-modi-visits-painting-exhibitionphotos/ "Narendra Modi visits Painting exhibition"]. ''DeshGujarat''. [https://web.archive.org/web/20160304101418/http://deshgujarat.com/2010/03/26/narendra-modi-visits-painting-exhibitionphotos/ Archived] from the original on 4 March 2016<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 June</span> 2024</span>.</cite></ref> * "ਰੂਹਾਨੀ ਓਡੀਸੀ" ਅਲੂਰ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਵਡੋਦਰਾ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2010.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-06/vadodara/28114091_1_canvas-osho-artists|title=Pearls of meditation on canvas|last=|date=6 April 2010|work=[[The Times of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104075642/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-06/vadodara/28114091_1_canvas-osho-artists|archive-date=4 November 2012}}</ref> * "ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨਜ਼" ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ 2010. <ref>{{Cite news|url=http://thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|title=Reflecting the Journey in Solitude|last=Tankha|first=Madhur|date=1 December 2010|work=[[The Hindu]]|access-date=7 December 2013|archive-url=https://archive.today/20131215143447/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece|archive-date=15 December 2013}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTankha2010">Tankha, Madhur (1 December 2010). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215175358/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece |date=2013-12-15 }}. ''[[ਦ ਹਿੰਦੂ|The Hindu]]''. Archived from [http://thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article924739.ece the original] on 15 December 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 December</span> 2013</span>.</cite></ref> * "ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨਜ਼" ਆਈ. ਸੀ. ਸੀ. ਆਰ., ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਜੁਲਾਈ 2011. * "ਪ੍ਰਤੀਖਿਆ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕੰਮ" ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਭਵਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2013. * "ਡਿਵਾਈਨ ਆਰਟ" ਆਈਨੌਕਸ, ਆਈਐੱਫਐੱਫਆਈ ਗੋਆ, ਨਵੰਬਰ 2013 * "ਰਹੱਸਮਈ ਪਲ" ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਜੁਲਾਈ 2016<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Atals-ex-dress-designer-lands-in-Lucknow-to-display-her-artistic-acumen/articleshow/51317926.cms|title=Atal's ex-dress designer lands in Lucknow to display her artistic acumen|last=Sinha|first=Arunav|date=8 March 2016|work=Times Of India}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSinha2016">Sinha, Arunav (8 March 2016). [http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Atals-ex-dress-designer-lands-in-Lucknow-to-display-her-artistic-acumen/articleshow/51317926.cms "Atal's ex-dress designer lands in Lucknow to display her artistic acumen"]. ''Times Of India''.</cite></ref> * "ਰਹੱਸਮਈ ਪਲ" ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਮਾਰਚ 2018<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/art/pratiksha-apurv-the-meditative-artist/article23362251.ece|title=Pratiksha Apurv: The meditative artist|last=Leekha|first=Parul|date=27 March 2018|work=[[The Hindu]]|access-date=21 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627182857/https://www.thehindu.com/entertainment/art/pratiksha-apurv-the-meditative-artist/article23362251.ece|archive-date=27 June 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਰਜਨੀਸ਼ ਅੰਦੋਲਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.pratikshaart.com/index.php ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਅਪੂਰਵ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210410140236/http://www.pratikshaart.com/index.php |date=2021-04-10 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] hcrb7eiej8ey7s4tb0u7plzid8d11aa 0 191551 841129 789242 2026-06-19T11:13:52Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841129 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kolkhozobod,center.jpg|right|thumb|185x185px| ਬਲਖ਼, ਕੇਂਦਰ]] '''ਬਲਖ''' (Tajik:Balkh) 2017 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਃ '''ਕੋਲਖੋਜ਼ੋਬੋਦ''' ਜਾਂ '''ਕੋਲਖੋਜ਼ਾਬਾਦ''' (ਰੂਸੀ ਲਿੱਪੀਕਰਨ) [[ਤਾਜਿਕਿਸਤਾਨ|ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਬਲਖ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ 2017 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="rename">{{Cite web |date=16 February 2017 |title=Renaming of several populated places in the districts of Jaloliddin Balkhi, Khovaling and Yovon, Khatlon Region |url=http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=128889 |access-date=8 October 2020 |language=ru |archive-date=25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425184438/http://www.adlia.tj/show_doc.fwx?Rgn=128889 |url-status=dead }}</ref> ਇਹ ਜੂਨ 2007 ਤੱਕ ਖਤਲੋਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜਲੋਲਿੱਦੀਨ ਬਲਖੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਕੋਲਖੋਜ਼ੋਬੋਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। 2020 ਵਿੱਚ ਬਲਖ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਆਬਾਦੀ 19,000 ਸੀ।<ref name="pop2020">{{Cite web |title=Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2020 |url=http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601101228/http://stat.ww.tj/posts/July2020/macmua_20201.pdf |archive-date=1 June 2021 |access-date=8 October 2020 |publisher=Statistics office of Tajikistan |language=ru}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਮ == ਇਸ ਬਸਤੀ ਨੂੰ 1934 ਅਤੇ 1957 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 1882-1934 ਅਤੇ ਕਾਗਾਨੋਵਿਚਾਬਾਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਗਲੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੋਲਖੋਜ਼ਾਬਾਦ ਨਾਮ (ਰੂਸੀ ਸੰਸਕਰਣ ਜਾਂ ਕੋਲਖੋਜ਼ੋਬੋਡ (ਤਾਜਿਕ ਸੰਸਕਰਨ) 1991 ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਇਮੇਨੀ ਇਸੋਏਵਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਸਿਰੋਡਜਿੱਦੀਨ ਇਸੋਏਵ ਦੇ ਨਾਮ' ਤੇ ਇੱਕ ਬਸਤੀ", ਜਿਸ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ 28 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀਰੋ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਲੇਬਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://whp057.narod.ru/tajik-st1.htm District capital names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928130210/http://whp057.narod.ru/tajik-st1.htm|date=2011-09-28}} {{In lang|ru}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਲਖੋਜ਼ੋਬੋਦ ਨਾਮ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨੂੰ ਕੋਲਖੋਜ਼ੋਬੌਡ (ਜਾਂ ਕੋਲਖੋਜ਼ਾਬਾਦ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="pop2015">{{Cite web |title=Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2015 |url=http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |archive-date=2 July 2015 |access-date=3 October 2020 |publisher=Statistics office of Tajikistan |language=ru}}</ref> ਫਰਵਰੀ 2017 ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ''ਬਲਖ'' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="rename"/> ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਥਾਨ (ਕੋਲਖੋਜ਼ਾਬਾਦ) ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗੋਰਨੋ-ਬਦਖਸ਼ਾਨ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref>[http://diary.ru/~Iskandar/p57373738.htm