ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ pawiki https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਾਟਕ ਫਾਟਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk Topic 0 1094 843414 842429 2026-07-29T20:50:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843414 wikitext text/x-wiki {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} '''ਸਿੱਖੀ''' ਜਾਂ '''ਸਿੱਖ ਧਰਮ''' (''[[ਸਿੱਖ]]'' ਦਾ ਮਤਲਬ, "ਸਿੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ")<ref group="lower-roman">''ਸਿੱਖੀ'' ਸ਼ਬਦ ''ਸਿੱਖ'' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਦੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ''ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ "ਚੇਲਾ", ''ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ'' ਜਾਂ ''ਸ਼ਿਕਸ਼'' ਹੈ।. [[ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ]]. 2006. ''The Illustrated History of the Sikhs (ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਚਿਤਰਤ ਇਤਿਹਾਸ)''. [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ]]. {{ISBN|978-0-19-567747-8}}. p. 15.ਕੋਸ਼, ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ. https://web.archive.org/web/20050318143533/http://www.ik13.com/online_library.htm</ref> ਇੱਕ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਧਰਮ|ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ]] ਹੈ,<ref name="Nesbitt2005">{{cite book |last=Nesbitt |first=Eleanor M. |title=Sikhism: a very short introduction|url= {{Google books|fvTK_CfkeasC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|date=2005|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-280601-7|pages=21–23}}</ref><ref name="Nirbhai Singh 1990 1–3">{{cite book |last=Singh |first=Nirbhai |url= https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n26 |title=Philosophy of Sikhi: Reality and Its Manifestations |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |date=1990 |pages=1–3 |url-access=limited}}</ref><ref name="Opinderjit Kaur Takhar 2016 147">{{cite book |last=Takhar |first=Opinderjit Kaur |url= https://books.google.com/books?id=UaeoDQAAQBAJ&pg=PT147 |title=Sikh Identity: An Exploration of Groups Among Sikhs|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England|date=2016 |isbn=978-1-351-90010-2 |page=147}}</ref> ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]]<ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ">{{cite book |title= ਸਿਖਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਸਟੀਐਨਟੀ: ਏ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਸਟਡੀ (ਥੀਮ ਇਨ ਕਮਪੈਰਟਿਵ ਰਲਿਜਨ) | publisher=ਪਲਗਰੇਵ ਮੈਕਮਿਲਨ |author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ |author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1993 | location=ਵੈਲਿੰਗਫੋਰਡ, ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ |page=117 | isbn=0333541073i}}</ref> ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref group="lower-roman">"Hinduism, Buddhism, Jainism and Sikh originated in India (ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਏ) "{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|last1=Moreno|first1=Luis|last2=Colino|first2=César|date=2010|publisher=McGill Queen University Press|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref><ref>{{cite web |author=ਚਾਰਲਸ ਜੋਸਫ ਏਡਮਜ਼ |url=https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |url-status=live |access-date=July 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707224218/https://www.britannica.com/topic/classification-of-religions |archive-date=July 7, 2015 |title=classification of religions ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ |publisher=[[ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ]]}}</ref> ਇਹ ਜਗਤ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲੀਆ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 3 ਕਰੋੜ (ਜਾਂ 25–30 ਮਿਲੀਅਨ) ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Britannica">McLeod, William Hewat. 2019 [1998]. {{cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/topic/Sikhism |title=Sikhism |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |access-date=7 August 2018}}</ref><ref>{{cite news| url = https://www.bbc.com/news/uk-england-birmingham-50374567| title = Sikhs in Wolverhampton celebrate 550 years of Guru Nanak| work = BBC News| date = 12 November 2019}}</ref> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸ [[#ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦਸ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਹਿਬਰ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref name="ਕਲਸੀ ਛੈਲਸੀਆ">{{cite book | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ | publisher=ਛੈਲਸੀਆ ਹਾਉਜ਼ | author = ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ | location= ਫਿਲਾਡਲਫੀਆ | pages=41–50}}</ref><ref name="ਕੋਲ-ਸੰਮਬੀ 2">{{cite book |title=ਦਾ ਸਿੱਖਸ: ਦੇਏਰ ਰਲਿਜਨ ਬਲੀਫਸ ਐਂਡ ਪ੍ਰੈਕਤਸਜ਼ | publisher=ਸਾਸਕਸ ਅਕੈਡਮੱਕ ਪ੍ਰੈਸ | author1=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ | author2=ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਮਬੀ | year=1995 |page=200}}</ref><ref name="ਠੀਸ">{{cite book | author= ਜੀਓਫ਼ ਟੀਸ | year=2004 | title=ਸਿਖਿਜ਼ਮ: ਰਲਿਜਨ ਇਨ ਫੋਕਸ | url= https://archive.org/details/sikhism0000teec | publisher=ਬਲੈਕ ਰੈਬਿਟ ਬੁਕਸ | location= | isbn=978-1-58340-469-0 | page=[https://archive.org/details/sikhism0000teec/page/4 4]}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ|ਗੂਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੂਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਗੂਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਰੱਬ]] ਉੱਪਰ ਯਕੀਨ ਰੱਖਕੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, [[ਮਨੁੱਖਤਾ]] ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ਼ ਰਹਿਣਾ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਸਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ]] 'ਤੇ ਡੱਟਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਕੇ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲ਼ਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ। [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ]] (ਛੇਵਾਂ ਗੁਰੂ) ਨੇ [[ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਅਧੀਨ ਦੋਵਾਂ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰ (ਮੀਰੀ) ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ (ਪੀਰੀ) ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੀਜ [[ਵਾਹਿਗੁਰੂ]] ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ [[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]] ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ੴ|ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ - ਇੱਕ [[ਰੱਬ]]) ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ; ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ ('ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ'); ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਚਾਹੁਣਾ; ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਚਰਣ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਸੱਚ 'ਤੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]] ਰੱਬ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜੱਪਣਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੀ ਪੰਜ ਚੋਰਾਂ ([[ਕਾਮ]], [[ਕ੍ਰੋਧ]], [[ਲੋਭ]], [[ਮੋਹ]], ਅਤੇ [[ਹੰਕਾਰ]]) ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਧਾਰਮਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਦੋਵਾਂ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ [[ਇਸਲਾਮ|ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ]] ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ - [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1563-1605) ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] (1621-1675) ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਧਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ 1699 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਹੇਤ [[ਖਾਲਸਾ|ਖਾਲਸੇ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਦੱਸ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਹੋਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। == ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤੀ == ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲਿੱਪੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਧਾਰ [[ਲੰਡਾ ਲਿੱਪੀਆਂ]] ਹੈ ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ' ਜਾਂ 'ਗੁਰੂ ਦੇ ਚੇਲੇ'। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ 'ਸਿੱਖੀ' ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮੂਲ ਵਿਉਤਪਤੀ ਕਿਰਿਆ 'ਸਿੱਖਣਾ' ਤੋਂ ਹੈ।<ref>{{cite encyclopedia |url= http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Gurmukhi |last=Bahri |first=Hardev |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016}}</ref><ref name="ShackleMandair2013pxxi">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind |url= https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xxi–xxiii}}</ref><ref name="Mandair2013p12">{{cite book |last=Mandair |first=Arvind-Pal Singh |url= https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |publisher=Bloomsbury Academic |date=2013 |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=3, 12–13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Chahal |first=Devinder |title=Understanding Sikhism in the Science Age |journal=Understanding Sikhism: The Research Journal |date=July–December 2006 |issue=2 |page=3 |url= http://www.iuscanada.com/journal/archives/2005/j0702p03.pdf |access-date=10 November 2013}}</ref> == ‌‌ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|thumb|ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ [[ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]]]] [[ਗੁਰ ਨਾਨਕ]] (1469-1539) [[ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਏ]] ਭੋਇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ [[ਖੱਤਰੀ]] [[ਹਿੰਦੂ]] ਸਨ ਅਤੇ [[ਕੁਲੀਨਵਰਗ|ਕੁਲੀਨ]] ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਕ੍ਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ [[ਜਨੇਊ]] ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 2 ਸਪੁਤਰ ਬਾਬਾ [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|ਸਿਰੀ ਚੰਦ]] ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ|ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਨਵਾਬ ਕੋਲ ਮੋਦੀ (ਕਰਿਆਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ) ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ, ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਲੰਮੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਰਬਾਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ੧੫੩੮ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ]] ੭੩ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੫੫੨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਆਈ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ]] ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਦਿਵਾਉਣ, [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ]] ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ [[ਲੰਗਰ]] ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੫੬੭ ਵਿੱਚ [[ਅਕਬਰ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ੧੪੦ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 52 ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ। ੧੫੭੪ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ੯੫ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਜੇਠਾ ਜੀ [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਬਣ ਗਿਆ। 1581 ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] – ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ੨੦੦੦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ੧੬੦੪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ। ੧੬੦੬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ - ਇੱਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੰਗੀ ਸਿਲਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ੧੬੪੪ ਵਿੱਚ, [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਏ]] ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ੧੬੬੧ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ੧੬੬੫ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ੧੬੭੫ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹਨਾਂ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਵਲੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਉੱਤੇ [[ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ|ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ]] ਵਿੱਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ੧੬੭੫ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਜੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। [[ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ "ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਇਸਲਾਮ]] ਕਬੂਲ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਲਿਆਂਦਾ। ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ [[ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ|ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ]] ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]] (ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਿੱਠੀ) ਭੇਜਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਜੁੱਗੋ ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। === ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ === ਲੁਈਸ ਫੇਨੇਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman" /> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫੇਨੇਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book |first=Louis |last=Fenech |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |page=36}}</ref> {{blockquote|ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨਗੇ, ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਲੱਭਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ... ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।}} ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ;[<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-2" group="lower-roman">"Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion." (Lorenzen 1995, pp. 1–2).</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35" group="lower-roman">"Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India. (Pashaura and Fenech 2014, p. 35).</ref><ref name="encyclobritannicasikh" group="lower-roman">"In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India." (McLeod 2019/1998).</ref><ref name="Kitagawa2013">{{cite book |first=Joseph |last=Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|url= https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ&pg=PA111|date=5 September 2013|publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-87597-7|pages=111–}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Singha" /><ref name="Pruthi">{{cite book |isbn=978-81-7141-879-4 |title=Sikhism and Indian Civilization |publisher=Discovery Publishing House |last=Pruthi |first=R. K. |date=2004 |location=New Delhi |pages=202–203}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਗਤੀ ਸੰਤਾਂ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸੀ।<ref group="lower-roman">These views include Sikhs believing in achieving blissful mukhti while alive, Sikhs placing emphasis on the path of the householder, Sikhs disbelief in [[Ahinsa]], and the Sikhs afterlife aspect of merging with God rather than a physical heaven.</ref><ref name="Pruthi" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਦੋ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=pashauraarjan>Pashaura Singh (2005), Understanding the Martyrdom of Guru Arjan, Journal of Punjab Studies, 12(1), pp. 29–62</ref><ref>Gandhi, Surjit (2008), ''History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708''; New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; {{ISBN|978-81-269-0858-5}}, pp. 689–690</ref> ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |last1=Johar|first1=Surinder|title=Guru Gobind Singh: A Multi-faceted Personality|date=1999|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd. |isbn=978-81-7533-093-1|page=89}}</ref><ref name="Gandhi">{{cite book |title=History of Sikh Gurus Retold: 1606–1708 |publisher=Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London--> |location=New Delhi |last=Gandhi |first=Surjit Singh |date=1 February 2008 |pages=676–677 |isbn=978-81-269-0857-8}}</ref> ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤੋਂ "ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ" - ਇੱਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Chanchreek |first=Jain |title=Encyclopaedia of Great Festivals |date=2007 |publisher=Shree Publishers |isbn=978-81-8329-191-0 |page=142}}</ref><ref>{{cite book |last=Dugga|first=Kartar|title=Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms|url=https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg|date=2001|publisher=Abhinav Publications |isbn=978-81-7017-410-3|page=[https://archive.org/details/maharajaranjitsi0000dugg/page/32 33]}}</ref> === ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ === [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]] ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Singh2008">{{cite book |last1=Singh |first1=Pritam |title=Federalism, Nationalism and Development: India and the Punjab Economy |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-134-04945-5 |location=Abingdon-on-Thames, England |quote=A large number of Hindu and Muslim peasants converted to Sikhism from conviction, fear, economic motives, or a combination of the three (Khushwant Singh 1999: 106; Ganda Singh 1935: 73).}} </ref><ref name="Singh1989">{{cite book |last1=Singh |first1=Teja |last2=Singh |first2=Ganda |title=A Short History of the Sikhs: 1469–1765 |date=1989 |publisher=[[Punjabi University]] |isbn=978-81-7380-007-8 |page=41 |language=en |quote=He made many converts to Sikhism from the Hindus and the Muslims. In Kashmir particularly he converted thousands who had gone over to Islam.}}</ref><ref>{{cite book |title=Sikhism and Indian Society |date=1967 |publisher=[[Indian Institute of Advanced Study]] |page=197 |language=en |quote=Thus the social barriers between various castes and creeds were broken and intermarriages took place not only between the Sikhs coming from various castes but there were marriages even between Muslim converts to Sikhism with Hindu converts.}}</ref><ref name="Singh1996">{{cite book |last1=Singh |first1=Darshan |title=Sikhism: Issues and Institutions|date=1996 |publisher=Sehgal Book Distributors |isbn=978-81-86023-03-7 |page=14 |language=en |quote=During the time of Guru Nanak, a number of Hindus, Muslims and Dalits joined the fold of Guru Nanak.|url=https://books.google.com/books?id=U3rXAAAAMAAJ&q=%22During+the+time+of+Guru+Nanak,+a+number+of+Hindus,+Muslims+and+Dalits+joined+the+fold+of+Guru+Nanak.%22}}</ref> 1539 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਲਹਿਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xv}}</ref><ref name="Fenech2014p36">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA36 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=36}}</ref> ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਵੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸੰਪਰਦਾ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC&pg=PA78 |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=78–80}}</ref> ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਤਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ।<ref name="Oberoi1994p78" /> ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਪੁਜਾਰੀ (ਪੁਜਾਰੀ) ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref name="Fenech2014p36" /><ref name="ColeSambhi1995p18" /> ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਤੋਂ ਖਡੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖੀਵੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="ColeSambhi1995p18">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url= https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA18 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4|pages=18–20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ 1552 ਵਿੱਚ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।<ref name="FenechMcLeod2014p29">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=29–30 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528215151/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA29%2F |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Eileen |last=Osborne |title=Founders and Leaders|url= https://books.google.com/books?id=GMnpUthHyvEC&pg=PA24|date=2005|publisher=Dublin: Folens Limited |isbn=978-1-84303-622-7|page=24}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ (ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਰਿਵਾਜ) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤੀ (ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਵਾਜ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=eosamardas>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Amar Das, Guru (1479–1574) |last1=Kushwant Singh |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjab University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism |url=https://archive.org/details/sikhism0000sing |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9|page=[https://archive.org/details/sikhism0000sing/page/120 120]}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਖੱਤਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਲੜਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ।<ref name="Sambhi2005p29">{{cite book |first1=W. Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=A Popular Dictionary of Sikhism: Sikh Religion and Philosophy|url= https://books.google.com/books?id=vcSRAgAAQBAJ&pg=PA29 |date=2005 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-135-79760-7|pages=29–30}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਨੇ ਮੰਜੀ (ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਖੇਤਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="FenechMcLeod2014p29" /> ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਸਵੰਧ (ਦਸਵੰਧ) ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ,<ref name="Farhadian2015p342">{{cite book |first=Charles E. |last=Farhadian |title=Introducing World Religions |url= https://books.google.com/books?id=5VV-BAAAQBAJ&pg=PT342 |date=2015|publisher=Baker Academic |isbn=978-1-4412-4650-9|pages=342}}</ref> ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਗਰ ਪਰੰਪਰਾ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ, ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੀਏ ਦੀ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="FenechMcLeod2014p29" /><ref name="HaarKalsi2009p21">{{cite book |first1=Kristen |last1=Haar |first2=Sewa Singh |last2=Kalsi |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=YOI1nB_zTyAC&pg=PA21 |date=2009 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-0647-2 |pages=21–22}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਜੇਠਾ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਧਾਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ-ਕਾ-ਚਕ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Mandair2013p38">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38 |date=2013 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-5366-1 |pages=38–40 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171957/https://books.google.com/books?id=Jn_jBAAAQBAJ&pg=PA38#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਣ ਗਿਆ - ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ।<ref name="McLeod1990p28">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=Textual Sources for the Study of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28 |date=1990 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-56085-4 |pages=28–29 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171958/https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C&pg=PA28#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਲਈ ਮੰਜੀ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="Mandair2013p38" /> 1581 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੰਡਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।<ref name="ShackleMandair2013xv">{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |url=https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-45101-0 |pages=xv–xvi |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308155950/https://books.google.com/books?id=VvoJV8mw0LwC |url-status=live }}</ref> ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧੜਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗਦੇ ਸਿੱਖ ਮੀਨਾਸ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਬਦਮਾਸ਼") ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=fenech39>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |page=39 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref name="McLeod2009p20">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA86 |date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=20}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਿਰ ਬਣਨ ਲਈ) ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ") ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਨਵਾਨ 13 ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 2 ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1606 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ,<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xv–xvi}}</ref> ਦੁਆਰਾ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |first=Pashaura |last=Singh |title=Life and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |date=2006 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-567921-2 |pages=23, 217–218 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328171959/https://books.google.com/books?id=FbPXAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref name=pashauraarjan/><ref>Louis E. Fenech (2006), Martyrdom in the Sikh Tradition, Oxford University Press, {{ISBN|978-0-19-567901-4}}, pp. 118–121</ref> ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=pashauraarjan/><ref>{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |date=1989 |title=The Sikhs: History, Religion, and Society |url=https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-06815-4 |pages=[https://archive.org/details/sikhshistoryreli00mcle/page/26 26]–51}}</ref> === ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੱਕੀ === ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਹਿਰ ਬਣਨ ਲਈ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ।<ref name=pashaura29>{{cite journal |first=Pashaura |last=Singh |year=2005 |url=http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |title=Understanding the Martyrdom of Guru Arjan |journal=Journal of Punjab Studies |volume=12 |issue=1 |pages=29–62 |access-date=25 October 2017 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175032/http://www.global.ucsb.edu/punjab/journal_12_1/3_singh.pdf |url-status=dead }}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Mahmood |first=Cynthia |date=2002 |title=A Sea of Orange |publisher=Xlibris |isbn=978-1-4010-2856-5 |page=16}}{{self-published source|date=December 2017}}</ref> ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।<ref name="pashaura29" /> ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 2 ਤੋਂ 12 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="mandair48">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA48|publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3|page=48}}</ref> ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਦਾਲਤ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ।<ref name="mandair49">{{cite book |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |url= https://books.google.com/books?id=BEP0Ty-GuVEC&pg=PA49 |publisher=[[A & C Black]] |date=2013 |isbn=978-1-4411-1708-3 |pages=48–49}}</ref> 1644 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49" /> ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਪੋਤੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦੇ ਸਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="mandair49"/> ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।<ref name="mandair49"/> ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।<ref name="McLeod2014p260" /> ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਇਤ ਮਿਲੀ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਸੀ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1661 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ (ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਾਂਟ) ਦੇ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕਸਬਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਡੇਹਰਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਮਗਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਰਾਈਆ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="McLeod2014p260">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=260–261 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{Britannica|490354|Rām Rāiyā}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਮਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਭਜਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Shackle |first1=Christopher |last2=Mandair |first2=Arvind-Pal Singh |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xvi}}</ref> ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਾਚਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ 1665 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ<ref>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=[[Oxford University Press]] |date=2014 |isbn=978-0-19-969930-8|pages=236–445}}, Quote:"This is the reputed place where several Kashmiri pandits came seeking protection from Auranzeb's army.", Quote:"this second martyrdom helped to make 'human rights and freedom of conscience' central to its identity."</ref> ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ<ref name="Mandair2013p53">{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=53–54 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005234/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53 |url-status=live }}, Quote: "The Guru's stance was a clear and unambiguous challenge, not to the sovereignty of the Mughal state, but to the state's policy of not recognizing the sovereign existence of non-Muslims, their traditions and ways of life".</ref> ਦੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name=cs2013>{{cite book |last=Seiple |first=Chris |title=The Routledge Handbook of Religion and Security |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |date=2013 |isbn=978-0-415-66744-9 |page=96}}</ref><ref name="pashauraarjan" /><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=2001 |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |pages=20–31 |doi=10.2307/606726 |jstor=606726|issn=0003-0279}}</ref><ref>{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |year=1997 |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |pages=623–642 |doi=10.2307/606445 |jstor=606445}}</ref><ref>{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |author-link=William Hewat McLeod |year=1999 |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |pages=155–165 |doi=10.1080/00856408708723379}}</ref><ref name=fenech4>{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=236–238 |access-date=4 July 2017 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811005306/https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ |url-status=live }};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Execution of Guru Arjan in Early Sikh Sources |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_january-march-2001_121_1/page/20 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=121 |issue=1 |year=2001 |doi=10.2307/606726 |pages=20–31 |jstor=606726}};<br />{{cite journal |last=Fenech |first=Louis E. |title=Martyrdom and the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_october-december-1997_117_4/page/n6 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=117 |issue=4 |year=1997 |doi=10.2307/606445 |pages=623–642 |jstor=606445}};<br />{{cite journal |last=McLeod |first=Hew |title=Sikhs and Muslims in the Punjab |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |volume=22 |issue=sup001 |year=1999 |issn=0085-6401 |doi=10.1080/00856408708723379 |pages=155–165}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜਿਸਨੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p25">{{cite book |first1=Arvind-Pal Singh |last1=Mandair |first2=Christopher |last2=Shackle |first3=Gurharpal |last3=Singh |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |url= https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ |date=2013 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84627-4 |pages=25–28}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=ws1981>{{cite book |first=Wilfred |last=Smith |date=1981 |page=191 |title=On Understanding Islam: Selected Studies |publisher=Walter De Gruyter |isbn=978-90-279-3448-2 |url= https://archive.org/details/onunderstandingi0000smit/page/191}}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> File:Interior-view-Gurudwara-Sis-Ganj-Sahib.jpg|ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ। ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਹੇਠਲੀ ਲੰਬੀ ਖਿੜਕੀ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। File:Bhai Mati Das.jpg|ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬਘਰ ਦੀ ਹੈ। </gallery> ==== ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਉਭਾਰ ==== <gallery widths="200px" heights="200px"> Mehdiana 5.jpg|1716 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਹਿਦੇਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੂਰਤੀ Bodyguard of Ranjit Singh.jpg|ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ </gallery> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ (ਸਾਰੇ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਸਥਾ) ਦਾ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਈ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Shani |first=Giorgio |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url=https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan |date=2008 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-42190-4 |page=[https://archive.org/details/sikhnationalismi0000shan/page/24 24]}}</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref name="parrinderp259" /> ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਤਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book |last=Wolfe|first=Alvin|title=Anthropological Contributions to Conflict Resolution|url=https://archive.org/details/isbn_9790820317655|date=1996|publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1765-6|page=[https://archive.org/details/isbn_9790820317655/page/14 14]}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite book |title=Indian Armed Forces Year Book|date=1959|publisher=the University of California|page=419}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਸਿਵਲ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Jawandha |first=Nahar |title=Glimpses of Sikhism |date=2010 |publisher=Sanbun Publishers |location=New Delhi |isbn=978-93-80213-25-5 |page=81}}</ref> ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲਗਭਗ 200,000 ਵਰਗ ਮੀਲ (520,000 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਧਿਰ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{cite book |last=Singh |first=Khushwant |author-link=Khushwant Singh|date=2006|title=The Illustrated History of the Sikhs |publisher=[[Oxford University Press]] |location=New Delhi |isbn=978-0-19-567747-8 |pages=47–53}}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਸੰਗਮਰਮਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ "ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ" ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=64–65 |access-date=25 October 2017 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328172000/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA64#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸਥਿਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਢਾਂਚਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਤਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Oberoi1994p207">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61593-6 |pages=207–208 |access-date=25 October 2017 |archive-date=11 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231111155406/https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC |url-status=live }}</ref> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref>{{cite encyclopedia |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |title=Jind Kaur, Maharani (1817–1863) |last1=Hasrat |first1=B. J. |encyclopedia=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |access-date=9 April 2016 |archive-date=29 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |url-status=live }}</ref> ==== ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ==== ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ 1947 ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ) ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬੰਗਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਵੰਡ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ ਘਟਨਾ ਸੀ।<ref name="Shani2007p86">{{cite book |first=Giorgio |last=Shani |title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age |url= https://books.google.com/books?id=HKu66SixH6AC |date=2007 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-10189-4 |pages=86–93}}</ref> ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ("ਰੈਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ") ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਮੁਸਲਿਮ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ" ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਮਤੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ; ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।<ref name="KudaisyaYong2004">{{cite book |last1=Kudaisya |first1=Gyanesh |last2=Yong |first2=Tan Tai |title=The Aftermath of Partition in South Asia |date=2004 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-134-44048-1 |page=100 |quote=No sooner was it made public than the Sikhs launched a virulent campaign against the Lahore Resolution. Pakistan was portrayed as a possible return to an unhappy past when Sikhs were persecuted and Muslims the persecutor. Public speeches by various Sikh political leaders on the subject of Pakistan invariably invoked images of atrocities committed by Muslims against Sikhs and of the martyrdom of their ''gurus'' and heroes. Reactions to the Lahore Resolution were uniformly negative and Sikh leaders of all political persuasions made it clear that Pakistan would be 'wholeheartedly resisted'. The Shiromani Akali Dal, which had a substantial following among rural Sikhs, organized several well-attended conferences in Lahore to condemn the Muslim League. Master Tara Singh, leader of the Akali Dal, declared that his party would fight Pakistan 'tooth and nail'. Not be outdone, other Sikh political organizations, rival to the Akali Dal, namely the Central Khalsa Young Men Union and the moderate and loyalist Chief Khalsa Dewan, declared in equally strong language their unequivocal opposition to the Pakistan scheme.}}</ref> ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜਿਸਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}} ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਲਾਈਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।<ref name="Abid2014"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਹਿੰਸਾ ਇੱਕ ਪਾਸੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਵੰਡ ਲਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Mann2014p81" /> ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 15% ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ (55%) ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਰਥਿਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 700 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ 400 ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।[267] ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਈ ਵਿਵਾਦ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝਟਕਾ ਬਨਾਮ ਹਲਾਲ ਮਾਸ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਦੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮਾਲਕੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਮੁਸਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਜੂਨ 1945 ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਿਮਲਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਸਵਿਸ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}} ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵੰਡ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–104}}<ref name="Mann2014p81">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |pages=81–83}}</ref> [[File:Sikh Light Infantry.jpg|thumb|ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਪਰੇਡ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਲਾਈਟ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਦੇ ਜਵਾਨ ਮਾਰਚ ਪਾਸਟ ਕਰਦੇ ਸਨ।]] ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੇਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਅਟਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੰਗਿਆਂ, ਅੱਗਜ਼ਨੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਕਾਰਨ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ" ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।"<ref name="Abid2014">{{cite web |last1=Abid |first1=Abdul Majeed |title=The forgotten massacre |url=https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |website=The Nation |date=29 December 2014 |quote=On the same dates, Muslim League-led mobs fell with determination and full preparations on the helpless Hindus and Sikhs scattered in the villages of Multan, Rawalpindi, Campbellpur, Jhelum and Sargodha. The murderous mobs were well supplied with arms, such as daggers, swords, spears and fire-arms. (A former civil servant mentioned in his autobiography that weapon supplies had been sent from NWFP and money was supplied by Delhi-based politicians.) They had bands of stabbers and their auxiliaries, who covered the assailant, ambushed the victim and if necessary disposed of his body. These bands were subsidized monetarily by the Muslim League, and cash payments were made to individual assassins based on the numbers of Hindus and Sikhs killed. There were also regular patrolling parties in jeeps which went about sniping and picking off any stray Hindu or Sikh. ... Thousands of non-combatants including women and children were killed or injured by mobs, supported by the All India Muslim League. |access-date=7 December 2020 |archive-date=2 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201202231234/https://nation.com.pk/29-Dec-2014/the-forgotten-massacre |url-status=live }}</ref> ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20,000 ਲੋਕ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Shani2007p86" /> ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ, 40,000 ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਹਤਾਸ਼ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 28 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਮਿਲੀਅਨ ਵਿੱਚੋਂ 6 ਮਿਲੀਅਨ ਸੀ; ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=104–105}}<ref name="Wolpert2010p9">{{cite book |first=Stanley |last=Wolpert |title=India and Pakistan: Continued Conflict or Cooperation?|url= https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp |url-access=registration|date=2010|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-94800-6|pages=[https://archive.org/details/indiapakistancon0000wolp/page/n10 9]–12, 16–23}}</ref> ਜਦੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰੇਖਾ ਦਾ ਰਸਮੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਿੰਸਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਸੱਟਾਂ, ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਵਿਘਨ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਸਨ। ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ 200,000 ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Mann2014p81" /> ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਕੂਚ ਹੋਇਆ। ਬੰਗਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਨੇ "[ਮਨੁੱਖੀ] ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੈਦਲ ਕਾਫ਼ਲਾ, 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਬਾ" ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 300,000 ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਦੁਖੀ, ਜ਼ਖਮੀ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ" ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਵਤਨ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।{{sfn|Banga|2017|pp=108–111}}<ref name="Wolpert2010p9" /> ==== ਖਾਲਿਸਤਾਨ ==== [[File:Thousands-Sikhs-protest-in-London.jpg|thumbਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ]] 1940 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਬਫਰ ਸਟੇਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–103}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Banga|2017|pp=99–100}}<ref name="Shani2007p86" /> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਤਵਾਦੀ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ, ਬੱਬਰ ਖਾਲਸਾ, ਏਆਈਐਸਐਸਐਫ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> 1982 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਨੰਦਪੁਰ ਮਤੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਹੋਏ।<ref name=horowitz482/> 1983 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੰਕਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪੋਸਟਾਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Chima2008p85" /> ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Chima2008p85">{{cite book |first=Jugdep S. |last=Chima |title=The Sikh Separatist Insurgency in India: Political Leadership and Ethnonationalist Movements|url= https://books.google.com/books?id=qJaHAwAAQBAJ&pg=PA85|date=2008|publisher=SAGE Publications |isbn=978-81-321-0538-1|pages=85–95}}</ref> ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ<ref name="mann 114">{{cite book |first=Michael |last=Mann |title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives |url= https://books.google.com/books?id=TBscBQAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-317-62446-2 |page=114}}</ref> ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕਰਾਸ ਫਾਇਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੈਨਿਕ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂਸਟਾਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,000 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="Chima2008p85" /> ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅੰਗ ਰੱਖਿਅਕ ਸਤਵੰਤ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਤਲ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।.<ref name=horowitz482>{{cite book |last=Horowitz|first=Donald L.|date=2003|title=The Deadly Ethnic Riot|publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-23642-4|pages=[https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482 482–485]|url= https://archive.org/details/deadlyethnicriot00horo/page/482}}</ref> ਡੋਨਲਡ ਹੋਰੋਵਿਟਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਭੜਕਾਹਟਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੇ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਦੰਗਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name=horowitz482/> == ਫਿਲਾਸਫੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>Singh, Patwant (2000). ''The Sikhs''. New York: [[Alfred A. Knopf]]. p. 17. {{ISBN|0-375-40728-6}}.</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-03 |title=When is Guru Nanak Jayanti? Check date and all you need to know - CNBC TV18 |url=https://www.cnbctv18.com/india/when-is-guru-nanak-jayanti-check-date-and-all-you-need-to-know-15064101.htm |access-date=2025-01-18 |website=CNBCTV18 |language=en}}</ref> ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੈਤਿਕ ਆਚਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ, "ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਸੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੈ।"<ref name=":0" />{{Rp|234}}  ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭ ਜਗ ਉਪਜਿਆ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ, ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਭਰਿਆ।'<ref>{{Cite web|last=Dokras|first=Uday|year=2021|title=The Art & Architecture of THE GOLDEN TEMPLE COMPLEX, AMRITSAR|url=https://www.academia.edu/44900217|website=Academia|publisher=Indo Nordic Author's Collective|access-date=September 20, 2023|archive-date=20 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120212545/https://www.academia.edu/44900217|url-status=live}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ-ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ 5 ਭਾਗਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: === ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ === # '''"ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ"''' – ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਗੁਣ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। # '''ਛੇਤੀ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ''': ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ ਧਿਆਓ ਅਤੇ ਇਕਗਾਰਕਤਾ ਬਣਾਉ। # '''ਹੱਕ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉ''': ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹੱਕ ਨਾ ਖੋਵੋ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ''': ਹਰੇਕ ਦਾ ਘਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁੱਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਜੂਨ-ਚੱਕਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ''': ਸਭ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ''': ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖੋ। # '''ਮਨੁੱਖਤਾ''': ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਸਭ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਦੇ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਹਨ। # '''ਅਖਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ ਰੱਖੋ''': ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ। # '''ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਭ ਸਰਵੋਤਮ ਅਸੂਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ- ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੱਲ ਵੇਖੋ। # '''ਰੱਬ ਲਈ ਕਈ ਮਾਰਗ ਹਨ''': ਸਿੱਖ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਗੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਸੋਚ''': “ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ” – ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੀ, ਖੁਸ਼-ਉਮੀਦ, ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਸੋਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। # '''ਅਨੁਸ਼ਾਸਤ ਜੀਵਨ''': ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਪਹਿਨਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪੰਜਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਦਿਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ''': ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇਗਾ। # '''੫ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚੋ''': ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ 5 ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ # '''ਬਚਾਅ ਲਈ ੫ ਹਥਿਆਰ''': ਸੰਤੋਖ, ਦਾਨ, ਦਿਆਲਤਾ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਮੂਲ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ। # ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ === ਅਸਲ ਕਦਰਾਂ === ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: # '''ਬਰਾਬਰਤਾ''': ਰੱਬ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। # '''ਰੱਬ ਦੀ ਰੂਹ''': ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। # '''ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ''': ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਿਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਨ। # '''ਕਰਮ''': ਹਰੇਕ ਦੇ ਕਰਮ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹਨ – ਚੰਗੇ ਕਰਮ, ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ। # '''ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣੀ''': ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। # '''ਸਾਂਝ''': ਇਹ ਸਾਂਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ ਦਸਵੰਦ ਕੱਢਣ (ਦਾਨ ਕਰਨਾ) ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। # '''ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ''': ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਏਦਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਕਿ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ। # '''ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ੪ ਫਲ਼''': ਸੱਚਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਾਮ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: Sikhism underlying values. === ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ === # '''ਗੈਰਤਰਕਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ''': ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਸਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੱਥਰਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੱਪੜੇ ਪਾਉਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ) # '''ਮੋਹ ਮਾਇਆ''': (“ਮਾਇਆ”) ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਭੰਡਾਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। # '''ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ''': ਸਤੀ (ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣ ਸਮੇਂ ਚਿਖਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ), ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਉਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਨਾ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ''': ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਵਾਰਾ, ਭਿਖਾਰੀ, ਜੋਗੀ, ਭਿਖੂ, ਸਾਧ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। # '''ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਦੇ ਗੱਲਬਾਤ''': ਗੱਪਸ਼ੱਪ, ਬਹਿਸ, ਝੂਠ ਬੋਲਣਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। # '''ਮਾਦਕ ਪਦਾਰਥ''': ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਤੰਬਾਕੂ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੈ। # '''ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ''': ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਰੀ (ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼) ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। === ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗ === # '''ਨਾਮ ਜਪੋ''': - ਮੁਫ਼ਤ [[ਸੇਵਾ]], ਧਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਮਰਨ]], ਧਾਰਮਿਕ [[ਕੀਰਤਨ]]। # '''ਕਿਰਤ ਕਰੋ''': - ਰੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਕਮਾਈ, ਮੇਹਨਤ ਕਰਨੀ। # '''ਵੰਡ ਛੱਕੋ''': - ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨੀ, ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ [[ਲੰਗਰ]], ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ [[ਦਸਵੰਦ]] ਕੱਢਣਾ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਢੰਗ === ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤ === # '''ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ''': ਇਸਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ “ਰੱਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ” ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਤਾ/ਪਿਤਾ ਹੈ। # '''ਸਭ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ''': ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ- ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਢਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਲਾਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। # '''ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ''': ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਸੋਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ “ਸਹਿਜਧਾਰੀ” (ਹੌਲੀ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹਨ। == ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ: [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ - ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, 'ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ' - 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 45–46</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅੰਤਮ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ।<ref name=shacklexvii/><ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, pp. 49–50</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਵਿਆਪਕ ਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣਦਾ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=shacklexvii>Christopher Shackle and Arvind Mandair (2005), Teachings of the Sikh Gurus, Abingdon-on-Thames, England: Routledge, {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xvii–xx</ref> === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ === ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ 1603 ਅਤੇ 1604 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Trumpp |first=Ernest |date=2004 |orig-year=1877 |title=The Ādi Granth or the Holy Scriptures of the Sikhs |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |isbn=978-81-215-0244-3 |page=xxxi}}</ref> ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Grierson |first=George Abraham |author-link=George Abraham Grierson |date=1967 |orig-year=1927 |title=The Linguistic Survey of India |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-85395-27-2 |page=624}}</ref> ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ।<ref>{{cite book |first=E. |last=Nesbitt |date=2014 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |editor1-first=Pashaura |editor1-last=Singh |editor2-first=Louis E. |editor2-last=Fenech |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-969930-8 |pages=360–369}}</ref> ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਪੀਪਾ, ਰਵਿਦਾਸ, ਬੇਨੀ, ਭੀਖਣ, ਧੰਨਾ, ਜੈਦੇਵ, ਪਰਮਾਨੰਦ, ਸਾਧਨਾ, ਸੈਨ, ਸੁਰ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਫਰੀਦ ਸਨ।<ref name=shapiro924>{{cite book |last=Shapiro |first=Michael |date=2002 |title=Songs of the Saints from the Adi Granth |publisher=Journal of the American Oriental Society|pages=924, 925}}</ref><ref>{{cite book |first=Mahinder |last=Gulati |date=2008 |title=Comparative Religious and Philosophies: Anthropomorphism and Divinity |publisher=Atlantic |isbn=978-81-269-0902-5 |page=302}}</ref><ref>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |date=2009 |title=The Encyclopedia of Sikhism |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |page=8}}</ref><ref>{{cite book |last=Mann |first=Gurinder Singh |date=2001 |title=The Making of Sikh Scripture |url=https://archive.org/details/bwb_KS-004-512 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-513024-9 |page=[https://archive.org/details/bwb_KS-004-512/page/18 19]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲੇਬਲਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਕਬੀਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ।"<ref>{{cite book |last1=Eraly |first1=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |date=2015 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-658-8 |quote=The main thrust of Kabir's mission was to unite Hindus and Muslims in a common quest for god realisation. 'Hindus and Muslims have the same god, he held. 'God is the breath of all breath&nbsp;... Look within your heart, for there you will find [God]&nbsp;... All men and women in the world are his living forms.' Although many of his sayings had a strong Hindu flavour in them—presumably because of Ramananda's influence—he made no distinction between Hinduism and Islam Similarly, though he usually referred to god as Hari or Rama, he used those words as synonyms of god, and not as the names of particular deities. 'I am not Hindu nor Muslim; Allah-Ram is the breath of my body,' he stated, and went on to declare that All that lives and dies, they are all one. The this and that haggling, is done.}}</ref> ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਇੱਕੋ ਅਨੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Susanne |first1=Scholz |title=God Loves Diversity and Justice |date=2013 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7318-3 |page=16 |quote=The Sikh Divine comprises every imaginable theological ideal! Hindu, Buddhist, Tantric, and Islamic views that were current in medieval India come together in the wide-ranging literary spectrum of the GGS. The stereotypical oppositions between the Indic and Abrahamic worldviews of the day are transcended: "Some call it Rama, some call it Khuda; some worship it as Vishnu, some as Allah" (GGS: 885). Interestingly, even the atheistic Buddhist Nirvana is not omitted: "Itself Nirvana, It itself relishes pleasures" (GGS: 97). "God" or "gods" or "no god" alike are recognized as part of the infinite One! "Always, always you alone are the One Reality&nbsp;– ''sada sada tun eku hai''" (GGS: 139). Persian terminology is used to emphasize the unity of being: "''asti ek digari kui ek tui ek tui''&nbsp;– Only the One is, there is none other; Only you, you only" (GGS: 144). Again, "''hindu turk ka sahib ek'' &nbsp;– Hindus and Muslims share the One sovereign" (GGS: 1158). (The term "Turk" referred to all Muslims in this period.) Since everything is a manifestation of That One being, all the manifestations would be a part of it. No god, no body, and no thing is excluded from this all pervasive being}}</ref> === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਸੰਕਲਨ ==== ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਹੋਈ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ]] ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਰਣ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1678 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤਾਂ (ਸੰਤਾਂ) ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਮਾਨੰਦ, ਨਾਮਦੇਵ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਦੋ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ: ਸੂਫੀ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="p254" /><ref name=shapiro924/> ਇਸ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 6,000 ਸ਼ਬਦ (ਰੇਖਾ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਹਨ,<ref name=shacklexvii/> ਜੋ ਕਿ ਕਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਲਬੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=king359>Anna S. King and JL Brockington (2005), The Intimate Other: Love Divine in Indic Religions, Orient Blackswan, {{ISBN|978-81-250-2801-7}}, pp. 359–361</ref> ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੱਠ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਨੂੰ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਜਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=shacklexvii/> ===== ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ===== [[File:Guru Har Rai - Mool Mantar.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਮੂਲ ਮੰਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਖ਼ ਓਂਕਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ]] ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੰਤ ਭਾਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਗਤੀ ਧਰਮ (ਭਗਤੀ) ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="parrinderp259">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present|publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=259}}</ref> ਇਹ ਪਾਠ ਗੁਰੂਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="parrinderp259"/> ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖੇਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>Shackle, Christopher; Mandair, Arvind (2005); ''Teachings of the Sikh Gurus''; Abingdon-on-Thames, England: Routledge; {{ISBN|978-0-415-26604-8}}, pp. xxi–xxxii</ref> ===== ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ===== [[File:Sikh musicians.jpg|thumb|left|upright|ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਢਾਡੀ ਨਾਮਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ]] ਟੋਰਕੇਲ ਬ੍ਰੇਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref name=brekke673/> ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸੱਚ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ, ਅਣਜੰਮੇ, ਸਵੈ-ਮੌਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ।<ref>{{cite book |last=Mandair |first=Arvind |editor-last=Pemberton |editor-first=Kelly |date=2008 |title=Shared Idioms, Sacred Symbols, and the Articulation of Identities in South Asia |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-95828-8 |page=61}}</ref> :({{langx|pa|ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ |engvar=gb}}) ===== ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ===== ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ।<ref name="WH McLeod 2014 page 17">Fenech, Louis, and [[William Hewat McLeod]] (2014). [https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC ''Historical Dictionary of Sikhism''] (3rd ed.). [[Rowman & Littlefield]]. {{ISBN|978-1-4422-3600-4}}. pp. 17, 84–5.</ref><ref name="William James 2011 pages 241-242">James, William (2011). ''God's Plenty: Religious Diversity in Kingston.'' [[McGill–Queen's University Press]]. {{ISBN |978-0-7735-3889-4}}. pp. 241–42.</ref><ref name="granthfinalguru" /><ref>Jane Bingham (2007), Sikhism, Atlas of World Faiths, {{ISBN|978-1-59920-059-0}}, pp. 19–20</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ (ਮੰਦਰਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 44</ref> ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Torkel |last=Brekke |date=2014 |title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions |editor1-first=Gregory M. |editor1-last=Reichberg |editor2-first=Henrik |editor2-last=Syse |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-45038-6 |page=675}}</ref> ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਰਵੋਲਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਈਸਾਈ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਲ। ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Myrvold">Kristina Myrvold (2016). "Making the Scripture a Person: Reinventing Death Rituals of Guru Granth Sahib in Sikhism", pp. 134–136, 142–143, 152–155; In: Kristina Myrvold (2016), ''The Death of Sacred Texts: Ritual Disposal and Renovation of Texts in World Religions'', Abingdon-on-Thames, England: Routledge</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਪਾਠ ਦੀ ਸਹੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਾਠ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ==== ਹੋਰ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ==== ਅਬਰਾਹਾਮਿਕ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੂਤਾਂ, ਸ਼ੈਤਾਨ (ਇਬਲਿਸ) ਅਤੇ ਜਿਨ ਵਰਗੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਤਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਮ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਕ ਜਾਂ ਉਧਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=What is the Concept of Evil in Sikhism? |url=https://www.learnreligions.com/do-sikhs-believe-devil-or-demons-2993497 |access-date=2025-08-17 |website=Learn Religions |language=en }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-10-21 |title=Understanding Sikhism's Monotheistic View of God • Philosophy Institute |url=https://philosophy.institute/religions-of-the-world/sikhism-monotheistic-beliefs/ |access-date=2025-08-17 |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ==== ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਾਰਵਤੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ।<ref name=brekke673>Torkel Brekke (2014), Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions (Editors: Gregory M. Reichberg and Henrik Syse), Cambridge University Press, {{ISBN|978-0-521-45038-6}}, pp. 673, 675, 672–686</ref><ref>Sinha, A. K. (2013), ''Glimpse of Scriptures of Religions of Indian Origin'', Xlibris, {{ISBN|978-1-4836-6308-1}}, pp. 204–216{{self-published source|date=December 2017}}</ref>{{Self-published inline|certain=yes|date=December 2017}}<ref>{{Cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |pages=xxxiv–xli}}</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ (ਈਸ਼ਵਰ, ਭਗਵਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਅੱਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ "ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਇੱਕ ਲਈ ਬਦਲਵੇਂ ਨਾਮ" ਹਨ।<ref>Singh, Nirbhai (1990); [https://archive.org/details/philosophyofsikh0000nirb/page/n134 <!-- pg=115 --> ''Philosophy of Sikhism: Reality and Its Manifestations''], New Delhi: Atlantic Publishers<!--NOT Atlantic Books, of London.-->; pp. 115–122</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 157</ref> ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਪੁਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ,<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 40</ref> ਪਰ ਨਿਤਨੇਮ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |date=1995 |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=155–156}}</ref> === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ === ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ (ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ 24 ਅਵਤਾਰ), ਰੁਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਿੰਦੂ ਯੋਧਾ ਦੇਵੀ ਚੰਡੀ ਅਤੇ ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref name="jdeol31">{{cite book |first=J. |last=Deol |date=2000 |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |editor1-first=Arvind-Pal Singh |editor1-last=Mandair |editor2-first=Christopher |editor2-last=Shackle |editor3-first=Gurharpal |editor3-last=Singh |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-7007-1389-9 |pages=31–33}}</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਵੈਯੇ), ਅਤੇ ਬੇਂਤੀ ਚੌਪਈ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ (ਨਿਤਨੇਮ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>Robert Zaehner (1988), The Hutchinson Encyclopedia of Living Faiths, Hutchinson, {{ISBN|978-0-09-173576-0}}, pp. 426–427</ref> ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਉੜਾ ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਤੋਂ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ: ਚਰਿਤ੍ਰੋ ਪਖਯਾਨ ਨਾਮਕ ਕਈ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ - ਲਾਪਰਵਾਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ।<ref>{{cite book |first1=Christopher |last1=Shackle |first2=Arvind-Pal Singh |last2=Mandair |date=2005 |title=Teachings of the Sikh Gurus |publisher=[[Routledge]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-0-415-26604-8 |page=xx}}</ref><ref>William McLeod (2009), The A to Z of Sikhism, Toronto: Rowman & Littlefield, {{ISBN|978-0-8108-6828-1}}, p. 151</ref> ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਦਸਮ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Sethi |first=Chitleen K. |date=21 October 2021 |title=The 3 granths in Sikhism & the debate surrounding Sarbloh Granth & Dasam Granth |url=https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |access-date=22 February 2023 |website=ThePrint |language=en-US |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222223640/https://theprint.in/theprint-essential/the-3-granths-in-sikhism-the-debate-surrounding-sarbloh-granth-dasam-granth/754060/ |url-status=live }}</ref> ਇਸ ਪਾਠ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=jdeol31/> === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ === ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 6,500 ਕਾਵਿਕ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=A dictionary of Indian literature |url=https://search.worldcat.org/title/42718918 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119215901/https://search.worldcat.org/title/42718918 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ​​ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Debating the Dasam Granth |url=https://search.worldcat.org/title/606234922 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119234418/https://search.worldcat.org/title/606234922 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਲਿਖਤ 1719 ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The encyclopaedia of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/29703420 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120005930/https://search.worldcat.org/title/29703420 |archive-date=20 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> ਡਬਲਿਊ. ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਕਵੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The A to Z of Sikhism |url=https://search.worldcat.org/title/435778610 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119202841/https://search.worldcat.org/title/435778610 |archive-date=19 November 2023 |access-date=19 November 2023}}</ref> === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ === ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ) ਉਹ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਖ਼ਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ == [[File:InsideSikhGurdwara.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਾਸ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਠ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਪੁ (ਜਾਂ ਜਪਜੀ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪ) ਭਜਨ ਉੱਠਣ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਪੰਜ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼, ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਵਜੋਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ) ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ, ਪਿਛੋਕੜ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਨਸਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ।<ref name="brittanica-gurdwara">{{cite web |title=gurdwara |url=https://www.britannica.com/topic/gurdwara |website=britannica.com |date=5 May 2024 |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=28 June 2024}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਮਥਾ ਟੇਕਣ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="p260">{{cite book |last=Parrinder |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Parrinder |date=1971 |title=World Religions: From Ancient History to the Present |publisher=[[Hamlyn (publisher)|Hamlyn]] |location=London |isbn=978-0-87196-129-7|page=260}}</ref> ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੰਗਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭੋਜਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Cole, William Owen; Sambhi, Piara Singh (1995), ''The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices'', Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1-898723-13-4}}, p. 148</ref> ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਵੈਸੇਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Mark |last=McWilliams |title=Food & Material Culture: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 2013|url= https://books.google.com/books?id=yj8QDgAAQBAJ |date=2014 |publisher=Oxford Symposium |isbn=978-1-909248-40-3|page=265}}</ref> === ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ/ਸਮਾਗਮ === ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref name="ColeSambhi1995p135">{{cite book |first1=William Owen |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices |url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA135 |date=1995 |publisher=Sussex Academic Press |isbn=978-1-898723-13-4 |pages=135–136 |quote=Since the time of Guru Amar Das it has been customary for Sikhs to assemble before their Guru. }}{{Dead link|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book |first=Kathleen |last=Kuiper |title=The Culture of India |url= https://books.google.com/books?id=c8PJFLeURhsC&pg=PA127|date=2010 |publisher=Rosen |isbn=978-1-61530-149-2|page=127}}</ref> ਵਿਸਾਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਚੰਦਰਮਾ ਕੈਲੰਡਰ ਬਿਕਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰਹੇ ਹਨ।<ref name=nesbittbc>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url=https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-874557-0 |pages=122–123 |access-date=6 March 2017 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415073742/https://books.google.com/books?id=XebnCwAAQBAJ&pg=PA122 |url-status=live }}</ref> 2003 ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨ, ਐਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਪਣਾਇਆ।<ref name=nesbittbc/> ਨਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: {{wide image|Yuba City Nagar Kirtan 2011.jpg|760px|[[ਯੂਬਾ ਸਿਟੀ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿਖੇ [[ਕੀਰਤਨ]] ਸੁਣਨ ਲਈ [[ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ]] ਦੀ ਭੀੜ।}} * ਬੰਦ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Arvind-Pal Singh |last=Mandair |title=Sikhism: A Guide for the Perplexed |url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |date=2013 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-4411-0231-7 |pages=128–130 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160619/https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਐਸ.ਪੀ.ਜੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ 2003 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book |first=Eleanor |last=Nesbitt |title=Sikhism: A Very Short Introduction |url= https://books.google.com/books?id=4ysRDAAAQBAJ |date=2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-106276-6 |pages=6, 124}}</ref> * ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਲੀ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name="McLeod2009p95">{{cite book |first=W. H. |last=McLeod |title=The A to Z of Sikhism|url= https://books.google.com/books?id=vgixwfeCyDAC&pg=PA95|date=2009|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6344-6|page=95}}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Roy2005p192">{{cite book |first=Christian |last=Roy |title=Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia |url= https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC&pg=PA192 |date=2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-57607-089-5 |pages=192–193}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ। ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨਕਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਐਥਲੈਟਿਕਸ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book | first1=James K. Jr. |last1=Wellman |first2=Clark |last2=Lombardi |title=Religion and Human Security: A Global Perspective|url= https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028 |url-access=registration|date=2012|publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-982775-6|pages=[https://archive.org/details/religionandh_xxxx_2012_000_10856028/page/n125 112] note 18}}</ref><ref>{{cite book |first=Nikky-Guninder |last=Kaur Singh |title=Sikhism: An Introduction|url= https://books.google.com/books?id=e0ZmAXw7ok8C&pg=PA93|date=2011 |publisher=[[I.B. Tauris]] |location=London / New York |isbn=978-1-84885-321-8|pages=93–94}}</ref> === ਸਮਾਰੋਹ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ === [[File:Sikh wedding.jpg|thumb|[[ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ]]]] [[File:Sikh funeral procession. Mandi, Himachel Pradesh.jpg|thumb|ਸਿੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਮੰਡੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਜ਼ੂਰ ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ, ਹੇਮਕੁੰਡ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="Oberoi1994p68">{{cite book |first=Harjot |last=Oberoi |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url= https://books.google.com/books?id=1NKC9g2ayJEC |date=1994 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0-226-61592-9 |pages=43–49, 68, 327–328}}</ref> ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Ferrari2011p48">{{cite book |first=Ron |last=Geaves |editor-first=Fabrizio |editor-last=Ferrari |title=Health and Religious Rituals in South Asia: Disease, Possession and Healing|url= https://books.google.com/books?id=OyKFM2qrNUEC&pg=PA48|date=2011 |publisher=[[Taylor & Francis]] |location=Abingdon-on-Thames, England |isbn=978-1-136-84629-8|pages=48–51}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਲਾ ਮੁਹੱਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first=Gene R. |last=Thursby |title=The Sikhs |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |date=1992 |publisher=Brill Academic |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=17–18}}</ref><ref>{{cite book |first1=W. O. |last1=Cole |first2=Piara Singh |last2=Sambhi |title=Sikhism and Christianity: A Comparative Study|url= https://books.google.com/books?id=G8KMCwAAQBAJ |date=2016|publisher=Springer |isbn=978-1-349-23049-5|pages=134–135, 168}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,<ref name=singha7>{{cite book |first=H. S. |last=Singha |title=The Encyclopedia of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C&pg=PA7 |date=2000 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-301-1 |pages=7, 16, 27}}</ref><ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=k0s2dUUMHbkC&pg=PA101 |date=2004 |publisher=Infobase |isbn=978-1-4381-1779-9 |pages=100–101}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Thursby |first=Gene R. |url= https://books.google.com/books?id=PNsIoNN5ie8C&pg=PA17 |title=The Sikhs |publisher=Brill Academic |date=1992 |isbn=978-90-04-09554-0 |pages=14–15}}</ref><ref group="lower-roman">The Sikh scripture contains verses which have been literally interpreted as relevant to pilgrimage and taking dips in waters for salvific value; some criticise it (AG 358, 75); others support it (AG 623–624).</ref><ref name="singha7" /> ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਰਹੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA5 |title=Historical Dictionary of Sikhism |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |date=2014 |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=5–6, 29, 60–61}}</ref> ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਤਰਤੀਬ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੱਬੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਉਪਾਧੀ ਸੀ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ)।<ref>{{cite book |last=Loehlin|first=Clinton Herbert|date=1964 |orig-year=1958 |edition=2nd |title=The Sikhs and Their Scriptures |url=https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh|publisher=Lucknow Publishing |page=[https://archive.org/details/sikhstheirscript0000loeh/page/42 42]}}</ref> ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸ਼ੇਰ'<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98&k=4</ref> ਅਤੇ ਕੌਰ ਦਾ ਮਤਲਬ 'ਸਿੰਘਣੀ' ਜਾਂ 'ਸ਼ੇਰਨੀ' ਹੈ।<ref>https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%95%E0%A9%8C%E0%A8%B0</ref> ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰਸਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{cite book |first1=Nikky-Guninder |last1=Kaur Singh |title=The Birth of the Khalsa: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity |url= https://books.google.com/books?id=IsYucLFfEIsC&pg=PA189 |date=2005 |publisher=[[State University of New York Press]] |location=Albany |isbn=978-0-7914-6583-7 |page=189 |quote=The name of the wedding ceremony, anand karaj (anand=bliss, karaj=event), is derived from Guru Amar Das's rapturous hymn Anand (bliss) and institutionalized by the fourth Sikh Guru, Guru Ram Das.}}</ref><ref name="Ruether2006p700">{{cite book |first1=Rosemary |last1=Skinner Keller |first2=Rosemary |last2=Radford Ruether |first3=Marie |last3=Cantlon |title=Encyclopedia of Women and Religion in North America |url= https://books.google.com/books?id=WPILfbtT5tQC&pg=PA700 |date=2006 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-34687-2 |page=700}}</ref> ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਖਾਲਸਾ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="fenech33" /> ਇਸਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਗੋਦ 1909 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਆਇਆ ਸੀ।<ref name="fenech33">{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url= https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA220 |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1|pages=33–34, 220}}</ref> ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।<ref>{{cite web |url= http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |archive-url= https://web.archive.org/web/20020406164549/http://sgpc.net/sikhism/antam-sanskar.asp |url-status=dead |archive-date=6 April 2002 |title=Sikh Reht Maryada – Funeral Ceremonies (Antam Sanskar) |access-date=8 June 2006 }}</ref> === ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ === ਖਾਲਸਾ (ਭਾਵ "ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ") ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਮੂਹਿਕ ਨਾਮ ਹੈ,<ref name="pashauraarjan" /><ref name="Gandhi" /> ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਗਮ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸਮ) ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ, ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।<ref name="SinghFenech2014p23">{{cite book |first1=Pashaura |last1=Singh |first2=Louis E. |last2=Fenech |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |url=https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-100411-7 |pages=23–24 |access-date=16 May 2016 |archive-date=8 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308160518/https://books.google.com/books?id=7YwNAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਸਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦੇ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਛਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਧਾਰੀ ਜਾਂ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="SinghFenech2014p23" /><ref>{{cite book |first1=Louis E. |last1=Fenech |first2=W. H. |last2=McLeod |title=Historical Dictionary of Sikhism |url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |date=2014 |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |location=Lanham, Maryland |isbn=978-1-4422-3601-1 |pages=84–85 |access-date=16 May 2016 |archive-date=17 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230817161136/https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਹ ਰਸਮ ਵੈਸਾਖੀ 'ਤੇ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ 30 ਮਾਰਚ 1699 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਇਹ ਉਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ - ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਦ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ, ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ੇਰ", ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਨਾਮ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ", ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਬਪਤਿਸਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕੁ (ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ: ਕੇ (ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲਾਕਾਰ ਸਟੀਲ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੰਗਣ), ਕਿਰਪਾਨ (ਤਲਵਾਰ/ਖੰਜਰ), ਅਤੇ ਕਛੇਰਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਡਰਵੀਅਰ)।<ref name="SinghFenech2014p23" /> ਪੰਜ ਕ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਦੋਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ।<ref>{{cite book |last=Simmonds |first=David |date=1992 |title=Believers All: A Book of Six World Religions |publisher=[[Nelson Thornes]] |location=Cheltenham, England |isbn=978-0-17-437057-4 |pages=120–121}}</ref> == ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ}} === ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ === ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ੧੪੬੯ ਤੋਂ ੧੭੦੮ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਸਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਿਆਰ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੁ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਾਲ ਲਗਭਗ 3300 ਈਸਾਪੂਰਵ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਫਲਤਾ ਭਰਿਆ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਸੀ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ 1900 ਈਸਾਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਅਕਸਮਾਤ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਪਾਸ਼ਚਾਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਦ੍ਰਸ਼ਟਿਕੋਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ 2000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅੱਪੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਚਾਵਾਂ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਆਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਸਭਿਅਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਆਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਜਾਂ "ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ" ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਆਰਾਂਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹਿੰਦੂ ਪਿਆ। {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! # !! ਨਾਂ !! ਗੁਰਗੱਦੀ !! ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸਤਵ !! ਜੋਤੀ ਜੋਤ !! ਉਮਰ !! ਪਿਤਾ !! ਮਾਤਾ |- |align=center| ੧ || [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] || [[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੪੬੯]]|| [[੨੨ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]|| ੬੯ || [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] || [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] |- bgcolor=#CCFFCC |align=center| ੨ || [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੭ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੯]]||[[੩੧ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੦੪]]|| [[੨੯ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]|| ੪੮ || [[ਬਾਬਾ ਫੇਰੂ ਮੱਲ]] || [[ਮਾਤਾ ਰਾਮੋ]] |- bgcolor=#DDEEEE |align=center| ੩ || [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੫ ਮਾਰਚ]] [[੧੫੫੨]]||[[੫ ਮਈ]] [[੧੪੭੯]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੭੪]]|| ੯੫ || [[ਤੇਜ ਭਾਨ]] || [[ਮਾਤਾ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6BB |align=center| ੪ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ]] || [[੨੯ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੭੪]]||[[੨੪ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੩੪]]|| [[੧ ਸਤੰਬਰ]] [[੧੫੮੧]]|| ੪੭ || [[ਬਾਬਾ ਹਰੀਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਦਇਆ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#CCFFDD |align=center| ੫ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]] || [[੨੮ ਅਗਸਤ]] [[੧੫੮੧]]||[[੧੫ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੫੬੩]]|| [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]|| ੪੩ || [[ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ]] || [[ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ]] |- bgcolor=#FFFFCC |align=center| ੬ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] || [[੩੦ ਮਈ]] [[੧੬੦੬]]||[[੧੯ ਜੂਨ]] [[1੧੫੯੫]]|| [[੩ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੪੪]]|| ੪੯ || [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ]] |- bgcolor=#E6E6CC |align=center| ੭ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ]] || [[੨੮ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੪੪]]||[[੨੬ ਫ਼ਰਵਰੀ]] [[੧੬੩੦]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]|| ੩੧ || [[ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#E6E6AA |align=center| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ]] || [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੬੬੧]]||[[੭ ਜੁਲਾਈ]] [[੧੬੫੬]]|| [[੩੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੪]]|| ੮ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ]] || [[ਮਾਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੌਰ]] |- bgcolor=#DDEEFF |align=center| ੯ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] || [[੨੦ ਮਾਰਚ]] [[੧੬੬੫]]||[[੧ ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[੧੬੨੧]]|| [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]|| ੫੪ || [[ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ]] || [[ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ]] |- bgcolor=#E6E6EE |align=center| ੧੦ || [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ]] || [[੧੧ ਨਵੰਬਰ]] [[੧੬੭੫]]||[[੨੨ ਦਸੰਬਰ]] [[੧੬੬੬]]|| [[੬ ਅਕਤੂਬਰ]] [[੧੭੦੮]]|| ੪੨ || [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] || [[ਮਾਤਾ ਗੂਜਰੀ]] |} <div class="center"> <timeline> ImageSize = width:1100 height:200 PlotArea = left:105 bottom:65 top:0 right:55 Alignbars = justify DateFormat = yyyy Period = from:1469 till:1708 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:1 value:green legend:1469-1539 id:2 value:gray(0.40) legend:1504-1552 id:3 value:orange legend:1479-1574 id:4 value:blue legend:1534-1581 id:5 value:purple legend:1563-1606 id:6 value:green legend:1595-1644 id:7 value:gray(0.40) legend:1630-1661 id:8 value:orange legend:1656-1664 id:9 value:blue legend:1621-1675 id:10 value:purple legend:1666-1708 Legend = orientation:horizontal position:bottom ScaleMajor = increment:20 start:1469 BarData = bar:Nanak text:"ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ" bar:Angad text:"ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ" bar:Amar text:"ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ" bar:Ram text:"ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ" bar:Arjan text:"ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ" bar:Hargobind text:"ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ " bar:Har text:" ਗੁਰੂ ਹਰਰਾਏ" bar:HarK text:"ਗੁਰੂ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ" bar:Tegh text:" ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ" bar:Gobind text:"ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(12,-6) bar:Nanak from:1469 till:1539 color:1 bar:Angad from:1504 till:1552 color:2 bar:Amar from:1479 till:1574 color:3 bar:Ram from:1534 till:1581 color:4 bar:Arjan from:1563 till:1606 color:5 bar:Hargobind from:1595 till:1644 color:6 bar:Har from:1630 till:1661 color:7 bar:HarK from:1656 till:1664 color:8 bar:Tegh from:1621 till:1675 color:9 bar:Gobind from:1666 till:1708 color:10 </timeline> </div> === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ}} ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ [[ਗੁਰਦੁਆਰੇ]] ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੁਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਵਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪੀ ਗੁਰੂ ਹਨ | ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 'ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਜਾਂ 'ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੁਣ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਖਤ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਤਾਬ। ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਤਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਦਿ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਹੈ ਮੁੱਢਲਾ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾ, ਜੋ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ, ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਭੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਹਾਰੇ ਹਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਹਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਤੇ ਰਾਗਨੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ੩੧ ਰਾਗ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਿਆਂ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ੪ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ੧੪੩੦ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਸਭਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ- ਤਤਕਰਾ(੧-੧੩), ਸਿਰੀ ਰਾਗ(੧੪-੯੩), ਮਾਝ ਰਾਗ(੯੪-੧੫੦), ਗਉੜੀ ਰਾਗ(੧੫੧-੩੪੬), ਆਸਾ ਰਾਗ(੩੪੭-੪੮੮), ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ(੪੮੯-੫੨੬), ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗ(੫੨੭-੫੩੬), ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗ(੫੩੭-੫੫੬), ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ(੫੫੭-੫੯੪), ਸੋਰਠ ਰਾਗ(੫੯੫-੬੫੯), ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ(੬੬੦-੬੯੫), ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗ(੬੯੬-੭੧੦), ਟੋਡੀ ਰਾਗ(੭੧੧-੭੧੮), ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗ(੭੧੯-੭੨੦), ਤੈਲੰਗ ਰਾਗ(੭੨੧-੭੨੭), ਸੂਹੀ ਰਾਗ(੭੨੮-੭੯੪), ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ(੭੯੫-੮੫੮), ਗੌਂਡ ਰਾਗ(੮੫੪-੮੭੫), ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ(੮੭੬-੯੭੪), ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗ(੯੭੫-੯੮੩), ਮਾਲਿ ਗਉੜਾ ਰਾਗ(੯੮੪-੯੮੮), ਮਾਰੂ ਰਾਗ(੯੮੯-੧੧੦੬), ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ(੧੧੦੭-੧੧੧੭), ਕੇਦਾਰਾ ਰਾਗ(੧੧੧੮-੧੧੨੪), ਭੈਰਉ ਰਾਗ(੧੧੨੫-੧੧੬੭), ਬੈਸੰਤ ਰਾਗ(੧੧੫੮-੧੧੯੬), ਸਾਰੰਗ ਰਾਗ(੧੧੯੭-੧੨੫੩), ਮਲਾਰ ਰਾਗ(੧੨੫੪-੧੨੯੩), ਕਾਨੜਾ ਰਾਗ(੧੨੯੪-੧੩੧੮), ਕਲਿਆਣ ਰਾਗ(੧੩੧੯-੧੩੨੬), ਪਰਭਾਤੀ ਰਾਗ(੧੩੨੭-੧੩੫੧), ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗ(੧੩੫੨-੧੩੫੩), ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ(੧੩੫੩-੧੩੬੦), ਗਾਥਾ, ਫ਼ੁਨਹੇ ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ(੧੩੬੦-੧੩੬੪), ਸਲੋਕ ਕਬੀਰ(੧੩੬੪-੧੩੭੭), ਸਲੋਕ ਫ਼ਰੀਦ(੧੩੭੭-੧੩੮੪), ਸਵੱਈਏ(੧੩੮੫-੧੪੦੯), ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ(੧੪੧੦-੧੪੨੯), ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ(੧੪੨੯-੧੪੩੦)। === ਭਗਤ ਬਾਣੀ === ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ੩੧ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੨੨ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ੩੪੯ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ੩ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ:- {| class="wikitable" |- bgcolor=#cccccc ! style="background:#FF9900;"|ਭਗਤ/ਗੁਰੂ !style="background:#FF9900;"| ਸ਼ਬਦ |- |[[ਭਗਤ ਕਬੀਰ|ਕਬੀਰ ਜੀ]]|| 224 |- |[[ਭੀਖਨ ਜੀ]]|| 2 |- |[[ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ]]||61 |- |[[ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ]]||1 |- |[[ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ]]||40 |- |[[ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਸੈਣ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਫਰੀਦ ਜੀ]] ||4 |- |[[ਪੀਪਾ ਜੀ]] ||1 |- |[[ਬੈਣੀ ਜੀ]] ||3 |- |[[ਸਧਨਾ ਜੀ]]||1 |- |[[ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ|ਧੰਨਾ ਜੀ]]||3 |- |[[ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ]]||1 |- |[[ਜੈਦੇਵ ਜੀ]]||2 |- |[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ]]||3 |- |ਜੋੜ||352 |} ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ੩ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਹਨ- ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪੰਦ੍ਰਹ ਥਿਤੀ, ਸਤ ਵਾਰ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹਨ:- ਕਬੀਰ ਜੀ = ੨੪੩ (ਇਹਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰ-ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ) ਫਰੀਦ ਜੀ = ੧੩੦ ਸਲੋਕ ਹਨ। === ਭੱਟ ਆਤੇ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ === ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਸਦੁ’ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। = ੬ ਪਉੜੀਆਂ। ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ:- (੧) ਕਲਸਹਾਰ (੨) ਜਾਲਪ (੩) ਕੀਰਤ (੪) ਭਿੱਖਾ (੫) ਸਲ੍ਹ (੬) ਭਲ੍ਹ (੭) ਨਲ੍ਹ (੮) ਬਲ੍ਹ (੯) ਗਯੰਦ (੧੦) ਹਰਿਬੰਸ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਉਗਾਹੀ ਮੂਜਬ ਭਾਦੋਂ ਵਦੀ ਏਕਮ ਸੰਮਤ ੧੬੬੧/੧ ਅਗਸਤ ੧੬੦੪ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਕਲਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਤਤਕਰਾ ਤੇ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ੭੦੦੦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ੧੫ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ, ਕਬੀਰ ਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ੯੭੪ ਪੱਤਰੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ੧੨”x੮” ਅਕਾਰ ਦੇ ੧੯੪੮ ਪੰਨੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਖਾਲੀ ਪੰਨੇ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾਂ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। === ਗੁਰਿਆਈ === ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ (ਗੁਰਤਾ ਗੱਦੀ) ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀ (ਤਾਲੁਦਾ ਜੀਂਦ ਪਰਗਨੇ ਦਾ) ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਦਰਜ ਹੈ:- “ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਿਲ ਦਸਮਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕਾ ਪੋਤਾ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਕਾ ਵਾਰਿਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੀ ਸੂਰਜਬੰਸਿ ਗੋਸਾਲ ਗੋਤਰ ਸੋਢੀ ਖਤਰੀ ਵਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਗਨਾ ਕਹਿਲੂਰ ਮੁਕਾਮ ਨੰਦੇੜ ਤਟ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦਖਣ ਦੇਸ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾ ਸੌ ਪੈਂਸਠ ਕਾਤਿਕ ਮਾਸ ਕੀ ਚੌਥ ਸ਼ੁਕਲ ਪਖੇ ਬੂਦਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁਰੀ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸੇ ਬਚਨ ਹੋਇਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਓ।ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਤਾਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਨਰੇਲ ਅਗੇ ਭੇਟਾ ਰਖਾ ਮਥਾ ਟੇਕਾ ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਸੇ ਕਹਾ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਮੇਰਿ ਜਗ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗਰੰਥ ਜਿ ਕੋ ਜਾਨਣਾ। ਜੋ ਸਿਖ ਜਾਣੇਗਾ ਓਸ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਏ ਪਵੇਗੀ ਗੁਰੂ ਤਿਸ ਕੀ ਬਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ।“ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਹਨ’: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਹੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕੀਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਔਕੜ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ, ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸ਼ੈਅ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਰੱਖਿਆ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਮਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਸ਼ਖਸੀ ਅਚਾਰ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਿਨਾਂ-ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਤੇ ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਣ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਬਾਦਤ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। == ਸਿੱਖ ਅੱਜ-ਕੱਲ == ਅੱਜ, ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਪੱਗ]] ਤੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੱਗ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਲੋਂ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੱਗੜੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਟਰਸਾਇਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੈਲਮਿਟ ਪਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੋਧ ਕਰਨ ਪਈ ਹੈ) ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [[ਸਿੰਘ]]¹ (ਅਰਥ ਸ਼ੇਰ) ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਕੌਰ]] (ਅਰਥ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਕੌਰ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਕੱਕੇ (ਕਕਾਰ) == {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਪੰਜ ਕਕਾਰ}} ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕਰਕੇ 5ਕੱਕੇ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜਾਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਨ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ 5 ਕੱਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਇਹ 5 ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਕੇਸ (ਬਿਨਾਂ ਕੱਟੇ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ (ਛੋਟੀ ਕੰਘੀ), ਕੜਾ (ਗੋਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਚੱਕਰ), ਕਿਰਪਾਨ (ਛੋਟੀ ਤਲਵਾਰ) ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ (ਹੇਠਾਂ ਪਾਉਣ ਵਸਤਰ)। == ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ == ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ [[ਯੋਗੀ ਭਜਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰੇਰਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1970s ਅਤੇ 1980s ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ, [[ਖਾਲਿਸਤਾਨ]] ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ 23 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ, ਦੁਨਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਭਗ 19 ਮਿਲੀਅਨ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ('ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇਂ ਕਰਕੇ ਮਜ਼ਾਕ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਰਾਇਵਿੰਗ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਕਰਕੇ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੇਸ਼ੇ 'ਚ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। 2004 ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ 'ਚ, ਡਾਕਟਰ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ-ਹਿੰਦੂ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਹਨ। == ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ == === ਪੰਜਾਬ, 1947 === ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਲੋਂ ਮੁਸਲਮ ਲੀਗ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{Cite web |url=http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050316083437/http://allaboutsikhs.com/books/gst/index.htm |dead-url=yes }}</ref> === ਭਾਰਤ, 1980 === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1984 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ [[ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ]], ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਤ [[ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ]] ਦੇ ਖਾੜਕੂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਮਲੇ ਦੇ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੱਲਬਾਤ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਬੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ 83 ਫੌਜੀ ਅਤੇ 493 ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੈਕੜੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਾ-ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਜ਼ਖਮ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਾਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲਾ ਉਥੇ ਜਮਾਂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਮੈਂਬਰ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਕਮਿਊਨਟੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ [[ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ]], ਜੋ ਕਿ ਪਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2005-07-01 |archive-date=2005-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050505211711/http://www.netphotograph.com/visitors/search/searchimages.zhtml?keyword=10665-&start=0&display=1 |dead-url=yes }}</ref> === ਅਮਰੀਕਾ, ੨੦੦੦ === ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਸ਼ਨਸ਼ੀਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਵਾਈ ਸਮਝਦੇ ਸਨ 11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ 300 ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। [http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050804075244/http://www.laresistencia.org/Archives/Post%209-11%20Issues/partial_list_of_post_9-11_attacks.htm |date=2005-08-04 }} ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਅਮਰੀਕੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸੈਨੇਟ ਕੰਨਕਰੰਟ ਰੈਜ਼ੋਲੇਸ਼ਨ 74 ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਟਰ ਰਿਚਰਡ ਡੁਰਬਿਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਕਾਂਗਰਸ ਰਿਕਾਰਡ 'ਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ: [http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm U.S. Senate condemns bigotry against Sikhs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050703080518/http://usinfo.org/USIA/usinfo.state.gov/topical/pol/terror/01100320.htm |date=2005-07-03 }} === ਫਰਾਂਸ, ੨੦੦੦ === ਫਰਾਂਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2003 ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਨਣ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ [[ਸਕਾਰਫ਼]] ([[ਹਿਜਾਬ]]) 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਫਰਾਂਸ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਸਾਂ 5,000-7,000 ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਪਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ, ਜਦੋਂ 4 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਸਮੈਸਟਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ ਸੀ। == ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ == ਸਿੱਖੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਲਈ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਹਿਜਧਾਰੀ (ਹੌਲੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵੀ ਸਿੱਖ ਹਨ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕੱਕੇ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਫਲਸਫ਼ਾ == ਸੰਦਰਭ == === ਹਵਾਲੇ === {{ਹਵਾਲੇ|30em}} === ਟਿੱਪਣੀਆਂ === <references group="lower-roman" /> {{ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ}} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] 58ozfo70lm9wl26e5e55nyorbb500tf 0 1585 843526 835689 2026-07-29T22:46:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843526 wikitext text/x-wiki '''ਰਸਾਇਣਿ ਵਿਗਿਆਨ''' ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ, ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Chemicals in flasks.jpg|thumbnail]] ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ, ਅਣੂਆਂ, ਕਰਿਸਟਲਾਂ (ਰਵਿਆਂ) ਅਤੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਕਤ ਹੋਈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੋਈ ਊਰਜਾ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ== ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਵਿਨਿਆਸ ਰਸ + ਅਇਨ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਮਤਲਬ ਰਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਅਨ ਹੈ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਕੇਮਿਸਟਰੀ (Chemistery) ਕਿਹਾ ਜਾਦਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਅਲਕੇਮੀ (Alchemy) ਤੋਂ ਬਨਿਆ ਹੈ। ਅਲਕੇਮੀ [[ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਮਿਆ (kīmīa, كيميا) ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਿਮਿਆ [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੇ ''χημεία'' ਤਂ ਬਨਿਆ ਹੈ। ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ== ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇ ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਕਾਰਿਆਕਸ਼ਮਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਿੱਤਾ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ। 1661 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਾਬਰਟ ਬਾਯਲ ਦੇ ਅਨੂਸਾਰ ਸ਼ਬਦ "chymistry" ਮਿਸ਼ਰਤ ਚਿਜ਼ਾ ਦੀ ਸਾਮਗਰੀ ਸਿੱਧਾਂਤੋਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book| last=Boyle | first = Robert |title=The Sceptical Chymist|location=New York | publisher=Dover Publications, Inc. (reprint)|year=1661|isbn=0-486-42825-7}}</ref> 1663 ਵਿੱਚ, chymistry ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਖੋਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਪਦਾਰਥ ਬਨਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਣ ਕਰਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਰਿਸਟੋਫਰ ਗਲੇਸਰ ਨੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book| last=Glaser | first = Christopher |title=Traite de la chymie| url=https://archive.org/details/traitedelachymi00glasgoog |location=Paris | year=1663}} as found in: {{Cite book| last = Kim | first = Mi Gyung | title = Affinity, That Elusive Dream - A Genealogy of the Chemical Revolution | url = https://archive.org/details/affinitythatelus0000kimm | publisher = The MIT Press | year = 2003 | isbn = 0-262-11273-6}} </ref> 1739 ਵਿੱਚ ਜਾਰਜ ਅਰੰਸਟ ਸਟਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਮਿਸ਼ਰਨ, ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਵਸਤੂਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੱਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book| last=Stahl | first = George, E. |title=Philosophical Principles of Universal Chemistry| url=https://archive.org/details/philosophicalpr00shawgoog |location=London | year=1730}}</ref> 1837 ਵਿੱਚ, ਜੀਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਡੂਮਾਸ ਨੇ ਆਣਵਿਕ ਬਲਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਹਾ।<ref>Dumas, J. B. (1837). 'Affinite' (lecture notes), vii, pg 4. "Statique chimique", Paris: Academie des Sciences</ref> ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ 1947 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੋਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਨਸ ਪਾਲਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite book| last = Pauling | first = Linus | title = General Chemistry | url = https://archive.org/details/generalchemistry00paul_0 | publisher = Dover Publications, Inc. | year = 1947 | isbn = 0-486-65622-5}}</ref> ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰੇਮੰਡ ਚਾਂਗ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਅਨੂਸਾਰ, ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, 1998 ਵਿੱਚ, ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਧਾ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ, ਮਾਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ.<ref>{{Cite book|author=Chang, Raymond |title=Chemistry, 6th Ed.|url=https://archive.org/details/chemistry0006chan |location=New York | publisher=McGraw Hill|year=1998|isbn=0-07-115221-0}}</ref> == ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ == ===ਮਾਦਾ=== ==== ਪ੍ਰਮਾਣੂ ==== {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਪਰਮਾਣੂ}} ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਲੇਕਟਰਾਨ ਬੱਦਲ ਨਾਮੀ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਾਭੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਘਣੀ ਕੋਰ ਦਾ ਬਿਨਆ ਹੁਦਾੰ ਹੈ। ਇਲੇਕਟਰਾਨ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਨੇਗਟਿਵ ਬਿਜਲਈ ਕਣਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਪੋਜ਼ੀਟਵ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਬਜਿਲਈ ਕਣਾਂ ਨਿਊਟਰਾਨ ਨਾਲ ਬਨਿਆ ਹੂੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਟਸਥ ਪਰਮਾਣੁ ਵਿੱਚ, ਨੇਗਟਿਵ ਬਿਜਲਈ ਕਣ ਅਤੇ ਪੋਜ਼ੀਟਵ ਬਿਜਲਈ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਣੁ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੱਤ ਦੀ ਉਸ ਛੋਟੀ ਤੌਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ==== ਤੱਤ ==== ਰਾਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤ ਦੀ ਅਵਧਾਰਣਾ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਤੱਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਤੱਤ, ਪਰਮਾਣੁ ਦੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਿਤਾ ਜਾਦਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਤੱਤ ਦੀ ਪਰਮਾਣੁ ਗਿਣਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ, ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ 6 ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਤੱਤ ਕਾਰਬਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ 92 ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਮਾਣੁ ਯੂਰੇਨਿਅਮ ਦੇ ਪਰਮਾਣੁ ਹਨ। ਇੱਕ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਪਰਮਾਣੁਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਭੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਿਊਟਰਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਆਇਸੋਟੋਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੱਤ ਦੇ ਕਈ ਆਇਸੋਟੋਪ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਟਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕੁੱਲ 94 ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਜਾਂ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਤੱਤ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਇੱਕ ਆਇਸੋਟੋਪ ਸਥਿਰ ਹੈ ਜਾਂ [[ਅੱਧ ਜੀਵਨ ਕਾਲ]] ਕਾਫੀ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਿਏ 18 ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ [[ਆਈਊਪੀਏਸੀ]] ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਣਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਆਵਰਤ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਲਿਕਟਰਾਨਿਕ ਸਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਇੱਕੋ ਕਾਲਮ ਜਾ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਕਤਾਰ ਜਾ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਈ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਗੁਣ ਸਾਝੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੁਕਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==== ਯੋਗਿਕ ==== ਇੱਕ ਯੋਗਿਕ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਸੰਯੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਯੋਗਿਕ ਵਿੱਚ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਨੁਪਾਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਗਠਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਗੁਣ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ====ਪਦਾਰਥ==== ==== ਅਣੂ ==== {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਅਣੂ}} ਇੱਕ ''ਅਣੂ'' ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ [[ਰਸਾਇਣਿਕ ਯੋਗਿਕ|ਯੋਗਿਕ]] ਦਾ ਨਾ-ਟੁੱਟਣਯੋਗ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿੱਲਖਣ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ [[ਪਰਮਾਣੂ]] [[ਰਸਾਇਣਿਕ ਬੰਧਨ|ਬੰਧਨ]] ਰਾਹੀਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==== ਮੋਲ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ==== ===ਗੁਣ=== ====ਆਇਨ ਅਤੇ ਨਮਕ==== ====ਤੇਜ਼ਾਬਪਣ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਰਕਤਾ==== ====ਰੂਪ==== ==== ਬੰਧਨ ==== {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਰਸਾਇਣਿਕ ਬੰਧਨ}} === ਮਾਦੇ ਦੀ ਹਾਲਤ === === ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਰਸਾਇਣਿਕ ਕਿਰਿਆ}} ====ਰੀਡੋਕਸ==== ====ਸੰਤੁਲਨ==== ====ਊਰਜਾ==== === ਰਸਾਇਣਿਕ ਨਿਯਮ === ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਯਮ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਹਾਸ == * [[ਅਲਚੀਮੀ(Alchemy)]] * [[ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ]] * [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਹਾਸ]] * [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ]] * [[ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ]] == ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਧੀਨ-ਵਿਸ਼ੇ == == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪੀਰੀਆਡਿਕ ਟੇਬਲ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{wikibooks}} {{wikibookspar|Wikiversity|School of Chemistry}} * [http://www.allchemicals.info/ Chemical Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222194059/http://www.allchemicals.info/ |date=2006-02-22 }} * [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/ Chemistry Information Database includes basic information and some toxicity] * [http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ IUPAC Nomenclature Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050912182756/http://www.chem.qmw.ac.uk/iupac/ |date=2005-09-12 }}, see especially the "Gold Book" containing definitions of standard chemical terms * [http://www.cci.ethz.ch/index.html Experiments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051123082538/http://www.cci.ethz.ch/index.html |date=2005-11-23 }} videos and photos of the techniques and results * [http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ Material safety data sheets for a variety of chemicals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016164904/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/ |date=2007-10-16 }} * [http://www.flinnsci.com/search_MSDS.asp Material Safety Data Sheets] == ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ == * Chang, Raymond. ''Chemistry'' 6th ed. Boston: James M. Smith, 1998. ISBN 0-07-115221-0. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] i6mexmir9k4fhaxikuh63jkqbvtmmqs 0 2128 843683 842791 2026-07-30T01:29:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843683 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਵੀਰ ਸਿੰਘ | image = Bahi Veer Singh.png | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh>{{cite book|author=Giani Maha Singh|title=Gurmukh Jeevan|orig-year= 1977 |year=2009|publisher=Bhai Vir Singh Sahit Sadan|place=New Delhi}}</ref> | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|06|10|1872|12|05}}<ref name=Gurmukh /> | death_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ]], ਭਾਰਤ | language = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | education = ਦਸਵੀਂ<ref name=Gurmukh /> | alma_mater = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਬਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰੀਆਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ<ref name=Gurmukh /> | period = 1891 | genre = | occupation = ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਗੀਤਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ | subject = | movement = [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ]] | notableworks = ''[[ਸੁੰਦਰੀ]]'' (1898), ''[[ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ]]'' (1899), ''ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ'',"[[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]]" (1905)<ref>{{cite encyclopedia|title=Rana Surat Singh |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia|date=19 December 2000|url=http://www.thesikhencyclopedia.com/literature-in-the-singh-sabha-movement/rana-surat-singh|access-date=17 August 2013}}</ref> | spouse = ਮਾਤਾ ਚਤਰ ਕੌਰ | children = 2 ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ | relatives = | awards = {{ubl|[[ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]] (1955)<ref name=Bhai>{{cite journal|title=BHAI VIR SINGH|journal=The Tribune Spectrum|issue=Sunday, 30 April 2000|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000430/spectrum/main2.htm#1|access-date=17 August 2013}}</ref>|[[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] (1956)<ref name=Gurmukh /><ref name=Vir>{{cite web|title=Padam Bhushan Awards list sl 10|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|publisher=Ministry of home affairs ,GOI|access-date=17 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510095705/http://www.mha.nic.in/pdfs/LST-PDAWD.pdf|archive-date=10 May 2013|url-status=dead}}</ref>}} | website = {{URL|bvsss.org}} | portaldisp = }} {{Sikh literature}} '''ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ''' (5 ਦਸੰਬਰ 1872 – 10 ਜੂਨ 1957) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਕਵੀ]], ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਾਹਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਨਾਵਲ ਸੁੰਦਰੀ (1898), ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1899), ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ (1900), ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ (ਅਕਤੂਬਰ 1917 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1921 ਤੱਕ ਲੜੀਵਾਰ) ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":12">{{Cite book |last=Oberoi |first=Harjot Singh |title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition |url=https://archive.org/details/constructionofre0000ober |date=Dec 15, 1994 |publisher=University of Chicago Press |isbn=9780226615936 |pages=[https://archive.org/details/constructionofre0000ober/page/330 330]–334}}</ref> ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸ਼ਹਾਦਤ, ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ, ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸੰਸਕਾਰ, ਲਚਕੀਲਾਪਣ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":12" /> == ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[File:Dr charan singh 1.png|thumb|ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਹਨ।]] ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1872 ਵਿੱਚ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉਪ-ਗਵਰਨਰ (ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ) ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਤੱਕ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰੋੜਵੰਸ਼ ਦੇ ਚੁੱਘ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=ਜੂਨ 2025}} ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ (1788-1878) ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਬਕ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਆਯੁਰਵੇਦ]], [[ਸਿੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ|ਯੁਨਾਨੀ]]) ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ (1853-1908) ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਨਾ, [[ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ]] (1828-1908), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ [[ਸ਼ੇਖ਼ ਸਆਦੀ]] ਦੀਆਂ ''[[ਗੁਲਿਸਤਾਨ]]'' ਅਤੇ ''[[ਬੋਸਤਾਨ (ਸਾਦੀ)|ਬੋਸਤਾਨ]]'' ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਰੂਪ ਲਿਖਿਆ।<ref>Singh, Jvala. 2023. ‘Vir Singh’s Publication of the Gurpratāp Sūraj Granth’. In Bhai Vir Singh (1872-1957) : Religious and Literary Modernities in Colonial and Post-Colonial Indian Punjab. Routledge Critical Sikh Studies. New York: Routledge.</ref> ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਤਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 10 ਜੂਨ, 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>[http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html Bhai Vir Singh (1872–1957)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160724221917/http://www.sikh-history.com/sikhhist/personalities/literature/veer.html |date=2016-07-24 }}. Sikh-history.com. Retrieved on 16 December 2018.</ref> [[File:Dr charan singh 1.png|thumb| ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਪਿਤਾ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ,ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ।]] == ਸਿੱਖਿਆ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]], [[ਉਰਦੂ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਸਿੱਖੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 1891 ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref name=Gurmukh /> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਛੱਡ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨਿਸ਼ਠਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।<ref name=dog>{{cite book|author=Ranjit Singh (OBE.) |title=Sikh Achievers |url=https://books.google.com/books?id=qfuDnpVlmlcC&pg=PA30 |year=2008 |publisher=Hemkunt Press |isbn=978-81-7010-365-3 |pages=30–}}</ref> ==ਰਾਜਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Working Desk of BHAI VIR SINGH.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਵਾਲਾ ਡੈਸਕ]] ਇਸ ਸਮੇਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਅਹਿਮਦੀ ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਲਹਿਰਾਂ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਇਆ।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://punjabipedia.org/topic.aspx?txt=%E0%A8%B8%E0%A8%BF%E0%A9%B0%E0%A8%98%20%E0%A8%B8%E0%A8%AD%E0%A8%BE%20%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0|title=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ - ਪੰਜਾਬੀ ਪੀਡੀਆ|website=punjabipedia.org|access-date=2021-05-22|quote=ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹਨ। -     .......     [ਸਹਾ. ਗ੍ਰੰਥ––ਡਾ.ਗੰਡਾ ਸਿਘ : ‘ਪੰਜਾਬ’, : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ : ‘ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ’; Dr. G.S. Chhabra : Advanced History of India]       }}</ref> == ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ<ref name=":2" /> ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ: * [[ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bvsss.org/abt-bvs.html|title=BVSSS|website=www.bvsss.org|access-date=2022-12-01}}</ref> * [[ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ|ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮ ਖ਼ਾਨਾ]]<ref name=":1" /> * [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]]<ref name=":1" /> * ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ * [[ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ]]<ref name=":1" /> * ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਟਾਈਪ ਵਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਛਾਪਾਖਾਨਾ<ref name=":1" />ਪਹਿਲੇ 1892 ਵਿੱਚ ਲਿਥੋਗਰਾਫ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ<ref>{{Cite book|url=http://www.discoversikhism.com/sikh_library/english/bhai_vir_singh.html|title=ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ|last=ਸਿੰਘ|first=ਹਰਬੰਸ|publisher=Sahitya Akademi , New Delhi|year=1972|edition=Bhai Vir Singh Sahitya Sadan , 1984|location=New Delhi|pages=27-28|quote=An intelligence report( quote from “Secret Memorendumon on recent Development in Sikh Politics,1911) Bhai Vir Singh is the son of Charan Singh ….He was first employed in the office of the Tract Society and afterwards became a partner in in the Wazir-I-Hind Press which he is said to now own.He is editor and Manager of the Khalsa Samachar, a Gurmukhi journal which is published at Amritsar….Vir Singh has much influence over Sardar Sunder Singh and is very intimate with Trilochan Singh.He is reported to be making overtures to the Head Granthi of Golden Temple with a view to bringing that institute under the control of neo-Sikh party. He also associates with Harnam Singh , Jodh Singh M.A,and other persons of similar character…..He is a member of the council of Khalsa College…Though Vir Singh was originally a man of no position he seems to have acquired himself the position of the Guru and obeisance has been done to him even by Sardar Sunder Singh.He may be regarded as a zealous neo-Sikh and thoroughly anti British.}}</ref> * ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> * [[ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ]]<ref name=":1" /><ref name="Gurmukh" /> == ਯਾਦਗਾਰੀ ਘਰ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਕਟੜਾ ਗਰਬਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵਰ੍ਹੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 1925 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਰੈਂਸ ਰੋਡ ਸਥਿਤ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ 1930 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਘਰ]] ਵੱਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਗਲਪ === #[[ਸੁੰਦਰੀ]] (1898) #ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ (1899) #[[ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ]]-ਦੋ ਭਾਗ(1890 ਤੇ 1927) #ਸੱਤ ਔਖੀਆਂ ਰਾਤਾਂ (1919) #[[ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ]] (1907, 1921)<ref>{{Cite journal|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Murphy|first2=Anne|date=2020-04-02|title=Bhai Vir Singh (1872–1957): Rethinking literary modernity in Colonial Punjab|url=https://doi.org/10.1080/17448727.2019.1674513|journal=Sikh Formations|volume=16|issue=1-2|pages=1–13|doi=10.1080/17448727.2019.1674513|issn=1744-8727}}</ref> #ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਭਾਗ ਦੂਜਾ (1927) #ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ (1905) #ਰਾਣਾ ਭਬੋਰ ===ਗੈਰ-ਗਲਪ=== ====ਜੀਵਨੀਆਂ==== *ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ (1925) *[[ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ]], (1926) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਮਤਕਾਰ (1928) *ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀਓ (1933) *ਭਾਈ ਭੂਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀ ਸਾਖੀ (1936) *ਸੰਤ ਗਾਥਾ (1938) *ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ਟ ਗੁਰ ਚਮਤਕਾਰ ਭਾਗ - 1 ਤੇ 2 (1952) *ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਾੜੀ (1951) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੁਰ ਬਾਲਮ ਸਾਖੀਆਂ (1955) === ਨਾਟਕ === * ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ ====ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ==== *ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ (1912) *ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1914) *ਗੰਜ ਨਾਮਹ ਸਟੀਕ (1914) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ (1927) *ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗਰੰਥ ਸਟਿੱਪਣ (1927-1935)-ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ<ref name=EOS>http://www.learnpunjabi.org/eos/VIR%20SINGH%20BHAI%20%281872-1957%29.html ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼</ref> *[http://sikhdigitallibrary.blogspot.com/2013/06/devi-pujan-partal-bhai-by-veer-singh.html ਦੇਵੀ ਪੂਜਨ ਪੜਤਾਲ] (1932) *ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਟੀਕ (1940) *[[ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]] (1940) *ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ *ਬਨ ਜੁੱਧ *ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ (1950) ===ਕਵਿਤਾ === #[[ਦਿਲ ਤਰੰਗ]] (1920) #ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕੇ (1921) #ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ<ref>{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%B2%E0%A8%B9%E0%A8%BF%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82_%E0%A8%A6%E0%A9%87_%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਾਰ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1921) #[[ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A9%B0%E0%A8%A1%E0%A9%88%E0%A8%95%E0%A8%B8:%E0%A8%AE%E0%A8%9F%E0%A8%95_%E0%A8%B9%E0%A9%81%E0%A8%B2%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%87.pdf|title=ਇੰਡੈਕਸ:ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ.pdf - ਵਿਕੀਸਰੋਤ|website=pa.wikisource.org|access-date=2020-02-04}}</ref>(1922) #ਬਿਜਲੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ (1927) #ਪ੍ਰੀਤ ਵੀਣਾਂ #ਮੇਰੇ ਸਾਂਈਆਂ ਜੀਓ (1953) #ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ #ਨਿੱਕੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ #ਕੰਤ ਮਹੇਲੀ-ਬਾਰਾਂਮਾਹ #ਸਮਾਂ #ਵਾਲਵਲਾ #ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ #ਦਰਦ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਆਂਦਾ[[ਤਸਵੀਰ:Stamp of India - 1972 - Colnect 372284 - Birth Centenary Bhai Vir Singh 1872-1957 - Poet.jpeg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ 1972 ਭਾਰਤ]] ==ਸਨਮਾਨ == ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਯੁਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਉਰੀਐਂਟਲ ਲਰਨਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ। 1952 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1950 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1955 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਉ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਅਕਾਦਮੀ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। 1956 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ==ਹੋਰ== ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਆਰੰਭਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਨਾਣ ਭਰਜਾਈ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਅਤੇ [[ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ]] ਦਾ ‘ਨੀਤੀ ਸ਼ਤਕ’ (ਅਨੁਵਾਦ) ਨਿਰੋਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ 'ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰੁਚੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। [[file:BHAI VIR SINGH MEMORIAL HOUSE DRAWING ROOM VIEW.jpg|thumb|ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ]] ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਜੋਂ [[1905]] ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਂ ਕਾਵਿ [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਥਾ-ਵਸਤੂ ਲਈ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤ ਰਸ ਲਈ ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਆਦਰਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। [[ਰਾਣਾ ਸੁਰਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਕੌਮੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਈ ਤੜਫਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਾਫੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵੰਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ‘ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ’ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ, ਰਸਮਈ ਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਨਣ ਹੈ।<ref name=":0" /> === ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ === ਭਾਈ ਵੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਹੈ। ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ:- ==== ਕੰਬਦੀ ਕਲਾਈ ==== <blockquote><poem> ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ ਅਸਾਂ ਧਾ ਗਲਵਕੜੀ ਪਾਈ, ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ ਸਾਡੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ, ਧਾ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਯਾ ਸਾਡੇ ਮੱਥੇ ਛੋਹ ਨ ਪਾਈ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਚੇ ਅਸੀਂ ਨੀਵੇਂ ਸਾਂ ਸਾਡੀ ਪੇਸ਼ ਨ ਗਈਆ ਕਾਈ। ਫਿਰ ਲੜ ਫੜਨੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਦੌੜੇ ਪਰ ਲੜ ਓ ‘ਬਿਜਲੀ-ਲਹਿਰਾ’, ਉਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਛੁਹ ਸਾਨੂੰ ਗਯਾ ਲਾਈ; ਮਿੱਟੀ ਚਮਕ ਪਈ ਇਹ ਮੋਈ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਸ਼ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਕੂੰਦ ਗਈ ਥਰਰਾਂਦੀ, ਹੁਣ ਚਕਾਚੂੰਧ ਹੈ ਛਾਈ! </poem></blockquote> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ]] *[[ਅਜੀਤ ਕੌਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Vir Singh|ਵੀਰ ਸਿੰਘ}} *''Bhai Vir Singh: Life, Times and Works'' by Gurbachan Singh Talib and Attar Singh, ed., Chandigarh, 1973 *[http://www.bhaivirsinghjiandprofessorpuransinghjiaudio.com/ Bhai Sahib Bhai Vir Singh Ji Books: MP3 audio and PDF books] *[http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh Bhai Vir Singh Books: MP3 audio of books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151017091756/http://www.maskeensahib.com/index.php?p=p_36&sName=Pyare-Jio---Bhai-Vir-Singh |date=2015-10-17 }} *[http://www.sikhmissionarysociety.org/sms/smspublications/sundri/sundri/ Sundari : Read Sundari book in English] *[http://hook2book.com/index.php?rt=product/search&keyword=Bhai%20Sahib%20Bhai%20Veer%20Singh&page=1&limit=45 Books of Bhai Veer Singh Ji] {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1872]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1957]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 58dpoja4gvavcf2qdi2pjviefaze5if 0 2289 843479 840524 2026-07-29T21:53:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843479 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ | image = Mural painting of Guru Nanak from Gurdwara Baba Atal Rai.jpg | alt = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | caption = 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਦੀ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ | birth_name = ਨਾਨਕ | birth_date = 15 ਅਪਰੈਲ 1469 (ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ){{sfn|Gupta|1984|p=49}} | birth_place = ਰਾਏ ਭੋਇ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ, [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1539|09|22|1469|04|15|df=y}} | death_place = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], [[ਲਾਹੌਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br> {{small|(ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | resting_place = [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ | known_for = * [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਬਾਨੀ *ਲਿਖਣ [[ਜਪੁਜੀ]] ਸਾਹਿਬ *ਲਿਖਣ [[ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ]] | successor = [[ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ]] | parents = [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ]] | children = [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]]<br>[[ਲਖਮੀ ਦਾਸ]] | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | location = [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] | other_name = ''ਪੀਰ ਬਾਲਗਦਾਨ'' ([[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite news |last1=Service |first1=Tribune News |title=Booklet on Guru Nanak Dev's teachings released |url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/ludhiana/booklet-on-guru-nanak-dev%E2%80%99s-teachings-released-859755 |work=Tribuneindia News Service |language=en |quote=Rare is a saint who has travelled and preached as widely as Guru Nanak Dev. He was known as Nanakachraya in Sri Lanka, Nanak Lama in Tibet, Guru Rimpochea in Sikkim, Nanak Rishi in Nepal, Nanak Peer in Baghdad, Wali Hind in Mecca, Nanak Vali in Misar, Nanak Kadamdar in Russia, Baba Nanak in Iraq, Peer Balagdaan in Mazahar Sharif and Baba Foosa in China, said Dr S S Sibia, director of Sibia Medical Centre.}}</ref><br>''ਨਾਨਕਚਰਿਆਯਾ'' (ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਲਾਮ'' (ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਗੁਰੂ ਰਿਨਪੋਚ'' (ਸਿੱਕਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਰਿਸ਼ੀ'' ([[ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਪੀਰ'' ([[ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੀ'' (ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਵਾਲੀ'' (ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਨਾਨਕ ਕਦਮਦਾਰ'' ([[ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਰੂਸ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref><br>''ਬਾਬਾ ਫੂਸਾ'' ([[ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ|ਚੀਨ ਵਿੱਚ]])<ref>{{cite journal |last1=Baker |first1=Janet |title=Guru Nanak: 550th birth anniversary of Sikhism's founder: Phoenix Art Museum, The Khanuja Family Sikh Art Gallery, 17 August 2019–29 March 2020 |journal=Sikh Formations |date=2 October 2019 |volume=15 |issue=3–4 |pages=499 |doi=10.1080/17448727.2019.1685641|s2cid=210494526 }}</ref> | signature = Pothi written by Guru Nanak.jpg }} '''ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''[[:en:Guru_Nanak|Guru Nanak]]'''; 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 – 22 ਸਤੰਬਰ 1539), ਜਾਂ '''ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ''',{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/63|lvii]]}} [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਦਸ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੱਤਕ]] ਦੀ [[ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ]] (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਪੁਰਬ]] ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ]] (ੴ, 'ਇਕ ਰੱਬ') ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{sfn|Hayer|1988|p=14}} ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਸਮਾਨਤਾ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਿਆਰ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।{{sfn|Sidhu|2009|p=26}}{{sfn|Khorana|1991|p=214}}{{sfn|Prasoon|2007}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ 974 ਕਾਵਿ-ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] ਹਨ; [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]]; ਅਤੇ [[ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ]] ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨੌਂ ਗੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == [[File:Guru.Nanak.with.Hindu.holymen-b.JPG|thumb|200px|left|ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਿਆਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੈ। [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ]], ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਤਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ [[ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ|ਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਬਾਅਦ ਕੰਪਾਇਲ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਸਹਿਤ ਸਨ। [[ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ|ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ]] ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹਲਾਤ ਨੂੰ ਛੋਟਿਆਂ ਵਾਕਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ ਨੂੰ [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੇ ਪਖੰਡੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ਼ ਲਿਖਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਰੀਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹੀ ਖ਼ਾਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ, [[ਭਾਈ ਬਾਲਾ]] ਵਲੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕ਼ੇ ਅਤੇ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ, [[ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼]] ਵਰਗੇ ਸਕੌਲਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਲੇਖਕ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਫ਼ੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹਮਸਫ਼ਰੀ ਸਨ। === ਜਨਮ === [[File:The Entrance of Janam Asthan-2.jpg|thumb|200px|left|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ [[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]] ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।]] ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ [[15 ਅਪ੍ਰੈਲ]] [[1469]] ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਪਿੰਡ (ਮੌਜੂਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ,{{sfn|Singh|2006|pp=12–13}}{{sfn|Grewal|1998|p=6}} ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤੀ ਮਹੀਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਜਾਂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਖੱਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਬੀਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅਰਵਿੰਦ-ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਨਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਨਾਨਕੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[19] ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ ਬੰਜਰ ਇਲਾਕਾ ਹੈ।<ref name=":4">{{Cite book |last=Singh |first=Kapur |title=Guru Nanak's Life and Thought |date=October 2001 |publisher=Guru Nanak Dev University |isbn=817770012X |editor-last=Kair |editor-first=Madanjit |edition=2nd |series=Selected Works of Sirdar Kapur Singh |location=Amritsar |editor-last2=Singh |editor-first2=Piar}}</ref> ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਬਾਲਗ ਵਾਂਗ ਹਾਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਦੌਲਤਣ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} === ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ === ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ (ਜਨਮਸਾਖੀ, 'ਜਨਮ ਕਹਾਣੀਆਂ'), ਜਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਵਤ 1526 ਦੇ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦਾਰ ਚੰਦਰ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=49}} ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ (ਪੁਰਾਤਨ ਅਰਥ "ਰਵਾਇਤੀ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ"), ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨ-ਰਤਨਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Singh |first=Dr. Trilochan |url=http://ignca.nic.in/Asi_data/48740.pdf |title=Guru Nanak: Founder of Sikhism: A Biography |pages=489–491}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਸੰਵਤ 1596 (22 ਸਤੰਬਰ 1539 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਅਸੌਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 10 ਤਰੀਕ ਨੂੰ 70 ਸਾਲ, 5 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 7 ਦਿਨ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ (ਨਵੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੈਸਾਖ (ਅਪ੍ਰੈਲ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=54}} 1815 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|p=50}} ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ - ਗੁਰਪੁਰਬ (ਗੁਰ + ਪੁਰਬ, 'ਜਸ਼ਨ') - ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਜਸ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਕਾਰਡ 1868 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ।{{sfn|Gupta|1984|p=52}} ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ 1496 ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਾਂ "ਆਤਮਕ ਜਨਮ" ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਬਸਤਾਨ-ਏ-ਮਜ਼ਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|}} ਕੱਤਕ ਜਨਮਦਿਨ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਰੋਤ: ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕੱਤਕ ਜਨਮ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੈ ਜੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਚਾਚਾ ਲਾਲੂ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਕੁੰਡਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1469 ਈਸਵੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਜਨਮਸਾਖੀ ਹੰਦਾਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ - ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ ਜੋ ਹੰਦਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ-ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ - ਸੰਸਥਾਪਕ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਸਮਕਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=50–51}} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਨਕ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ "ਸਰਬ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ" ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਲੇਖਕ ਦੀ ਵਾਰੀ "ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ" ਸੀ।{{sfn|Gupta|1984|pp=53–54}} ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book |last=Bindra |first=Pritpal Singh |title=Guru Kian Sakhian Tales of the Sikh Gurus |pages=78}}</ref> ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6, 1718<ref>{{Cite encyclopedia |title=Gurbilas Chhevian Patashahi |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |date=19 December 2000 |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/gukbilas-chhevin-patshahi/}}</ref> ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1776 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਮਹਿਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬੜ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, 1769 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ,<ref>{{Cite encyclopedia |date=2000-12-19 |title=BANSAVALINAMA DASAN PATSHAHIAN KA – The Sikh Encyclopedia |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/sikh-scriptures-and-literature/eighteenth-century-literature/bansavalinama-dasan-patshahian-ka/ |access-date=2023-04-01 |language=en-US}}</ref> ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":1" /> 1727 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰਪੂਰਨਾਲੀ ਅਤੇ 1716 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> 1797 ਦੀ ਨਾਨਕ ਚੰਦਰੋਦਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬੜ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।<ref name=":1" /> ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੰਤ ਰੇਣ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗੁਰਪੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।[30] ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ (1909) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਪੂਰਨਿਮਾ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਆਗੂ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸੇ ਦਿਨ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ren |url=https://sikhbookclub.com/Book/Sri-Gur-Pur-Prakash-Part-1 |title=Gurpur Parkash}}</ref> ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸਾਖ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਿਉਹਾਰ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ - ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਲੀ, ਰਾਮ ਨੌਮੀ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ - ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਵਸ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਲਈ ਦਾਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੱਤਕ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਵਾਧੂ ਨਕਦੀ ਸੀ - ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।{{sfn|Macauliffe|1909|p=[[s:Page:The Sikh Religion, its gurus, sacred writings and authors Vol 1.djvu/90|lxxiv]]}} === ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ === [[Image:Inside view of the entrance - Gurdwara Janam Asthan.jpg|thumb|200px|left|[[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿਖੇ [[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], ਯਾਦਗਾਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।]] {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ<ref>{{cite book | last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ | authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ | year=2004 | origyear=1909 | title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors | publisher=Low Price Publications | location=ਭਾਰਤ | isbn = 81-86142-31-2 | page=1 | quote=The third day of the light-half of the month of Baisakh (April–May) in the year AD 1469, but, some historians believe that the Guru was born on 15 April 1469 A.D.}}. Generally thought to be the third day of Baisakh (or Vaisakh) of Vikram Samvat 1526.</ref> ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਨੇੜੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]), ਵਿਖੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਨ।<ref name="Macauliffe3">{{cite book|title=The Sikh Religion —।ts Gurus, Sacred Writings and Authors|last=ਮੈਕਾਲਿਫ਼|first=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ|publisher=Low Price Publications|year=2004|isbn=81-86142-31-2|location=India|authorlink=ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼|origyear=1909}}</ref><ref>{{cite book|title=The।llustrated History of the Sikhs|last= ਸਿੰਘ|first=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=0-19-567747-1|location=ਭਾਰਤ|pages=12–13|authorlink=ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ}} Also, according to the Purātan Janamsākhī (the birth stories of Guru Nanak).</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਕਲਿਆਣ ਚੰਦ ਦਾਸ ਬੇਦੀ, ਮਕਬੂਲ ਨਾਮ [[ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ|ਤ੍ਰਿਪਤਾ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |title=Guru Nanak Sahib, Guru Nanak Ji, First Sikh Guru, First Guru Of Sikhs, Sahib Shri Guru Nanak Ji,।ndia |publisher=Sgpc.net |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=18 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218023855/http://www.sgpc.net/gurus/gurunanak.asp |dead-url=yes }}</ref> ਪਿਓ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਫ਼ਸਲ ਮਾਮਲੇ ਦੇ [[ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੇਖਾਕਾਰ|ਪਟਵਾਰੀ]] ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |title=The Bhatti's of Guru Nanak's Order |publisher=Nankana.com |date= |accessdate=9 August 2009 |archive-date=16 ਜੂਨ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616151332/http://nankana.com/AboutRaiBular1.html |dead-url=yes }}</ref> ਮਾਪੇ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Encyclopedia of Sikhism|last=ਸਿੰਘਾ|first=ਹ. ਸ.|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=2000|ISBN=978-81-7010-301-1|page=125}}</ref><ref>{{cite book|title=The A to Z of Sikhism|url=https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle|last=ਮਕਲੌਡ|first=ਵ. ਹ.| authorlink=ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਮੈਕਲੋਡ |publisher=Scarecrow Press|year=2009|ISBN=978-0-8108-6828-1|page=[https://archive.org/details/atozofsikhism0000mcle/page/86 86]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈ ਰਾਮ ਨਾਲ਼ 1475 ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, [[ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਲੋਧੀ]] ਦੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ਼ ਲਾਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਮਗ਼ਰ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਜੀਜੇ ਦੇ ਘਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਦੌਲਤ ਖ਼ਾਨ ਅਧੀਨ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।<ref name=":0" /> ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਮਤਾਬਕ ਇਹ ਅਰਸਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਲਈ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਤਰੱਕੀ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="autogenerated9">{{cite book | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ| year=1978 | title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | url=https://archive.org/details/sikhs00cole | publisher=Routledge & Kegan Paul | location=ਲੰਡਨ| isbn = 0-7100-8842-6 | page=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9] | nopp=true}}</ref> ਸਿੱਖ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਮਤਾਬਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਰਹਿਮਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਨੇ।<ref name="GuruNanakBBC">{{cite web |title=The founder of Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml |website=BBC |accessdate=3 September 2019}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਖਾਈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ<ref name=":0">{{Cite book|title=Guru Nanak Founder of Sikhism|last=Singh|first=Dr. Trilochan Singh|publisher=Gurdwara Parbandhak Committee , Sis Giani,Chandni Chowk, Delhi|year=1969|location=Delhi|pages=8-12; 51 ; 50|quote=For three years Gopal gave elementary education to Nanak in language, arithmetic and other subjects, ......He easily committed to memory , everything that was taught to him...When Gopal gave his first lesson on a secular subject and asked the students to write it on the wooden slate, Nanak wrote some verses in the form of an acrostic. Teacher was taken aback what he saw written on the wooden slate.....He found...acrostic written in couplets of extremely simple Panjabi Language.What surprised him was the profound thought of the poems: ...(a) aida _ He who has created the whole cosmos, His will is evolving it to his purpose . Nanak , the poet( shair) sayeth: He is the cause of all that occurs. __ Guru Nanak : Aasa , Patti, p 433 Page 51 footnote Puratan janm sakhi fixes the marriage date at age of 12 , which is too early , bahi mani singh and meharban janam sakhi fixes marriage age at 15 or 16 which seems to be correct. Bala’s Janam sakhi fixes it at 18 which is less probable……page 50 For next 4 years Nanak led a homely life….during this period he had two sons…|via=http://www.panjabdigilib.org/webuser/searches/displayPage.jsp?ID=5529&page=1&CategoryID=1&Searched=}}</ref>, ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਰਿਵਾਜ਼ ਮਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਾਂਧੇ ਗੋਪਾਲ ਕੋਲ ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name="Macauliffe3"/> ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਾਕਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਨਿਆਣੇ ਹੁੰਦੇ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਨੂੰ ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਨਾਲ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਓ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੋੜ, 'ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ' ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=A History Of The Sikhs|last=ਕਨਿੰਗਹਮ|first=ਜੋਸਫ ਡੇਵੀ|publisher=ਜੌਣ ਮਰੀ|year=1853|location=ਲੰਡਨ|pages=37–38|id=|origyear=}}</ref> ਹੋਰ ਬਚਪਨੀ ਖ਼ਾਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਅਜੀਬ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਵਲੋਂ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੜਕਵੀਂ ਧੁੱਪ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਤੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂ,<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੋਬਰਾ ਵਲੋਂ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name="kartar singh">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nhKMUnfLZLEC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Life Story Of Guru Nanak|last=ਸਿੰਘ|first=ਕਰਤਾਰ|publisher=ਹੇਮਕੁੰਟ ਪ੍ਰੈਸ|year=1984|isbn=978-8170101628|location=New Delhi|page=18}}</ref> 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਬਟਾਲਾ]] ਕਸਬੇ ਦੇ ਮੂਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤ ਸਨ, [[ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ]] (8 ਸਤੰਬਰ 1494 - 13 ਜਨਵਰੀ 1629)<ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIA-d_djvu.txt|title=ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ|last= ਸਿੰਘ| first=ਗੁਰਨੇਕ|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਪਟਿਆਲ਼ਾ|accessdate=18 August 2015}}</ref> ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (12 ਫਰਵਰੀ 1497 - 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1555)। ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=Udasi|last=Madanjit Kaur|work=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|accessdate=17 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|title=Sikh Gurus|website=Sikh-history.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html|archive-date=30 August 2007|accessdate=11 March 2016|url-status=dead}}</ref> === ਵਿਆਹ === ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਲਗਭਗ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ 'ਨੱਕਾਸ਼' ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੁਲੱਖਣੀ, ਮੂਲ ਚੰਦ (ਉਰਫ਼ ਮੂਲਾ) ਅਤੇ ਚੰਦੋ ਰਾਣੀ ਦੀ ਧੀ, ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 24 ਸਤੰਬਰ 1487 ਨੂੰ ਬਟਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ (ਜਨਮ 1494) ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ (ਜਾਂ ਲਖਮੀ ਦਾਸ, ਜਨਮ 1496{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}} ਜਾਂ 1497 ਸੀ।, {{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}} ਨਾਨਕ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 1500,{{harv|Grewal|1998|p=6}}}}<ref name=":5" />ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਉਸਦੇ ਕਈ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।[ ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":5" /> === ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਜਾਣਾ === [[File:Measuring stones attributed to Guru Nanak in Sultanpur Lodhi.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੁਆਰਾ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ]] ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਪਤੀ ਜੈ ਰਾਮ, ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੌਲਤ ਖਾਨ (ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪਠਾਨ ਸੀ<ref name=":4" />{{Reference page|page=5}}) ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਦੀਖਾਨਾ (ਗੈਰ-ਨਕਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਮਾਲੀਏ ਲਈ ਇੱਕ ਭੰਡਾਰ) ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਰਾਮ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ।{{sfn|Grewal|1998|p=7}}<ref name=":5" /> ਨਾਨਕ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਨਾਨਕ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਟੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਗਰਾਨ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":4" />{{Reference page|page=5}} ਮੰਡੈਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਨਾਨਕ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਸੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਨਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੋਰ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਾਇਨ (ਕੀਰਤਨ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਬੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੌਂਦੇ, ਜਾਗਦੇ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਇਸ ਚੱਕਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਅਧਿਆਇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}} [[File:Painting of Guru Nanak detained at Sultanpur Lodhi whilst his accounts are being checked after a false complaint lodged by his detractors.jpg|thumb|ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।|ਖੱਬੇ]] ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵੀ, ਨਾਨਕ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੋਸਤ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਣੂ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਗਤੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}}<ref name=":5" /> ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਇੱਕ ਕਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name=":6">{{Cite book |last=Singh |first=Roopinder |title=Guru Nanak: His Life & Teachings |publisher=Rupa Publications |year=2004}}</ref>{{Reference page|page=3}} ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਰ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਫਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਟਾਕ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।<ref name=":5" /> ਰਾਸ਼ਨ ਤੋਲਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਨਾਨਕ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ, ਤੇਰਾ... ਸ਼ਬਦ ਦੁਹਰਾਉਂਦੇ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ "ਤੁਹਾਡਾ, ਤੁਹਾਡਾ, ਤੁਹਾਡਾ" ਹੈ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।<ref name=":5" /> == ਸਿੱਖੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/sikhs00cole| last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1978|isbn=0-7100-8842-6|location=London|pages=[https://archive.org/details/sikhs00cole/page/9 9]–10}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N5lpveRnSxEC&pg=PA207|title=Diversity and Unity in Federal Countries|author1=ਲੋਈਜ਼ ਮੋਰੀਨੋ|author2=ਕੇਸਰ ਕੋਲੀਨੋ|publisher=McGill Queen University Press|year=2010|isbn=978-0-7735-9087-8|page=207}}</ref> ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਯਕੀਨ, ਮੁਕੱਦਸ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ, ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ, ਬੇਖ਼ੁਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਣਾ, ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਜਕ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਤੀਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਘਰੇਲੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ।<ref name="Kalsi_Chelsea2">{{cite book|title=Sikhism|author=ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕਲਸੀ|publisher=Chelsea House, Philadelphia|pages=41–50}}</ref><ref name="Cole_Sambhi">{{cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices | last=ਕੋਲ | first=ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ |author2=ਸੰਭੀ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=200}}</ref><ref name="Teece 2004 4">{{cite book|title=Sikhism:Religion in focus|url=https://archive.org/details/sikhism0000teec|last=Teece|first=Geoff|publisher=Black Rabbit Books|year=2004|isbn=978-1-58340-469-0|location=|page=[https://archive.org/details/sikhism0000teec/page/4 4]}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਨੂੰ [[ਸਿੱਖੀ]] ਵਿੱਚ ਸੁਪ੍ਰੀਮ ਇਖਤਿਆਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੁੱਲ 974 ਸ਼ਬਦ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ftdcvmviy_8C|title=Teachings of the Sikh Gurus: Selections from the Sikh Scriptures|author1=ਕ੍ਰਿਸਟਫਰ ਸ਼ੈਕਲ|author2=ਅਰਵਿੰਦ ਮੰਡੇਰ|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-45108-9|pages=xviii–xix}}</ref> == ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ == [[ਮੱਧਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਲਈ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਨਹਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ 'ਰਾਗ ਸਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ‘ਕੀਰਤਨ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ 'ਜਪੁ', ਸਲੋਕ-ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਰਾਗ ਰਹਿਤ ਰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਲਾਪ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਕਤਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੋਂ ਆਈ (ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼) ਰਬਾਬ ਨੂੰ ਸੰਗ ਰਲਾ ਕੇ ਬਹੁਵਚਨਤਾ, ਬਹੁ-ਸਭਿਆਚਾਰਕਤਾ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਗਵਾਹ ਨੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਮਰਦਾਨਿਆਂ! ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ।' 'ਛੇੜ ਰਬਾਬ' ਕਿਉਂਕਿ ਵਜਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿਣਾ ਵਜਾ ਰਬਾਬ ਹੁਕਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਛੇੜ' ਆਸ਼ਿਕਾਂ ਦੀ, ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਰੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕਿਆਸ ਕਰੋ ਨਾਨਕ ਆਖ ਰਿਹੈ, 'ਮਰਦਾਨਿਆ! ਛੇੜ ਰਬਾਬ।' ਤਾਂ ਰਬਾਬ ਉਸ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ (ਇਸ਼ਕ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਤੇ ਮਰਦਾਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਂ ਰਬਾਬੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਹੜਾ ਰਬਾਬ ਉਪਰ ਰਾਗ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਾਨਕ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਭੁੱਲੀ-ਭਟਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮਹਾਆਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2019/11/%e0%a8%a8%e0%a8%be%e0%a8%a8%e0%a8%95-%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%a3%e0%a9%80-%e0%a8%b6%e0%a8%ac%e0%a8%a6-%e0%a8%b0%e0%a8%be%e0%a8%97-%e0%a8%b0%e0%a8%ac%e0%a8%be%e0%a8%ac/|title=ਨਾਨਕ ਬਾਣੀ: ਸ਼ਬਦ, ਰਾਗ, ਰਬਾਬ|date=2019-11-11|website=Punjabi Tribune Online|language=hi-IN|access-date=2019-11-13}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਧੰਨ ਧੰਨ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਰੁਸਤੀ ਬਾਝੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਦਬ ਲਈ ਕਈ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਲਪ ਅਫ਼ਸਾਨਿਆ ਨਾਲ਼ ਲਿਖੀਆਂ।<ref>Nikky-Guninder Kaur Singh (2011), Sikhism: An।ntroduction,।B Tauris, {{ISBN|978-1848853218}}, pages 2-8</ref> ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਸਣੇ, ਕਦੀਮੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਕ ਮਕਬੂਲ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਹੀ ਇਲਮ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ [[ਸਿੱਖ ਭਗਤ|ਭਗਤਾਂ]] ਦੇ ਵਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕਈ ਜੋ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀ ਕੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>ਵਿਲੀਅਮ ਓਵਨ ਕੋਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸੰਭੀ (1995), The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices, Sussex Academic Press, {{ISBN|978-1898723134}}, pages 52-53, 46, 95-96, 159</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Kamala1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WTfKwGV6mBkC|title=The Socially Involved Renunciate – Guru Nanaks Discourse to Nath Yogi's|author1=Nayar, Kamal Elizabeth|author2=Sandhu, Jaswinder Singh|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0-7914-7950-6|location=United States of America|pages=106}}</ref> ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ, ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨੰਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref name="Nikky1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UUWIEfAY-mMC|title=Hindu spirituality: Postclassical and modern (Editors: K. R. Sundararajan, Bithika Mukerji)|author1=Kaur Singh|author2=Nikky Guninder|date=30 January 2004|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=81-208-1937-3|location=English|pages=530}}</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਨਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''[[ਵੰਡ ਛਕੋ]]:''' ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। * '''[[ਕਿਰਤ ਕਰੋ]]:''' ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਾਂ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਮਾਉਣਾ / ਬਿਤਾਉਣਾ। * '''[[ਨਾਮ ਜਪੋ]]:''' ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ। == ਭਾਵ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22">David Lorenzen (1995), Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791420256}}, pages 1-2, Quote: "Historically, Sikh religion derives from this nirguni current of bhakti religion"</ref><ref name="Louis Fenech 2014 page 35">Louis Fenech (2014), in The Oxford Handbook of Sikh Studies (Editors: Pashaura Singh, Louis E. Fenech), Oxford University Press, {{ISBN|978-0199699308}}, page 35, Quote: "Technically this would place the Sikh community's origins at a much further remove than 1469, perhaps to the dawning of the Sant movement, which possesses clear affinities to Guru Nanak's thought sometime in the tenth century. The predominant ideology of the Sant ''parampara'' in turn corresponds in many respects to the much wider devotional Bhakti tradition in northern India."</ref><ref name="encyclobritannicasikh">[http://www.britannica.com/topic/Sikhism Sikhism], Encyclopædia Britannica (2014), Quote: "In its earliest stage Sikhism was clearly a movement within the Hindu tradition; Nanak was raised a Hindu and eventually belonged to the Sant tradition of northern India",</ref> ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧਯੁਗੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੋ ਕਿ ਸਤਲੋਕ (ਸੱਚਖੰਡ) ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name="David Lorenzen 1995 pages 1-22"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name="Grewal">{{cite book|url=http://www.cambridge.org/gb/academic/subjects/history/south-asian-history/sikhs-punjab?format=PB&isbn=9780521637640|title=The Sikhs of the Punjab|author=Grewal, JS|publisher=Cambridge University Press|year=October 1998|isbn=0-521-63764-3|location=United Kingdom|pages=28 onwards|authorlink=Chapter 2 – Foundation of the Sikh Panth}}</ref><ref name="Singha">{{cite book|url=http://bookshop.blackwell.co.uk/jsp/welcome.jsp?action=search&type=isbn&term=8170102456|title=Sikhism: A Complete Introduction|author=Singha, HS|date=30 May 2009|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-245-8|location=New Delhi, India|page=8|authorlink=Evolution Of Sikhism}}</ref> == ਉਦਾਸੀਆਂ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਤਿੱਬਤ]], ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਜੋ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1496 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।<ref name="GuruNanak_BBC2">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/nanak.shtml|title=Guru Nanak: A brief overview of the life of Guru Nanak, the founder of the Sikh religion.}}</ref><ref>{{cite book|title=Sikh Twareekh|author=Harjinder Singh Dilgeer|publisher=The Sikh University Press|year=2008|location=Belgium & India}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=37i7uAYe6QEC&pg=PA125|title=Sikhism Today|author=Jagbir Johal|publisher=Bloomsbury Academic|year=2011|isbn=978-1-84706-272-7|pages=125 note 1}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਦੇ ਮਾਉਂਟ ਸੁਮੇਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੱਕਾ, ਬਗਦਾਦ, ਅਚਲ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।<ref name="CallewaertSnell1994p262">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=26–27}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name="CallewaertSnell1994p262"/><ref name="Lorenzen1995p412">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|author=David N. Lorenzen|date=1995|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-2025-6|pages=41–42, context: 37–43}}</ref> 1508 ਵਿੱਚ, ਨਾਨਕ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਸਿਲਹਟ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|title=Gurdwaras in Bangladesh|publisher=Sikhi Wiki|access-date=2019-10-04|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090035/https://www.sikhiwiki.org/index.php/Gurdwaras_in_Bangladesh|url-status=dead}}</ref> ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਤੁਰਕੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ 1511-1515 ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਸਨ, ਦੂਸਰੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ 1521–1522 ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਦੂਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ), ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>V. L. Ménage (1979), [https://www.jstor.org/stable/25210997 The "Gurū Nānak" Inscription at Baghdad], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, No. 1, pages 16-21</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਜਾਂ ਉਪ-ਲਿਖਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QhV5AAAAMAAJ|title=Sikhs and Sikhism|author=WH McLeod|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-566892-6|pages=127–131}}</ref> ਬਗਦਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ, ਕੁਝ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]], [[ਮੱਕਾ]], [[ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ|ਵੈਟੀਕਨ]], [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸੁਡਾਨ]] ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=yivKuDmDYksC|title=Comparative Religious And Philosophies: Anthropomorphlsm And Divinity|author=Mahinder N. Gulati|publisher=Atlantic Publishers|year=2008|isbn=978-81-269-0902-5|pages=316–319}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਹ ਮਿਟਣ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਵੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਫੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਿੱਧੇ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੇ ਉਧਾਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।<ref name="Lorenzen1995p412"/><ref name="CallewaertSnell1994p28">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GrMwdEqHLzEC|title=According to Tradition: Hagiographical Writing in India|author1=Winand M. Callewaert|author2=Rupert Snell|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1994|isbn=978-3-447-03524-8|pages=27–30}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dKl84EYFkTsC|title=The Construction of Religious Boundaries: Culture, Identity, and Diversity in the Sikh Tradition|author=Harjot Oberoi|publisher=University of Chicago Press|year=1994|isbn=978-0-226-61593-6|pages=55}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਸਿੱਕਿਮ, ਭੁਟਾਨ, ਤਿੱਬਤ, ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ, ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਜੋਸ਼ੀਮਠ, ਲੱਦਾਖ, ਅਮਰਨਾਥ, ਅਲਮੋੜਾ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ, ਖਟਮੰਡੂ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ 1509 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਤੋਂ ਪੀਲੀਭੀਤ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਲਖਨਊ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਬਨਾਰਸ, ਪਟਨਾ, ਮਯਾ, ਸਿਲਹਟ, ਧੁਬੜੀ, ਗੁਹਾਟੀ, ਸਿਲਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕਾ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੋ ਕੇ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਗਨਨਾਥ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁੰਟੂਰ, ਮਦਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਜਾਫਨਾ ਦੇ ਰਾਣਾ ਸ਼ਿਵਨਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੰਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕੋਚੀਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਨਾਨਕ ਝੀਰਾ, ਮਾਲਟੇਕਰੀ, ਨਾਂਦੇੜ, ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਗਰ ਨਰਸੀ ਬਾਮਣੀ, ਭਗਤ ਤਿਰਲੋਚਨ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਔਕੇਸ਼ਵਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਉਹ ਇੰਦੌਰ, ਖੰਡਵਾ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਜਬਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਗਵਾਰੀਘਾਟ ਪਹੁੰਚੇ| ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਇਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਣ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅਪਰਕੰਟਕ ਜਿਥੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਿਕਲ ਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਤੱਥਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}}<ref name=":4" />{{Reference page|pages=1–3}} ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, "ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਨਕ" ਅਤੇ "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਨਕ" ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":4" />{{Reference page|pages=1–3}} ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਾ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਇਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਾਲਾ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੂਲ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।{{sfn|Mandair|2013|pp=18–27}}{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤਾਂ (ਮੁ'ਜਿਜ਼ਤ ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤ) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।<ref name=":4" />{{Reference page|page=|pages=1–2}} ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਬੋਧੀ ਜਾਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤੱਤ ਹਨ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=vii–viii}} ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (ਸਾਖੀਆਂ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਰਿਵਾਜ ਨੂੰ ਤਰਕਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|page=ix}} ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਰ ਸੰਖੇਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਾਰਸ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=vii–viii}} 1976 ਵਿੱਚ, ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ "ਐਟਲਸ: ਟ੍ਰੈਵਲਜ਼ ਆਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ" ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ।[49]: ix == ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ == ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਲਗਭਗ 1680 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸੇਲੀ (ਮੂੜੇ ਹੋਏ, ਉੱਨੀ ਧਾਗੇ ਦਾ ਛਿੱਲਾ), ਟੋਪੀ (ਸਿਰ-ਟੋਪੀ), ਚੋਲਾ, ਅਤੇ ਖੜਾਵਾਂ (ਲੱਕੜ ਦੇ ਸੈਂਡਲ), ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਕਸ਼ ਮਾਲਾ (ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਮਣਕੇ) ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|page=5}} ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਓਂਕਾਰ ਗਲਾਈਫ਼ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{sfn|Singh|2011|loc=Ch. I: Guru Nanak and the Origins of Sikhism|p=}}{{pn|date=March 2026}} ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਗੁਲੇਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਚੰਦਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਬਾਗੜੀਆਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":6" />{{Reference page|pages=viii–ix}} ==ਵਾਰਸ== ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ [[ਗੁਰ ਅੰਗਦ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਪਣਾ" ਜਾਂ "ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ" ਹੈ। ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਾਰਸ ਐਲਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ [[22 ਸਤੰਬਰ]] 1539 ਨੂੰ [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਭਾਰਤ|ਕਰਤਾਰਪੁਰ]] ਵਿਖੇ 70 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ ਹੋ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.sikhs.org/guru1.htm |title=The Sikhism Home Page: Guru Nanak |publisher=Sikhs.org |accessdate=9 August 2009}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ''ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਫਕੀਰ'' ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਸਰਤਾਜ ਸਿੰਘ ਪੰਨੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮੀਡੀਆ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ। ਲਿਮਿਟੇਡ ''ਰੂਪਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਟੇਪਸਟਰੀ'' ਨੌਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ 2021-22 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ]] * [[ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ]] * [[ਸਿੱਖੀ]] * [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] * [[ਨਾਨਕਪੰਥੀ]] == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ''[[:en:Max Arthur Macauliffe|ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੈਕਸ]]'' ''(1909) ਦ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ'' * ''[[:en:Sahib Singh|ਸਿੰਘ, ਸਾਹਿਬ (ਪ੍ਰੋ.)]]'' ''ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ'' == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == *[https://www.youtube.com/watch?v=bUarPFWcEF4&t=68s ਆਰ ਨਾਨਕ ਪਾਰ ਨਾਨਕ ਬੋਲ - ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ] *[http://www.sikhs.org/guru1.htm sikhs.org] * https://mandillon.blogspot.com/?m=1 * [https://web.archive.org/web/20070830205721/http://www.sikh-history.com/sikhhist/gurus/nanak1.html sikh-history.com] * [http://www.srigurugranthsahib.org/audio/g1.htm srigurugranthsahib.org]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [[:en:Gurudwara Nagiana Sahib|Gurudwara Nagiana Sahib]] * [https://www.nagiana-sahib.org/ nagiana-sahib.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218021505/https://www.nagiana-sahib.org/ |date=2019-02-18 }} {{ਸਿੱਖੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1469]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hAudio microformats]] jiq0hrzhl0c0m8ge64tku7n53t6fnxn 0 2753 843429 840724 2026-07-29T21:07:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843429 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | period = 1675–1708 | religion = [[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] | name = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ | image = Painting of Guru Gobind Singh, found within the Anandpuri Hazuri Bir codex of the Dasam Granth, ca.1690's–1700's.jpg | alt = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ | caption = ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ (ਵਿਰਾਜਮਾਨ) ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਖਰੜੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ | birth_name = ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ | birth_date = 22 ਦਸੰਬਰ 1666<ref name=eos/> | birth_place = [[ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਬਿਹਾਰ ਸੂਬਾ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | death_date = {{death date and age|1708|10|07|1666|12|22|df=yes}} | death_place = [[ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]], [[ਨੰਦੇੜ]], ਬਿਦਾਹ ਸੂਬਾ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | other_names = ''ਦਸਵੇਂ ਨਾਨਕ''<ref>{{Cite book |last1=Singh |first1=Pashaura |url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ&pg=PA311 |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |last2=Fenech |first2=Louis E. |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-19-969930-8 |page=311}}</ref><br>''ਦਸਵਾਂ ਮਾਸਟਰ'' <br>''ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ'' | known_for = * [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ<ref name="MandairShackle2013p25" /> * [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]]<ref name="aarweb.org">{{cite web |url=https://aarweb.org/AARMBR/AARMBR/Publications-and-News-/Book-Series/Books/Religion-in-Translation-Series/Debating-the-Dasam-Granth.aspx#:~:text=The%20controversy%20stems%20from%20two,liaisons%20between%20men%20and%20women. |title=Debating the Dasam Granth |website=aarweb.org |access-date=20 January 2024}}</ref> * ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ [[ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ]]<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Dilgeer |first=Harjinder Singh |title=The Sikh Reference Book |url=https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila |publisher=Sikh Educational Trust for Sikh University Centre, Denmark |year=1997 |isbn=9780969596424 |pages=[https://archive.org/details/sikhreferenceboo0000dila/page/n97 94] |quote=Some Sikhs, out of ignorance, began using " deh shiva bar mohe ihai shubh karman te kabhoon na taron ... " as the Sikh national anthem.}}</ref> * [[ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ (ਚਿੱਠੀ)|ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ]] ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਨੂੰ "ਜਿੱਤ ਦਾ ਪੱਤਰ" * ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ [[ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ * [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ|ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ]] ਦੀ ਸਾਜਨਾ<ref name="Celebrating life">{{Cite book |last=Williams |first=Victoria |url=https://www.worldcat.org/oclc/956633929 |title=Celebrating life customs around the world : from baby showers to funerals |publisher=ABC-CLIO |year=2016 |isbn=978-1-4408-3658-9 |location=Santa Barbara, California |pages=70 |chapter=Dastaar Bandi and Amrit Sanchar, Sikhism |oclc=956633929 |quote=During the ceremony the amrit is accompanied by a solemn oath in the presence of Sri Guru Granth Sahib and Panj Pyare, or the five beloved ones. Panj Pyare is a quintet of initiated Sikh men or women that act as leaders within the Sikh community. The Panj Pyare oversee the Amrit Sanchar ceremony by preparing the initiates and administering the amrit to those ready to be initiated}}</ref><ref name=":1" /> * ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ 52 ਹੁਕਮ ਦੇਣਾ - [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 52 ਹੁਕਮ]]<ref>{{cite book|last=Singh|first=Balawindara|title=Fifty-Two Commandments Of Guru Gobind Singh|year=2004|publisher=Singh Bros.|page=9|location=Michigan, US}}</ref><ref>{{cite book|last=Singh|first=Satbir|title=Aad Sikh Te Aad Sakhian|year=1991|publisher=New Book Company|location=Jalandhar}}</ref> * [[ਪੰਜ ਕਕਾਰ]]<ref>{{cite news |url=http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |title=What is the kirpan? |newspaper=World Sikh Organization of Canada |access-date=18 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402114654/http://www.worldsikh.org/what_is_the_kirpan |archive-date=2 April 2015 |url-status=live}}</ref> * ਜੈਕਾਰਾ [[ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ]]<ref>{{Cite web |title=Bole So Nihal {{!}} Asian Ethnic Religion {{!}} Religious Comparison |url=https://www.scribd.com/document/80513870/Bole-So-Nihal |access-date=7 December 2017 |language=en |via=Scribd}}</ref> | predecessor = [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] | successor = [[ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] | spouse = [[ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ|ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ]], [[ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ|ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ|ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ]] | children = [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ]]<br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ]]<br>[[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ]] <br> [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ|ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ]] | father = [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] | mother = [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] | signature = Autograph_(neeshan)_of_Guru_Gobind_Singh.png | founder = [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[ਖ਼ਾਲਸਾ]] [[File:Sikh flag.jpg|20 px]] [[ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ]] | pen_name = ਸ਼ਯਾਮ<br>ਰਾਮ<br>ਕਾਲ<br>ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ<br>ਨਾਨਕ<br>ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ<br>ਸ਼ਾਹ ਗੋਬਿੰਦ<ref name="Gandhi 1978 607">{{Cite book |last=Gandhi |first=Surjit Singh |url=https://books.google.com/books?id=k-sJAQAAIAAJ&q=guru+gobind+singh+pen+name |title=History of the Sikh Gurus: A Comprehensive Study |date=1978 |publisher=Gur Das Kapur |pages=607 |language=en}}</ref><ref name="ReferenceA">In the last stanza of [[Chaupai Sahib]] Guru Gobind Singh refers to himself as Gobind Das</ref><ref name="Singh 2015 66, 68, 77">{{Cite book |last=Singh |first=Kamalroop |url=https://www.worldcat.org/oclc/932463542 |title=The Grańth of Guru Gobind Singh : essays, lectures, and translations |date=2015 |others=Gurinder Singh Mann |isbn=978-0-19-945897-4 |edition=1st |location=New Delhi |pages=66, 68, 77 |oclc=932463542}}</ref> }} '''ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Guru Gobind Singh;''' ਉਚਾਰਨ: [guru gobind singh]; 22 ਦਸੰਬਰ 1666 –7 ਅਕਤੂਬਰ 1708;<ref name="eos">{{Cite web|url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101|title=GOBIND SINGH, GURU (1666–1708)|last=Ganda Singh|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 July 2017|access-date=7 March 2016}}</ref><ref name="colesambhip36">{{Cite book|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practice|last=Owen Cole|first=William|last2=Piara Singh Sambhi|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|page=36}}</ref> ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ: '''ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ''' ਜਾਂ '''ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KVhwDwAAQBAJ&pg=PT68|title=Understanding Sikhism|last=Cole|first=W. Owen|date=26 August 2004|publisher=Dunedin Academic Press Ltd|isbn=978-1-906716-91-2|pages=68|language=en|quote=Guru Gobind Singh's name was Gobind Das or sometimes said to be Gobind Rai, but from the founding of the Khalsa he is known to be Guru Gobind Singh.