The curious story of the name Kolkhozabad in Tajikistan's Pamir region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185211/http://diary.ru/~Iskandar/p57373738.htm |date=2016-03-03 }} {{In lang|ru}}</ref> ਇਹ ਖੁਰੂਗ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪਾਮੀਰ ਰਾਜਮਾਰਗ {{coord|37|36|N| 71|46|E}} ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। == ਭੂਗੋਲ == === ਜਲਵਾਯੂ === ਬਲਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਠੰਡਾ ਅਰਧ-ਸੁੱਕਾ ਜਲਵਾਯੂ (ਕੋਪੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਵਰਗੀਕਰਣ ਬੀ. ਐਸ. ਕੇ.) ਹੈ। ਔਸਤ ਸਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ {{Convert|16.8|C}} °C (62.2 °F) ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਮਹੀਨਾ ਜੁਲਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ {{Convert|29.2|C}} (84.6°F) ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡਾ ਮਹੀਨਾ ਜਨਵਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਔਸਤਨ ਤਾਪਮਾਨ 3.1°C (37.6°F.) ਹੈ। ਔਸਤ ਸਲਾਨਾ ਵਰਖਾ 279.4 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (11 ") ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਔਸਤਨ 70 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਖਾ ਵਾਲਾ ਮਹੀਨਾ ਮਾਰਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ 67 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (2.6") ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ ਮਹੀਨਾ ਅਗਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੰਚ ਔਸਤਨ 0.1 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਵਰਖਾ ਹੁੱਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == 8n6lqdj6zhdghfl1soa2b0cpqxu2u0f 0 191843 841037 777422 2026-06-18T14:00:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841037 wikitext text/x-wiki '''ਗੋਪਾਲ ਰਾਜਵਾਨੀ''' (ਮੌਤ 25 ਜਨਵਰੀ 2000) [[ਉਲਹਾਸਨਗਰ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ([[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰ) ਤੋਂ [[ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ]] ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ-ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਦਾਊਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ 1996 ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref> {{Cite news|url=http://www.indiaabroad.com/news/2000/jan/25jake.htm|title=Sena leader Gopal Rajwani shot dead|last=Jake Khan, Ulhasnagar|date=2000-01-25|access-date=2007-05-27|archive-url=https://archive.today/20120909161438/http://www.indiaabroad.com/news/2000/jan/25jake.htm|archive-date=2012-09-09|publisher=[[India Abroad]]|location=Ulhasnagar}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਜਨਵਰੀ 2000 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਲਹਾਸਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == ਰਾਜਵਾਨੀ ਨੇ ਉਲਹਾਸਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪਡ਼ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗੈਂਗਸਟਰ ਗੋਵਿੰਦ ਵਚਾਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਭਰਿਆ।<ref name="pelf"> {{Cite news|url=http://www.expressindia.com/ie/daily/19990303/ige03076p.html|title=Three Ps rule Ulhas: Pelf, Politicians & Pappu|last=Yogesh Pawar|date=1999-03-03|access-date=2007-05-24|publisher=[[Indian Express]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਪਰਾਧੀ-ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਪੱਪੂ ਕਲਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ''[[ਬਲਿਟਜ਼ (ਅਖ਼ਬਾਰ)|ਬਲਿਟਜ਼]]'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਏਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ 1982-83 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="murder">{{Cite news|url=http://www.indiaabroad.com/news/2000/jan/25jake.htm|title=Sena leader Gopal Rajwani shot dead|last=Jake Khan, Ulhasnagar|date=2000-01-25|access-date=2007-05-27|archive-url=https://archive.today/20120909161438/http://www.indiaabroad.com/news/2000/jan/25jake.htm|archive-date=2012-09-09|publisher=[[India Abroad]]|location=Ulhasnagar}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJake_Khan,_Ulhasnagar2000">Jake Khan, Ulhasnagar (25 January 2000). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425093757/http://www.indiaabroad.com/news/2000/jan/25jake.htm |date=2017-04-25 }}. Ulhasnagar: [[India Abroad]]. Archived from [http://www.indiaabroad.com/news/2000/jan/25jake.htm the original] on 9 September 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2007</span>.</cite></ref><ref name="pelf" /> ਕੇਸ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਗਵਾਹ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2000]] phpsxd48tpt6wufyo9um22uldjn2lf8 0 191892 841084 834086 2026-06-19T02:38:20Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 11 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841084 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਨਾਜ਼ੋਕਤ ਕਾਸੀਮੋਵਾ | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = 1969 | birth_place = [[ਤਾਸ਼ਕੰਤ]], [[ਉਜ਼ਬੇਕ ਐਸਐਸਆਰ]], [[ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ]] | death_date = | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = | other_names = | siglum = | citizenship = ਯੂਐਸਐਸਆਰ → ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ | nationality = [[ਉਜ਼ਬੇਕ]] | fields = ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧ | workplaces = | patrons = | alma_mater = [[ਤਾਸ਼ਕੰਤ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = | academic_advisors = ਗੋਗਾ ਹਿਦੋਯਾਤੋਵ | doctoral_students = | notable_students = | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | signature = | signature_type = | signature_alt = | website = | footnotes = | spouse = | partner = | children = }} '''ਨਾਜ਼ੋਕਤ ਅਨਵਾਰੋਵਨਾ ਕਾਸਿਮੋਵਾ''' ( {{Langx|uz|'''Nazokat Anvarovna Qosimova'''}} ) (ਜਨਮ 1969) ਇੱਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਡਾਕਟਰ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{Cite web |title=Ученое сообщество Узбекистана обозначило внешнеполитический курс Узбекистана |url=https://sng.today/tashkent/7116-uchenoe-soobschestvo-uzbekistana-oboznachilo-vneshnepoliticheskiy-kurs-uzbekistana.html |access-date=4 October 2023 |website=sng.today}}</ref> ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਕਾਸ, ਖੇਤਰੀ ਏਕੀਕਰਨ, ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਹਰ,<ref>{{Cite web |title=Касымова Назокат Анваровна |url=http://ceasia.ru/uzbekistan/647-kna.html |access-date=4 October 2023 |website=ceasia.ru}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਹਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Tempus in Uzbekistan |url=http://www.tempus.uz/index_ru.php?tnth |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127104958/http://www.tempus.uz/index_ru.php?tnth |archive-date=2016-01-27 |access-date=4 October 2023}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਨਾਜ਼ੋਕਤ ਕਾਸੀਮੋਵਾ ਦਾ ਜਨਮ 1969 ਵਿੱਚ [[ਤਾਸ਼ਕੰਤ|ਤਾਸ਼ਕੰਦ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਅਨਵਰ ਕਾਸੀਮੋਵ, ਇੱਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਪੂਰਬੀ ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਹਿੰਦ ਅਧਿਐਨ|ਭਾਰਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]], ਤੁਰਕੋਲੋਜਿਸਟ, ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਹਰ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਅਤੇ [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ|ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਗਣਰਾਜ]] ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹਨ। ਉਹ ਕਈ ਦਰਜਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Касымов Анвар Махмудович, доктор исторических наук, профессор, заслуженный наставник молодежи Республики Узбекистан |url=http://sharqshunos.uz/kasyimov-anvar-mahmudovich-doktor-istoricheskih-nauk-professor-zaslujennyiy-nastavnik-molodeji-respubliki-uzbekistan/ |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20160116145535/http://sharqshunos.uz/kasyimov-anvar-mahmudovich-doktor-istoricheskih-nauk-professor-zaslujennyiy-nastavnik-molodeji-respubliki-uzbekistan/ |archive-date=2016-01-16 |access-date=4 October 2023 |website=archive.ph}}</ref> 1991 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ( ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। 1995 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਜਰਮਨੀ, ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਯੂਐਸਐਸਆਰ]] ਵਿਚਕਾਰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ।<ref>{{Citation |last=Анваровна |first=Назокат |title=Советско-германский пакт о ненападении и позиция Соединенных Штатов Америки |url=https://cheloveknauka.com/sovetsko-germanskiy-pakt-o-nenapadenii-i-pozitsiya-soedinennyh-shtatov-ameriki |work=ЧЕЛОВЕК И НАУКА |year=1995}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਖੇਤਰੀ ਏਕੀਕਰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ (UWED) ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ।<ref name="“Biography”">{{Cite web |title=Касымова Назокат Анваровна |url=http://ceasia.ru/uzbekistan/647-kna.html |access-date=4 October 2023 |website=ceasia.ru}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://ceasia.ru/uzbekistan/647-kna.html "Касымова Назокат Анваровна"]. ''ceasia.ru''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">4 October</span> 2023</span>.</cite></ref> 1993-1994 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵੁਡਰੋ ਵਿਲਸਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ([[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]]) ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ, ਸੁਕੁਬਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਜਾਪਾਨ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਟਰਨਸ਼ਿਪ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Касымова Назокат Анваровна |url=http://ceasia.ru/uzbekistan/kasimova-nazokat-anvarovna.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20160116174547/http://ceasia.ru/uzbekistan/kasimova-nazokat-anvarovna.html |archive-date=2016-01-16 |access-date=4 October 2023 |website=archive.ph}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ/ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web |title=Nazokat Kasimova |url=https://fulbrightscholars.org/grantee/nazokat-kasimova |access-date=4 October 2023 |website=fulbrightscholars.org}}</ref> ਨਾਜ਼ੋਕਤ ਕਾਸਿਮੋਵਾ [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਮਾਹਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਊਚਰਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ, ਈਪੀਓਐਸ ਹੈਲਥ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ, ਵਰਲਡ ਵਿਜ਼ਨ, ਸੇਵ ਦ ਚਿਲਡਰਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਅਤੇ ਸੀ.ਈ.ਪੀ., ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="“Biography”"/> ਨਾਜ਼ੋਕਤ ਕਾਸਿਮੋਵਾ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Назокат Касымова: «Главный приоритет внешней политики Узбекистана — Центральная Азия» |url=http://stopterror.uz/ru/stay/news/2374/ |access-date=4 October 2023 |website=stopterror.uz}}</ref><ref>{{Cite web |title=Участие профессора ТГУВ в расширенном заседании Комитете Сената по вопросам международных отношений, внешнеэкономических связей, иностранных инвестиций и туризма ТГУВ — Ташкентский государственный университет востоковедения |url=https://tsuos.uz/ru/tdshu-professorining-senat-xalqaro-munosabatlar-tashqi-iqtisodiy-aloqalar-xorijiy-investitsiyalar-va-turizm-masalalari-qomitasining-kengaytirilgan-majlisidagi-ishtiroki/ |access-date=4 October 2023 |website=stopterror.uz |archive-date=14 ਅਕਤੂਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014233422/https://tsuos.uz/ru/tdshu-professorining-senat-xalqaro-munosabatlar-tashqi-iqtisodiy-aloqalar-xorijiy-investitsiyalar-va-turizm-masalalari-qomitasining-kengaytirilgan-majlisidagi-ishtiroki/ |url-status=dead }}</ref> == ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੰਮ == ਨਾਜ਼ੋਕਤ ਕਾਸਿਮੋਵਾ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ:<ref>{{Cite web |title=Журнал Вестник МГИМО №6/2011 |url=http://www.vestnik.mgimo.ru/sites/default/files/vestnik/2011-21-6.pdf |access-date=4 October 2023 |website=www.vestnik.mgimo.ru}}</ref> * Sovetsko-germanskiy pakt o nenapadenii i pozitsiya Soyedinennix Shtatov Ameriki: avtoreferat diss. ਕੰਡੀਡਾਟਾ ਆਈਸਟੋਰੀਚੇਸਿਕਸ ਨਾਉਕ: 07.00.03. - ਤੋਸ਼ਕੰਦ, 1995। - 26 ਐਸ.: ਆਈ.ਐਲ. * ਨਾਫਟਾ: ਪ੍ਰੀਡਪੋਸਿਲਕੀ ਸੋਜ਼ਦਾਨੀਆ ਅਤੇ ਟੈਂਡੈਂਸੀਆ ਰਜ਼ਵਿਟੀਆ। "ਸਸ਼ਾ. Kanada: Ekonomika, politika, kul'tura» ਮਿਤੀ: 9 ਜਨਵਰੀ 2001 (USA-No.009)। * Natsionalnыe modeli inostrannoy pomoshi. Jurnal Vestnik MGIMO universiteta Vыpusk № 6/2011, GRNTI: 11-Politika i politicheskiye nauki. * Inostrannaya pomosh i razvitiye v usloviyax globalizatsii. Jurnal Vestnik MGIMO universiteta Vipusk № 6/2011, GRNTI: 11-Politika i politicheskiye nauki. * Sodeystviye mejdunarodnix organizatsiy v podderjanii stabilnosti i bezopasnosti v Sentralnoy Azii, Toshkent, 2008. * ਬੋਲੋਨਸਕੀ ਪ੍ਰੋਟੈਸੇਸ: ਟੈਂਡੈਂਸੀ ਰੇਜ਼ਵਿਟੀਆ ਅਤੇ ਕੋਮੰਡਾ ਨੈਸ਼ਨਲਨਿਕਸ ਏਕਸਪਰਟੋਵ ਬੋਲੋਨਸਕੀ ਪ੍ਰੋਟਸੇਸ: ਟੈਂਡੈਂਸੀ ਰੇਜ਼ਵਿਟੀਆ ਅਤੇ ਕੋਮੰਡਾ ਨੈਸ਼ਨਲਨਿਕਸ ਏਕਸਪਰਟੋਵ। * ਰਿਫਾਰਮਾ ਵਿਸ਼ੇਗੋ ਓਬਰਾਜ਼ੋਵਾਨੀਆ ਬਨਾਮ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਐਲੀਮੈਂਟੀ ਬੋਲੋਂਸਕੋਗੋ ਪ੍ਰੋਟੇਸਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20190216024727/http://viperson.ru/people/kasymova-nazokat-anvarovna сайт Випперсоны] * [http://ceasia.ru/uzbekistan/kasimova-nazokat-anvarovna.html Эксперты Узбекистана]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212041034/http://ceasia.ru/uzbekistan/kasimova-nazokat-anvarovna.html |date=12 ਦਸੰਬਰ 2017 }} * [http://so-l.ru/news/show/kasimova_nazokat_anvarovna_k Касымова Назокат Анваровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128124619/http://so-l.ru/news/show/kasimova_nazokat_anvarovna_k|date=28 January 2016}} * [http://www.tempus.uz/index_ru.php?tnth Национальная команда экспертов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160127104958/http://www.tempus.uz/index_ru.php?tnth|date=27 January 2016}} * [http://ceasia.ru/uzbekistan/kasimova-nazokat-anvarovna.html Касымова Назокат Анваровна]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171212041034/http://ceasia.ru/uzbekistan/kasimova-nazokat-anvarovna.html |date=12 ਦਸੰਬਰ 2017 }} * [http://cheloveknauka.com/sovetsko-germanskiy-pakt-o-nenapadenii-i-pozitsiya-soedinennyh-shtatov-ameriki Диссертация] * [http://cyberleninka.ru/article/n/natsionalnye-modeli-inostrannoy-pomoschi Национальные модели иностранной помощи] * [http://www.vestnik.mgimo.ru/sites/default/files/vestnik/2011-21-6.pdf Журнал Вестник МГИМО №6/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160205030428/http://www.vestnik.mgimo.ru/sites/default/files/vestnik/2011-21-6.pdf|date=5 February 2016}} * [http://refereed.ru/ref_3d572329150dd169cb756d5391fbfc2e.html