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/46/mode/2up?view=theater|title=Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|date=1997|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-025260-6|pages=47|language=en|quote=Gobind Das was the original name of the Tenth Guru, at least so it seems. Muslim sources generally refer to him as Gobind Rai, but documents issued by his father, Guru Tegh Bahadur, give his name as Gobind Das.}}</ref><ref>Guru Gobind Singh in the final verse of his composition, [[Chaupai (Sikhism)|Chaupai Sahib]], refers to himself as Gobind Das.</ref>) ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਏ ਹਨ। ਓਹ ਇੱਕ [[ਰੂਹਾਨੀਅਤ|ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ]], ਯੋਧਾ, [[ਕਵੀ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸਨ। ਜਦੋਂ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਨੂੰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੇ ਅਗਲੇ (ਦਸਵੇਂ) ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਨੁੱਖੀ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5|title=Sikhism|last=Mayled|first=Jon|publisher=Heinemann|year=2002|isbn=978-0-435-33627-1|page=[https://archive.org/details/sikhism0000mayl_l1v5/page/12 12]|url-access=registration}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਜੀਵਿਤ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ - ਦੋ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਨੂੰ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਗਵਰਨਰ [[ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ]] ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Routledge">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u48rUnVEHbEC&pg=PA93|title=The Routledge Handbook of Religion and Security|last=Seiple|first=Chris|last2=Hoover|first2=Dennis|last3=Otis|first3=Pauletta|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|pages=93}}; {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC|title=The Mughal Empire|last=Richards|first=John F.|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-56603-2|pages=255–258}}</ref><ref>{{Cite journal|date=1972|title=The Sikh Review|journal=Sikh Cultural Centre|volume=20|issue=218–229|page=28}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India|last=Hardip Singh Syan|publisher=I.B.Tauris|year=2013|isbn=978-1-78076-250-0|pages=218–222}}</ref> == ਜਨਮ == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੌਵੇਂ [[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]], [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] ਅਤੇ [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਜੀ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Happy Guru Gobind Singh Jayanti: Wishes, Pics, Facebook Messages To Share |url=https://www.ndtv.com/india-news/happy-guru-gobind-singh-jayanti-2021-wishes-messages-pics-sms-status-for-whatsapp-facebook-2355113 |access-date=20 January 2021 |website=NDTV.com}}</ref> ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਖੱਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸੋਢੀ ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ, 1666 ਨੂੰ [[ਪਟਨਾ]], [[ਬਿਹਾਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਬੰਗਾਲ]] ਅਤੇ [[ਅਸਾਮ]] ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸਨ।<ref name="eos2">{{Cite web |last=Ganda Singh |title=Gobind Singh, Guru (1666–1708) |url=https://archive.org/details/TheEncyclopediaOfSikhism-VolumeIiE-l/page/n101 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |archive-date=29 July 2017 |access-date=7 March 2016 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala}}</ref> ਦੇਸੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਪੋਹ ਦੇ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੈ (ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਹ ਸੁਦੀ 7ਵੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) । ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਸੀ ਅਤੇ [[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਹਰੀਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ]] ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref name="eos2" /> 1670 ਵਿੱਚ, ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1672 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਰੇਂਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="eos2" /><ref name="BBC">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref><ref name="shelke1992">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rmr71DjRNV8C|title=Divine covenant: rainbow of religions and cultures|last=Shelke|first=Christopher|publisher=Gregorian Press|year=2009|isbn=978-88-7839-143-7|page=199}}</ref>[[ਤਸਵੀਰ:GuruGobindBirthPlace.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਪਟਨਾ, ਬਿਹਾਰ]] == ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == {{ਸਿੱਖੀ ਸਾਈਡਬਾਰ}} ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਹਿੰਦੀ]], [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਹੈ। 1672 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਕਾਜ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ' ਤੋਂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਪੰਡਿਤ ਹਰਜਸ' ਤੋਂ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ 'ਮਤੀ ਦਾਸ' ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ|'ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ']] ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ]] ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਮਾਰਚ 1673 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ 10 ਜੁਲਾਈ, 1675 ਤੱਕ [[ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ]] ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿੱਖੀ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਏ। ਉਹਨਾ ਦੀ ਬੇਟੀ ਬੀਬੀ ਜੀਤਾਂ ਜੀ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨਾਲ 12 ਮਈ, 1673 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈ ਬਜਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਵਚਨ == * ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਚਲਾਓ। * ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ [[ਦਸਵੰਧ]] ਦਾਨ ਕਰੋ। * ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਨਾ ਕਰੋ। * ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ। * ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਮ, ਦਾਮ, ਪੁਨੀਸ਼ ਅਤੇ ਬੇਦ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਓ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। * ਕਿਸੇ ਨੂੰ [[ਈਰਖਾ]] ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ। * ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਦਦ ਕਰੋ। * ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਨਿਯਮਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ ਕਰੋ। * ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਤੰਬਾਕੂ]] ਸੇਵਨ ਨਾ ਕਰੋ। * ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰੋ। ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਇੱਕ ਉਹ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਬਖਸ਼ੇਗਾ। == ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ == [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ 1699 ਵਿੱਚ ''[[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]]'' ਨਾਮਕ ''[[ਸਿੱਖ]]'' ਯੋਧੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ<ref name="BBC2">{{Cite web |date=26 October 2009 |title=BBC Religions – Sikhism |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123020041/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |archive-date=23 January 2011 |access-date=30 July 2011 |publisher=BBC}}</ref> ''[[ਪੰਜ ਕਕਾਰ]]'' <ref name="MandairShackle2013p252">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|last=Mandair|first=Arvind-Pal Singh|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-84627-4|pages=25–28}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45|title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799|last=Dhavan|first=P|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-975655-1|pages=3–4}}</ref> ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲਸਾ (ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕੇ) ਸਿੱਖ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ''[[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]]'' ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਪਰ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੁਖ ਵਿਵਾਦ ਹਨ) ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਗ ਹੈ।<ref name="britdasam2">[https://www.britannica.com/topic/Dasam-Granth Dasam Granth], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="McLeod19902">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xIT7OMSJ44C|title=Textual Sources for the Study of Sikhism|last=McLeod|first=W. H.|publisher=University of Chicago Press|year=1990|isbn=978-0-226-56085-4|author-link=W. H. McLeod}}, pages 2, 67</ref> ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਹਨਾਂ ਨੇ "[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ|ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ"]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ [[ਗੁਰੂ]] ਵਜੋਂ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p112">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ|title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity|last=Mandair|first=Arvind-Pal Singh|last2=Shackle|first2=Christopher|last3=Singh|first3=Gurharpal|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-84627-4|pages=11–12, 17–19}}</ref> 1699 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ [[ਵਿਸਾਖੀ]] (ਸਾਲਾਨਾ ਬਸੰਤ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ) 'ਤੇ [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅਨੰਦਪੁਰ]] [[ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਸਾਹਿਬ]] ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Cynthia_Mahmood_Faith_Baisakhi2">{{Cite book|last=Mahmood|first=Cynmthia Keppley|title=Fighting for faith and nation dialogues with Sikh militants|url=https://archive.org/details/fightingforfaith0000mahm|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-8122-1592-2|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/fightingforfaith0000mahm/page/43 43]–45|oclc=44966032}}</ref> ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੂਨੀ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਵਾਪਸ ਆਏ।<ref name="Cynthia_Mahmood_Faith_Baisakhi">{{Cite book|last=Mahmood|first=Cynmthia Keppley|title=Fighting for faith and nation dialogues with Sikh militants|url=https://archive.org/details/fightingforfaith0000mahm|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1996|isbn=978-0-8122-1592-2|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/fightingforfaith0000mahm/page/43 43]–45|oclc=44966032}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੰਬੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਤਲਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਚਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ। ਪੰਜਵੇਂ ਵਲੰਟੀਅਰ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੰਜਾਂ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਸਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ]] ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ [[ਖ਼ਾਲਸਾ|ਖਾਲਸਾ]] ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite book|last=Macauliffe|first=Max Arthur|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781139506595|title=The Sikh Religion|date=2009|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-50659-5|location=Cambridge|doi=10.1017/cbo9781139506595}}</ref> ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਤਾਸੇ ਮਿਲਾਏ, ਇਸਨੂੰ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ "[[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]]" ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਾਠ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਖਾਲਸਾ - ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਭਾਈਚਾਰਾ - ਦੀ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅਧਿਆਪਨ ਰਸਮ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਉਪਨਾਮ "[[ਸਿੰਘ]]" (ਸ਼ੇਰ) ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਛੇਵਾਂ ਖਾਲਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀਖਿਆ ਸਮਾਰੋਹ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਰਸਮ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੀਖਿਆ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਸੰਦ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਡੁਬੋਇਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। === ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ [[ਪੰਜ ਕਕਾਰ|ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ: === * '''[[ਕੇਸ|ਕੇਸ਼]]''': ਅਣਕੱਟੇ ਵਾਲ * '''[[ਕੰਘਾ]]''': ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਕੰਘਾ * '''[[ਕੜਾ]]''': ਗੁੱਟ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਜਾਂ ਸਟੀਲ ਦਾ ਕੰਗਣ * '''[[ਕਿਰਪਾਨ]]''': ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ * '''[[ਕਛਹਿਰਾ]]''': ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਯਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੰਬਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਹਲਾਲ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ, ਵਿਵਾਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਿਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ। ਨਾਲ ਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੀ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ== ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ - ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸੀ।<ref name="ReichbergSyse2014p673">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t3CFAwAAQBAJ|title=Religion, War, and Ethics: A Sourcebook of Textual Traditions|last=Brekke|first=Torkel|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-139-95204-0|editor-last=Gregory M. Reichberg and Henrik Syse|pages=673–674}}</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।<ref name="ReichbergSyse2014p673" /> ਮੁਗ਼ਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/62 62]|url-access=registration}}, Quote: "Aurangzeb took an active interest in the issue of succession, passed orders for the execution of Guru Tegh Bahadur, and at one time ordered total extirpation of Guru Gobind Singh and his family".</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਇੱਕ''ਧਰਮ ਯੁੱਧ'' (ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯੁੱਧ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਲੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਤਾਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਟੀਚਿਆਂ ਲਈ।<ref name="Wright2003p1532">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xW33ZuBnNC0C&pg=PA153|title=God and Morality|last=Christopher J. H. Wright|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=978-0-19-914839-4|pages=153}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ, ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Wright2003p1532" /> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚੌਦਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।<ref name="Wright2003p1532" /> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਤੇ ਅਰਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇੇ। ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬਦੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ। ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ, ਇਖਲਾਕੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਕਰਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਣਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। # ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ # ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਤੋਂ ਛੇ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੰਮਤ 1688ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਯੁੱਧ [[ਸ੍ਰੀਨਗਰ]] ਦੇ ਫਤਿਹਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਈ ਡੇਢ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਦੌਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਲਫ਼ ਖਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਤੋਂ ਉੱਪਰੰਤ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। 1694 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਫੌਜ਼ਦਾਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabi.krishijagran.com//news/many-many-congratulations-on-the-birth-anniversary-of-guru-gobind-singh/|title=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਧਾਈਆਂ|last=Staff|first=K. J.|website=punjabi.krishijagran.com|access-date=2021-01-21}}</ref> ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਲਈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਏ ਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਛੇਤੀ ਹੀ 1695 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵਡੇਰੀ ਮਹਿੰਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਜੋ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਲੜੇ। 1696 ਵਿੱਚ ਸਹਿਜਾਦ ਮੁਅਜ਼ਿਮ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬੇਗ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤੇ 1699 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜਾਈਆ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਚੱਲ ਪਿਆ। 1699 ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮਿ੍ਤ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾ ਤੋਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਪੰਜਾ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿੱਘ ਬਣ ਲੱਗੇ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ|ਅੰਨਦਪੁਰ]] ਸੀ। ਲਗਾਤਾਰ 8 ਮਹੀਨੇ ਤੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1762 ਦੀ 6-7 ਪੋਹ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਗੜ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਕਾਫੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਅਗਲਾ ਟਾਕਰਾ 8 ਪੋਹ ਨੂੰ 1762 (ਸੰਨ 1705) ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਅਤੇ [[ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ]], ਹੋਰਨਾਂ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਲੜਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 30 ਪੋਹ 1762 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (ਸੰਨ1705ਈ.) ਵਿੱਚ [[ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ|ਖਿਦਰਾਣਾ ਦੀ ਢਾਬ]] ਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ [[ਮੁਗ਼ਲ|ਮੁਗ਼ਲਾ]] ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਇੱਥੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਬੇਦਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ|ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆ]] ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਾਰਨ ਮੁਕਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। == ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ == ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 13 ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। * [[ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ|ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1688), ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ''ਬਿਚਿਤਰ ਨਾਟਕ'' ਦੇ ਅਧਿਆਇ 8 ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਹਯਾਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਜਾਬਤ ਖਾਨ<ref name="Grewal1998p732">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ (ਉਸਦੇ ਮਾਮਾ) ਅਤੇ ਦਯਾ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=squPx387FuwC|title=Birth of the Khalsa, The: A Feminist Re-Memory of Sikh Identity|last=Nikky-Guninder Kaur Singh|publisher=State University of New York Press|year=2012|isbn=978-0-7914-8266-7|pages=26–28}}</ref> [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਸੰਗੋ ਸ਼ਾਹ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Grewal1998p732" /> * [[ਨਾਦੌਣ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਨਦੌਣ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1691), ਮੀਆਂ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਇਸਲਾਮੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਭੀਮ ਚੰਦ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=704}}</ref> ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਜੰਮੂ ਸਥਿਤ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Grewal1998p733">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref> 1693 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।<ref name="Grewal1998p73">{{Cite book|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/73 73]–74|url-access=registration}}</ref><ref name="Fenech2013p14">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aUUfAQAAQBAJ|title=The Sikh Zafar-namah of Guru Gobind Singh: A Discursive Blade in the Heart of the Mughal Empire|last=Fenech|first=Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-993145-3|pages=14}}</ref> * [[ਗੁਲੇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1696), ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਾਂਡਰ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੁਸਤਮ ਖਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, [[ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਗੁਲੇਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।<ref name="Jaques2007p4202">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=420}}</ref> ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਲੇਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੇਜਿਆ, [[ਪਠਾਨਕੋਟ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="Jaques2007p4202" /> * [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ|ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1700)]], ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਆਦਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ 10,000 ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ ਸਨ।<ref name="Jaques2007p482">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3amnMPTPP5MC|title=Dictionary of Battles and Sieges: A-E|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood Publishing|year=2007|isbn=978-0-313-33537-2|pages=48–49}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾ ਖਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਈ।<ref name="Jaques2007p482" /> * [[ਨਿਰਮੋਹ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ (1702)]], ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਨਿਰਮੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੰਢੇ [[ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ]] ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ। ਦੋ ਦਿਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। * [[ਬਸੌਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਬਸੋਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] (1702), ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ; [[ਬੋਲੀਵੀਆ|ਬਸੋਲੀ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਮਪੂਲ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Jaques2007p1122">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC|title=Dictionary of Battles and Sieges: F-O|last=Jaques|first=Tony|publisher=Greenwood|year=2007|isbn=978-0-313-33538-9|pages=112}}</ref> ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਹਿਲੂਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਰਣਨੀਤਕ ਸ਼ਾਂਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Jaques2007p1122" /> * [[ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1704)]] ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਹਰ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ;<ref name="fenechmcleod218">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Fenech|first=Louis E.|last2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=218}}</ref> ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਾਂਡਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ,<ref name="fenechmcleod218" /> ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ- ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।<ref>{{Cite book|title=Guru Gobind Singh: Prophet of peace|last=Raju|first=Karam Singh|year=1999|isbn=9380213646}}</ref><ref name="Rinehart2011p22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=58AVDAAAQBAJ|title=Debating the Dasam Granth|last=Rinehart|first=Robin|publisher=Oxford University Press|year=2011|isbn=978-0-19-975506-6|pages=22–23}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA79|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Fenech|first=Louis E.|last2=W. H. McLeod|publisher=Rowman & Littlefield|year=2014|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=79}}</ref> == ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ== 1684 ਤਕ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ (ਹੁਣ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਨਗਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੱਝ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵਿੱਟਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਪਰਸਾਦੀ ਹਾਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ ‘ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ’ ਵਲ ਵੀ ਕੈਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। 1685 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ, [[ਨਾਹਨ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ। 14 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ [[ਨਾਹਨ]] ਦੇ ਰਾਜੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਹਨ ਪੁੱਜੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 29 ਅਪਰੈਲ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ, ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਸੰਘਾ ਕੋਲੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁੰਵਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗਡਵਾ ਕੇ ਰਖਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ [[ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ। ਇੱਥੇ 11 ਮਈ, 1685 ਦੇ ਦਿਨ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ]] ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਮੌਕੂਫ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੱਖਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਹਨ ਰਿਆਸਤ 'ਚੋਂ ਨਾ ਜਾਣ ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਆਪ, 27 ਅਕਤੂਬਰ, 1688 ਦੇ ਦਿਨ, ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਅਤੇ [[ਕਪਾਲ ਮੋਚਨ]], ਲਾਹੜਪੁਰ, [[ਟੋਕਾ]], ਦਾਬਰਾ, ਰਾਣੀ ਦਾ ਰਾਏਪੁਰ, ਢਕੌਲੀ, [[ਨਾਡਾ ਸਾਹਿਬ|ਨਾਢਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਰਿਆਸਤ|ਮਨੀਮਾਜਰਾ]], [[ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ]], [[ਘਨੌਲੀ|ਘਨੌਲਾ]], [[ਬੁੰਗਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ)|ਬੁੰਗਾ]], [[ਅਟਾਰੀ]], [[ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]] ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ, [[ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ]] (ਹੁਣ [[ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ]]) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ==ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ [[ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ 13 ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। [[ਵਜ਼ੀਰ_ਖ਼ਾਨ_(ਸਰਹੰਦ)|ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ]] ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ, ਮਈ, 1708 ਦੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ ਰੁਕਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਏਲਚੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਦਰਅਸਲ ਹੁਣ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਭੇਜੀ ਰਕਮ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ [[ਤਾਪਤੀ ਦਰਿਆ]] ਪਾਰ ਕਰਨ, 25 ਜੂਨ, 1708 ਮਗਰੋਂ ਬਾਲਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ, 1708 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਪਣੇ ਕੌਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ 24 ਅਗਸਤ, 1708 ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਬਾਣ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ 3 ਸਤੰਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ (ਮਗਰੋਂ [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ]]) ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ===ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ=== 1699 ਈ. ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੰਗ [[ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਜੋ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। , [[ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਜੱਟ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ]]ਜੋ ਕਿ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਹਿੰਮਤ ਰਾਏ ਸੀ। [[ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਦੁਆਰਕਾ ਰੰਗਾਈ ਛਪਾਈ ਵਾਲਾ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਸੀ। ਅਤੇ [[ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ]] ਇਹ [[ਕਰਨਾਟਕਾ]] ਦੇ ਬੀਦਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਈ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸੋ ਆਪ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤ]] ਛਕਿਆ । ਇਸ ਉੱਪਰੰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕੱਛ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਈ ਅਤੇ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਾਸੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। "ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ। "ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਯਮ ÷ ਪੰਜ ਕੱਕੇ:- ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਛਿਹਰਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰੇਗਾ<ref>{{Cite web|url=https://punjabi.krishijagran.com//news/many-many-congratulations-on-the-birth-anniversary-of-guru-gobind-singh/|title=ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀਆਂ ਲੱਖ ਲੱਖ ਵਧਾਈਆਂ|last=Staff|first=K. J.|website=punjabi.krishijagran.com|access-date=2021-01-21}}</ref>। ਜਾਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝੇਗਾ। ਅੰਮਿੑਤ ਵੇਲੇ ਜਾਗਣਾ, ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਬਲਿਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇਗਾ। ===ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣਾ=== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ' ਵਿੱਚ [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ]] ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਦਾਸ, ਸੇਖ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦਾਤੀ, ਇਹ [[ਗੁਰਬਾਣੀ]] ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸਰਬ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੁੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦੱਵੀ ਥਾਪ ਕੇ 1708ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ [[ਨੰਦੇੜ]] ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਂ ਗਏ। ਪੰਜ ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਦੇ ਦਿਨ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਨੰਦੇੜ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਪਠਾਣ ਨੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੁੱਤਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਜਮਧਾਰ (ਕਟਾਰ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ, ਪਰਤਵਾਂ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜਮਸ਼ੇਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਥਾਏਂ ਮਾਰ ਦਿਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੀ ਤਾਬ ਨਾ ਝਲਦੇ ਹੋਏ, 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਤੜਕੇ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਇਸੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ [[ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ==ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ== ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਅਖ਼ਬਾਰਾਤ-ਇ-ਦਰਬਾਰ-ਇ-ਮੁਅੱਲਾ' ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੀ 'ਗੁਰਸੋਭਾ' (1709), [[ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ 1|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ]] ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ [[ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ|ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ]] ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1716), [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ ਨਨੌਤਵੀ|ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਸਿਮ]] ਦੀ 'ਇਬਰਤਨਾਮਾ' (1723), ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਫ਼ੀ ਦੀ 'ਮੀਰਾਤ-ਇ-ਵਾਰਿਦਾਤ' (1734) ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕ ਚਤੁਰਮਾਨ ਸਕਸੈਨਾ ਦੀ 'ਚਹਾਰ ਗੁਲਸ਼ਨ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ 'ਮੌਤ' ਛੁਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਭੇਜੇ ਜਿਰਾਹ ਵਲੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ 'ਮੌਤ' ਦਾ ਜ਼ਰਾ-ਮਾਸਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਈ ਮੀਲ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਲੋਂ ਹਕੀਮ/ਜਿਰਾਹ ਭੇਜਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਸੀ। ਉਂਜ ਉਹ ਹਮਲੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੀ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਦੀ “ਦੁਰਘਟਨਾ/ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਣ” ਜਾਂ “ਕਮਾਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਆਪ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਮੌਤ” ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਜਾਂ/ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਏ ਹਮਲੇ 'ਚੋਂ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਕਰ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ “ਮੌਤ” ਇੰਜ ਵਿਖਾਉਣਾ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਗਾੜਨਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡੇ ਦੀ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਅਹਿਮਕਤਾ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਗਲੇ ਬਚਕਾਨੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਤਾ। ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਲਿਖਾਰੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਪੀ ਹੋਵੇ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਅੱਧ ਲੇਖਕ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਠਾਣ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਦੋ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬੇਥ੍ਹਵੀ ਵੀ ਮਾਰੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪਠਾਣ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ) ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਲੇਖਕ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸੀਣ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਕਮਾਨ ਖਿਚਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:[[ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ]], [[ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ (ਪੱਤਰ)|ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ]], [[ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ]], [[ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ]], [[ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ]], ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ, ਸਸ਼ਤਰ ਨਾਮ ਮਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਪਬੋੋਧ, [[ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ]] ਆਦਿ ਸਨ। [[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ|ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ]] ਮੁੱਢਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।<ref>(ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ) ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ</ref> ==ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤਸਰ ਤੱਕ== * 6 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛਡਿਆ * 7 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਚਮਕੌਰ * 8 ਪੋਹ ਨੂੰ [[ਸਾਕਾ_ਚਮਕੌਰ_ਸਾਹਿਬ|ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ]] * 8 ਪੋਹ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਵੱਲ * 9 -11 ਪੋਹ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ|ਮਾਛੀਵਾੜੇ]] * 12 ਪੋਹ ਨੂੰ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਤੋਂ ਉਚ ਦੇ ਪੀਰ ਬਣ ਟੁਰੇ * 13 ਪੋਹ ਅਜਨੇਰ ਰਹੇ * 14 ਪੋਹ ਕਨੇਚ * 15 ਪੋਹ ਆਲਮਗੀਰ * 16 ਪੋਹ ਮੋਹੀ * 17 ਪੋਹ ਹੇਹਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਦਾਸ ਮਹੰਤ ਕੋਲ * 18 ਪੋਹ ਰਾਇਕੋਟ * 19 ਪੋਹ ਲੰਮੇਂ ਜੱਟਪੁਰੇ * 20 ਪੋਹ ਰਾਤ ਭਦੌੜ * 21 ਪੋਹ ਦੀਨੇ * 22 ਪੋਹ ਨੂੰ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਔਰੰਗੇ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ * 26 ਪੋਹ ਨੂੰ ਭਗਤਾ * 27 ਪੋਹ ਨੂੰ ਬਰਗਾੜੀ * ਬਹਿਬਲ ਆਦਿ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ * 28 ਪੋਹ ਕੋਟਕਪੂਰੇ, ਢਿਲਵਾਂ * 29 ਪੋਹ ਜੈਤੋ ਨਗਰ, ਰਾਮੇਆਣੇ * 30 ਪੋਹ ਰੂਪੇਆਣੇ ਤੋਂ ਖਿਦਰਾਣੇ (ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ) * 1 ਮਾਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ। ==ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ== 12 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ (ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰੇ ਕਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਲ-ਬਸਤਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਨੀਲ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਮਾਅਨਾ ਨੀਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ 'ਰੰਗਦਾਰ' ਹੈ) ਪਹਿਨ ਕੇ [[ਅਨੇਰੀ ਵਜਾਨੀ|ਅਜਨੇਰ]] ਦੇ ਕਾਜ਼ੀ ਚਰਾਗ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰੀਦਾਂ (ਇਨਾਇਤ ਅਲੀ ਨੂਰਪੁਰ, ਕਾਜ਼ੀ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਲੋਹ, ਸੁਬੇਗ ਸ਼ਾਹ ਹਲਵਾਰਾ ਅਤੇ ਹਸਨ ਅਲੀ ਮੋਠੂ ਮਾਜਰਾ) ਨਾਲ [[ਮਾਛੀਵਾੜਾ]] ਤੋਂ ਦੀਨਾ [[ਕਾਂਗੜ]] ਵਲ ਚਲ ਪਏ। ਕਿੜੀ ਪਠਾਣਾਂ, [[ਘੁੰਗਰਾਲ|ਘੁੰਗਰਾਲੀ]], [[ਮਾਨੂੰਪੁਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ|ਮਾਨੂੰਪੁਰ]] ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਆਪ [[ਅਜਨੇਰ]] ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਚਰਾਗ਼ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣੇ। ਅਗਲਾ ਦਿਨ ਆਪ ਅਜਨੇਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹੇ ਤੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਮਲਕਪੁਰ]], ਲੱਲ, [[ਕਟਾਣੀ ਕਲਾਂ|ਕਟਾਣੀ]], [[ਰਾਮਪੁਰ ਸੁਨੜਾ|ਰਾਮਪੁਰ]] ਹੁੰਦੇ [[ਦੋਰਾਹਾ]] ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਉਥੇ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਈ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਆਪ [[ਕਨੇਚ]] ਪਿੰਡ ਪੁੱਜੇ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 14 ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਦਿਨ [[ਆਲਮਗੀਰ]] ਪੁੱਜੇ। ਇਕ ਰਾਤ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮੋਹੀ ਪਿੰਡ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। 15 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਮੋਹੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪ 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਹੇਹਰ ਪਿੰਡ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ 17 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਲੰਮੇ ਜਟਪੁਰੇ ਬਿਤਾਈ ਜਿਥੇ ਰਾਏ ਕੱਲ੍ਹਾ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂਰਾ ਮਾਹੀ ਨੂੰ [[ਸਰਹਿੰਦ]] ਭੇਜ ਕੇ, [[ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ]] ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤਸਦੀਕ ਕਰਵਾਈ। ਦੋ ਰਾਤ ਇਥੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਇਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ [[ਤਖਤੂਪੁਰਾ]] ਪੁੱਜੇ। ਇਥੇ ਆਪ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਪੰਜ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖੀ ਅਤੇ ਆਪ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ। ਫਿਰ ਆਪ ਮਧੇਅ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਭਦੌੜ]] ਪੁੱਜੇ। 20 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਉਥੇ ਬਿਤਾਉਣ ਮਗਰੋਂ 21 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਦੇ ਦਿਨ [[ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਦੀਨਾ]] ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਾ ਠਹਿਰੇ। [[ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ|ਦੀਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ]] ਉਹ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 21 ਸੰਨ 1705 ਈ. ਨੂੰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੀ ਉਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਅੰਨਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਸੂਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਿੱਖੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦਾ ਤਾਤਵਿਕ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ` ਦੇ ਨਾਮ ਦੁਆਰਾ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 12 ਹਦਾਇਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ। ਹਦਾਇਤ ਨਾਮੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੱਠੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜੀ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਹੀਲੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਢੁੱਕਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। <poem>ਗਰਿਸਨਤ 'ਚ ਕਾਰੇ ਕੁਨ ਦ ਚਿਹਲ ਨਰ। ਕਿ ਦਕ ਲਕ ਬਰਾਇਦ ਬੇਖਬਰ। </poem> ==ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ== # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ, ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾ.) # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ # ਰਾਸ਼ਟਰੀਯ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਕਰਨਵੀਰ ਸਿੰਘ # ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ # ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਰਵਾਨੀ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਤਾਤਲੇ # ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 52 ਹੁਕਮ * [[ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ|ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ]] * [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == *{{commons category-inline||ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ}} {{Jathedars of Damdami Taksal}} {{S-start}} {{succession box |before=[[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ]] |title=[[ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ|ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] |years=11 ਨਵੰਬਰ 1675 – 7 ਅਕਤੂਬਰ 1708 |after=[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] }} {{s-end}} {{Sikhism|state=collapsed}} {{Guru Gobind Singh}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ]] llnsq994u4k1mo443417ao844q3cq65 0 3273 843319 690950 2026-07-29T16:37:55Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843319 wikitext text/x-wiki '''ਆਕਸੀਜਨ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Oxygen) ਇੱਕ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ]] 8 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ '''O''' ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ]] 15.9994 amu ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਰੰਗਹੀਣ, ਸੁਆਦਹੀਣ ਅਤੇ ਗੰਧਹੀਣ ਗੈਸ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਜੇ . ਪ੍ਰੀਸਟਲੇ ਅਤੇ ਸੀ . ਡਬਲਿਊ . ਸ਼ੇਲੇ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਵ ਹੈ। ਸੰਨ 1772 ਈ . ਵਿੱਚ ਕਾਰਲ ਸ਼ੀਲੇ ਨੇ ਪੋਟੈਸ਼ਿਅਮ ਨਾਇਟਰੇਟ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸੰਨ 1777 ਈ . ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1774 ਈ . ਵਿੱਚ ਜੋਸੇਫ ਪ੍ਰਿਸਟਲੇ ਨੇ ਮਰਕਿਉਰਿਕ - ਆਕਸਾਇਡ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਕਸੀਜਨ ਗੈਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਐਂਟਨੀ ਲੈਵੋਇਜਿਅਰ ਨੇ ਇਸ ਗੈਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਕਸੀਜਨ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ - ਅੰਲ ਉਤਪਾਦਕ। ==ਤਿਆਰੀ== [[ਧਾਤ|ਧਾਤਾਂ]] ਦੇ ਆਕਸਾਈਡਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। *ਜਿਵੇ [[ਮਰਕਰੀ ਆਕਸਾਈਡ]] ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ [[ਪਾਰਾ]] ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <div align="center"><math>2HgO \to 2Hg+O_2</math></div> *[[ਲੈੱਡ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ]] ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ [[ਲੈੱਡ ਆਕਸਾਈਡ]] ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <div align="center"><math>2PbO_2 \to 2PbO+2O_2</math></div> *ਆਕਸੀਜਨ ਯੁਕਤ ਅਣੂਆਂ ਜਿਵੇਂ [[ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟਰੇਟ]] ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨ ਤੇ [[ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟਰਾਈਟ]] ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <div align="center"><math>2KNO_3 \to 2KNO_3+O_2</math></div> *[[ਪਾਣੀ]] ਦੇ [[ਅਪਘਟਨ]] ਤੋਂ ਵੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। <div align="center"><math>2H_2O \to 2H_2+O_2</math></div> ==ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ== *ਆਕਸੀਜਨ ਰੰਗਹੀਨ, ਗੰਧਹੀਨ ਅਤੇ ਸਵਾਦਹੀਨ ਗੈਸ ਹੈ। *ਇਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਥੋੜੀ ਹਲਕੀ ਹੈ। *ਇਸ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 1.1053 ਹੈ। *ਇਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। *ਇਹ -218oC ਤੇ ਠੋਸ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ -183 oC (90oK) ਤੇ ਤਰਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣ== ਆਕਸੀਜਨ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਧਾਤਾਂ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। <div align="center"><math>M +O_2 \to MO</math></div> *[[ਸੋਡੀਅਮ]], [[ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ]] ਅਤੇ [[ਜਿਸਤ]] ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ [[ਸੋਡੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ]], [[ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ]] ਅਤੇ [[ਜਿਸਤ ਆਕਸਾਈਡ]] ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। <div align="center"><math>4Na +O_2 \to 2Na_2O</math></div> <div align="center"><math>2Mg +O_2 \to 2MgO</math></div> <div align="center"><math>2Zn +O_2 \to 2ZnO</math></div> *ਆਕਸੀਜਨ [[ਅਧਾਤ|ਅਧਾਤਾਂ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ: <div align="center"><math>2H_2 +O_2 \to 2H_2O</math></div> *[[ਨਾਈਟਰੋਜਨ]] ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਆਕਸਾਈਡ; <div align="center"><math>N_2 +O_2 \to 2NO</math></div> *[[ਸਲਫ਼ਰ]] ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਸਲਫ਼ਰ ਗੰਧਕ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ; <div align="center"><math>S +O_2 \to SO_2</math></div> *[[ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ]] ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਫ਼ਾਸਫੋਰਸ ਪੈਂਟਾਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। <div align="center"><math>P_4 +5O_2 \to 2P_2O_5</math></div> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == {{ਕਾਮਨਜ਼|Oxygen}} * [http://periodic.lanl.gov/elements/8.html Los Alamos National Laboratory – Oxygen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071026034224/http://periodic.lanl.gov/elements/8.html |date=2007-10-26 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/O/index.html WebElements.com – Oxygen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516055211/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/O/index.html |date=2008-05-16 }} * [http://www.uigi.com/oxygen.html Oxygen (O2) Properties, Uses, Applications] * [https://www.organic-chemistry.org/chemicals/oxidations/oxygen.shtm Oxidizing Agents > Oxygen] * [http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/29647/page/1 Roald Hoffmann article on "The Story of O"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223212610/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/29647/page/1 |date=2017-02-23 }} {{ਪੀਰੀਆਡਿਕ ਟੇਬਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] {{Science-stub}} tssrbw3sptx9425gey9sq9f89kk5k7z 0 3285 843696 823000 2026-07-30T03:24:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843696 wikitext text/x-wiki ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Chromium) ਇੱਕ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ]] 24 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ '''Cr''' ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ]] 51.9961 amu ਹੈ। == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == {{ਕਾਮਨਜ਼|Chromium}} * [http://www.webelements.com/chromium/ WebElements.com ਤੇ ਕ੍ਰੋਮੀਅਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821224141/http://www.webelements.com/chromium/ |date=2008-08-21 }} * [http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol49/chromium.html IARC Monograph "Chromium and Chromium compounds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040701090041/http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol49/chromium.html |date=2004-07-01 }} * [http://www.chromium-asoc.com/ International Chromium Development Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031129195256/http://www.chromium-asoc.com/ |date=2003-11-29 }} * [http://education.jlab.org/itselemental/ele024.html It's Elemental – The Element Chromium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611090944/http://education.jlab.org/itselemental/ele024.html |date=2008-06-11 }} * [http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/24.html National Pollutant Inventory - Chromium (III) compounds fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040225045717/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/24.html |date=2004-02-25 }} * [http://www.merck.com/pubs/mmanual/section1/chapter4/4f.htm The Merck Manual – Mineral Deficiency and Toxicity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031008230617/http://www.merck.com/pubs/mmanual/section1/chapter4/4f.htm |date=2003-10-08 }} * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/chromium/ National Institute for Occupational Safety and Health - Chromium Page] {{ਪੀਰੀਆਡਿਕ ਟੇਬਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] {{Science-stub}} szgemy621h8awv0altbj48t9u5cmdro 0 3320 843323 830598 2026-07-29T18:06:07Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843323 wikitext text/x-wiki '''ਆਰਗਾਨ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Argon) ਇੱਕ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ]] 18 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ '''Ar''' ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ]] 39.948 u ਹੈ। == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == {{ਕਾਮਨਜ਼|Argon}} * [http://www.webelements.com/argon/ WebElements.com ਤੇ ਆਰਗਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913123120/http://webelements.com/argon/ |date=2008-09-13 }} * Diving applications: [http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm Why Argon?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701122928/http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm |date=2008-07-01 }} * [http://www.uigi.com/argon.html Argon Ar Properties, Uses, Applications] * [http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Argon Computational Chemistry Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002172013/http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Argon |date=2006-10-02 }} {{ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਗੈਸਾਂ]] {{Science-stub}} 0yvzpig341stxfcfksz2ni0iojib7bn 0 3332 843720 785377 2026-07-30T10:23:04Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843720 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:American Silver Eagle, obverse, 2004.png|thumb|150px|right|ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਿਕਾ]] '''ਚਾਂਦੀ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Silver) ਇੱਕ [[ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਅੰਕ]] 47 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ '''Ag''' ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ [[ਪਰਮਾਣੂ-ਭਾਰ]] 107.8682 amu ਹੈ। ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿਕੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ == [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਠਿਆਈਆਂ ਦੇ ਉਪਰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਤਲਾ ਪਰਤ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਤੋਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ==ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ== ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੋਈ 5000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨਾਤੋਲੀਆ (ਮੌਜੂਦਾ ਤੁਰਕੀ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਲਦ ਹੀ ਇਹ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਯੂਨਾਨ, ਕਰੇਟ, ਪੂਰਬੀ ਨੇੜ) ਵਿੱਚ ਤਜਾਰਤ ਲਈ ਬਤੌਰ ਕਰੰਸੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਧੇਲੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਏ ਜਿਹਨਾਂ ਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਮੁਹਰ ਲੱਗਾ ਕੇ ਸਿੱਕੇ ਬਣਾਏ ਗਏ। 3200 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਨਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ (483 ਈ ਪੂ ਦੌਰਾਨ ਲੌਰੇਇਓਨ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ)<ref>Amemiya, T. (2007) [http://books.google.com/books?id=DcTj4AUFemAC&printsec=frontcover Economy and Economics of Ancient Greece], Taylor & Francis, p. 7,।SBN 0203799313.</ref> ਤੋਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਕਸੀਰ ਮਿਕਦਾਰ ਬਰਾਮਦ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਸਕੰਦਰ-ਮਹਾਨ]] ਇੱਕ ਅਜ਼ੀਮ ਫ਼ੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਿਆ। 1900 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਪੇਨ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ ਬੜਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਥੋਂ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੂਮੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾ ਸਤਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਧਾਇਆ। ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਤਜਾਰਤ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੂਸਰੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰੋਮ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਟਨ ਯਾਨੀ 86 ਕਰੋੜ ਤੋਲੇ ਚਾਂਦੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਰੂਮੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਮਾਲੀ ਅਹਿਲਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਚੀਨ ਤੋਂ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਕਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਘਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਨ 750 ਤੋਂ 1200 ਤੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਮਧ ਯੂਰਪ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਖਾਣਾਂ ਲੱਭੀਆਂ। ਸੰਨ 1500 ਤੱਕ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਕੱਚੀ ਧਾਤ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਸ ਚਾਂਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। 1492 ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਲਭਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਦ ਉਥੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਖਾਣਾਂ ਲੱਭੀਆਂ। 1500 ਤੋਂ 1800 ਤੱਕ ਬੋਲੀਵੀਆ, ਪੇਰੂ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦਾ 85 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੁਹਈਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸਦੇ ਬਾਦ ਦੂਸਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਦੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨੀਵੀਡਾ ਦੀ ਖਾਨ ਕੋਮਸਟੋਕ ਇੱਕ ਬੜੀ ਲਭਤ ਸੀ। 1870 ਤੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਦਾਵਾਰ 40 ਮੇਲਿਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 80 ਮੇਲਿਨ ਔਂਸ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ। 1876 ਤੋਂ 1920 ਤੱਕ ਦਾ ਅਰਸਾ ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਇਲਾਕੀਆਂ ਦੀ ਛਾਣ ਬੀਣ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੰਨ 1800 ਤੋਂ 1875 ਤੱਕ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਦਾਵਾਰ 30 ਮੇਲਿਨ ਔਂਸ ਸੀ ਲੇਕਿਨ 1900 ਤੱਕ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ 120 ਮੇਲਿਨ ਔਂਸ ਸਾਲਾਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। 1900 ਤੋਂ 1920 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਜਾਪਾਨ, ਚਿਲੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਖਾਣਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 190 ਮੇਲਿਨ ਔਂਸ ਸਾਲਾਨਾ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ। ਆਜ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਦਾਵਾਰ 671 ਮੇਲਿਨ ਔਂਸ ਹੈ ਯਾਨੀ 20.8 ਹਜ਼ਾਰ ਟਨ ਸਾਲਾਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਂਦੀ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਕੀਮਤ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 55 ਗੁਣਾ ਸਸਤੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਤਜਾਰਤ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟੇਕ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਣ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨਿਸਬਤਨ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇੰਗਲੈਂਡ ਬਹੁਤ ਫ਼ਾਇਦੇ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਖਾਣਾਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਇਲਾਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅਸਰ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਜਾਰਤ ਲਈ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਚੀਨ ਤੋਂ ਤਜਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚੀਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖ਼ੁਦ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਜਾਰਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਲਈ (ਯਾਨੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਚਾਂਦੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ) ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਚੀਨ ਨੂੰ ਕੁਛ ਨਾ ਕੁਛ ਵੇਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜੋ ਚੀਨ ਤੋਂ ਚਾਹ, ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪੋਰਸੀਲੀਨ ਦੇ ਬਰਤਨ ਇੰਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਸੀ ਚਾਂਦੀ ਵਿੱਚ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1839 ਅਤੇ 1856 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਤੇ [[ਅਫ਼ੀਮ ਯੁਧ]] ਥੋਪ ਦਿੱਤੇ। ਚੀਨ ਦੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਸਤ ਦੇ ਬਾਦ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੇ ਮੁਆਹਿਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ੀਮ ਵੇਚ ਕੇ ਚਾਂਦੀ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਅਫ਼ੀਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>White, Matthew (2012) ''The Great Big Book of Horrible Things'', New York: W.W. Norton, pp. 285–286,।SBN 978-0-393-08192-3.</ref> 1858 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ 4500 ਟਨ ਅਫ਼ੀਮ ਬੇਚੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == {{ਕਾਮਨਜ਼|Silver}} * [http://www.webelements.com/silver/ WebElements.com ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911152744/http://www.webelements.com/silver/ |date=2008-09-11 }} * [http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silver/ Silver Statistics and।nformation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190106233737/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/silver/ |date=2019-01-06 }}, United States Geological Survey publications on the worldwide production of silver * [http://www.silverinstitute.org The Silver।nstitute] A silver industry website * [http://www.theodoregray.com/PeriodicTable/Elements/047/index.html A collection of silver items] Samples of silver * [http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/EcoNatRes.Argentum Transport, Fate and Effects of Silver in the Environment]'' * [http://www.pniok.de/ag.htm Picture in the Element collection from Heinrich Pniok] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525031514/http://www.pniok.de/ag.htm |date=2017-05-25 }} * [http://www.aqualyseusa.com/ Silver।on Water Treatment Technology - AquaLyse®] {{ਪੀਰੀਆਡਿਕ ਟੇਬਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] {{Science-stub}} c445n20asvhpkeo45xsdernplkuyf7e 0 3664 843322 843288 2026-07-29T17:21:49Z Nitesh Gill 8973 /* ਰਚਨਾਵਾਂ */ 843322 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ | image = ShahMuhammad.jpg | imagesize = | caption = | birth_date = 1780 | birth_place = ਵਡਾਲਾ ਵਿਰਾਮ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਸਿੱਖ ਰਾਜ]] <br> (ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ) | death_date = 1862 | death_place =[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] <br>(ਹੁਣ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ) | occupation = [[ਕਵੀ]] | movement = ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ | genre = | notableworks =[[ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ]] ਬਾਰੇ [[ਜੰਗਨਾਮਾ]] | influences = | influenced = }} '''ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ''' (1780-1862) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਜੰਗਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰਨਗੀਆਂ ਦਾ, ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਸੀ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਾਜੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਸਨ।<ref name="ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ">{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2016/01/%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9-%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A8%B9%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A8%A6-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%B6%E0%A8%BE%E0%A8%B9%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0/ | title=ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | date=23 ਜਨਵਰੀ 2016 | accessdate=17 ਫ਼ਰਵਰੀ 2016 | author=ਡਾ. ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ}}</ref> ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ 1780 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਡਾਲਾ ਵੀਰਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite book | last=Hanif | first=N. | title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia | publisher=Sarup & Sons | date=2000 | isbn=978-81-7625-087-0 | url=https://books.google.co.in/books?id=O3GXOqPa67MC&pg=PA233&lpg=PA233&dq=jangnama+shah+mohammad&source=bl&ots=lSRI3fbcGC&sig=oFPmEJi50CQ4pr_eGcoi530kzMg&hl=en&sa=X&ei=7lPCUP2TJYTUrQeNzoGQAQ | access-date=2025-11-15 | page=233}}</ref> ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂ ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜੰਨਤ ਵਿੱਚ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਹੁੰਮਦ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਹੈ। ==ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ ਦਾ== ਜੰਗਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗਨਾਮਾ 1846 ‘ਚ ਲਿਖ਼ਿਆ ਗਿਆ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਜੀਵਨ== ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਵਡਾਲਾ ਵੀਰਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਮ੍ਰਿੰਤਸਰ ਵਿੱਚ 1780 ਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਜਿਵੇਂ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ, ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਬਟਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਟਾਲਾ /ਵਡਾਲਾ/ਬਟਾਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕਈਂ ਪਿੰਡ/ਨਗਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਤਭੇਦ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਜਾਤ ਦਾ ਕੂਰੈਸ਼ੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ: ਇੱਕ ਮਹੁੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਸਨ। ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਦੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਹਨ ਕਿ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੌਂ ਬਹੁਤ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਅਤੇ ਦੋ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗਹੁ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅੱਪੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਅਨਪੜ੍ਹ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨਃ{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} # ਜੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ # ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਬੰਦ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਹ ਮਹੁੰਮਦ ਕਿੱਸਾ “ਜੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ” ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਢੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਖੀਰਲੇ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਮਤ 1902 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੰਗੀਆਂ ਦੀ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਪ੍ਰੋ. ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਨ ਸੰਨ 1846 ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1846 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ==ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ== *[[ਜੰਗਨਾਮਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} {{ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1780]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1862]] 4oa7fmf67mdfs1nn37afbu6yza1awas 0 5213 843605 835248 2026-07-30T00:04:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843605 wikitext text/x-wiki [[File:An illustrated manuscript of one of Amir Khusrau's poems 1.jpg|thumb|ਅਮੀਰ ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦਾਨ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਚਿਤਰ ਖਰੜਾ]] '''ਕਵਿਤਾ''' ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਵੀ]] ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਵਿਕ ਸਾਧਨਾਂ (ਲੈਅ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਲਖਣਾ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਲੈਆਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ<ref>{{cite web|title=Poetry|work=Oxford Dictionaries|publisher=Oxford University Press|year=2013|url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/poetry?q=poetry|access-date=2013-08-25|archive-date=2013-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618104733/http://oxforddictionaries.com/definition/english/poetry?q=poetry|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Poetry|work=Merriam-Webster|publisher=Merriam-Webster, Inc.|year=2013|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/poetry}}</ref><ref>{{cite web|title=Poetry|work=Dictionary.com|publisher=Dictionary.com, LLC|year=2013|postscript=—Based on the Random House Dictionary|url=http://dictionary.reference.com/browse/poetry?s=t}}</ref> ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ, ਭਾਵ, ਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਕਾਰ ਤੇ ਧੁਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|upright|[[ਅਰਸਤੂ]]]] {{ਮੁੱਖ | ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} ਇਕ ਕਲਾ ਰੂਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸਾਖਰਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Hoivik|first=S|author2=Luger, K|title=Folk Media for Biodiversity Conservation: A Pilot Project from the Himalaya-Hindu Kush|journal=International Communication Gazette|date=3 June 2009|volume=71|issue=4|pages=321–346|doi=10.1177/1748048509102184}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਚੀ ਐਪਿਕ ਕਵਿਤਾ [[ਐਪਿਕ ਆਫ਼ ਗਿਲਗਾਮੇਸ਼]] ਹੈ, ਜੋ 3 ਮਲੀਨੀਅਮ ਈਪੂ ਦੀ [[ਸੁਮੇਰ]] ([[ਮਸੋਪੋਤਾਮੀਆ]], ਹੁਣ [[ਇਰਾਕ]]) ਤੋਂ ਹੈ। ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਟਿੱਕੀਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ [[ਪਪਾਇਰਸ]] ਤੇ [[ਫਾਨਾ ਸਕਰਿਪਟ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Sanders, NK (trans.)|title=The Epic of Gilgamesh|url=https://archive.org/details/epicofgilgameshp0000unse|publisher=Penguin Books|edition=Revised|year=1972|pages=[https://archive.org/details/epicofgilgameshp0000unse/page/7 7]–8}}</ref> 2000 ਈਪੂ ਦੀ ਇੱਕ ਟਿੱਕੀ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਰਸਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਉਪਜਾਇਕਤਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਲਈ ਦੇਵੀ ਇਨਾਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਮਾਗਮ ਰਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.ancient.eu/article/750/|title=The World's Oldest Love Poem|author=Mark, Joshua J.|date=13 August 2014|access-date=4 ਜੂਨ 2016|archive-date=27 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227132941/http://www.ancient.eu/article/750/|url-status=dead}}</ref><ref name=oldest_poem>{{cite news|last1=ARSU|first1=SEBNEM|title=Oldest Line In The World|url=http://www.nytimes.com/2006/02/14/international/europe/14poem.html?_r=0|website=New York Times|publisher=New York Times|accessdate=1 May 2015}}</ref> == ਤੱਤ == ===ਪਿੰਗਲ=== {{ਮੁੱਖ | ਛੰਦ)}} ਪਿੰਗਲ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਛੰਦ, [[ਲੈਅ]], ਅਤੇ [[ਲਹਿਜਾ (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਲਹਿਜੇ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੈਅ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹਨ। ====ਲੈਅ==== ਕਾਵਿਕ ਲੈਅ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਵਿਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਵਿ ਰੂਪ]] n9ssz4xhys1wex0hv6mu6p13j545xv5 0 6855 843652 802563 2026-07-30T00:57:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843652 wikitext text/x-wiki {{ਅਨੁਵਾਦ}} ==Countries and dependencies== {{legend|lightcyan|Overseas department or dependency|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ECECEC" ! Name ! Official name ! class=unsortable|[[List of flags by country|Flag]] ! [[Form of government]] ! [[Capital (political)|Capital]] ! [[Official language]](s) ! class=unsortable|Notes |- | style="text-align:left;" | {{sort|Argentina}} | style="text-align:left;" | Argentine Republic | align="center" | {{flagicon|Argentina|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Presidential system|Federal presidential]] [[Federal republic|republic]] | style="text-align:left;" | [[Buenos Aires]] | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]] | style="text-align:center;" |<ref name="Argentina">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html |title=The World Factbook: Argentina |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612213714/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite book|title=A Political and Economic Dictionary of Latin America: an essential guide |last=Calvert|first=Peter|year=2004|publisher=[[Routledge]]|location=New York|isbn=1857432118|oclc=57134234|page=14}}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Bolivia}} | style="text-align:left;" | Plurinational State of Bolivia | align="center" | {{flagicon|Bolivia|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Republic]] | style="text-align:left;" | [[La Paz]] & [[Sucre]] {{ref label|Note1|B|B}} | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]], [[Quechua]], [[Aymara language|Aymara]] | style="text-align:center;" |<ref name="Bolivia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html |title=The World Factbook: Bolivia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225154232/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bl.html%20 |dead-url=yes }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Brazil}} | style="text-align:left;" | Federative Republic of Brazil | align="center" | {{flagicon|Brazil|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Presidential system|Federal presidential]] [[Federal republic|republic]] | style="text-align:left;" | [[Brasília]] | style="text-align:left;" | [[ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੁਰਤਗਾਲੀ]] | style="text-align:center;" |<ref name="Brazil">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html |title=The World Factbook: Brazil |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222121846/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/br.html |dead-url=yes }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਚਿੱਲੀ}}<ref name="ReferenceA">Includes [[Easter Island]] in the [[Pacific Ocean]], a [[Chile]]an territory frequently reckoned in [[Oceania]].</ref> | style="text-align:left;" | Republic of Chile | align="center" | {{flagicon|Chile|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Republic]] | style="text-align:left;" | [[Santiago, Chile|Santiago]]{{ref label|Note1|C|C}} | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]] | style="text-align:center;" |<ref name="Chile">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html |title=The World Factbook: Chile |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106030337/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html |dead-url=yes }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Colombia}} | style="text-align:left;" | Republic of Colombia | align="center" | {{flagicon|Colombia|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Presidential system|Presidential]] [[republic]] | style="text-align:left;" | [[Bogotá]] | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]] | style="text-align:center;" |<ref name="Colombia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html |title=The World Factbook: Colombia |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2009-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513074502/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html |dead-url=yes }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Ecuador}} | style="text-align:left;" | Republic of Ecuador | align="center" | {{flagicon|Ecuador|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Presidential system|Presidential]] [[republic]] | style="text-align:left;" | [[Quito]] | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]] | style="text-align:center;" |<ref name="Ecuador">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |title=The World Factbook: Ecuador |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208201813/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ec.html |dead-url=yes }}</ref> |- style="background-color: lightcyan;" | style="text-align:left;" | {{sort|Falkland Islands}} ([[United Kingdom|UK]]) | style="text-align:left;" | Falkland Islands | align="center" | {{flagicon|Falkland Islands|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[British overseas territory|Territory]] of the [[United Kingdom]] | style="text-align:left;" | [[Stanley, Falkland Islands|Stanley]] | style="text-align:left;" | [[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] | style="text-align:center;" |<ref name="FalklandIslands">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fk.html |title=The World Factbook: Falkland Islands (Islas Malvinas) |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2010-02-01 |archive-url=https://www.webcitation.org/5nDnCpHEG?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fk.html |dead-url=yes }}</ref> |- style="background-color: lightcyan;" | style="text-align:left;" | {{sort|French Guiana}} ([[France]]){{ref label|Note1|D|D}} | style="text-align:left;" | French Republic (Guyane) | align="center" | {{flagicon|France|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Semi-presidential system|Presidential]] [[republic]] | style="text-align:left;" | [[Cayenne]] ([[Paris]])<ref>Cayenne is the departmental capital.</ref> | style="text-align:left;" | [[ਫ੍ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ੍ਰੈਂਚ]] | style="text-align:center;" |<ref name="FrenchGuiana">{{cite book|title=Americas Review 2003/2004: Economic and Business Report|publisher=[[Kogan Page]]|location=[[London]]|edition=21st|year=2003|page=79|isbn=0749440643|issn=1351-4571}}</ref><ref name="FrenchGuiana2">{{fr icon}} {{cite web|url=http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/resultats-regionaux.htm|title=Résultats régionaux des enquêtes de recensement de 2004 à 2007|publisher=[[INSEE]]|accessdate=2008-06-12}}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Guyana}} | style="text-align:left;" | Co-operative Republic of Guyana | align="center" | {{flagicon|Guyana|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Semi-presidential system|Semi-presidential]] [[republic]] | style="text-align:left;" | [[Georgetown, Guyana|Georgetown]] | style="text-align:left;" | [[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] | style="text-align:center;" |<ref name="Guyana">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html |title=The World Factbook: Guyana |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2018-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226054920/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gy.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Nohlen|first=Dieter|authorlink=Dieter Nohlen|title=Elections in the Americas: a data handbook|url=https://archive.org/details/electionsinameri0000unse_r3e5|publisher=[[Oxford University Press]]|location=[[Oxford]]|edition=21st|year=2005|isbn=0-19-928357-5|oclc=58051010|nopp=true|pages=vol. 1, p. 359}}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Paraguay}} | style="text-align:left;" | Republic of Paraguay | align="center" | {{flagicon|Paraguay|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Constitutional republic|Constitutional]] [[presidential system|presidential republic]] | style="text-align:left;" | [[Asunción]] | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]], [[Guaraní language|Guaraní]] | style="text-align:center;" |<ref name="Paraguay">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |title=The World Factbook: Paraguay |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104205444/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pa.html |dead-url=yes }}</ref><ref>''The New York Times Guide to Essential Knowledge: A Desk Reference for the Curious Mind'', p. 845.</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Peru}} | style="text-align:left;" | Republic of Peru | align="center" | {{flagicon|Peru|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[presidential system|Presidential]] [[republic]] | style="text-align:left;" | [[Lima]] | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]], [[Quechua]]{{ref label|Note1|G|G}} | style="text-align:center;" |<ref name="Peru">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |title=The World Factbook: Peru |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2016-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161105025708/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html |dead-url=yes }}</ref><ref>''Americas Review 2003/2004: Economic and Business Report'', p. 144.</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Suriname}} | style="text-align:left;" | Republic of Suriname | align="center" | {{flagicon|Suriname|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Constitutional democracy]] | style="text-align:left;" | [[Paramaribo]] | style="text-align:left;" | [[ਡਚ ਭਾਸ਼ਾ|ਡਚ]] | style="text-align:center;" |<ref name="Suriname">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html |title=The World Factbook: Suriname |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065133/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ns.html |dead-url=yes }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Uruguay}} | style="text-align:left;" | Oriental Republic of Uruguay | align="center" | {{flagicon|Uruguay|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Constitutional republic]] | style="text-align:left;" | [[Montevideo]] | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]] | style="text-align:center;" |<ref name="Uruguay">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |title=The World Factbook: Uruguay |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |dead-url=yes }}</ref> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Venezuela}} | style="text-align:left;" | Bolivarian Republic of Venezuela | align="center" | {{flagicon|Venezuela|size=50px}} | style="text-align:left;" | [[Federal republic|Federal]] [[presidential system|presidential republic]] | style="text-align:left;" | [[Caracas]] | style="text-align:left;" | [[ਸਪੈਨਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]]{{ref label|Note1|H|H}} | style="text-align:center;" |<ref name="Venezuela">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |title=The World Factbook: Venezuela |publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence |accessdate=2008-06-12 |date=2008-05-15 |archive-date=2015-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124081728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html |dead-url=yes }}</ref> |} </small> == Demographics and geography == {{legend|lightcyan|Overseas department or dependency|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ECECEC" ! Name ! [[List of countries and outlying territories by total area|Area]] ! [[List of countries by population|Population]]<br />(July 2008 est.) ! class=unsortable|Map ! class=unsortable|Notes |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਅਰਜਨਟੀਨਾ}} | style="text-align:left;" | {{sort|2766890|{{km2 to mi2|2766890|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|40677348}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Argentina in its region (de-facto).svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Argentina"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਬੋਲੀਵੀਆ}} | style="text-align:left;" | {{sort|1098580|{{km2 to mi2|1098580|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|9247816}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Bolivia in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Bolivia"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Brazil}} | style="text-align:left;" | {{sort|8511965|{{km2 to mi2|8511965|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|191908598}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:LocationBrazil.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Brazil"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਚਿੱਲੀ}}<ref name="ReferenceA"/> | style="text-align:left;" | {{sort|0756950|{{km2 to mi2|756950|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|16454143}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Chile in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Chile"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਕੋਲੰਬੀਆ}} | style="text-align:left;" | {{sort|1138910|{{km2 to mi2|1138910|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|45013674}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Colombia in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Colombia"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਇਕਵਾਡੋਰ}} | style="text-align:left;" | {{sort|0283560|{{km2 to mi2|283560|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|13927650}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Ecuador in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Ecuador"/> |- style="background-color: lightcyan;" | style="text-align:left;" | {{sort|Falkland Islands}} ([[United Kingdom|UK]]) | style="text-align:left;" | {{sort|0012173|{{km2 to mi2|12173|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|3140}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:LocationFalklandIslands.png|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="FalklandIslands"/> |- style="background-color: lightcyan;" | style="text-align:left;" | {{sort|French Guiana}} ([[France]]){{ref label|Note1|D|D}} | style="text-align:left;" | {{sort|0091000|{{km2 to mi2|91000|abbr=yes|precision=0}}}}{{ref label|Note1|E|E}} | style="text-align:right;" | {{nts|209000}}<br />(Jan. 2007 est.) | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Location-Guyane-France.png|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="FrenchGuiana"/><ref name="FrenchGuiana2"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਗੁਆਨਾ}} | style="text-align:left;" | {{sort|0214999|{{km2 to mi2|214999|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|1165673}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Guyana in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Guyana"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਪੈਰਾਗੁਏ}} | style="text-align:left;" | {{sort|0406750|{{km2 to mi2|406750|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|6831306}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Paraguay in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Paraguay"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਪੇਰੂ}} | style="text-align:left;" | {{sort|1285220|{{km2 to mi2|1285220|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|29180899}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:LocationPeru.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Peru"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਸੂਰੀਨਾਮ}} | style="text-align:left;" | {{sort|0163270|{{km2 to mi2|163270|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|475996}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Suriname in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Suriname"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਉਰੂਗਵੇ}} | style="text-align:left;" | {{sort|0176220|{{km2 to mi2|176220|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|3477778}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:LocationUruguay.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Uruguay"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ}} | style="text-align:left;" | {{sort|0912050|{{km2 to mi2|912050|abbr=yes|precision=0}}}} | style="text-align:right;" | {{nts|26414815}} | style="text-align:center;" | [[ਤਸਵੀਰ:Venezuela in its region.svg|75px]] | style="text-align:center;" |<ref name="Venezuela"/> |} == Economic statistics == {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ECECEC" ! Name ! [[Currency]] ! [[Gross domestic product|GDP]] ([[purchasing power parity|PPP]]) per capita{{ref label|Note1|A|A}}<br />(2008 est. in [[United States dollar|U.S. dollars]]) ! class=unsortable|Notes |- | style="text-align:left;" | {{sort|Argentina}} | style="text-align:left;" | [[Argentine peso]] | style="text-align:left;" | ${{nts|14200}} | style="text-align:center;" |<ref name="Argentina"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Bolivia}} | style="text-align:left;" | [[Boliviano]] | style="text-align:left;" | ${{nts|4500}} | style="text-align:center;" |<ref name="Bolivia"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Brazil}} | style="text-align:left;" | [[Brazilian real]] | style="text-align:left;" | ${{nts|10100}} | style="text-align:center;" |<ref name="Brazil"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|ਚਿੱਲੀ}} | style="text-align:left;" | [[Chilean peso]] | style="text-align:left;" | ${{nts|14900}} | style="text-align:center;" |<ref name="Chile"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Colombia}} | style="text-align:left;" | [[Colombian peso]] | style="text-align:left;" | ${{nts|8900}} | style="text-align:center;" |<ref name="Colombia"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Ecuador}} | style="text-align:left;" | [[United States dollar]] | style="text-align:left;" | ${{nts|7500}} | style="text-align:center;" |<ref name="Ecuador"/> |- style="background-color: lightcyan;" | style="text-align:left;" | {{sort|Falkland Islands}} ([[United Kingdom|UK]]) | style="text-align:left;" | [[Falkland Islands pound]] | style="text-align:left;" | ${{nts|35400}} (2002 est.) | style="text-align:center;" |<ref name="FalklandIslands"/> |- style="background-color: lightcyan;" | style="text-align:left;" | {{sort|French Guiana}} ([[France]]) | style="text-align:left;" | [[Euro]] | style="text-align:left;" | ${{nts|6000}} (2001 est.){{ref label|Note1|F|F}} | style="text-align:center;" |<ref name="FrenchGuiana"/><ref name="FrenchGuiana2"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Guyana}} | style="text-align:left;" | [[Guyanese dollar]] | style="text-align:left;" | ${{nts|3900}} | style="text-align:center;" |<ref name="Guyana"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Paraguay}} | style="text-align:left;" | [[Paraguayan guaraní]] | style="text-align:left;" | ${{nts|4200}} | style="text-align:center;" |<ref name="Paraguay"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Peru}} | style="text-align:left;" | [[Peruvian nuevo sol]] | style="text-align:left;" | ${{nts|8400}} | style="text-align:center;" |<ref name="Peru"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Suriname}} | style="text-align:left;" | [[Surinamese dollar]] | style="text-align:left;" | ${{nts|8900}} | style="text-align:center;" |<ref name="Suriname"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Uruguay}} | style="text-align:left;" | [[Uruguayan peso]] | style="text-align:left;" | ${{nts|12200}} | style="text-align:center;" |<ref name="Uruguay"/> |- | style="text-align:left;" | {{sort|Venezuela}} | style="text-align:left;" | [[Venezuelan bolívar]] | style="text-align:left;" | ${{nts|13500}} | style="text-align:center;" |<ref name="Venezuela"/> |} == See also == * by GDP ** [[List of South American countries by GDP per capita|by GDP per]] ** [[List of South American countries by GDP PPP|by GDP PPP]] * [[List of South American countries by population|by population]] ** [[List of South American countries by population density|by population density]] == Notes == * {{note label|Note1|A|A}} The CIA's estimate for GDP per capita (PPP) is used in the article. For the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]]'s estimates, see [[List of countries by GDP (PPP) per capita]]. * {{note label|Note1|B|B}} [[La Paz]] is the administrative capital of [[Bolivia]]; [[Sucre]] is the judicial seat. * {{note label|Note1|C|C}} [[Santiago, Chile|Santiago]] is the administrative capital of Chile; [[Valparaíso]] is the site of legislative meetings. * {{note label|Note1|D|D}} The figures in this table only apply to French Guiana (which is an overseas department and region of France), not France itself. * {{note label|Note1|E|E}} The estimated area of French Guiana varies from 83,534 to 91,000 square kilometres based on the source.<ref>{{cite book|last=Redfield|first=Peter|title=Space in the Tropics: From Convicts to Rockets in French Guiana|url=https://archive.org/details/spaceintropicsfr0000pete|publisher=[[University of California Press]]|location=[[Berkeley, California|Berkeley]]|year=2000|isbn=0-520-21985-6|oclc=191037539|page=[https://archive.org/details/spaceintropicsfr0000pete/page/n292 269]}}</ref> * {{note label|Note1|F|F}} This table only takes into account French Guiana's [[Gross Regional Product]] (GRP), not the entire [[gross national product]] of France. * {{note label|Note1|G|G}} [[Aymara language|Aymara]] is given limited recognition as an official language of [[Peru]].<ref>{{cite book |title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbi0000unse_a4a7|last=Baker|first=Colin|coauthors=Sylvia P. Jones|year=1998|publisher=Multilingual Matters|location=[[Clevedon]]|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofbi0000unse_a4a7/page/460 460]|isbn=1-85359-362-1|oclc=34932753}}</ref> * {{note label|Note1|H|H}} Article 9 of the [[Constitution of Venezuela|1999 Constitution of Venezuela]] also recognizes all [[indigenous languages of the Americas|indigenous languages]] spoken in the country. "Indigenous languages are also for official use for Indigenous peoples and must be respected throughout the Republic's territory for being part of the nation's and humanity's patrimonial culture.''''''<ref>{{cite book|last=Kozloff|first=Nikolas|title=Hugo Chavez: Oil, Politics, and the Challenge to the United States|publisher=[[Macmillan Publishers]]|location=New York|year=2007|isbn=1-4039-8409-3|oclc=144596511|page=136}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{Lists of countries by continent}} <!--Categories--> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼]] <!--Other languages--> svf9pqtqlabo9catmyn9ba566df71b7 0 6893 843630 659634 2026-07-30T00:32:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843630 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" |ਐਂਡਰਸ ਅਡੋਰਜਾਨ |- class="mw-file-description" href="./File:Andras_Adorjan_1978.jpg" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Andras_Adorjan_1978.jpg|frameless]]</img><div class="infobox-caption">ਐਂਡਰਸ ਅਡੋਰਜਨ 1978 ਵਿੱਚ</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਪੂਰਾ&nbsp;ਨਾਮ | class="infobox-data" | ਐਂਡਰਸ ਜੋਚਾ |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ਦੇਸ਼ | class="infobox-data adr" | ਹੰਗਰੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ | class="infobox-data" | <span style="display:none">( <span class="bday">1950-03-31</span> )</span> 31 ਮਾਰਚ 1950 <span class="noprint ForceAgeToShow">(ਉਮਰ&nbsp;72)</span><br /><br /><br /><br /><nowiki></br></nowiki> [[Budapest|ਬੁਡਾਪੇਸਟ]], ਹੰਗਰੀ ! class="infobox-label" scope="row" | ਸਿਰਲੇਖ | class="infobox-data note" | [[Grandmaster (chess)|ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ]] |- class="noprint ForceAgeToShow" ! class="infobox-label" scope="row" | [[FIDE]]&nbsp;[[Elo rating system|ਰੇਟਿੰਗ]] | class="infobox-data" | [https://ratings.fide.com/profile/700096 2504] (ਮਾਰਚ 2023) (ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ) |- ! class="infobox-label" scope="row" | [[Elo rating system|ਪੀਕ&nbsp;ਰੇਟਿੰਗ]] | class="infobox-data" | 2570 (ਜਨਵਰੀ 1984) |} '''ਐਂਡ੍ਰਾਸ ਅਡੋਰਜਾਨ''' (ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਮ '''ਐਂਡ੍ਰਾਸ ਜੋਚਾ''' ; ਜਨਮ 31 ਮਾਰਚ, 1950) ਇੱਕ ਹੰਗਰੀਆਈ [[ਸ਼ਤਰੰਜ]] ਗ੍ਰੈਂਡਮਾਸਟਰ (1973) ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1968 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਅਡੋਰਜਾਨ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ਼ ਲਾ ਲਿਆ। <ref>{{Cite book|title=Black is OK!|url=https://archive.org/details/blackisok0000ador|last=Adorján, András|publisher=Batsford|year=1989|isbn=978-0-7134-5790-2|page=[https://archive.org/details/blackisok0000ador/page/n137 128]}}</ref> == ਨੋਟ == == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1950]] noorm9a9m6sp5tapswyfteo8zs9mmtb 0 6943 843344 841660 2026-07-29T19:34:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843344 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ | image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | alt = ਕਾਲੀ ਪੁਸ਼ਾਕ, ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਭੂਰੇ ਵਾਲ, ਵੱਡੀ ਤਿੱਖੀ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਟੇਢੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | caption = [[ਗੋਡਫਰੇ ਨੈਲਰ]] ਦਾ 1689ਵਾਲਾ ਸਰ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ (ਉਮਰ 46) ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ | birth_date = 25 ਦਸੰਬਰ 1642 | birth_place = {{nowrap|[[Woolsthorpe-by-Colsterworth]],}} [[ਲਿੰਕਨਸਾਇਰ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_date = 20 ਮਾਰਚ 1727 (84) | death_place = [[ਕੇਨਸਿੰਗਟਨ]], [[ਮਿਡਲਸੈਕਸ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | resting_place = [[ਵੈਸਟਮਿਨਸਟਰ ਐਬੇ]] | residence =ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = [[ਅੰਗਰੇਜ਼]] | fields = {{unbulleted list | {{hlist |[[ਭੌਤਿਕੀ]] |[[ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]]}} | {{hlist |[[ਹਿਸਾਬ]] |[[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ]]}} | {{hlist |[[ਅਲਕੈਮੀ]] |[[ਇਸਾਈਅਤ]]}} | {{hlist |[[ਅਰਥ ਸਾਸ਼ਤਰ]] }} }} | workplaces = {{unbulleted list |[[ਕੈਮਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ]] |[[ਰਾਇਲ ਮਿੰਟ]]}} | alma_mater = [[ਟਰਿੰਟੀ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬਰਿਜ]] | academic_advisors = {{unbulleted list | [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007. Retrieved 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold's "[http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]" in ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June 1993), pp. 310–338.</ref> | [[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php "Newton, Isaac"] in the ''Dictionary of Scientific Biography'', n.4.</ref><ref name="The Newton Handbook"/> }} | notable_students = {{unbulleted list |[[Roger Cotes]] |[[William Whiston]]}} | known_for = {{unbulleted list |[[Newtonian mechanics]] |[[Universal gravitation]] |[[Infinitesimal calculus]] |{{hlist |[[Optics]] |[[Binomial series]]}} |{{hlist |''[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica|Principia]]'' |[[Newton's method]]}} }} | influences = {{unbulleted list | [[Johannes Kepler]] | [[Henry More]]<ref name="More" /> | [[Polish Brethren]]<ref name="heretic"/> | [[Robert Boyle]]<ref>{{cite book |title=Isaac Newton |last=Stokes |first=Mitch |year=2010 |publisher=Thomas Nelson |isbn=1595553037 |page=97 |url=http://books.google.gr/books?id=zpsoSXCeg5gC&pg=PA97&lpg=PA97&dq=#v=onepage&q=%22Boyle%20influenced%20Newton%22&f=false |accessdate=17 October 2012}}</ref> }} | influenced = <!