Национальные модели иностранной помощи] {{Webarchive|url=https://archive.today/20160124121647/http://refereed.ru/ref_3d572329150dd169cb756d5391fbfc2e.html|date=24 January 2016}} * [http://ebiblioteka.ru/browse/doc/2320887 НАФТА: Предпосылки создания и тенденция развития]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307202600/http://ebiblioteka.ru/browse/doc/2320887 |date=7 ਮਾਰਚ 2016 }} * [http://ia-centr.ru/about/news/946/ Международная конференция "Проблемы обеспечения безопасности и устойчивого развития в Центральной Азии"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170906001257/http://ia-centr.ru/about/news/946/ |date=6 ਸਤੰਬਰ 2017 }} * [http://allrus.info/main.php?ID=677651&ar3=15 Лица]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923044341/http://allrus.info/main.php?ID=677651&ar3=15 |date=23 ਸਤੰਬਰ 2021 }} * [http://regnum.ru/news/polit/1782440.html Поиск центра регионального сотрудничества в ЦА вызывает неприятие игроков: эксперт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921122934/https://regnum.ru/news/polit/1782440.html |date=2021-09-21 }} * [http://www.stanradar.com/news/full/4742-vzorvet-li-afganistan-tsentralnuju-aziju.html Взорвет ли Афганистан Центральную Азию?] * [http://www.myshared.ru/slide/379617/ Болонский процесс: тенденции развития и команда национальных экспертов Болонский процесс: тенденции развития и команда национальных экспертов]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219142047/http://www.myshared.ru/slide/379617/ |date=2024-12-19 }} * [http://www.ngonukus.narod.ru/donor.htm Фонд Спасите Детей Великобритания] * [http://www.easp.cz/news/news-archive/meeting-round-table/ Заседание «Круглого стола» Темпус в Доме Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180101054558/http://www.easp.cz/news/news-archive/meeting-round-table/|date=1 January 2018}} * [http://nasledie.ru/?q=node/2611 Экспертный форум по вопросам политики США в Афганистане и Центральной Азии] * [http://kultura.uz/view_2_r_1365.html Торговля людьми – в центре дебатов Модели ООН] * [http://www.ulduz.su/ru/kazakhstan/novosti/politika/6342-tseli-rezultaty-i-perspektivy-politiki-ssha-v-afganistane-i-tsentralnoj-azii.html Цели, результаты и перспективы политики США в Афганистане и Центральной Азии] {{Webarchive|url=https://archive.today/20160131154421/http://www.ulduz.su/ru/kazakhstan/novosti/politika/6342-tseli-rezultaty-i-perspektivy-politiki-ssha-v-afganistane-i-tsentralnoj-azii.html|date=31 January 2016}} * [http://www.easttime.ru/analytics/tsentralnaya-aziya/politika-ssha-i-vodnye-resursy-tsentralnoi-azii/5025 Политика США и водные ресурсы Центральной Азии]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219090936/http://www.easttime.ru/analytics/tsentralnaya-aziya/politika-ssha-i-vodnye-resursy-tsentralnoi-azii/5025 |date=19 ਦਸੰਬਰ 2024 }} * [http://www.erasmusplus.uz/index_uz.php?news1 Ерасмус в Узбекистане]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820020522/http://erasmusplus.uz/index_uz.php?news1 |date=20 ਅਗਸਤ 2016 }} * [http://expertpost.ru/mezhgosudarstvennoe-sotrudnichestvo-v-sredney-azii-neobhodimo-dlya-sohraneniya-vody/ Межгосударственное сотрудничество в Средней Азии необходимо для сохранения воды] * [http://www.ecommis.eu/downloads/teaching-material/training-material/Development%20of%20the%20educational%20program%20-%20RU.pdf Анализ изучения потребностей, планирование программы]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=February 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [http://erasmusplus.kg/tempus/ru/bologna-process.htm Реформа высшего образования в Узбекистане и элементы Болонского процесса]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924205409/https://erasmusplus.kg/tempus/ru/bologna-process.htm |date=24 ਸਤੰਬਰ 2021 }} * [http://www.queeca.eu/doc/Conference_programm1.pdf Обеспечение качества высшего образования в контексте Болонского процесса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241220050211/http://www.queeca.eu/doc/Conference_programm1.pdf |date=2024-12-20 }}{{Dead link|date=June 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] boo0c0y4nfb1f39qtslzfztzsxa8j86 0 195659 841078 802770 2026-06-19T00:00:30Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841078 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:TGILF_jpeg.jpg|thumb| ਦਿ ਗ੍ਰੇਟ ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦਾ ਲੋਗੋ]] '''ਦਾ ਗ੍ਰੇਟ ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਫੈਸਟੀਵਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''The Great Indian Literary Festival''' ਜਾਂ '''TGILF''') ਮਹਾਨ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਸਵ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਖੇਤਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੇਖਕ-ਕਵੀ ਅਮਿਤ ਸ਼ੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, TGILF ਖੇਤਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਏਕੀਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Integration with global writing |url=https://www.youtube.com/watch?v=fFowrgvN3EQ |website=[[YouTube]]}}</ref> ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ, ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਲਿਖਤ, ਕਵਿਤਾ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰੋ. ਦਿਨੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਦੇਸ਼ ਵਰਮਾ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੁਲਾਰੇ, ਭਾਜਪਾ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਖੇਤਰੀ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਉਤਸਵ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਗੁਜਰਾਤ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Chancellor {{!}} K.R. Mangalam University |url=https://www.krmangalam.edu.in/chancellor |access-date=2021-02-19 |website=krmangalam.edu.in }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਸਾਹਿਤਕ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਵਿਤਾ, ਲੇਖਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੈਨ-ਇੰਡੀਆ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰਾਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਮਾਰਚ, 2017 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਉਦੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Great Indian Literary Festival |url=http://www.tgilf.co.in/ |access-date=2025-03-16 |archive-date=2017-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609032838/http://www.tgilf.co.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Venue of the festival |url=https://allevents.in/udaipur/the-great-indian-literary-festival/409544742711608 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਤਿਉਹਾਰ == ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਸਨੇ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਅਤੇ 6 ਛੋਟੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=TGILF Archives |url=https://creativeyatra.com/tag/tgilf/ |access-date=2020-10-19 |website=Creative Yatra |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-04-23 |title=A Stage for Literary Luminaries {{!}} Suburb |url=https://www.suburblive.in/events/in-house-events/a-stage-for-literary-luminaries/ |access-date=2021-02-19 |language=en-US}}</ref> ਇਸਦਾ ਨਵੀਨਤਮ ਸੈਸ਼ਨ, ਸੀਜ਼ਨ 4 ਜਨਵਰੀ 2021 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਨੀਆ, ਹੰਗਰੀ ਤੋਂ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2021-01-13 |title=Regional By Design, Global By reach {{!