--directly:-->{{unbulleted list |[[Nicolas Fatio de Duillier]] |[[John Keill]]}} | signature = Isaac Newton signature.svg | signature_alt = Is. Newton <!--- The following not shown by template?: | relatives = {{unbulleted list |[[Hannah Ayscough]] {{small|(mother)}} |[[Catherine Barton]] {{small|(half-niece)}}}} | ethnicity = Caucasian | religion = [[Christian]]<ref>[http://www.usatoday.com/tech/science/discoveries/2007-06-19-newton-religious-papers_N.htm Isaac Newton's Religious Side] USA Today News</ref><ref>{{cite web |url=http://www.isaac-newton.org/ |title="God is known for his work" |publisher=Isaac-newton.org |date= |accessdate=17 August 2012}}</ref> | religion = [[Arianism]] {{small|(''see [[Isaac Newton's religious views]]'')}} ----> }} '''ਆਸਾਕ ਨੁਤਾਣ''' [[ਇੰਗਲੈਂਡ|ਵਲੈਤ]] ਦੇ ਇੱਕ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ]] ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ [[ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ]] ਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June, 1993), pp. 310-338</ref> ਉਹ ਇੱਕ [[ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]], [[ਜੋਤਸ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਧ ਪੱਤਰ Philosophiae Naturalis Principia Mathematica ਸੰਨ 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ,ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ, 1687 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਪਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ,ਜੋ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਆਧਾਰਭੂਤ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗੁਰੂਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹੇ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਅੰਤਰਣ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰੀਪਣ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਯੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਸੰਵੇਗ ਅਤੇ ਕੋਣੀ ਸੰਵੇਗ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਬਣਾਇਆ<ref>{{cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|accessdate=2009-02-03|publisher=James R. Graham's Home Page}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਘਟਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਪੇਕਟਰਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਤਲਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਧ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਹੈ,ਅਜਿਹਾ ਬਰੀਟੇਨ ਦੀ ਰੋਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਿੱਚ 2005 ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਪਰ ਕਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਿਆਦਾ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਾਂ ਐਲਬਰਟ ਆਇੰਸਟਾਈਨ ਦਾ। ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਪਰਭਾਵੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="royalsoc.ac.uk">{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-07-12 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> ਨਿਊਟਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀ ਸਨ,ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਪਰੰਪਰਾਗਤ ਈਸਾਈ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਵਕ ਵਿਗਿਆਨ,ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਬਾਇਬਲ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਲਿਖਿਆ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bolton-newton.jpg|thumb]] ==ਜੀਵਨ == ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1643 ਨੂੰ ਲਿੰਕਨਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੇਮਲੇਟ,ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ - ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਵਿੱਚ ਵੂਲਸਥਰੋਪ ਮੇਨਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ,ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਗਰਿਗੋਰਿਅਨ ਕੇਲੇਂਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ ਸੋ ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦਿਨ 25 ਦਿਸੰਬਰ 1642 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ,ਉਹ ਇੱਕ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਇਜ਼ੈਕ ਨਿਊਟਨ ਸੀ। ਪੂਰਵ ਨਿਪੁੰਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਬਾਲਕ ਸੀ ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੰਨਾ ਐਸਕਫ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਗੇਲਨ ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਮੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਪਤੀ ਰੇਵਰੰਡ ਬਰਨਾਬੁਸ ਸਮਿੱਥ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਚਲੀ ਗਈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਨਾਨੀ ਮਰਗੇਰੀ ਐਸਕਫ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟਾ ਆਇਜ਼ੈਕ ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ===ਸਿੱਖਿਆ=== ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ,ਗਰਾਂਥਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ( ਜਿੱਥੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਿਡ਼ਕੀ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ), ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1659 ਉਹ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ -ਬਾਏ -ਕੋਲਸਤੇਰਵੋਰਥ ਆ ਗਏ,ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿੰਗਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਹੈਨਰੀ ਸਟੋਕਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਕੂਲ ਭੇਜ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਖ਼ਰ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਏ।<ref>White 1997, p. 22</ref> ਜੂਨ 1661 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, [[ਕੈੰਬਰਿਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਜਰ - ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਾਰਜ - ਪੜ੍ਹਾਈ ਭੂਮਿਕਾ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਰਸਤੂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ। ਪਰ ਨਿਊਟਨ ਜਿਆਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਡੇਸਕਾਰਟੇਸ ਅਤੇ ਖਗੋਲਵਿਦ ਜਿਵੇਂ [[ਕੌਪਰਨੀਕਸ]], [[ਗੈਲੀਲੀਓ]] ਅਤੇ [[ਕੈਪਲਰ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1665 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤੀ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ 1665 ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਸਦੇ ਠੀਕ ਬਾਅਦ ਪਲੇਗ ਦੀ ਭੀਸ਼ਣ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ,ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੂਲਸਥੋਰਪੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰ ਨਿਜੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਲਨ,ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।1667 ਵਿੱਚ ਉਹ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੇਲੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈੰਬਰਿਜ ਪਰਤ ਆਏ। === ਵਿਚਲੇ ਸਾਲ === ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਘੱਟ ਕਲਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅਦੁੱਤੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਜਾਦ ਰੂਪ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।<ref>D Gjertsen (1986), "The Newton handbook", (London (Routledge & Kegan Paul) 1986), at page 149.</ref> ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ਲੀਬਨੀਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 1693 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,ਅਤੇ 1704 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ,ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ 1684 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲੇਖਾ ਲੇਖਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਦਰਸਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਧ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1820 ਦੇ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਕਿ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕ ਨੋਟਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਅੰਤਮ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਉਹ ਮਜ਼ਾਕ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਵਿਸ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਡੇ ਦੁਇਲਿਅਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ,ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ।1691 ਵਿੱਚ ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਿਲੋਸੋਫੀ ''ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ''<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA41 at page 41].</ref>,<ref>Newton, 'Principia', 1729 English translation,[http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&pg=PA54 at page 54].</ref> ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ,ਲੇਕਿਨ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਹਰਹਾਲ,ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ 1693 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।ਇਸ ਸਮੇਂ,ਦੁਇਲਿਅਰ ਨੇ ਵੀ ਲੀਬਨੀਜ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Westfall 1980, pp 538–539</ref> 1699 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ,ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ (ਜਿਸਦੇ ਨਿਊਟਨ ਵੀ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸਨ)ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਲੀਬਨੀਜ ਉੱਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਏ,ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦ 1711 ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਹੀ ਸੱਚੇ ਖੋਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ,ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਸੋਧ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੌੜਾ ਨਿਊਟਨ ਬਨਾਮ ਲੀਬਨੀਜ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ,ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਅਤੇ ਲੀਬਨੀਜ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ 1716 ਵਿੱਚ ਲੀਬਨੀਜ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>Ball 1908, p. 356ff</ref> === ਸੋਧ ਕਾਰਜ === ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਪਰ ਦੁਪਦ ਪ੍ਰਮੇਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਈ ਆਦਰ ਯੋਗ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਘਨ ਪੱਧਰਾ ਵਕਰ (ਦੋ ਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦੇ ਬਹੁਆਯਾਮੀ ਪਦ )ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਪਰਿਮਿਤ ਅੰਤਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਭਿੰਨਾਤਮਕ ਸੂਚਕਾਂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਡਾਔਫੇਨਤਾਇਨ ਸਮੀਕਰਣਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਜਮੈਟ੍ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1669 ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।ਉਹਨਾਂ ਦਿਨੀਂ,ਕੈਂਬਰਿਜ ਜਾਂ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੁਜਾਰੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।ਹਾਲਾਂਕਿ,ਲਿਉਕੇਸਿਅਨ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਲਈ ਜਰੁਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ( ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇ ਸਕੇ )। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਜੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਦੂਸਰਾ,ਜਿਸਦਾ ਹੁਕਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦਲੀਲ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂੜੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਟਲ ਗਿਆ। 1670 ਤੋਂ 1672 ਤੱਕ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣਦਿੱਤਾ।ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਪਵਰਤਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿਜਮ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਪੇਕਟਰਮ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੇਂਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਿਜਮ ਬਹੁਵਰਣੀ ਸਪੇਕਟਰਮ ਨੂੰ ਸੰਯੋਜਿਤ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਣ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕਾਉਣ ਤੋਂ ਰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੋਂ,ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ,ਰੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰੰਗੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅੰਤਰਕਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾਕਿ ਵਸਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਰੰਗ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ]]ਇਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦਾ ਲੇਂਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ (ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ,ਅਤੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੱਠਦ੍ਰਿਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ,ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ(Newtonian reflecting type telescope) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ,ਤਾਂਕਿ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।ਦਰਅਸਲ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ,ਅੱਜ ਇੱਕ ਨਿਊਟੋਨਿਅਨ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਰੂਪ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਾਵਰਤਕ ਧਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਸੰਗਠਨ ਤੋਂ,ਆਪਣੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="books.google.com">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=32IDpTdthm4C&pg=PA67&lpg=PA67&dq=newton+reflecting+telescope++1668+letter+1669&q=newton%20reflecting%20telescope%20%201668%20letter%201669|title='&#39;'Isaac Newton: adventurer in thought'&#39;', by Alfred Rupert Hall, page 67|publisher=Books.google.com|date=|accessdate=2010-01-16|isbn=9780521566698|author1=Hall, Alfred Rupert|year=1996}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਫਰਵਰੀ 1669 ਤੱਕ ਉਹ ਰੰਗੀਨ ਵਿਪਥਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਏ। 1671 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਾਵਰਤੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਰਦਸ਼ਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=KAWwzHlDVksC&dq=history+of+the+telescope&printsec=frontcover |title='&#39;The History of the Telescope'&#39; By Henry C. King, Page 74 |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2010-01-16|isbn=9780486432656|author1=King, Henry C|year=2003}}</ref> ਜਦੋਂ ਰਾਬਰਟ ਹੁੱਕ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ,ਨਿਊਟਨ ਇੰਨਾ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ। ਹੁੱਕ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੋਨੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਦਲੀਲ਼ ਦਿੱਟੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਣਾਂ ਜਾਂ ਅਤੀ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ,ਜੋ ਸੰਘਣੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਪਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਨਾ ਜਰੁਰੀ ਸੀ। == ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਯੋਗਦਾਨ == 1675 ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂਤਰਣ ਹੇਤੁ,ਈਥਰ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਧ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਈਥਰ ਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਪਤ ਬਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਜਾਨ ਮੇਨਾਰਡ ਕੇਨੇਜ,ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ,ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਮੰਤਕ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਨ : ਉਹ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |year=1972 |chapter=Newton, The Man |title=The Collected Writings of John Maynard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ )। 1677 ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਯਾਂਤਰਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ,ਅਰਥਾਤ,ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਕੇਪਲਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ,ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਜਮਾਤ ਪਰ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ,ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਹੁੱਕ ਅਤੇ ਫਲੇਮਸਟੀਡ ਦੇ ਸੋਧ ਕਾਰਜ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਰਮ ਵਿੱਚ ਡੀ ਮੋਟੂ ਕੋਰਪੋਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਤੀਜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਪੀਆ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। == ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ == [[ਤਸਵੀਰ:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ]] '''ਫਿਲੋਸੋਫੀ ਨੇਚੁਰੇਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਮੇਥੇਮੇਟਿਕਾ'''( ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਿੰਸਿਪੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ )ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 5 ਜੁਲਾਈ 1687 ਨੂੰ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਗਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਮ ਦਿੱਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਲੈਟਿਨ ਸ਼ਬਦ ਗਰੇਵਿਟਾਸ ( ਭਾਰ )ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ,ਬਾਯਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਰਿਆ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋਰ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ,ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਏਜੇਂਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸਿਪਿਆ ਦੇ ਨਾਲ,ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਹਰਤ ਮਿਲੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਮਿਲੀ,ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ,ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਨਿਕੋਲਸ ਫਤੀਯੋ ਦੇ ਦਿਉਲੀਇਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਹਿਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ 1693 ਵਿੱਚ ਤਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਨਿਊਟਨ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। == ਧਾਰਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ == 1690 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਧ ਲਿਖੇ ਜੋ ਬਾਇਬਲ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ।ਹੇਨਰੀ ਮੋਰ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦਵੈਤਵਾਦ ਲਈ ਅਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਲਿਖਤ ਜਾਨ ਲੋਕੇ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੰਨਿਆ ਸੀ,ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਰਜ == ਨਿਊਟਨ 1689 ਤੋਂ 1690 ਤੱਕ ਅਤੇ 1701 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਰਹੇ। ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਕੋਠੜੀ ਉੱਤੇ ਅਧਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>White 1997, p. 232</ref> 1696 ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਵਾਰਡਨ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਲੰਦਨ ਚਲੇ ਗਏ,ਇਹ ਪਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਖਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਖਜ਼ਾਨਚੀ,ਹੈਲਿਫੈਕਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਲ,ਚਾਰਲਸ ਮੋਂਤਾਗੁ ਦੇ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਸਟਰ ਲੁਕਾਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ (ਅਤੇ ਏਡਮੰਡ ਸਹੇਲੀ ਲਈ ਅਸਥਾਈ ਟਕਸਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਉਪ-ਖਜ਼ਾਨਚੀ ਦਾ ਪਦ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ )। 1699 ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਊਟਨ ਸ਼ਾਇਦ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਸਟਰ ਬਣੇ,ਇਸ ਪਦ ਉੱਤੇ ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਬਣੇ ਰਹੇ।ਇਹ ਨਿਯੁੱਕਤੀਆਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ-ਵਿਹੂਣੇ ਪਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈਆਂ ਸਨ,ਲੇਕਿਨ ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੋਂ ਲਿਆ, 1701 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੈੰਬਰਿਜ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਮੁਦਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1705 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਐਨੀ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ,ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਾਈਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ।ਇਹ ਨਾਈਟ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨਿਊਟਨ ਨੂੰ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਮਈ 1705 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>"The Queen's 'great Assistance' to Newton's election was his knighting, an honor bestowed not for his contributions to science, nor for his service at the Mint, but for the greater glory of party politics in the election of 1705." Westfall 1994 p.245</ref> == ਮੌਤ == ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੌਤ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ 31 ਮਾਰਚ 1727 ਨੂੰ ਹੋਈ,[ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ 20 ਮਾਰਚ 1726],ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ,ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। == ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ == ਫਰੇਂਚ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਸੇਫ ਲੁਈਸ ਲਾਗਰੇਂਜ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।<ref>Fred L. Wilson, ''History of Science: Newton'' citing: Delambre, M. "Notice sur la vie et les ouvrages de M. le comte J. L. Lagrange," ''Oeuvres de Lagrange'' I. Paris, 1867, p. xx.</ref> ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਲੇਕਜੇਂਡਰ ਪੋਪ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਮਰਤੀ - ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ : Nature and natures laws lay hid in night ; God said Let Newton be and all was light . ਨਿਊਟਨ ਆਪਣੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਫਰਵਰੀ 1676 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਬਰਟ ਹੁਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ : If I have seen further it is by standing on ye shoulders of Giants ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਰੋਕਤ ਸਤਰਾਂ,ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਥਨ ਦੇ ਇਲਾਵਾ,ਹੁੱਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਮਲਾ ਸਨ (ਜੋ ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁੱਬਾ ਸੀ )।ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ : ''ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦੇਵਾਂਗਾ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੁਣ ਅਤੇ ਤਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਚੀਕਣਾ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰ ਖੋਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਇਹ ਇੰਨਾ ਬਹੁਤ ਸਮੁੰਦਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਖੋਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Letter from Isaac Newton to Robert Hooke, 5 February 1676, as transcribed in Jean-Pierre Maury (1992) ''Newton: Understanding the Cosmos'', New Horizons</ref><ref>Wikipedia ''[[Standing on the shoulders of giants]]'',</ref>'' == ਯਾਦਗਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton statue.jpg|thumb|ਔਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ]] ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ(1731)ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਇਸਨੂੰ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਇਕਲ ਰਿਜਬਰੇਕ ਨੇ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਹੈ,ਜਿਸਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿਲਿਅਮ ਕੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਬਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਕੁਹਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਈ ਮਹਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ,ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਇੱਕ ਗਣਿਤ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="wmabbey">{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|title=Famous People & the Abbey: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|accessdate=2009-11-13|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016081238/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|url-status=dead}}</ref> == ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਕਬਰ]][[ਤਸਵੀਰ:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ]]ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਟੀਫਨ ਡੀ . ਸਨੋਬੇਲੇਨ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਇਜੈਕ ਨਿਊਟਨ ਇੱਕ ਅਧਰਮੀ ਸਨ। ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਜੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਸੈਲਾਪਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ,ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਵਿਚਾਰ ਹਨ,ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਹੈ,ਪਵਿੱਤਰ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ,ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿਤਰ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == <references/> * {{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|title=A Short Account of the History of Mathematics|url=https://archive.org/details/bwb_P9-BUL-080|location=New York|publisher=Dover|year=1908|isbn=0486206300}} * {{cite book |last=Christianson|first=Gale|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri|location=New York|publisher=Free Press|year=1984|isbn=0-02-905190-8}} This well documented work provides, in particular, valuable information regarding Newton's knowledge of [[Patristics]] * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton– Crime Investigator |journal=Nature |year=1958 |volume=182 |page=149{{ndash}} 152 |doi=10.1038/182149a0 |pages=149}} * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton and the Counterfeiters |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=18 |year=1963 |page=136{{ndash}} 145 |doi=10.1098/rsnr.1963.0017 |pages=136 }} * {{cite book |last=Stewart|first=James|title= Calculus: Concepts and Contexts|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=9780495557425}} * {{cite book |authorlink=Richard S. Westfall |last=Westfall |first=Richard S. |title=Never at Rest |url=https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west |publisher=Cambridge University Press |year=1980, 1998 |isbn=0-521-27435-4 }} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton0000west|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=9780199213559}} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0521477379}} * {{cite book |authorlink=Michael White (author) |title=Isaac Newton: The Last Sorcerer |url=https://archive.org/details/isaacnewtonlasts0000whit |first=Michael |last=White |publisher=Fourth Estate Limited |year=1997 |isbn=1-85702-416-8}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ]] ਵਿਗਿਆਨੀ * {{cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages= |isbn=0841430144}} * Bardi, Jason Socrates. ''The Calculus Wars: Newton, Leibniz, and the Greatest Mathematical Clash of All Time.'' 2006. 277 pp. [http://www.amazon.com/dp/1560259922 excerpt and text search] * {{cite book | author = Bechler, Zev | title = Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution | year = 1991 | publisher = Springer | isbn = 0792310543}}. * Berlinski, David. ''Newton's Gift: How Sir Isaac Newton Unlocked the System of the World.'' (2000). 256 pp. [http://www.amazon.com/dp/0743217764 excerpt and text search] ISBN 0-684-84392-7 * Buchwald, Jed Z. and Cohen, I. Bernard, eds. ''Isaac Newton's Natural Philosophy.'' [[MIT Press]], 2001. 354 pp. [http://www.amazon.com/dp/0262524252 excerpt and text search] * {{cite journal|author=Casini, P.|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}} * {{cite book | author = Christianson, Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | url = https://archive.org/details/isaacnewtonscie00chri | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1996 | isbn = 019530070X}} See [http://www.amazon.com/dp/019530070X this site] for excerpt and text search. * {{cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |url=https://archive.org/details/inpresenceofcr00chri |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 }} * Cohen, I. Bernard and Smith, George E., ed. ''The Cambridge Companion to Newton.'' (2002). 500 pp. focuses on philosophical issues only; [http://www.amazon.com/dp/0521656966 excerpt and text search]; [http://www.questia.com/read/105054986 complete edition online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 |date=2008-10-08 }} * {{cite book |author=Cohen, I. B. |title=The Newtonian Revolution |url=https://archive.org/details/newtonianrevolut0000cohe_t6j4 |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521229642}} * {{cite book |author=Craig, John |title=Newton at the Mint |url=https://archive.org/details/newtonatmint0000crai |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }} * {{cite book |author=Dampier, William C. |coauthors=Dampier, M. |title=Readings in the Literature of Science |url=https://archive.org/details/readingsinlitera0000damp |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 |isbn=0486428052 }} * {{cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil, Richard]] |title=Newton, the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}– Preface by [[Albert Einstein]]. Reprinted by Johnson Reprint Corporation, New York (1972). * {{cite book |author=Dobbs, B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |url=https://archive.org/details/foundationsofnew0000dobb_t3t1 |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }} * {{cite book |author=Gjertsen, Derek |title=The Newton Handbook |url=https://archive.org/details/newtonhandbook0000gjer |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }} * {{cite book|author=Gleick, James|title=Isaac Newton|url=https://archive.org/details/isaacnewton00glei|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}} * {{cite journal |author=Halley, E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{ndash}} 297}} * [[Stephen Hawking|Hawking, Stephen]], ed. ''On the Shoulders of Giants''. ISBN 0-7624-1348-4 Places selections from Newton's ''Principia'' in the context of selected writings by [[Copernicus]], [[Johannes Kepler|Kepler]], [[Galileo Galilei|Galileo]] and [[Albert Einstein|Einstein]] * {{cite book|last=Herivel, J. W.|title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84|url=https://archive.org/details/backgroundtonewt0000heri|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1965 }} * {{cite book |author=[[John Maynard Keynes|Keynes, John Maynard]] |title=Essays in Biography |url=https://archive.org/details/essaysinbiograph0000keyn |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X}} Keynes took a close interest in Newton and owned many of Newton's private papers. * {{cite book |author=Koyré, A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }} * Newton, Isaac. ''Papers and Letters in Natural Philosophy'', edited by [[I. Bernard Cohen]]. [[Harvard University Press]], 1958,1978. ISBN 0-674-46853-8. * Newton, Isaac (1642–1727). ''The Principia'': a new Translation, Guide by I. Bernard Cohen ISBN 0-520-08817-4 University of California (1999) * {{cite book |author=Pemberton, H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |url=https://archive.org/details/newtonphilosophy00pembuoft |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }} * {{cite book |last=Shamos, Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company, Inc. |year=1959 |isbn=0486253465 }} * Shapley, Harlow, S. Rapport, and H. Wright. ''A Treasury of Science''; "Newtonia" pp.&nbsp;147–9; "Discoveries" pp.&nbsp;150–4. Harper & Bros., New York, (1946). * {{cite book | author = Simmons, J. | title = The Giant Book of Scientists {{ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time | location = Sydney | publisher = The Book Company | year = 1996}} * {{Cite book |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (edited by A. H. White; originally published in 1752) * {{cite book |author=Westfall, R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |url=https://archive.org/details/forceinnewtonsph0000west |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 |isbn=0444196110 }} == ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ == * Newton, Isaac. ''The Principia: Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' [[University of California Press]], (1999). 974 pp. ** Brackenridge, J. Bruce. ''The Key to Newton's Dynamics: The Kepler Problem and the Principia: Containing an English Translation of Sections 1, 2, and 3 of Book One from the First (1687) Edition of Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy.'' University of California Press, 1996. 299 pp. * Newton, Isaac. ''The Optical Papers of Isaac Newton. Vol. 1: The Optical Lectures, 1670–1672.'' Cambridge U. Press, 1984. 627 pp. ** Newton, Isaac. ''Opticks'' (4th ed. 1730) [http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&dq=newton+opticks&pg=PP1&ots=Nnl345oqo_&sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&sa=X&oi=print&ct=title&cad=one-book-with-thumbnail online edition] ** Newton, I. (1952). Opticks, or A Treatise of the Reflections, Refractions, Inflections & Colours of Light. New York: Dover Publications. * Newton, I. ''Sir Isaac Newton's Mathematical Principles of Natural Philosophy and His System of the World,'' tr. A. Motte, rev. [[Florian Cajori]]. Berkeley: University of California Press. (1934). * {{cite book |author=[[Whiteside, D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82 |isbn=0521077400}}– 8 volumes * Newton, Isaac. ''The correspondence of Isaac Newton,'' ed. H. W. Turnbull and others, 7 vols. (1959–77) * ''Newton's Philosophy of Nature: Selections from His Writings'' edited by H. S. Thayer, (1953), [http://www.questia.com/read/5876270 online edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 |date=2009-08-13 }} * Isaac Newton, Sir; J Edleston; [[Roger Cotes]], [http://books.google.com/books?as_brr=1&id=OVPJ6c9_kKgC&vid=OCLC14437781&dq=%22isaac+newton%22&jtp=I ''Correspondence of Sir Isaac Newton and Professor Cotes, including letters of other eminent men''], London, John W. Parker, West Strand; Cambridge, John Deighton, 1850.– Google Books * Maclaurin, C. (1748). An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries, in Four Books. London: A. Millar and J. Nourse. * Newton, I. (1958). Isaac Newton's Papers and Letters on Natural Philosophy and Related Documents, eds. I. B. Cohen and R. E. Schofield. Cambridge: Harvard University Press. * Newton, I. (1962). The Unpublished Scientific Papers of Isaac Newton: A Selection from the Portsmouth Collection in the University Library, Cambridge, ed. A. R. Hall and M. B. Hall. Cambridge: Cambridge University Press. * Newton, I. (1975). Isaac Newton's 'Theory of the Moon's Motion' (1702). London: Dawson. == ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ == * {{Wikisource1911Enc Citation|Newton, Sir Isaac}} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html Newton biography (University of St Andrews)] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html ScienceWorld biography] * [http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography] * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 The Newton Project] * [http://www.isaacnewton.ca The Newton Project - Canada] * [http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm Rebuttal of Newton's astrology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm |date=2008-06-29 }} * [http://www.galilean-library.org/snobelen.html Newton's Religious Views Reconsidered] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html Newton's Royal Mint Reports] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ Newton's Dark Secrets] [[Nova (TV series)|NOVA]] TV programme * from The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ Isaac Newton], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ Newton's Philosophiae Naturalis Principia Mathematica], by George Smith ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ Newton's Philosophy], by Andrew Janiak ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ Newton's views on space, time, and motion], by Robert Rynasiewicz * [http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm Newton's Castle] Educational material * [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton The Chymistry of Isaac Newton] Research on his Alchemical writings * [http://www.fmalive.com/ FMA Live! Program for teaching Newton's laws to kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }} * [http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html Newton's religious position] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html |date=2009-08-22 }} * [http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm The "General Scholium" to Newton's Principia]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} * Kandaswamy, Anand M. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html ''The Newton/Leibniz Conflict in Context''] * [http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html Newton's First ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}– A study by on how Newton approximated the solutions of a first-order ODE using infinite series * {{MacTutor Biography|id=Newton}} * {{MathGenealogy|id=74313}} * [http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ The Mind of Isaac Newton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} Images, audio, animations and interactive segments == ਲਿਖਤਾਂ == {{Commons|Isaac Newton}} * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=43 Newton's works - full texts, at the Newton Project] * {{gutenberg author|id=Isaac_Newton|name=Isaac Newton}} * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ Newton's Principia– read and search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810003302/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ |date=2009-08-10 }} * [http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''Descartes, Space, and Body''], an excerpt from ''De Gravitatione et Aequipondio Fluidorum'', with annotations by Jonathan Bennett * [http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up Opticks, or a Treatise of the Reflections, Refractions, Inflexions and Colours of Light]'', full text on [[archive.org]] {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] qkp8o4y0qg2nqc1jr483hztlwxvz58h 0 10589 843419 695621 2026-07-29T20:56:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843419 wikitext text/x-wiki [[File:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|thumb|''Historia''<br />[[ਨੋਕੋਲਾਓਸ ਗਯਸਿਸ]] (1892) ਦੁਆਰਾ]] '''ਇਤਿਹਾਸ''' ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭੂਤ-ਕਾਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm | title=History Definition | accessdate=21 January 2014 | archive-date=2 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140202111248/http://archaeology.about.com/od/hterms/qt/history_definition.htm | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.siena.edu/pages/3289.asp | title=What is History & Why Study It? | accessdate=21 January 2014 | archive-date=1 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140201183734/http://www.siena.edu/pages/3289.asp | dead-url=yes }}</ref> ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਈ.ਐੱਚ. ਕਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਵੱਟ ਇਜ਼ ਹਿਸਟਰੀ’ (ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕਰ ਅਨੁਸਾਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਬੀਤੇ (ਅਤੀਤ) ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ - Tribune Punjabi|date=2018-11-24|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-25|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ== ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਬਦ (ਇਤੀ+ਹ+ਆਸ; ਅਸ ਧਾਤੁ, ਲਿਟ ਲਕਾਰ, ਅਨਯ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਚਨ) ਦਾ ਤਾਤਪਰਜ ਹੈ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸੀ। [[ਗਰੀਸ]] ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਹਿਸਤਰੀ ([[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] {{lang|el|''ἱστορία''}} - ਮਤਲਬ "ਜਾਂਚ, ਜਾਂਚ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਗਿਆਨ"<ref name=JosephJanda>{{Cite book| last =Joseph | first =Brian (Ed.)| last2 =Janda | first2 =Richard (Ed.)| publication-date =30 December 2004| title =The Handbook of Historical Linguistics| url =https://archive.org/details/handbookofhistor0000unse_a3u8 | publisher =Blackwell Publishing| page =[https://archive.org/details/handbookofhistor0000unse_a3u8/page/163 163]| isbn =978-1-4051-2747-9| year =2008| postscript =<!--None-->}}</ref>)। ਹਿਸਤਰੀ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਬੁਣਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੁਣਕੇ ਅਜਿਹਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਲੜੀਵਾਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਪਾੱਖਾਨ ਸਮੂਹ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ]]) ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਘਟੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਸਰੋਤ == ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਯੁਗਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਸਥਲ ਦੀ ਉਹ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਹੁਮੁਖੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਲਪ ਸਾਮਗਰੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸਾਮਗਰੀ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਰੇ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਰੱਥ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਲਪਨਾ ਮਿਲਿਆ ਚਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਸੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ਕਮੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਅਸਾਧ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਖਾਸਾ ਹੋਵੇ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ - ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਸਾਡੀ ਕਲਾ ਤਰਕਮੂਲਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਤੀਤ ਦਾ ਸਾਡਾ ਚਿੱਤਰ ਜਿਆਦਾ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੰਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਾਮਗਰੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਣ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਜੀਵ ਚਿਤਰਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾ ਤਾਂ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਾਲਪਨਿਕ [[ਦਰਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਉਚਿੱਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਘੱਟ ਵਧ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿਹਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੇਰਫੇਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਵ੍ਰੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਢੂੰਢਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਇੱਕ ਯੁੱਗ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਨਵੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਜਾਂਚ, ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਹ ਦੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਛਾਣਬੀਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਸਰਤਕਤਾ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਿਯਤਾ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਗੱਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਮਾਨਸਿਕ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਮਨਮਾਨੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਖੜਾ ਕਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਨਾ ਮਾਫੀਯੋਗ ਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰਵਥਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਬੌਧਿਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਬਣਾਵਟੀ ਅਤੇ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਕੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸਦੇ ਸਿਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਯਥਾਵਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿੱਧਾਂਤ ਜਾਂ ਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਰਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਚਲਾਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਉਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਪਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਖੀਰ ਭਿਆਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ == ਲਿਖਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ [[ਪਦ]] ਅਤੇ [[ਗਦ]] ਵਿੱਚ ਵੀਰਗਾਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਬਹਾਦਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿਛ ਨਾਲ ਗਦ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਅਰੰਭ ਹੋਈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੇਖ ਖਪੜਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਛਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਗਜ ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਲਿਖਾਈ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਪਾਠਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਿਖਤੀ ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਾਮਗਰੀ - ਜਿਵੇਂ ਖੰਡਰ, ਅਰਥੀ, ਬਰਤਨ, ਧਾਤੂ, ਅਨਾਜ, ਸਿੱਕੇ, ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਭ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਜੀਵ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੁਣਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਉੱਨਤੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਤੀਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਅਭਿਆਸ, ਕਿੰਤੂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨੈਸਰਗਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਇਆ। [[ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਚੀਨੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਇਸਲਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਤ ਸੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਹਰਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਨੋਖੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ। ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਹਰਾਸ ਦੇ ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਵਿਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੱਚੀ - ਪੱਕੀ ਸਾਮਗਰੀ ਮਿਲੀ ਜੁਲੀ, ਉਲਝੀ ਅਤੇ ਗੁਥੀ ਪਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸੁਲਝਾਣ ਦੇ ਕੁੱਝ - ਕੁੱਝ ਜਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉੱਨਤੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਹਸਰਾ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਸਥੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਸਿਵਾ ਹੁਣ ਖਾਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰੱਖਕੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਰੁਚੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ : [[ਰਿਗਵੇਦ]] ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਵੇਦ]] ਜਿਵੇਂ [[ਯਜੁਰਵੇਦ]], [[ਸਾਮਵੇਦ]], ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਗਰੰਥ, ਇਤਿਹਾਸ ਪੁਰਾਣਸਮ੍ਰਤੀ ਗਰੰਥ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਮਗਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। [[ਪੱਛਮ]] ਵਿੱਚ [[ਹਿਰੋਡੋਟਸ]] ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ [[ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] ਮੰਨਦੇ ਹਨ। <ref>{{cite book |last=ਨਾਹਰ |first= ਡਾ ਰਤੀਭਾਨੁ ਸਿੰਘ|title= ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ |year= 1974 |publisher= ਕਿਤਾਬਮਹਲ|location= ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ|id= |page= 1|editor: |accessday= 27|accessmonth=ਜੁਲਾਈ| accessyear=2007}}</ref> ਜਾਂ ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਵੱਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਮਾਨਵਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।<ref name="Whitney">Whitney, W. D. (1889). [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language]. New York: The Century Co. Page [http://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842] ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਚਾਈ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਸਬਕ == ਇਤਿਹਾਸ, ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਜ ਅਤੇ ਰਵੱਈਆ ਆਪਣੀ ਰੰਗਤ ਜ਼ਰੂਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.sarokar.ca/2015-04-08-03-15-11/2015-05-04-23-41-51/722-2017-04-29-01-40-27= ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਸਬਕ-ਵਿਜੈ ਬੇਲੀ]</ref> ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬੀਤੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਖੋਜ ਰਵਾਇਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਏ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਤਾਰੀਖ ਲਿਖਣਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ-ਹਾਰਾਂ, ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ-ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਖ਼ੁਆਰੀਆਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਬਹਾਦਰੀਆਂ, ਗੱਦਾਰੀਆਂ, ਕਾਇਰਤਾ, ਸਖੀਪੁਣੇ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਸਿਦਕ-ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕਤਾ ਦਾ ਗ਼ੌਰਵ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/11/%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%85%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B0/|title=ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ - Tribune Punjabi|last=ਸਵਰਾਜਬੀਰ|first=|date=2018-11-24|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-11-25|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਮਲ ਬਹੁਤ ਬੇਕਿਰਕੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/editorials/election-strategy-for-bengal-35653|title=ਬੰਗਾਲ ਲਈ ਚੋਣ ਰਣਨੀਤੀ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2020-11-25}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ == ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅੱਡ ਅੱਡ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://punjabitribuneonline.com/2018/06/%E0%A8%9C%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A9%80-%E0%A8%B9%E0%A9%88-%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%AC%E0%A8%A6%E0%A8%B2%E0%A8%A3-%E0%A8%A6%E0%A9%80-%E0%A8%AF%E0%A9%8B%E0%A8%9C/|title=ਜਾਰੀ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ|last=ਡਾ. ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸੋਨੀ|first=|date=|work=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] i1enoylv9plq61j5e3hmknvk2rmdshi 0 11107 843525 825659 2026-07-29T22:45:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843525 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = ਚਾਲੁਕੀਆ ਸ਼ਾਸਕ | reign = {{circa|746|753}} | predecessor = [[ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ]] | successor = ''ਅਹੁਦਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ'' | issue = [[ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ]] | house = [[ਵਾਤਾਪੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕੀਆ]] | house-type = ਰਾਜਵੰਸ਼ | father = [[ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ II]] }} '''ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ''' (ਸ਼ਾਸਨ 746–753) [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦਾ ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ [[ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਹਾਰ ਗਿਆ।<ref>Nilakanta Sastri, K.A. (1955). A History of South India, OUP, New Delhi (Reprinted 2002)</ref><ref>Dr. Suryanath U. Kamat (2001). Concise History of Karnataka, MCC, Bangalore (Reprinted 2002)</ref> == ਪਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ == ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਾਮੰਤ [[ਸ੍ਰੀਪੁਰੁਸ਼]] ਦਾ ਪਾਂਡਿਆ ਸ਼ਾਸਕ [[ਮਾਰਾਵਰਮਨ ਰਾਜਾਸਿਮਹਾ]] ਪਹਿਲਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ ਜੋ ਪਾਂਡਿਆ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਕੋਂਗੂ ਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਸਿਮਹਾ ਨੇ [[ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ]] ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੇਨਬਾਈ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜਾ ਹਾਰ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |url=http://archive.org/details/in.gov.ignca.16035 |title=History of South India |date=1958 |language=English}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nilakanta Sastri |first=K. A. |url=http://archive.org/details/dli.csl.5955 |title=The Pandyan kingdom : from the earliest to the sixteenth century |date=1929 |publisher=Luzac,London}}</ref> == ਘਟਦੀ ਸ਼ਕਤੀ == ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟ ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ [[ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਦੰਤੀਦੁਰਗ]] ਚਾਲੂਕੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ [[ਇਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ|ਇਲੋਰਾ]] ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ II ਤੀਬਰ ਬਾਹਰੀ ਦਬਾਅ ਤੋਂ: ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਿਮਹਾ ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼|ਪਾਂਡਿਆਂ]] ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਪੀੜਤ ਸੀ। ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੇ ਤੇਲਗੂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ, [[ਕਲਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਕੋਸ਼ਲ]] ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚਾਲੂਕਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਵੀ [[ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਪੱਲਵ]] [[ਨੰਦੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ]] ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ, ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਮਦਦ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜ ਸਕਿਆ। 750 ਵਿੱਚ, ਚਾਲੂਕਿਆ ਨੇ ਵੇਨਬਾਈ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾਸਿਮਹਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book |last1=Sastri |first1=K. A. Nilkanta |title=A History of South India |url=https://archive.org/details/alf.2590.954.82.sas |date=1976 |publisher=Oxford University Press |location=Madras |pages=155–156 |edition=4}}</ref> ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਉੱਤੇ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ 752 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ ਬਦਾਮੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। == ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ == {{Infobox royalty | name = ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ II | image = Virupaksha temple at Pattadakal.jpg | caption = 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਮੰਦਰ | succession = [[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] [[ਬਦਾਮੀ ਦੇ ਚਾਲੁਕੀਆ|ਬਦਾਮੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] | moretext = <br />738—753 | father = ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ | birth_date = c. 738 CE | birth_place = [[ਬਦਾਮੀ|ਵਾਤਾਪੀ]] | death_date = Unknown (ਬਾਅਦ 774 CE) | death_place = Unknown }} ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ II[6] (ਜਨਮ ਲਗਭਗ 738 ਈਸਵੀ), ਕੀਰਤੀਵਰਮਨ ਦੂਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, 753 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਬਾਦਾਮੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭੱਜ ਕੇ ਵਾਤਾਪੀ (ਬਾਦਾਮੀ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।[7] ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਗੰਗਾ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਸੀ।[7] ਜਦੋਂ ਦੰਤੀਦੁਰਗ ਦੀ ਫੌਜ 753 ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਪੀ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਗੰਗਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗੰਗਾ ਰਾਜਾ ਸ਼੍ਰੀਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਿਹਾ। ਉਹ 774 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।[7] ਵਿਜੈਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, [[ਤੈਲਪ ਦੂਜਾ]], ਨੇ ਲਗਭਗ 220 ਸਾਲ ਬਾਅਦ [[ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, 973 ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ।[8] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|}} {{S-start}} {{Succession box|title=[[ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]]|before=[[ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਦੂਜਾ]]|after=[[ਦੰਤਦੁਰਗ]]<br />([[ਰਾਸ਼ਟਰਕੂਟ ਰਾਜਵੰਸ਼]]) |years=746 &ndash;753}} {{s-end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ds7jy5rd55g5a2byp0oh2xof35lvppm 0 12980 843395 842268 2026-07-29T20:28:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843395 wikitext text/x-wiki [[File:CollageFisica.jpg|300px|thumb|ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਉਦਾਹਰਨਾਂ]] '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ({{lang-grc|φυσική (ἐπιστήμη)|phusikḗ (epistḗmē)|ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਗਿਆਨ}}, {{lang|grc|φύσις}} ''phúsis'' "ਕੁਦਰਤ"<ref name="etymonline-physics">{{cite web |title=physics |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="etymonline-physic">{{cite web |title=physic |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |work=[[Online Etymology Dictionary]] |accessdate=2016-11-01}}</ref><ref name="LSJ">{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}</ref>) ਉਹ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਪਦਾਰਥ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ<ref name="feynmanleightonsands1963-atomic"> ''[[ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੇਨਮੈਨ ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]]''ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਸਿੰਗਲ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਧਣ ਫੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਐਟੌਮਿਕ ਥਿਊਰੀ|ਐਟੌਮਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ: "ਜੇਕਰ, ਕਿਸੇ ਉਥਕ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਕ ਬਚਾ ਲਓ [...] ਕਿਹੜੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸ਼ਬਦਾੰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ [...] ਕਿ ''ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ – ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਲੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਰਾਂ ਧੱਕਦੇ ਹਨ'' ..." {{harv|Feynman|Leighton|Sands|1963|p=I-2}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਦੀ [[ਗਤੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਗਤੀ]] ਅਤੇ [[ਐਨਰਜੀ]] ਅਤੇ [[ਫੋਰਸ]] ਵਰਗੇ ਸਬੰਧਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਰਾਹੀਂ ਇਸਦਾ ਵਰਤਾਓ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="maxwell1878-physicalscience">"ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਵਿਭਾਗ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਲੜੀਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" {{harv|Maxwell|1878|p=9}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ।{{efn|ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਂਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ, ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ, ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਰਾ ਵੱਖਰੇ ਸੰਦ੍ਰਭਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੌਸਮੌਸ]] ਜਾਂ [[ਸੰਸਾਰ (ਸੰਸਾਰ)|ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਸਾਰ]] ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।}}<ref name="youngfreedman2014p1">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾੰ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੇਲਔਂਟੌਲੌਜਿਸਟ (ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀ) ਜੋ ਇਹ ਪੁਨਰ-ਬਣਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾਈਨਾਸੋਰ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਲਾਈਮੈਟੌਲੌਜਿਸਟ ਜੋ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਸਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਾਰੀ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹਨ। ਕੋਈ ਇੰਜਨਿਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੇ ਬਗੈਰ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਗ੍ਰਹਿ ਸਪੇਸਕ੍ਰਾਫਟ, ਕੋਈ ਫਲੈਟ ਸਕਰੀਨ ਟੀਵੀ ਡਿਜਾਈਨ ਜਾਂ ਚੰਗੇਰੀ ਚੂਹੇਦਾਨੀ ਤੱਕ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। (...) ਤੁਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕੋਗੇ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਤਿ ਇਨਸਾਨੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}}</ref><ref name="youngfreedman2014p2">"ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਮੂਨੇ ਖੋਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।"{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=2}}</ref><ref name="holzner2003-physics">"Physics is the study of your world and the world and universe around you." {{harv|Holzner|2006|p=7}}</ref> ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਾਤਨ [[ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਾ|ਅਕੈਡਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਅਸਟ੍ਰੌਨੋਮੀ]] ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="krupp2003">{{harvnb|Krupp|2003}}</ref> ਆਖਰੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, [[ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], [[ਬਾਇਓਲੌਜੀ]], ਅਤੇ [[ਗਣਿਤ]] ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਕੁਦਰਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਇੰਨਕਲਾਬ]] ਦੌਰਾਨ, [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]]ਾਂ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਰਾਲੇ [[ਰਿਸਰਚ]] ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{efn|[[ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ]] ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਬੈਕਨ]] ਦਾ 1620 ਦਾ ''[[ਨੋਵੁਮ ਔਰਗਾਨੁਮ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ।<ref name="Cajori1917">{{harvnb|Cajori|1917|pp=48–49}}</ref>}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ|ਅੰਤਰ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ]] ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਬਾਇਓਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ [[ਡਿਮਾਰਕੇਸ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ|ਠੋਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ]] ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇ ਵਿਚਾਰ ਅਕਸਰ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ<ref name="youngfreedman2014p1" /> ਜਦੋਂ ਗਣਿਤ ਅਤੇ [[ਫਿਲਾਸਫੀ]] ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੁੱਲਦੇ ਹਨ। '''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ''' ਜਾਂ ਭੌਤਿਕੀ, ਕੁਦਰਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਊਰਜਾ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤਕ ਜਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਪਰਿਕਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨ, ਕਾਲ, ਰਫ਼ਤਾਰ, ਪਦਾਰਥ, ਬਿਜਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵੱਟ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਭਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਭੌਤਿਕੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਥਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਵੀਆਂ [[ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ|ਤਕਨੀਕਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੁੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਜਾਂ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਜਕੱਲ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ [[ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ]], [[ਕੰਪਿਊਟਰ]], [[ਘਰੇਲੂ ਯੰਤਰ]], ਅਤੇ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਹਥਿਆਰ]];<ref name="youngfreedman2014p1" /> [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ [[ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਨੇ [[ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ। [[ਯੂਨਾਇਟਡ ਨੇਸ਼ਨਜ਼]] ਨੇ 2005 ਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਸਾਲ]] ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਲਪਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਜਨਮਦਾਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਹ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦਾ ਅੰਗ ਮੰਨ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ [[ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ]] (ਨੈਚੁਰਲ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ 1870 ਈਸਵੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਮ ਭੌਤਿਕੀ ਜਾਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਗਰਗਣਨੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ [[ਰਾਸਾਇਣਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਤਾਰਾ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਜੀਵ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਭੂਭੌਤਿਕੀ]], [[ਨਾਭਿਕ ਭੌਤਿਕੀ]], [[ਆਕਾਸ਼ੀ ਭੌਤਿਕੀ]] ਆਦਿ। ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁਦਾਇ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਵਧਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। [[ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ|ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੇ [[ਸਾਪੇਖਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਸੰਭਾਲ ਦੋਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੁਰਾਤਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ === [[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|ਪੁਰਾਤਨ [[ਇਜਿਪਟੀਅਨ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜਿਵੇਂ [[ਇਜਿਪਟ ਦੇ ਅਠਾਹਰਵੇਂ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਤੋਂ [[ਸੇਨਮਤ ਕਬਰ ਦੀ ਖਗੋਲਾਤਮਿਕ ਸੀਲਿੰਗ|ਸੇਨਮੁਤ ਦੀ ਕਬਰ ਦੀ ਛੱਤ]]]] [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ। 3000 BCE ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਸੁਮਾਰ]]ੀਅਨ, [[ਪੁਰਾਤਨ ਇਜਿਪਟ]]ੀਅਨ, ਅਤੇ [[ਇੰਦੁਸ ਵੈੱਲੀ ਸੱਭਿਅਤਾ]], ਸਭ ਇੱਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ [[ਸੂਰਜ]], [[ਚੰਦਰਮਾ]], ਅਤੇ [[ਤਾਰਾ|ਤਾਰਿਆਂ]] ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਅਕਸਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੱਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਅਕਸਰ ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀਆਂ ਸਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਿਰੀਖਣ ਬਾਦ ਦੇ [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੇ।<ref name="krupp2003"/> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== {{Portal|Physics|Cosmology}} {{Wikipedia books}} {{Col-begin}}{{Col-break}} ;ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਫਾਰਮੂਲੇ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀਮਾ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ]] * [[ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ]] * [[ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] ;ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕਤਾ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] * [[ਅਜੋਕੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਾਡਰਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਔਪਟਿਕਸ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] {{Col-break}} ;ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰ * [[ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] * [[ਗਣਿਤ]] * [[ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ;ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਸਹਿੋਯੋਗੀ ਅੰਤਰਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਖੇਤਰ * [[ਧਵਨਿ-ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਜੀਵ-ਭੌਤਿਕੀ]] * [[ਇਕੌਨੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਨੈਨੋਤਕਨਾਲੌਜੀ]] * [[ਨਿਊਰੋਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਮਨੋ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] {{Col-end}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਸੋਮੇ== <div class="reflist"> * {{cite book |last=Aaboe |first=A. |authorlink=Asger Aaboe |year=1991 |title=The Cambridge Ancient History |edition=2nd |volume=Volume III |chapter=Mesopotamian Mathematics, Astronomy, and Astrology |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-22717-9 |ref=harv}} * {{cite web |last=Allen |first=D. |date=10 April 1997 |title=Calculus |publisher=[[Texas A&M University]] |url=http://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=23 ਮਾਰਚ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323194040/https://www.math.tamu.edu/~dallen/history/calc1/calc1.html |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Ben-Chaim |first=M. |year=2004 |title=Experimental Philosophy and the Birth of Empirical Science: Boyle, Locke and Newton |url=https://archive.org/details/experimentalphil0000benc |publication-place=Aldershot |publisher=[[Ashgate Publishing|Ashgate]] |isbn=0-7546-4091-4 |oclc=53887772 57202497 |ref=harv}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=e6MEnPOhv7cC&pg=PA2&lpg=PA2#v=onepage&q&f=false |title=Applied Turbulence Modelling in Marine Waters |publisher=Springer |last=Burchard |first=H. |year=2002 |isbn=3-540-43795-9 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cho |first=A. |title=Higgs Boson Makes Its Debut After Decades-Long Search |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-07-13_337_6091/page/n16 |journal=Science |pages=141–143 |volume=337 |date=13 July 2012 |doi=10.1126/science.337.6091.141 |pmid=22798574 |issue=6091 |ref=harv}} * {{cite book |title=Ancient Egyptian Science |volume=Volume 2 |place=Philadelphia |publisher=[[American Philosophical Society]] |last=Clagett |first=M. |year=1995 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Cohen |first=M.L. |title=Fifty Years of Condensed Matter Physics |journal=Physical Review Letters |year=2008 |volume=101 |issue=5 |pages=25001–25006 |doi=10.1103/PhysRevLett.101.250001 |url=http://prl.aps.org/edannounce/PhysRevLett.101.250001 |bibcode = 2008PhRvL.101y0001C |ref=harv}} * {{cite arXiv |last=DØ Collaboration |first=584 co-authors |authorlink=DØ experiment |title=Direct observation of the strange 'b' baryon <math>\Xi_{b}^{-}</math> |date=12 June 2007 |arxiv=0706.1690v2 |class=hep-ex |version= |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.getcited.org/pub/102471397 |last=Dijksterhuis |first=E.J. |title=The mechanization of the world picture: Pythagoras to Newton |publisher=[[Princeton University Press]] |location=[[Princeton, New Jersey]] |year=1986 |isbn=978-0-691-08403-9 |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2011-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805141040/http://www.getcited.org/pub/102471397 |dead-url=yes }} * {{cite web |last=DONUT |authorlink=DONUT |title=The Standard Model |publisher=[[Fermilab]] |date=29 June 2001 |url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Feynman |first1=R.P. |author1link=Richard Feynman |last2=Leighton |first2=R.B. |last3=Sands |first3=M. |year=1963 |title=[[The Feynman Lectures on Physics]] |volume=1 |isbn=0-201-02116-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Feynman |first=R.P. |authorlink=Richard Feynman |title=[[The Character of Physical Law]] |year=1965 |isbn=0-262-56003-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Godfrey-Smith |first=P. |year=2003 |title=Theory and Reality: An Introduction to the Philosophy of Science |url=https://archive.org/details/theoryrealityint0000godf |isbn=0-226-30063-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Goldstein |first=S. |title=Fluid Mechanics in the First Half of this Century |journal=Annual Reviews in Fluid Mechanics |year=1969 |volume=1 |pages=1–28 |doi=10.1146/annurev.fl.01.010169.000245 |bibcode = 1969AnRFM...1....1G |ref=harv}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=J.R. |last2=Gribbin |first2=M. |last3=Gribbin |first3=J. |title=Q is for Quantum: An Encyclopedia of Particle Physics |url=https://books.google.com/books?id=WzwbAQAAIAAJ |year=1998 |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]] |isbn=978-0-684-85578-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Grupen |first=Klaus |title=Instrumentation in Elementary Particle Physics: VIII ICFA School |journal=AIP Conference Proceedings |date=10 Jul 1999 |volume=536 |pages=3–34 |doi=10.1063/1.1361756 |arxiv=physics/9906063 |ref=harv}} * {{cite book |last=Guicciardini |first=N. |year=1999 |title=Reading the Principia: The Debate on Newton's Methods for Natural Philosophy from 1687 to 1736 |url=https://archive.org/details/readingprincipia0000guic |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]] |ref=harv}} * {{cite book |last=Halpern |first=P. |title=Collider: The Search for the World's Smallest Particles |url=https://books.google.com/books?id=JAxLVY96sqsC |year=2010 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0-470-64391-4 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Hawking |first1=S. |author1link=Stephen Hawking |last2=Penrose |first2=R. |author2link=Roger Penrose |year=1996 |title=[[The Nature of Space and Time]] |isbn=0-691-05084-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Holzner |first=S. |year=2006 |title=Physics for Dummies |url=http://www.amazon.com/gp/reader/0764554336 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |quote=Physics is the study of your world and the world and universe around you. |isbn=0-470-61841-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honderich |first=T. (editor) |title=[[The Oxford Companion to Philosophy]] |year=1995 |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |isbn=0-19-866132-0 |edition=1 |pages=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont00hond/page/474 474]–476 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kellert |first=S.H. |title=In the Wake of Chaos: Unpredictable Order in Dynamical Systems |url=https://archive.org/details/inwakeofchaosunp0000kell |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1993 |isbn=0-226-42976-8 |ref=harv}} * {{cite news |last=Kerr |first=R.A. |title=Tying Up the Solar System With a Ribbon of Charged Particles |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;326/5951/350-a?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=IBEX&searchid=1&FIRSTINDEX=0&issue=5951&resourcetype=HWCIT |work=Science |date=16 October 2009 |volume=326 |issue=5951 |pages=350–351 |accessdate=27 November 2009 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Krupp |first=E.C. |year=2003 |title=Echoes of the Ancient Skies: The Astronomy of Lost Civilizations |publisher=[[Dover Publications]] |isbn=0-486-42882-6 |url=https://books.google.com/books?id=7rMAJ87WTF0C |accessdate=31 March 2014 |ref=harv}} * {{cite book |last=Laplace |first=P.S. |authorlink=Pierre-Simon Laplace |others=Translated from the 6th French edition by Truscott, F.W. and Emory, F.L. |year=1951 |title=A Philosophical Essay on Probabilities |url=https://archive.org/details/philosophicaless00lapl |location=New York |publisher=[[Dover Publications]] |ref=harv}} * {{cite journal |last=Leggett |first=A.J. |title=Superfluidity |journal=Reviews of Modern Physics |year=1999 |volume=71 |issue=2 |pages=S318–S323 |doi=10.1103/RevModPhys.71.S318 |bibcode = 1999RvMPS..71..318L |ref=harv}} * {{cite journal |last=Levy |first=B.G. |title=Cornell, Ketterle, and Wieman Share Nobel Prize for Bose-Einstein Condensates |journal=Physics Today |date=December 2001 |page=14 |doi=10.1063/1.1445529 |url=http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |volume=54 |issue=12 |bibcode=2001PhT....54l..14L |ref=harv |access-date=2016-02-03 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515100141/http://physicstoday.org/journals/doc/PHTOAD-ft/vol_54/iss_12/14_1.shtml?bypassSSO=1 |dead-url=yes }} * {{cite book |title=Early Greek Science: Thales to Aristotle |url=https://archive.org/details/earlygreekscienc00gerl |last=Lloyd |first=G.E.R. |authorlink=G. E. R. Lloyd |publisher=[[Chatto and Windus]]; [[W. W. Norton & Company]] |location=London; New York |year=1970 |isbn=0-393-00583-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mattis |first=D.C. |title=The Theory of Magnetism Made Simple |url=https://books.google.com/books?id=VkNBAQAAIAAJ |year=2006 |publisher=[[World Scientific]] |isbn=978-981-238-579-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Maxwell |first=J.C. |authorlink=James Clerk Maxwell |year=1878 |title=Matter and Motion |url=https://books.google.com/?id=noRgWP0_UZ8C&printsec=titlepage&dq=matter+and+motion |publisher=D. Van Nostrand |isbn=0-486-66895-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Moore |first=J.T. |title=Chemistry For Dummies |url=https://books.google.com/books?id=TRuP-BbS9xoC |edition=2 |year=2011 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-00730-3 |ref=harv}} * {{cite book |url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=5869&page=161 |title=Technology for the United States Navy and Marine Corps, 2000-2035 Becoming a 21st-Century Force: Volume 9: Modeling and Simulation |publisher=[[The National Academies Press]] |last1=National Research Council |author1link=United States National Research Council |last2=Committee on Technology for Future Naval Forces |year=1997 |location=Washington, DC |isbn=978-0-309-05928-2 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=Special Relativity |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=February 1996a |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Special_relativity.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv}} * {{cite web |last1=O'Connor |first1=J.J. |last2=Robertson |first2=E.F. |author2link=Edmund F. Robertson |title=A History of Quantum Mechanics |work=[[MacTutor History of Mathematics archive]] |publisher=[[University of St Andrews]] |date=May 1996b |url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |accessdate=1 April 2014 |ref=harv |archive-date=28 ਅਕਤੂਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028220722/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html |dead-url=yes }} * {{cite book |last=Oerter |first=R. |title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics |url=https://books.google.com/books?id=1KHuAAAAMAAJ |year=2006 |publisher=[[Pi Press]] |isbn=978-0-13-236678-6 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Penrose |first1=R. |author1link=Roger Penrose |last2=Shimony |first2=A. |last3=Cartwright |first3=N. |last4=Hawking |first4=S. |author4link=Stephen Hawking |title=[[The Large, the Small and the Human Mind]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1997 |isbn=0-521-78572-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Penrose |first=R. |authorlink=Roger Penrose |title=[[The Road to Reality]] |year=2004 |isbn=0-679-45443-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Rosenberg |first=Alex |title=Philosophy of Science |publisher=[[Routledge]] |year=2006 |isbn=0-415-34317-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=My View of the World |publisher=Ox Bow Press |year=1983 |isbn=0-918024-30-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Schrödinger |first=E. |title=The Interpretation of Quantum Mechanics |publisher=Ox Bow Press |year=1995 |isbn=1-881987-09-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Singer |first=C. |title=A Short History of Science to the 19th Century |publisher=Streeter Press |year=2008 |ref=harv}} * {{cite journal |last1=Stajic |first1=Jelena |last2=Coontz |first2=R. |last3=Osborne |first3=I. |title=Happy 100th, Superconductivity! |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-04-08_332_6026/page/189 |journal=Science |date=8 April 2011 |volume=332 |issue=6026 |page=189 |doi=10.1126/science.332.6026.189 |bibcode = 2011Sci...332..189S |ref=harv}} * {{cite book |last1=Taylor |first1=P.L. |last2=Heinonen |first2=O. |title=A Quantum Approach to Condensed Matter Physics |url=https://books.google.com/books?id=hyx6BjEX4U8C |year=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-77827-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Thurston |first=H. |title=Early Astronomy |url=https://archive.org/details/earlyastronomy0000thur |year=1994 |publisher=Springer |ref=harv}} * {{cite book |last=Toraldo Di Francia |first=G. |title=The Investigation of the Physical World |url=https://archive.org/details/investigationofp0000tora |year=1976 |isbn=0-521-29925-X |ref=harv}} * {{cite web |last=Walsh |first=K.M. |title=Plotting the Future for Computing in High-Energy and Nuclear Physics |url=http://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=23098 |publisher=[[Brookhaven National Laboratory]] |accessdate=18 October 2012 |date=1 June 2012 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Young |first1=H.D. |last2=Freedman |first2=R.A. |year=2014 |edition=13th |title=[[University Physics|Sears and Zemansky's University Physics with Modern Physics Technology Update]] |publisher=[[Pearson Education]] |isbn=978-1-29202-063-1 |ref=harv}} </div> ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Wiktionary|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikibooks|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਿਐਨ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ}} {{Wikibooks|FHSST ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikisource portal|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} {{Wikiversity|Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} '''ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ''' <!--Please do not post more links here, they will be taken down as link spam!!--> * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_physics Encyclopedia of Physics] at [[Scholarpedia]] * de Haas, Paul, {{Wayback|url=http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/|title=Historic Papers in Physics (20th Century)|date=20090826083339}} * [http://www.physicscentral.com/ PhysicsCentral] – Web portal run by the [http://www.aps.org/ American Physical Society] * [http://www.physics.org/ Physics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040902123039/http://physics.org/ |date=2004-09-02 }} – Web portal run by the [http://www.iop.org/ Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} * [http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ ''The Skeptic's Guide to Physics''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207124645/http://musr.physics.ubc.ca/~jess/hr/skept/ |date=2016-02-07 }} * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – A FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] An online encyclopedic dictionary of physics * [http://www.nature.com/naturephysics ''Nature'': Physics] * [http://physics.aps.org/ Physics] announced 17 July 2008 by the [[American Physical Society]] * {{dmoz|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} * [http://physicsworld.com/ Physicsworld.com] – News website from [http://publishing.iop.org/ Institute of Physics Publishing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712050838/http://publishing.iop.org/ |date=2012-07-12 }} * [http://physlib.com/ Physics Central] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624055123/http://physlib.com/ |date=2013-06-24 }} – includes articles on astronomy, particle physics, and mathematics. * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – science videos, including physics * [https://archive.org/details/JustinMorganPhysicsLightningTour/ Video: Physics "Lightning" Tour with Justin Morgan] * [http://www.learner.org/resources/series42.html 52-part video course: The Mechanical Universe...and Beyond] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130322020457/http://www.learner.org/resources/series42.html |date=2013-03-22 }} Note: also available at [https://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 01 – Introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121027101214/http://video.google.com/videoplay?docid=-6774539130229106025 |date=2012-10-27 }} at [[Google Videos]] * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – [[HyperPhysics]], a physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] '''ਸੰਸਥਾਵਾਂ''' * [http://www.aip.org/index.html AIP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041012041319/http://www.aip.org/index.html |date=2004-10-12 }} – Website of the [[American Institute of Physics]] * [http://www.aps.org/ APS.org] – Website of the [[American Physical Society]] * [http://www.iop.org/ IOP.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190521010833/http://www.iop.org/ |date=2019-05-21 }} – Website of the [[Institute of Physics]] * [http://planetphysics.org/ PlanetPhysics.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225121156/http://planetphysics.org/ |date=2009-02-25 }} * [http://www.royalsoc.ac.uk/ Royal Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050604075524/http://www.royalsoc.ac.uk/ |date=2005-06-04 }} – Although not exclusively a physics institution, it has a strong history of physics * [http://www.spsnational.org/ SPS National] – Website of the [[Society of Physics Students]] {{ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] rhz9tmhmobax4y3q109zpo5y5kl7ev7 0 13495 843353 843099 2026-07-29T19:44:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843353 wikitext text/x-wiki [[File:Curie and radium by Castaigne.jpg|thumb|220px|right|alt=ਮੈਰੀ ਅਤੇ ਪਿਏਰੇ ਕਿਉਰੀ|ਮੈਰੀ ਅਤੇ ਪਿਏਰੇ ਕਿਉਰੀ ਰੇਡੀਅਮ ਦੀ ਖੋਜ ਸਮੇਂ]] '''ਰੇਡੀਅਮ''' ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਧਾਤ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਰੇਡਿਓਧਰਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 88 ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ 1898 ਵਿੱਚ [[ਮੈਰੀ ਕਿਉਰੀ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਪਿਏਰੇ ਕਿਉਰੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ| ਇਹ ਇੱਕ ਅਲਕਲਾਇਨ ਅਰਥ ਧਾਤ ਹੈ। ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{cite book|title=Guide to the Elements – Revised Edition|url=https://archive.org/details/guidetoelements00stwe|author=Albert Stwertka|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-508083-1}} * {{cite news|url=http://www.nytimes.com/library/national/science/100698sci-radium.html|title=A Glow in the Dark, and a Lesson in Scientific Peril|date=October 6, 1998|author=Denise Grady|accessdate=2007-12-25|publisher=The New York Times}} * {{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/curie/index.html|title=Marie and Pierre Curie and the Discovery of Polonium and Radium|publisher=Nobel Foundation|author=Nanny Fröman|date=1 December 1996|accessdate=2007-12-25}} * {{cite journal|title = The great radium scandal|url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1993-08_269_2/page/94|author = Macklis, R. M.|journal = Scientific American|year = 1993|volume = 269|issue = 2|pages = 94–99|pmid = 8351514|doi = 10.1038/scientificamerican0893-94}} * {{cite book|title = Radium Girls: Women and Industrial Health Reform, 1910–1935|url = https://archive.org/details/radiumgirlswomen0000clar|author = Clark, Claudia|year = 1987|publisher = University of North Carolina Press|isbn = 0-8078-4640-6}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ra/index.html WebElements.com – Radium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041208091053/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ra/index.html |date=2004-12-08 }} (also used as a reference) * [http://www.lateralscience.co.uk/radium/RaDisc.html Lateral Science – Radium Discovery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309040715/http://lateralscience.blogspot.co.uk/2012/07/the-discovery-of-radium-by-marie-curie.html |date=2016-03-09 }} * [http://www.markwshead.com/stuffHappens/radium.html Photos of Radium Water Bath in Oklahoma] *[http://toxnet.nlm.nih.gov/cgi-bin/sis/search/r?dbs+hsdb:@term+@na+@rel+radium,+radioactive NLM Hazardous Substances Databank – Radium, Radioactive] *[http://www.lileks.com/institute/funny/07/40.html Reproduction of a 1942 comic book ad selling a "Radiumscope" to children] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427141925/http://www.lileks.com/institute/funny/07/40.html |date=2012-04-27 }} *[http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science/Radium Annotated bibliography for radium from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190625210454/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science%2FRadium |date=2019-06-25 }} *[http://www.japantoday.com/category/jt-experts/view/the-poisoner-next-door The Poisoner Next Door – Japan Today, 10/20/2001] {{clear}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] rz2woxz9cqgfhrunkn9ok250mw4z9l6 0 13515 843719 841460 2026-07-30T10:07:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843719 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:S-TableImage.svg|250px|thumb|upright|right|ਪੀਰੀਆਡਿਕ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਗੰਧਕ ਦੀ ਥਾਂ]] [[ਤਸਵੀਰ:Sulfur - El Desierto mine, San Pablo de Napa, Daniel Campos Province, Potosí, Bolivia.jpg|thumb|ਗੰਧਕ]] '''ਗੰਧਕ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ: Sulfur) ਇੱਕ ਰਾਸਾਣਿਕ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 16 ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਿਵੇਦਨ S ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਇਹ ਇੱਕ ਅਧਾਤ ਹੈ| ਇਸਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਭਾਰ 32.065 ਹੈ| ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁ- ਵੈਲੰਸੀ ਵਾਲੀ ਅਧਾਤ ਹੈ| ਗੰਧਕ ਦੇ ਕਣ ਅੱਠ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਟੇਢੇ ਮੇਢੇ ਗੋਲਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੋਲੇ ਵੱਖੇ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਕੇ ਦੋ ਬਲੌਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰੂਪ ਜਾਂ ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਕ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਚਕੋਰ ਜਾਂ ਸਮਚਤਰਭੁਜੀ ਗੰਧਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਕ 444<sup>0</sup>C ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ ਉੱਪਰ ਗੈਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 96<sup>0</sup>C ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਾਨੋਕਲੀਨਿਕ ਗੰਧਕ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੰਧਕ ਦੇ ਕਰਿਸਟਲ {ਬਲੌਰ} ਲੰਮੇ, ਪਤਲੇ ਤੇ ਨੋਕਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਈ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਲੀਕਿਊਲ ਚਕੋਰ ਗੰਧਕ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਘੱਟ ਸੰਘਣੇ ਹਨ।[[File:S,16.jpg|thumb|upright|right|ਗੰਧਕ]] ==ਗੁਣ== ਇਹ ਇੱਕ ਪੀ-ਬਲਾਕ ਤੱਤ ਹੈ ਅਤੇ [[ਆਕਸੀਜਨ]] ਟੱਬਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ| ਇਹ ਰਾਸਾਣਿਕ ਗੁਣਾਂ ਪਖੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ| ==ਉਤਪਾਦਨ== ਗੰਧਕ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਚੱਟਾਨੀ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰਮ ਭਾਫ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ [[ਫਰਾਸ਼ ਵਿਧੀ]] ਰਾਹੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==[[ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ == ਇਹ ਪੀਰੀਅਡ 3 ਅਤੇ ਸਮੂਹ 16ਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ| ਇਸ ਦੇ ਉੱਤੇ [[ਆਕਸੀਜਨ]] ਅਤੇ ਥੱਲੇ [[ਸਿਲੀਨੀਅਮ]] ਹੈ| ਇਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ [[ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ]] ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ [[ਕਲੋਰੀਨ]] ਹੈ| ==ਲਾਭ== *ਇਸ ਨਾਲ [[ਗੰਧਕ ਦਾ ਤਿਜ਼ਾਬ]] ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸ ਨੂੰ ਰਬੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬਲਕੇਨਾਈਜ਼]] ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਲੇ [[ਬਰੂਦ]] ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== *[http://library.tedankara.k12.tr/chemistry/vol2/allotropy/z129.htm Sulfur phase diagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223201329/http://library.tedankara.k12.tr/chemistry/vol2/allotropy/z129.htm |date=2010-02-23 }} *[http://www.webelements.com/webelements/elements/text/S/index.html WebElements.com – Sulfur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516063109/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/S/index.html |date=2008-05-16 }} *[http://www.stromboli.net/perm/vulcano/sulphur-vulcano-en.html Crystalline, liquid and polymerization of sulphur on Vulcano।sland,।taly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725045221/https://www.swisseduc.ch/stromboli/perm/vulcano/sulphur-vulcano-en.html |date=2020-07-25 }} *[http://extoxnet.orst.edu/pips/sulfur.htm Sulfur and its use as a pesticide] *[http://www.sulphurinstitute.org/ The Sulphur।nstitute] *''[http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_stel_6.html Origin of Heavy Elements,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221202651/http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_stel_6.html |date=2008-02-21 }}'' by Tufts University {{Clear}} {{ਪੀਰੀਆਡਿਕ ਟੇਬਲ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣਕ ਤੱਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਾਦਾਂ]] {{Science-stub}} 22bdh953lvivewah3v5uj19qagfzlc7 0 14149 843560 835728 2026-07-29T23:18:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843560 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | title = | name = ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ | native_name = | office1 = ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ | office2 = 4ਵਾਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ) ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ | image = Equestrian painting of Jassa Singh Ahluwalia on horseback in-front of his haveli with a fly-whisk attendant, circa late 18th century.jpg | caption = ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਜੋ ਉਸਦੀ ਹਵੇਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਫਲਾਈ-ਵਿਸਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਾਲ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ, ਲਗਭਗ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ। | imagesize = | alongside = | predecessor1 = [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ|ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] | successor1 = [[ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ|ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ]] | predecessor2 = [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ|ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] | successor2 = [[ਅਕਾਲੀ ਨੈਨਾ ਸਿੰਘ|ਨੈਨਾ ਸਿੰਘ]] | birth_name = ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ | birth_date = {{Birth date|1718|05|03|df=y}} | birth_place = ਆਹਲੂ, ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬਾ, [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] <br/> {{ਛੋਟਾ|(ਮੌਜੂਦਾ [[ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])}} | death_date = {{Death date and age|1783|10|23|1718|05|03|df=yes}} | death_place = ਬੰਡਾਲਾ, ਸਿੱਖ ਸੰਘ <br/> {{ਛੋਟਾ|(ਮੌਜੂਦਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]])}} | resting_place = ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਵਿਖੇ ਸਸਕਾਰ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] | nationality = | spouse = ਮਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ<br/>ਸਦਰਾਣੀ ਰਾਜ ਕੌਰ ਸਾਹਿਬਾ | relations = | children = 3 | residence = | alma_mater = | image_size = | term_start1 = 9 October 1753 | term_end1 = 23 October 1783 | term_start2 = 9 October 1753 | term_end2 = 23 October 1783 | mother = | father = | known_for = | honorific_prefix = [[ਸਰਦਾਰ]] <br/> [[ਨਵਾਬ]] <br/> [[ਸੁਲਤਾਨ|ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ]] | battles = {{hidden | {{Tree list}} *''''[[ਅਫਗਾਨ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ]]'''' ** [[ਸ਼ੁਜਾਬਾਦ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸ਼ੁਜਾਬਾਦ (1780)]] ** [[ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1757)|ਮਾਹਿਲਪੁਰ (1757)]] ** [[ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ (1759)|ਲਾਹੌਰ (1759)]] ** [[ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਿੱਤਾ|ਲਾਹੌਰ (1761)]] ** [[ਕੁਪ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਕੁਪ (1762)]] ** [[ਹਰਨੌਲਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਹਰਨੌਲਗੜ੍ਹ (1762)]] ** [[ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ (1762)]] ** ਉਰਮਾਰ ਟਾਂਡਾ (1763) ** [[ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)|ਚਮਕੌਰ (1764)]] ** [[ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)|ਸਰਹਿੰਦ (1764)]] ** [[ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1764)|ਦਿੱਲੀ (1764)]] ** [[ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ|ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਹਮਲੇ (1764-88)]] ** ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ (1745)<ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Sewa |title=ਬਾਬਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1718-1783) |date=1984 |publisher=ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿਭਾਗ |page=3}}</ref> ** [[ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ (1746)]] ** [[ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ (1748)|ਮਨੂਪੁਰ (1748)]] ** [[ਸੋਧਰਾ ਅਤੇ ਬਦਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ|ਸੋਧਰਾ ਅਤੇ ਬਦਰਾ (1748)]] ** ਖਾਨਪੁਰ (1748){{sfn|ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ|1990|p=51}} ** ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ (1748) ** [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1748)|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (1748)]]{{sfn|H. ਐਸ. ਸਿੰਘਾ|2005|p=31}} ** [[ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾਬੰਦੀ|ਰਾਮ ਰੌਣੀ (1748)]] ** [[ਲਖਪਤ ਰਾਏ]] ਅਤੇ [[ਜਸਪਤ ਰਾਏ]] ਦਾ ਕਤਲ (1746) ** [[ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ (1749)|ਮੁਲਤਾਨ (1749)]] ** ਨਾਦੌਣ (1752) ** ਆਨੰਦਪੁਰ (1753) ** ਕਾਦਰ (1755) ** [[ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (1779)]] ** [[ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ (1783)]] * ''ਹੋਰ'' ** ''[[ਚਨਾਬ ਦੀ ਝੜਪ (1739)|ਫ਼ਾਰਸੀ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (1739)]]''' | {{Tree list/end}} |- |headerstyle=background:#dbdbdb |style=text-align:center; }} | military_data1 = [[File:Sikh Akali flag.svg|20 px]] [[Dal Khalsa (Sikh army)|Dal Khalsa]] | military_blank1 = Commander }} '''ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ''' (3 ਮਈ 1718 - 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783) ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖਾਲਸਾ]] ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ [[ਸਿੱਖ]] ਜਰਨੈਲ ਸੀ। ਉਹ [[ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ]] ਦਾ ਮਿਸਲਦਾਰ (ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਕਮਾਂਡਰ) ਵੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1716 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1801 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਉਸਨੇ 1772 ਵਿੱਚ [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ [[ਜੱਟ]] ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ 3 ਮਈ, 1718 ਦੇ ਦਿਨ [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਖੇਤਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਆਹਲੁ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।