}} Suburb |url=https://www.suburblive.in/events/partnership-events/regional-by-design-global-by-reach/ |access-date=2021-02-19 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-10 |title=4th EDITION OF TGILF-INDIA's ONLY REGIONAL LITERATURE FESTIVAL FOR TWO DAYS FROM 9th-10th JAN |url=https://www.globalgovernancenews.com/4th-editon-of-tgilf-indias-only-regional-literature-festival-for-two-days-from-9th-10th-jan/ |access-date=2021-02-19 |website=Global Governance News |language=en-US |archive-date=2021-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210129182109/https://www.globalgovernancenews.com/4th-editon-of-tgilf-indias-only-regional-literature-festival-for-two-days-from-9th-10th-jan/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-01-21 |title=Converge, An Indo-Hungarian Poetry Rendezvous {{!}} Suburb |url=https://www.suburblive.in/art-culture/performing-arts/converge-an-indo-hungarian-poetry-rendezvous/ |access-date=2021-02-19 |language=en-US}}</ref> ਇਸਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਮੇਲਨ, ਪਿਆਰ, ਰੌਸ਼ਨੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ, ਇਟਲੀ, ਰੋਮਾਨੀਆ, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। <ref>{{Cite web |last=Redazione |date=2021-02-15 |title=La poesia salverà il mondo |url=https://www.madonielive.com/2021/02/15/la-poesia-salvera-il-mondo/ |access-date=2021-02-19 |website=MadonieLive.com |language=it-IT |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222075227/https://www.madonielive.com/2021/02/15/la-poesia-salvera-il-mondo/ |url-status=dead }}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.tgilf.com TGILF ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021171027/https://www.tgilf.com/ |date=2020-10-21 }} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [https://creativeyatra.com/tag/tgilf/ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਮੇਲੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤਕ ਉਤਸਵ]] 045om53ud99grkf4fe7f0l3omtax1ox 0 196564 841060 814409 2026-06-18T19:00:19Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841060 wikitext text/x-wiki '''ਜਯੋਤੀ ਛੱਤਰੀ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Jyoti Chhatri;''' ਜਨਮ 8 ਮਾਰਚ 2003) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਮੈਦਾਨੀ ਹਾਕੀ|ਫੀਲਡ ਹਾਕੀ]] ਖਿਡਾਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Jyoti Chhatri Profile |url=https://www.hockeyindia.org/players/jyoti-chhatri-profile-3702 |access-date=7 September 2023 |website=Hockey India |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਪਨਪੋਸ਼ ਤੋਂ ਹੈ। ਉਹ ਓਡੀਸ਼ਾ ਨੇਵਲ ਟਾਟਾ ਹਾਕੀ ਹਾਈ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਿਡਫੀਲਡਰ ਵਜੋਂ ਖੇਡਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ 2023 ਜੂਨੀਅਰ ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਜੂਨੀਅਰ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Razzaqui |first=Samreen |date=15 July 2023 |title=Hockey: Jyoti Chhatri's quiet, confident approach to reaching new heights |url=https://scroll.in/field/1052627/hockey-jyoti-chhatris-quiet-confident-approach-to-reaching-new-heights |access-date=7 September 2023 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਛੱਤਰੀ ਅਤੇ ਸੁਮਨ ਸਿੰਘ ਛੱਤਰੀ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ,<ref name=":0"/> ਜੋਤੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਕੁਮਾਰ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦਸਵੀਂ ਬਿਰਸਾ ਮੁੰਡਾ ਵਿਦਿਆਪੀਠਾ, ਪਨਪੋਸ਼, ਰਾਊਰਕੇਲਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ 12ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਹਰੁਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਰੇ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲਿਆ, ਰੁੜਕੇਲਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਛੱਤਰੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਗੋਲਕੀਪਰ ਸਨ, ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਹਾਕੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਇਆ<ref>{{Cite web |date=14 April 2023 |title=Getting picked for Senior Women's National Camp is an incredible opportunity: Jyoti Chhatri |url=https://www.aninews.in/news/sports/hockey/getting-picked-for-senior-womens-national-camp-is-an-incredible-opportunity-jyoti-chhatri20230414141231/?amp=1 |access-date=8 September 2023 |website=www.aninews.in |archive-date=2 ਅਗਸਤ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802060204/https://www.aninews.in/news/sports/hockey/getting-picked-for-senior-womens-national-camp-is-an-incredible-opportunity-jyoti-chhatri20230414141231/?amp=1 |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਹ ਸਪੋਰਟਸ ਹੋਸਟਲ ਪਨਪੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਿਸਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਰਾਂਚੀ ਤੋਂ ਓਡੀਸ਼ਾ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੋ-ਚਾਰੇ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਨਪੋਸ਼ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="ori">{{Cite web |title=Jyoti Chhatri |url=https://www.orisports.com/PersonDetails.aspx?pId=MTkzMA==#google_vignette |access-date=7 September 2023 |website=orisports.com}}</ref><ref>{{Cite news|date=12 July 2023|title=Undaunted by adversities Jyoti Chhatri is 'fulfilling papa's dream' on the hockey field|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/hockey/top-stories/undaunted-by-adversities-jyoti-chhatri-is-fulfilling-papas-dream-on-the-hockey-field/articleshow/101690385.cms?from=mdr|access-date=7 September 2023|issn=0971-8257}}</ref> == ਹਾਕੀ ਕਰੀਅਰ == * 2014 ਵਿੱਚ, ਜੋਤੀ ਨੇ ਹਾਕੀ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਉਰਕੇਲਾ ਦੇ ਪਨਪੋਸ਼ ਸਪੋਰਟਸ ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। * ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੋਚ ਫਲੋਰੈਂਸੀਆ ਏਕਾ ਅਤੇ ਅਮੂਲਯਾਨੰਦ ਬਿਹਾਰੀ ਸਨ। * 2016 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਓਡੀਸ਼ਾ ਟੀਮ ਨਾਲ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। * ਉਸੇ ਸਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। * ਜੋਤੀ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਰੋਹਤਕ ਵਿੱਚ ਹੋਈ 6ਵੀਂ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name="ori"/> * 2017 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 7ਵੀਂ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਾਕੀ ਗੰਗਪੁਰ-ਓਡੀਸ਼ਾ ਟੀਮ ਲਈ ਖੇਡੀ।<ref name="ori" /> * ਜੋਤੀ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ 8ਵੀਂ ਸਬ-ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਹਾਕੀ ਗੰਗਪੁਰ-ਓਡੀਸ਼ਾ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ।<ref name="ori" /> * ਉਸਨੇ 2018 ਵਿੱਚ 8ਵੀਂ ਹਾਕੀ ਇੰਡੀਆ ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। * ਜੋਤੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2019 ਵਿੱਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ। * ਉਸਨੇ ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਖੇਲੋ ਇੰਡੀਆ ਯੂਥ ਗੇਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਅੰਡਰ-17 ਓਡੀਸ਼ਾ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। * 2021 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਾਕੀ ਇੰਡੀਆ ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਅਕੈਡਮੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਨੇਵਲ ਟਾਟਾ ਹਾਕੀ ਹਾਈ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।<ref>{{Cite web |last=ANI |date=14 April 2023 |title=Getting picked for Senior Women's National Camp is an incredible opportunity: Jyoti Chhatri |url=https://theprint.in/sport/getting-picked-for-senior-womens-national-camp-is-an-incredible-opportunity-jyoti-chhatri/1518186/ |access-date=8 September 2023 |website=ThePrint |language=en-US}}</ref> * ਜੋਤੀ ਨੇ 2022 ਵਿੱਚ 12ਵੀਂ ਹਾਕੀ ਇੰਡੀਆ ਜੂਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹਾਕੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ ਓਡੀਸ਼ਾ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। * ਉਸਨੇ ਜੂਨ 2022 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੂਨੀਅਰ ਇੰਡੀਆ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਡਬਲਿਨ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਫਾਰ ਅੰਡਰ-23 ਪੰਜ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ। * ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 ਵਿੱਚ, ਜੋਤੀ ਨੂੰ SAI, ਬੰਗਲੁਰੂ ਵਿਖੇ ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਡੀਆ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=5 from Odisha named in 33-member Indian Women's Hockey core group ahead of Asian Games |url=https://argusenglish.in/article/odisha/5-from-odisha-named-in-33member-indian-womens-hockey-core-group-ahead-of-asian-games |access-date=7 September 2023 |website=Argus News |language=en |archive-date=7 ਸਤੰਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907181909/https://argusenglish.in/article/odisha/5-from-odisha-named-in-33member-indian-womens-hockey-core-group-ahead-of-asian-games |url-status=dead }}</ref> * 2023 ਵਿੱਚ, ਜੋਤੀ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਡੀਆ ਕੈਪ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮੈਚ ਖੇਡੇ।<ref>{{Cite web |date=15 July 2023 |title=Preview: India (W) gear up for crucial European tour ahead of Asian Games |url=https://www.espn.in/field-hockey/story/_/id/38013667/india-women-hockey-team-european-tour-ahead-asian-games-preview |access-date=8 September 2023 |website=ESPN |language=en}}</ref> * ਉਹ ਜੂਨ 2023 ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਜੂਨੀਅਰ ਏਸ਼ੀਆ ਕੱਪ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। * ਫਰਵਰੀ 2023 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਜੂਨੀਅਰ ਟੀਮ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਸਫਲ ਦੌਰੇ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=ANI |date=31 January 2023 |title=Hockey India names junior women's team for South Africa tour |url=https://www.dtnext.in/sports/2023/01/31/hockey-india-names-junior-womens-team-for-south-africa-tour |access-date=7 September 2023 |website=www.dtnext.in |language=en}}</ref> * 12 ਅਗਸਤ ਨੂੰ, ਉਸਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਕੈਂਪ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=12 August 2023 |title=Hockey India announces 34-member women's team core group for Asian Games |url=https://thebridge.in/hockey/hockey-india-announce-34-member-women-team-core-group-asian-games-43392 |access-date=8 September 2023 |website=thebridge.in |language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 2003]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਾਕੀ ਖਿਡਾਰੀ]] l0ae87rphjt0apb9nrnwoncyxwlwtza 0 203166 841044 830333 2026-06-18T16:10:59Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 841044 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = <!-- use common name/article title -->ਜਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ | image = <!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->File:Jana Krishnamurthi.JPG | office = ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ | term_start = 2001 | term_end = 2002 | predecessor = [[ਬੰਗਾਰੂ ਲਕਸ਼ਮਣ]] | successor = [[ਵੈਂਕਈਆ ਨਾਇਡੂ]] | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date|1928|05|24|df=y}} | birth_place = [[ਮਦੁਰਾਈ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] | death_date = {{Death date and age|2007|09|25|1928|05|24|df=y}} | death_place = [[ਚੇਨਈ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], [[ਭਾਰਤ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | occupation = ਵਕੀਲ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ | spouse = ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ<ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/2007/09/25/president-patil-condoles-jana-krishnamurthys-demise-1190732680.html|title = President Patil condoles Jana Krishnamurthy's demise|date = 25 September 2007}}</ref> }} '''ਕੇ. ਜਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ''' (24 ਮਈ 1928)- 25 ਸਤੰਬਰ 2007) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾ ਸੀ ਜੋ 2001 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਸਨ। ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ [[ਕੇ ਕਾਮਰਾਜ|ਕਾਮਰਾਜ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।<ref>{{Cite book|location=India}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਈ 1926 ਵਿੱਚ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਦੇ [[ਮਦੁਰਈ|ਮਦੁਰਾਈ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਮਦੁਰਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਫਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰਐਸਐਸ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਖੀ [[ਮਾਧਵ ਸਦਾਸ਼ਿਵਰਾਓ ਗੋਲ਼ਵਲਕਰ|ਐਮਐਸ ਗੋਲਵਲਕਰ]] ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। == ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਰੀਅਰ == 1940 ਤੋਂ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ]] (RSS) ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਨੇ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਸੰਘ]] (BJS) ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਅਣਜਾਣ BJS ਲਈ ਬਰਾਬਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 1974 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਕਚਾਥੀਵੂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਤਾਮਿਲ ਨੇਤਾ ਬਣੇ। [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਰਾਸ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਚਾਥੀਵੂ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|location=India}}</ref> 1975 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। 1977 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬੀਜੇਐਸ [[ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਇਕਾਈ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। 1980 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]], [[ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ]], ਐਸਐਸ ਭੰਡਾਰੀ, ਕੁਸ਼ਾਭਾਊ ਠਾਕਰੇ ਅਤੇ ਜਗਨਾਥ ਰਾਓ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ]] (ਭਾਜਪਾ) ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। 1983 ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੇ ਅਤੇ 1985 ਤੋਂ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ।<ref>{{Cite book|location=India}}</ref> 1980 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਦੱਖਣੀ ਰਾਜਾਂ ਕੇਰਲਾ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 1993 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ, ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਸੈੱਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। 1995 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਜਪਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦੇ ਇੰਚਾਰਜ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1998 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਚੇਨਈ ਤੋਂ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਚੋਣ ਲੜੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਏ। 