{{sfn|H. S. Singha|2005|p=111}}<ref>{{Cite book|last=Ahluwalia|first=M. L.|url=https://books.google.com/books?id=FpBHAAAAMAAJ|title=Life and Times of Jassa Singh Ahluwalia|date=1989|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|language=en}}</ref> ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਮਗਰੋਂ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ (ਨਵਾਬ) ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। 1753 ਵਿੱਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ 1753 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਇਆ। 1761 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਹੌਰ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ।1761 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲੋਂ 2200 ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁੜਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਜਾਨੇ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵਲੋਂ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਈ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ।[[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ]] ਨਾਲ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। 1772 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਕਪੂਰਥਲਾ]] ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।<ref>{{cite book |last = Gordon |first = Stewart |title = The Marathas 1600–1818, Volume 2 |year = 1993 |url = https://archive.org/details/marathas160018180000gord |publisher = Cambridge University Press, 1993 |isbn = 978-0-521-26883-7}}</ref> ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੇਔਲਾਦ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।[[File:Punjab 1909.jpg|thumb|250px|[[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ|'''ਪੰਜਾਬ''']] '''ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ'''|center]] == ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਗਠਨ == 1733 ਵਿੱਚ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ, ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਬੇਰੋਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਨੂੰ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ 40 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮਿਲੀਸ਼ੀਆ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ 1300 ਤੋਂ 2000 ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਢੋਲ ਅਤੇ ਬੈਨਰ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Narang|first1=K. S.|last2=Gupta|first2=H. R.|title=History of Punjab: 1500 - 1558|url=https://books.google.com/books?id=q6oGRgAACAAJ|access-date=15 July 2010|page=216|year=1969}}</ref> ਹਰੇਕ ਦਲ, ਜਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ, ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਹਰੀ ਕੇ ਪੱਤਣ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਇਸਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰੇਗਾ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਮੂਹ, ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਲੜਾਕੂ ਫੌਜਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1735 ਵਿੱਚ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਜੋ ਇੱਕ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਜਾੜਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰ (ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਿੰਦੂ ਮੁਗਲ ਕਮਾਂਡਰ ਜਿਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Grewal|first1=J. S.|title=The Sikhs of the Punjab, Volumes 2-3|date=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521637640|page=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/90 90]|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/90}}</ref><ref name="Singha2000">{{cite book|last=Singha|first=H. S|title=The encyclopedia of Sikhism (over 1000 entries)|url=https://books.google.com/books?id=gqIbJz7vMn0C|accessdate=22 December 2011|year=2000|publisher=Hemkunt Press|isbn=978-81-7010-301-1|page=110}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dhavan|first=Purnima|title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699-1799|url=https://archive.org/details/whensparrowsbeca0000dhav|date=2 November 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199877171|pages=[https://archive.org/details/whensparrowsbeca0000dhav/page/90 90]–91}}</ref> == ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈਆਂ == === ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਮਲਾ === 1739 ਵਿੱਚ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, 1739 ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ (ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ) ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੋਰ ਤਖਤ, ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਏ-ਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵਰਗੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਲੁੱਟ ਲਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰੇ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਉਸ ਸਮੇਂ 21 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਛਾਪੇਮਾਰੀ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{citation |author=Rajmohan Gandhi |title=Revenge and Reconciliation |url=https://books.google.com/books?id=OVqP54UEe4QC&pg=PA117 |pages=118 |year=1999 |publisher=Penguin Books India |isbn=9780140290455}}</ref><ref name="saggu">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ghlfDwAAQBAJ&dq=battle+of+lohgarh&pg=PT85|title=Battle Tactics And War Manoeuvres of the Sikhs|author=Saggu, DS|year=2018|publisher=Notion Press|isbn=9781642490060}}</ref> ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਨੇਤਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੀ 1748 ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ-ਉਲ-ਕੌਮ (ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਰਾਜਾ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। === ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਛਾਪੇ === ਜੂਨ 1747 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਤਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜਰਨੈਲ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਵੰਸ਼, ਸਦੋਜ਼ਈ, ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਲ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1747 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1769 ਤੱਕ, ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਨੌਂ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਰੋਹਿਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ 1752 ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮੁਗਲ ਤਖਤ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="Gordon2">{{cite book|last=Gordon|first=Stewart|title=The Marathas 1600–1818, Volume 2|url=https://archive.org/details/marathas160018180000gord|date=February 2007|publisher=Cambridge University Press, 1993|isbn=978-0-521-26883-7}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।<ref name="Gordon">{{cite book|last=Gordon|first=Stewart|title=The Marathas 1600–1818, Volume 2|url=https://archive.org/details/marathas160018180000gord|date=February 2007|publisher=Cambridge University Press, 1993|isbn=978-0-521-26883-7}}</ref> === ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ (1758) === 1758 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਸੋਢੀ ਵਧਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਮਾਰਚ 1758 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਰਘੂਨਾਥਰਾਓ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮਰਾਠਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਟਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Mikaberidze|first1=Alexander|title=Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia|id=[2 volumes]|date=22 July 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-337-8|url=https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C|language=en|page=43|quote=The Marathas, assisted by Sikhs, defeated the Afghans and captured Attock, Peshwar and Multan in the spring of 1758.|quote-page=43}}</ref>{{sfn|Mehta|2005|pp=236, 260}}<ref>{{Cite book|last=Pletcher|first=Kenneth|url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&pg=PA198|title=The History of India|publisher=Britannica Educational|date=2010|isbn=9781615301225|page=198}}</ref><ref name="barua">{{Cite book|last=Barua|first=Pradeep|url=https://books.google.com/books?id=FIIQhuAOGaIC&pg=PA55|title=The state at war in South Asia|publisher=University of Nebraska Press|date=2005|isbn=9780803213449|page=55|quote=The Marathas attacked soon after and, with some help from the Sikhs, managed to capture Attock, Peshawar, and Multan between April and May 1758.}}</ref> ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਦੀਨਾ ਨੂੰ 1758 ਵਿੱਚ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਵਾਬ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਪਚੱਤਰ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਰਘੂਨਾਥਰਾਓ ਅਤੇ ਮਲਹਾਰ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਦੀਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣ ਚਲੇ ਗਏ। === ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ === ਸੂਰਜ ਮੱਲ (1707-63) ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਜਾਟ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ 25 ਦਸੰਬਰ 1763 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਰੁਹੀਲਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰੀਜੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ 40,000 ਦੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 20 ਫਰਵਰੀ 1764 ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਭੱਜ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰਤਪੁਰ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਬਰਾਰੀ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਯਮੁਨਾ-ਪਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 20 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ 9 ਜਨਵਰੀ 1765 ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਨਖਾਸ (ਘੋੜੇ ਮੰਡੀ) ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਜੀਬ ਉਲ ਦੌਲਾਹ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਰਾਇਆ।<ref>{{Cite web |date=19 December 2000 |title=Sikh Relations with Jats of Bharatpur |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/the-sikh-empire-1799-1839/sikhs-relations-with-jats-of-bharatpur |access-date=30 August 2020 |website=The sikh encyclopedia}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1765 ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਮ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੇਵਾੜੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 25,000 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਰੱਖੇ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਭਰਤਪੁਰ 'ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜੈਪੁਰ ਨਾਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧੌਲਪੁਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਲੜਨ ਲਈ, ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ। 13-14 ਮਾਰਚ 1766 ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ।<ref>Gupta, Hari Ram. ''History of the Sikhs, Vol. III: Sikh Domination of the Mughal Empire, 1764-1803''. Munshilal Manoharlal. <nowiki>ISBN 978-81-215-0213-9</nowiki>. Page 56. Accessed 8 January 2025.</ref><ref>{{Cite book|last=Herrli|first=Hans|url=https://archive.org/details/TheCoinsOfTheSikhs/page/n4/mode/1up|title=The Coins of the Sikhs|publisher=Munshiram Manoharlal publishers Pvt ltd, New Delhi|year=2004|edition=2nd|pages=233|quote=In December 1765 Jawahir singh marched against Jaipur with 25000 sikhs who were bought off by Raja Mado Singh, but in March 1768 Jawahir Singh, supported by 20000 Sikh mercenaries, again attacked and routed Mado Singh”|orig-year=1993}}</ref><ref name="Rima Hooja">{{Cite book|last=Hooja|first=Rima|title=A History of Rajasthan|publisher=Rupa Publication|year=2006|location=New Delhi|pages=726, 736}}</ref> === ਨਵੰਬਰ 1761 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ === ਸਤੰਬਰ 1761 ਵਿੱਚ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਖਵਾਜਾ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ।<ref name="HS">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਨਵੰਬਰ 1761 ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨਕ ਨਾਗਰਿਕ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕਬਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="HS2">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ "ਪਾਦਸ਼ਾਹ" (ਸਮਰਾਟ) ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਹਰਾ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਜਤਾਇਆ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੌਲਵੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 1765 ਵਿੱਚ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੂੰ ਭੇਜੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਆਜ਼ਾਦ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ-ਏ-ਅਮੀਰਾ, ਜੋ ਸਿੱਕੇ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: 1469–1838|url=https://books.google.com/books?id=MD9uAAAAMAAJ|access-date=2 January 2023|edition=2nd|date=11 October 2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-567308-1}}</ref> ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ, ਆਬੇਦ ਖਾਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ: "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਗੜਬੜ ਦਾ ਮਿਆਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਉਸਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।" ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸਿਆਰ-ਉ-ਮੁਤਾਖਿਰੀਨ (1782), ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਮੁਜ਼ਫਰੀ (1787), ਖੁਸ਼ਵਕਤ ਰਾਏ (1811), ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਯਾਦਗਰ (1835) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹਨ ਜੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇਗ਼ ਖਾਲਸਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਕੇ ਮਾਰੇ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਨੂੰ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਛੇਵਾਂ ਅਬਦਾਲੀ ਹਮਲਾ, 1762 === 1762 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Mehta">{{Cite book|title=Advanced study in the history of modern India 1707–1813|last1=Mehta|first1=J. L.|year=2005|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-1-932705-54-6|page=303|url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA250|access-date=23 September 2010}}</ref><ref name="eos">{{cite web |last1=Bhatia |first1=Sardar Singh |title=Vadda Ghallurghara |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |access-date=24 September 2015 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala}}</ref> [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਫਿਰ 40,000 ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 20,000 ਸਿੱਖ ਫੌਜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਹਾਰ - ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ 5-10,000+ ਸੈਨਿਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 20,000 ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ। [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੀਆਂ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕਾਫਲੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਜੇਤੂ ਰਹੀਆਂ।<ref name="village">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Dh6jydKXikoC&pg=PA553|title=Dictionary of Battles and Sieges|page=553|author=Jacques, Tony|year=2007|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-33536-5|access-date=18 July 2015}}</ref><ref>{{cite book|last1=Awan|first1=Muhammad Tariq|title=History of India and Pakistan, Volume 2|date=1994|publisher=Ferozsons, 1994|isbn=9789690100351|pages=502–505|edition=2}}</ref> === ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਮਾਰਚ 1763 === ਮਾਰਚ 1763 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਹੋਲੇ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਠਗੜ੍ਹ ਦੇ ਗਾਲੇ ਖਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਠਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਲਾਚੌਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=History of the Sikhs|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195673081|pages=160|date=2004}}</ref> ਇਸ ਰਣਨੀਤਕ ਕਦਮ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਗੁਆਂਢੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਫਤਹਿਾਬਾਦ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਦਿਰ ਬਖਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਟ ਈਸ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਖੋਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਟੱਲ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> === ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੀ ਜਿੱਤ === ਜੂਨ 1763 ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸਾਦਤ ਯਾਰ-ਖਾਨ ਇੰਨਾ ਡਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਦਸੰਬਰ 1763 ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਭੀਖਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। === ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ === ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ, ਮੋਰਿੰਡਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਸੱਤ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਛੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਆਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਇਸਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref name="HS3">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਹਿੰਦ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਸੱਤ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 24 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅੱਠ ਆਪਣੇ ਸਿੱਧੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਰੱਖੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬੁੰਡਾਲੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ 12 ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਰੁੜਕੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਿੰਡ ਅਲਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। === ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ, ਜਨਵਰੀ 1764 === ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ 85 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੀਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਬੁਲਾਕੀ ਮੱਲ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਅਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਭੜੋਗ ਅਤੇ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 57 ਅਤੇ 46 ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਗੜ੍ਹੀ ਕੋਟਾਹਾ ਦੇ ਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਬਾਕਰ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਰਕਮ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਰਾਣੀ ਕਾ ਰਾਏਪੁਰ ਦੇ ਰਾਏ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਅਤੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਭੇਟ ਕੀਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੀਮਾਜਰਾ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਦਾਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 25,000 ਰੁਪਏ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਜਗੀਰਦਾਰ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਕੁਸ਼ਲ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਕੋਟਹਾ ਵਿਖੇ ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 150 ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਅਤੇ 50 ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਅਤੇ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰੋਗ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਥਾਣੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਡਿਪਟੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ 1,500 ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ 500 ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਸੌਂਪੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜ ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੰਵਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਰਾਇਣਗੜ੍ਹ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਭੜੋਗ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ। === 1764 ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਹਮਲਾ === ਫਰਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਪਰਲੇ ਗੰਗਾ ਦੁਆਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਸ਼ਾਮਲੀ, ਕੰਧਲਾ ਅੰਬਲੀ, ਮੀਰਾਂਪੁਰ, ਮੰਡੀ ਡੱਬਵਾਲੀ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ, ਜਵਾਲਾਪੁਰ, ਕਨਖਲ, ਲੈਂਡੌਰਾ, ਨਜੀਬਾਬਾਦ, ਨਗੀਨਾ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਚੰਦੌਸੀ, ਅਨੂਪਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 1761 ਤੋਂ 1770 ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾਹ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਛਾਪਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਤਹਮਸ ਖਾਨ ਮਸਕੀਨ, ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਸਨੇ ਨਜੀਬ ਅਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: "ਉਸ ਸਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 40,000 ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਅਤੇ ਮੇਰਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ। ਨਵਾਬ ਨਜੀਬ ਖਾਨ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ ਸਟੈਂਡ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਿੱਦੜ ਚਾਲਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀਆਂ।", ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਨਜੀਬ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੂਟਨੀਤਕ ਹੱਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਗੰਗਾ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਰੋਹਿਲਖੰਡ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦੌਲਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੁੱਟ ਦੇ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 14 ਲੱਖ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖੁਦ ਇਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1759 ਵਿੱਚ ਕਟੜਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕੁਆਰਟਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=A History of the Sikhs: 1469–1838|url=https://books.google.com/books?id=MD9uAAAAMAAJ|access-date=2 January 2023|edition=2nd|date=11 October 2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-567308-1}}</ref> === [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਹਮਲਾ === 1765 ਵਿੱਚ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ 1764-1765 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜੋ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪੜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ, ਸਵੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰਚ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] 6,000 ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖਾਨ, ਜਹਾਨ ਖਾਨ, ਸ਼ਾਹ ਪਸੰਦ ਖਾਨ, ਅੰਜ਼ਲਾ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ 12,000 ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ 12,000 ਬਲੂਚੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੀ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਲੜਾਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਥੋਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਕੱਦ ਵਿੱਚ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਰਾਮ ਦਾਸ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਅਫਗਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਗੇ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਮ ਰਣਨੀਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ, ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜੇ, ਸਿਰਫ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੁਕੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦੌੜ ਗਏ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਰਹੀ ਬਲੂਚੀਆਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਪੂਰੀ ਲੜਾਈ ਰਾਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਫ਼ਗਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਪਰ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀਆਂ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਲਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਣਤਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਾ ਹਿੱਲਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਸਿਰਫ਼ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ 3 ਮੀਲ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਖਿੰਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਚੀਕਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਤ ਪੈਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੋਂ ਚਨਾਬ ਨਦੀ ਤੱਕ ਜਲੰਦੂਰ ਦੁਆਬ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਚ ਦੌਰਾਨ, ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਸਿਰਫ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀ ਸੀ। === ਆਖਰੀ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਹਮਲਾ, 1766-67 === 1766 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹੇ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਹਿੱਲੇ-ਜੁੱਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਰਾਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਹਾਰ ਕੇ, [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇਸਮਾਈਲਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਆਖਰੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=History of the Sikhs|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195673081|pages=160|date=2004}}</ref> === ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ === ਸਤੰਬਰ 1758 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਂਗੜਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ। [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1759 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਟੁਕੜੀ ਭੇਜੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਸਮੇਤ ਕਾਂਗੜਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਨਾਮਾਤਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ। ਮਾਰਚ 1763 ਤੱਕ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ ਵੀ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।<ref name="HS4">{{cite book|title=History Of The Sikhs Vol II Evolution of Sikh Confederacies|publisher=Munshilal Manohorlal, Pvt Ltd|first=Hari Ram|last=Gupta|author-link=Hari Ram Gupta}}</ref> ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ, ਜੋ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਸੀ, ਨੇ 1765 ਵਿੱਚ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਧਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਜੰਮੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਦੇਵ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਅਤੇ ਪਚੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ। === [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]] ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ === 1765 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੋਵੇਂ ਮੁਖੀ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> 1775 ਵਿੱਚ, ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਇੱਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਟਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਚਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਭਰਾ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਟਾਲਾ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੂੜੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਬਟਾਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਬਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਤੀਜੇ ਦਿਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਜੋ ਕਿ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਹਾਇਕ ਨਾਲ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਸਬੇ ਜ਼ਹੂਰਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਫਿਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੱਠਜੋੜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਹੂਰਾ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹਈਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਘ ਬਣਾਇਆ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 1778 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Singh|first=Khushwant|title=History of the Sikhs|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195673081|pages=160|date=2004}}</ref> === ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ, 1779 === ਦਸੰਬਰ 1779 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਭੱਟੀ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਸੀ। ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਕਾਇਆ ਸੀ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 13 ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਰਾਏ-ਕਾ-ਕੋਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 1770 ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਕਰੀਮੁਲੀਲਾਹ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਰਾਏ-ਕਾ-ਕੋਟ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਚੈਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਥਾਣਾਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1777 ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਵਾਈ, ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਗੋਲੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਕਪੂਰਥਲਾ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਭੱਟੀ ਮੁਖੀ ਮੁੱਖ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਖਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਕੰਵਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ 'ਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ: ਅੰਦਰੇਸਾ, ਦਿਆਲਪੁਰ, ਭੁਲੱਥ, ਭੋਇੰ, ਬੋਹਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਲ, ਚੱਕੋਕੇ, ਦਾਇਨਵਿੰਡ, ਡਾਲਾ, ਧਾਲੀਵਾਲ, ਢਿਲਵਾਂ, ਹਮੀਰਾ, ਕਰੇਲ, ਖਖਰੈਣ, ਕੁਲਾਰਾਂ, ਲਖਨਕੀ, ਲੋਹੀਆਂ, ਮੁੱਲਾਂਵਾਲ, ਨਡਾਲੀ, ਪਰਵੇਜ਼ਨਗਰ, ਰਮੀਦੀ, ਸਿੱਧਵਾਂ ਅਤੇ ਵਡਾਲੀ। ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਘੋੜਾ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰੀ ਮਲ ਅਤੇ ਬੋਰਾ ਮਲ ਨੂੰ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਏ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਣ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੱਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਕੰਵਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite book|title=The Sikhs Commonwealth or Rise and Fall of the Sikh Misls|author=Hari Ram Gupta|date=October 2001|isbn=81-215-0165-2|publisher=Munshilal Manoharlal Pvt.Ltd}}</ref> === ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ === {{Main|ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ}} ਮਾਰਚ 1783 ਵਿੱਚ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ [[ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖਾਲਸਾ]] ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ, [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ]] 10 ਮਾਰਚ 1783 ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਆਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਹੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 7 ​​ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6sg_9N_AHbMC&pg=PA89|title=Views and Reviews|first=Jasbir Singh|last=Sethi|publisher=Sanbun Publishers|isbn=9788190825986}}</ref><ref>{{cite book|author1=Louis E. Fenech|author2=W. H. McLeod|title=Historical Dictionary of Sikhism|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|pages=54}}</ref><ref>{{cite book|last=Bhagata|first=Siṅgha|title=A History of the Sikh Misals|publisher=Publication Bureau, Punjabi University|year=1993|pages=271–282|url=https://books.google.com/books?id=BihuAAAAMAAJ&pg=PA271|quote=Baghel Singh, Baghel Singh took the leadership of karorisingha misl.}}</ref> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਮੌਤ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1783 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿੱਚ [[ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ]] (ਐਨ.ਜੇ.ਐਸ.ਏ. ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ), ਜੋ ਕਿ 1856 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20061001/society.htm#1|title=College of excellence, 150 years ago|date=1 October 2006|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੁਆਰਾ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1985 ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{cquote|ਉਸਨੂੰ (ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜਿੱਤਣ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ... [ਅਤੇ] ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਤਖਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾ [ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ]। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਏਸ਼ੀਆਈ ਜਰਨੈਲ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਕਾਂਗੜਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਕੁੰਜਪੁਰਾ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਨਿਮਰ ਚੇਲਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। | author = — ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ | source = {{sfn|H. R. Gupta|1982|p=43}}{{Efn|Rest of the quote: "Jassa Singh was a great warrior, mighty general and eminent organiser. He bore thirty-two scars of sword cuts and bullet marks on the front part of his body and none on his back. He was a giant in body. ... Qazi Nur Muhammad who saw him fighting against Ahmad Shah Durrani called him a mountain. He was a great warrior, mighty general and eminent organiser. He bore thirty-two scars of sword cuts and bullet marks on the front of his body and none on his back. He was a giant in body. His breakfast consisted of one kilogram of flour, one half kilogram of butter, one quarter kilogram of crystalline sugar slabs ('' misri ''), and one bucketful of butter-milk (lassi). One he-goat sufficed him for two meals…. These were the days of physical prowess, and only men possessed of indomitable will power could compete with ferocious Afghans on better footing. He was wheatish in colour, tall, fat, with a broad forehead, wide chest, loud and sonorous voice which could be clearly heard by an assemblage of 50,000 men….. The horses under him must have been the size of an elephant. This is why he could be clearly seen by Qazi Nur Muhammad in a body of fifty or sixty thousand men. His long arms came down to his knees. This enabled him to strike his sword right and left with equal valour."|name=|group=note}} }} == ਮਰਾਠਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ == ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ [[ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਬਿਰਤਾਂਤ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ - ਮੁਨਸ਼ੀ ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ ਦੀ ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖਾਲਸਾ - ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ 1761 ਵਿੱਚ [[ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>Gian Singh, ''Panth Parkash'' (1865); Munshi Kanhaiyya Lal, ''Tareekh-e-Punjab''</ref> ਇਹ ਅਸਥਾਈ ਪਾੜਾ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਸੀਮਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ == === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * 2010 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਟੀਵੀ ਲੜੀ [[ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਵਿੱਚ ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ (ਸਿੱਖ ਫੌਜ)|ਦਲ ਖਾਲਸਾ]] * [[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ|ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ]] * [[ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ]] * [[ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ|ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਆ]] * [[ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ|ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਹੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1718]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1783]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਜਥੇਦਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ]] tnim913dvks2ng8e8g723uz2a4x2qvx 0 14750 843666 804309 2026-07-30T01:15:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843666 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ਫ਼ਾਰਸੀ | altname = | nativename = {{lang|fa|{{nq|فارسی}}}} / {{lang|fa|{{nq|پارسی}}}} | pronunciation = {{IPA-fa|fɒːɾˈsiː|}} | image = Farsi.svg | imagesize = 100px | imagecaption = [[ਨਸਤਾਲੀਕ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ''ਫ਼ਾਰਸੀ'' ਲਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ | states = {{hlist|style=line-height:1.3em; |[[ਇਰਾਨ]]<ref name="Samadi">{{cite book |last=Samadi |first=Habibeh |title=Assessing Grammar: The Languages of Lars |url=https://archive.org/details/isbn_9781847696373 |year=2012 |publisher=Multilingual Matters |isbn=978-1-84769-637-3 |author2=Nick Perkins |editor=Martin Ball, David Crystal, Paul Fletcher |page=[https://archive.org/details/isbn_9781847696373/page/169 169]}}</ref> |[[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]]<ref name="Samadi"/> ([[ਦਰੀ ਫ਼ਾਰਸੀ|ਦਰੀ]])}} {{hlist|style=line-height:1.3em; |[[ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ]]<ref name="Samadi"/> ([[ਤਾਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਜਿਕ]]) |[[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]]|[[ਇਰਾਕ]]<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/iraq|title=IRAQ|accessdate=7 November 2014}}</ref>|[[ਰੂਸ]]<ref>H. Pilkington,"Islam in Post-Soviet Russia",Psychology Press, Nov 27, 2002. [http://books.google.com/books?id=mAfS-PFRLYkC&pg=PA27&lpg=PA27&dq=Among+other+indigenous+peoples+of+Iranian+origin+were+the+Tats,+the+Talishes+and+the+Kurds&source=bl&ots=9RFtExt85Q&sig=BMbvG--wY6DlDFhhaDW44noq-ZA&hl=en&sa=X&ei=vbUtUOO1PMyJ6wGKhIHYDQ&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=Among%20other%20indigenous%20peoples%20of%20Iranian%20origin%20were%20the%20Tats%2C%20the%20Talishes%20and%20the%20Kurds&f=false p. 27]: "Among other indigenous peoples of Iranian origin were the Tats, the Talishes and the Kurds"</ref><ref>T. M. Masti︠u︡gina, Lev Perepelkin, Vitaliĭ Vi͡a︡cheslavovich Naumkin, "An Ethnic History of Russia: Pre-Revolutionary Times to the Present",Greenwood Publishing Group, 1996 . [http://books.google.de/books?id=xd3ZnfyRgncC&pg=PA80&lpg=PA80&dq=tats+iranian+origin&source=bl&ots=XH-6bF4AjD&sig=Qp_JV5s6tj2JmhlPtsNsYyn4b-c&hl=en&sa=X&ei=KrYtUNi_GuOJ6gH_woCYCA&redir_esc=y#v=onepage&q=tats%20iranian%20origin&f=false p. 80]:""The Iranian Peoples (Ossetians, Tajiks, Tats, Mountain Judaists)"</ref>|[[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]]<ref name="Windfuhr">Windfuhr, Gernot: ''The Iranian Languages'', Routledge 2009, p. 418.</ref>}} | region = | spoken by [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲੋਕ]] | speakers = 7 ਕਰੋੜ | date = 2011 | ref =<ref name="Windfuhr"/> | speakers2 = (110 million total speakers)<ref name="Windfuhr"/> | familycolor = ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ | fam2 = [[ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਹਿੰਦ-ਇਰਾਨੀ]] | fam3 = [[ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਇਰਾਨੀ]] | fam4 = [[ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਨੀ]] | fam5 = ਦੱਖਣੀ-ਪੱਛਮੀ ਇਰਾਨੀ | ancestor = [[ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਾਰਸੀ]] | ancestor2 = [[ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ]] | dialects = {{hlist |[[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਾਰਸੀ]] |[[ਦਰੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ)|ਪੂਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ]]}} {{hlist |[[ਤਾਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਫ਼ਾਰਸੀ (ਤਾਜਿਕ)]] |[[ਬੁਖੋਰੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਬੁਖੋਰੀ]]}} {{hlist |[[ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਪਹਿਲਵਾਨੀ]] |[[ਹਜ਼ਾਰਗੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਹਜ਼ਾਰਗੀ]] |[[ਐਮਾਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਐਮਾਕ]]}} {{hlist |[[ਜੂਡੋ ਫ਼ਾਰਸੀ]] |[[ਦਿਹਵਾਰੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਦਿਹਵਾਰੀ]] |[[ਜੁਹੂਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਜੁਹੂਰੀ]]<ref name="Windfuhr"/>}} {{hlist |[[ਤਾਤੀ ਜ਼ੁਬਾਨ (ਕਫ਼ਕਾਜ਼)|ਕਫ਼ਕਾਜ਼ੀ ਤਾਤੀ]]<ref name="Windfuhr"/> |[[ਅਰਮੇਨੋ-ਤਾਤੀ]]}} | script = {{startplainlist|class=nowrap}} * [[ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ]] {{smaller|([[ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ]])}} * [[ਸਿਰਿਲਿਕ]] {{smaller|([[ਤਾਜਿਕ ਵਰਨਮਾਲਾ]])}} * {{hlist |[[ਹਿਬਰੂ ਲਿਪੀ]] |[[ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਰੇਲ]]}} {{endplainlist}} | nation = {{IRN}}<br>{{AFG}}<br>{{TJK}} | agency = {{startplainlist}} * {{longlink|[[ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਅਤੇ ਅਦਬ ਦੀ ਅਕਾਦਮੀ]] (ਇਰਾਨ)}} * {{longlink|[[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਅਕਾਦਮੀ]]<br/>}} | iso1=fa | iso2b=per |iso2t=fas | iso3=fas | lc1=pes |ld1=[[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਾਰਸੀ]] | lc2=prs |ld2=[[ਦਰੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ)|ਪੂਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ]] | lc3=tgk |ld3=[[ਤਾਜਿਕ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਜਿਕੀ]]<!--This and the following codes aren't part of the macrolanguage per SIL--> | lc4=aiq |ld4=[[ਐਮਾਕ ਭਾਸ਼ਾ|ਐਮਾਕ]] | lc5=bhh |ld5=[[ਬੁਖੋਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੁਖੋਰੀ]] | lc7=haz |ld7=[[ਹਜ਼ਾਰਗੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਹਜ਼ਾਰਗੀ]] | lc8=jpr |ld8=[[ਜੂਡੋ ਫ਼ਾਰਸੀ]] | lc9=phv |ld9=[[ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਹਿਲਵਾਨੀ]] | lc10=deh |ld10=[[ਦਿਹਵਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦਿਹਵਾਰੀ]] | lc11=jdt |ld11=[[ਜੁਹੂਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਜੁਹੂਰੀ]] | lc12=ttt |ld12=[[ਤਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਕਫ਼ਕਾਜ਼)|ਕਫ਼ਕਾਜ਼ੀ ਤਾਤੀ]] | glotto = fars1254 | lingua = {{longitem|58-AAC (ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ਾਰਸੀ)<br/>{{nowrap| > 58-AAC-c (ਕੇਂਦਰੀ ਫ਼ਾਰਸੀ)}}}} | map = Persian Language Location Map.svg{{!}}border | mapcaption = ਫ਼ਾਰਸੀ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ (ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ) | map2 = Persian speaking world.svg{{!}}border | mapcaption2 = {{legend|lime|ਮੁਲਕ ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇੱਕ ਦਫ਼ਤਰੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਹੈ}} | notice = }} [[File:Rudaba.JPG|thumb|ਫਿਰਦੌਸੀ ਦਾ ਸ਼ਾਹਨਾਮਾ (ਫਾਰਸੀ: شاهنامه, ਬਾਦਸਾਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬ)]] '''ਫ਼ਾਰਸੀ''' (فارسی), ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ [[ਇਰਾਨ]], [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਉਜਬੇਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 7.5 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਇਹ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ-ਪਰਿਵਾਰ]] ਦੀ ਹਿੰਦ-ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਈਰਾਨੀ ਉਪਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ [[ਉਰਦੂ]] (ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੀ]]) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਿਪੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਰਬਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ''ਦਰੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Asta Olesen, "Islam and Politics in Afghanistan, Volume 3", Psychology Press, 1995. pg 205: "ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ - ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ਤੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਆਮ ਉੱਨਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਪਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਸੰਸਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਦਾਰੀ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ"</ref> == ਵਰਗੀਕਰਨ == ਇਸਨੂੰ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰ]] ਦੀ ਹਿੰਦ-ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਈਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਉਪਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ ਨੂੰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੱਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਅਰਬੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਿਲਦੇ - ਜੁਲਦੇ ਸਜਾਤੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਅਮਾਨਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਫ਼ਤਾ/ਹਫਦਾ, ਨਰ/ਨਰ (ਪੁਰਖ), ਦੂਰ/ਦੂਰ, ਹਸਤ/ਦਸਤ (ਹੱਥ), ਸ਼ਤ/ਸਦ (ਸੌ), ਆਪ/ਆਬ (ਪਾਣੀ), ਹਰ/ਜ਼ਰ (ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ-ਸੁਨਹਿਰਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ-ਹਰਾ), ਮੈਯ/ਮਦ/ਮਧੂ (ਸ਼ਰਾਬ/ਸ਼ਹਿਦ), ਅਸਤੀ/ਅਸਤ (ਹੈ), ਰੋਚਨ/ਰੋਸ਼ਨ (ਚਮਕੀਲਾ), ਇੱਕ/ਯੇਕ, ਕਪਿ/ਕਪਿ (ਬਾਂਦਰ), ਦੰਤ /ਦੰਦ (ਦੰਦ), ਮਾਤਾ/ਮਾਦਰ, ਪਿਤ੍ਰ/ਪਿਦਰ, ਭਰਾਤ੍ਰ/ਬਰਾਦਰ (ਭਰਾ), ਦੁਹਿਤ੍ਰ/ਦੁਖ਼ਤਰ (ਧੀ), ਵੰਸ਼/ਬੱਚ/ਬੱਚਾ, ਸ਼ੁਕਰ/ਖ਼ੂਕ (ਸੂਰ), ਅਸਵ/ਅਸਬ (ਘੋੜਾ), ਗੌ/ਗਊ (ਗਾਂ), ਜਨ/ਜਾਨ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ/ਜੀਵ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ), ਭੂਤ/ਬੂਦ (ਸੀ, ਅਤੀਤ), ਦਦਾਮਿ/ਦਾਦਨ (ਦੇਣਾ), ਯੁਵਨ/ਜਵਾਨ, ਨਵ/ਨਵ (ਨਵਾਂ) ਅਤੇ ਸਮ/ਹਮ (ਬਰਾਬਰ)। == ਨਿਰੁਕਤੀ== ===ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ=== * [[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਾਰਸੀ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਜਾਂ ਪਾਰਸੀ ਨਾਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। * [[ਦਰੀ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਉਪਭਾਸ਼ਾ|ਦਰੀ]] ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਸੀ ਪਰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਮ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋ ਦਫ਼ਤਰੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਤਾਜਿਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਜਿਕੀ]] ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਤਾਜਿਕੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਪਰਸ਼ੀਅਨ]]: ਯੂਨਾਨੀ ਲੋਕ ਫ਼ਾਰਸ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ੀਆ (ਪੁਰਾਣੀ ਗਰੀਕ ਵਿੱਚ ਪਰਸਿਸ, Πέρσις) ਆਖਦੇ ਸਨ ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਪਰਸ਼ੀਅਨ (Persian) ਕਹਾਈ। ਇਹੀ ਨਾਮ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਸਹਿਤ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮਕਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ == ਫਾਰਸੀ ਨੂੰ ਤਾਜਿਕਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਜਿਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਿਲਿਕ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਦਾਰੀ (ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] 0tpcczlvrcjephq8rdk1xp363ax96hk 0 16228 843653 610031 2026-07-30T00:59:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843653 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਮਨੁੱਖ | ਨਾਮ = '''ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼''' | ਤਸਵੀਰ = Gabriel Garcia Marquez.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 220px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = '''ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼, 2002''' | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = '''ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1927''' | ਜਨਮ_ਥਾਂ = '''[[ਅਰਾਕਾਤਾਕਾ]], [[ਕੋਲੰਬੀਆ]]''' | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = {{death date and age|2014|4|17|1927|3|6|df=yes}} | ਮੌਤ_ਥਾਂ = [[ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ]], ਮੈਕਸੀਕੋ | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = '''ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ''' | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = '''ਕੋਲੰਬੀਆਈ''' | ਭਾਸ਼ਾ = [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]] | ਕਿੱਤਾ =ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ | ਕਾਲ = | ਧਰਮ = | ਵਿਸ਼ਾ = | ਮੁੱਖ ਕੰਮ = |ਹਸਤਾਖਰ=Gabriel Marquez Signature.png | ਅੰਦੋਲਨ = '''[[ਲੈਟਿਨ ਅਮਰੀਕਨ ਬੂਮ]]''' <br/> '''[[ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]]''' | ਇਨਾਮ ='''[[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]], 1982''' | ਪ੍ਰਭਾਵ = '''[[ਡੇਨੀਅਲ ਡੇਫੋ]]''',<ref>[http://www.theparisreview.org/interviews/3196/the-art-of-fiction-no-69-gabriel-garcia-marquez]"The Journal of the Plague Year by Daniel Defoe"</ref> '''[[ਫਰੈਂਜ਼ ਕਾਫਕਾ]]''',<ref>[http://www.theparisreview.org/interviews/3196/the-art-of-fiction-no-69-gabriel-garcia-marquez]" At the university in Bogotá, I started making new friends and acquaintances, who introduced me to contemporary writers. One night a friend lent me a book of short stories by Franz Kafka. I went back to the pension where I was staying and began to read The Metamorphosis. The first line almost knocked me off the bed."</ref> '''[[ਜੇਮਜ ਜਾਇਸ]]''',<ref name=ft>[http://www.theparisreview.org/interviews/3196/the-art-of-fiction-no-69-gabriel-garcia-marquez]"I had never read Joyce, so I started reading Ulysses. I read it in the only Spanish edition available. Since then, after having read Ulysses in English as well as a very good French translation, I can see that the original Spanish translation was very bad. But I did learn something that was to be very useful to me in my future writing—the technique of the interior monologue. I later found this in Virginia Woolf, and I like the way she uses it better than Joyce."</ref> '''[[ਵਿਰਜੀਨੀਆ ਵੌਲਫ]]''',<ref name=ft/> '''[[ਵਿਲੀਅਮ ਫਾਕਨਰ]]''',<ref>[http://www.theparisreview.org/interviews/3196/the-art-of-fiction-no-69-gabriel-garcia-marquez]"I’m not sure whether I had already read Faulkner or not, but I know now that only a technique like Faulkner’s could have enabled me to write down what I was seeing. The atmosphere, the decadence, the heat in the village were roughly the same as what I had felt in Faulkner. It was a banana-plantation region inhabited by a lot of Americans from the fruit companies which gave it the same sort of atmosphere I had found in the writers of the Deep South. Critics have spoken of the literary influence of Faulkner, but I see it as a coincidence: I had simply found material that had to be dealt with in the same way that Faulkner had treated similar material."</ref> '''[[ਅਰਨੈਸਟ ਹੈਮਿੰਗਵੇ]]'''<ref>[http://www.theparisreview.org/interviews/3196/the-art-of-fiction-no-69-gabriel-garcia-marquez]" My influence had been Faulkner; now it was Hemingway."</ref> | ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ = <!--ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ--> | ਦਸਤਖਤ = Gabriel Marquez Signature.png | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = }} '''ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼''' (ਸਪੇਨੀ ਉੱਚਾਰਨ: [ɡaˈβɾjel ɡaɾˈsia ˈmaɾkes]; [[6 ਮਾਰਚ]] [[1927]] – [[17 ਅਪਰੈਲ]] [[2014]]) [[ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਕਹਾਣੀਕਾਰ]], [[ਸਕ੍ਰੀਨਲੇਖਕ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ। ਇਸਨੂੰ [[1982]] ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web| url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1982/| title=ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 1982| accessdate=18 ਅਪਰੈਲ 2014}}</ref> ==ਜੀਵਨੀ== ===ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ=== [[File:Aracataca1.jpg|thumb|right|[[ਅਰਾਕਾਤਾਕਾ]] 'ਚ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਬਿਲਬੋਰਡ:<small> "ਜੋ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਤਨ [[ਅਰਾਕਾਤਾਕਾ]] ਦੇ ਓਦਰੇਵੇਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਰਤ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਓਦਰੇਵੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੇ ਕੰਮ ਦੇ ਲਈ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਸੀ". —ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼]]</small> ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਵਿੱਚ 6 ਮਾਰਚ, 1927 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ।<ref>{{Harvnb|García Márquez|2003|p=11}}</ref> ਕੋਲੰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਗੈਬਰੀਅਲ ਐਲੀਗਿਓ ਗਾਰਸੀਆ ਅਤੇ ਲੁਈਸਾ ਸੈਂਟੀਆਗਾ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਇਗੁਆਰਾਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Harvnb|Martin|2008|p=27}}</ref> ਗਾਰਸੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਰਾਕਾਤਾਕਾ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਗੈਬਰੀਏਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, [[ਬਾਰਾਂਕੀਆ]] ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{Harvnb|Martin|2008|p=30}}</ref> ਦਸੰਬਰ 1936 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਿਨਸੇ ਲੈ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਰਚ 1937 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ; ਪਰਿਵਾਰ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ (ਵਾਪਸ) [[ਬਾਰਾਂਕੀਆ]] ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਕਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਫਾਰਮੇਸੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref>{{Harvnb|Martin|2008|pp=58–66}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਲੁਈਸਾ ਸੈਂਟੀਆਗਾ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਰਨਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਗੈਬਰੀਅਲ ਐਲੀਗਿਓ ਗਾਰਸੀਆ ਉਹ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਕਰਨਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ: ਗੈਬਰੀਅਲ ਐਲੀਗਿਓ ਇੱਕ [[ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ]] ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੂਮੈਨਾਈਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref name = "fcyrqq">{{Harvnb|Saldívar|1997|p=82}}</ref><ref name=GM45>{{Harvnb|García Márquez|2003|p=45}}</ref> ਗੈਬਰੀਏਲ ਐਲੀਗਿਓ ਨੇ ਲੁਈਸਾ ਨੂੰ ਵਾਇਲਨ ਸੇਰੇਨੇਡਾਂ, ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਟੈਲੀਫੋਨ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੁਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜਵਾਨ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਆਦਮੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਉਸ ਨਾਲ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ।<ref name = "fcyrqq"/> ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Harvnb|Apuleyo Mendoza|García Márquez|1983|pp=11–12}}</ref><ref>{{Harvnb|Saldívar|1997|p=85}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੋਗੋਟਾ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਲਿਖਾਰੀ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਚਾਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵਿਭਿੰਨ‍ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਤਰ-ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਲਈ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਪਟਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===''ਵਨ ਹੰਡਰਡ ਈਅਰਸ ਆਫ ਸਾਲੀਟਿਊਡ''=== {{Main|ਵਨ ਹੰਡਰਡ ਈਅਰਸ ਆਫ ਸਾਲੀਟਿਊਡ}} ''ਵਨ ਹੰਡਰਡ ਈਅਰਸ ਆਫ ਸਾਲੀਟਿਊਡ'' (''ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਇਕਲਾਪਾ'') ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]]: Cien años de soledad, 1967) [[ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਲਿੱਖਿਆ ਇੱਕ [[ਨਾਵਲ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਬੁਏਨਦੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਦੀ [[ਸ਼ਾਹਕਾਰ]] ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1967 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 37 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ 2 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Bell">{{cite book|title=Gabriel García Márquez's One Hundred Years of Solitude: A Casebook|last=Bell-Villada|first=Gene H.|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=|isbn=0195144554|page=|pages=|url=https://archive.org/details/gabrielgarcamrqu0000unse_2002}}</ref> ===ਨਾਵਲ=== *ਲੀਫ ਸਟੋਰਮ (1955) *ਨੋ ਵਨ ਰਾਈਟਸ ਟੂ ਦ ਕਰਨਲ (1961) *ਇਨ ਇਵਿਲ ਆਵਰ (1962) *[[ਵਨ ਹੰਡਰੇਡ ਈਅਰਸ ਆਫ ਸਾਲਿਟਿਊਡ]] (1966) *[[ਲਵ ਇਨ ਦ ਟਾਈਮ ਆਫ ਕਾਲਰਾ]] *ਦ ਆਟਮ ਆਫ ਦ ਪੈਟਰੀਆਰਕ (1975) *[[ਕਰਾਨੀਕਲ ਆਫ਼ ਏ ਡੈਥ ਫ਼ੋਰਟੋਲਡ]] (1989) *ਆਫ਼ ਲਵ ਐਂਡ ਅਦਰ ਡੈਮਨਜ (1994) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] dr1i7yn4r69wbznn2a8hhi4rne7qzhr 0 16304 843320 543761 2026-07-29T17:01:25Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Notable performers" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1348968839|Sarangi]]" 843320 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਸਾਜ਼ | ਨਾਮ ='''ਸਾਰੰਗੀ''' | ਨਾਮਾਂ = | ਚਿੱਤਰ =The Childrens Museum of Indianapolis - Sarangi.jpg | ਚਿੱਤਰ_ਸਿਰਲੇਖ =ਸਾਰੰਗੀ | ਚਿੱਤਰ_ਆਕਾਰ =220px | ਜਮਾਤਬੰਦੀ =ਤਾਰ ਵਾਲ | ਸਕੋਪ = | ਸਕੋਪ_ਸਿਰਲੇਖ = | ਸੰਬੰਧਤ = | ਨਿਰਮਾਤਾ =ਲੋਕ | ਲੇਖ = }} '''ਸਾਰੰਗੀ''' ([[ਹਿੰਦੀ]]: सारंगी))ਇਕ ਛੋਟੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲਾ ਤੰਤੀ (ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗਜ ਫੇਰ ਕੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਰਾਜਸਥਾਨ|ਰਾਜਸਥਾਨੀ]] ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ;ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹਨ, ਸੌ ਰੰਗ। ਸੋ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਇਆ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੌ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਜਾਂ ਕਰ ਸਕਣ ਵਾਲੀ। ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/indi/ho_89.4.200.htm Sarangi, Gujarat, 19th century] *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/indi/ho_1982.143.2.htm Sarangi, ca. 1900] *[http://www.metmuseum.org/toah/hd/indi/ho_46.34.43.htm Sarangi, North India, late 19th century] == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰ == * [[ਅਬਦੁਲ ਲਤੀਫ ਖਾਨ]] (1934-2002) * [[ਅਰੁਣਾ ਨਰਾਇਣ|ਅਰੁਣਾ ਨਾਰਾਇਣ]] (ਜਨਮ 1959) * ਆਸ਼ਿਕ ਅਲੀ ਖਾਨ (1948-1999) * ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ ਗੋਸਵਾਮੀ (1955) * ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ (1880-1955) * ਧਰੁਬਾ ਘੋਸ਼ (1957-2017) * [[ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ (ਗਾਇਕ)|ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ]] (ਸਾਰੰਗੀ) (ਜਨਮ 1975) * ਹਰਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ (ਜਨਮ 1985) * ਮਾਨੋਨਮਾਨੀ (ਬੀ. 2000) * ਰਮੇਸ਼ ਮਿਸ਼ਰਾ (1948-2017) * [[ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ]] (1927-2024 * [[ਸਾਬਿਰ ਖਾਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਸਾਬਿਰ ਖਾਨ]] (ਸਾਰੰਗੀ) (ਜਨਮ 1978) * ਸਾਬਰੀ ਖਾਨ (1927-2015) * [[ਉਸਤਾਦ ਸਿੱਦੀਕੀ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ|ਸਿੱਦੀਕੀ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ]] (1914-) * ਸੁਹੈਲ ਯੂਸਫ਼ ਖ਼ਾਨ (1988) * [[ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ]] (1940-2011) * ਉਸਤਾਦ ਫ਼ਈਆਜ਼ ਖ਼ਾਨ (ਜਨਮ 1968) * [[ਉਸਤਾਦ ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)|ਮੋਇਨੂਦੀਨ ਖਾਨ (ਸੰਗੀਤਕਾਰ)]] (ਮੌਤ 2015) === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ === * ਅੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਾ (1932-2000) * ਬੁੰਦੂ ਖਾਨ (1880-1955) * ਨਥੂ ਖਾਨ (1920-1971) === ਹੋਰ ਸਾਰੰਗੀ ਵਾਦਕ === * ਯੁਜੀ ਨਾਕਾਗਾਵਾ, ਸਾਰੰਗੀ-ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਜਿਸ ਨੇ ਧਰੁਬਾ ਘੋਸ਼ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼]] 7t9zxlpbcxkqeg5eduogxhubpgceora 0 16582 843660 629626 2026-07-30T01:07:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843660 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ | image = Mark Twain Sarony.jpg | imagesize = 200px | caption = ਬਿਹਤਰ ਤਸਵੀਰ (ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ) | birth_name = '''ਸੈਮੂਅਲ ਲੈਂਗਹੋਰਨ ਕਲੇਮਨਜ਼''' | pseudonym = '''ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ''' | birth_date = '''30 ਨਵੰਬਰ 1835''' | birth_place = [[ਫਲੋਰੀਡਾ, ਮਿਸੂਰੀ]], ਯੂ ਐੱਸ | death_date = '''21 ਅਪਰੈਲ 1910''' | death_place = [[ਰੈੱਡਿੰਗ, ਕਨੈਕਟੀਕੱਟ]], ਯੂ ਐੱਸ | occupation = [[ਲੇਖਕ]], ਲੈਕਚਰਰ | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | signature = Mark Twain Signatures-2.svg | notableworks = [[ਹੱਕਲਬਰੀ ਫ਼ਿਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ]] (Adventures of Huckleberry Finn), [[ਟਾਮ ਸਾਇਅਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ]] (The Adventures of Tom Sawyer) | spouse = ਓਲੀਵੀਆ ਲੈਂਗਡਾਨ ਕਲੇਮਨਜ਼ 1870 ਤੋਂ 1904 | children = ਲੈਂਗਡਾਨ, ਸੁਸੀ, ਕਲਾਰਾ, ਯਾਂ ਕਲੇਮਨਜ਼ | influenced = [[ਜੈਫ਼ ਸਮਿਥ (ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ)|ਜੈਫ਼ ਸਮਿਥ]]<ref name=TheCartoonist>{{cite AV media|people = Ken Mills (Director) |title =[[The Cartoonist: Jeff Smith, BONE and the Changing Face of Comics]]|medium = Documentary|publisher = Mills James Productions|date = July 21, 2009}}</ref> }} [[File:Mark Twain at Stormfield (1909).webm|thumb|ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ (1909)]] '''ਸੈਮੂਅਲ ਲੈਂਗਹੋਰਨ ਕਲੇਮਨਜ਼''' ([[30 ਨਵੰਬਰ]] [[1835]] - [[21 ਅਪਰੈਲ]] [[1910]]),<ref>{{cite web |url=http://www.marktwainhouse.org/theman/bio.shtml |title=The Mark Twain House Biography |accessdate=2006-10-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016074753/http://www.marktwainhouse.org/theman/bio.shtml |archivedate=2006-10-16 |dead-url=no }}</ref> ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੇ ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Mark Twain) ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]], [[ਨਾਵਲਕਾਰ]], [[ਵਿਅੰਗਕਾਰ]], [[ਲੇਖਕ]] ਅਤੇ [[ਅਧਿਆਪਕ]] ਸਨ। ਟਵੇਨ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ [[ਟਾਮ ਸਾਇਅਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ]] (The Adventures of Tom Sawyer, [[1876]]) ਅਤੇ [[ਹੱਕਲਬਰੀ ਫ਼ਿਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ]] (Adventures of Huckleberry Finn, [[1885]]) ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news|title=Mark Twain remembered by Google with a doodle|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tech/news/internet/Mark-Twain-remembered-by-Google-with-a-doodle/articleshow/10928674.cms|accessdate=30 November 2011|newspaper=[[The Times of India]]|date=30 November 2011}}</ref> ਮਗਰ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "[[ਮਹਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲ]]" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਹਨੀਬਾਲ, [[ਮਿਸੂਰੀ]], ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ ਇੱਕ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਟਾਈਪ ਸੈੱਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸ-ਰਸੀ ਟੋਟਕੇ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੇਵਾਡਾ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਦਰਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ [[ਜਹਾਜ਼]] ਦਾ ਚਾਲਕ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਨੇਵਾਡਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ [[1865]] ਵਿੱਚ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ ਥੱਲੇ ਆਪਣੀ ਡੱਡੂ ਬਾਰੇ ਹਾਸਰਸੀ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ ਜਿਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਖਿਚਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਲਾਸਕੀ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਈ।<ref>[http://books.google.com/books?hl=en&id=ld_3LPm8FKkC Mark Twain, ''The Jumping Frog: In English, Then in French, and Then Clawed Back into a Civilized Language Once More by Patient, Unremunerated Toil'', illustrated by F. Strothman, New York and London, Harper & Brothers, Publishers, MCMIII, pp. 64–66].</ref> ਉਸ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੂਬ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਵੀ ਦਰਸਾਈਆਂ ਪਰ ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵੱਧਦੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਆਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਕ ਟਵੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੂਬ ਧਨ ਕਮਾਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ ਅਜਿਹੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਲਾਇਆ, ਜਿਥੋਂ ਤਕੜਾ ਘਾਟਾ ਹੀ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਟਾਈਪ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਧਨ ਲਾਇਆ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਜਟਿਲ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸਫਲਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਾਸ-ਰਸੀ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://marktwainclassics.com/marktwain/obituary-new-york-times/ |title=Obituary (New York Times) |accessdate=2009-12-27 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326164817/http://marktwainclassics.com/marktwain/obituary-new-york-times/ |dead-url=yes }}</ref> [[ਵਿਲੀਅਮ ਫਾਕਨਰ]] ਨੇ ਤਾਂ ਟਵੇਨ ਨੂੰ [[ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।"<ref name="faulkner">{{cite book |last=Jelliffe |first=Robert A. |title=Faulkner at Nagano |year=1956 |publisher=Kenkyusha, Ltd |location=Tokyo}}</ref> == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Mark_Twain_by_GH_Jones,_1850_-_retouched.jpg|left|thumb|Samuel Clemens, age 15]] ਸੈਮੂਅਲ ਲੈਂਘੋਰਨ ਕਲੇਮੇਂਸ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ 1835 ਨੂੰ [[ਫਲੋਰੀਡਾ, ਮਿਸੂਰੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੱਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਵਾਂ ਜੇਨ ਸੀ। ('' ਨੀ '' ਲੈਂਪਟਨ; 1803–1890) ਜੋ ਜੰਮਪਲ [[ਕੇਂਟਕੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਜੌਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਲੇਮੇਂਸ]] (1798–1847), [[ਵਰਜੀਨੀਆ]] ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ।ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ [[ਮਿਸੂਰੀ]] ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਥੇ ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 1823 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref>[https://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-twain.html "Inventing Mark Twain"]. 1997. ''The New York Times''.</ref><ref name="singular">{{cite book|title=The Singular Mark Twain|url=https://archive.org/details/singularmarktwai0000kapl|last=Kaplan|first=Fred|date=2007|publisher=Doubleday|isbn=0-385-47715-5|chapter=Chapter 1: The Best Boy You Had 1835–1847|authorlink=Fred Kaplan (biographer)}} Cited in {{cite web|url=http://classiclit.about.com/library/weekly/aafpr113003b.htm|title=Excerpt: ''The Singular Mark Twain''|publisher=About.com: Literature: Classic|accessdate=2006-10-11|archive-date=2006-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20060302091618/http://classiclit.about.com/library/weekly/aafpr113003b.htm|dead-url=yes}}</ref> ਟਵੈਨ [[ਕੋਰਨੀਸ਼ ਲੋਕ|ਕਾਰਨੀਸ਼]], [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੋਕ|ਇੰਗਲਿਸ਼]], ਅਤੇ [[ਅਲਸਟਰ ਸਕਾਟਸ ਦੇ ਲੋਕ|ਸਕਾਟਸ-ਆਇਰਿਸ਼]] ਉਤਰ ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=The Pennsylvania Genealogical Magazine, Volume 41|author=Jeffrey L. (Ed) Egge|page=1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.irishcentral.com/roots/mark-twains-ancestor-was-witchfinder-general-during-belfast-witchcraft-trial-230973591-237786421.html|title=Mark Twain's ancestor was "witchfinder general" in Belfast trial|author=Michelle K Smith|date=December 31, 2014}}</ref><ref>{{cite book|title=Transatlantic Renaissances: Literature of Ireland and the American South|author=Kathryn Stelmach Artuso|page=5}}</ref><ref>{{cite book|title=Genealogy Volume 1–2; a weekly journal of American ancestry|author=Lyman Horace Weeks|page=202}}</ref> ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਹੀ ਬਚੇ। ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ[[ਓਰਿਅਨ ਕਲੇਮੇਂਸ|ਓਰਿਅਨ]] (1825–1897), ਹੈਨਰੀ (1838–1858), ਅਤੇ ਪਾਮੇਲਾ (1827–1904) ਹਨ।ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਮਾਰਗਰੇਟ (1830– 1839) ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਟਵੈਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਬੈਂਜਾਮਿਨ (1832– 1842) ਦੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਪਲੀਜੈਂਟ ਹੈਨੀਬਲ (1828) ਦੀ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Mark Twain: A Life|url=https://archive.org/details/marktwainlife00powe_0|last=Powers|first=Ron|publisher=Free Press|year=2006|isbn=|location=|pages=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.marktwainhouse.org/man/clemens_family_tree.php|title=Welcome to the Mark Twain House & Museum – Clemens Family Tree|website=www.marktwainhouse.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170210081912/http://www.marktwainhouse.org/man/clemens_family_tree.php|archivedate=February 10, 2017|access-date=2017-08-17|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਟਵੈਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਹੈਨੀਬਲ, ਮਿਸੂਰੀ]] ਚਲੇ ਗਏ।<ref>{{cite web|url=http://www.lucidcafe.com/library/95nov/twain.html|title=Mark Twain, American Author and Humorist|accessdate=2006-10-25}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਜੱਜ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1847 ਵਿੱਚ [[ਨਮੂਨੀਆ]] ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਟਵੈਨ 11 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://shs.umsystem.edu/historicmissourians/name/c/clemens/|title=John Marshall Clemens|publisher=State Historical Society of Missouri|accessdate=2007-10-29|archive-date=2013-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130923110634/http://shs.umsystem.edu/historicmissourians/name/c/clemens/|dead-url=yes}}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਟਵੈਨ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref name="housebio" /> 1851 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ [[ਟਾਈਪਸੈੱਟ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੇ ਸਕੈੱਚਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। [[ਹੈਨੀਬਲ ਜਰਨਲ]] '', ਓਰੀਅਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਹੈ। ''ਜਦੋਂ ਉਹ 18 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਹੈਨੀਬਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਨਿ New ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ|ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]], [[ਫਿਲਡੇਲਫੀਆ]], [[ਸੈਂਟ. ਲੂਯਿਸ]], ਅਤੇ [[ਸਿਨਸਿਨਾਟੀ]], ਨਵੇਂ ਬਣੇ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟਾਈਪੋਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਯੂਨੀਅਨ]], ਪ੍ਰਿੰਟਰਾਂ [[ਟ੍ਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1835]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1910]] 9jg89fm6c9qgnu2wqa3q85fs4yhsg1z 0 16633 843325 609971 2026-07-29T19:12:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843325 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਮਨੁੱਖ | ਨਾਮ = ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ | ਤਸਵੀਰ = William Blake by Thomas Phillips.jpg | ਤਸਵੀਰ_ਅਕਾਰ = 200px | ਤਸਵੀਰ_ਸਿਰਲੇਖ = ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ, ਥਾਮਸ ਫਿਲਿਪਸ - 1807 | ਉਪਨਾਮ = | ਜਨਮ_ਤਾਰੀਖ = 28 ਨਵੰਬਰ 1757 | ਜਨਮ_ਥਾਂ = [[ਲੰਦਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | ਮੌਤ_ਤਾਰੀਖ = 12 ਅਗਸਤ 1827 | ਮੌਤ_ਥਾਂ = ਲੰਦਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ | ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ = | ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ = | ਭਾਸ਼ਾ = [[ਅੰਗਰੇਜੀ]] | ਕਿੱਤਾ = ਕਵੀ, ਪੇਂਟਰ, ਪ੍ਰਿੰਟਮੇਕਰ, ਕਾਪੀ ਐਡੀਟਿੰਗ | ਕਾਲ = | ਧਰਮ = | ਵਿਸ਼ਾ = | ਮੁੱਖ ਕੰਮ = | ਅੰਦੋਲਨ = [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ]] | ਇਨਾਮ = | ਪ੍ਰਭਾਵ = <!--ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ--> | ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ = <!--ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ--> | ਦਸਤਖਤ = | ਜਾਲ_ਪੰਨਾ = | ਟੀਕਾ-ਟਿੱਪਣੀ = }} '''ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ''' (28 ਨਵੰਬਰ 1757 – 12 ਅਗਸਤ 1827) ਇੱਕ [[ਅੰਗਰੇਜੀ]] [[ਕਵੀ]] ਅਤੇ [[ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਇਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ]] ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਗੰਬਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ “ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਜਿਹਾ ਕਵਿਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਦੇ ਅਨਪਾਤ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।”<ref>Frye, Northrop and Denham, Robert D. ''Collected Works of Northrop Frye''. 2006, pp 11–12.</ref> ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ “ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਕਿਤੇ ਕਦੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਮਹਾਨਤਮ ਕਲਾਕਾਰ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।<ref>{{cite web | author=Jones, Jonathan| title= Blake's heaven |work=The Guardian |location=UK | url=http://www.guardian.co.uk/arts/critic/feature/0,1169,1469584,00.html |date=25 Apr. 2005}}</ref> 2002 ਵਿੱਚ [[100 ਮਹਾਨਤਮ ਬ੍ਰਿਟਨ]] ਦੀ ਬੀਬੀਸੀ ਪੋਲ ਨੇ ਬਲੇਕ ਨੂੰ 38ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ ਚੁਣਿਆ।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/history/programmes/greatbritons/list.shtml/|title=BBC - Great Britons - Top 100|work=[[Internet Archive]]|access-date=2013-08-21|archive-date=2002-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20021204214727/http://www.bbc.co.uk/history/programmes/greatbritons/list.shtml/|dead-url=unfit}}</ref> ਫੇਲਫੈਮ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref>Thomas, Edward. ''[http://books.google.com/books?id=bilDAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=A+Literary+Pilgrim+in+England A Literary Pilgrim in England]''. 1917, p. 3.</ref> ਉਸ ਨੇ ਵੰਨਸਵੰਨੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜਾ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ “ਰੱਬ ਦੀ ਕਾਇਆ”,<ref>[[William Butler Yeats|Yeats, W. B.]] ''The Collected Works of W. B. Yeats''. 2007, p. 85.</ref> ਜਾਂ "ਖੁਦ ਮਾਨਵੀ ਵਜੂਦ" ਵਜੋਂ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।<ref>Wilson, Mona. ''The Life of William Blake''. The Nonesuch Press, 1927. p. 167.</ref> ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਭਾਵੁਕ ਵਿਚਿਤਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਨਕੀ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅੰਜਕਤਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅੰਤਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਾਜਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ “ਪੂਰਵ - ਰੋਮਾਂਟਿਕ” ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।<ref>''The New York Times Guide to Essential Knowledge''. 2004, p. 351.</ref> ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਲੇਕਿਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਦਾ (ਦਰਅਸਲ, ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਰੂਪਾਂ ਦਾ) ਵਿਰੋਧੀ, ਬਲੇਕ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ]] ਅਤੇ [[ਅਮਰੀਕਨ ਇਨਕਲਾਬ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਰਾਂਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ।<ref>Blake, William. ''Blake's "America, a Prophecy"; And, "Europe, a Prophecy"''. 1984, p. 2.</ref>[[ਥਾਮਸ ਪੇਨ]] ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬੜੀ ਨਿਭਦੀ ਸੀ ਭਾਵੇਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਅਨੇਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਤੇ ਜੈਕਬ ਬਾਮ (Jakob Böhme)ਅਤੇ ਇਮੈਨੁਏਲ ਸਵਿਡੇਨਬਰਗ (Emanuel Swedenborg) ਵਰਗੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।<ref>{{cite web | author=Kazin, Alfred | year=1997 | title=An Introduction to William Blake | url=http://www.multimedialibrary.com/Articles/kazin/alfredblake.asp | accessdate=23 September 2006 | archive-date=26 ਸਤੰਬਰ 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060926013159/http://www.multimedialibrary.com/Articles/kazin/alfredblake.asp | dead-url=yes }}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਲੇਕ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਇੱਕਧਾਰਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 19ਵੀਂ-ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ [[ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਜੇੱਟੀ]] (William Rossetti) ਨੇ ਬਲੇਕ ਨੂੰ “ਗਲੋਰਿਅਸ ਲਿਉਮਿਨਰੀ" ਅਰਥਾਤ "ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਪੁੰਜ” ਵਜੋਂ,<ref>Blake, William and Rossetti, William Michael. ''[http://books.google.com/books?id=fGYLAAAAIAAJ&pg=PP11&dq=%22The+Poetical+Works+of+William+Blake:+Lyrical+and+Miscellaneous%22&lr=&as_brr=3 The Poetical Works of William Blake: Lyrical and Miscellaneous]''. 1890, p. xi.</ref> ਅਤੇ “ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ" ਵਜੋਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ, "ਜਿਸਨੂੰ ਨਾ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਦੱਸ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗਿਆਤ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ”।<ref>Blake, William and Rossetti, William Michael. ''[http://books.google.com/books?id=fGYLAAAAIAAJ&pg=PP11&dq=%22The+Poetical+Works+of+William+Blake:+Lyrical+and+Miscellaneous%22&lr=&as_brr=3 The Poetical Works of William Blake: Lyrical and Miscellaneous]''. 1890, p. xiii.</ref> ==ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ== [[File:WilliamBlake'sHouse.jpg|thumb|upright|left|28 ਬ੍ਰੌਡ ਸਟਰੀਟ (ਹੁਣ ਬ੍ਰੌਡਵਿਕ ਸਟਰੀਟ) 1912 ਦੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ। ਬਲੇਕ ਦਾ ਜਨਮ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 25 ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਥੇ ਰਿਹਾ। 1965 ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.blakesociety.org/about-blake/blake-london/ |title=Blake & London |publisher=The Blake Society |accessdate=18 January 2013 |archive-date=15 ਸਤੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915004604/http://www.blakesociety.org/about-blake/blake-london/ |dead-url=yes }}</ref>]] ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਨਵਬਰ 1757 ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਦੇ ਸੋਹੋ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 28 ਬ੍ਰੌਡ ਸਟਰੀਟ (ਹੁਣ ਬ੍ਰੌਡਵਿਕ ਸਟਰੀਟ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ ਸੀ,<ref>[http://www.poets.org/poet.php/prmPID/116 poets.org/William Blake, retrieved online 13 June 2008]</ref><ref name=bent>Bentley, Gerald Eades and Bentley Jr., G. ''William Blake: The Critical Heritage''. 1995, p. 34-5.</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਲੇਕ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੇਮਜ, ਹੌਜਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=bent /> ਵਿਲਿਅਮ ਨੇ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਸੀ। ਬੱਸ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖ ਕੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੈਥਰੀਨ ਰਾਇਟ ਆਰਮਿਟੇਜ ਬਲੇਕ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਸੀ।<ref name="Raine">{{Cite book |author=Raine, Kathleen |title=World of Art: William Blake |url=https://archive.org/details/williamblake00rain |publisher=Thames & Hudson |year=1970 |isbn=0-500-20107-2}}</ref> ਬਲੇਕ ਪਰਵਾਰ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੀ,<ref name="The Stranger From Paradise 2001">The Stranger From Paradise: A Biography of William Blake, Bentley (2001)</ref> ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੋਰਾਵੀਅਨ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਨਾਲ ਸੀ। ਬਲੇਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਬਾਈਬਲ ਦਾ ਅਰੰਭਕ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਰਹੀ। ==ਬੈਸਾਇਰ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ== 4 ਅਗਸਤ 1772 ਨੂੰ ਬਲੇਕ, 7 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਨੱਕਾਸ਼, ਗਰੇਟ ਕਵੀਨ ਸਟਰੀਟ ਦੇ ਜੇਮਸ ਬੈਸਾਇਰ (engraver James Basire of Great Queen Stree) ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name=bent /> ਇਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਵਸਾਇਕ ਨੱਕਾਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਲੇਕ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਮੱਤਭੇਦ ਅਤੇ ਝਗੜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪੀਟਰ ਐਕਰੋਇਡ (Peter Ackroyd) ਦੀ ਲਿਖੀ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੈਸਾਇਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾ-ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਪਿਆ - ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।<ref>43, ''Blake'', Peter Ackroyd, [[Sinclair-Stevenson]], 1995.</ref> ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬੈਸਾਇਰ ਦੀ ਰੇਖਾਮੂਲਕ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਫਲੈਸ਼ੀਅਰ ਸਟਿਪਲ ਜਾਂ ਮੇਜ਼ੋਟਿੰਟ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>Blake, William. ''The Poems of William Blake''. 1893, p. xix.</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਪਿੱਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਦਾ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਮ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬੈਸਾਇਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਦੇ ਗੋਥਿਕ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਤੋਂ ਚਿਤਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ (ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਬਲੇਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਿਸ਼ਾਗਿਰਦ ਜੇਮਸ ਪਾਰਕਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਐਬੇ ਨੂੰ ਕਵਚਧਾਰੀ ਸੂਟਾਂ, ਰੰਗੀਨ ਅੰਤੇਸ਼ਠੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਮੋਮ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਕਰਾਇਡ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਾਤਕਾਲੀ [ਪ੍ਰਭਾਵ] ਧੁੰਦਲੀ ਪੈ ਗਈ ਚਮਕ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪੈਂਦਾ।<ref>44, ''Blake'', Ackroyd</ref> ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਲੇਕ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਰੇਖਾਚਿਤਰ ਬਣਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਵੇਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਅੜਚਨ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸਤਾਇਆ ਕਿ ਬਲੇਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਦੇਕੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡੇਗ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਡਿਗਿਆ”।<ref>Blake, William and Tatham, Frederick. ''[http://books.google.com/books?id=cSxDAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Letters+of+William+Blake:+Together+with+a+Life&lr=&as_brr=3 The Letters of William Blake: Together with a Life]''. 1906, page 7.</ref> ==ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ== 8 ਅਕਤੂਬਰ 1779 ਨੂੰ ਬਲੇਕ ਸਟਰੈਂਡ ਦੇ ਕੋਲ ਓਲਡ ਸਾਮਰਸੇਟ ਹਾਉਸ ਦੀ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਭੁਗਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਖੁਦ ਆਪ ਕਰੇ। ਓਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਗੱਲ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਰੂਬੇਨਸ ਵਰਗੇ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂਦੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੋਸ਼ੁਆ ਰੇਨਾਲਡਸ ਨੇ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ) ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਲੇਕ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਰੇਨਾਲਡ ਦਾ ਨਜਰੀਆ ਰੁੱਖਾ ਲੱਗਣ ਲਗਾ, ਖਾਸਕਰ “ਜੇਨਰਲ ਟਰੁਥ” (ਆਮ ਸੱਚ) ਅਤੇ “ਜੇਨਰਲ ਬਿਊਟੀ” (ਆਮ ਸੁੰਦਰਤਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦਾ ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਸ਼ੁਦਾ। ਰੇਨਾਲਡਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ “ਅਮੂਰਤਨ, ਸਾਧਾਰਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਝੁਕਾਵ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਸਤਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੌਲਤ ਹੈ”; ਬਲੇਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਜੀ ਕਾਪੀ ਦੀ ਹਾਸ਼ੀਆ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਕਿ “ਸਾਧਾਰਨੀਕਰਨ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਹੈ”; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ।<ref>E691. All quotations from Blake's writings are from {{cite book |author=Erdman, David V |title=The Complete Poetry and Prose of William Blake |edition=2nd |isbn=0-385-15213-2 |url=http://www.english.uga.edu/~nhilton/Blake/blaketxt1/home.html}} Subsequent references follow the convention of providing plate and line numbers where appropriate, followed by "E" and the page number from Erdman, and correspond to Blake's often unconventional spelling and punctuation.</ref> ਬਲੇਕ, ਰੇਨਾਲਡਸ ਦੀ ਜ਼ਾਹਰ ਵਿਨਮਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਖੰਡ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਰੇਨਾਲਡਸ ਦੇ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਤੈਲਚਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਲੇਕ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, [[ਮਾਇਕਲਏਂਜਲੋ]] ਅਤੇ [[ਰਾਫੇਲ]], ਦੀ ਕਲਾਸਿਕਲ ਸਟੀਕਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਡੇਵਿਡ ਬਿੰਡਮੈਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਲੇਕ ਦਾ ਰੇਨਾਲਡਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਰਾਏ ਓਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ (ਬਲੇਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੇਨਾਲਡਸ ਨੇ ਵੀ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਨੂੰ ਭੂਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ-ਚਿਤਰਾਂ ਦੇ ਬਨਿਸਪਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿ “ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਉਲਥਾਉਣ ਦੇ ਪਖੰਡ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਖਿਲਾਫਤ”।<ref>Bindman, D. "Blake as a Painter" in ''The Cambridge Companion to William Blake'', ed. Morris Eaves. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 2003, p. 86.</ref> ਨਿਸ਼ਚਿਤਤੌਰ ਤੇ ਬਲੇਕ ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 1780 ਅਤੇ 1880 ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ 6 ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == {{col-begin}} {{col-2}} === ਇਲਿਊਮੀਨੇਟਿਡ === [[ਤਸਵੀਰ:William Blake3.jpg|thumb|right|upright|ਸੋਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇਨੋਸੇਂਸ ਐਂਡ ਐਕਸਪੀਰੀਐਨਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਇਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ ਦਾ ਆਲੇਖ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ 1794]] * ਅੰਦਾਜ਼ਨ 1788: ''[[ਆਲ ਰਿਲਿਜਨਜ਼ ਆਰ ਵਨ]]'' ** ''[[ਦੇਅਰ ਇਜ਼ ਨੋ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਲਿਜਨ]]'' * 1789: ''[[ਸੋਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇਨੋਸੈਂਸ]]'' ** ''[[ਦ ਬੁਕ ਆਫ਼ ਥੇਲ]]'' * 1790-1793: ''[[ਦ ਮੈਰੇਜ ਆਫ਼ ਹੇਵਨ ਐਂਡ ਹੇਲ]]'' * 1793-1795: ''[[ਕੋਂਟੀਨੇਂਟਲ ਪ੍ਰੋਫਿਸੀਜ਼]]'' * 1793: ''[[ਵਿਜਨਜ ਆਫ ਦ ਡਾਟਰਜ ਆਫ ਏਲਬੀਯਾਨ]]'' ** ''[[ਅਮੇਰਿਕਾ ਅ ਪ੍ਰੋਫੇਸੀ]]'' * 1794: ''[[ਯੂਰੋਪ ਅ ਪ੍ਰੋਫੇਸੀ]]'' ** ''[[ਦ ਫਸ੍ਟ ਬੁਕ ਆਫ਼ ਉਰਿਜ਼ੇਨ]]'' ** ''[[ਸੋਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਸਪੀਰੀਐਨਸ]] * 1795: ''[[ਦ ਬੁਕ ਆਫ਼ ਲੋਸ]]'' ** ''[[ਦ ਸੋਂਗ ਆਫ਼ ਲੋਸ]]'' ** ''[[ਦ ਬੁਕ ਆਫ਼ ਅਹਾਨਿਯਾ]]'' * ਅੰ.1804-ਅੰ.1811: ''[[ਮਿਲਟਨ ਅ ਪੋਇਮ]]'' * 1804-1820: ''[[ਜੇਰੁਸੇਲਮ ਦ ਏਮੇਨੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਜਾਇੰਟ ਏਲਬਿਓਨ]]'' === ਨਾਨ-ਇਲਿਊਮੀਨੇਟਿਡ === * 1783: ''[[ਪੋਇਟੀਕਲ ਸਕੈਚਿਜ਼]]'' * 1784-5: ''[[ਐਨ ਆਈਲੈਂਡ ਇਨ ਦ ਮੂਨ]]'' * 1789: ''[[ਟਿਰਿਏਲ]]'' * 1791: ''[[ਦ ਫ੍ਰੇਂਚ ਰੇਵੋਲਿਊਸ਼ਨ]]'' * 1797: ''[[ਦ ਫੋਰ ਜ਼ੋਆਜ਼]]'' === ਬਲੇਕ ਦੁਆਰਾ ਸਚਿਤਰ === * 1791: [[ਮੈਰੀ ਵੁਲਸਟਨਕ੍ਰਾਫਟ]], ''[[ਓਰਿਜਨਲ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਫ੍ਰਾਮ ਰਿਅਲ ਲਾਇਫ]]'' * 1797: [[ਏਡਵਰ੍ਡ ਯੰਗ]], ''[[ਨਾਇਟ ਥੋਟਸ]]'' * 1805-1808: [[ਰਾਬਰ੍ਟ ਬ੍ਲੇਯਰ]], ''ਦ ਗ੍ਰੇਵ'' * 1808: [[ਜਾਨ ਮਿਲ੍ਟਨ]], ''[[ਪੈਰਾਡਾਇਜ ਲੌਸਟ]]'' * 1819-1820: [[ਜਾਨ ਵਰਲੇ]], ''ਵਿਜਨਰੀ ਹੇਡਜ਼'' * 1821: [[ਆਰ.ਜੇ. ਥੋਰਨਟਨ]], ''ਵਰਜਿਲ'' * 1823-1826: ''[[ਦ ਬੁਕ ਆਫ਼ ਜਾਬ]]'' * 1825-1827: [[ਦਾਂਤੇ]], ''[[ਦ ਡਿਵਾਇਨ ਕਾਮੇਡੀ]]'' (1827 ਵਿੱਚ ਬਲੇਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਟਰਕਲਰਜ਼ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਗਏ) {{col-end}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1757]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1827]] 18kk5tq2113zgfy9phbnrxnq2s169cx 0 16936 843499 838944 2026-07-29T22:19:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843499 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਜੇ. ਕੇ. ਰੋਲਿੰਗ | honorific_suffix = | image = J. K. Rowling 2010.jpg | caption = 2010 ਵਿੱਚ [[ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ]] ਵਿਖੇ ਰੋਲਿੰਗ | birth_name = ਜੋਏਨ ਰੋਲਿੰਗ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1965|7|31}} | birth_place = [[ਯੇਟ]], ਗਲੋਸਟਰਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ | pseudonym = {{unbulleted list|ਜੇ. ਕੇ. ਰੋਲਿੰਗ|ਰਾਬਰਟ ਗੈਲਬ੍ਰੈਥ}} | occupation = {{hlist|ਲੇਖਕ|ਪਰਉਪਕਾਰੀ}} | alma_mater = {{ubl|ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਐਕਸੀਟਰ|ਮੋਰੇ ਹਾਊਸ{{efn|name=Moray}}}} | period = ਸਮਕਾਲੀ | years_active = 1997–ਵਰਤਮਾਨ | genres = {{hlist|ਕਲਪਨਾ|ਡਰਾਮਾ|ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗ ਗਲਪ|ਅਪਰਾਧ ਗਲਪ}} | subject = | movement = | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|ਜਾਰਜ ਅਰਾਂਤੇਸ|1992|1995|end=divorced}}|{{marriage|ਨੀਲ ਮਰੇ|26 December 2001}}}} | children = 3 | relatives = | website = {{URL|jkrowling.com}} | signature = }} '''ਜੋਨ "ਜੋ" ਰਾਓਲਿੰਗ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Joanne "Jo" Rowling; ਜਨਮ 31 ਜੁਲਾਈ 1965) ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ [[ਨਾਵਲਕਾਰ|ਨਾਵਲਕਾਰਾ]] ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਹੈਰੀ ਪੌਟਰ]] ਲੜੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 31 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਜਨਮੀ ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ 'ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ' ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਪਤੀ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਾਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਉਪਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ 12 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਹੀ ਰਿਕਾਰਡ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਓਲਿੰਗ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਅਰਬਪਤੀ ਬਣੀ<ref>https://www.cnbc.com/2015/07/31/the-worlds-first-billionaire-author-is-cashing-in.html|archivedate=31{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} July 2015|</ref> ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਅਰਬਪਤੀ ਤੋਂ ਕਰੋੜਪਤੀ ਬਣੀ। ਰਾਓਲਿੰਗ ਦਾ ਜਨਮ ਯੇਟ, ਗਲੋਸਟਰਸ਼ਾਇਰ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਖੇ 31 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਖੋਜਕਾਰ ਅਤੇ ਅਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਦੁਭਾਸ਼ੀ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਮੈਨਚੇਸ੍ਟਰ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਤੇ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ‘’’ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਫਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸਟੋਨ’’’ 1997 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੱਗੇ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਭਾਗ, ‘’’ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਡੈਥਲੀ ਹੌਲੋਜ਼’’’ ਨੂੰ 2007 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਗ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਚਾਰ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ:- • ‘’ਦੀ ਕੈਜ਼ੂਅਲ ਵਕੈਂਸੀ’’ (2012) • ‘’ਦੀ ਕੁਕੂ’ਜ਼ ਕਾਲਿੰਗ’’ (2013) • ‘’ਦੀ ਸਿਲਕਵਰਮ’’ (2014) • ‘’ਕਰੀਅਰ ਆਫ਼ ਈਵਲ’’ (2015)<ref>{{cite news|last=Flood|first=Alison|title=J.K. Rowling to publish second novel as Robert Galbraith|url=https://www.theguardian.com/books/2014/feb/17/jk-rowling-second-novel-robert-galbraith|accessdate=29 April 2014|newspaper=The Guardian|date=17 February 2014|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140612121345/http://www.theguardian.com/books/2014/feb/17/jk-rowling-second-novel-robert-galbraith|archivedate=1 October 2012|df=dmy-all}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਰਾਓਲਿੰਗ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਜੁਲਾਈ, 1965 ਨੂੰ ਯੇਟ, ਗਲੋਸਟਰਸ਼ਾਇਰ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਜੇਮਸ ਰਾਓਲਿੰਗ ਇੱਕ ਰੋਲਸ-ਰੌਇਸ ਹਵਾਈ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੀ<ref>https://www.newyorker.com/magazine/2012/10/01/mugglemarch|archivedate=12{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} June 2014|</ref> ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਐਨੇ ਰਾਓਲਿੰਗ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਡਿਆਨੇ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਓਲਿੰਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਵਿੰਟਰਬਰਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਬੜੀ ਨਾਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰਮਾਇਨੀ ਗ੍ਰੇਂਜਰ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸਦੀ ਖੁਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਦੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਐਲਬਸ ਡੰਬਲਡੋਰ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ,ਸੇਂਟ ਮਾਈਕਲ ਦੇ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਐਲਫਰੈਡ ਡੂਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ '''ਵਿਵੇਡਨ ਸਕੂਲ ਐਂਡ ਕਾਲਜ''' ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਤੀ<ref>http://herocomplex.latimes.com/movies/jk-rowling-turns-45-saturday-here-are-10-magical-facts-about-the-harry-potter-author/|archivedate=July 31, 2010|</ref>, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। 1982 ਵਿੱਚ, ਰਾਓਲਿੰਗ ਨੇ [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ '''ਐਕਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ''' ਤੋਂ ਫਰੈਂਚ ਅਤੇ ਕਲਾਸਿਕ ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਪੁਰਤਗਾਲ ਚਲੀ ਗਈ।<ref>https://www.biography.com/people/jk-rowling-40998|accessdate=May{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 19, 2018|</ref> ==ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਤਲਾਕ== ਪੁਰਤਗਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਓਲਿੰਗ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜੋਰਜ ਅਰਾਨਟੇਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ, 1992 ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਧੀ, ਜੈਸਿਕਾ (1993) ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਓਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜੋਰਜ ਨੇ 17 ਨਵੰਬਰ, 1993 ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਓਲਿੰਗ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ<ref>https://www.ted.com/talks/jk_rowling_the_fringe_benefits_of_failure|accessdate=June{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008|</ref>, ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਲਿਖਣ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਪਾਈ। ==ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ== 1995 ਵਿੱਚ, ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ‘’’ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਫਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸਟੋਨ’’’ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref>https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/9564894/JK-Rowling-10-facts-about-the-writer.html|accessdate=27 Sep 2012|</ref>। ਆਖਿਰ ਜੂਨ 1997 ਵਿੱਚ, ਬਲੂਮਸ਼ਬਰੀ ਪਬਲਿਕੇਸ਼ਨ ਉਸਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਧੜੱਲੇ ਨਾਲ ਵਿਕੀ। ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ '''ਨੈਸਲੇ ਸਮਾਰਟੀਜ਼ ਬੁੱਕ''' ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਨਾਵਲ ਨੇ '''ਚਿਲਡਰਨ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ''' ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। 1998 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਨਿਲਾਮੀ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਅਤੇ ਸਕੌਸਲਿਕ ਵੱਲੋਂ 1,05,000 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਅਗਲਾ ਭਾਗ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦਿ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਸੀਕਰੇਟਸ''' ਜੁਲਾਈ 1998 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਉਲਿੰਗ ਨੇ ਦਾਬਾਰਾ ਸਮਾਰਟੀਜ਼ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ<ref>https://web.archive.org/web/20130722185020/http://harrypotter.bloomsbury.com/author/awards</ref>। ਦਸੰਬਰ, 1999 ਵਿੱਚ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦੀ ਪਰਿਜ਼ਨਰ ਆਫ ਅਜ਼ਕਾਬਨ''' ਲਈ ਫੇਰ ਸਮਾਰਟੀਜ਼ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਅਤੇ ਰਾਉਲਿੰਗ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਨਸਾਨ ਬਣੀ। ਚੌਥੀ ਕਿਤਾਬ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਗੌਬੇਟ ਆਫ ਫਾਇਰ''' ਨੂੰ 8 ਜੁਲਾਈ, 2000 ਨੂੰ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਯੂ ਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ 372,775 ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। 2000 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਰੋਲਿੰਗ ਨੂੰ '''ਆਥਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ''' ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦਿ ਆਡਰ ਆਫ ਫੈਨਿਕਸ''' ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਕਿਤਾਬ, '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਦ ਹਾਫ-ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ''' 16 ਜੁਲਾਈ, 2005 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਮਿਲੀਅਨ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਗਈਆਂ। 21 ਜੁਲਾਈ, 2007 ਨੂੰ ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਲੜੀ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ '''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਂਡ ਡੈਥਲੀ ਹਾਲੌਜ਼''' ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ 11 ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਇਹ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 4,195 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ 65 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਕਰੋੜਪਤੀ == *2004 ਵਿੱਚ ਫੋਰਬਜ਼ ਨੇ ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖਕ ਕਰੋੜਪਤੀ ਘੋਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ<ref>Watson, Julie and Kellner, Tomas. [https://www.forbes.com/maserati/billionaires2004/cx_jw_0226rowlingbill04.html "J.K. Rowling And The Billion-Dollar Empire"]. ''[[Forbes.com]]''. 26 February 2004. Retrieved 19 March 2006.</ref> *ਦੁਜਾ ਅਮੀਰ ਔਰਤ ਅਤੇ 1,062ਵਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅਮੀਰ ਮਨੁੱਖ<ref>[https://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Joanne-(JK)-Rowling_CRTT.html #1062 Joanne (JK) Rowling]. [[Forbes.com]]. Retrieved 16 March 2008; [http://www8.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476 Oprah is Richest Female Entertainer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070121180914/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/oprah%20is%20richest%20female%20entertainer_1019476|date=2007-01-21}}. Contact Music. Retrieved 20 January 2007.</ref> *ਜੇ. ਕੇ. ਰਾਓਲਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਰੋੜਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬੇਸ਼ਕ ਉਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਪੈਸਾ ਹੈ<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/8599597/page/2/ J.K. Rowling, the author with the magic touch]. MSN. Retrieved 9 August 2007.</ref> *2008 ਵਿੱਚ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਨ ਦੀ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 'ਚ ਰਾਓਲਿੰਗ ਦਾ ਬਰਤਾਨੀਆ 'ਚ 144 ਵਾਂ ਸਥਾਨ ਹੈ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == === ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਲੜੀਵਾਰ === # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਫਿਲੋਸਫਰਜ਼ ਸਟੋਨ]]'' (26 ਜੂਨ 1997) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਚੈਬਰ ਆਫ ਸੀਕਰੈਟ]]'' (2 ਜੁਲਾਈ 1998) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਪ੍ਰਿਜਨਰ ਆਫ ਅਜਕਾਬਨ]]'' (8 ਜੁਲਾਈ 1999) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਗੋਬਲੈਟ ਆਫ ਫਾਇਰ]]'' (8 ਜੁਲਾਈ 2000) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਔਡ ਦੀ ਆਰਡਰ ਆਫ ਦੀ ਫਿਨੋਕਸ]]'' (21 ਜੁਲਾਈ 2003) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਹਾਫ-ਬਲੱਡ ਪ੍ਰਿੰਸ]]'' (16 ਜੁਲਾਈ 2005) # ''[[ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਐਡ ਦੀ ਡੈਥਲੀ ਹਾਲੋਅਜ਼]]'' (21 ਜੁਲਾਈ 2007) === ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ === #''[[ਫੈਨਟਾਸਟਿਕ ਬੀਅਸਟ ਐਡ ਵੇਅਰ ਟੂ ਫਾਈਂਡ ਦੈਮ]]'' (1 ਮਾਰਚ 2001) #''[[ਕੁਅਡਿਟਚ ਥਰੋ ਦੀ ਏਜ]]'' (1 ਮਾਰਚ 2001) #''[[ਦੀ ਟੇਲਜ਼ ਆਫ ਬੀਡਲ ਦੀ ਬਾਰਡ]]'' (4 ਦਸੰਬਰ 2008) === ਹੋਰ === * ''ਦੀ ਕੈਜੁਅਲ ਵੈਕਨਸੀ'' (27 ਸਤੰਬਰ 2012) === ਮਿਨੀ ਕਹਾਣੀ === * ''ਹੈਰੀ ਪੋਟਰ ਪ੍ਰੀਕੂਅਲ'' (ਜੁਲਾਈ 2008) {{ਅਧਾਰ}} ==ਨੋਟ== {{notelist|30em}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਕੰਮ== '''ਕਿਤਾਬਾਂ''' {{refbegin|30em}} * {{Cite book|editor-last=Anatol|editor-first=Giselle Liza |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|title=Reading Harry Potter: Critical Essays|date=2003|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Praeger Publishers]]|isbn=978-0-313-32067-5|oclc=50774592}} ** {{harvc|first=Brycchan|last=Carey|author-link=Brycchan Carey|c=Hermione and the house-elves: the literary and historical contexts of J. K. Rowling's antislavery campaign|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Ximena|last1=Gallardo|first2=C. Jason|last2=Smith|c=Cinderfella: J. K. Rowling's wily web of gender|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first=Elaine|last=Ostry|c=Accepting Mudbloods: the ambivalent social vision of J. K. Rowling's fairy tales|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first=Julia|last=Park|c=Class and socioeconomic identity in Harry Potter's England|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} ** {{harvc|first=Veronica L.|last=Schanoes|author-link=Veronica Schanoes|c=Cruel heroes and treacherous texts: educating the reader in moral complexity and critical reading in J. K. Rowling's Harry Potter books|in=Anatol |url=https://archive.org/details/isbn_9780313320675|url-access=registration|year=2003|nb=yes}} * {{Cite book|last=Anelli|first=Melissa|author-link= Melissa Anelli|url=https://archive.org/details/harryhistorytrue0000anel|url-access=registration|title=Harry, a History: The True Story of a Boy Wizard, His Fans, and Life inside the Harry Potter Phenomenon|year=2008|publisher=[[Pocket Books]]|isbn=978-1-4165-5495-0|oclc=209699636}} * {{Cite book|last=Baker|first=Charles Robert|title=British Writers: Supplement XVI|publisher=[[Charles Scribner's Sons]]; [[Gale (publisher)|Gale]]|year=2010|isbn=978-0-684-31710-6|editor-last1=Parini|editor-first1=Jay|editor-link1=Jay Parini|chapter=J. K. Rowling (1965–)|oclc=645653286}} * {{Cite book|last=Barratt|first=Bethany|author-link=Bethany Barratt|title=The Politics of Harry Potter|url=https://archive.org/details/politicsofharryp0000bbar|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2012|isbn=978-0-230-60899-3|doi=10.1057/9781137016546}} * {{Cite book|last=Beckett|first=Sandra L.|title=Crossover Fiction: Global and Historical Perspectives|url=https://archive.org/details/crossoverfiction0000beck|date=2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-89313-5|doi=10.4324/9780203893135}} * {{cite book |editor1-last=Bell |editor1-first=Christopher |title=Hermione Granger Saves the World: Essays on the Feminist Heroine of Hogwarts |year=2012 |publisher=[[McFarland & Company]] |isbn=978-0-7864-7137-9}} ** {{harvc|first1=Christopher|last1=Bell|first2=Julie|last2=Alexander|c=Introduction|in=Bell |year=2012|nb=yes}} ** {{harvc |first1=Helen|last1=Berents|c=Hermione Granger goes to war|in=Bell |year=2012|nb=yes}} * {{Cite book|editor-last1=Berberich|editor-first1=Christine|title=The Bloomsbury Introduction to Popular Fiction|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2015|isbn=978-1-4411-5567-2}} * {{Cite book|editor-last1=Berndt|editor-first1=Katrin|editor-last2=Steveker|editor-first2=Lena|title=Heroism in the Harry Potter Series|date=22 April 2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-12211-1|doi=10.4324/9781315586748}} ** {{harvc|first1=Christine|last1=Berberich|c=Harry Potter and the idea of the gentleman as hero|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Lisa|last1=Hopkins|c=Harry and his peers: Rowling's web of allusions|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Kathleen|last1=McEvoy|c=Heroism at the margins|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Maria|last1=Nikolajeva|author-link=Maria Nikolajeva|c=Adult heroism and role models in the Harry Potter novels|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Mary|last1=Pharr|c=A paradox: the Harry Potter series as both epic and postmodern|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Rita|last1=Singer|c=Harry Potter and the battle for the soul: the revival of the psychomachia in secular fiction|year=2016|in1=Berndt|in2=Steveker|nb=yes}} * {{Cite book|last=Blake|first=Andrew|url=https://archive.org/details/irresistiblerise0000blak|url-access=registration|title=The Irresistible Rise of Harry Potter|publisher=[[Verso Books]]|year=2002|isbn=1-85984-666-1|oclc=49594480}} * {{Cite book|last1=Brummitt|first1=Cassie|last2=Sellars|first2=Kieran|title=Queerbaiting and Fandom: Teasing Fans through Homoerotic Possibilities|date=1 December 2019|publisher=[[University of Iowa Press]]|isbn=978-1-60938-672-6|editor-last1=Brennan|editor-first1=Joseph|chapter='Friends? Always': queerbaiting, ambiguity, and erasure in ''Harry Potter and the Cursed Child''|oclc=1104912811}} * {{Cite encyclopedia|first=Catherine|last=Butler|title=Modern children's fantasy|author-link=Catherine Butler|editor1-last=James|editor1-first=Edward|editor1-link=Edward James (historian)|editor2-last=Mendlesohn|editor2-first=Farah|editor2-link=Farah Mendlesohn|encyclopedia=The Cambridge Companion to Fantasy Literature|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2012|isbn=978-0-521-42959-7|doi=10.1017/CCOL9780521429597}} * {{Cite book|last=Eccleshare|first=Julia|author-link=Julia Eccleshare|url=https://archive.org/details/guidetoharrypott0000eccl/|url-access=registration|title=A Guide to the Harry Potter Novels|year=2002|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|isbn=978-1-84714-418-8|oclc=229341237}} * {{cite book|last=Errington|first=Philip W.|date=2017|title=J.K. Rowling: A Bibliography|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|isbn=978-1-4742-9738-7|url=https://books.google.com/books?id=e9AzDwAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Falconer|first=Rachel|title=The Crossover Novel: Contemporary Children's Fiction and Its Adult Readership|url=https://archive.org/details/crossovernovelco0000falc|date=21 October 2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-89217-6|doi=10.4324/9780203892176}} * {{Cite book|last=Falconer|first=Rachel|chapter=Young adult fiction and the crossover phenomenon|editor-last=Rudd|editor-first=David|title=The Routledge Companion to Children's Literature|url=https://archive.org/details/routledgecompani0000unse_z8b0|date=2010|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-88985-5|doi=10.4324/9780203889855}} * {{Cite book|last=Foerstel|first=Herbert N.|title=Banned in the U.S.A.: A Reference Guide to Book Censorship in Schools and Public Libraries|year=2002|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|isbn=0-313-00670-9|oclc=51782946|url=https://archive.org/details/bannedinusarefer00foer|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Gibson|first=Marion|url=https://archive.org/details/witchcraftmythsi0000gibs|url-access=registration|title=Witchcraft Myths in American Culture|year=2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-97977-1|oclc=76261870|doi=10.4324/9780203941980 }} * {{Cite book|last=Grenby|first=M. O.|title=Popular Children's Literature in Britain|date=5 December 2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-351-91004-0|editor-last=Briggs|editor-first=Julia|chapter=General introduction|doi=10.4324/9781315246437|editor-last2=Butts|editor-first2=Dennis}} * {{Cite book|last=Groves|first=Beatrice|title=Literary Allusion in Harry Potter|date=14 June 2017|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-315-26933-7|doi=10.4324/9781315269337}} * {{Cite book|last=Guanio-Uluru|first=Lykke|title=Ethics and Form in Fantasy Literature|date=2015|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|isbn=978-1-349-56000-4|doi=10.1057/9781137469694}} * {{cite book |last=Gunelius |first=Susan |title=Harry Potter: The Story of a Global Business Phenomenon |url=https://archive.org/details/harrypotterstory0000gune |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2008 |isbn=978-0-230-59410-4 |doi=10.1057/9780230594104 }} * {{Cite book|last=Gupta|first=Suman|title=Re-Reading Harry Potter|url=https://archive.org/details/rereadingharrypo0000gupt_r6w9|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2009|isbn=978-0-230-21958-8|doi=10.1057/9780230279711|edition=2nd}} * {{Cite book|last=Hahn|first=Daniel|author-link=Daniel Hahn|title=The Oxford Companion to Children's Literature|title-link=The Oxford Companion to Children's Literature|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2015|isbn=978-0-19-174437-2|edition=2nd|oclc=921452204}} * {{Cite book|editor-last=Heilman|editor-first=Elizabeth E.|title=Critical Perspectives on Harry Potter|publisher=[[Routledge]]|date=7 August 2008|isbn=978-1-135-89154-1|edition=2nd|doi=10.4324/9780203892817}} ** {{harvc|first1=Anne Hiebert|last1=Alton|c=Playing the genre game: generic fusions of the Harry Potter series|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Peter|last1=Applebaum|c=The great Snape debate|encyclopedia=Critical Perspectives on Harry Potter|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Megan L.|last1=Birch|c=Schooling Harry Potter: teachers and learning, power and knowledge|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Peter|last1=Ciaccio|c=Harry Potter and Christian theology|encyclopedia=Critical Perspectives on Harry Potter|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Peter|last1=Dendle|c=Monsters, creatures, and pets at Hogwarts: animal stewardship in the world of Harry Potter|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Elizabeth E.|last1=Heilman|first2=Trevor|last2=Donaldson|c=From sexist to (sort-of) feminist representations of gender in the Harry Potter series|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Maria|last1=Nikolajeva|author-link=Maria Nikolajeva|c=Harry Potter and the secrets of children's literature|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Deborah J.|last1=Taub|first2=Heather L.|last2=Servaty-Seib|c=Controversial content: is Harry Potter harmful to children?|year=2008|in=Heilman|nb=yes}} * {{cite book | last=Holmes |first=Tim|title= Subediting and Production for Journalists: Print, Digital & Social |publisher= [[Routledge]] |year=2015|isbn=978-0-415-49200-3|doi=10.4324/9780203143544|edition=2nd}} * {{Cite book|last=Jenkins|first=Henry|author-link=Henry Jenkins|url=https://archive.org/details/isbn_9780814742815|url-access=registration|title=Convergence Culture: Where Old and New Media Collide|year=2006|publisher=[[New York University Press]]|isbn=0-8147-4281-5|oclc=64594290}} * {{Cite book|last=Kirk|first=Connie Ann|author-link= Connie Ann Kirk |url=https://archive.org/details/jkrowlingbiograp0000kirk|url-access=registration|title=J.K. Rowling: A Biography|year=2003|publisher=[[Greenwood Publishing Group|Greenwood Press]]|isbn=0-313-32205-8|oclc=49991592}} * {{Cite book|last1=Levy|first1=Michael|author1-link=Michael M. Levy|title=[[Children's Fantasy Literature: An Introduction]]|last2=Mendlesohn|first2=Farah|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2016|isbn=978-1-107-01814-3|author2-link=Farah Mendlesohn|doi=10.1017/CBO9781139087421}} * {{Cite book|editor-last1=Mamary|editor-first1=Anne J. M.|title=The Alchemical Harry Potter: Essays on Transfiguration in J. K. Rowling's Novels|chapter=Introduction|date=22 December 2020|isbn=978-1-4766-8134-4|publisher=[[McFarland & Company]]|oclc=1155570319}} * {{Cite book|last=McAvan|first=Em|chapter=Harry Potter and the origins of the occult|editor-last1=Hallett|editor-first1=Cynthia J.|editor-last2=Huey|editor-first2=Peggy J.|title=J. K. Rowling: Harry Potter|publisher=[[Palgrave Macmillan]]|year=2012|isbn=978-0-333-69345-2}} * {{Cite book|last1=Mendlesohn|first1=Farah|author1-link=Farah Mendlesohn|last2=James|first2=Edward|author2-link=Edward James (historian)|title=A Short History of Fantasy|publisher=Libri Publishing|year=2012|isbn=978-1-907471-66-7|oclc=857653620}} * {{Cite book|last=Nel|first=Philip|author-link=Philip Nel |url=https://archive.org/details/jkrowlingsharryp0000nelp|url-access=registration|title=J.K. Rowling's Harry Potter Novels: A Reader's Guide|year=2001|publisher=[[Continuum International Publishing Group|Continuum]]|isbn=0-8264-5232-9|oclc=47050453}} * {{Cite book|last1=Pember|first1=Don R.|last2=Calvert|first2=Clay|url= https://archive.org/details/massmedialaw0000pemb|title=Mass Media Law|publisher=[[McGraw Hill Education|McGraw-Hill Higher Education]]|year=2007|isbn=978-0-07-312685-2|oclc=70910938|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Posner|first=Richard A.|url=https://archive.org/details/littlebookofplag00posn|title=The Little Book of Plagiarism|date=2007|publisher=[[Pantheon Books]]|isbn=978-0-375-42475-5|oclc=70823133|author-link=Richard Posner|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Pugh|first=Tison|author-link=Tison Pugh|title=Harry Potter and Beyond: On J. K. Rowling's Fantasies and Other Fictions|publisher=[[University of South Carolina Press]]|year=2020|isbn=978-1-64336-088-1|oclc=1142046769|doi=10.2307/j.ctvs09qwv|s2cid=225791872}} * {{Cite book|last1=Salter|first1=Anastasia|last2=Stanfill|first2=Mel|title=A Portrait of the Auteur as Fanboy: The Construction of Authorship in Transmedia Franchises|date=16 October 2020|isbn=978-1-4968-3051-7|publisher=[[University Press of Mississippi]]|oclc=1178868864}} * {{cite book |first1=Tatiana |last1=Schwirblat|first2=Karen |last2=Freberg |first3=Laura |last3=Freberg |year=2022 |chapter= Chapter 21: Cancel culture: a career vulture amongst influencers on social media |editor1-last=Lipschultz |editor1-first= Jeremy Harris |editor2-last=Freberg |editor2-first= Karen |editor3-last=Luttrell |editor3-first= Regina|title= The Emerald Handbook of Computer-Mediated Communication and Social Media |publisher= [[Emerald Group Publishing|Emerald Publishing Limited]] |doi=10.1108/978-1-80071-597-420221021|isbn=978-1800715981}} * {{Cite book|last=Smith|first=Sean|url=https://archive.org/details/jkrowlingbiograp0000smit_j1n9|url-access=registration|title=J.K. Rowling: A Biography|year=2002|publisher=[[Random House|Arrow Books]]|isbn=0-09-944542-5|oclc=51303518}} * {{Cite book|last=Stableford|first=Brian M.|author-link=Brian Stableford|title=The A to Z of Fantasy Literature|url=https://archive.org/details/atozoffantasylit0000bria|publisher=[[Scarecrow Press]]|year=2009|isbn=978-0-8108-6345-3|oclc=1200815959}} * {{Cite book|last=Striphas|first=Theodore G.|title=The Late Age of Print: Everyday Book Culture from Consumerism to Control|title-link=The Late Age of Print|publisher=[[Columbia University Press]]|year=2009|isbn=978-0-231-14814-6|pages=[[iarchive:lateageofprintev0000stri/page/141/mode/1up|141–174]]|chapter=Harry Potter and the culture of the copy|oclc=256532755|author-link=Ted Striphas}} * {{Cite book|last1=Sunderland|first1=Jane|title=Children's Literacy Practices and Preferences|url=https://archive.org/details/childrensliterac0000demp|last2=Dempster|first2=Steven|last3=Thistlethwaite|first3=Joanne|date=31 March 2016|publisher=[[Routledge]]|doi=10.4324/9781315732350|isbn=978-1317554738}} * {{Cite book|last=Thomas|first=Ebony Elizabeth|title=The Dark Fantastic: Race and the Imagination from Harry Potter to the Hunger Games|url=https://archive.org/details/darkfantasticrac0000thom|publisher=[[New York University Press]]|year=2019|isbn=978-1-4798-0065-0|oclc=1104862747}} * {{Cite book|last=Westman|first=Karin E.|chapter=Rowling, J. K.|chapter-url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195169218.001.0001/acref-9780195169218-e-0409|chapter-url-access=subscription|editor-last=Kastan|editor-first=David Scott|title=The Oxford Encyclopedia of British Literature|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|doi=10.1093/acref/9780195169218.001.0001|isbn=978-0-19-516921-8}} * {{Cite book|last=Westman|first=Karin E.|chapter=Blending genres and crossing audiences: and the future of literary fiction|editor-last1=Vallone|editor-first1=Lynne|editor2-last=Mickenberg|editor2-first=Julia|title=The Oxford Handbook of Children's Literature|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_u9g1|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2011|doi=10.1093/oxfordhb/9780195379785.013.0005|isbn=978-0-19-537978-5}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|publisher=[[University of Missouri Press]]|year=2002|isbn=978-0-8262-6330-8|editor-last1=Whited|editor-first1=Lana A.|oclc=56424948|url-access=registration}} ** {{harvc|first1=Terri|last1=Doughty|c=Locating Harry Potter in the 'Boys' Book' market|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first=Farah|last=Mendlesohn|author-link=Farah Mendlesohn|c=Crowning the king: Harry Potter and the construction of authority|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first=Roni|last=Natov|c=Harry Potter and the extraordinariness of the ordinary|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Pat|last1=Pinsent|c=The education of a wizard: Harry Potter and his predecessors|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} ** {{harvc|first1=Elizabeth|last1=Teare|c=Harry Potter and the technology of magic|url=https://archive.org/details/ivorytowerharryp00unse|year=2002|in=Whited|url-access=registration|nb=yes}} * {{Cite book |chapter=A survey of the critical reception of the Harry Potter series |last=Whited |first=Lana A. |title=Critical Insights: The Harry Potter Series |editor1-last=Grimes |editor1-first=M. Katherine |editor2-last=Whited |editor2-first=Lana A. |date=2015 |publisher=[[Grey House Publishing|Salem Press]] |isbn=978-1-61925-520-3 |id={{EBSCOhost|108515151|dbcode=lkh}}}} * {{Cite book|last=Zipes|first=Jack|url=https://archive.org/details/sticksstonestrou00zipe|title=Sticks and Stones: The Troublesome Success of Children's Literature from Slovenly Peter to Harry Potter|date=15 November 2013|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-203-70021-1|doi=10.4324/9780203700211|author-link=Jack Zipes|orig-date=2002|url-access=registration}} {{refend}} '''ਜਰਨਲ ਲੇਖ''' {{refbegin|30em}} * {{cite journal|last1=Birch|first1=Chellyce|year=2016|title=Harry Potter and the Cursed Child|url=https://search.informit.org/doi/pdf/10.3316/informit.146673082180868|journal=Limina|volume=22|issue=1|pages=96–97}} * {{cite journal|last1=Brummitt|first1=Cassie|title=Pottermore: transmedia storytelling and authorship in Harry Potter|journal=[[The Midwest Quarterly]]|volume=58|issue=1|year=2016|id={{ProQuest|1832925509}} }} * {{Cite journal|last=Cockrell|first=Amanda|title=Harry Potter and the witch hunters: a social context for the attacks on Harry Potter|journal=The Journal of American Culture|date=February 2006|doi=10.1111/j.1542-734X.2006.00272.x|volume=29|issue=6|pages=24–30}} * {{Cite journal|last=Duggan|first=Jennifer|date=28 March 2021|title=Transformative readings: Harry Potter fan fiction, trans/queer reader response, and J. K. Rowling|journal=[[Children's Literature in Education]]|volume=53 |issue=2 |pages=147–168 |doi=10.1007/s10583-021-09446-9|pmid=35645426 |pmc=9132366 |s2cid=233661189 }} * {{Cite journal|last=Eberhardt|first=Maeve|title=Gendered representations through speech: The case of the Harry Potter series|journal=[[Language and Literature]]|year=2017|volume=26|issue=3|pages=227–246|doi=10.1177/0963947017701851|s2cid=149129001}} * {{Cite journal|last=Farmer|first=Joy|date=2001|title=The magician's niece: the kinship between J. K. Rowling and C. S. Lewis|url=https://dc.swosu.edu/mythlore/vol23/iss2/6/|journal=[[Mythlore]]|volume=23|issue=2|pages=53–64|jstor=26814627}} * {{Cite journal|last=Horne|first=Jackie C.|title=Harry and the other: answering the race question in J. K. Rowling's Harry Potter|url=https://archive.org/details/sim_lion-and-the-unicorn_2010-01_34_1/page/76|journal=[[The Lion and the Unicorn (journal)|The Lion and the Unicorn]]|volume=34|number=1|year=2010|pages=76–104|doi=10.1353/uni.0.0488|s2cid=143738308|id={{ProQuest|221753179}}}} * {{Cite journal|last=Los|first=Fraser|date=2008|title=Harry Potter and the nature of death|journal=[[A\J: Alternatives Journal|Alternatives Journal]]|volume=34|issue=1|pages= 32–33|jstor=45033580}} * {{cite journal|last1=Molin|first1=Peter C.|year=2015|title=A 'phrase too cute to do our ugliness justice': portraying 'wounded warriors' in contemporary war fiction|url=https://www.wlajournal.com/wlaarchive/27/Molin.pdf|journal=[[War, Literature & the Arts]]|volume=27|id={{ProQuest|1813553141}}|pages=1–21|access-date=14 January 2022|archive-date=5 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705162815/https://www.wlajournal.com/wlaarchive/27/Molin.pdf|url-status=dead}} * {{Cite journal|last=Nel|first=Philip|author-link=Philip Nel|year=2005|title=Is there a text in this advertising campaign?: literature, marketing, and Harry Potter|url=https://archive.org/details/sim_lion-and-the-unicorn_2005-04_29_2/page/236|journal=[[The Lion and the Unicorn (journal)|The Lion and the Unicorn]]|volume=29|issue=2|pages=236–267|doi=10.1353/uni.2005.0031|s2cid=143828096 |id={{ProQuest|221753999}}}} * {{cite journal |first= Madeleine |last= Pape |author-link= Madeleine Pape |title= Feminism, trans justice, and speech rights: a comparative perspective |journal= [[Law and Contemporary Problems]] |pages= 215–240 |url= https://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=5037&context=lcp |date= 2022 |volume= 85 |issue= 1 |access-date= 29 March 2022 }} * {{cite journal |first= Sarah |last= Pedersen |title= 'They've got an absolute army of women behind them': the formation of a women's cooperative constellation in contemporary Scotland |journal= [[Scottish Affairs]] |date= 2022 |volume= 31 |issue= 1 |pages= 1–20 |doi= 10.3366/scot.2022.0394 |s2cid= 246762983 |url= https://rgu-repository.worktribe.com/output/1375349 }} * {{Cite journal|last1=Pugh|first1=Tison|author1-link=Tison Pugh|last2=Wallace|first2=David L.|title=Heteronormative heroism and queering the school story in J.K. Rowling's Harry Potter series|journal=[[Children's Literature Association Quarterly]]|volume=31|issue=3|date=Fall 2006|pages=260–281|doi=10.1353/chq.2006.0053|s2cid=143508785 }} * {{cite conference |last=Qiao |first=Leshui |title=Mainland China's TERFs' Misogyny Under JK Rowling's Anti-trans Incident |book-title=Proceedings of the 2022 8th International Conference on Humanities and Social Science Research (ICHSSR 2022) |publisher=Atlantis Press |date=1 June 2022 |pages=1322–1326 |isbn=978-94-6239-580-0 |doi=10.2991/assehr.k.220504.238|doi-access=free }} * {{Cite journal|last=Quealy-Gainer|first=Kate|date=2020|title=''The Ickabog'' by J. K. Rowling (review)|journal=[[The Bulletin of the Center for Children's Books]]|volume=74|issue=5|page=231|doi=10.1353/bcc.2020.0950|s2cid=242633369 |id={{Project MUSE|776213}}}} * {{cite journal|last1=Richards|first1=Kitty|year=2017|title=An expressive theory of tax|url=https://scholarship.law.cornell.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1470&context=cjlpp|journal=[[Cornell Journal of Law and Public Policy]]|volume=27|issue=2|pages=301–355}} * {{cite journal|last1=Schwabach|first1=Aaron|title=The ''Harry Potter Lexicon'' and the world of fandom: fan fiction, outsider works, and copyright|journal=[[University of Pittsburgh Law Review]]|volume=70|issue=3|year=2009|pages=387–434|ssrn=1274293|via=[[HeinOnline]]|url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.journals/upitt70&i=393|url-access=subscription}} * {{cite journal |last1=Steinfeld |first1=Jemimah|title= Not my turf: Helen Lewis argues that vitriol around the trans debate means only extreme voices are being heard |journal= [[Index on Censorship]] |year=2020 |volume=49 |issue= 1 |pages=34–35 |doi= 10.1177/0306422020917609 |s2cid=216495541 |doi-access=free }} * {{Cite journal|last=Stojilkov|first=Andrea|date=2015|title=Life(and)death in 'Harry Potter': the immortality of love and soul|journal=Mosaic: An Interdisciplinary Critical Journal|volume=48|issue=2|pages=133–148 |doi=10.1353/mos.2015.0027 |jstor=44030425|s2cid=170958953 }} * {{cite journal |first1= Judith |last1= Suissa |first2= Alice |last2= Sullivan |title= The gender wars, academic freedom and education |journal= [[Journal of Philosophy of Education]] |volume= 55 |issue= 1 |date= February 2021 |pages= 55–82 |doi= 10.1111/1467-9752.12549 |s2cid= 233646159 |doi-access= free }} * {{cite journal |last=Tosenberger |first=Catherine |year=2008 |title=Homosexuality at the online Hogwarts: Harry Potter slash fanfiction |journal=[[Children's Literature (journal)|Children's Literature]] |volume=36 |pages=185–207 |doi=10.1353/chl.0.0017|s2cid=143937185 }} {{refend}} '''ਗੈਰ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖ''' {{refbegin|30em}} * {{cite news |url=https://elpais.com/cultura/2003/09/10/actualidad/1063144801_850215.html |language=Spanish |title=J.K. Rowling, creadora de Harry Potter, Príncipe de Asturias de la Concordia |trans-title=J.K. Rowling, creator of Harry Potter, Concord Prince of Asturias |date=10 September 2003 |access-date=8 January 2022 |work=[[El País]] |ref=CITEREFAsturias2003 |quote=La escritora británica J.K. Rowling&nbsp;... ha obtenido este año el premio Príncipe de Asturias de la Concordia&nbsp;... La Fundación Príncipe de Asturias ha destacado su labor para que los niños lean y ha alabado su literatura como 'vínculo entre continentes y generaciones'. El acta del jurado&nbsp;... destaca además que sus libros promueven 'la imaginación como fuente de libertad al servicio del bien y la cooperación y la solidaridad entre las personas'. |trans-quote=British writer J.K. Rowling&nbsp;... has won this year's Prince of Asturias Award for Concord&nbsp;... The Prince of Asturias Foundation has highlighted her work towards children's reading and has praised her literature as 'a link between continents and generations'. The jury's record&nbsp; ... also highlights that her books promote 'imagination as a source of freedom at the service of good and cooperation and solidarity between people'. }} * {{cite news|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/Ser/invisible/seria/elpepicul/20080208elpepicul_1/Tes|title='Ser invisible&nbsp;... eso sería lo más'|trans-title=Being invisible&nbsp;... that would be the most|last=Cruz|first=Juan|work=[[El País]]|language=Spanish|date=8 February 2008|access-date=6 January 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213020402/http://www.elpais.com/articulo/cultura/Ser/invisible/seria/elpepicul/20080208elpepicul_1/Tes|archive-date=13 February 2008|quote=Y de pronto alguien cercano se muere y entonces cae la bomba. Harry tiene un entendimiento precoz de la muerte, mucho antes de ese capítulo. Y eso tiene un evidente paralelismo con mi vida.&nbsp;... Asuntos como el amor, la pérdida, la separación, la muerte&nbsp;... Y todo eso queda reflejado en el primer libro.&nbsp;... Me siento muy atraída por la religión, pero al mismo tiempo siento mucha incertidumbre. Vivo en un estado de flujo espiritual. Creo en la permanencia del alma. Y eso queda reflejado en el último libro.&nbsp;... Quiero a un demócrata en la Casa Blanca. Y me parece una lástima que Clinton y Obama tengan que ser rivales porque ambos son extraordinarios.|trans-quote=And suddenly someone close [to you] dies and then a bomb drops. Harry has a precocious understanding of death, long before that chapter. And that has obvious parallels with my life.&nbsp;... Issues like love, loss, separation, death&nbsp;... And all of that is reflected in the first book.&nbsp;... I feel very attracted to religion, but at the same time I feel a lot of uncertainty. I live in a state of spiritual flux. I believe in the permanence of the soul. And that is reflected in the last book.&nbsp;... I want a Democrat in the White House. And I think it's a pity that Clinton and Obama have to be rivals because they are both extraordinary.}} * {{cite news |last=Marsick |first=Laurent |date=February 3, 2023 |editor-last=Abelard |editor-first=Agathe |title='Harry Potter': comment J.K. Rowling est-elle passée de l'ombre à la lumière? |trans-title='Harry Potter': how did J.K. Rowling go from the shadows to the light? |url=https://www.rtl.fr/culture/arts-spectacles/harry-potter-comment-j-k-rowling-est-elle-passee-de-l-ombre-a-la-lumiere-7900231706 |publisher=[[RTL (French radio)|RTL]] |access-date=February 15, 2023 |quote=Traduits en 84 langues, les 7 romans d'Harry Potter se sont écoulés à plus de 600 millions d'exemplaires dans le monde. |trans-quote=Translated into 84 languages, the 7 Harry Potter novels have sold more than 600 million copies worldwide. |lang=fr |archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 15, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215210419/https://www.rtl.fr/culture/arts-spectacles/harry-potter-comment-j-k-rowling-est-elle-passee-de-l-ombre-a-la-lumiere-7900231706 |url-status=dead }} {{refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Sister project links |d=Q34660 |wikt=no |commons=J. K. Rowling |b=no |n=no |q=J. K. Rowling |s=no |v=no |species=no |display=J. K. Rowling}} * {{Official website}} * {{british council|j-k-rowling}} * {{Isfdb name|6304}} * {{IMDb name|0746830}} * {{OL author}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1965]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] s3izd1z868abstpf2oxnzhaa0aueqhe 0 17013 843428 829023 2026-07-29T21:05:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843428 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਪੁਸਤਕ| <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਇਕਲਾਪਾ | title_orig = Cien años de soledad | translator = [[ਤੇਜਵੰਤ ਗਿੱਲ]] | image = [[Image:100years.jpg|200px]] | caption = | author = [[ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] | language = [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]] | series = | genre = [[ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]], ਨਾਵਲ | release_date = 1967 | english_pub_date = | publisher = | isbn = | oclc= | preceded_by = | followed_by = }} [[ਤਸਵੀਰ:Danis Lídia 2007-01-04.jpg|thumb|200px|ਹੰਗਰੀ ਵਿੱਚ "ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਇਕਲਾਪਾ" ਦੀ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨਿਸ ਲੀਦੀਆ]] '''ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਇਕਲਾਪਾ''' ([[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੇਨੀ]]: Cien años de soledad, 1967) [[ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਲਿੱਖਿਆ ਇੱਕ [[ਨਾਵਲ]] ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਬੁਏਨਦੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪੀੜੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਦੀ [[ਸ਼ਾਹਕਾਰ]] ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1967 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 37 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ 2 ਕਰੋੜ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Bell">{{cite book|title=Gabriel García Márquez's One Hundred Years of Solitude: A Casebook|last=Bell-Villada|first=Gene H.|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=|isbn=0195144554|page=|pages=|url=https://archive.org/details/gabrielgarcamrqu0000unse_2002}}</ref> ਬੁਏਨਦੀਆ, ਨੇ [[ਮੈਕੋਂਡੋ]] ਦੇ (ਕਾਲਪਨਿਕ) ਕਸਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="oedb.org">{{cite web|url=https://oedb.org/ilibrarian/50_books_that_changed_the_world/|title=The 50 Most Influential Books of All Time|website=Open Education Database|date=26 January 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thegreatestbooks.org/|title=The Greatest Books|website=thegreatestbooks.org|access-date=2022-07-31|archive-date=2021-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512211207/https://thegreatestbooks.org/|url-status=dead}}</ref><ref name="telegraph.co.uk">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/books/what-to-read/best-greatest-novels-of-all-time/|title=The 100 greatest novels of all time|website=The Telegraph|date=23 July 2021|last1=Writers|first1=Telegraph}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.penguin.co.uk/articles/2018/100-must-read-classic-books/|title=100 must-read classic books, as chosen by our readers|website=Penguin|date=26 May 2022 }}</ref> ==ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ== [[ਗੈਬਰੀਅਲ ਗਾਰਸੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼]] 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ [[ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ]] ਬੂਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਚਾਰ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਪੇਰੂ ਦੇ [[ਮਾਰੀਓ ਵਾਰਗਾਸ ਯੋਸਾ]], ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ [[ਜੂਲੀਓ ਕੋਰਟਾਜ਼ਾਰ]] ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ [[ਕਾਰਲੋਸ ਫਿਊਨਤੇਸ]] ਸਨ। ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਇਕਲਾਪਾ (1967) ਨੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਦਰ [[ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਗਾਰਸੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>"The Modern World". Web, www.themodernword.com/gabo/. April 17, 2010</ref> ==ਪਲਾਟ== ਇਕਾਂਤ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ [[ਮੈਕੋਂਡੋ]] ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਬੁਏਨਦੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਮੈਕੋਂਡੋ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਪਿੱਤਰ ਸੱਤਾ|ਪੁਰਖ]], ਜੋਸੇ ਆਰਕਾਡੀਓ ਬੁਏਨਦੀਆ, ਅਤੇ ਉਰਸੁਲਾ ਇਗੁਆਰਾਨ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ (ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ), [[ਰੀਓਹਾਚਾ]], [[ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਛੱਡ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਜੋਸੇ ਆਰਕਾਡੀਓ ਨੇ ਜੋਸ ਆਰਕਾਡੀਓ ਨੂੰ ਨਪੁੰਸਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਕਫਾਈਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋਸ ਆਰਕਾਡੀਓ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ, ਇੱਕ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਕੈਂਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੋਸ ਆਰਕਾਡੀਓ ਨੇ "ਮੈਕੋਂਡੋ" ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚਲੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੈਕੋਂਡੋ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੈਕੋਂਡੋ ਦੀ ਉਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਯੂਟੋਪੀਆ|ਯੂਟੋਪਿਕ]] ਹੈ।<ref name="Bell"/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਮਾਰਕੇਜ਼ ਦੇ ਨਾਵਲ]] difuxkrr2m1jfkocn28fqz1mn1h7squ 0 18386 843484 832788 2026-07-29T22:00:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843484 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ <br /> {{lang|fa|{{nq|اورنگ‌زیب}}}} | title = {{plainlist| * {{transliteration|fa|[[ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ|ਅਲ-ਮੁਕਰਰਮ]]{{efn|[[English Language|English]]:The Honorable, Generous}} }} * {{transliteration|fa|[[ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ|ਅਲ-ਸੁਲਤਾਨ ਅਲ-ਆਜ਼ਮ]]<ref name=Aurangzeb>{{cite web |title=Tomb of Aurangzeb |url=http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175254/http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf |archive-date=23 September 2015 |access-date=21 March 2015 |publisher=ASI Aurangabad}}</ref>}} * {{transliteration|ar|[[ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ|ਅਮੀਰ ਅਲ-ਮੁਮਿਨੀਨ]]{{efn|[[English Language|English]]: Commander of the Faithful}} }} }} | image = Aurangzeb-portrait.jpg | caption = ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ {{ਲਗਭਗ|1660}} ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ ਫੜਦਾ ਹੋਇਆ | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਛੇਵਾਂ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 31 ਜੁਲਾਈ 1658{{snd}}3 ਮਾਰਚ 1707 | reign-type = ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ | predecessor = [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] | successor = [[ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]] | birth_name = ਮੁਹੀ ਅਲ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ | birth_date = {{circa|1618}} | birth_place = [[ਦਾਹੌਦ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]] | signature = Royal seal of Aurangzeb, India, 1689, The David Collection, Copenhagen (1) (36012492090) (cropped).jpg | death_date = 3 ਮਾਰਚ 1707 <br /> (ਉਮਰ 88) | death_place = [[ਅਹਿਮਦਨਗਰ]], [[ਔਰੰਗਾਬਾਦ]] | issue = {{Unbulleted list | [[ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ]] | [[ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ (ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ)|ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ]] | [[ਜ਼ੀਨਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ]] | [[ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾ|ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਪਹਿਲਾ]] | [[ਬਦਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] | [[ਜ਼ੁਬਦਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ]] | [[ਮੁਹੰਮਦ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ|ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ]] | [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ (ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ)|ਮੁਹੰਮਦ ਅਕਬਰ]] | [[ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਧੀ)|ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] | [[ਮੁਹੰਮਦ ਕਮ ਬਖਸ਼|ਕਮ ਬਖਸ਼]] }} | full name = | posthumous name = | house = [[File:Imperial Seal of the Mughal Empire.svg|20px]] [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਬਾਬਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] | mother = [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]{{efn|School of Thought: [[ਹਨਫ਼ੀ]]}} | dynasty = {{flagicon image|Timurid.svg}}[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼]] | spouse-type = ਕੰਸੋਰਟ | spouses = {{ubl| | {{marriage|[[ਦਿਲਰਾਸ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]|1637|1657|end={{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} | {{marriage|[[ਨਵਾਬ ਬਾਈ]]|1638|1691|end={{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} | [[ਔਰੰਗਾਬਾਦੀ ਮਹਲ]] <br />({{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}} 1688) | [[ਉਦੈਪੁਰੀ ਮਹਲ]] }} | spouses-type = ਸਾਥੀ | burial_place = [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]], [[ਖੁਲਦਾਬਾਦ]] }} '''ਮੁਹੀ ਅਲ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ''' ({{Circa|1618}} – 3 ਮਾਰਚ 1707), ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ''' ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜਕੀ ਸਿਰਲੇਖ '''ਆਲਮਗੀਰ''' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜੋ ਜੁਲਾਈ 1658 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1707 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਅਧੀਨ, ਮੁਗਲ [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।<ref>{{cite book |last1=Chapra |first1=Muhammad Umer |title=Morality and Justice in Islamic Economics and Finance |date=2014 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78347-572-8 |pages=62–63 |quote=Aurangzeb (1658–1707). Aurangzeb’s rule, spanning a period of 49 years}}</ref><ref>{{cite book |last1=Bayly |first1=C.A. |title=Indian society and the making of the British Empire |url=https://archive.org/details/nlsiu.954.03.bay-II.32747 |date=1990 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521386500 |edition=1st pbk. |location=Cambridge [England] |page=[https://archive.org/details/nlsiu.954.03.bay-II.32747/page/7 7]}}</ref><ref name="Peter_2006">{{cite journal |last1=Turchin |first1=Peter |last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall |first3=Thomas D |date=December 2006 |title=East-West Orientation of Historical Empires |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |journal=Journal of World-Systems Research |volume=12 |issue=2 |page=223 |issn=1076-156X |access-date=12 September 2016}}</ref><ref name="borocz">{{cite book |author=József Böröcz |url=https://books.google.com/books?id=d0SPAgAAQBAJ&pg=PA21 |title=The European Union and Global Social Change |date=10 September 2009 |publisher=[[Routledge]] |isbn=9781135255800 |page=21 |author-link=József Böröcz |access-date=26 June 2017}}</ref> ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਫਤਵਾ 'ਆਲਮਗਿਰੀ' ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਰੀਆ]] ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="Asher">Catherine Blanshard Asher, (1992) [https://books.google.com/books?isbn=0521267285 "Architecture of Mughal India – Part 1"], Cambridge university Press, Volume 1, Page 252.</ref><ref name="Hussein2002">{{cite book|title=Structure of Politics Under Aurangzeb 1658–1707|last1=Hussein|first1=S M|date=2002|publisher=Kanishka Publishers Distributors|isbn=978-8173914898|page=158}}</ref><ref>{{cite book |author1=Kawser Ahmed |url=https://books.google.com/books?id=sQXFDwAAQBAJ&pg=PA8 |title=The Rohingya Crisis: Analyses, Responses, and Peacebuilding Avenues |author2=Helal Mohiuddin |date=2019 |publisher=Lexington Books |isbn=9781498585750 |page=8}}</ref> ਕੁਲੀਨ [[ਤਿਮੂਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੂਰਦ ਰਾਜਵੰਸ਼]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]] ({{Reign|1628|1658}}) ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 1636-1637 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵਾਈਸਰਾਏ ਅਤੇ 1645-1647 ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1648-1652 ਵਿੱਚ [[ਮੁਲਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ [[ਸਫਾਵਿਦ ਇਰਾਨ|ਸਫਾਵਿਦ]] ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਸਤੰਬਰ 1657 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਪੁੱਤਰ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਕਦਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਫਰਵਰੀ 1658 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1658 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਧਰਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਈ 1658 ਵਿਚ ਸਮੂਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1658 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ [[ਆਗਰੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਅਧੀਨ, ਮੁਗਲ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਫੌਜੀ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਆਲਮਗੀਰ ('ਵਿਜੇਤਾ') ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਕਿੰਗ ਚੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਧਰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਈ ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਫਤਵਾ 'ਆਲਮਗਿਰੀ' ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਹਿਰਦ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ|ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ]] ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ, [[ਜਜ਼ੀਆ]] ਟੈਕਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ 11ਵੀਂ-12ਵੀਂ ਇਸਲਾਮੀ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਣ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਮੁਜੱਦੀਦ (ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == [[File:ShujaAurganzebMurad.jpg|thumb|right|upright|1637 ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ (ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ) ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਮੁਰਾਦ ਬਖਸ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।]] ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਜਨਮ ਵਿੱਚ {{Circa|1618}}.<ref>{{Cite book |last=Elphinstone |first=Mountstuart |url=https://books.google.com/books?id=63oMAQAAMAAJ&q=Aurangzeb+october+1618 |title=Aurangzeb |date=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-547575-3 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bibb |first1=Sheila C. |url=https://books.google.com/books?id=N98eEAAAQBAJ&dq=aurangzeb+4+november+1618&pg=PA32 |title=Framing the Apocalypse: Visions of the End-of-Times |last2=Simon-López |first2=Alexandra |date=2019-07-22 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-39944-0 |language=en}}</ref><ref name="eb">{{cite encyclopedia |title=Aurangzeb |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aurangzeb |access-date=6 April 2016 |author-link=Percival Spear |last1=Spear |first1=Percival}}</ref><ref name="Thackeray">{{cite book |title=Events that formed the modern world : from the European Renaissance through the War on Terror |url=https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse |date=2012 |publisher=ABC-CLIO |isbn=9781598849011 |editor-last1=Thackeray |editor-first1=Frank W. |location=Santa Barbara, Calif. |page=[https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse/page/248 248] |editor-last2=Findling |editor-first2=John E.}}</ref> ਦਾਹੋਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ({{Reign|1628|1658}}) ਸੀ, ਜੋ [[ਤਿਮੂਰਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਦੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼|ਮੁਗ਼ਲ ਘਰਾਣੇ]] ਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book |editor-last=Waseem |editor-first=M. |year=2003 |title=On Becoming an Indian Muslim: French Essays on Aspects of Syncretism |url=https://archive.org/details/onbecomingindian0000unse |publisher=Oxford University Press |location=New Delhi |page=[https://archive.org/details/onbecomingindian0000unse/page/103 103] |isbn=978-0-19-565807-1}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅਮੀਰ [[ਤੈਮੂਰ]] ({{Reign|1370|1405}}) ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ, ਜੋ [[ਤਿਮੂਰਿਦ ਸਾਮਰਾਜ|ਤੈਮੂਰਿਡ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।{{sfn|Sarkar|1912|p=61}} ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮਾਂ [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ]] ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਈਸ ਆਸਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਜ਼ੀਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।{{sfn|Tillotson|2008|p=194}} ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ({{Reign|1605|1627}}) ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੂਨ 1626 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਾਫੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ|ਨੂਰਜਹਾਂ]] ਦੇ ਬੰਧਕ ਵਜੋਂ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੌਦਾ<ref>{{Cite book|last=Eaton|first=Richard M.|url=http://worldcat.org/oclc/1243310832|title=India in the Persianate Age : 1000–1765|publisher=University of California Press|year=2019|isbn=978-0-520-97423-4|pages=251|oclc=1243310832}}</ref><ref>{{Cite book|last=Gandhi|first=Supriya|url=https://www.worldcat.org/oclc/1112130290|title=The emperor who never was : Dara Shukoh in Mughal India|date=2020|isbn=978-0-674-98729-6|location=Cambridge, Massachusetts|pages=52–53|oclc=1112130290}}</ref> 1627 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ [[ਆਗਰਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Gandhi|first=Supriya|url=https://www.worldcat.org/oclc/1112130290|title=The emperor who never was : Dara Shukoh in Mughal India|date=2020|isbn=978-0-674-98729-6|location=Cambridge, Massachusetts|pages=59–62|oclc=1112130290}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ, ਫੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ [[ਤੁਰਕਿਸ਼ ਸਾਹਿਤ|ਤੁਰਕੀ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਖੇਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਬੋਲਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Truschke|first=Audrey|url=https://www.worldcat.org/oclc/962025936|title=Aurangzeb : the life and legacy of India's most controversial king|date=2017|publisher=Stanford University Press|isbn=978-1-5036-0259-5|location=Stanford, California|pages=17–18|oclc=962025936}}</ref> 28 ਮਈ 1633 ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸਨੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਂਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੁੰਡ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ,<ref>{{Cite book|last=Schimmel|first=Annemarie|url=https://books.google.com/books?id=N7sewQQzOHUC|year=2004|title=The empire of the great Mughals|publisher=Reaktion Books|place=London|isbn=978-1-86189-185-3|page=54}}</ref> ਅਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ (ਬਹਾਦੁਰ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਤੋਲਿਆ ਅਤੇ ਰੁਪਏ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ। 200,000 ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ [[ਉਰਦੂ]] ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਿਹਾ:<ref name="Hansen1986">{{cite book|author=Waldemar Hansen|title=The Peacock Throne: The Drama of Mogul India|url=https://books.google.com/books?id=AV--abKg9GEC&pg=PA122|access-date=23 November 2012|date=1 January 1986|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0225-4|pages=122–124}}</ref>{{clarify|What did his brothers do?|date=February 2020}} {{blockquote|ਜੇ (ਹਾਥੀ) ਦੀ ਲੜਾਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਘਾਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਰਮ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੌਤ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪਰਦਾ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ!}} == ਬਗਾਵਤਾਂ == [[File:Battle elephant.jpg|thumb|right|upright|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।]] ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਰਾਠਿਆਂ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਜਾਟਾਂ, ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੁਆਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਤਜਰਬਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। .<ref>{{cite book |last1=Metcalf |first1=Barbara D. |author-link1=Barbara D. Metcalf |last2=Metcalf |first2=Thomas R. |author-link2=Thomas R. Metcalf |year=2006 |title=A Concise History of Modern India |url=https://archive.org/details/concisehistorymo00metc |url-access=limited |edition=Second |publisher=Cambridge University Press |pages=[https://archive.org/details/concisehistorymo00metc/page/n58 23]–24 |isbn=978-0-521-86362-9}}</ref> * 1669 ਵਿੱਚ, ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਟ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ। * 1659 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਗਲ ਵਾਇਸਰਾਏ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ, ਜੰਜੀਰਾ ਅਤੇ ਸੂਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।{{citation needed|date=July 2022}} 1689 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=FzmkFXSgxqgC&pg=RA1-PA54 |title=An Atlas and Survey of South Asian History |first=Karl J. |last=Schmidt |location=Armonk, New York |publisher=M.E. Sharpe |year=1995 |page=54 |isbn=978-1-56324-334-9}}</ref> * 1679 ਵਿੱਚ, ਦੁਰਗਾਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਰਾਠੌਰ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਠੌਰ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਮਾਂਡ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੁੜੱਤਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book |last1=Laine |first1=James W. |title=Meta-Religion: Religion and Power in World History |date=3 January 2015 |publisher=Univ of California Press |isbn=978-0-520-95999-6 |page=153 |url=https://books.google.com/books?id=-x3fBQAAQBAJ&pg=PA152 |access-date=21 February 2022 |language=en}}</ref><ref name="CHIp248-252">{{cite book|editor-last1=Burn|editor-first1=Richard|editor-link=Richard Burn (Indologist)|year=1937|title=The Cambridge History of India|url=https://books.google.com/books?id=yoI8AAAAIAAJ|volume=IV|pages=248–252|quote=The whole country was soon occupied by the imperialists, anarchy and slaughter were let loose upon the doomed state; all great towns in the village were pillaged; the temples were thrown down|access-date=15 September 2011}}</ref> * 1672 ਵਿੱਚ, ਸਤਨਾਮੀ, ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ, ਭੀਰਭਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਨੇ ਨਾਰਨੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਦਖਲ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਿੰਦਾ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।<ref name="Edwardes1930" /> * 1671 ਵਿੱਚ, ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਏ। * ਮਹਾਰਾਜਾ ਛਤਰਸਾਲ ਬੁੰਦੇਲਾ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Bhagavānadāsa Gupta, Contemporary Sources of the Mediaeval and Modern History of Bundelkhand (1531–1857), vol. 1 (1999). {{ISBN|81-85396-23-X}}.</ref> === ਜਾਟ ਬਗਾਵਤ === [[File:Gate of the Tomb of Akbar at Sikandra, Agra, India, 1795.jpg|thumb|left|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਜਾਟ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] 1669 ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਜ਼ੀਆ ਦੇ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>[https://www.google.com/search?q=In+1669+the+demolition+of+Hindu+temples+and+building+of+mosques+in+Mathura+led+to+a+Jat+uprising+under+Gokla&client=ms-android-asus-tpin&prmd=niv&sxsrf=ALeKk00DAl765NVg8N3F9kl1TnA19NbxpQ:1621014310797&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=2ahUKEwjDuK7x3MnwAhXPAnIKHflzAVQQ_AUoBnoECAIQBg&biw=360&bih=593&dpr=3 The History of Indian people by Damodar P Singhal pg 196] Quote: "In 1669 the demolition of Hindu temples and building of mosques in Mathura led to a Jat uprising under Gokla"</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dailyo.in/arts/jat-rebels-and-akbar-s-mausoleum/story/1/27841.html |title=How Jat fury turned into a very powerful revolt against the Mughals |website=Daily O}}</ref>{{unreliable source?|date=July 2021}} ਜਾਟਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਤਿਲਪਤ ਦੇ ਬਾਗੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਗੋਕੁਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਲ 1670 ਤੱਕ 20,000 ਜਾਟ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਤਿਲਪਤ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਗੋਕੁਲਾ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ 93,000 ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਸਨ।<ref name="google6">{{cite book|title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part – II|author=Chandra, S.|date=2005|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124110669|url=https://books.google.com/books?id=0Rm9MC4DDrcC|page=290|access-date=3 October 2014}}</ref> ਗੋਕੁਲਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਜਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੋਕੁਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਅਕਬਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਗਲੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ, ਅਕਬਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਦਲਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।<ref name=jats>Vīrasiṃha, 2006, [https://books.google.com/books?isbn=8188629529 "The Jats: Their Role & Contribution to the Socio-economic Life and Polity of North & North-west India, Volume 2"], Delhi: Originals , Page 100-102.</ref><ref name=jats1>Edward James Rap;son, Sir Wolseley Haig and Sir Richard, 1937, [https://books.google.com/books?id=yoI8AAAAIAAJ "The Cambridge History of India"], Cambridge University Press, Volume 4, pp.305.</ref><ref name=jats2>Waldemar Hansen, 1986, [https://books.google.com/books?isbn=812080225X "The Peacock Throne: The Drama of Mogul India"], Page 454.</ref><ref name="jats3">Reddy, 2005, [https://books.google.com/books?isbn=0070604479 "General Studies History for UPSC"], [[Tata McGraw-Hill]], Page B-46.</ref><ref name=jats4>Catherine Ella Blanshard Asher, 1992, [https://books.google.com/books?isbn=0521267285 "Architecture of Mughal India – Part 1"], Cambridge university Press, Volume 4, Page 108.</ref> ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਗੇਟਵੇ 'ਤੇ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦੇ ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਿਘਲ ਦਿੱਤੇ।<ref name=jattomb1>{{cite book |last=Peck |first=Lucy |year=2008 |title=Agra: The Architectural Heritage |url=https://books.google.com/books?id=ZtFbBAAAQBAJ&pg=PT44 |publisher=Roli Books |isbn=978-81-7436-942-0}}</ref><ref name=jattomb2>Sir Harry Hamilton Johnston, Leslie Haden Guest, 1937, [https://books.google.com/books?id=SvkqAAAAIAAJ The World of To-day: The Marvels of Nature and the Creations of Man], Volume 2, p. 510</ref><ref name="jattomb3">{{cite book |last=Havell |first=Ernest Binfield |author-link=Ernest Binfield Havell |year=1904 |title=A Handbook to Agra and the Taj, Sikandra, Fatehpur-Sikri and the Neighbourhood |url=https://books.google.com/books?id=AmgLAAAAIAAJ&pg=PA75 |publisher=Longmans, Green, and Company |page=75|isbn=9781421983417 }}</ref><ref name="jattomb4">{{cite book |last=Penfield |first=Frederic Courtland |author-link=Frederic Courtland Penfield |year=1907 |title=East to Suez Ceylon, India, China, and Japan |url=https://books.google.com/books?id=7X9Q_rOFzZIC&pg=PA179 |page=179}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਾਟ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਦਰ ਬਖਤ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। 4 ਜੁਲਾਈ 1688 ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਜਾਟ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book | url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.48871/2015.48871.Maasir---I---Alamgiri#page/n199/mode/2up/search/ellora | title=Maasir – I – Alamgiri| year=1947}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਔਰੰਗੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਰਤਪੁਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। === ਮੁਗਲ-ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧ === {{Main|ਮੁਗਲ–ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧ}} {{See also|ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ}} [[File:Aurangzeb au siège de Satara.jpg|thumb|right|upright|ਸਤਾਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।]] 1657 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਅਤੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਹਿੰਦੂ ਮਰਾਠਾ ਯੋਧੇ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਮਰਾਠਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਜੰਗੀ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਹਥਿਆਰ, ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{cite book |last=Kincaid |first=Dennis |year=1937 |title=The Grand Rebel: An Impression of Shivaji, Founder of the Maratha Empire |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296 |location=London |publisher=Collins |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296/page/n69 72]–78}}</ref> ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਨਾ-ਸਮਰੱਥ ਫੌਜ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book |last=Kincaid |first=Dennis |year=1937 |title=The Grand Rebel: An Impression of Shivaji Maharaj, Founder of the Maratha Empire |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296 |location=London |publisher=Collins |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296/page/n118 121]–125}}</ref> ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book |last=Kincaid |first=Dennis |year=1937 |title=The Grand Rebel: An Impression of Shivaji, Founder of the Maratha Empire |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296 |location=London |publisher=Collins |pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296/page/n127 130]–138}}</ref> ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।<ref>{{cite book |date=2004 |orig-year=First published 1994 as ''Histoire de l'Inde Moderne'' |editor-first=Claude |editor-last=Markovits |title=A History of Modern India, 1480–1950 |url=https://books.google.com/books?id=uzOmy2y0Zh4C |edition=2nd |location=London |publisher=Anthem Press |page=102 |isbn=978-1-84331-004-4}}</ref> 1659 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ, ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਵਿੱਚ ਵਲੀ ਨੂੰ ਮਰਾਠਾ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਆਚ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਮਰਾਠਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੂਨੇ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਮਹਿਲ 'ਤੇ ਇਕ ਸਾਹਸੀ ਛਾਪੇ ਵਿਚ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਵੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਨ ਲਈ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{citation needed|date=July 2020}} [[File:Raja Shivaji at Aurangzeb's Darbar- M V Dhurandhar.jpg|thumb|280px|ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ- ਐਮਵੀ ਧੁਰੰਧਰ]] ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਅਗਲਾ ਜਰਨੈਲ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਰੰਦਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ।<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |author-link=Satish Chandra (historian) |year=1999 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |edition=1st |location=New Delhi |publisher=Har-Anand Publications |page=321 |oclc=36806798}}</ref> ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇ ਕੇ, ਆਗਰਾ ਵਿਖੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |author-link=Satish Chandra (historian) |year=1999 |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=2 |edition=1st |location=New Delhi |publisher=Har-Anand Publications |pages=323–324 |oclc=36806798}}</ref> ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੱਖਣ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ 1674 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛਤਰਪਤੀ ਜਾਂ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ।<ref>{{cite book |last=Kincaid |first=Dennis |year=1937 |title=The Grand Rebel: An Impression of Shivaji, Founder of the Maratha Empire |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296 |location=London |publisher=Collins |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.283296/page/n280 283]}}</ref> ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ 1680 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭਾਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=Studies in Mughal History|url=https://books.google.com/books?id=AZdCrUxFAHEC&pg=PA42|publisher=Motilal Banarsidass Publication|first=Ashvini|last=Agrawal|year=1983|pages=162–163|isbn=9788120823266}}</ref> ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੱਕਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਗਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਕੁਝ ਮੁਸਲਿਮ ਮਨਸਬਦਾਰ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਲੈ ਜਾਇਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਬਾਗੀਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਭਾਜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਹੋਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਫਾਰਸ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।<ref>{{cite book |title=The Great Moghuls |first1=Bamber |last1=Gascoigne |first2=Christina |last2=Gascoigne |author-link1=Bamber Gascoigne |publisher=Cape |year=1971 |pages=228–229 |url=https://books.google.com/books?id=-ryFAAAAIAAJ |isbn=978-0-224-00580-7}}</ref> 1689 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜਾਰਾਮ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਜਾਰਾਮ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਤਾਰਾਬਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਬੇਅੰਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਲਾਂ (1689-1707) ਦੌਰਾਨ ਖੇਤਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੱਥ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ, ਹਰ ਇੰਚ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮਰਾਠਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ – ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਤਾਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ – ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਗਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ – ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਜੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੱਲ ਦੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜੰਗ ਛੇੜੀ।<ref>{{cite book |title=The Great Moghuls |first1=Bamber |last1=Gascoigne |first2=Christina |last2=Gascoigne |author-link1=Bamber Gascoigne |publisher=Cape |year=1971 |pages=239–246 |url=https://books.google.com/books?id=-ryFAAAAIAAJ |isbn=978-0-224-00580-7}}</ref>{{page range too broad|date=July 2020}} ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਉਸਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਦੱਖਣ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 88 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮਰ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Gordon|first1=Stewart|title=The Marathas 1600–1818|date=1993|publisher=Cambridge University|location=New York|isbn=978-0521268837|pages=101–105|edition=1. publ.|url=https://books.google.com/books?id=iHK-BhVXOU4C&q=aurangzeb+1707&pg=PR9|access-date=20 July 2016}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਣੇ , ਜਿੰਜੀ , ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਵਡੋਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ । ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="google7">{{cite book|title=A History of India|author1=Stein, B.|author2=Arnold, D.|date=2010|publisher=Wiley|isbn=9781444323511|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|page=181|access-date=3 October 2014}}</ref> ਮੈਥਿਊ ਵ੍ਹਾਈਟ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਫੌਜ ਮੁਗਲ-ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧਾਂ (ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਲਾਨਾ 100,000) ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੋਕੇ, ਪਲੇਗ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਲੱਖ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite book|author=Matthew White|year=2011|title=Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements|publisher=[[Canongate Books]] |page=113|url=https://books.google.com/books?id=Q5w9qmd1UeMC&pg=PP113|isbn=9780857861252|author-link=Matthew White (historian)}}</ref> <gallery> File:A portrait probably made by a Mughal artist, in the Deccan, during Aurangzeb's military campaigns there.jpg|ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਫੌਜੀ। File:Bhavanidas. The Emperor Aurangzeb Carried on a Palanquin ca. 1705–20 Metripolitan Museum of Art..jpg|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 500,000 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਅੰਤਿਮ ਮੁਹਿੰਮ (1705) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। File:Prince with rifle.jpg|ਮੁਗਲ-ਯੁੱਗ ਦਾ ਕੁਲੀਨ ਇੱਕ ਮਾਚਿਸ ਦੇ ਤਾਲੇ ਨਾਲ ਲੈਸ। File:Khalili Collection Islamic Art mss 1067.1 crop.jpg|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ </gallery> === ਅਹੋਮ ਮੁਹਿੰਮ === [[File:Aurangzeb in old age 2.jpg|thumb|right|upright|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।]] ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ,{{citation needed|date=November 2018}} ਪਰ 1660 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |editor-last=Sarkar |editor-first=Jadunath |editor-link=Jadunath Sarkar |year=1973 |orig-year=First published 1948 |title=The History of Bengal |volume=II |location=Patna |publisher=Academica Asiatica |page=346 |oclc=924890 |quote=Mir Jumla was appointed governor of Bengal (June 1660) and ordered to punish the kings of Kuch Bihar and Assam.}}</ref> ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1661 ਵਿਚ ਕੂਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਦੂਜਾ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੜ੍ਹਗਾਓਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ 17 ਮਾਰਚ 1662 ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਸ਼ਾਸਕ, ਰਾਜਾ ਸੁਤਮਲਾ, ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ 82 ਹਾਥੀ, 300,000 ਰੁਪਏ ਨਕਦ, 1000 ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ 173 ਭੰਡਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref>{{cite book |editor-last=Sarkar |editor-first=Jadunath |editor-link=Jadunath Sarkar |year=1973 |orig-year=First published 1948 |title=The History of Bengal |volume=II |location=Patna |publisher=Academica Asiatica |pages=346–347 |oclc=924890 |quote=[Mir Jumla] left Dacca on 1st November 1661 ... the Mughal army entered the capital of Kuch Bihar on 19th December ... The kingdom was annexed to the Mughal empire ... Mir Jumla set out for the conquest of Assam on 4th January, 1662 ... triumphantly marched into Garh-gaon the Ahom capital on 17th March. Raja Jayadhwaj ... had fled .. The spoils ... 82 elephants, 3 lakhs of rupees in cash, ... over a thousand bots, and 173 stores of paddy.}}</ref> ਮਾਰਚ 1663 ਵਿਚ ਢਾਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book |editor-last=Sarkar |editor-first=Jadunath |editor-link=Jadunath Sarkar |year=1973 |orig-year=First published 1948 |title=The History of Bengal |volume=II |location=Patna |publisher=Academica Asiatica |pages=350 |oclc=924890 |quote=[Mir Jumla] set out on his return on 10th January 1663, travelling by ''pālki'' owing to his illness, which daily increased. At Baritalā he embarked in a boat and glided down the river toward Dacca, dying on 31st March.}}</ref> ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅਹੋਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਮੁੰਨਵਰ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ 1667 ਵਿਚ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿਖੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਸਈਅਦ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਅਹੋਮ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ 1671 ਵਿਚ ਸਰਾਏਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।{{citation needed|date=November 2018}} ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ 1671 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ (ਕਚਵਾਹਾ ਰਾਜਾ, ਰਾਜਾ ਰਾਮਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ), ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਰਾਜ (ਲਚਿਤ ਬੋਰਫੁਕਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਾਇਘਾਟ, ਜੋ ਹੁਣ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਹੋਮ ਫੌਜ ਨੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਰਤੋਂ, ਸਮਾਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਗੱਲਬਾਤ, ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ, ਫੌਜੀ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ-ਇਸਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।{{citation needed|date=July 2020}} ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਆਖਰੀ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੋਰਫੁਕਨ ਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੁਹਾਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਅਹੋਮਜ਼ ਨੇ 1682 ਵਿੱਚ ਇਟਾਖੁਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੋਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।<ref name="ahom2">Sarkar, J. N. (1992), "Chapter VIII Assam-Mughal Relations", in Barpujari, H. K., The Comprehensive History of Assam 2, Guwahati: Assam Publication Board, pp. 148–256</ref> === ਸਤਨਾਮੀ ਵਿਰੋਧ === [[File:Emperor Aurangzeb at a jharokha window, two noblemen in the foregroundIn 1710 San Diego Museum of Art.jpg|thumb|left|upright|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸਤਨਾਮੀ ਬਾਗੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸ਼ਾਹੀ ਗਾਰਡ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ।]] ਮਈ 1672 ਵਿੱਚ, ਸਤਨਾਮੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਇੱਕ "ਬੁੱਢੀ ਦੰਦ ਰਹਿਤ ਔਰਤ" (ਮੁਗਲ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ) ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।{{Clarify|reason=vague|date=April 2015}} ਸਤਨਾਮੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਵੀ ਮੁੰਨਵਾ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 75 ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।<ref name="books.google.com.pk">{{cite book|title=The Peacock Throne: The Drama of Mogul India|author=Hansen, W.|date=1986|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120802254|url=https://books.google.com/books?id=AV--abKg9GEC|page=454|access-date=3 October 2014}}</ref> ਸਤਨਾਮੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਲਈ ਅਭੁੱਲ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਤਨਾਮੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Edwardes1930">{{cite book |last1=Edwardes |first1=Stephen Meredyth |last2=Garrett |first2=Herbert Leonard Offley |year=1930 |title=Mughal Rule in India |url=https://books.google.com/books?id=4aqU9Zu7mFoC&pg=PA119 |publisher=Atlantic Publishers and Distributors |page=119|isbn=9788171565511 }}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 10,000 ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਗਾਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਤਾਵੀਜ਼ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਏ ਜੋ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਵੇਗਾ।<ref name="books.google.com.pk" /> === ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ === [[File:Sheesh Ganj Gurudwara.jpg|thumb|ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |newspaper=[[Hindustan Times]] |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pm-modi-visits-gurdwara-sis-ganj-sahib-in-delhi-on-400th-prakash-parab-of-guru-teg-bahadur-101619837925141.html |title=PM Modi visits Gurdwara Sis Ganj Sahib in Delhi on 400th Prakash Parab of Guru Teg Bahadur |date=1 May 2021}}</ref>]] ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਤੇਗ ਬਗਦੁਰ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="sehgal" /> ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ, 1675 ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="sehgal">{{cite book |last=Sehgal |first=Narender |year=1994 |title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes |url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter14.html |location=Delhi |publisher=Utpal Publications |pages=152–153 |isbn=978-8185217062 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140418030529/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter14.html |archive-date=18 April 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml#top |title=Guru Tegh Bahadur |website=BBC}}</ref> [[File:Zafarnama.jpg|thumb|ਜ਼ਫਰਨਾਮਾ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 1705 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਚਿੱਠੀ ਫਾਰਸੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।]] ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫੌਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।<ref name="MandairShackle2013p25">{{cite book |author1=Arvind-Pal Singh Mandair |author2=Christopher Shackle |author3=Gurharpal Singh |title=Sikh Religion, Culture and Ethnicity |url=https://books.google.com/books?id=D8xdAgAAQBAJ |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-84627-4 |pages=25–28}}</ref><ref name="BBC">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/gobindsingh.shtml |title=BBC Religions – Sikhism |publisher=BBC |date=26 October 2009 |access-date=30 July 2011}}</ref><ref>{{cite book |author=P Dhavan |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699–1799 |url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA45 |year=2011 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-975655-1 |pages=3–4}}</ref> 1705 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਫਰਨਾਮਾਹ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Chaitanya |first=Krishna |year=1994 |title=A History of Indian Painting: The Modern Period |volume=5 |publisher=Abhinav Publications |pages=3–4 |isbn=978-81-7017-310-6 |quote="In the letter to Aurangzeb in his ''Zafarnama'', Gobind Singh opposes the emperor not because he is a Muslim, but condemns him because he had betrayed Islam by his deceit, unscrupulousness and intolerance. 'You, who profess belief in the one God and the Koran do not have at heart an atom of faith in them... You neither recognise any God, nor do you have any respect for Prophet Mohammed.'"}}</ref><ref>{{cite book |last=Randhawa |first=Karenjot |title=Civil Society in Malerkotla, Punjab: Fostering Resilience Through Religion |date=2012 |publisher=Lexington Books |isbn=9780739167373 |page=61}}</ref> ਚਿੱਠੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book |last=Renard |first=John |title=Fighting Words: Religion, Violence, and the Interpretation of Sacred Texts |url=https://archive.org/details/fightingwordsrel0000john |date=2012 |publisher=University of California Press |isbn=9780520274198 |page=[https://archive.org/details/fightingwordsrel0000john/page/n224 215]}}</ref> ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। === ਪਸ਼ਤੂਨ ਵਿਰੋਧ === [[File:Aurangzeb in a pavilion with three courtiers below (6124546713).jpg|thumb|left|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਹੇਠਾਂ ਤਿੰਨ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ।]] ਕਾਬਲ ਦੇ ਯੋਧੇ ਕਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਾਨ ਖੱਟਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 1672 ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੂਨ ਵਿਦਰੋਹ,<ref>{{Cite journal | last1 = Morgenstierne | first1 = G. | doi = 10.1080/03068376008731684 | title = Khushhal Khan—the national poet of the Afghans | journal = Journal of the Royal Central Asian Society | volume = 47 | pages = 49–57 | year = 1960 }}</ref><ref>{{cite book |last=Banting |first=Erinn |title=Afghanistan: The Culture ''Lands, Peoples, & Cultures'' |url=https://books.google.com/books?id=w5fqBZDuGPgC&pg=PA28 |access-date=28 February 2013 |year=2003 |publisher=Crabtree Publishing Company |isbn=978-0778793373 |page=28 }}</ref> ਇਹ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕੁਨਾਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਫੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਵੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਸਮੇਤ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਆਦਮੀ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।{{citation needed|date=July 2020}} ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਾਨ ਖੱਟਕ ਦੁਆਰਾ "ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪਠਾਣਾਂ ਲਈ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕਾਲਾ ਹੈ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|author1=Sugata Bose|author2=Ayesha Jalal|title=Modern South Asia: History, Culture, Political Economy|url=https://books.google.com/books?id=T4U0DwAAQBAJ&pg=PT80|date=7 September 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-60305-8|pages=80–|quote='Black is the Mughal's heart towards all us Pathans', complained the Pushto poet Khushal Khan Khattak about Aurangzeb's incursions in the tribal regions of the northwest frontier of India.}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਝੁਲਸਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਸੈਨਿਕ ਭੇਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ, ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋੜਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪਸ਼ਤੂਨ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡਣਾ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Omrani|first1=Bijan|title=The Durand Line: History and Problems of the Afghan-Pakistan Border|journal=Asian Affairs|date=July 2009|volume=XL|page=182|quote=The situation deteriorated and matters came to a head in 1675, at the time of the last great Mughal Emperor, Aurangzeb. He launched a terrible scorched earth policy, sending thousands of soldiers into the valleys, burning, despoiling, smashing villages and killing as many tribesmen as possible. He also successfully used bribery to set the tribal chiefs against each other, thus fomenting so much mutual suspicion that they were too busy fighting each other to fight the Mughal Empire. This worked up to a point. But the resulting legacy of mistrust between the tribes destroyed any prospect that unified political institutions might slowly emerge or that the laws and government of the settled regions might be adopted.}}</ref> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਗਾਵਤ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਤੂਨ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਟਕ-ਕਾਬੁਲ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ। 1674 ਤੱਕ, ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਅਟਕ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਵੱਲ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।{{citation needed|date=July 2020}} == ਮੌਤ == {{See also|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮਕਬਰਾ}} [[File:Biwi ka Maqbara.JPG|thumb|right|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਿਲਰਾਸ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬੀਬੀ ਕਾ ਮਕਬਰਾ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।]] [[File:TOMB aURANGAZEB.JPG|thumb|ਖ਼ੁਲਦਾਬਾਦ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮਕਬਰਾ।]] 1689 ਤੱਕ, ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ,<ref name="Taagepera">{{cite journal |author=Rein Taagepera |author-link=Rein Taagepera |date=September 1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |page=500 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |jstor=2600793}}</ref> 158 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ।<ref name="borocz" /> ਪਰ ਇਹ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{harvtxt|Richards|1996|p=1}}</ref> ਜੋਸ ਗੋਮਮੈਨਸ, ਲੀਡੇਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ,<ref>{{cite web |url=http://www.hum.leiden.edu/history/staff/gommans.html |title=Prof.dr. J.J.L. (Jos) Gommans |publisher=Universiteit Leiden |date=14 August 2012 |access-date=30 September 2012}}</ref> ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "... ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਮਰਾਜੀ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਦਾ ਉੱਚ ਬਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸੀ।"<ref>{{Cite book|title=Mughal Warfare: Indian Frontiers and Highroads to Empire 1500–1700 |first=Jos J. L. |last=Gommans |location=London |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=9780415239899 |page=16 |url=https://books.google.com/books?id=3C1vz5ioOMwC&pg=PA16 |access-date=30 September 2012}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ (ਮੋਤੀ ਮਸਜਿਦ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।<ref name="murray">{{cite book |last=Murray |first=John |year=1911 |title=A handbook for travelers in India, Burma and Ceylon |url=https://archive.org/stream/handbooktravelle00john#page/198 |edition=8th |location=Calcutta |publisher=Thacker, Spink, & Co. |page=198 |isbn=978-1175486417 |access-date=25 January 2014}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜਾਈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਸਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਿੱਜੀ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ।<ref>{{cite journal | last1 = Richards | first1 = J. F. | year = 1981 | title = Mughal State Finance and the Premodern World Economy | url = https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1981-04_23_2/page/n130 | journal = Comparative Studies in Society and History | volume = 23 | issue = 2| pages = 285–308 | jstor=178737 | doi=10.1017/s0010417500013311| s2cid = 154809724 }}</ref> [[File:Aurangzeb reading the Quran.jpg|thumb|upright|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ]] [[File:Tomb of Aurangzeb at Khuldabad, Aurangabad, 1850s.jpg|thumb|ਖ਼ੁਲਦਾਬਾਦ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਖੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਅਣ-ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਬਰ। ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਰਪੇਂਟਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟਿੰਗ, 1850]] ਬੀਮਾਰ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸੋਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੰਗ ਦੀ ਗੜਬੜ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite book |title=Civilization and Capitalism: 15th–18th Century: The Perspective of the World |volume=III |first=Fernand |last=Braudel |author-link=Fernand Braudel |publisher=University of California Press |location=Berkeley & Los Angeles |year=1992 |orig-year=1979 (Paris: Librairie Armand Colin: ''Le Temps du Monde'') |isbn=9780520081161 |url=https://books.google.com/books?id=xMZI2QEer9QC&pg=PA514 |page=514 |access-date=30 September 2012}}</ref> 3 ਮਾਰਚ 1707 ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਿੰਗਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ 88 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 300 ਰੁਪਏ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਰਿਟੀ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ 'ਤੇ ਫਾਲਤੂ ਖਰਚ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Qadir1936" /><ref>Sohoni, P., 2016. A Tale of Two Imperial Residences: Aurangzeb's Architectural Patronage. Journal of Islamic Architecture, 4(2), pp.63-69.[https://media.neliti.com/media/publications/72668-EN-a-tale-of-two-imperial-residences-aurang.pdf]</ref> ਖ਼ੁਲਦਾਬਾਦ, ਔਰੰਗਾਬਾਦ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਖੁੱਲੀ-ਹਵਾਈ ਕਬਰ ਉਸਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਸ਼ੇਖ ਬੁਰਹਾਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਗਰੀਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਔਲੀਆ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਊਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, "ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ, ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਖਤਾਪਲਟ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਟੱਲ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ"। ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਪਰ "ਕਾਫ਼ੀ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ" ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਸੀ।<ref>{{cite journal |first=Katherine Butler |last=Brown |date=January 2007 |title=Did Aurangzeb Ban Music? Questions for the Historiography of his Reign |journal=Modern Asian Studies |volume=41 |issue=1 |page=79 |doi=10.1017/S0026749X05002313|s2cid=145371208 }}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਬਿਨਾਂ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੱਕ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਤਤਕਾਲੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਉਸਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਆਜ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਜੂਨ 1707 ਵਿੱਚ ਜਜਾਊ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।{{sfn|Irvine|1971|p=33}} ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਤਿ-ਵਿਸਤਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੋਵੇਂ ਅੰਤਮ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ – ਜਿਸ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ 'ਤੇ ਉੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ - ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਰਾਟ ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਖੋਹ ਕੇ, ਮੁਗਲ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Mehta|first1=Jaswant|title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813|date=2005|publisher=New Dawn Press|location=Elgin Ill, USA|isbn=978-1-932705-54-6|page=141|url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&q=%22mughal+emperor%22+%22gates+of+delhi%22+maratha+decline&pg=PR7}}</ref> ==ਪੂਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਉਪਾਧਿ== [[ਤਸਵੀਰ:Firman_of_Aurangzeb,_India,_1689,_The_David_Collection,_Copenhagen_(1)_(36012492090).jpg|thumb|ਤੁਗ਼ਰਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੋਹਰ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਮਾਨ ਉੱਤੇ]] ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉਪਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸਿੰਘਾਸ ਦਾ ਗਹਿਣਾ'।<ref name="Thackeray2" /> ਉਸਦਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸਿਰਲੇਖ ਆਲਮਗੀਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਜੇਤੂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Dictionary of Wars|date=2013|publisher=Taylor and Francis|isbn=9781135954949|location=Hoboken|page=387}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸੀ: ''ਅਲ-ਸੁਲਤਾਨ ਅਲ-ਆਜ਼ਮ ਵਾਲ ਖਾਕਾਨ ਅਲ-ਮੁਕਰਰਮ ਹਜ਼ਰਤ ਅਬੁਲ ਮੁਜ਼ੱਫਰ ਮੁਹੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਹਾਦਰ ਆਲਮਗੀਰ ਪਹਿਲਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ, ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ-ਏ-ਸੁਲਤਾਨਤ-ਉਲ-ਹਿੰਦੀਆ ਵਾਲ ਮੁਗਲੀਆ''।