14 ਮਾਰਚ 2001 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਬੰਗਾਰੂ ਲਕਸ਼ਮਣ]] ਤੋਂ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਹ ਜੂਨ 2002 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ [[ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ]] ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਰਾਜ ਤੋਂ [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] ਮੈਂਬਰ ਸਨ<ref>{{Cite book|location=India}}</ref> ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸੰਸਦ ਦੀਆਂ ਸਥਾਈ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਪਟੀਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਪੈਟਰੋਲ ਮਿਲਾਵਟ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਿਪੋਰਟ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। == ਮੌਤ == ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 25 ਸਤੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਚੇਨਈ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਲ-ਸਾਹ ਦੀ ਧੜਕਣ ਰੁਕਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਭਾਗਿਆਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 14 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਅਨੰਥਾ ਨਾਰਾਇਣ) ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ (ਰਾਧਿਕਾ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ) ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.bjp.org/leader/JanaBio-data.htm ਜਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਕੈੱਚ] । 'ਤੇ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018023442/http://www.bjp.org/leader/JanaBio-data.htm|date=18 October 2007}} . * [http://www.rediff.com/news/2001/nov/10inter.htm ਰੈਡਿਫ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ] * [https://web.archive.org/web/20160303175809/http://rajyasabha.gov.in/book2/reports/petition/123rdreport.htm ਪੈਟਰੋਲ ਮਿਲਾਵਟ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ] (ਪੁਰਾਲੇਖਬੱਧ) * [https://web.archive.org/web/20070621154158/http://www.politicsbharat.com/clean_politician.php ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ] (ਪੁਰਾਲੇਖਬੱਧ) * [http://164.100.24.167:8080/members/website/Mainweb.asp?mpcode=1882 ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] {{Bharatiya Janata Party}}{{Hindu reform movements}}{{Sangh Parivar}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2007]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1928]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ]] 27cmlzpg4cn136hiqbwohcltsuorzao 0 204718 841057 2026-06-18T18:02:07Z Meenukusam 51574 "[[:en:Special:Redirect/revision/1356021669|Mala Sinha filmography]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 841057 wikitext text/x-wiki {{Infobox filmography list|name=Mala Sinha|image=|image_upright=1|alt=|caption=Mala Sinha in ''[[Detective (1958 film)|Detective]]'' (1958)|film=123|television_series=|web_series=|television_show=|radio_show=|documentary=|hosting=|music_videos=|narrating=|theatre=|advertising=|others=}}[[ਮਾਲਾ ਸਿਨਹਾ]] ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੰਗਾਲੀ]] ਅਤੇ [[ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਨੇਪਾਲੀ]] ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ, 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱੱਚ [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, [[ਮਾਲਾ ਸਿਨਹਾ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਦੱਤ]] ਦੀ ''[[ਪਿਆਸਾ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਿਆਸਾ]]'' (1957) ਅਤੇ [[ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ|ਯਸ਼ ਚੋਪਡ਼ਾ]] ਦੀ ''ਧੂਲ ਕਾ ਫੂਲ'' (1959) ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸੁਬਹ ਹੋਗੀ (1958) ਹਰਿਯਾਲੀ ਔਰ ਰਾਸਤਾ, ''ਅਨਪੜ'' (ਦੋਵੇਂ 1962) ''ਦਿਲ ਤੇਰਾ ਦੀਵਾਨਾ'' (1962) ''[[ਗੁਮਰਾਹ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਗੁਮਰਾ]]<nowiki/>ਹ'', ''ਬਹੁਰਾਨੀ'' (ਦੋਵੇਂ 1963) ''ਜਹਾਂ ਆਰਾ'' (1964) ਹਿਮਾਲਿਆ ਕੀ ਗੌਦ ਮੇਂ (1965) ਆਂਖੇਂ, ਦੋ ਕਲੀਆਂ (ਦੋਵੇਂ 1968) ਮਰਿਆਦਾ (1971) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="bollywoodhungama.com">{{Cite journal|date=13 March 2001|title=Trip down the memory lane with Mala Sinha|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2007/03/13/2373/index.html|journal=[[Screen (magazine)|Screen]]|publisher=[[Bollywood Hungama]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111031174125/http://www.bollywoodhungama.com/features/2007/03/13/2373/index.html|archive-date=31 October 2011|access-date=26 August 2011}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਹਿਲਾ ਕੇਂਦਰਿਤ ਅਤੇ ਗੈਰ ਰਵਾਇਤੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ "ਦਲੇਰ ਦਿਵਾ" ਅਤੇ "ਮਹਿਲਾ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਵਾਹਕ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/bollywood-celebs-then-and-now/sonam-kapoor-wishes-papa-anil-kapoor-on-birthday-with-an-adorable-throwback-picture-calls-him-her-constant-support-system/photostory/72954488.cms|title=Bollywood celebs: Then and now|work=[[The Times of India]]|access-date=27 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191225133400/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/bollywood-celebs-then-and-now/sonam-kapoor-wishes-papa-anil-kapoor-on-birthday-with-an-adorable-throwback-picture-calls-him-her-constant-support-system/photostory/72954488.cms|archive-date=25 December 2019}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 February 2016 |title=Guru Dutt's 'Pyaasa' completes 58 years: Mala Sinha's character in this classic was ahead of her time |url=https://www.firstpost.com/bollywood/guru-dutts-pyaasa-completes-58-years-mala-sinhas-character-in-this-classic-was-ahead-of-her-time-2633122.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200723085058/https://www.firstpost.com/bollywood/guru-dutts-pyaasa-completes-58-years-mala-sinhas-character-in-this-classic-was-ahead-of-her-time-2633122.html |archive-date=23 July 2020 |access-date=27 December 2019}}</ref> ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ 2018 ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਜੀਵਨਭਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ]] ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਲਾ ਸਿਨਹਾ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ, [[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]], [[ਦੇਵ ਅਨੰਦ|ਦੇਵ ਆਨੰਦ]], [[ਧਰਮਿੰਦਰ]], ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ, [[ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ]], [[ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 1958 ਤੋਂ 1965 ਤੱਕ [[ਵੈਜੰਤੀਮਾਲਾ|ਵੈਜਯੰਤੀਮਾਲਾ]] ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ, 1966 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ਦੂਜਾ, ਫਿਰ 1968 ਤੋਂ 1971 ਤੱਕ [[ਸ਼ਰਮੀਲਾ ਟੈਗੋਰ]] ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ [[ਸਾਧਨਾ ਸ਼ਿਵਦਾਸਾਨੀ|ਸਾਧਨਾ]] ਅਤੇ [[ਨੰਦਾ (ਅਭਿਨੇਤਰੀ)|ਨੰਦਾ]] ਨਾਲ 1972-73 ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Star of the week - MALA SINHA &#124; Bollywood Buzz - MAG THE WEEKLY |url=http://www.magtheweekly.com/detail/3357-star-of-the-week-mala-sinha |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200129145535/http://www.magtheweekly.com/detail/3357-star-of-the-week-mala-sinha |archive-date=29 January 2020 |access-date=29 January 2020}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ. !