<ref>{{cite web |title=Tomb of Aurangzeb |url=http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175254/http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf |archive-date=23 September 2015 |access-date=21 March 2015 |publisher=ASI Aurangabad}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦਾ ਖਲੀਫ਼ਾ, ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਅਤੇ ਗੌਡ ਦਾ ਲਿਵਿੰਗ ਕਸਟਡੀਅਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="Hussein20022">{{cite book|title=Structure of Politics Under Aurangzeb 1658–1707|last1=Hussein|first1=S M|date=2002|publisher=Kanishka Publishers Distributors|isbn=978-8173914898|page=158}}</ref><ref>Shah Muhammad Waseem (2003): ''[https://books.google.com/books?id=dShuAAAAMAAJ&q=aurangzeb+caliph هندوستان ميں فارسى تاريخ نگارى: ٧١ويں صدى كے آخرى نصف سے ٨١ويں صدى كے پهلے نصف تک فارسى تاريخ نگارى كا ارتقاء]'', Kanishka Publishing. {{ISBN|9788173915376}}</ref> ==ਨੋਟ== {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == {{refbegin}} * {{citation |first=Burjor |last=Avari| author-link=Burjor Avari | title=Islamic Civilization in South Asia: A History of Muslim Power and Presence in the Indian Subcontinent |url= https://books.google.com/books?id=hGHpVtQ8eKoC | publisher=Routledge | isbn=978-0-41558-061-8|year=2013}} * {{cite book |last=Durant |first=Will |author-link=Will Durant |year=1993 |orig-year=First published 1935 |title=The Story of Civilization: Our Oriental Heritage |publisher=Simon & Schuster |isbn=978-1-56731-023-8}} * {{cite book |last1=Mukerjee |first1=Soma |url=https://books.google.com/books?id=v-2TyjzZhZEC&pg=PA23 |title=Royal Mughal ladies and their contributions |date=2001 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=9788121207607 }} * {{cite book |last=Richards |first=John F. |author-link=John F. Richards |year=1996 |orig-year=First published 1993 |title=The Mughal Empire |url=https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA1 |series=The New Cambridge History of India |volume=5 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56603-2}} * {{cite book |last=Sarkar |first=Jadunath |url=https://jambudveep.files.wordpress.com/2010/08/history-of-aurangzeb-vol-1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://jambudveep.files.wordpress.com/2010/08/history-of-aurangzeb-vol-1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=History of Aurangzib Vol. I |date=1912 |publisher=M.C. Sarkar & Sons |location=Calcutta }} {{refend}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{Cite book|last=Eraly|first=Abraham|url=https://books.google.com/books?id=qhluAAAAMAAJ|year=2007|title=The Mughal world|publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]]|place=London|isbn=9780297852094}} * {{cite book |title=The Peacock Throne: The Drama of Mogul India |first=Waldemar |last=Hansen |publisher=Motilal Banarsidass |year=1986 |edition=Second |orig-year=1972 (Holt, Rinehart, Winston) |isbn=9788120802254 |url=https://books.google.com/books?id=AV--abKg9GEC}} * Muḥammad Bakhtāvar Khān. ''Mir'at al-'Alam: History of Emperor Awangzeb Alamgir''. Trans. [[Sajida Alvi]]. Lahore: Idārah-ʾi Taḥqīqāt-i Pākistan, 1979. * {{cite book |last=Irvine |first=William |url=https://books.google.com/books?id=ak5oFjTys8MC |title=The Later Mughals |publisher=Atlantic Publishers & Distri |year=1971 |author-link=William Irvine (historian)}} * {{cite book |last1=Tillotson |first1=Giles |title=Taj Mahal |url=https://archive.org/details/tajmahal0000till_r2b4 |date=2008 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674063655 |location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book|last=Khan|first=Khafi|editor-last=Hashim|editor-first=Muhammad|year=2006 |orig-year=1718|title=Muntakhab-ul Lubab|publisher=Sang-e-Meel Publications|place=Pakistan}} * {{cite book |title=Xenophobia in Seventeenth-century India |first=Gijs |last=Kruijtzer |publisher=Leiden University Press |year=2009 |url=https://openaccess.leidenuniv.nl/bitstream/handle/1887/13850/Kruijtzer..?sequence=2|isbn=9789087280680}} * [[Jadunath Sarkar|Sarkar, Jadunath]] (1972). [[History of Aurangzib]]. Bombay: Orient Longman. * ''Delhi'', Khushwant Singh, Penguin USA, Open Market Ed edition, 5 February 2000. ({{ISBN|0-14-012619-8}}) * {{cite book |first=Audrey |last=Truschke |title=Aurangzeb: The Man and The Myth |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ |publisher=Penguin India |year=2017 |isbn=9781503602595 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Also published as {{cite book |first=Audrey |last=Truschke |title=Aurangzeb: The Life and Legacy of India's Most Controversial King |url=https://books.google.com/books?id=oUUkDwAAQBAJ |publisher=Stanford University Press |year=2017 |isbn=9781503602595 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੂਨ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''[[A Short History of Pakistan]]'', Dr. Ishtiaque Hussain Qureshi, University of Karachi Press. ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} {{Commons category|Aurangzeb|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ}} * [http://www.aurangzeb.info/ Aurangzeb, as he was according to Mughal Records] * [https://web.archive.org/web/20000712183224/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/Aurang2.html Article on Aurganzeb] from MANAS group page, [[UCLA]] * [https://aeon.co/essays/the-great-aurangzeb-is-everybodys-least-favourite-mughal The great Aurangzeb is everybody's least favourite Mughal – Audrey Truschke | Aeon Essays] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408084759/https://aeon.co/essays/the-great-aurangzeb-is-everybodys-least-favourite-mughal |date=2023-04-08 }} by Audrey Truschke, published on AEON * [https://web.archive.org/web/20050829192151/http://web.nwe.ufl.edu/~esull/restoration/aurengzebe.htm The Tragedy of Aureng-zebe] Text of [[John Dryden]]'s drama, based loosely on Aurangzeb and the Mughal court, 1675 * [http://coinindia.com/galleries-aurangzeb.html Coins of Aurangzeb] * [https://web.archive.org/web/20180918091133/https://www.urdulibraryonline.com/aurangzeb-alamgir-aslam-rahi-ma/ Life of Auranzeb in Urdu (ebook)] {{ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] qcvlxonpy7oar4iwsjwf3fdig5odul7 0 20229 843636 805233 2026-07-30T00:40:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843636 wikitext text/x-wiki [[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|250px|ਗੀਜਾ ਦੇ ਪਿਰਾਮਿਡ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।]] [[File:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|200px|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਦਾ ਮਾਨਚਿੱਤਰ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਮਿਆਦ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਂਦਾ ਹੋਇਆ। (ਕਰੀਬ 3150 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 30 ਈ०ਪੂ०)]] '''ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ''', [[ਨੀਲ ਨਦੀ]] ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਕੇਂਦਰਤ ਪੂਰਵ [[ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾ]] ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕ ਦੇਸ਼ [[ਮਿਸਰ]] ਹੈ। ਇਹ ਸਭਿਅਤਾ 3150 ਈ०ਪੂ०<ref>ਕੇਵਲ 664 ਈ०ਪੂ० ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤਿਥੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ। ਟੀਕਾ ਲਈ [[ਮਿਸਰ ਦੇ ਕਾਲ ਕ੍ਰਮ]] ਵੇਖੋ. {{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html|title=Chronology|accessdate=2008-03-25|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archive-date=2008-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080316015559/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/chronology/index.html|url-status=dead}}</ref> ਦੇ ਆਸ-ਕੋਲ, ਪਹਿਲਾਂ [[ਫੈਰੋ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤਹਿਤ [[ਊਪਰੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਮਿਸਰ]] ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਏਕੀਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਹਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।<ref>ਡੋਡਸਨ (2004) ਪੰਨਾ. 46</ref> ਇਸਦਾ [[ਇਤਿਹਾਸ]] ਸਥਿਤ "ਰਾਜਾਂ" ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਤੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਡੋਲਤਾ ਦੇ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ [[ਨਵੇਂ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਮੰਦ ਪਤਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪਿੱਛਲਾ ਅੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਿਸਰ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਫੈਰੋ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 31 ਈ०ਪੂ० ਵਿੱਚ ਤਦ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ [[ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੇ ਮਿਸਰ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ [[ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਂਤ]] ਬਣਾ ਲਿਆ।<ref>ਕਲੋਟਨ (1994) ਪੰਨਾ. 217</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਸਫਲਤਾ, ਨੀਲ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰੀਸਥਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਢਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੋਂ ਭੋਰਾਕੁ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਉਪਜਾਊ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ, ਉਂਮੀਦ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਨਿਅੰਤਰਿਤ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹੇ [[ਸਮਾਜਕ ਵਿਕਾਸ]] ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਇਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ]] ਨੇ ਘਾਟੀ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਣਿਜ ਦੋਹਨ, ਇੱਕ ਸਵਤੰਤਰ [[ਲਿਖਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਸਾਮੂਹਕ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ, ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਪਾਰ, ਅਤੇ [[ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਨੇ]] ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਔਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਆਜੋਜਿਤ ਕਰਣਾ ਸੰਭਰਾਂਤ ਲੇਖਕਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ [[ਫੈਰੋ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹੇ [[ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>ਜੇਮਸ (2005) ਪੰਨਾ. 8</ref><ref>ਮਨੂਲੀਅਮ (1998) ਪੰਨਾ. 6-7</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਕਈ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ [[ਉਤਖਨਨ]], [[ਸਰਵੇਖਣ]] ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਜਿਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾਯ [[ਪਿਰਾਮਿਡ]], ਮੰਦਰ ਅਤੇ [[ਓਬਲਸਕ]] ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ; [[ਗਣਿਤ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ [[ਚਿਕਿਤਸਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]], ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕ, ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਤ ਪੋਤ,<ref name="AIA" /> [[ਮਿਸਰ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ]] ਅਤੇ ਕੱਚ ਤਕਨੀਕੀ, [[ਸਾਹਿਤ]] ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਗਿਆਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੁਲਾਹ।<ref>ਕਲੋਟੇਂ (1994) ਪੰਨਾ. 153</ref> ਮਿਸਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡੀ। ਇਸਦੀ [[ਕਲਾ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜਗੀਰੀ]] ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਪਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂੱਜੇ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੰਡਰਾਂ ਨੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਖੁਦਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਨਮਾਨ ਨੇ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਮਿਸਰ ਸਭਿਅਤਾ ਕੀਤੀ [[ਵਿਗਿਆਨੀ ਪੜਤਾਲ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>ਜੇਮਸ (2005) ਪੰਨਾ. 84</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == {{ਮੁੱਖ|ਮਿਸਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਪੇਲਯੋਲਿਥਿਕ]] ਕਾਲ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਖੁਸਕ ਜਲਵਾਯੂ ਤੇਜੀ ਤੋਂ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸਕ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਨੀਲ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਕੰਡੇ-ਕੰਡੇ ਬਸਨੇ ਉੱਤੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਰੀਬ 120 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਵਿਚਕਾਰ ਪਲੀਸਟੋਸੀਨ]] ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਖਾਨਾਬਦੋਸ [[ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ]] ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਦੋਂ ਨੀਲ ਨਦੀ ਮਿਸਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>ਸ਼ੋ (2002) ਪੰਨਾ. 17</ref> ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਹੜ੍ਹ ਮੈਦਾਨ ਨੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ, ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਧਾਰ ਬਣਾ।<ref>ਸ਼ੋ (2002) ਪੰਨਾ. 17, 67-69</ref> {{ਅੰਤਕਾ|1=ਸੰਦਰਭਾਂ|2= * {{cite book |author=Aldred, Cyril |title=Akhenaten, King of Egypt |url=https://archive.org/details/00book1496783233 |publisher=Thames and Hudson |location=London, England |year=1988 |pages= |isbn=0-500-05048-1 |oclc= |doi=}} * {{cite book |author=Allen, James P. |title=Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs |url=https://archive.org/details/middleegyptianin0000alle |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |isbn=0-521-77483-7}} * {{cite book | last=Badawy | first=Alexander | title=A History of Egyptian Architecture. Vol III | publisher=University of California Press | location=Berkeley, California | year=1968 | isbn=0-520-00057-9}} * {{cite book |last=Billard|first=Jules B.|title=Ancient Egypt: Discovering its Splendors|publisher=National Geographic Society|location=Washington D.C.|year=1978}} * {{cite book|first =J|last=Cerny|title=Egypt from the Death of Ramesses III to the End of the Twenty-First Dynasty' in The Middle East and the Aegean Region c.1380–1000&nbsp;BC|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1975|isbn=0-521-08691-4}} * {{cite book|title= Ancient Egyptian Construction and Architecture |url= https://archive.org/details/ancientegyptianc0000clar |last=Clarke |first=Somers |couthors=R. Engelbach |publisher=Dover Publications, Unabridged Dover reprint of ''Ancient Egyptian Masonry: The Building Craft'' originally published by Oxford University Press/Humphrey Milford, London, (1930)| location=New York, New York |year=1990 |isbn=0-486-26485-8}} * {{cite book|last=Clayton |first=Peter A. |title = Chronicle of the Pharaohs |url=https://archive.org/details/chronicleofphara00clay |publisher= Thames and Hudson |location=London, England| year= 1994 |isbn=0-500-05074-0 }} * {{cite book |author=Cline, Eric H.; O'Connor, David Kevin |title=Amenhotep III: Perspectives on His Reign |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |year=2001 |page= 273|isbn=0-472-08833-5}} * {{cite book |title=Egyptian Rock Cut Tombs |url=https://archive.org/details/egyptianrockcutt0000dods |last=Dodson |first=Aidan |publisher=Shire Publications Ltd |year=1991 |location=Buckinghamshire, UK |isbn=0-7478-0128-2}} * {{cite book|author=Dodson, Aidan|coauthor=Hilton, Dyan|title=The Complete Royal Families of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completeroyalfam0000dods_a3h8|publisher=Thames & Hudson |location=London, England|year=2004|isbn=0500051283}} * {{cite book | last=El-Daly | first=Okasha | title=Egyptology: The Missing Millennium | location=London, England | publisher=UCL Press | year=2005 | isbn=1-844-72062-4}} * {{cite book |author=Filer, Joyce |title=Disease |url=https://archive.org/details/disease00file |publisher=University of Texas Press |location=Austin, Texas |year=1996 |isbn=0-292-72498-5}} * {{cite book | last=Gardiner | first=Sir Alan | title=[[Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs]] | publisher=Griffith Institute | location=Oxford, England | year=1957 | isbn=0-900416-35-1}} * {{cite journal | last=Hayes | first= W. C. | title=Most Ancient Egypt: Chapter III. The Neolithic and Chalcolithic Communities of Northern Egypt | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-near-eastern-studies_1964-10_23_4/page/217 | journal=[[Journal of Near Eastern Studies|JNES]] | edition=No. 4 | month=October | year=1964 | pages=217–272 | volume= 23}} * {{cite book | last=Imhausen | first=Annette | coauthors= Eleanor Robson, [[Joseph Dauben|Joseph W. Dauben]], Kim Plofker, J. Lennart Berggren, Victor J. Katz | title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook | url=https://archive.org/details/mathematicsofegy0000unse | publisher=Princeton University Press | location=Princeton | year=2007 | isbn=0-691-11485-4}} * {{cite book |last=James|first=T.G.H.|title=The British Museum Concise Introduction to Ancient Egypt |url=https://archive.org/details/britishmuseumcon00jame|publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor, Michigan |year=2005 |isbn=0-472-03137-6}} * {{cite book|author=[[Barry Kemp|Kemp, Barry]]|title=Ancient Egypt: Anatomy of a Civilization|publisher=Routledge|year=1991|location=London, England|isbn=0415063469}} * {{cite book |last= Lichtheim |first=Miriam|title=Ancient Egyptian Literature, vol 1|publisher=University of California Press|year=1975|location=London, England |isbn=0-520-02899-6}} * {{cite book |last= Lichtheim | first=Miriam | title=Ancient Egyptian Literature, A Book of Readings. Vol III: The Late Period | publisher=University of California Press | year=1980 | location=Berkeley, California| isbn=0-520-24844-1}} * {{cite book | last=Loprieno | first=Antonio | title= Ancient Egyptian: A linguistic introduction | url=https://archive.org/details/ancientegyptianl0000lopr | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, UK | year=1995a |isbn=0-521-44849-2}} * {{Cite book | last=Loprieno | first=Antonio | contribution=Ancient Egyptian and other Afroasiatic Languages | title=Civilizations of the Ancient Near East | editor-last=Sasson | editor-first=J. M. | volume=4 | publisher=Charles Scribner | place=New York, New York | year=1995b | pages=2137–2150 | isbn=1-565-63607-4}} * {{Cite book | last=Loprieno | first=Antonio | contribution=Ancient Egyptian and Coptic | title=The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages | url=https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_t8o9 | editor-last=Woodward | editor-first=Roger D. | publisher=Cambridge University Press | place=Cambridge, UK | year=2004 | pages=[https://archive.org/details/cambridgeencyclo0000unse_t8o9/page/160 160]–192 | isbn=0-52-156256-2}} * {{cite book |last=Lucas |first=Alfred |title=Ancient Egyptian Materials and Industries, 4th Ed |url=https://archive.org/details/ancientegyptianm0000luca |location=London, England |year=1962 |publisher=Edward Arnold Publishers|isbn=1854170465}} * {{cite journal | last=Mallory-Greenough | first=Leanne M. | title=The Geographical, Spatial, and Temporal Distribution of Predynastic and First Dynasty Basalt Vessels | journal=The Journal of Egyptian Archaeology | location=London, England | publisher=Egypt Exploration Society | year=2002 | volume=88 | pages=67–93 | doi=10.2307/3822337}} * {{cite book|year=1998|author=Manuelian, Peter Der|title=Egypt: The World of the Pharaohs|url=https://archive.org/details/egyptworldofphar00unse|location=Bonner Straße, Cologne Germany|publisher=Könemann Verlagsgesellschaft mbH|isbn=3-89508-913-3}} * {{cite book |author=McDowell, A. G. |title=Village life in ancient Egypt: laundry lists and love songs |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, England |year=1999|isbn=0-19-814998-0 }} * {{cite book |author=Meskell, Lynn |title=Object Worlds in Ancient Egypt: Material Biographies Past and Present (Materializing Culture) |publisher=Berg Publishers |location=Oxford, England|year= 2004|isbn=1-85973-867-2}} * {{cite book | last=Midant-Reynes | first=Béatrix | title=The Prehistory of Egypt: From the First Egyptians to the First Pharaohs | url=https://archive.org/details/prehistoryofegyp0000mida | location=Oxford, England | publisher=Blackwell Publishers | year=2000 | isbn=0-631-21787-8}} * {{cite book |last=Nicholson |first=Paul T. ''et al.'' |title=Ancient Egyptian Materials and Technology |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |isbn=0521452570}} * {{cite book |author=Oakes, Lorna |title=Ancient Egypt: An Illustrated Reference to the Myths, Religions, Pyramids and Temples of the Land of the Pharaohs |url=https://archive.org/details/ancientegyptillu00unse |publisher=Barnes & Noble |location=New York, New York |year=2003|isbn=0-7607-4943-4}} * {{cite book |last=Robins |first=Gay |title=The Art of Ancient Egypt |publisher=Harvard University Press |year=2000 |location=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-674-00376-4 }} * {{cite book |author=[[Kim Ryholt|Ryholt, Kim]]|title=The Political Situation in Egypt During the Second Intermediate Period |year=1997 |month=January |location=Copenhagen, Denmark|publisher=Museum Tusculanum |isbn=8772894210}} * {{cite book |last=Scheel |first=Bernd |title=Egyptian Metalworking and Tools |publisher= Shire Publications Ltd |location=Haverfordwest, Great Britain |year=1989|isbn=0747800014}} * {{cite book|last=Shaw|first=Ian|title=The Oxford History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw|publisher=Oxford University Press|year=2003|location=Oxford, England|isbn=0-500-05074-0 }} * {{cite book |author=Siliotti, Alberto |title=The Discovery of Ancient Egypt |publisher=Book Sales, Inc |location=Edison, New Jersey |year=1998|isbn=0-7858-1360-8}} * {{cite book | last=Strouhal | first=Eugen | title=Life in Ancient Egypt | url=https://archive.org/details/lifeofancientegy0000stro | publisher=University of Oklahoma Press | location=Norman, Oklahoma | year=1989 | isbn=0-8061-2475-x}} * {{cite book |author=Tyldesley, Joyce A. |title=Ramesses: Egypt's greatest pharaoh |url=https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld |publisher=Penguin |location=Harmondsworth, England |year=2001 |pages= [https://archive.org/details/ramessesegyptsgr0000tyld/page/76 76]–77|isbn=0-14-028097-9}} * {{cite journal | last=Vittman | first=G. | title=Zum koptischen Sprachgut im Ägyptisch-Arabisch | journal=Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes | location=Vienna, Austria | publisher=Institut für Orientalistik, Vienna University | year=1991 | volume=81 | pages=197–227}} * {{cite book |author=Walbank, Frank William |authorlink = F. W. Walbank|title=The Cambridge ancient history |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1984 |isbn=0-521-23445-X}} * {{cite book |author=Wasserman, James; Faulkner, Raymond Oliver; Goelet, Ogden; Von Dassow, Eva |title=The Egyptian Book of the dead, the Book of going forth by day: being the Papyrus of Ani |url=https://archive.org/details/egyptianbookofde0000unse |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco, California |year=1994 |isbn=0-8118-0767-3}} * {{cite book|last=Wilkinson|first=R. H.|year=2000|title=The Complete Temples of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/completetempleso00wilk|location=London, England|publisher=Thames and Hudson|isbn=0500051003}} ---- ਟਿੱਪਣੀਆਂ: {{ਟਿੱਪਣੀਸੂਚੀ}} }} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਭਿਅਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਪੂਰਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਰੀਕੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸਾਮਰਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ]] 1oyj39eu13dp9c7k4a1mj5oifg9kes2 0 20885 843579 828909 2026-07-29T23:41:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843579 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation | short_title = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ, 2005 | legislature = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਸਦ]] | image = | imagesize = 100px | imagealt = ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ | caption = | long_title = ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 100 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਲਗ ਮੈਂਬਰ ਗੈਰ-ਕੁਸ਼ਲ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਐਕਟ ਹੈ। | citation = {{cite act | index = 42 | language = en-mc | date = 2005 | url = http://164.100.47.193/BillsPDFFiles/synopsis/2005-106-Synop.pdf }} | territorial_extent = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਣਰਾਜ]] | enacted_by = [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] | date_enacted = | date_passed = 23 ਅਗਸਤ 2005<ref name=FAQs>{{cite web |title=Frequently Asked Questions (FAQs) on MGNREGA Operational Guidelines 2013 |date=June 2014 |url=https://nrega.nic.in/Circular_Archive/archive/nrega_doc_FAQs.pdf}}</ref> | enacted_by2 = [[ਰਾਜ ਸਭਾ]] | date_enacted2 = | date_passed2 = 24 ਅਗਸਤ 2005<ref name=act>{{cite web |title=National Rural Employment Guarantee Act, 2005 |url=http://164.100.47.193/BillsPDFFiles/synopsis/2005-106-Synop.pdf |access-date=14 September 2022}}</ref> | date_assented = 5 ਸਤੰਬਰ 2005<ref name=act/> | royal_assent = | date_commenced = 2 ਫਰਵਰੀ 2006<ref name=FAQs/> | bill = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਬਿੱਲ, 2005 | bill_citation = | bill_date = 22 ਮਾਰਚ 2005 | introduced_by = [[ਰਘੂਵੰਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ]], ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ | 1st_reading = | 2nd_reading = | 3rd_reading = | committee_report = | bill2 = | bill_citation2 = | bill_date2 = | introduced_by2 = | 1st_reading2 = | 2nd_reading2 = | 3rd_reading2 = | committee_report2 = | white_paper = | amended_by = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ (ਸੋਧ) ਐਕਟ, 2009<ref name=amd>{{cite web |title=National Rural Employment Guarantee (Amendment) Act, 2009 |url=http://164.100.47.193/BillsPDFFiles/synopsis/2009-102-Synop.pdf |website=loksabhaph.nic.in |access-date=14 September 2022}}</ref> | repeals = | related_legislation = | summary = | keywords = ਮਗਨਰੇਗਾ, ਨਰੇਗਾ, ਮਨਰੇਗਾ | status = in force }} '''ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ, 2005''' ਜਾਂ '''ਮਨਰੇਗਾ''', ਪਹਿਲਾਂ '''ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ, 2005''' ਜਾਂ '''ਨਰੇਗਾ''',<ref name=amd/> ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਕਿਰਤ ਕਾਨੂੰਨ]] ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ 'ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ' ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਕਟ 23 ਅਗਸਤ 2005<ref name="FAQs" /> ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਦੀ [[ਯੂਪੀਏ|ਯੂਪੀਏ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਰਘੂਵੰਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਰੇਕ ਘਰ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 100 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਲਗ ਮੈਂਬਰ ਗੈਰ-ਕੁਸ਼ਲ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈਸੇਵੀ ਹਨ।{{sfn|Ministry of Rural Development|2005|p=1}}{{sfn|Comptroller and Auditor General of India|2013b|p=i}} ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨਰੇਗਾ ਤਹਿਤ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਗਰੰਟੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last1=Chandra|first1=Bipan |url=https://books.google.com/books?id=dE9qEg-NgHMC|title=India Since Independence|last2=Mukherjee|first2=Aditya|last3=Mukherjee|first3=Mridula|date=2008|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-310409-4|pages=374}}</ref> ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ ਟਿਕਾਊ ਸੰਪਤੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੜਕਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ, ਛੱਪੜ ਅਤੇ ਖੂਹ) ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਬਿਨੈਕਾਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤਾਂ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਿਨੈ ਕਰਨ ਦੇ 15 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨੈਕਾਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਭੱਤੇ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਭਾਵ, ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਭੱਤਾ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨਰੇਗਾ ਤਹਿਤ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸੰਪੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਰੇਗਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ, ਪੇਂਡੂ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਰਵਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।"{{sfn|Ministry of Rural Development|2005|pp=1–2}} ਐਕਟ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1991 ਵਿੱਚ ਪੀ.ਵੀ. ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਰਾਓ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="lion">{{cite book|last1=Seetapati |first1=Vinay|title=Half - Lion: How P.V Narasimha Rao Transformed India|url=https://archive.org/details/liang.halflionhowpvnar0000sita |date=1 February 2015|edition=1st |publisher=Penguin Books |location=New Delhi|isbn=978-0670088225}}</ref> ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ 625 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਾਇਲਟ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਨਰੇਗਾ ਨੂੰ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ "ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ" ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।{{sfn|Ministry of Rural Development|2012|p=ix}} 2009 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਦੋਲਨ 'ਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਐਕਟ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news |date=15 March 2009 |title=World Bank sees NREGA as a barrier to economic development |work=The Economic Times |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/world-bank-sees-nrega-as-a-barrier-to-economic-development/articleshow/4266622.cms |access-date=2022-04-18}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਕਾਸ ਰਿਪੋਰਟ 2014 ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉਦਾਹਰਣ" ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |date=10 October 2013 |title=World Bank calls NREGA a stellar example of rural development |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-10-10/news/42902947_1_world-bank-world-development-report-safety-net |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013043250/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-10-10/news/42902947_1_world-bank-world-development-report-safety-net |archive-date=2013-10-13 |work=The Economic Times}}</ref> ਮਨਰੇਗਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ (ਜੀਪੀਜ਼) ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਕਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀਆਂ, ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਵਿੱਤੀ ਪੈਟਰਨ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite report |url=https://ideas.repec.org/p/zbw/wzbisp/spi2015201.html |title=An uneven path to accountability: A comparative study of MGNREGA in two states of India |last=Dutta |first=Sujoy |date=2015 |publisher=[[Research Papers in Economics]]}}</ref> ==ਪੜਾਅ ਵਾਰ== ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ 625 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਇਸ ਸਕੀਮ ਅਧੀਨ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ 200 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ 130 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ 295 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == 1960 ਤੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੇਂਡੂ ਪਛੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੀਆਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਚਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 30 ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਪੇਂਡੂ ਮੈਨਪਾਵਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ 'ਤੇ 'ਪੇਂਡੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਕਰੈਸ਼ ਯੋਜਨਾ', ਕਿਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਕੰਮਾਂ ਦਾ 'ਪਾਇਲਟ ਇੰਟੈਂਸਿਵ ਪੇਂਡੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ', ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਦਾ 'ਸੋਕਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ', ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ 'ਸੀਮਾਂਤ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੋਜਨਾ', ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਤਾਲਮੇਲ ਦਾ 'ਕੰਮ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' (FWP), ਭਾਈਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' (NREP), ਅਤੇ ਭੂਮੀਹੀਣ ਘਰਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ 'ਪੇਂਡੂ ਭੂਮੀਹੀਣ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਰੰਟੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' (RLEGP) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।{{sfn|Planning Commission|2001|pp=12–20}} ਯੋਜਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news |last=ANI |date=2013-07-01 |title=President Mukherje pays tribute to former Maharashtra CM Vasantrao Naik |work=Business Standard India |url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/president-mukherje-pays-tribute-to-former-maharashtra-cm-vasantrao-naik-113070100989_1.html |access-date=2022-04-18}}</ref> [[File:Burden of life.jpg|thumb|ਮਨਰੇਗਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੁੱਕੇ ਤਲਾਅ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਰਾ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ।]] ਅਪ੍ਰੈਲ 1989 ਵਿੱਚ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ NREP ਅਤੇ RLEGP[a] ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ ਜਵਾਹਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਯੋਜਨਾ (JRY) ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਸਥਾਨਕ ਗ੍ਰਾਮ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (PRIs) ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਘਟਦੀ ਗਈ।{{sfn|Planning Commission|2001|p=15}}}} ਅਕਤੂਬਰ 1993 ਵਿੱਚ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਭਰੋਸਾ ਯੋਜਨਾ (EAS) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 'ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਥਾਰਟੀ ਵਜੋਂ PRIs ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{sfn|Planning Commission|2001|pp=16, 24–27}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 2001 ਵਿੱਚ EAS ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਯੋਜਨਾ (SGRY) ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Planning Commission|2001|pp=17–19}} 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1999 ਨੂੰ, JRY ਨੂੰ ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਵਾਹਰ ਗ੍ਰਾਮ ਸਮਰਿਧੀ ਯੋਜਨਾ (JGSY) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਵੈ-ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 'ਪਿੰਡ ਪੰਚਾਇਤਾਂ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਥਾਰਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ PRIs ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 2001 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ SGRY ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Planning Commission|2001|pp=21–23}}<ref>{{Cite news |last=Ranganna |first=T.S. |date=16 November 2001 |title=PR Dept. loses Central assistance |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2001/11/17/stories/0417210g.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105045341/http://www.hindu.com/2001/11/17/stories/0417210g.htm |archive-date=5 November 2013}}</ref> 25 ਸਤੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ EAS ਅਤੇ JGSY ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯੋਜਨਾ SGRY ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ। PRIs ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ 'ਪਿੰਡ ਪੰਚਾਇਤਾਂ' ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਅਥਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਨਰੇਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news |last=Dorairaj |first=S. |date=15 August 2006 |title=CAG report reveals irregularities in Sampoorna Rozgar Yojana |work=The Hindu |url=http://www.hindu.com/2006/08/15/stories/2006081506090500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060827103337/http://www.hindu.com/2006/08/15/stories/2006081506090500.htm |archive-date=27 August 2006}}</ref> ਜਨਵਰੀ 2001 ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ FWP ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਰੇਗਾ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ 2006 ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Planning Commission|2001|p=20}} ਨਰੇਗਾ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਪੂਰਵਗਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਸਰਕਾਰੀ ਵੰਡ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ₹1 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (US$12 ਬਿਲੀਅਨ) ਸੀ।[28] 2005 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਏ ਗਏ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (PMEGP) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।{{sfnp|Chapter 1, Employment Guarantee Programme and Dynamics of Rural Transformation in India|2018|p=5}} ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਇੱਕਤਰਫਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਪੈਟਰਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲੀਆ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੇ ਅਨਾਜ ਫਸਲਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਕਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਘਟੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਸਤੀਵਾਦ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਅਜੇ ਵੀ ਪੇਂਡੂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਘੱਟ ਫੰਡਿੰਗ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿੜ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮਦਦ ਲਈ ਪੁਕਾਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਐਕਟ, ਜਾਂ ਮਨਰੇਗਾ, ਬਣਾਈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਰੇਗਾ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪਛੜੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਮਨਰੇਗਾ ਪੇਂਡੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਲ ਦੇਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੇਂਡੂ ਘਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 100 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਹਰੇਕ ਘਰ ਕੋਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਿਰਤ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਸੜਕ ਨਿਰਮਾਣ, ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਰਗੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਬਿਊਰੋ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ, ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ। ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ - ਪੇਂਡੂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਤ ਸਨ। ==ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ== [[ਤਸਵੀਰ:MGNREGA_Labour_at_work.jpg|thumb|ਪਿੰਡ [[ਅਸੀਰ]], [[ਸਿਰਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਸਾ]], [[ਹਰਿਆਣਾ]] ਦੇ ਛੱਪੜ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਰ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ਮਗਨਰੇਗਾ ਕਾਮੇ]] [[ਭਾਰਤ]] ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮ ਮਨਰੇਗਾ ਸਕੀਮ ਅਧੀਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ।<br/>'''ਛੱਪੜਾਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ, ਸਕੂਲਾਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ, ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣਾ, ਪਾਰਕ ਬਣਾਉਣਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ''' ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨਰੇਗਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਗਰਾਮ ਸਭਾ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਦਿਹਾਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 5 ਏਕੜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਸਕੀਮ ਰਾਹੀਂ ਪੈਸੇ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/nationwide-review-of-rural-job-scheme-nregs-ordered-by-government/articleshow/49264512.cms|title=Nationwide review of rural job scheme NREGS ordered by government|last=Chitravanshi|first=Ruchika|date=8 October 2015|work=The Economic Times|access-date=2022-04-10|archive-url=https://archive.today/20160406145800/http://economictimes.com/news/economy/policy/nationwide-review-of-rural-job-scheme-nregs-ordered-by-government/articleshow/49264512.cms|archive-date=6 April 2016}}</ref> ==ਬਜ਼ਟ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ== ਵਿੱਤੀ '''ਸਾਲ 2010-11''' ਵਿੱਚ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਲਈ '''40,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ''' ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਪੇਂਡੂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ 100 ਦਿਨ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ '''ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਕਾਮਾ ਸ਼ਕਤੀ ਔਰਤਾਂ''' ਲਈ ਰੱਖੀ ਜਾਣੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਿੱਥੀ ਗਈ। =='''[[ਡਾ. ਜੀਨ ਡਿਰੇਜ਼]]''' ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ== ਇਸ ਵਿਉਂਤੀ ਗਈ ਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਬੈਲਜੀਅਮ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਡਾ. ਜੀਨ ਡਿਰੇਜ਼]] ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇ ਕੇ ਕੁੱਲ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਰਕਮ ਦਾ ''ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ‘ਤੇ ਤੇ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ‘ਤੇ ਖਰਚੇ ਜਾਣ'' ਲਈ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ==ਜੌਬ ਕਾਰਡ158== ਚਾਹਵਾਨ ਪੇਂਡੂਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੋਟੋ ਸਮੇਤ ਜੌਬ ਕਾਰਡ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਜਰਤ ਵੀ ਮਿੱਥੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਕੀਮ ਵਿੱਚ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ==ਸਾਲ ਦਾ ਬਜ਼ਟ== ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮੇਂ ਮਨਰੇਗਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਸਾਲ 2006-07 ਵਿੱਚ ਖਰਚੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ '''11300 ਕਰੋੜ''' ਸੀ ਜੋ 2011-12 ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ '''47934 ਕਰੋੜ''' ਰੁਪਏ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਤਹਿਤ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤਕ '''20.25 ਕਰੋੜ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ''' ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਸਾਲ 2008-09 ਵਿੱਚ '''84 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ''', 2009-10 ਵਿੱਚ '''90 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ''', 2010-11 ਵਿੱਚ '''100 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ''' ਅਤੇ 2010-11 ਵਿੱਚ '''117 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ'' ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ 48 ਫ਼ੀਸਦੀ ਔਰਤਾਂ ਸਨ। ਮਨਰੇਗਾ ਅਧੀਨ ਸਾਲ 2011-12 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 47934 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਖਰਚੇ ਜਾਣੇ ਸਨ ਪਰ 37657 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੀ ਖਰਚੇ ਜਾ ਸਕੇ ਹਨ। ==ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ== [[ਤਸਵੀਰ:Distribution of MNREGA works 2012 13 in Punjab.png|thumbnail|ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨਰੇਗਾ ਦੇ ਕੰਮ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ]] ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਈਟ ਤੇ ਗਰਾਫ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਲ੍ਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਹੈ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਕੜੀ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। *ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ੨੦੦੮-੦੯ ਵਿੱਚ ੨੪% ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ੨੦੧੩-੧੪ ਵਿੱਚ ੫੨% ਹੋਈ ਹੈ। *ਤਨਖਾਹ ੧੦੦ ਰੁ: ਤੋਂ ੧੮੪ ਰੁ: ਤੱਕ ਵਧੀ ਹੈ। * ਫੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ੩ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ੮੦% ਤੋਂ ੯੪% ਤੱਕ ਵਧੀ ਹੈ। [http://164.100.129.6/GRAPH/State_graphs_xml.aspx ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਲਈ ਮਨਰੇਗਾ ਦੇ ਗਰਾਫ਼] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217103708/http://164.100.129.6/GRAPH/State_graphs_xml.aspx |date=2014-02-17 }} == ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> == ਆਲੋਚਨਾ == {{Quote box | quote = ਮੇਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨਰੇਗਾ ਨੂੰ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ... ਇਹ 60 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਮਾਰਕ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੁਸੀਂ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਦਿਨ ਹੀ ਟੋਏ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਦੇ ਸਕੇ। | author = ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ | source = ਫਰਵਰੀ 2015 <ref>{{Cite web |last= |first= |date=27 February 2015 |title=Modi says MNREGA will continue as a living monument to Congress failure |url=http://scroll.in/article/710095/modi-says-mnrega-will-continue-as-a-living-monument-to-congress-failure |access-date=2022-04-18 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-02-02 |agency=PTI |title=Now Modi govt praises MGNREGA, 'living monument of UPA's failure' |url=https://www.firstpost.com/india/u-turn-on-mgnrega-now-nda-govt-terms-scheme-cause-of-national-pride-2606330.html |access-date=2022-04-18 |website=Firstpost |language=en}}</ref>. ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ ਸੱਚੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ (ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ)। | width = 250px }} ਮਨਰੇਗਾ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਲੋਚਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੜੱਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨਰੇਗਾ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖਾਹ ਦੇ ਜਾਂ ਮਿਆਰੀ ਤਨਖਾਹ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। [[ਝਾਰਖੰਡ]] ਦੇ ਮਹੂਆਦੰਡ ਵਿੱਚ, ਮਨਰੇਗਾ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲੀ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ 5 ਕਿਲੋ ਚੌਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।<ref name="wire1">{{cite news|last1=Narayanan|first1=Rajendran|title=Communalism Has Been Injected Even in Bread and Butter Issues of Jharkhand|url=https://thewire.in/151604/communalism-has-been-injected-even-in-the-bread-and-butter-issues-ofjharkhand/|access-date=27 June 2017|publisher=The Wire|date=27 June 2017}}</ref> ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, NDA ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।<ref name=":0" /><ref>{{citation |last=Bhalla |first=Surjeet S. |title=No proof required: Move from NREGA to cash transfers |date=12 December 2014 |url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/no-proof-required-move-from-nrega-to-cash-transfers |publisher=The Indian Express}}</ref>2017 ਅਤੇ 2021 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਵਤ, ਜਾਅਲੀ ਖਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਅਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਰਾਂ (ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਦਰ 0.4% ਸਾਲਾਨਾ ਹੈ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1000 ਕਰੋੜ ਫੰਡ ਚੋਰੀ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।<ref>{{Cite web |date=21 August 2021 |title=Nearly Rs 1,000 Crore Misappropriated In Last Four Years Under NREGA Schemes |url=https://thewire.in/government/rs-935-crore-misappropriated-last-four-years-nrega-schemes-government-audits |access-date=2022-04-18 |website=The Wire}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਮਰਥਕ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰੇਗਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਫਲ ਹੈ। ਨਰੇਗਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਲੋਚਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Mahapatra |first=Richard |date=15 March 2013 |title=Victim of its success |url=https://www.downtoearth.org.in/coverage/victim-of-its-success-40443 |access-date=2022-04-18 |website=Down to Earth}}</ref> ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਧਾਰਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਸਕੀਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂਮੀਹੀਣ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਲਸੀ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਰੇਗਾ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚਣੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਖੇਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਨਰੇਗਾ ਕਾਰਜ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੁੱਗਣਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ਤਾ, ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਸਮੋਸਾ ਅਤੇ ਚਾਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਜਗਦੀਸ਼ ਨਟਵਰਲਾਲ ਭਗਵਤੀ|ਜਗਦੀਸ਼ ਭਗਵਤੀ]] ਅਤੇ [[ਅਰਵਿੰਦ ਪਣਗਰੀਆ]] ਵਰਗੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਨਰੇਗਾ ਨੂੰ "ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਕੁਸ਼ਲ ਸਾਧਨ" ਦੱਸਿਆ ਹੈ - ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਰੇਗਾ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ, ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੇਂਡੂ ਵਿਕਾਸ ਸੰਸਥਾ (ਹੈਦਰਾਬਾਦ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਰਕਾਂ ਦੇ ਹਰੇ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। [[ਸੁਰਜੀਤ ਭੱਲਾ]] ਸਮੇਤ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਨਰੇਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ 85 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੀਕੇਜ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ "ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰਨ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Akanksha |date=2016-02-11 |title=11 Years of NREGA: Surjit Bhalla on the Failure of the Scheme |url=https://www.thequint.com/news/india/nrega-has-been-a-horrendous-failure-economist-surjit-bhalla |access-date=2022-04-16 |website=TheQuint |language=en}}</ref> ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਾਲ/ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਤਨਖਾਹ ਭੁਗਤਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦੇ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Delays in processing of MGNREGA wage payment |url=https://www.dvara.com/research/blog/2021/05/03/delays-in-processing-of-mgnrega-wage-payments/ |access-date=2025-12-25 |archive-date=2023-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004223502/https://www.dvara.com/research/blog/2021/05/03/delays-in-processing-of-mgnrega-wage-payments/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://theprint.in/india/governance/inordinate-delay-in-release-of-funds-for-mgnrega-workers-discouraging-parliamentary-panel/620037/|title='Inordinate delay' in release of funds for MGNREGA workers discouraging — Parliamentary panel |date=11 March 2021 }}</ref> == ਮਨਰੇਗਾ 'ਤੇ ਹਾਲੀਆ ਬਹਿਸ == ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮਨਰੇਗਾ (MGNREGA) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਰਚਾ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਸਕੀਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਰਚਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ, ਫੰਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਭੁਗਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ, ਅਤੇ ਸਕੀਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੁਭਾਅ 'ਤੇ ਹੈ। ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਗਰੁੱਪ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨਰੇਗਾ ਗਰੀਬ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਲ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਨੀਤੀ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਇਸਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣਤਰ ਦੇ ਤਹਿਤ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ - ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ 2009 ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨਰੇਗਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ - ਨੇ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref>https://www.bbc.com/news/articles/c1lr980vvjpo</ref> ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ, ਮਨਰੇਗਾ ਸਕੀਮ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਭਾਰਤ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਅਤੇ ਆਜੀਵਿਕਾ ਮਿਸ਼ਨ (VB- G RAM G) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/india/rural-jobs-scheme-mnrega-set-to-replaced-by-vbg-ram-g-what-it-is-and-what-changes/articleshow/125974086.cms?utm_source=chatgpt.com</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ]] * [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗਰੀਬੀ]] * [[ਮਿਡ-ਡੇਅ-ਮੀਲ ਸਕੀਮ]] * [[ਜਨਤਕ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] * [[ਕੌਮੀ ਅੰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ]] * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਰਟੀਆਈ ਕਾਰਕੁਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ]] * [[ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ]] * [[ਸਵਰਨ ਜੈਅੰਤੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਯੋਜਨਾ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਸਰੋਤ == {{refbegin|2}} * {{cite journal |last1=Goetz |first1=A.M. |last2=Jenkins |first2=J. |name-list-style=amp |title=Accounts and Accountability: Theoretical Implications of the Right to Information Movement in India |year=1999 |journal=Third World Quarterly |volume=20 |series=3}} * {{Citation |last=Planning Commission |title=Report Of The Working Group On Rural Poverty Alleviation Progammes For The Tenth Five Year Plan (2002-2007) |date=2001 |url=http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp/wg_rulpovty.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819105834/http://planningcommission.nic.in/aboutus/committee/wrkgrp/wg_rulpovty.pdf |publisher=Planning Commission |archive-date=19 August 2019 }} * {{cite web |author=Ministry of Rural Development |year=2002 |url=http://megcnrd.gov.in/forms/SGRY.pdf |title=Sampoorna Grameen Rozgar Yojana (SGRY) Guidelines |access-date=29 October 2013 |website=" Ministry of Rural Development", [[Government of India]] }} * {{cite web |last=Dreze |first=Jean |title=Employment Guarantee as a Social Responsibility |url=http://www.thehindu.com/2004/11/22/stories/2004112205071000.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20041223002938/http://www.thehindu.com/2004/11/22/stories/2004112205071000.htm |url-status=dead |archive-date=23 December 2004 |year=2004 |work=[[The Hindu]] |access-date=17 November 2014 }} * {{cite web |author=Ministry of Rural Development |year=2005 |url=http://nrega.nic.in/Nrega_guidelines.pdf |access-date=5 November 2013 |publisher=Ministry of Rural Development, [[Government of India]] |work=The National Rural Employment Guarantee Act 2005 (NREGA) |title=Operational Guidelines |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130414230959/http://nrega.nic.in/Nrega_guidelines.pdf |archive-date=2013-04-14 }} * {{cite web |author=Ministry of Rural Development |year=2005a |url=https://rural.nic.in/sites/downloads/right-information-act/02%20_CIC_PartII_MG_NREGA(F).pdf |access-date=5 November 2013 |publisher=Ministry of Rural Development, [[Government of India]] |work=Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (Mahatma Gandhi NREGA) |title=6. Division-wise Information |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504092211/https://rural.nic.in/sites/downloads/right-information-act/02%20_CIC_PartII_MG_NREGA(F).pdf |archive-date=4 May 2012 }} * {{cite web |last=Malekar |first=Anosh |title=The big hope: Transparency marks the NREGA in Dungarpur |url=http://infochangeindia.org/governance/features/the-big-hope-transparency-marks-the-nrega-in-dungarpur.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131026150853/http://infochangeindia.org/governance/features/the-big-hope-transparency-marks-the-nrega-in-dungarpur.html |url-status=usurped |archive-date=26 October 2013 |publisher=InfoChange News & Features |access-date=25 October 2013 |date=21 May 2006 }} * {{cite book |author=Chandoke |year=2007 |title=Engaging with Civil Society: The democratic Perspective |publisher=Center for Civil Society, London School of Economics and Political Science}} * {{cite web |url=http://cseindia.org/challenge_balance/readings/NREGA.pdf |access-date=29 October 2013 |website=cseindia.org |title=The National Rural Employment Guarantee Act (NREGA) Opportunities and Challenges (DRAFT) |author=Centre for Science and Environment |year=2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104015956/http://cseindia.org/challenge_balance/readings/NREGA.pdf |archive-date=4 November 2013 |url-status=dead }} * {{cite web |year=2007 |url=http://planningcommission.nic.in/plans/planrel/fiveyr/11th/11_v1/11v1_ch4.pdf |url-status=dead |title=Chapter 4: Employment Perspective and Labour Policy |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222015111/http://planningcommission.nic.in/plans/planrel/fiveyr/11th/11_v1/11v1_ch4.pdf |archive-date=22 December 2019 |access-date=29 October 2013 |website="Planning Commission", [[Government of India]] |author=Planning Commission }} * {{cite web |last=Menon |first=Sudha |title=Right To Information Act and NREGA: Reflections on Rajasthan |url=http://mpra.ub.uni-muenchen.de/7351/ |publisher=Munich Personal RePEc Archive |access-date=25 October 2013 |date=10 January 2008 }} * {{cite web |author=World Bank |year=2008 |url=http://www.rd.ap.gov.in/SAudit/Draft_SocialAudits_Feb08.pps |access-date=5 November 2013 |title=Social Audits: from ignorance to awareness. The AP experience |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185840/http://www.rd.ap.gov.in/SAudit/Draft_SocialAudits_Feb08.pps |archive-date=29 October 2013 }} * {{cite web |author=Ministry of Law and Justice |year=2007 |title=Constitution of India |url=http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf |access-date=5 November 2013 |website="Ministry of Law and Justice", [[Government of India]] |ref={{sfnref|Constitution of India|2007}} |url-status=dead |archive-date=9 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140909230437/http://lawmin.nic.in/coi/coiason29july08.pdf }} * {{cite web |last=Aiyar |first=Yamini |year=2009 |url=http://knowledge.nrega.net/193/1/transparency-accountability_Andhra.pdf |access-date=29 October 2013 |title=Transparency and Accountability in NREGA – A Case Study of Andhra Pradesh |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191334/http://knowledge.nrega.net/193/1/transparency-accountability_Andhra.pdf |archive-date=29 October 2013 }} * {{cite web |author=NewsYaps |year=2009 |url=http://www.newsyaps.com/nrega-effects-and-implications/101064/ |access-date=12 March 2014 |title=NREGA: Effects and Implications |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140315212637/http://www.newsyaps.com/nrega-effects-and-implications/101064/ |archive-date=15 March 2014 }} * {{cite book |last=Pasha |first=Dr. Bino Paul GD and S M Fahimuddin |title=Role of ICT in Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA) |url=https://books.google.com/books?id=5mZK7MSYdEgC&pg=PT59 |publisher=S M Fahimuddin Pasha |year=2011 |isbn=978-81-921475-0-5 |page=59 }} * {{cite web |last=Khera |first=Reetika |title=The Battle for Employment Guarantee |url=http://www.oup.co.in/product/academic-general/economics/welfare-economics-political-economy/664/the-battle-employment-guarantee/9780198070627 |publisher=Oxford University Press |year=2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129041159/http://www.oup.co.in/product/academic-general/economics/welfare-economics-political-economy/664/the-battle-employment-guarantee/9780198070627 |archive-date=29 November 2014 }} * {{cite book|last=Dobhal|first=Harsh|title=Writings on Human Rights, Law, and Society in India: A Combat Law Anthology : Selections from Combat Law, 2002–2010|url=https://books.google.com/books?id=CcbLvuT1jbkC&pg=PA419|year=2011|publisher=Socio Legal Information Cent|isbn=978-81-89479-78-7|page=420}} * {{cite book|last=Devonshire-Ellis|first=Chris|collaboration=Dezan Shira & Associates|title=Doing Business in India|url=https://books.google.com/books?id=aIx9E5I9LB8C&pg=PA23|date=31 May 2012|publisher=Springer|isbn=978-3-642-27617-0}} * {{cite book|author=Ministry of Rural Development|year=2012|url=http://nrega.nic.in/netnrega/writereaddata/Circulars/MGNREGA_SAMEEKSHA.pdf|access-date=21 November 2013|title=MGNREGA Sameeksha, An Anthology of Research Studies on the Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act, 2005, 2006–2012|location=New Delhi|publisher=Orient BlackSwan|isbn=978-81-250-4725-4|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921125532/http://nrega.nic.in/netnrega/writereaddata/Circulars/MGNREGA_SAMEEKSHA.pdf|archive-date=21 September 2013}} * {{cite web |author=Comptroller and Auditor General of India |year=2013a |title=Chapter V. The Comptroller and Auditor General of India |url=http://www.cag.gov.in/html/aboutusconstiution.htm |access-date=29 October 2013 |website=The Comptroller and Auditor General of India (CAG) |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120911193831/http://www.cag.gov.in/html/aboutusconstiution.htm |archive-date=11 September 2012 }} * {{cite web |author=Comptroller and Auditor General of India |year=2013b |title=Report of the Comptroller and Auditor General of India on Performance Audit of Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Scheme |url=http://saiindia.gov.in/english/home/Our_Products/Audit_Report/Government_Wise/union_audit/recent_reports/union_performance/2013/Civil/Report_6/Report_6.html |access-date=5 November 2013 |website=saiindia.gov.in |url-status=dead |archive-date=16 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816020142/http://saiindia.gov.in/english/home/Our_Products/Audit_Report/Government_Wise/union_audit/recent_reports/union_performance/2013/Civil/Report_6/Report_6.html }} * {{cite news|author=The Times of India|year=2013|title=CAG finds holes in enforcing MNREGA|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/CAG-finds-holes-in-enforcing-MNREGA/articleshow/21498524.cms|archive-url=https://web.archive.org/web/20130803173702/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-31/bangalore/40913695_1_cag-report-mnrega-20-lakh|url-status=live|archive-date=3 August 2013|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=23 November 2013}} * {{cite journal |last1=Novotny |first1=J. |last2=Kubelkova |first2=J. |last3=Joseph |first3=V. |year=2013 |title=A multi-dimensional analysis of the impacts of the Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Scheme: a tale from Tamil Nadu |journal=Singapore Journal of Tropical Geography |volume=34 |issue=3| pages=322–341 |doi=10.1111/sjtg.12037}} * {{Cite book |last1=Dutta |first1=Puja |url=https://books.google.com/books?id=XmjwAgAAQBAJ |title=Right to Work?: Assessing India's Employment Guarantee Scheme in Bihar |last2=Murgai |first2=Rinku |last3=Ravallion |first3=Martin |last4=Walle |first4=Dominique van de |date=2014 |publisher=World Bank Publications |isbn=978-1-4648-0130-3 |language=en }} * {{cite book|last=Dutta|first=Puja|title=Right to Work? Assessing India's Employment Guarantee Scheme in Bihar|year=2014|url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/17195|publisher=World Bank|doi=10.1596/978-1-4648-0130-3|hdl=10986/17195|isbn=978-1-4648-0130-3}} * {{Cite news|last1=Mehra|first1=Puja|date=4 April 2015|title=Rain-hit areas to get NREGS boost|newspaper=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/centre-to-increase-work-days-under-the-mnregs-rainhit-areas/article7066323.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20200427220414/https://www.thehindu.com/news/national/centre-to-increase-work-days-under-the-mnregs-rainhit-areas/article7066323.ece|archive-date=27 April 2020}} * {{Citation |last1=Narayanan |first1=Rajendran |title=Analysis of Payment Delays and Delay Compensation in NREGA Findings across Ten States for Financial Year 2017-18 |date=2019 |url=https://ideas.repec.org/a/spr/ijlaec/v62y2019i1d10.1007_s41027-019-00164-x.html |publisher=Inclusive Media for Change |last2=Dhorajiwala |first2=Sakina |last3=Golani |first3=Rajesh }} * {{Citation |last=Doungel |first=Jangkhongam |title=Genesis of the Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Scheme (MGNREGS) and its constitutional basis |date=2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/331950970 |via=ResearchGate |ref={{sfnref|Doungel, Genesis of the MGNREGS and its constitutional basis|2019}} }} * {{Citation |last1=Nikhil |title=NREGA Job Card New List- State Wise List Here |date=2022 |url=https://bharatpmyojna.in/nrega-job-card-list-2022/ |publisher=Bharat Pm Yojana |first1=Nikhil |access-date=4 November 2022 |archive-date=21 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321042940/https://bharatpmyojna.in/nrega-job-card-list-2022/ |url-status=dead }} {{refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book |last1=Sudha |first1=Narayanan |url=https://books.google.com/books?id=jgPIDgAAQBAJ |title=The "Discouraged Worker Effect" in public works programs: Evidence from the MGNREGA in India |last2=Upasak |first2=Das |last3=Yanyan |first3=Liu |last4=Barrett |first4=Christopher |date=2017 |publisher=Intl Food Policy Res Inst }} * {{Cite web |last1=Narayanan |first1=Rajendran |last2=Dhorajiwala |first2=Sakina |last3=Buddha |first3=Chakradhar |date=January 2021 |title=Can a Machine Learn Democracy? |url=https://cse.azimpremjiuniversity.edu.in/wp-content/uploads/2021/01/Narayanan_Dhorajiwala_Buddha_Machine_Democracy_Jan_2021.pdf |publisher=Centre for Sustainable Employment, Azim Premji University}} * {{Cite journal |last1=Reddy |first1=A. Amarender |last2=Singha Roy |first2=Namrata |last3=Pradeep |first3=Divya |date=2021 |title=Has India's Employment Guarantee Program Achieved Intended Targets? |journal=SAGE Open |language=en |volume=11 |issue=4 |pages=215824402110522 |doi=10.1177/21582440211052281 |s2cid=239609046 |issn=2158-2440|doi-access=free }} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=dDlfDwAAQBAJ |title=Employment Guarantee Programme and Dynamics of Rural Transformation in India: Challenges and Opportunities |date=2018 |publisher=Springer |isbn=978-981-10-6262-9 |veditors=Madhusudan B, PK V, Rudra NM, Cynthia B |ref={{sfnref|Chapter 1, Employment Guarantee Programme and Dynamics of Rural Transformation in India|2018}}}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{Commons-inline|Category:NREGA|NREGA}} * {{Official website|https://mgnrega.in/}} * [https://ruraldiksha.nic.in/RuralDashboard/MGNREGA_NEW.aspx# Ministry of Rural Development, Government of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523023402/https://ruraldiksha.nic.in/RuralDashboard/MGNREGA_New.aspx |date=23 May 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20130816020142/http://saiindia.gov.in/english/home/Our_Products/Audit_Report/Government_Wise/union_audit/recent_reports/union_performance/2013/Civil/Report_6/Report_6.html Report of the CAG on Performance Audit of MGNREGA] * [https://web.archive.org/web/20130921125532/http://nrega.nic.in/netnrega/writereaddata/Circulars/MGNREGA_SAMEEKSHA.pdf MGNREGA Sameeksha, An Anthology of Research Studies on MGNREGA] * [https://nrega.nic.in/Netnrega/WriteReaddata/Circulars/AMC_2018-19_nk_v3_21.03.18.pdf MGNREGA Master Circular Guide FY2018-19] * [https://nrega.nic.in/Netnrega/Data/SPS_Watershed_Works_Manual_Eng.pdf National Rural Employment Guarantee Act Watershed Works Manual 2006] * [https://www.cwds.ac.in/wp-content/uploads/2018/07/NREGA_Report.pdf Women in NREGA: Issues of Child Care. Case Studies from Rajasthan and Uttar Pradesh] * [https://mgnrega.org/ NREGA website] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੋਜਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ]] 4o5g4gn0pvnc1cf0bice9lnn9yti88f 0 21744 843521 543970 2026-07-29T22:42:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843521 wikitext text/x-wiki [[Image:Silk route.jpg|thumb|300px|ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ਜੋ [[ਯੂਰਪ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਮਿਸਰ]], [[ਸੋਮਾਲੀਆ]], [[ਅਰਬ ਪਰਾਇਦੀਪ]], [[ਇਰਾਨ]], [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ]], [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਭਾਰਤ]], [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]], [[ਜਾਵਾ]]-[[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਅਤੇ [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[ਚੀਨ]] ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਂ ਉਤਲੇ ਰਾਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ]] [[Image:Zheng He.png|thumb|300px|ਚੀਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ਜੋ ਛੇਂਗ ਹੇ ਦੇ ਸਫ਼ਰਾਂ ਸਦਕਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ<ref>The Silk Roads: Highways of Commerce and Culture. Vadime Elisseeff (1998).[http://books.google.com.bd/books?id=nVVoRKSZxagC&pg=PA300&lpg=PA300&dq=Zheng+he+and+the+maritime+silk+route&source=bl&ots=ebl6VhCqOx&sig=Wm8LO5J6W9GoC5r8MVtPzVHhkV8&hl=en&sa=X&ei=StSJUYPYNoH-rAeXloCQBg&ved=0CFQQ6AEwBg#v=onepage&q=Zheng%20he%20and%20the%20maritime%20silk%20route&f=false]</ref>]] {{Infobox road | name = ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ | header_type = ਇਤਿਹਾਸਕ | map = Silk route.jpg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland and maritime routes | map_notes = ਮੁੱਖ ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ ਰਾਹਾਂ | location = [[ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ]] | length_km = | time_period = ਲਗਪਗ 120 BCE – 1450s CE | embedded = {{designation list | embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor | designation1_date = 2014 <small>(38th [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਕਮੇਟੀ|ਸੈਸ਼ਨ]])</small> | designation1_type = ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ | designation1_criteria = ii, iii, iv, vi | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = ਖੇਤਰ | designation1_free1value = [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਟਿਕਾਣਾ]] }} }} {{Infobox Chinese |pic=Silk Road (Chinese characters).svg |piccap="Silk Road" in Traditional (top) and Simplified (bottom) Chinese characters |picsize=175px |s=丝绸之路 |t=絲綢之路 |p=Sīchóu zhī lù |mi={{IPAc-cmn|s|^|1|.|ch|ou|2|-|zh|^|1|-|l|u|4}} |suz=Sy-zǿy tsyu lôu |j=Si1-cau4 zi1 lou6 |y=Sī-chàuh jī louh |tl=Si-tiû tsi lōo |lang1=ar |lang1_content=''tariq al-h̩arir'' طريق الحرير |lang2=hy |lang2_content=Մետաքսի ճանապարհ (''Metaksi chanaparh'') |lang3=el |lang3_content=Δρόμος του μεταξιού (''Drómos tou metaxioú'') }} '''ਰੇਸ਼ਮ ਮਾਰਗ''' ({{lang-de|Seidenstraße}}) ਜਾਂ '''ਸਿਲਕ ਰੂਟ''' ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਪਦ ਹੈ ਹੋ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਯੂਰੇਸ਼ੀਆਈ ਭੋਂਆਂ ਉਤਲੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਪੂਰਬੀ]], [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਨੂੰ [[ਭੂ-ਮੱਧ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰਪੀ]] ਜਗਤ ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਉੱਤਰੀ]] ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੇ ਸਨ। ਇਸ 4,000 ਮੀਲ (6,500 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਲੰਮੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਨਫ਼ੇਦਾਰ ਚੀਨੀ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਵਪਾਰ ਸਦਕਾ ਆਇਆ ਹੈ ਜੋ ਹਾਨ ਰਾਜਕੁਲ (206 ਈਸਾ ਪੂਰਵ- 220 ਈਸਵੀ) ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ਿਆਈ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਵਾਧਾ 114 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹਾਨ ਰਾਜਕੁਲ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite book| last=Elisseeff|first=Vadime|authorlink =|title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce|publisher=UNESCO Publishing / Berghahn Books|year=2001|isbn=978-92-3-103652-1 }}</ref> ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂਗ ਛਿਆਨ ਵੱਲੋਂ;<ref name="boulnois">{{Cite book|first=Luce|last=Boulnois|year=2005|title=Silk Road: Monks, Warriors & Merchants|url=https://archive.org/details/silkroad00luce|publisher=Odyssey Books|location=Hong Kong|page=[https://archive.org/details/silkroad00luce/page/66 66]|isbn=962-217-721-2}}</ref> ਪਰ ਇਹਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਵਪਾਰ ਮਾਰਗ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਸਨ।ਰੇਸ਼ਮ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਕਾਲ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਏਸ਼ਿਆ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਉੱਤਰੀ ਰੇਸ਼ਮ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜੋ ਚੀਨ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਕੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਲ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰੇਸ਼ਮ ਰਸਤਾ ਦਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਿੱਸਾ 6, 500 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਚੀਨ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਜਿਸਦਾ ਵਪਾਰ ਇਸ ਰਸਤੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿਚਕਾਰ, ਯੂਰੋਪ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਕਾਲ ਦਾ ਪਹੁੰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।<ref name="ref54qiqod">[http://books.google.com/books?id=9AUxnUNRekgC The Silk Road: Trade, Travel, War and Faith], Susan Whitfield, British Library, pp. 21, Serindia Publications, 2004, ISBN 978-1-932476-13-2, ''... the Sogdian communities seemed to practise marriage with expatriate Indians and Bactrians in the Tarim Basin, since the mother of the Sogdian woman abandoned in Dunhuang bore an Indianized Bactrian name ...''</ref> ਰੇਸ਼ਮ ਰਸਤੇ ਦਾ ਚੀਨ, ਭਾਰਤ, ਮਿਸਰ, ਈਰਾਨ, ਅਰਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਆਲਾਵਾ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ, ਭਿਕਸ਼ੂ, ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ, ਫੌਜੀ, ਘੂਮੰਤੂ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵੀ ਫੈਲੀਆਂ। ਵਪਾਰਕ ਨਜਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਚੀਨ ਰੇਸ਼ਮ, ਚਾਹ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਭੇਜਦਾ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਮਸਾਲੇ, ਹਾਥੀ-ਦੰਦ, ਕੱਪੜੇ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਭੇਜਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੋਮ ਵਲੋਂ ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੁਵਾਂ, ਸ਼ਰਾਬ, ਕਾਲੀਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੇਸ਼ਮ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਰਸਤਾ ਸੀ ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਇਸਦੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਪਾਰੀ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂੱਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਾਮਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਹੋਰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਮਾਨ ਇੱਕ ਹੱਥ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਬਦਲ-ਬਦਲਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਤੱਕ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੇਸ਼ਮ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਵਪਾਰੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਬੈਕਟਰਿਆਈ ਸਨ, ਫਿਰ ਸੋਗਦਾਈ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਰਬ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ। ਰੇਸ਼ਮ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਮਸਲਨ ਤਾਰਿਮ ਦਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟਰਿਆਈ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਸੋਗਦਾਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੇ ਸੁਰਾਗ ਮਿਲੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਪਾਰ]] 6atn5zudcx00ao2s7ltibg8wk70tt2z 0 22277 843433 842352 2026-07-29T21:11:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843433 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = '''ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ''' | image = Jiddu Krishnamurti 01.jpg | image_size = 250px | caption = '''ਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ 1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ''' | birth_date = '''12 ਮਈ 1895''' | birth_place = [[ਮਦਨਾਪੱਲੇ]], [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ]] | death_date = 17 ਫਰਵਰੀ 1986 | death_place = [[ਓਜਾਈ, ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] | education = | occupation = [[ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰ]], [[ਰੂਹਾਨੀਅਤ]], [[ਲੇਖਕ]], [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] | title = | spouse = | parents = ਜਿੱਦੂ ਨਾਰੈਣੀਆ ਅਤੇ ਸੰਜੀਵਾਅੱਮਾ | influenced by = [[ਚਾਰਲਸ ਵੈੱਬਸਤਰ ਲੀਡਬੀਟਰ]], [[ਐਨੀ ਬੀਸੈਂਟ]] | influenced = [[ਜੋਸਿਫ ਕੈਂਪਬੈਲ]], [[ਡੈਵਿਡ ਬੋਹਮ]], [[ਐਲਡਸ ਹਕਸਲੇ]], [[ਬਰੂਸ ਲੀ]], [[ਪਿਊਪਲ ਜਯਾਕਾਰ]], [[ਅਚੂਤ ਪਟਵਰਧਨ]],<ref>[http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-achyut-patwardhan-1541827.html Achyut Patwardhan]</ref> [[ਦਾਦਾ ਧਰਮ-ਅਧਿਕਾਰੀ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mkgandhi-sarvodaya.org/dharma/dharmabio.htm |title=Dada Dharmadhikari Biography |access-date=2013-05-25 |archive-date=2011-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111109114350/http://mkgandhi-sarvodaya.org/dharma/dharmabio.htm |dead-url=yes }}</ref> }} '''ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ''' ([[ਜੇ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ]]) (12 ਮਈ 1895 - 17 ਫਰਵਰੀ 1986) [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (psychological revolution), ਮਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤ, ਧਿਆਨ, ਮਾਨਵੀ ਸੰਬੰਧ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਈਏ ਆਦਿ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ==ਜੀਵਨੀ== ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਔਲਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਵਾਸੂਦੇਵ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮੂਰਤੀ ਦਾ ਜਨਮ 1895 ਵਿੱਚ ਆਂਧਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਦਨਾਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਧ‍ਵਰਗੀ ਬਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਅਸਲ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਵਾਦ ਹੈ।<ref>Williams (2004), p. 465.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਿੱਦੂ ਨਾਰਾਇਨਿਆ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਕੇਵਲ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹੀ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੰਜੀਵਾਮਾ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>Lutyens (1975). p. 5.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰਾਂ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਛੇ ਹੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਸਕੇ।<ref>Williams (2004), pp. 471–472.</ref> ਪਰਿਵਾਰ 1903 ਵਿੱਚ ਕਦਾਪਾ ਜਾ ਕੇ ਬਸ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਪਹਿਲੀ ਠਹਿਰ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਲੇਰੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਨਾਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।<ref>Lutyens (1975), pp.2–4.</ref> ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰ ਜਿਹਾ, "ਧੁੰਦਲਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨਸਾਜ਼," ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਪਛੜੇ,ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਪੈਂਦੀ।<ref>Lutyens (1975), pp. 3–4, 22, 25.</ref> ਲਿਖੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਰੋਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤਜਰਬੇ ਪੇਸ਼ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ 1904 ਵਿੱਚ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੋਈ ਮਾਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀਆਂ।<ref>Lutyens (1983a), pp. 5, 309</ref> ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ।<ref>J. Krishnamurti (2004), p. 16.</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਿਤੀਆ ਨੂੰ ਥੀਓਸੌਫਿਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ [[ਡਾ. ਏਨੀ ਬੇਸੇਂਟ]] ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਦੇ ਪਿਤਾ 1907 ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਏ। ==ਰਚਨਾਵਾਂ== === ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਸਤਕਾਂ === * [[ਸਿੱਖਿਆ-ਸੰਵਾਦ]] * [[ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] * [[ਜਾਣੇ ਹੋਏ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ]] * ਮੁਰਸ਼ਦ ਤੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ== * {{cite journal|last=Aberbach|first=David|date=July 1, 1993|title=Mystical Union and Grief: the Ba'al Shem Tov and Krishnamurti|url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1993-07_86_3/page/309|journal=Harvard Theological Review|volume=86|issue=3|pages=309–321|location=Cambridge, Massachusetts|issn=0017-8160|jstor=1510013}} *{{cite book|last=Jayakar|authorlink=Pupul Jayakar|first=Pupul|year=1986|title=Krishnamurti: a biography|url=https://archive.org/details/krishnamurtibiog0000jaya_u6v7|location=San Francisco|edition=1st|publisher=HarperCollins|Harper & Row|isbn=978-0-06-250401-2}} *{{cite journal|last=Jiddu|first=Krishnamurti|date=January 1, 1926|title=Editorial Notes|journal=The Herald of the Star |volume=XV|issue=1|page=3 |location=London |publisher=Theosophical Publishing House|oclc=225662044}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1928a|chapterurl=http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-the-pool-of-wisdom/jiddu-krishnamurti-the-pool-of-wisdom-07|chapter=Who brings the truth?|title=The pool of wisdom, Who brings the truth, By what authority, and three poems|location=Eerde, Ommen|publisher=Star Publishing Trust|pages=43–53|oclc=4894479|id=Saaremaa, Estonia: jiddu-krishnamurti.net [web publisher]}} *{{cite journal|last=Jiddu|first=Krishnamurti|month=September|year=1929|url=http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php|title=The dissolution of the Order of the Star: a statement by J. Krishnamurti|journal=International Star Bulletin|volume=#b-vol|9=|issue=2 {{interp|issues renumbered starting August 1929}}|pages=28–34|location=Eerde, Ommen|publisher=Star Publishing Trust|oclc=34693176|id=J.Krishnamurti Online [web publisher]|accessdate=March 9, 2010|archive-date=ਅਗਸਤ 15, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php|url-status=dead}} *{{cite web|last=Jiddu|first=Krishnamurti|date=1 August 1965b|url=http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=840&chid=5156|title=Tenth public talk at Saanen|work=J.Krishnamurti Online|id=#jko-sn|8=JKO 650801|publisher=Krishnamurti Foundations|access-date=23 ਨਵੰਬਰ 2013|archive-date=19 ਅਕਤੂਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019124929/http://www.jkrishnamurti.org/krishnamurti-teachings/view-text.php?tid=840&chid=5156|dead-url=yes}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1972|chapterurl=http://jiddu-krishnamurti.net/en/1927-1928-1929-early-writings/krishnamurti-early-writings-03-eerde-gathering-1927|chapter=Eerde Gathering 1927, Questions and answers|series=Early Writings|volume=II [Offprints from Chetana 1970]|location=Bombay|publisher={{URL|1=http://www.chetana.com/p.htm|2=Chetana}}|pages=6–14|oclc=312923125|id=Saaremaa, Estonia: jiddu-krishnamurti.net [web publisher}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=1975b|origyear=1969|title=Freedom from the Known|Freedom from the known|editor-link=Mary Lutyens|editor-last=Lutyens|editor-first=Mary|location=San Francisco|publisher=HarperCollins|HarperSanFrancisco|edition=reprint, 1st Harper paperback|isbn=978-0-06-064808-4|id=#jko-sn|JKO 237}} *{{cite book|last=Jiddu|first=Krishnamurti|year=2004|origyear=originally published 1982. San Francisco: HarperCollins|Harper & Row|title=Krishnamurti's Journal|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|isbn=978-0-900506-23-9}} *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1975|title=Krishnamurti: The Years of Awakening|Krishnamurti: the years of awakening|location=New York|publisher=Farrar Straus and Giroux|edition=1st US|isbn=978-0-374-18222-9}}; {{cite book|year=1983a|origyear=1975|edition=Reprint of 1st US|location=New York|publisher=Avon Books|Discus|isbn=978-0-380-00734-9}}; {{cite book|year=1997|origyear=1975|url=web|title=preview|url=http://books.google.com/books?id=lhPFWXgxQCkC|edition=Reprint of 1st US |location=Boston|publisher=Shambhala Publications|isbn=978-1-57062-288-5}} <!-- Note title field of 1997 Shambhala ed. --> *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1983b|title=Krishnamurti: The Years of Fulfilment|url=https://archive.org/details/krishnamurti00mary|Krishnamurti: the years of fulfilment|location=New York|publisher=Farrar Straus and Giroux|edition=1st US|isbn=978-0-374-18224-3}}; {{cite book|year=1983c|location=London|publisher=John Murray (publisher)|John Murray|edition=1st UK|isbn=978-0-7195-3979-4}}; {{cite book|year=2003a|origyear=1983|url=web|title=preview|url=http://books.google.com/books?id=WKmJndX5B8wC|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|edition=1st KFT|id=Google Books [web preview publisher]|isbn=978-0-900506-20-8}} <!-- Note title field of 2003a KFT ed. --> *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1990|title=The life and death of Krishnamurti|location=London|publisher=John Murray (publisher)|John Murray|edition=1st UK|isbn=978-0-7195-4749-2}};; {{cite book|year=2003c|origyear=1990|title={{interp|web preview}}|url=http://books.google.com/books?id=nA2rmMRF2F8C|edition=#add-eds|1st KFT|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|isbn=978-0-7195-4749-2}} <!-- Note title field of 2003c KFT ed. --> *{{cite book|authorlink=Mary Lutyens|last=Lutyens|first=Mary|year=1995|title=The boy Krishna: the first fourteen years in the life of J. Krishnamurti|location=Bramdean|publisher=Krishnamurti Foundation Trust|type=pamphlet|isbn=978-0-900506-13-0}} *{{cite book|last=Sloss|first=Radha Rajagopal|year=1991|location=London|publisher=Bloomsbury Publishing|title=Lives in the Shadow with J. Krishnamurti|Lives in the shadow with J. Krishnamurti|edition=1st|isbn=978-0-7475-0720-8}} *{{cite book|last=Vernon|first=Roland|year=2001|title=Star in the east: Krishnamurti: the invention of a messiah|url=https://archive.org/details/starineastkrishn00vern|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|Palgrave|isbn=978-0-312-23825-4}} *{{cite book|last=Williams|first=Christine V.|year=2004|title=Jiddu Krishnamurti: world philosopher (1895–1986): his life and thoughts|url=http://books.google.com/books?id=NzDar6XfICEC|location=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-2032-6}} {{ਅਧਾਰ}} h07ovxqxk22b6mc24hbpod8sgbqyjub 0 22278 843501 599827 2026-07-29T22:21:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843501 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਐਲਡਸ ਹਕਸਲੇ | image = Aldous Huxley.gif | imagesize = 180x241px | alt = Blurry monochrome head-and-shoulders portrait of Aldous Huxley, facing viewer's right, chin a couple of inches above hand | birth_name = '''ਐਲਡਸ ਲਿਓਨਾਰਦ ਹਕਸਲੇ''' | birth_date = '''26 ਜੁਲਾਈ 1894''' | birth_place = [[ਗੋਡਾਲਮਿੰਗ]], ਸਰੀ,<br/>ਇੰਗਲੈਂਡ | death_date =22 ਨਵੰਬਰ 1963 (ਉਮਰ 69) | death_place = [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਜ]], ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ,<br/>ਯੂਨਾਇਟਡ ਸਟੇਟਸ | resting_place = [[ਕੌਮਪਟਨ, ਗਿਲਡਫੋਰਡ]], ਸਰੀ,<br/>ਇੰਗਲੈਂਡ | occupation = (ਗਲਪ & ਗੈਰ-ਗਲਪ) ਲੇਖਕ | notableworks = ''[[ਬਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ]]'',<br /> ''[[Island (novel)|Island]]'', ''[[Point Counter Point]]'', <br />''[[The Doors of Perception]]'', <br />''[[The Perennial Philosophy]]'' | influences = [[ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵਨੰਦ]], [[ਜਿੱਦੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ]], [[ਐਫ਼ ਮੈਥੀਆਸ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ]], [[ਮੌਨਟੇਨ]], [[ਯੇਵਗਨੀ ਜਾਮਿਆਤਨ]], [[ਵਿਲੀਅਮ ਬਲੇਕ]], [[ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨਜ਼]], [[ਥਾਮਸ ਮਾਲਥਸ]], [[ਵਿਲਫਰੈਡੋ ਵਿਲਫ੍ਰੈਡੋ ਪਾਰੇਟੋ]], [[ਐਚ ਜੀ ਵੈਲਜ]], [[ਮੈਥਿਊ ਅਰਨੋਲਡ]], [[ਥਾਮਸ ਟ੍ਰਾਹੀਮ]], [[ਵਿਲੀਅਮ ਲਾ]], [[ਗੇਰਾਲਡ ਹਰਡ]], [[ਡੀ ਐਚ ਲਾਰੰਸ]] | influenced = [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਈਸ਼ਰਵੁੱਡ]], [[ਮਾਈਕਲ ਹੂਲੇਬੇਕ]], [[ਜਿਮ ਮੌਰੀਸਨ]],[[ਜਾਰਜ ਆਰਵਿਲ]], [[ਹਸਟੀਨ]], [[ਕੁਰਤ ਵੋਨਗੱਟ]], [[ਮਾਰਗ੍ਰੇਟ ਅਤੂਦ]], [[ਲੇਓਨ ਕਾਸ]], [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਹਿਚਨਸ]], [[ਥਾਮਸ ਮੇਰਟੋਨ]], [[ਸਾਈਰੀਲ ਕੋਨੋਲੀ]], [[ਗੇਰਾਲਡ ਹਰਡ]], [[ਈਸ਼ਾਹ]] | signature = Aldous Huxley signature.svg }} '''ਐਲਡਸ ਲਿਓਨਾਰਦ ਹਕਸਲੇ''' (26 ਜੁਲਾਈ 1894 – 22 ਨਵੰਬਰ 1963) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਸੀ<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8PHKq723vpUC&pg=PA366|title=Aldous Huxley|date=1975|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-15915-9|editor-last=Watt|editor-first=Donald|page=366|quote=Inge's agreement with Huxley on several essential points indicates the respect Huxley's position commanded from some important philosophers … And now we have a book by Aldous Huxley, duly labelled ''The Perennial Philosophy''. … He is now quite definitely a mystical philosopher.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=77ithOrxlgMC&pg=PA2|title=Aldous Huxley and the Search for Meaning: A Study of the Eleven Novels|last=Sion|first=Ronald T.|date=2010|publisher=McFarland & Company, Inc.|isbn=978-0-7864-4746-6|page=2|quote=Aldous Huxley, as a writer of fiction in the 20th century, willingly assumes the role of a modern philosopher-king or literary prophet by examining the essence of what it means to be human in the modern age. … Huxley was a prolific genius who was always searching throughout his life for an understanding of self and one's place within the universe.}}</ref><ref>{{cite book|title=Aldous Huxley: Brave New World|url=https://archive.org/details/aldoushuxleybrav0000reif|last=Reiff|first=Raychel Haugrud|publisher=Marshall Cavendish Corporation|year=2010|isbn=978-0-7614-4278-3|page=[https://archive.org/details/aldoushuxleybrav0000reif/page/7 7]|quote=He was also a philosopher, mystic, social prophet, political thinker, and world traveler who had a detailed knowledge of music, medicine, science, technology, history, literature and Eastern religions.}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=_uIdAQAAIAAJ&q=aldous+huxley+philosopher|title=Aldous Huxley: A Biography|last=Sawyer|first=Dana|publisher=Crossroad Publishing Company|year=2002|isbn=978-0-8245-1987-2|page=187|quote=Huxley was a philosopher but his viewpoint was not determined by the intellect alone. He believed the rational mind could only speculate about truth and never find it directly.|author-link=Dana Sawyer|access-date=10 April 2016}}</ref> ਅਤੇ ਹਕਸਲੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਬਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ]] ਨਾਮਕ ਭਵਿੱਖਦਰਸ਼ੀ ਨਾਵਲ ਕਰ ਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਆਕਸਫੋਰਡ ਕਵਿਤਾ (ਆਕਸਫੋਰਡ ਪੋਏਟਰੀ) ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਯਾਤਰਾ - ਵਰਣਨਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਰੀ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਗਲੇਰਾ ਦਾ ਭਾਗ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ [[ਲਾਸ ਏਂਜਲਿਸ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। == ਮੁਖ ਰਚਨਾਵਾਂ == * ਕਰੋਮ ਯੇਲੋ - 1921 * ਪੁਆਇੰਟ ਕਾਉੰਟਰ ਪੁਆਇੰਟ - 1928 * [[ਬਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ]] - 1932 * ਬਰੇਵ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਰਿਵਿਜੀਟਿਡ - 1958 * ਆਈਲੈੰਡ - 1962 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ]] epkzn8m9kklh4szj317rg3k6lwfunbx 0 22305 843583 818113 2026-07-29T23:46:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843583 wikitext text/x-wiki {{Infobox person <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਜਾਹਨ ਸਟੇਨਬੈਕ | awards = [[ਗਲਪ ਲਈ ਪਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1940) <br /> [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] (1962) | image = John Steinbeck 1962.jpg | caption = ਜਾਹਨ ਸਟੇਨਬੈਕ 1962 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਵੀਡਨ ਟਰਿੱਪ ਸਮੇਂ। | birth_name = ਜਾਹਨ ਅਰਨੈਸਟ ਸਟੇਨਬੈਕ, ਜੂਨੀਅਰ | birth_date = 27 ਫਰਵਰੀ 1902| birth_place = ਸਾਲੀਨਸ, [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ]] | death_date = 20 ਦਸੰਬਰ 1968 (ਉਮਰ 66) | death_place= ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਯੂਨਾਇਟਡ ਸਟੇਟਸ | occupation = ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, [[ਜੰਗ ਪੱਤਰਕਾਰ]] | notableworks = ''[[ਆਫ਼ ਮਾਈਸ ਐਂਡ ਮੈੱਨ]]'' (1937)<br />''[[ਦ ਗ੍ਰੇਪਸ ਆਫ਼ ਰੈਥ]]'' (1939)<br /> ''[[ਈਸਟ ਆਫ਼ ਐਡਨ (ਨਾਵਲ)|ਈਸਟ ਆਫ਼ ਐਡਨ]] (1952)<ref name=nobel> ਸਵੀਡਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਨੇ ''ਦ ਗ੍ਰੇਪਸ ਆਫ਼ ਰੈਥ'' ਅਤੇ ''ਦ ਵਿੰਟਰ ਆਫ਼ ਅਵਰ ਡਿਸਕੋਨਟੈਂਟ'' ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਗਰਦਾਨਿਆ। <br/>{{cite web | url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1962/press.html | title=The Nobel Prize in Literature 1962: Presentation Speech by Anders Österling, Permanent Secretary of the Swedish Academy | publisher=NobelPrize.org | accessdate=April 21, 2008 }}</ref> | signature = John Steinbeck signature.svg }} '''ਜਾਹਨ ਅਰਨੈਸਟ ਸਟੇਨਬੈਕ, ਜੂਨੀਅਰ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''John Ernst Steinbeck;''' 27 ਫਰਵਰੀ 1902 – 20 ਦਸੰਬਰ 1968) ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਲਤਜ਼ਿਰ ਇਨਾਮ -ਜੇਤੂ ਨਾਵਲ ''[[ਦ ਗ੍ਰੇਪਸ ਆਫ਼ ਰੈਥ]]'' (1939), ''[[ਈਸਟ ਆਫ਼ ਐਡਨ (ਨਾਵਲ)|ਈਸਟ ਆਫ਼ ਐਡਨ]]'' (1952) ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਨਾਵਲ ''[[ਆਫ਼ ਮਾਈਸ ਐਂਡ ਮੈੱਨ]]'' (1937) ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸੋਲਾਂ ਨਾਵਲਾਂ, ਛੇ ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹਾਂ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਸਤਾਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਸਟੇਨਬੈਕ ਨੂੰ 1962 ਵਿੱਚ [[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਮਿਕ ਨਾਵਲਾਂ ''ਟੋਰਟੀਲਾ ਫਲੈਟ'' (1935) ਅਤੇ ''ਕੈਨਰੀ ਰੋਅ'' (1945), ਬਹੁ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿਕ ਨਾਵਲ ''[[ਈਸਟ ਆਫ਼ ਐਡਨ (ਨਾਵਲ)|ਈਸਟ ਆਫ਼ ਈਡਨ]]'' (1952), ਅਤੇ ਨਾਵਲ ''ਚੂਹੇ ਅਤੇ ਆਦਮੀ'' (1937) ਅਤੇ ''ਰੈੱਡ ਪੋਨੀ'' (1937) ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੁਲਿਟਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ-ਜੇਤੂ '' ਕਹਿਰ ਦੇ ਅੰਗੂਰ'' (1939)<ref>{{cite web|url=http://www.pulitzer.org/bycat/Novel|title=Novel|publisher=The Pulitzer Prizes|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821041438/http://www.pulitzer.org/bycat/Novel|archivedate=August 21, 2008|df=mdy-all}}</ref> ਸਟਾਈਨਬੈਕ ਦਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਨਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Sixteen Modern American Authors">{{cite book|last1=Bryer|first1=R. Jackson|title=Sixteen Modern American Authors, Volume 2|url=https://archive.org/details/sixteenmodername0002unse_r4j5|date=1989|publisher=Duke University Press|location=Durham, NC|isbn=978-0822310181|page=[https://archive.org/details/sixteenmodername0002unse_r4j5/page/620 620]}}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 75 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੀਆਂ 14 ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ।<ref name="Grapes of Wrath 10 facts">{{cite web|last1=Chilton|first1=Martin|title=The Grapes of Wrath: 10 surprising facts about John Steinbeck's novel|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/10755043/The-Grapes-of-Wrath-10-surprising-facts-about-John-Steinbecks-novel.html|publisher=Telegraph (London)|accessdate=December 6, 2014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141213002044/http://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/10755043/The-Grapes-of-Wrath-10-surprising-facts-about-John-Steinbecks-novel.html|archivedate=December 13, 2014|df=mdy-all}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} {{ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] hpwkgqczcerot73hm690a44oa8cr8xs 0 23274 843461 814819 2026-07-29T21:36:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843461 wikitext text/x-wiki [[File:Fasces lictoriae.svg|thumb|upright|'''''ਫ਼ਾਸਿਸ'', ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਡੰਡਿਆਂ ਦਾ ਬੰਡਲ - ਸੱਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ''']] '''ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ''' ਜਾਂ ਫਾਸਿਜ਼ਮ{{IPAc-en|ˈ|f|æ|ʃ|ɪ|z|əm}} ਸਰਬਸੱਤਾਵਾਦੀ [[ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੁਝਾਨ ਹੈ,<ref>Turner, Henry Ashby, Reappraisals of Fascism. New Viewpoints, 1975. p. 162. States fascism's "goals of radical and authoritarian nationalism".</ref><ref>Larsen, Stein Ugelvik, Bernt Hagtvet and Jan Petter Myklebust, Who were the Fascists: Social Roots of European Fascism, p. 424, "organized form of integrative radical nationalist authoritarianism"</ref> ਜਿਸਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਅੰਦਰ ਜੋਰ ਫੜਿਆ। ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ [[ਨਿਰੰਕੁਸ਼]] ਰਿਆਸਤ ਨਾਲ [[ਵੈਨਗਾਰਡ ਪਾਰਟੀ]] ਤੇ ਟੇਕ ਰਖਦਿਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੜਕਾ ਕੇ ਜਨਤਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਫਾਸ਼ੀ ਅਧਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਮਕਸਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>Grčić, Joseph. Ethics and Political Theory (Lanham, Maryland: University of America, Inc, 2000) p. 120</ref><ref>Blamires, Cyprian, World Fascism: a Historical Encyclopedia, Volume 1 (Santa Barbara, California: ABC-CLIO, Inc., 2006) p. 140–141, 670.</ref><ref>Eatwell, Roger, Fascism: a History (Allen Lane, 1996) pp. 215.