ਫ਼ਿਲਮ ! class="unsortable" |ਭੂਮਿਕਾ ! class="unsortable" |ਨੋਟਸ |- | rowspan="2" |1954 |''ਬਾਦਸ਼ਾਹ'' |ਮਾਲਤੀ | |- |''ਹੈਮਲੇਟ'' |ਓਫਲੀਆ | |- | rowspan="2" |1955 |''[[ਏਕਾਦਸ਼ੀ]]'' |ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੰਦਯਾਵਾਲੀ | |- |''[[Riyasat (1955 film)|ਰਿਆਸਤ]]'' |ਅੰਬਰ | |- | rowspan="4" |1956 |''ਰੰਗੀਨ ਰਾਤੇਂ'' |ਮਾਲਾ | |- |''ਏਕ ਸ਼ੋਲਾ'' |ਮਾਲਾ | |- |''ਪੈਸਾ ਹੀ ਪੈਸਾ'' |ਮਾਲਾ | |- |''ਜਲਦੀਪ'' | | |- | rowspan="7" |1957 |''ਨੌਸ਼ੇਰਵਾਨ-ਏ-ਆਦਿਲ'' |ਮਰਸੀਆ | |- |''ਏਕ ਗਾਓਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' |ਜਯਾ | |- |''ਅਪਰਾਧੀ ਕੌਨ?'' |ਸ਼ੋਭਾ | |- |''[[ਲਾਲ ਬੱਤੀ (ਨਾਵਲ)|ਲਾਲ ਬੱਤੀ]]'' | | |- |''[[:hi:नया ज़माना (1957 फ़िल्म)|ਨਵਾਂ ਜਮਾਨਾ]]'' | | |- |''ਫੈਸ਼ਨ'' |ਸ਼ਾਂਤਾ | |- |''[[ਪਿਆਸਾ (1957 ਫ਼ਿਲਮ)|ਪਿਆਸਾ]]'' |ਮੀਨਾ | |- | rowspan="5" |1958 |''ਦੇਵਰ ਭਾਬੀ'' | | |- |''ਪਰਵਰਿਸ਼'' |ਆਸ਼ਾ ਸਿੰਘ | |- |''ਫਿਰ ਸੁਬਾਹ ਹੋਗੀ'' |ਸੋਨੀ | |- |''ਚੰਦਨ'' | | |- |''ਦਿੱਟੇਕਟਿਵ'' |ਮਸ਼ਿਨ ਲੂਨਪੇ | |- | rowspan="6" |1959 |''ਧੂਲ ਕਾ ਫੂਲ'' |ਮੀਨਾ ਖੋਸਲਾ |ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆਃ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਐਕਟਰੈਸ ਅਵਾਰਡ |- |ਲੁਵ ਮੈਰਿਜ |ਗੀਤਾ | |- |''ਮੈਂ ਨਸ਼ੇ ਮੇਂ ਹੂਂ'' |ਸ਼ਾਂਤਾ | |- |''ਦੁਨੀਆ ਨਾ ਮਾਨੇ'' |ਗੀਤਾ | |- |''ਜਾਲਸਾਜ਼'' | | |- |''ਉਜਾਲਾ'' | | |- | rowspan="3" |1960 |''ਪਤੰਗ'' |ਸ਼ਾਂਤੀ | |- |''ਸਾਵਧਾਨ'' |ਮਾਲਾ | |- |''[[Mitti Mein Sona|ਮਿੱਟੀ ਮੇਂ ਸੋਨਾ]]'' | | |- | rowspan="4" |1961 |''[[Suhag Sindoor|ਸੁਹਾਗ ਸਿੰਦੂਰ]]'' |ਰਤਨਾ/ਚੰਦਾ | |- |''ਮਾਇਆ'' |ਸ਼ਿਆਮਾ | |- |''[[ਧਰਮਪੁਤਰ|ਧਰਮਪੁੱਤਰ]]'' |ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ | |- |''ਸਤੀ ਹਰਾ'' |ਰੂਪਾ | |- | rowspan="6" |1962 |''ਹਰੀਯਾਲੀ ਔਰ ਰਸ੍ਤਾ'' |ਸ਼ੋਭਨਾ/ਕਮਲਾ | |- |''ਅਨਪੜ'' |ਲਾਜਵੰਤੀ | |- |''ਬੰਬੇ ਕਾ ਚੋਰ'' | | |- |''ਆਂਖ ਮਿਚੋਲੀ'' |ਮਾਲਾ/ਨਯਨਤਾਰਾ | |- |''ਗਿਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱੜਕੀਆਂ'' |ਆਸ਼ਾ | |- |''ਦਿਲ ਤੇਰਾ ਦੀਵਾਨਾ'' |ਮੀਨਾ | |- | rowspan="4" |1963 |''[[Phool Bane Angaare|ਫੂਲ ਬਨੇ ਅੰਗਾਰੇ]]'' |ਊਸ਼ਾ | |- |''[[ਗੁਮਰਾਹ (ਫ਼ਿਲਮ)|ਗੁਮਰਾ]]<nowiki/>ਹ'' |ਮੀਨਾ | |- |''ਬਹੁਰਾਨੀ'' |ਪਦਮਾ |ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆਃ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਐਕਟਰੈਸ ਅਵਾਰਡ |- |''ਗਹਿਰਾ ਦਾਗ'' |ਸ਼ੋਭਾ | |- | rowspan="5" |1964 |''ਮੈਂ ਸੁਹਾਗਨ ਹੂੰ'' |ਸ਼ਾਂਤੀ | |- |''ਜਹਾਂ ਆਰਾ'' |ਜਹਾਂ ਆਰਾ |ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆਃ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਐਕਟਰੈਸ ਅਵਾਰਡ |- |''ਆਪਣੇ ਹੁਏ ਪਰਾਯੇ'' |ਰੇਖਾ | |- |''ਸੁਹਾਗਨ'' |ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੂਬੇ | |- |''ਪੂਜਾ ਕੇ ਫੂਲ'' |ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਏ | |- | rowspan="3" |1965 |''ਹਿਮਾਲਿਆ ਕੀ ਗੋਦ ਮੈਂ'' |ਫੂਲਵਾ |ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆਃ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਐਕਟਰੈਸ ਅਵਾਰਡਫਿਲਮਫੇਅਰ ਬੈਸਟ ਐਕਟਰਸ ਅਵਾਰਡ |- |''ਨੀਲਾ ਆਕਾਸ਼'' |ਨੀਲਾ | |- |''ਬਹੂ ਬੇਟੀ'' |ਸ਼ਾਂਤਾ | |- | rowspan="4" |1966 |''ਆਸਰਾ'' |ਸ਼ੋਭਾ | |- |''ਦਿੱਲਲਗੀ'' |ਸੀਮਾ | |- |''ਮੇਰੇ ਲਾਲ'' | | |- |''ਬਹਾਰੇੰ ਫਿਰ ਭੀ ਆਯੇਂਗੀ'' |ਅਮਿਤਾ ਸਿਨਹਾ | |- | rowspan="4" |1967 |''ਨਈ ਰੋਸ਼ਨੀ'' |ਰੇਖਾ | |- |ਨਾਇਟ ਇਨ ਲੰਡਨ |ਰੇਨੂ ਸਿਨਹਾ/ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਿਜੈ ਨਗਰ | |- |''ਜਾਲ'' |ਸ਼ੀਲਾ | |- |''ਜਬ ਯਾਦ ਕਿਸੀ ਕੀ ਆਤੀ ਹੈ'' |ਰੂਪਾ | |- | rowspan="4" |1968 |''ਮੇਰੇ ਹੁਜ਼ੂਰ'' |ਸਲਤਨਤ | |- |''ਹਮਸਾਇਆ'' |ਸਿਨ ਟੈਨ | |- |''ਦੋ ਕਲਿਆਂ'' |ਕਿਰਨ | |- |''ਆਂਖੇਂ'' |ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਮਹਿਤਾ | |- | rowspan="4" |1969 |ਦੋ ਭਾਈ |ਸੰਧਿਆ | |- |''ਪੈਸਾ ਯਾ ਪਿਆਰ'' |ਸ਼ਾਂਤੀ | |- |''ਪਿਆਰ ਕਾ ਸਪਨਾ'' |ਸੁਧਾ/ਸੁਸ਼ਮਾ | |- |''[[Tamanna (1969 film)|ਤਮੰਨਾ]]'' | | |- | rowspan="3" |1970 |''ਹੋਲੀ ਆਈ ਰੇ'' |ਸੁਹਾਗੀ/ਹੇਮਲਤਾ | |- |''ਕੰਗਨ'' |ਸ਼ਾਂਤਾ | |- |''ਗੀਤ'' |ਕਮਲਾ | |- | rowspan="3" |1971 |''ਸੰਜੋਗ'' |ਆਸ਼ਾ | |- |''ਮਰਿਆਦਾ'' |ਲਕਸ਼ਮੀ/ਲਲਿਤਾ | |- |''ਚਾਹਤ'' |ਗੀਤਾ | |- | rowspan="2" |1972 |''ਰਿਵਾਜ'' |ਲਕਸ਼ਮੀ | |- |''ਲਲਕਾਰ'' |ਊਸ਼ਾ ਚੌਧਰੀ | |- | rowspan="2" |1973 |''ਰਿਕਸ਼ਾ ਵਾਲਾ'' | | |- |''ਕਹਾਣੀ ਹਮ ਸਬ ਕੀ'' |ਸੰਧਿਆ | |- | rowspan="4" |1974 |''ਅਰਚਨਾ'' |ਅਰਚਨਾ | |- |''ਕੋਰਾ ਬਦਨ'' |ਬੇਨਾਮ ਨਰਤਕੀ |ਮਹਿਮਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ |- |''36 ਘੰਟੇ'' |ਦੀਪਾ ਰਾਏ | |- |''ਫਿਰ ਕਬ ਮਿਲੋਗੀ'' |ਸਪਨਾ/ਪਾਰੋ | |- |1975 |''ਸੁਨੇਹਰਾ ਸੰਸਾਰ'' |ਲਕਸ਼ਮੀ | |- | rowspan="3" |1976 |ਦੋ ਲੜਕੀਆਂ | | |- |''ਜ਼ਿੰਦਗੀ'' |ਸਰੋਜਨੀ | |- |''ਮਜ਼ਦੂਰ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ'' |ਸੀਤਾ ਸਿੰਘ | |- |1977 |''ਪ੍ਰਯਾਸ਼ਚਿਤ'' | | |- | rowspan="2" |1978 |''ਕਰਮਯੋਗੀ'' |ਦੁਰਗਾ | |- |''ਸੋਨੇ ਕਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਕੇ ਹਾਥ'' |ਮਾਂ। | |- | rowspan="2" |1980 |''ਬੇ-ਰੇਹਮ'' |ਮਾਇਆ/ਦੇਵਕੀ ਬਾਈ | |- |''ਧਨ ਦੌਲਤ'' |ਵਸੁਧਾ | |- | rowspan="3" |1981 |''ਯੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਟੂਟੇ'' |ਮਧੂ | |- |''ਹਰਜਾਈ'' |ਸ਼ਾਰਦਾ | |- |''ਨਸੀਬ'' |ਕੈਮਿਯੋ | |- |1982 |''[[Nek Parveen|ਨੇਕ ਪਰਵੀਨ]]'' | | |- |1983 |''ਫਿਲਮ ਹੀ ਫਿਲਮ'' |ਆਪ |ਕੈਮਿਯੋ ਦਿੱਖ |- |1984 |''ਆਸਮਾਨ'' |ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਮਾਂ | |- |1985 |''ਬਾਬੂ'' |ਪਿੰਕੀ ਦੀ ਮਾਂ | |- |1987 |''ਦਿਲ ਤੁਝਕੋ ਦਿਯਾ'' |ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ | |- | rowspan="2" |1992 |''ਰਾਧਾ ਕਾ ਸੰਗਮ'' |ਠਾਕੁਰਨ | |- |''ਖੇਲ'' |ਸੁਲੱਖਸ਼ਨਾ | |- |1994 |''ਜ਼ਿੱਦ'' |ਦਾਦੀ ਮਾਂ | |- |} === ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ === ਮਾਲਾ ਸਿਨਹਾ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ 22 ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 7 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਾਯਕ ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। {| class="wikitable" !ਸਾਲ. !ਫ਼ਿਲਮ ! class="unsortable" |ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ |- |1946 |''ਜੈ ਬੋਇਸ਼ਨੋਬ ਦੇਵੀ'' |ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ |- |1947 |''ਕ੍ਰਿਸ਼ਨੋ ਲੀਲਾ'' |ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ |- |1952 |''ਰੋਸ਼ਨਾਰਾ'' |ਅਸੀਤ ਬਾਰਾਨ |- |1953 |''ਜੋਗ ਬਿਓਗ'' |ਅਨਿਲ ਚੈਟਰਜੀ |- | rowspan="3" |1954 |''ਧੁਲੀ'' |ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਕੁਮਾਰ |- |''ਚਿੱਤਰਾਂਗਦਾ'' |[[ਉਤਪਲ ਦੱਤ]] |- |''ਭਗਤ ਬਿਲਵਮੰਗਲ'' |ਰੌਬਿਨ ਮਜੂਮਦਾਰ |- |1956 |''ਪੁੱਤਰਬਧੂ'' |ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ |- | rowspan="2" |1957 |''ਸੁਰੇਰ ਪਰਾਸ਼ੇ'' |ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ |- |''ਪ੍ਰਿਥੀਬੀ ਅਮਰੇ ਚਾਯ'' |ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ |- | rowspan="3" |1958 |''ਲੁਕੋਚੁਰੀ'' |[[ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ]] |- |''ਲੌਹਾ ਕੱਪਤ'' |ਨਿਰਮਲ ਕੁਮਾਰ |- |''ਬੋਂਧੂ'' |ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ |- | rowspan="2" |1959 |''ਖੇਲਾਘਰ'' |ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ |- |''ਛਾਬੀ'' |ਆਸ਼ੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ |- |1960 |''ਸ਼ੋਹੋਰਰ ਇਤਿਕੋਥਾ'' |ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ |- | rowspan="2" |1961 |''ਸਤੀਹਾਰਾ'' |ਉੱਤਮ ਕੁਮਾਰ |- |''ਰਾਏ ਬਹਾਦੁਰ'' |ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ |- |1965 |''ਅਭਯਾ ਓ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ'' |ਬਸੰਤ ਚੌਧਰੀ |- |1976 |ਦੰਪਤੀ |ਰਣਜੀਤ ਮਲਿਕ |- |1977 |''ਕਬੀਤਾ'' |ਰਣਜੀਤ ਮਲਿਕ |- |2000 |''ਕੁਲੰਗਾਰ'' |ਪ੍ਰੋਸੇਨਜੀਤ ਚੈਟਰਜੀ |- |} === ਨੇਪਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ === * ''ਮੈਤੀਘਰ'' (1966) ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀਆਂ]] iel08f0m4yk6o2ipgoeepg033goqlkb 0 204719 841092 2026-06-19T05:10:40Z Οἶδα 36140 Οἶδα ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਫ਼ਿਲਮੀ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ: ਫਿਲਮੀ’ ਸ਼ਬਦ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 841092 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ]] l7zp5a63zivalw731s7afrwmd5zb9yk