</ref> [[ਉਦਾਰ ਜਮਹੂਰੀਅਤ]], [[ਸਮਾਜਵਾਦ]],ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ]] ਦੀਆਂ ਮੁਢੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਂਝੇ ਲਛਣ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਮਾਣ, ਤਕੜੇ ਲੀਡਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ [[ਅੰਧਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]], [[ਨਸਲਵਾਦ]], ਅਤੇ [[ਫੌਜਵਾਦ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿੰਸਾ, ਜੰਗ, ਅਤੇ [[ਸਾਮਰਾਜ]] ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।<ref>Griffin, Roger and Matthew Feldman, eds., Fascism: Fascism and Culture (London and New York: Routledge, 2004) p. 185.</ref><ref name="Stanley G. Payne 1945. Pp. 106">Stanley G. Payne. A History of Fascism, 1914–1945. Pp. 106.</ref><ref>Jackson J. Spielvogel. ''Western Civilization''. Wadsworth, Cengage Learning, 2012. P. 935.</ref> ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿ ਵਧੀਆ ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾੜੇ ਧੀੜੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਕੁਚਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲੈਣ।<ref>Cyprian P. Blamires. World Fascism: A Historical Encyclopedia, Volume 2. Santa Barbara, California, USA: ABC-CLIO, 2006. P. 331.</ref> ==ਸ਼ਬਦ ਵਿਉਤਪਤੀ== ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਸਿਜਮੋ ਲੈਟਿਨ ਸ਼ਬਦ ''ਫ਼ਾਸਿਸ'' (fasces) ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/fascism | title =Definition of FASCISM | publisher =''[[Merriam-Webster]]'' | date =April 27, 2013}}</ref> ਫ਼ਾਸਿਸ ਇੱਕ ਕੁਹਾੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਡੰਡਿਆਂ ਦਾ ਬੰਡਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ<ref>{{cite web | url =http://www.okwu.edu/keating-center/2013/04/the-rule-of-law-symbols-of-power/ | title =The Rule of Law: Symbols of Power | coauthors =Peter Johnston | author =''[[Oklahoma Wesleyan University]]'' | publisher =okwu.edu | date =April 12, 2013 | access-date =ਦਸੰਬਰ 19, 2013 | archive-date =ਮਾਰਚ 30, 2017 | archive-url =https://web.archive.org/web/20170330232643/http://www.okwu.edu/keating-center/2013/04/the-rule-of-law-symbols-of-power/ | dead-url =yes }}</ref>, ਜੋ ਸਿਵਲ ਮਜਿਸਟਰੇਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।<ref>{{cite web | url=http://intraweb.stockton.edu/eyos/page.cfm?siteID=78&pageID=35 | title =Policing Rome: Maintaining Order in Fact and Fiction | author =Tom Watkins | coauthors =''[[Richard Stockton College of New Jersey]]'' | publisher =stockton.edu | year =2013}}</ref> ਇਹ ਫ਼ਾਸੇ ਮਜਿਸਟਰੇਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਰਖਿਅਕਾਂ ਕੋਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref name="Webster's II New College Dictionary">{{cite book|last = New World|first =Websters|title =Webster's II New College Dictionary| publisher =Houghton Mifflin Reference Books| isbn =0-618-39601-2|year = 2005}}</ref> ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਸਿਜਮੋ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਗਠਨਾਂ - ਜੁੰਡਲੀਆਂ ਜਾਂ ਗਰੋਹਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਾਸਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਏਕਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਬੰਡਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਹੀ ਛੜੀ ਸੌਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="In the Shadow of the Fasces: Political Design in Fascist Italy">{{cite book|last =Doordan|first =Dennis P| title =In the Shadow of the Fasces: Political Design in Fascist Italy|url =https://archive.org/details/isbn_9780299148744| publisher =The MIT Press| isbn =0-299-14874-2|year =1995}}</ref> ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫਾਸੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ: .. ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਫੈਲੰਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੀਰ ਇੱਕ ਜੂਲੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name="Fashioning the Body Politic: Dress, Gender, Citizenship">{{cite book|last = Parkins|first =Wendy|title =Fashioning the Body Politic: Dress, Gender, Citizenship|url = https://archive.org/details/fashioningbodypo0000unse| publisher =Berg Publishers| isbn =1-85973-587-8|year = 2002}}</ref> == ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ == ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ, ਫਾਸ਼ਿਸਟਵਾਦ (ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਮਸੋਲੀਨੀ ਦਾ ਚਲਾਇਆ), ਅਧਿਨਾਇਕਵਾਦ, ਅੰਧਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਉਗਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://pupdepartments.ac.in/e2p/#|title=ਅੰ-ਪੰ ਕੋਸ਼|website=pupdepartments.ac.in|access-date=2019-05-28|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714163445/http://pupdepartments.ac.in/e2p/|dead-url=yes}}</ref> ==ਜਨਮ ਤੇ ਉਭਾਰ== ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦਾ ਜਨਮ 1914 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਿੰਡੀਕਲਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਚਾਰਕ ਜਾਜੇਂਜ ਸਾਰੇਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਇਟਲੀ ਦੀ ਸਿੰਡਿਕੈਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। 1919 ਵਿੱਚ [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁੱਝ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ]] ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾ ਲਈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਥਾਨ, ਘਰੇਲੂ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਧਤੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਦੇ ਖਾਸ ਨੁਕਤੇ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈ ਕੇ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਏ। ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਨੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਜਰਖੇਜ਼ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰੋਸੋਨੀ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਿੰਡਿਕੈਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁਨਰੋਥਾਨ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਨਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਗਰੀਬ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਵੱਡੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। [[ਸਿੰਡਿਕੈਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਤਦ ਤੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦੇ ਕਰੂਰ ਦਮਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਬੜਨ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮਨੋਬਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਤੱਤ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਫਾਸਿਸਟਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਕੁੱਝ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਨਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗਰਸਤ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਅਨਿਸ਼ਚਤਾ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਅੰਤ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਨੂੰ ਕਾਲੀਆਂ ਕਮੀਜਾਂ ਪਹਿਨੀਂ ਫਾਸਿਸਟਾਂ ਨੇ ਰੋਮ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਮਰਾਟ ਵਿਕਟਰ ਇਮੈਨੂਅਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਕੇ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣੀ ਪਈ। ਫਾਸਿਸਟਾਂ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦੇ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ਤਾਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜਕੜਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਾਸਿਸਟਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ਤੰਤਰ [[ਦੂਸਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ|ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਨੇ ਧੁਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਈ 1943 ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੇ ਇਟਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਾਸਿਸਟਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਚੱਕਰ ਬੜੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਉਲਟੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਗਿਆ। ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਰੜੇ ਰੋਸੇ ਨਾਲ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫਾਸਿਸਟ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਰੰਭਕ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। 1919 ਅਤੇ 1922 ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚੁਣੋਤੀ ਸਿੰਡਿਕੈਲਿਸਟ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉਲਟ-ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਪੇਨ, ਜਰਮਨੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ, ਸਾਮਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮੱਤ (ਐਂਟੀਥੀਸਿਸ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 1935 ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਿਟਲਰ-ਮੁਸੋਲਿਨੀ-ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਲੰਘਣ ਅਤੇ [[ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ]] ਵੀ ਜੁੜ ਗਏ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ]] ਉੱਤੇ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਸੀ: ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਨਿਰਿਆਤ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁੱਝ ਤੱਤ ਸਰਗਰਮ ਸਨ, ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਉਮਰ ਫਾਸਿਸਟਸ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਏਕਸ਼ਨ ਫਰਾਂਕਾਇਸੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। [[ਜਰਮਨੀ]] (ਨਾਜ਼ੀ), ਸਪੇਨ (ਫੈਲੰਗੈਲਿਜਮ) ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਫਲ ਤਜ਼ਰਬੇ ਹੋਏ। ਹਿਟਲਰ ਤਾਂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੀ ਸੀ। ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਪਨਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਪੇਨ ਦੇ ਰਿਵੇਰਾ ਅਤੇ [[ਆਸਟਰੀਆ]] ਦੇ ਡਾਲਫਸ ਨੂੰ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 1937 ਵਿੱਚ ਬਰਲਿਨ-ਰੋਮ-ਧੁਰੀ ਬਨਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਕੀਤਾ। ਪਰ 1940 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਰੀਕਾ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਬਾਲਕਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਫੌਜੀ ਹਾਰ ਨੇ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਈ 1943 ਦਾ ਸਿਸਲੀ ਉੱਤੇ ਐਂਗਲੋ - ਅਮਰੀਕੀ - ਹਮਲਾ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਤੇ ਅੰਤਮ ਅਤੇ ਅੰਤਕਾਰੀ ਚੋਟ ਸੀ। == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦ == ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਢਲਾ ਅਸੂਲ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣੋ, ਕਿੰਤੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://nawanzamana.in//news_details.html?id=23638|title=ਸਿੱਖਿਆ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਚੌਤਰਫ਼ਾ ਹਮਲਾ|website=nawanzamana.in|language=en|access-date=2019-05-28|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018210507/http://nawanzamana.in/news_details.html?id=23638|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}}। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਰਪੋਰੇਟਵਾਦ]] 6p2yekp7j272clno599cxlxtvqxlngg 0 23413 843593 653117 2026-07-29T23:55:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843593 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ | image = 'Jujhar Singh Bundela Kneels in Submission to Shah Jahan', painted by Bichitr, c. 1630, Chester Beatty Library (cropped2).jpg | caption = ਬਿਚਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, {{circa|1630}} | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਪੰਜਵਾਂ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 19 ਜਨਵਰੀ 1628&nbsp;–31 ਜੁਲਾਈ 1658<ref>{{cite book |last1=Shujauddin |first1=Mohammad|last2=Shujauddik |first2=Razia |year=1967 |title=The Life and Times of Noor Jahan |location=Lahore |publisher=Caravan Book House |page=121 |oclc=638031657 |language=en}}</ref> | reign-type = | coronation = 14 ਫਰਵਰੀ 1628,<ref>{{cite book |editor-last1=Necipoğlu |editor-first1=Gülru |editor-link=Gülru Necipoğlu |year=1994 |title=Muqarnas : an annual on Islamic art and architecture |volume=11 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden, Netherlands |page=143 |isbn=978-90-04-10070-1}}</ref> [[ਆਗਰਾ]] | predecessor = ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (''ਹਕੀਕੀ'')<br />[[ਜਹਾਂਗੀਰ|ਜਹਾਂਗੀਰ ਪਹਿਲਾ]] | spouse = {{marriage|[[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ]]|1612|1631|reason=ਮੌਤ}} | spouse-type = ਕੰਸੋਰਟ | successor = [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] | birth_name = ਖ਼ੁਰਮ<ref>{{cite book |last=Fenech |first=Louis E. |editor-last1=Singh |editor-first1=Pashaura |editor1-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E. |year=2014 |chapter=The Evolution of the Sikh Community |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |page=46 |isbn=978-0-19-969930-8 |quote=Jahangir’s son, ponkua, better known as the emperor Shah Jahan the Architect}}</ref> | birth_date = {{Birth date|1592|01|05|df=y}} | birth_place = [[ਲਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ]], [[ਲਹੌਰ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | death_date = {{Death date and age|1666|01|22|1592|01|05|df=y}} | death_place = [[ਆਗਰੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ]], [[ਆਗਰਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] | burial_place = [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]], [[ਆਗਰਾ]] | issue = {{unbulleted list <!-- Individuals without articles and/or who died as infants may be omitted from the list on an arbitrary basis. --> | [[ਪਰਹੇਜ਼ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] | [[ਹੁਰ-ਉਲ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]] | [[ਜਹਾਂਆਰਾ ਬੇਗਮ]] | [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] | [[ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ (ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ)|ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ]] | [[ਰੌਸ਼ਨਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ]] | [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] | [[ਮੁਰਾਦ ਬਖ਼ਸ਼]] | [[ਗੌਹਰਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ]] }} | issue-link = #Issue | issue-pipe = ਹੋਰ... | full name = ਸ਼ਿਹਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖੁਰਰਮ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ<ref>{{cite book |editor-last1=Singh |editor-first1=Pashaura |editor1-link=Pashaura Singh (Sikh scholar) |editor-last2=Fenech |editor-first2=Louis E. |year=2014 |chapter=Index |title=The Oxford Handbook of Sikh Studies |publisher=Oxford University Press |page=649 |isbn=978-0-19-969930-8 |quote=Shah Jahan, Emperor Shahabuddin Muhammad Khurram}}</ref> | regnal name = ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ<ref>{{cite book |last1=Flood |first1=Finbarr Barry |last2=Necipoglu |first2=Gulru |author-link2=Gülru Necipoğlu |year=2017|title=A Companion to Islamic Art and Architecture |publisher=John Wiley & Sons |page=897 |isbn=978-1-119-06857-0 |language=en}}</ref> | posthumous name = ਫਿਰਦੌਸ ਆਸ਼ਿਆਨੀ ({{lit|ਉਹ ਜੋ ਫਿਰਦੌਸ ਵਿੱਚ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ}}) | house = [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਬਾਬਰ ਦਾ ਘਰਾਣਾ]] | father = [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] | mother = [[ਜਗਤ ਗੋਸੈਨ|ਬਿਲਕਿਸ ਮਕਾਨੀ]] | signature = Seal of Shah Jahan.png | signature_type = [[ਮੋਹਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ)|ਸ਼ਾਹੀ ਮੋਹਰ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]] {{small|([[ਹਨਾਫੀ]])}} | dynasty = [[File:Timurid.svg|25px]] [[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼]] | spouses = {{unbulleted list |{{marriage|[[ਕੰਧਾਰੀ ਬੇਗਮ|ਕੰਦਾਹਰੀ ਮਹਲ]]<br/>|1610}} |{{marriage|[[ਇਜ਼-ਉਨ-ਨਿਸਾ|ਅਕਬਰਬਾਦੀ ਮਹਿਲ]]<br/>|1617}} |ਖਾਰਵਾ ਦੀ ਲੀਲਾਵਤੀ ਬਾਈ|ਫਤਿਹਪੁਰੀ ਮਹਿਲ}} | spouses-type = ਪਤਨੀਆਂ }} '''ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਿਹਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ੁਰਮ''' (5 ਜਨਵਰੀ 1592 – 22 ਜਨਵਰੀ 1666), '''ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ I''' ({{IPA-fa|ʃɑːh d͡ʒahɑːn}}; {{lit|King of the World}}) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਜਨਵਰੀ 1628 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 1658 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਮੁਗਲ ਆਪਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ({{Reign|1605|1627}}) ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ,ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ [[ਮੇਵਾੜ]] ਦੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ|ਦੱਖਣ]] ਦੇ [[ਲੋਦੀ|ਲੋਦੀਆਂ]] ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ [[ਆਗਰੇ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾਇਆ। ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਲਾਲ ਕਿਲਾ]], [[ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਮਸਜਿਦ, ਠੱਟਾ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਮਸਜਿਦ]] ਅਤੇ [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]] ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਰਕ ਬਣਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ]] ਦਾ ਸਮਾਧ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ ਸਲਤਨਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਮਲਾਵਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾਇਆ, ਅਤੇ 1630-32 ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਡੇਕਨ ਕਾਲ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1657 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] (ਸ਼. 1658-1707) ਜੇਤੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਈ 1658 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 1658 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਨਵਰੀ 1666 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ।<ref>{{cite book |url=https://archive.org/details/illustrateddicti0000unse |title=Illustrated dictionary of the Muslim world |publisher=Marshall Cavendish Reference |year=2011 |isbn=978-0-7614-7929-1 |location=Tarrytown, NY |page=[https://archive.org/details/illustrateddicti0000unse/page/136 136] |url-access=registration}}</ref> ਉਸਨੂੰ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਰਾਜ [[ਅਕਬਰ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਨਕਸਬੰਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਇਸਲਾਮੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।{{sfn|Richards|1993|loc=''Shah Jahan'', pp. [https://archive.org/details/iB_in/1-3/page/n136/mode/1up 121–122]}} == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == === ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ === ਉਸਦਾ ਜਨਮ 5 ਜਨਵਰੀ 1592 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ [[ਜਗਤ ਗੋਸੈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ '[[ਜਹਾਂਗੀਰ]]' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=Shah Jahan |url=https://www.britannica.com/biography/Shah-Jahan |website=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="Findly 1993 125">{{harvnb|Findly|1993|p=125}}</ref> ਖੁਰਮ ({{lang-fa|{{nq|خرم}}|lit=joyous}}) ਨਾਮ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਲਈ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ।<ref name="Findly 1993 125" /> ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਕਬਰ ਖੁਰਰਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ "ਉਸ ਦੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।"<ref>{{Cite book |last=Jahangir |author-link=Jahangir |translator-last=Thackston |translator-first=W. M. |year=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/30/mode/1up |publisher=Oxford University Press |page=30 |isbn=0-19-512718-8}}</ref> ਜਦੋਂ ਖੁਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਸਲੀਮ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ [[ਰੁਕਾਇਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ]] ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਰੁਕਈਆ ਨੇ ਖੁਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ<ref>{{harvnb|Eraly|2000|p=299}}</ref> ਅਤੇ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੁਕਈਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਰਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, "ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ [ਪੁੱਤ] ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵੱਧ।"<ref name=Tuzuk>{{Cite book |last=Jahangir |author-link=Jahangir |translator-last=Thackston |translator-first=W. M. |year=1999 |title=The Jahangirnama: Memoirs of Jahangir, Emperor of India |url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/46/mode/1up |publisher=Oxford University Press |page=46 |isbn=0-19-512718-8}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1605 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸਦੀ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰਤ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|last=Kamboh|first=Muhammad Saleh|title=Amal I Salih|quote=During her stay at Fatehpur, the mother of Shah Jahan, Hazrat Bilqis Makani, a resident of Agra became ill. The treatment did not work. Finally, on 4th Jamadi-ul-Awal, she passed away and according to her will, she was buried at Dehra Bagh, near Noor Manzil.}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Perston |first1=Diana |title=A Teardrop on the Cheek of Time: The Story of the Taj Mahal |year=2007 |url=https://archive.org/details/teardroponcheeko0000pres |last2=Perston |first2=Micheal |quote=Although removed from his mother at birth, Shah Jahan had become devoted to her.}}</ref> 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1619 ਨੂੰ [[ਆਗਰਾ|ਅਕਬਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਗੋਸਾਈਂ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, ਉਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਣ ਅਤੇ 21 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੋਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ ਭਰੀ ਅਤੇ ਸਾਦਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ|ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਾਹਲ]] ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵੰਡਣ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਹਰ ਸਵੇਰ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਪਾਠ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਬਕ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|last=Lal|first=Muni|title=Shah Jahan|publisher=Vikas Publishing House|year=1986|pages=52}}</ref> ==ਸਮਰਾਟ== ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਸਿੰਹਾਸਨ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1627 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਉਮਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਣ ਲਈ ਵਿਆਕੁਲ ਸੀ। 1658 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1666 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਆਗਰਾ ਫੋਰਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ==ਮੁਗਲ ਵਾਸਤੁਕਲਾ == ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੁਗਲ ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਦਾ ਸੋਨਾ ਯੁੱਗ ਸੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਕਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਰਕਾਂ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਲ ਲਈ ਇੱਕ ਕਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 1632 - 1648 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]], ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਵਾਇਆ. [[ਮੋਤੀ ਮਸਜਦ]], ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਆਗਰਾ, [[ਲਾਲ ਕਿਲਾ]] ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ [[ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ, ਦਿੱਲੀ|ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਸਜਦਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਥਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸਜਦ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਣ. ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਖ਼ਤੇ ਏ ਤਾਓਸ ਜਾਂ ਮੋਰ ਸਿੰਹਾਸਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਅਨੁਮਾਨ ਵਲੋਂ ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਲੋਂ ਮਿਲੋ। ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ ਨਾਮਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਵਾਨ ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਮਸਜਦ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ - ਏ- ਖਾਸ ਸਨ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਵੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਸਵਾਦ ਚਖਾ ਹੈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ 777 ਉਦਿਆਨੋਂ, ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਗਰੀਸ਼ਮਕਾਲੀਨ ਘਰ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਮੀਸ਼ਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਗਾਨੋਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਣ ਲਈ ਜਿੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਰਾਜੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] 6p7qu2c7ul6b9ug385da29y62t2c99c 0 23415 843394 569682 2026-07-29T20:27:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843394 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| |group= ਸਿੱਖ ਰਾਜਪੂਤ |image= [[File:Bhai Bachitter SinghJi.jpg|150px]]<br>ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਮਿਨਹਾਸ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਰਾਜਪੂਤ |poptime = |popplace= |region1 = |langs = • [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] • [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] |rels= • [[File:Khanda.svg|15px]] [[ਸਿੱਖ ਮੱਤ]] |related= • [[ਰਾਜਪੂਤ]] • [[ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜਪੂਤ]] }} '''ਸਿੱਖ ਰਾਜਪੂਤ''' ਰਾਜਪੂਤ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ 1901 ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 20,000 ਰਾਜਪੂਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਂਤਰਿਤ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਲ ਅਤੇ ਅਨੁਆਈਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ, ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਢਲੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਿੱਖ ਰਾਜਪੂਤ ਹਨ: ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ, ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਨਹਾਸ, ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਮਿਨਹਾਸ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਜਨ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ==ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ== *[[ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ]],<ref>{{cite book | last = Ganda | first = Singh | title = Life of Banda Singh Bahadur: based on contemporary and original records | year = 1990 | origyear = 1935 | publisher = Punjabi University/Khalsa College | oclc = 25748134 | page = 1 | quote = His father Ram Dev was an ordinary ploughman Rajput. }}</ref><ref>{{cite book | last = Sambhi | first = Piara Singh |author2=W Owen Cole | title = A popular dictionary of Sikhism | url = https://archive.org/details/populardictionar0000cole | year = 1990 | publisher = Curzon | isbn = 978-0-913215-51-7 | oclc = 59977906 | page = [https://archive.org/details/populardictionar0000cole/page/49 49] | quote = Born a Rajput, he was a Bairagi yogi until his conversion }}</ref> * [[ਸਰਦਾਰ ਬਜਰ ਸਿੰਘ ਰਾਠੌਰ]] * [[ਸਰਦਾਰ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਗੇਸ਼ਵਰ]] * [[ਸਰਦਾਰ ਬਾਜ ਸਿੰਘ]] (ਪਹਿਲੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ) * [[ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ]] * [[ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਮਿਨਹਾਸ]] * [[ਭਾਈ ਮਹਾ ਸਿੰਘ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਪੂਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ]] 6kztarhro0gqvv9ox83xh5665tmh1bq 0 23799 843423 767633 2026-07-29T20:59:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843423 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ | native_name = {{Nastaliq| گلگت بلتستان}}<br>{{lang|bo|གིལྒིཏ་བལྟིསྟན}}<!--।f different from name --> | native_name_lang = ur<!--।SO 639-2 code e.g. "fr" for French.।f more than one, use {{lang}} instead --> | image_skyline = Montage Gilgit-Baltistan.PNG | image_alt = | image_caption = ''ਸਿਖਰੋਂ ਘੜੀ ਦੇ ਰੁਖ ਨਾਲ਼'': [[:File:K2 2006b.jpg|K2]] – [[:File:Astor valley.jpg|ਅਸਤੋਰ ਘਾਟੀ]] – [[:File:Nanga Parbat 029.jpg|ਨੰਗਾ ਪਰਬਤ]] – [[:File:ShangrilaSkardu1090.JPG|ਸ਼ਾਂਗਰੀ ਲਾ ਰਿਜ਼ਾਰਟ, ਸਕਾਰਦੂ]] – [[:File:Deosai Plateau 2.jpg|ਦਿਓਸਾਈ ਪਠਾਰ]] | image_flag = | seal_alt = | image_seal = Gilgit Baltistan Government Logo.svg | nickname = | image_map = Gilgit-Baltistan in Pakistan (de-facto + Glacier) (disputed hatched) (claims hatched).svg | map_alt = | map_caption = ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਵਿਵਾਦਿਤ ਇਲਾਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ, ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਝੂਠੇ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਗਏ | latd = 35.35 | longd = 75.9 | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ਸਿਆਸੀ ਇਕਾਈ | subdivision_name = ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | parts_style = para | parts_type = ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ | p1 = ਗਿਲਗਿਤ | established_title = ਸਥਾਪਤ | established_date = 1 ਜੁਲਾਈ, 1970 | seat_type = ਰਾਜਧਾਨੀ | seat = ਗਿਲਗਿਤ | blank_name_sec1 = ਮੁੱਖ ਬੋਲੀਆਂ | blank_info_sec1 = {{unbulleted list|[[ਉਰਦੂ]] (ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਕ)|[[ਬਾਲਤੀ ਉਪਬੋਲੀ|ਬਾਲਤੀ ਤਿੱਬਤੀ]]|[[ਸ਼ੀਨਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਸ਼ੀਨਾ]]|[[ਬੁਰੂਸ਼ਾਸਕੀ]]|[[ਵਖੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਵਖੀ]]|[[ਖ਼ੋਵਰ ਭਾਸ਼ਾ|ਖ਼ੋਵਰ]]}} | blank_name_sec2 = ਅਸੈਂਬਲੀ ਸੀਟਾਂ | blank_info_sec2 = 33<ref>''Legislative Assembly will have directly elected 24 members, besides six women and three technocrats.'' "[http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ Gilgit Baltistan: New Pakistani Package or Governor Rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141225154654/http://www.unpo.org/content/view/10003/236/ |date=2014-12-25 }}" 3 September 2009, The Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)</ref> | blank1_name_sec2 = ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ | blank1_info_sec2 = 9 | blank2_name_sec2 = ਨਗਰ | blank2_info_sec2 = 9 | blank3_name_sec2 = | blank3_info_sec2 = | government_footnotes = | government_type = ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤ ਰਾਜਖੇਤਰ | governing_body = ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ | leader_party = | leader_title = ਰਾਜਪਾਲ | leader_name = ਪੀਰ ਕਰਮ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=10133|title=Pir Karam Ali Shah appointed GB Governor|newspaper=The News|date=2011-01-26|accessdate=2011-01-28|archive-date=2011-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110128182103/http://thenews.com.pk/NewsDetail.aspx?ID=10133|dead-url=yes}}</ref> | leader_title1 = ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ | leader_name1 = ਸਈਦ ਮਿਹਦੀ ਸ਼ਾਹ<ref>{{cite web|url=http://ftp.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=92218&Itemid=1|title=Associated Press Of Pakistan (Pakistan's Premier NEWS Agency) – Public service policy to be pursued in Gilgit–Baltistan: PM|publisher=Ftp.app.com.pk|date=|accessdate=2010-06-05}}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 72971 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 1800000 | population_as_of = 2008 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 =ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਕਤ | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = PK-NA | website = [http://gilgitbaltistan.gov.pk/ gilgitbaltistan.gov.pk] | footnotes = }} {| class="infobox borderless" |+ Provincial symbols of the Gilgit-Baltistan |- ! '''Animal''' | [[Bos grunniens mutus|Wild yak]]<ref name="kilak">{{cite web | url=http://knowpakistan.gov.in/knowpakistan/national_symbols.php?id=16#ld | title=Symbols of Gilgit-Baltistan | work=knowpakistan.gov.in | accessdate=14 August 2013 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="lk">{{cite web| url=http://gilgit-baltistan.nic.pk/lakkeyindicators07.pdf#page=3| title=Gilgit-Baltistan Key।ndicators| accessdate=14 August 2013}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | [[File:A dzo in Pakistan (Bzo).jpg|90px]] |- ! '''Bird''' | [[Shaheen falcon]]<ref name="kilak" /><ref name="lk" /> | [[File:Shaheen Falcon (Falco peregrinus peregrinator) - Flickr - Lip Kee.jpg|90px]] |- ! '''Tree''' | [[Quercus semecarpifolia|Himalayan oak]]<ref name="kilak" /><ref name="lk" /> | [[File:Karsu oak rings.jpg|90px]] |- ! '''Flower''' | [[Aquilegia|Granny's bonnet]] | [[File:Aquilegia_alpina1JUSA.jpg|90px]] |- ! '''Sport''' | [[Yak polo]] | [[File:Yak polo match.jpg|90px]] |} '''ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ''' ([[ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਉਰਦੂ]]/[[ਸ਼ੀਨਾ ਭਾਸ਼ਾ|ਸ਼ੀਨਾ]]/[[ਬੁਰੂਸ਼ਾਸਕੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬੁਰੂਸ਼ਾਸਕੀ]]: {{Nastaliq|گلگت بلتستان}}, [[ਬਾਲਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਾਲਤੀ]]: {{lang|bo|གིལྒིཏ་བལྟིསྟན}}, ਪੂਰਬਲਾ ਨਾਂ '''ਉੱਤਰੀ ਇਲਾਕੇ'''<ref>"[http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=85033&Itemid=2 Cabinet approves ‘Gilgit-Baltistan Empowerment and Self-Governance Order 2009’]" 29 August 2009 ''Associated Press of Pakistan''</ref>) [[ਪਹਿਲਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਯੁੱਧ|ਪਹਿਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਯੁੱਧ]] ਵੇਲੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਹੱਕ ਹੇਠ ਆਈਆਂ ਦੋ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜਖੇਤਰ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਦੂਜਾ ਰਾਜਖੇਤਰ [[ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ।<ref name=Weightman>{{cite book|last=Weightman|first=Barbara A.|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://archive.org/details/dragonstigersgeo0000weig_b4w7|year=2005|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0471630845|page=[https://archive.org/details/dragonstigersgeo0000weig_b4w7/page/193 193]|edition=2nd|date=2|month=December}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ]] ge32fkenn0imhn975vk4f4i5ecjbvi6 0 24233 843364 755689 2026-07-29T19:56:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843364 wikitext text/x-wiki [[File:Oudry grasshopper.jpg|225px|thumb| ਲਾ ਫੋਂਤੇਨ ਦੀ ਜਨੌਰ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਯਾਂ-ਬੈਪਤਿਸਤੇ ਔਦਰੀ ਕ੍ਰਿਤ ਰੰਗੀਨ ਚਿੱਤਰ]] '''''ਕੀੜੀ ਅਤੇ ਟਿੱਡਾ''''', ਜਾਂ '''''ਟਿੱਡਾ ਅਤੇ ਕੀੜੀ''''' [[ਈਸਪ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ|ਈਸਪ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ]] ਹੈ। [[ਪੈਰੀ ਇੰਡੈਕਸ]] ਵਿੱਚ ਇਹ 373 ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=Ben Edwin Perry|title=Babrius and Phaedrus|url=https://archive.org/details/babriusphaedrusn0000unse|series=[[Loeb Classical Library]]|year=1965|publisher=[[Harvard University Press]]|location=Cambridge, MA|isbn=0-674-99480-9|pages=[https://archive.org/details/babriusphaedrusn0000unse/page/487 487], no. 373 }}</ref> ==ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਨ== ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਟਿੱਡੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹੁਨਾਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗੁਜਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਕੀੜੀ (ਜਾਂ ਕੁੱਝ ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜੀਆਂ) ਸਰਦੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਆਲ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਟਿੱਡਾ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀੜੀ ਕੋਲੋਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। [[ਕੀੜੀ]] ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਨਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਦਾ ਜਵਾਬ 'ਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ' ਸੁਣਕੇ ਕੀੜੀ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿਆਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਡਾਂਸ ਕਰੇ।<ref>Francisco Rodríguez Adrados, History of the Greaco-Latin Fable III, Leiden NL 2003, [http://books.google.co.uk/books?id=BHScT2Dd3ykC&lpg=PA515&ots=TRg29JIowS&dq=the%20mountain%20in%20labour%20%20proverb&pg=PA146#v=onepage&q=ant&f=false p.146]</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਈਸਪ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ]] 4c7fa6b1dqorgu6f7thllwa9gihvtz7 0 25240 843532 287041 2026-07-29T22:54:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843532 wikitext text/x-wiki [[File:De vulpe et cato.JPG|thumb|320px]] '''ਲੂੰਬੜੀ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ'''ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਜਨੌਰ ਕਹਾਣੀ]] ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੋਨੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਨਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਈਸਪ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੀ ਹੈ। [[ਪੈਰੀ ਇੰਡੈਕਸ]] ਵਿੱਚ ਇਹ 605 ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=Ben Edwin Perry |title=Babrius and Phaedrus |url=https://archive.org/details/babriusphaedrusn0000unse |series=[[Loeb Classical Library]] |year=1965 |publisher=[[Harvard University Press]] |location=Cambridge, MA |isbn=0-674-99480-9 |pages=[https://archive.org/details/babriusphaedrusn0000unse/page/487 487], no. 373 }}</ref> ਮੂਲ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੂੰਬੜੀ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ ਇਹ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਚਲਾਕੀਆਂ ਹਨ। ਲੂੰਬੜੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ; ਬਿੱਲੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਤਾਂ ਬਸ ਇੱਕੋ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਬਿੱਲੀ ਤੁਰਤ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੂੰਬੜੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਈਸਪ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ]] mizbwqkuuxwg0o7ny4audwprio4joqc 0 25256 843574 823340 2026-07-29T23:34:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843574 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Aishwarya Rai Cannes 2017.jpg |imagesize = |caption = 2017 ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਐਸ਼ਵਰਿਆ |birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1973|11|1}} |birth_place = [[ਮੈਂਗਲੋਰ]], [[ਕਰਨਾਟਾਕਾ]], [[ਭਾਰਤ]] |residence = [[ਮੁੰਬਈ]], ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ<ref>{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1070420/asp/frontpage/story_7672425.asp|title=The Telegraph&nbsp;– Calcutta: Frontpage|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|location=Kolkata, India|date=20 April 2007|accessdate=14 February 2011|first=Pratim D.|last=Gupta}}</ref> |spouse = [[ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ]] (2007–ਹੁਣਤਕ) |children = 1 |occupation = ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ |yearsactive = 1991–ਹੁਣਤਕ |signature = }} '''ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ''' (ਤੁਲੁ ਉੱਚਾਰਣ [əjɕʋərja ː rəj], ਜਨਮ 1 ਨਵੰਬਰ 1973) ਜਾਂ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬੱਚਨ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ। 1994 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿਸ ਇੰਡਿਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਪ ਵਿਜੇਤਾ ਅਤੇ ਮਿਸ ਵਰਲਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਜੇਤੂ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਕਾਲੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਾਲੀਵੁਡ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ​​ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਇਨਾਮ, ਦੋ ਸਕਰੀਨ ਇਨਾਮ, ਅਤੇ ਦੋ ਆਈਫਾ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਰਾਏ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੀਡਿਆ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652359,00.html|title=India's Influentials|publisher=Time (Magazine)|author=Simon Robinson|access-date=2013-07-23|archive-date=2013-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828025414/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1652689_1652372_1652359,00.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?id=ENTEN20100132627|title=NDTV awards: Amitabh, SRK, Ash icons of Indian entertainment|publisher=NDTV|accessdate=25 February 2010|archive-date=20 ਜਨਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120224635/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?id=ENTEN20100132627|dead-url=yes}}</ref><ref name="mostbeauti">[http://www.cbsnews.com/stories/2004/12/29/60minutes/main663862.shtml "The World's Most Beautiful Woman?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029230442/http://www.cbsnews.com/stories/2004/12/29/60minutes/main663862.shtml |date=2013-10-29 }}''cbsnews.com''. Retrieved on {{Nowrap|27 October}} 2007</ref><ref>{{cite book|author=Hiscock‏, Geoff|title=India's global wealth club|url=https://archive.org/details/indiasglobalweal0000hisc|year=2007|publisher=John Wiley and Sons‏|isbn=0-470-82238-4|page=[https://archive.org/details/indiasglobalweal0000hisc/page/6 6]}}</ref><ref>{{cite web|title=Ash does fine on Letterman|url=http://in.rediff.com/movies/2005/feb/09ash.htm|publisher=Rediff|author=Chhabra, Aseem|date=9 February 2005|accessdate=9 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090528225803/http://in.rediff.com/movies/2005/feb/09ash.htm|archivedate=28 ਮਈ 2009|dead-url=no}}</ref> ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੇ ਕੁਝ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਈ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਪੇਜੈਂਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਸ ਵਰਲਡ 1994 ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਮਿਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਮਨੀ ਰਤਨਮ ਦੀ 1997 ਦੀ ਤਾਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮ "ਇਰੂਵਰ" ਤੋਂ ਅਭਿਨੈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ "ਔਰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ" ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਤਮਿਲ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ "ਜੀਨਸ" (1998) ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਫ਼ਿਲਮ "ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ" (1999) ਅਤੇ "ਦੇਵਦਾਸ" (2002) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਐਵਾਰਡ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਾਏ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਫ਼ਿਲਮ "ਕੰਦੁਕੋਂਦਿਨ ਕੰਦੁਕੋਂਦਿਨ" (2000), ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ “ਚੋਖਰ ਬਾਲੀ” (2003) ਵਿੱਚ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਹੀਰੋਇਨ, ਬਿਨੋਦਿਨੀ, ਰੇਨਕੋਟ (2004) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਔਰਤ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਟਕ ਫ਼ਿਲਮ "ਪ੍ਰੋਵੋਕਡ" ਵਿੱਚ ਕਿਰਨਜੀਤ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ “ਗੁਜਾਰਿਸ਼ “(2010) ਆਦਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਭਾਵੁਕ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਸਫਲਤਾ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਫਿਲਮ "ਮੁਹੱਬਤੇਂ" (2000), ਐਡਵੈਂਚਰ ਫ਼ਿਲਮ "ਧੂਮ 2" (2006), ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਮਾਂਸ “ਗੁਰੂ”(2007) ਅਤੇ “ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ” (2008), ਵਿਗਿਆਨ ਕਲਪਨਾ ਫ਼ਿਲਮ "ਐਂਥੀਰਨ" (2010) ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਨਾਟਕ "ਐ ਦਿਲ ਹੈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ" (2016) ਰਹੀਆਂ।<ref>{{cite news |url=http://travel.cnn.com/mumbai/none/gallery-aishwarya-rai-bachchan-ash-avatar-cannes-395217/ |title=Aishwarya at Cannes 2010 {{!}} CNN Travel |access-date=10 January 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527133339/http://travel.cnn.com/mumbai/none/gallery-aishwarya-rai-bachchan-ash-avatar-cannes-395217/ |archive-date=27 May 2017 }}</ref> ਰਾਏ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ; ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਫ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਚੈਰਿਟੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਾਂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਵਜੋਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਏਡਜ਼ (UNAIDS) ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਰਾਜਦੂਤ ਹੈ। 2003 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਾਨ ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਜਿਊਰੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਨਵੰਬਰ 1973<ref>{{cite news |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/aishwarya-rai-bachchcan-42nd-birthday-husband-abhishek-daughter-aaradhya/ |title=Aishwarya Rai Bachchcan to celebrate 42nd birthday with husband Abhishek and daughter Aaradhya |newspaper=[[The Indian Express]] |date=1 November 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104011114/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/aishwarya-rai-bachchcan-42nd-birthday-husband-abhishek-daughter-aaradhya/ |archive-date=4 November 2015}}</ref> ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਮੰਗਲੋਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੁਲੂ-ਭਾਸ਼ੀ ਬੰਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=ANI |title=Aishwarya Rai, Abhishek Bachchan participate in event organised by Bunt community |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_aishwarya-rai-abhishek-bachchan-participate-in-event-organised-by-bunt-community_1486838 |access-date=21 February 2012 |newspaper=[[Daily News and Analysis]] |date=27 December 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120807150345/http://www.dnaindia.com/entertainment/report_aishwarya-rai-abhishek-bachchan-participate-in-event-organised-by-bunt-community_1486838 |archive-date=7 August 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Devdas: Raise your glass |url=http://m.timesofindia.com/PDATOI/articleshow/13612687.cms |access-date=20 June 2011 |newspaper=[[The Times of India]] |date=30 May 2002 |archive-date=20 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820102146/http://m.timesofindia.com/PDATOI/articleshow/13612687.cms |url-status=live }}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਰਾਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 18 ਮਾਰਚ 2017 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/india-news/aishwarya-rai-bachchans-father-passes-away-was-suffering-from-cancer/593402/|title=Aishwarya Rai Bachchan's father passes away; was suffering from cancer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320051928/http://www.financialexpress.com/india-news/aishwarya-rai-bachchans-father-passes-away-was-suffering-from-cancer/593402/|archive-date=20 March 2017}}</ref>, ਇੱਕ ਆਰਮੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਵਰਿੰਦਾ, ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ।<ref name="Early life">{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2008/oct/31slid6.htm |title=This Week in Entertainment |publisher=Rediff |date=1 November 1973 |access-date=1 June 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111122010815/http://www.rediff.com/movies/2008/oct/31slid6.htm |archive-date=22 November 2011}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਆਦਿੱਤਿਆ ਰਾਏ ਹੈ, ਜੋ ਵਪਾਰਕ ਨੇਵੀ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੈ। ਰਾਏ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ "ਦਿਲ ਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ" (2003) ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿ-ਲਿਖਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web|last=Samant|first=Prajakta|title=She is a big star; I'm just starting|url=http://www.rediff.com/movies/2003/jan/15aditya.htm|date=15 January 2003|publisher=Rediff|access-date=1 June 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019200659/http://www.rediff.com/movies/2003/jan/15aditya.htm|archive-date=19 October 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dil-Ka-Rishta-is-special-for-me-Aishwarya/articleshow/34151716.cms |title=Dil Ka Rishta is special for me: Aishwarya |work=The Times of India |date=13 January 2003 |access-date=23 February 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327230851/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Dil-Ka-Rishta-is-special-for-me-Aishwarya/articleshow/34151716.cms |archive-date=27 March 2017}}</ref> ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁੰਬਈ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਏ ਨੇ ਆਰੀਆ ਵਿਦਿਆ ਮੰਦਰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਰਾਏ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜੇ ਜੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਟੁੰਗਾ ਦੇ ਡੀਜੀ ਰੁਪਾਰੈਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ<ref name="bwood">{{cite book|last=Dawar|first=Ramesh|title=Bollywood: Yesterday, Today, Tomorrow|publisher=Star Publications|year=2006|page=144}}</ref>, ਉਸ ਨੇ ਐਚ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।<ref name=btb>{{cite news|title=Behind the beauty|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/behind-the-beauty/story-mwkioGMOgLqQiuuszZjqzH.html|access-date=23 February 2016|newspaper=Hindustan Times|date=31 October 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204017/http://www.hindustantimes.com/entertainment/behind-the-beauty/story-mwkioGMOgLqQiuuszZjqzH.html|archive-date=4 March 2016}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨਪਸੰਦ ਵਿਸ਼ਾ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਬਣਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਸੰਸਦ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।<ref name="jaihind">{{cite news |last=Assomull |first=Sujata |title=My first break&nbsp;– Aishwarya Rai |url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990205/ile05066.html |date=5 February 1999 |work=The Indian Express |access-date=15 June 2009 |archive-date=22 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822160158/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19990205/ile05066.html |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 1999 ਵਿੱਚ, ਰਾਏ ਨੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਡੇਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਜੋੜਾ 2002 ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋੜਾ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਏ ਨੇ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ''ਬਦਸਲੂਕੀ (ਜ਼ਬਾਨੀ, ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ), ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ'' ਰਿਸ਼ਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇ ਸਨ।<ref>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=20315|title=Salman Khan chapter was a nightmare in my life: Aishwarya Rai|access-date=19 September 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120221547/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=20315|archive-date=20 January 2012}}</ref><ref>{{cite magazine |url=https://www.ebay.com/itm/FILMFARE-Bollywood-MAGAZINE-Collection-JUNE-1999-NOT-FOR-SALE-OUTSIDE-INDIA-6/233189656676 |title=I'm not married to Salman Khan |date=June 1999 |magazine=[[Filmfare]] |volume=48 |issue=6 |access-date=18 February 2021 |archive-date=30 ਮਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210530221522/https://www.ebay.com/itm/FILMFARE-Bollywood-MAGAZINE-Collection-JUNE-1999-NOT-FOR-SALE-OUTSIDE-INDIA-6/233189656676 |url-status=dead }}</ref> ਫਿਰ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਿਵੇਕ ਓਬਰਾਏ ਨਾਲ 2005 ਤੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁੱਟਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਬੰਧ ਰਹੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |title=Aishwarya and Vivek finally break up |url=https://www.thestar.com.my/news/nation/2005/12/10/aishwarya-and-vivek-finally-break-up |website=thestar.com.my |publisher=[[The Star (Malaysia)|The Star]] |access-date=11 October 2020 |date=10 December 2005}}</ref> [[File:Abhishek and Aishwarya in Bengal.jpg|thumb|Rai with her husband [[Abhishek Bachchan]] in 2010|203x203px]] ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ "ਢਾਈ ਅਕਸ਼ਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕੇ" (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ-ਲੰਬ ਚਿਰੇ ਬੁਆਏਫਰੈਂਡ, ਸਲਮਾਨ ਖਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕੈਮਿਓ ਸੀ) ਅਤੇ "ਕੁਛ ਨਾ ਕਹੋ" ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਸਨ। ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ ਨੂੰ “ਧੂਮ 2” ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਰਾਏ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=Abhishek details his love story with Aishwarya |url=http://www.sawfnews.com/Bollywood/40440.aspx |access-date=25 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120126152659/http://www.sawfnews.com/bollywood/40440.aspx |archive-date=26 January 2012 }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ 14 ਜਨਵਰੀ 2007 ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਨੇ ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2007 ਨੂੰ ਬੰਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ।<ref name=engaged>{{cite news|last=Singh|first=Harneet|title=It was sudden...but this is the 21st century, one must be prepared|url=http://www.indianexpress.com/news/it-was-sudden...but-this-is-the-21st-centur/21032/|access-date=16 June 2011|newspaper=The Indian Express|date=16 January 2007}}</ref> ਉੱਤਰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵਿਆਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਜੁਹੂ ਵਿੱਚ, ਬੱਚਨ ਨਿਵਾਸ, "ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ" ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="marriage">{{cite web |title=Abhishek arrives on horseback for wedding |url=http://www.rediff.com/movies/2007/apr/20wed.htm |publisher=Rediff |access-date=16 June 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511013558/http://www.rediff.com/movies/2007/apr/20wed.htm |archive-date=11 May 2011}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਕਪਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news |title=It's London in spring time! |url=http://timesofindia.indiatimes.com/bombay-times/Its-London-in-spring-time/articleshow/1858526.cms |access-date=19 September 2009 |date=4 April 2007 |work=The Times of India |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015161913/http://timesofindia.indiatimes.com/bombay-times/its-london-in-spring-time/articleshow/1858526.cms |archive-date=15 October 2013}}</ref><ref name=hi>{{cite news|title=I didn't chicken out of Dostana, says Saif Ali Khan |url=http://www.hindu.com/holnus/009200908011821.htm |access-date=19 September 2009 |location=Chennai, India |work=The Hindu |date=1 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007033725/http://www.hindu.com/holnus/009200908011821.htm |archive-date=7 October 2013}}</ref> ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬਾਂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। <ref>{{cite news|url=http://movies.indiatimes.com/News-Gossip/News/Why-did-Aishwarya-dump-Vivek/articleshow/msid-1395761,curpg-6.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826170715/http://movies.indiatimes.com/News-Gossip/News/Why-did-Aishwarya-dump-Vivek/articleshow/msid-1395761%2Ccurpg-6.cms |url-status=dead |archive-date=26 August 2009 |title=Why did Aishwarya dump Vivek? |access-date=19 August 2009 |work=The Times of India }}</ref><ref>{{cite web|url=http://us.rediff.com/movies/2007/apr/18ash.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920132533/http://us.rediff.com/movies/2007/apr/18ash.htm|url-status=dead|archive-date=20 September 2020|title=The buzz outside Ash's house|access-date=19 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85796|title=The name's Bachchan, Aishwarya Bachchan!|work=[[The Indian Express]]|date=1 May 2007|access-date=20 November 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114034411/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85796|archive-date=14 January 2009}}</ref> ਰਾਏ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਗਹਿਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਰਮਾ ਗਈ ਜਦੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬੱਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕਾਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਓਪਰਾ ਵਿਨਫਰੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਜੋ 28 ਸਤੰਬਰ 2009 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।<ref name="Rediff">{{cite web|url=http://movies.rediff.com/report/2009/sep/30/ash-abhishek-on-oprah.htm|title=Ash-Abhishek to Oprah: Living with parents natural |work=Rediff|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502070414/http://movies.rediff.com/report/2009/sep/30/ash-abhishek-on-oprah.htm |archive-date=2 May 2013 |date=30 September 2009}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰੈਂਜਲੀਨਾ ਨਾਲੋਂ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/oprah-calls-abhishek-aishwarya-more-famous-than-brangelina_42269.htm|title=Abhishek kisses Aishwarya on Oprah Winfrey's show|publisher=Zee News|access-date=11 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130812004800/http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/oprah-calls-abhishek-aishwarya-more-famous-than-brangelina_42269.htm|archive-date=12 August 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/bombay-times/Its-London-in-spring-time/articleshow/1858526.cms|title=It's London in spring time!|work=The Times of India|date=4 April 2007|access-date=19 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015161913/http://timesofindia.indiatimes.com/bombay-times/its-london-in-spring-time/articleshow/1858526.cms|archive-date=15 October 2013}}</ref><ref name=hi /> ਰਾਏ ਨੇ 16 ਨਵੰਬਰ, 2011 ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜਕੀ, ਆਰਾਧਿਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="auto">{{cite web|url=http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/PIC-Aishwarya-Rai-Bachchan-takes-Aaradhya-out-for-a-stroll-in-London/photostory/53280791.cms|title=Aishwarya Rai takes Aradhya Bacchan for a stroll in London|work=The Times Of India|date=20 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803015917/http://m.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/PIC-Aishwarya-Rai-Bachchan-takes-Aaradhya-out-for-a-stroll-in-London/photostory/53280791.cms|archive-date=3 August 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Bachchan baby gets a name!|url=http://www.rediff.com/movies/report/bachchan-baby-gets-a-name/20120314.htm|publisher=Rediff|access-date=14 March 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317063445/http://www.rediff.com/movies/report/bachchan-baby-gets-a-name/20120314.htm|archive-date=17 March 2012}}</ref> ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੁਆਰਾ "ਐਸ਼" ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ "ਐਸ਼ਵਰਿਆ" ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ "ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨਾ" ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ।<ref>{{cite web | url=http://indiatoday.intoday.in/story/aishwarya-doesnt-want-to-spoil-her-good-name/1/116077.html | title=Aishwarya doesn't want to spoil her 'good' name | work=India Today | date=12 October 2010 | access-date=13 July 2016 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160818064855/http://indiatoday.intoday.in/story/aishwarya-doesnt-want-to-spoil-her-good-name/1/116077.html | archive-date=18 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> 12 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ COVID-19 ਲਈ ਪੌਜੀਟਿਵ ਹੋਣ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|date=12 July 2020|title=Aishwarya Ria Bachchan tests positive as Covid-19 hits Bollywood's first family|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jul/12/aishwarya-rai-bachchan-tests-positive-for-coronavirus-india-actor-amitabh|work=The Guardian|location=Mumbai|publisher=[[Guardian Media Group]]|publication-place=London|access-date=18 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717142500/https://www.theguardian.com/world/2020/jul/12/aishwarya-rai-bachchan-tests-positive-for-coronavirus-india-actor-amitabh|url-status=live}}</ref> 17 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|date=17 July 2020|title=Aishwarya Rai Bachchan: Indian actress taken to hospital with Covid-19|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53452307|work=BBC News|access-date=18 July 2020|archive-date=17 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717234700/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53452307|url-status=live}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{commonscat|Aishwarya Rai|ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬੱਚਨ}} * {{IMDb name|706787}} * {{Instagram|aishwaryaraibachchan_arb}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1973]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੈਮਿਨਾ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਲਮਫ਼ੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਚਨ ਪਰਿਵਾਰ]] 8wnxexka674xnaan63byfdditeveehi 0 25474 843340 464354 2026-07-29T19:30:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843340 wikitext text/x-wiki {{ਗਿਆਨਸੰਦੂਕ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ | name = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ | image = <!-- include the [[File:]] and size -->| caption = | title_orig =ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। | author = [[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]] | country = ਭਾਰਤ | language = [[ਹਿੰਦੀ]] (ਮੂਲ) | series = | genre = [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਬਾਰੇ ਸਾਹਿਤ | published_in = | publication_type = | publisher =| media_type = | pub_date = }} '''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ''' ([[ਹਿੰਦੀ]] ਮੂਲ: ''अमृतसर आ गया है '') ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ, [[ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ]] ਦੀ ਲਿਖੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।<ref name=French>{{cite book|last=French|first=Patrick|title=Liberty or death: India's journey to independence and division|url=https://archive.org/details/libertyordeath00fren|year=1997|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-00-655045-7|edition=illustrated|page=[https://archive.org/details/libertyordeath00fren/page/351 351]}}</ref> ਇਹ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਆਲੇ ਬੁਣੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=Kamra>{{cite book|last=Kamra|first=Sukeshi|title=Bearing witness: partition, independence, end of the Raj|year=2002|publisher=University of Calgary Press|isbn=978-1-55238-041-3|page=183}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== * [https://junkyard007.wordpress.com/2010/06/16/%E0%A8%85%E0%A9%B0%E0%A8%AE%E0%A9%8D%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%B8%E0%A8%B0-%E0%A8%86-%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%B9%E0%A9%88-%E0%A8%AD%E0%A9%80%E0%A8%B6%E0%A8%AE-%E0%A8%B8%E0%A8%BE/ ਪੜ੍ਹੋ, ''ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ''] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ]] 7zxd4ktll6jbc5xy1tcorngm1wpo7g6 0 25586 843339 839531 2026-07-29T19:29:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843339 wikitext text/x-wiki '''ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ(HRA)''' ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗਠਿਤ ਇੱਕ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1928 ਨੂੰ [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ [[ਚੰਦਰਸੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]], [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ|ਸੁਖਦੇਵ]] ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>Gupta Manmath Nath ''Bhartiya Krantikari Andolan Ka Itihas'' page-226</ref> 1928 ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਮੂਲ == === ਪਿਛੋਕੜ === 1920 ਦੀ [[ਅਸਹਿਯੋਗ ਲਹਿਰ]] ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ [[ਅਹਿੰਸਾਵਾਦੀ ਵਿਰੋਧ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ। [[ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਕਾਂਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਰਵਾਂ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੁਅੱਤਲੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੀ। ਮੁਅੱਤਲੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖਲਾਅ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।{{sfnp|Gupta|1997|ps=}} ===ਗਯਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ === ਫਰਵਰੀ 1922 ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ ਕਿਸਾਨ, ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਚੌਰੀ ਚੌਰਾ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 22 ਪੁਲਿਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਜਿੰਦਾ ਸਾੜੇ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਏ ਬਗੈਰ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਅਸਹਿਯੋਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]] ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ ਨੇ 1922 ਦੀ ਗਯਾ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਨੂੰ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ -ਇੱਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਬਗਾਵਤੀ। ਜਨਵਰੀ 1923 ਵਿੱਚ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਮੂਹ ਨੇ [[ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਅਤੇ [[ਚਿਤਰੰਜਨ ਦਾਸ]] ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ [[ਸਵਰਾਜ ਪਾਰਟੀ]] ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ ਨੇ ਬਿਸਮਿਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ। ==ਸਥਾਪਨਾ== ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 1924 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ, ਯੋਗੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਚਟਰਜੀ, ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਚੀਂਦਰਨਾਥ ਸਾੰਨਿਆਲ ਆਦਿ ਨੇ ਕਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FnkNyjxmk8wC&pg=PA60|title=Violence, Narrative and Myth in Joyce and Yeats: Subjective Identity and Anarcho-Syndicalist Traditions|last=Balinisteanu|first=Tudor|publisher=Palgrave Macmillan|year=2012|isbn=978-0-23029-095-2|page=60}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ ਰਾਹੀਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਦ ਇਸ ਦਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਂਬਰ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ|ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜਾਦ]] ਨੇ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ]], [[ਕੁੰਦਨ ਲਾਲ ਗੁਪਤ]], [[ਭਗਵਤੀ ਚਰਣ ਵੋਹਰਾ]], ਜੈਦੇਵ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵਰਮਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਦਲ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਅਯੁੱਧਿਆ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉਡੀਸਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। 8 ਅਤੇ 9 ਸਤੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਬੈਠਕ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ [[ਭਾਰਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਲਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸਿਏਸ਼ਨ। == ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == [[File:Shaheed Bhagat Singh. Rewalsar, Himachal Pradesh.jpg|thumb|ਕੰਧ ਤੇ ਬਣੀ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ]] 1924 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ, ਐਚ.ਆਰ.ਏ. [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]], [[ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਅਤੇ [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ। ਕਾਕੋਰੀ ਰੇਲ ਡਕੈਤੀ HRA ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਕਾਕੋਰੀ ਘਟਨਾ 8 ਅਗਸਤ, 1925 ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ, ਜਦੋਂ HRA ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਮੀਲ (16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਸਾ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। HRA ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ, ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਚਾਰ ਨੇਤਾਵਾਂ - ਅਸ਼ਫਾਕੁੱਲਾ ਖਾਨ, [[ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਬਿਸਮਿਲ]], ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਲਹਿਰੀ - ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ 16 ਨੂੰ ਲੰਬੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ HRA ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਐਚਆਰਏ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ। [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕਲੌਤਾ ਸੀ ਜੋ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਨਵਾਰੀ ਲਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|title="Defying Death: Nationalist Revolutionism in India, 1897–1938"|last=Gupta|first=Amit Kumar|year=1997|pages=3-27}}</ref> 1928 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰ ਜੌਹਨ ਸਾਈਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ [[ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲੀਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 1928 ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ HRA ਬਦਲ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਨਾਮ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਿੱਚ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title="Bhagat Singh: A Politics of Death and Hope"|last=Sawhney|first=Simona|year=2012}}</ref> ਕਾਕੋਰੀ ਡਕੈਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਮੂਹ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਐਚਆਰਏ 8-9 ਸਤੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਐਚਐਸਆਰਏ ਉੱਭਰਿਆ ਅਤੇ "[[ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਦੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ|ਪ੍ਰੋਲੇਤਾਰੀ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ]]" ਅਤੇ "ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੱਤਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਪਰਜੀਵੀਆਂ" ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਜਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ [[ਇਨਕਲਾਬ]] ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਣ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਨਵੇਂ ਨਾਮੀ HSRA ਨੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬ ਨਾਲ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਕੋਰੀ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title="Bhagat Singh as 'Satyagrahi': The Limits to Non-violence in Late Colonial India"|last=Neeti|first=Nair|year=2009}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਚਆਰਏ ਨੂੰ ਐਚਐਸਆਰਏ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਬੰਬ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ HSRA ਦਾ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਭਗਵਤੀ ਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Terror: From Tyrannicide to Terrorism|last=Bowden|first=Brett|last2=Davis|first2=Micheal T.|publisher=Australia: Univ. of Queensland Press|year=2009|isbn=978-0-7022-3599-3|pages=29}}</ref> == ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਅਤੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕਾਂਡ == ਜਦੋਂ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ [[ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ]] ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੇਮਸ ਏ. ਸਕਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ 17 ਨਵੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Bhagat Singh, Diamond Pocket Books|last=Rana|first=Bhawan Singh|year=2005a}}</ref> [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ|ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ]] ਨਾਲ [[ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ]], ਜੈ ਗੋਪਾਲ, [[ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ]] ਅਤੇ [[ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ]] ਨਾਲ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।<ref name=":0" /> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਸੁਪਰਡੈਂਟ, ਜੌਨ ਪੀ. ਸਾਂਡਰਸ ਦੀ ਦਿੱਖ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 17 ਦਸੰਬਰ, 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੁਲਿਸ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book|title=The Martyr: Bhagat Singh experiments in revolution|last=Nayar|first=Kuldeep|publisher=Har-Anand Publications|year=2000|isbn=978-81-241-0700-3|location=New Delhi|pages=39}}</ref> ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖ਼ਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਕਵਰਿੰਗ ਫਾਇਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Chandra Shekhar Azad (An Immortal Revolutionary of India)|last=Rana|first=Bhawan Singh|publisher=Diamond Pocket Books|year=2005b}}</ref> [[File:Bhagat Singh's execution Lahore Tribune Front page.jpg|thumb|200px|25 ਮਾਰਚ 1931 ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੰਨ੍ਹਾ]] ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਐਚ.ਐਸ.ਆਰ.ਏ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟਰ ਲਗਾ ਕੇ ਕਤਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, '''ਜੇ ਪੀ ਸਾਂਡਰਸ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ; ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਖੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਲਈ ਅਫਸੋਸ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਵੇਦੀ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਟੱਲ ਹੈ।'''<ref>{{Cite book|title=Bhagat Singh, liberation's blazing star|last=Grewal|first=P. M. S.|publisher=LeftWord Books|year=2007|isbn=978-81-7488-865-5|location=New Delhi}}</ref> ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਲੁਕ ਗਏ, HSRA ਦੁਆਰਾ ਅਗਲੀ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ 8 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿਲ ਅਤੇ ਟਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟ ਬਿੱਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite book|title=The Jail Notebook and other writings|url=https://archive.org/details/gandhi.bhagatsinghjailn0000cham|last=Singh|first=Bhagat|last2=Lal|first2=Chaman|last3=Hooja|first3=Bhupendra|publisher=Left Word Books|year=2007|location=New Delhi}}</ref> ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ [[ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ]] ਨੇ ਖਾਲੀ ਬੈਂਚਾਂ 'ਤੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ]], [[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]] ਅਤੇ [[ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ]] ਮੁਰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਨੂੰ "ਗੂੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਰਚਾ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਸ|ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼]] ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। 15 ਅਪਰੈਲ, 1929 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਚ HSRA ਦੀ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਜੈ ਗੋਪਾਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਕੇਸ ਅਤੇ ਸਾਂਡਰਸ ਕਤਲ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref name=":1" /> == ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਰ੍ਹੇ == 1930 ਤੱਕ, HSRA ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਆਗੂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਕੈਲਾਸ਼ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1929 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। 27 ਫਰਵਰੀ, 1931 ਨੂੰ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]] ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਲਈ ਸੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ 23 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਮਤਭੇਦ ਵਧ ਗਏ। ਸੰਗਠਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਦਸੰਬਰ 1930 ਵਿੱਚ, [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ HSRA ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1931 ਵਿੱਚ ਯਸ਼ਪਾਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਓ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of political parties|last=Ralhan|first=Om Prakash|publisher=Anmol Publications|year=1998|isbn=81-7488-865-9|volume=33-50|location=New Delhi}}</ref> ਇਸ ਨੇ HSRA ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਧੜਿਆਂ ਨੇ 1935 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]] ਨੇ [[ਲੰਡਨ]] ਤੋਂ HSRA ਚਲਾਇਆ। 1940 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਊਧਮ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ HSRA ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। == ਵਿਰਾਸਤ == [[ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ]] ਦੇ ਤੂੜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਬੰਬ ਫੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਛੁਪਣਗਾਹ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ]] ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਕ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Revolutionaries-hide-out-at-Ferozepur-declared-protected-Punjab-govt-tells-HC/articleshow/45905631.cms|title=Revolutionaries' hide out at Ferozepur declared protected, Punjab govt tells HC|date=2015-01-16|work=The Times of India|access-date=2023-05-05|issn=0971-8257}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] 9e1g3qb5hs0a7o30zvsyg5zs08jyr20 0 27279 843482 595011 2026-07-29T21:58:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843482 wikitext text/x-wiki [[File:Camera obscura.jpg|thumb|210px|ਕੈਮਰਾ ਆਬਸਕਿਓਰਾ]] ''''ਕੈਮਰਾ'''' ਬੇਹੱਦ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੈਮਰਾ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ ਇਸ ਦੀ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਨਾਲ ਹੀ ਫੋਟੋਆਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਸੁਧਰਦਾ ਗਿਆ। ਬਿਜਲੀ, ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰੇ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਦਿ੍ਸ਼ ਹੁਬਹੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ==ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਂ== ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ ਇਸ ਦੀ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ ਨਾਲ ਹੀ ਫੋਟੋਆਂ ਦੀ ਪੱਧਰ ਵੀ ਸੁਧਰਦੀ ਗਈ। ਬਿਜਲੀ, ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰੇ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਦਿ੍ਸ਼ ਹੁਬਹੂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == *ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਵੀ ਸਦੀ ਬੀਸੀ ਵਿੱਚ ਕੈਮਰਾ [[ਆਬਸਕਿਓਰਾ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਇਰਾਕੀ ਵਿਗਿਆਨਕ [[ਇਬਨ-ਅਲ-ਹਜ਼ੈਨ]] ਨੇ (1015-21) ਨੇ ਕੀਤੀ। *ਚੀਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਮੋ ਟੀ]] ਨੇ (1015-21) ਨੇ ਕੀਤੀ| ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇਖਿਆ। ਕੈਮਰਾ ਆਬਸਕਿਓਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਅਸਮਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੋਹਨਸ ਕੈਪਲਰ]]<ref>{{cite book|last=Warren|first=Lynne|title=Encyclopedia of twentieth-century photography|url=https://archive.org/details/encyclopediaoftw0000unse_s6m2|publisher=Routledge|location=London|year=2006|page=224|chapter=Camera Obscura|isbn=0-415-97665-0}}</ref> ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈੱਜ਼ ਲਗਾਇਆ। *[[ਅੰਗਰੇਜ਼]] ਵਿਗਿਆਨਕ [[ਰਾਬਰਟ ਬਾਇਲ]]<ref name="Constantine">Explanatory Notes (section) of David Constantine's 1994 translation of Goethe's ''[[Elective Affinities]]'', Oxford University Press.</ref> ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ [[ਰਾਬਰਟ ਹੁੱਕ]] ਨੇ ਸੰਨ 1660 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੋਰਟੇਬਲ ਕੈਮਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ| *ਸੰਨ 1675 ਵਿੱਚ [[ਜੋਹਨ ਜਾਨ]] ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੈਮਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਵਿਹਾਰਕ ਸੀ| ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਸੁਲੱਭ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। *ਪਹਿਲਾ ਸਥਿਰ ਫੋਟੋਗਰਾਫ 1826 ਵਿੱਚ ਜੋਸਫ ਨਾਈਸਫੋਰ ਨੇ ਲਕੜੀ ਦੇ ਬੋਕਸ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਲਈ। *ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਸੁਲੱਭ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚਲਨ ਏਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਜਾਂ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ। == ਫਾਇਦੇ == *ਇਸ ਦਾ ਚਲਨ ਏਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। *ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮਕਾਰ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਜਾਂ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ। == ਕਿਸਮਾਂ == *ਪਲੇਟ ਕੈਮਰਾ *ਲਾਰਜ਼ ਫਰਮਿਟ ਕੈਮਰਾ *ਮੀਡੀਅਮ ਫਰਮਿਟ ਕੈਮਰਾ *ਫੋਲਡਿੰਗ ਕੈਮਰਾ *ਬੋਕਸ ਕੈਮਰਾ *ਰਿੰਗ ਫਿੰਗਰ ਕੈਮਰਾ *ਇੱਕ ਲੈਨਜ਼ ਵਾਲਾ ਕੈਮਰਾ *ਦੋ ਲੈਨਜ਼ ਵਾਲਾ ਕੈਮਰਾ *ਛੋਟਾ ਲਘੁ ਚਿੱਤਰ ਕੈਮਰਾ *ਤਤਕਾਲੀ ਚਿੱਤਰ ਕੈਮਰਾ *ਫਿਲਮੀ ਕੈਮਰਾ ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੰਤਰ]] e500g5bwgr8u1w5wov8ixjpjak1mffz 0 27310 843621 828822 2026-07-30T00:19:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843621 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਪੀਟਰ ਹਿਗਜ਼ | image = Nobel Prize 24 2013 (cropped).jpg | caption = 2013 ਵਿੱਚ ਹਿਗਜ਼ | birth_name = ਪੀਟਰ ਵੇਰ ਹਿਗਜ਼ | birth_date = {{ਜਨਮ ਤਰੀਕ|1929|5|29|df=y}} | birth_place = | death_date = {{death date and age|2024|04|08|1929|5|29|df=y}} | death_place = [ | nationality = | alma_mater = | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = 1955 | doctoral_students = | known_for = | influences = | signature = Signature of British physicist Peter Higgs.png | website = {{Official URL}} | spouse = {{marriage|ਜੋਡੀ ਵਿਲੀਅਮਸਨ|1963|1972|reason=divorced}} | children = 2 }} '''ਪੀਟਰ ਵੇਅਰ ਹਿਗਜ਼''' (29 ਮਈ 1929-8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]], ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਅਤੇ [[ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਕਣ|ਉਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ]] ਦੇ ਪੁੰਜ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਸੀ।<ref name="Edit"/><ref name="NYT-20140915">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/09/16/science/a-discoverer-as-elusive-as-his-particle-.html|title=A Discoverer as Elusive as His Particle|last=Overbye|first=Dennis|date=15 September 2014|work=[[New York Times]]|access-date=15 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915201006/http://www.nytimes.com/2014/09/16/science/a-discoverer-as-elusive-as-his-particle-.html|archive-date=15 September 2014|author-link=Dennis Overbye}}</ref><ref>Overbye, Dennis. </ref><ref name="NYT-20220715">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/06/14/books/review/elusive-peter-higgs-frank-close.html|title=The Recluse Who Confronted the Mystery of the Universe – Frank Close's "Elusive" looks at the life and work of the man who changed our ideas about the basis of matter.|last=Blum|first=Deborah|date=15 July 2022|work=[[The New York Times]]|access-date=25 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925042341/https://www.nytimes.com/2022/06/14/books/review/elusive-peter-higgs-frank-close.html|archive-date=25 September 2022}}</ref> 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸਮਰੂਪਤਾ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ|ਮੁਢਲੇ ਕਣ]] ਦੇ [[ਪੁੰਜ]] ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਡਬਲਯੂ ਅਤੇ ਜ਼ੈੱਡ ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਖੌਤੀ [[ਹਿਗਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ|ਹਿਗਜ਼ ਵਿਧੀ]], ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਗਜ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਣ, [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ]] ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੋਜ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Griffiths |first=Martin |date=1 May 2007 |title=The tale of the blogs' boson |url=https://physicsworld.com/a/the-tale-of-the-blogs-boson/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806041418/https://physicsworld.com/a/the-tale-of-the-blogs-boson/ |archive-date=6 August 2020 |access-date=5 March 2020 |website=[[Physics World]]}}</ref><ref>Fermilab Today (16 June 2005) [http://www.fnal.gov/pub/today/archive_2005/today05-06-16.html Fermilab Results of the Week. ]</ref> 4 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ, ਸੀਸੀਈਆਰਐੱਨ ਨੇ ਲਾਰਜ ਹੈਡ੍ਰੋਨ ਕੋਲੀਡਰ ਵਿਖੇ ਬੋਸੌਨ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।<ref name="BBC-04Jul12">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-18702455|title=Higgs boson-like particle discovery claimed at LHC|date=4 July 2012|work=BBC|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153930/https://www.bbc.co.uk/news/world-18702455|archive-date=31 July 2018}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ [[ਮਿਅਾਰੀ ਨਮੂਨਾ|ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਣਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref>Rincon, Paul (10 March 2004) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3546973.stm Fermilab 'God Particle' may have been seen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719045753/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3546973.stm|date=19 July 2008}} Retrieved on 27 May 2008</ref> [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ]] ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸਾਥੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ]] ਨੂੰ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਕੀਤਾ, 2013 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਐਂਗਲਰਟ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=4 July 2012 |title=Higgs boson breakthrough should earn physicist behind search Nobel Prize: Stephen Hawking |url=http://news.nationalpost.com/2012/07/04/higgs-boson-stephen-hawking |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120705092920/http://news.nationalpost.com/2012/07/04/higgs-boson-stephen-hawking/ |archive-date=5 July 2012 |access-date=5 July 2012 |website=National Press}}</ref><ref>Amos, Jonathan (8 October 2013) [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-24445325 Higgs: Five decades of noble endeavour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611120757/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-24445325|date=11 June 2016}} BBC News Science and Environment; retrieved 8 October 2013</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਹਿਗਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਨਿਊਕੈਸਲ ਅਪੌਨ ਟਾਇਨ ਦੇ ਐਲਸਵਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਵੇਅਰ ਹਿਗਜ਼ (1898-1962) ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਰਟਰੂਡ ਮੌਡ ਨੀ ਕੋਗਿਲ (1895-1969) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="CV">Staff (29 November 2012) [http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/peter-higgs Peter Higgs: Curriculum Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014121815/http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/peter-higgs|date=14 October 2013}} The University of Edinburgh, School of Physics and Astronomy, Retrieved 9 January 2012</ref><ref>GRO Register of Births: Peter W Higgs, Jun 1929 10b 72 Newcastle T., mmn = Coghill</ref><ref>GRO Register of Marriages: Thomas W Higgs = Gertrude M Coghill, Sep 1924 6a 197 Bristol</ref><ref name="Guardian">Sample, Ian. </ref><ref>Macdonald, Kenneth (10 April 2013) [https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-22073080 Peter Higgs: Behind the scenes at the Universe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181015202639/https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-22073080|date=15 October 2018}}. </ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਬੀ. ਬੀ. ਸੀ. ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਊਂਡ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਮੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Peter Higgs |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/facts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701072006/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/facts/ |archive-date=1 July 2020 |access-date=9 April 2024 |website=The Nobel Prize}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬੈਡਫੋਰਡ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਹਿਗਜ਼ ਪਿਛੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ [[ਬਰਿਸਟਲ|ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1941 ਤੋਂ 1946 ਤੱਕ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਕੋਥਮ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, [[ਪੌਲ ਡੀਰੈਕ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਪਾਲ ਡੀਰਾਕ]] ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ।[1]<ref>The Cotham Grammar School, a High-Performing Specialist Co-operative Academy [http://www.cotham.bristol.sch.uk/news/default.asp?storyID=208, The Dirac-Higgs Science Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523211320/http://www.cotham.bristol.sch.uk/news/default.asp?storyID=208,|date=23 May 2013}} Retrieved 10 January 2013</ref>[4]<ref name="Guardian" /> 1946 ਵਿੱਚ, 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਿਗਜ਼ ਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ 1947 ਵਿੱਚ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1950 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਆਨਰਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Peter Higgs |url=https://www.kcl.ac.uk/people/peter-higgs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605170506/https://www.kcl.ac.uk/people/peter-higgs |archive-date=5 June 2023 |access-date=9 April 2024 |website=King's College London}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 1851 ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਰਾਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ 1851 ਦੀ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਕੌਲਸਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਲੋਂਗੁਏਟ-ਹਿਗਿੰਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਅਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।<ref>1851 Royal Commission Archives</ref><ref name="higgsphd" /> ਉਸ ਨੂੰ 1954 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅਣੂ ਕੰਬਣਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੀ ਐਚ ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[3]<ref name="CV"/><ref>{{Cite web |last=King's College London |title=Professor Peter Higgs |url=http://www.kcl.ac.uk/aboutkings/history/famouspeople/peterhiggs.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131011101353/http://www.kcl.ac.uk/aboutkings/history/famouspeople/peterhiggs.aspx |archive-date=11 October 2013 |access-date=8 October 2013}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਖੋਜ == ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ID1) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਾਲਜ ਲੰਦਨ (ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1960 ਵਿੱਚ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਅਤੇ ਟੈਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਥੇਮੈਟੀਕਲ ਫਿਜੀਕਸ ਵਿੱਚ ਲੈਕਚਰਾਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ 1949 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪੱਛਮੀ ਹਾਈਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਈਕਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ] ਉਸ ਨੂੰ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, 1974 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਐਡਿਨਬਰਗ (ਐੱਫ. ਆਰ. ਐੱਸ. ਈ.) ਦਾ ਫੈਲੋ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਚੇਅਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਹ 1996 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਐਮੀਰੀਟਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ।<ref name="Edit"/> ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ 1983 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਫੈਲੋ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਫਿਜਿਕਸ ਦਾ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1984 ਵਿੱਚ ਰਦਰਫ਼ਰਡ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1997 ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। 2008 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈਨਸੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name="SUHF">{{Cite web |title=Swansea University Honorary Fellowship |url=http://www.swan.ac.uk/news_centre/releases/080908cernlhc/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012072248/http://www.swan.ac.uk/news_centre/releases/080908cernlhc/ |archive-date=12 October 2012 |access-date=20 December 2011 |website=Swansea University}}</ref> ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿਖੇ ਹਿਗਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪੁੰਜ]] ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪੁੰਜ ਰਹਿਤ ਕਣਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖੇਤਰ (ਜੋ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ|ਹਿਗਜ਼ ਫੀਲਡ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ) ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Guardian">Sample, Ian. </ref><ref name="EB">[http://www.britannica.com/eb/article-9040396/Higgs-particle "Higgs particle"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121144551/http://www.britannica.com/eb/article-9040396/Higgs-particle|date=21 November 2007}}, ''Encyclopædia Britannica'', 2007.</ref> [[ਹਿਗਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ|ਹਿਗਜ਼ ਵਿਧੀ]] ਹਿਗਜ਼ ਫੀਲਡ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਰਕਾਂ ਅਤੇ ਲੈਪਟੌਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Rajasekaran|first=G.|year=2012|title=Standard model, Higgs Boson and what next?|journal=Resonance|volume=17|issue=10|pages=956–973|doi=10.1007/s12045-012-0110-z}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੋਰ ਉਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਲੂਔਨ ਜੋ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋਡ਼ਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਣ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਗਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਜਾਪਾਨੀ ਜੰਮਪਲ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਅਤੇ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਯੋਇਚੀਰੋ ਨੰਬੂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨੰਬੂ ਨੇ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋਡ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਕੰਡਕਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਪੁੰਜ ਰਹਿਤ ਕਣਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ (ਗੋਲਡਸਟੋਨ ਦੀ ਥਿਊਰਮ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਸੀ।<ref name="Edit">Griggs, Jessica (Summer 2008) [http://www.ed.ac.uk/files/atoms/files/edit-summer-08.pdf The Missing Piece] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220031426/http://www.ed.ac.uk/files/atoms/files/edit-summer-08.pdf|date=20 December 2016}} ''Edit'' the University of Edinburgh Alumni Magazine, p. 17</ref> ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਹਾਈਲੈਂਡਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਹਫਤੇ ਦੇ ਕੈਂਪਿੰਗ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਨਿਊ ਟਾਊਨ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਸਨ।<ref>Martin, Victoria (14 December 2011) [http://www.scotsman.com/news/victoria-martin-soon-we-ll-be-able-to-pinpoint-that-particle-1-2007674 Soon we'll be able to pinpoint that particle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130414012702/http://www.scotsman.com/news/victoria-martin-soon-we-ll-be-able-to-pinpoint-that-particle-1-2007674|date=14 April 2013}} The Scotsman, Retrieved 10 January 2013</ref><ref>Collins, Nick (4 July 2012) [https://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/9376804/Higgs-boson-Prof-Stephen-Hawking-loses-100-bet.html Higgs boson: Prof Stephen Hawking loses $100 bet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006035656/http://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/9376804/Higgs-boson-Prof-Stephen-Hawking-loses-100-bet.html|date=6 October 2014}} ''The Telegraph.'' </ref><ref>Staff (4 July 2012) [http://www.heraldscotland.com/mobile/news/home-news/scientists-discover-god-particle.1341391087?_=5cea478733fd836f7011cad7ebcab19ffc029d96 Scientists discover 'God' particle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603010151/http://www.heraldscotland.com/mobile/news/home-news/scientists-discover-god-particle.1341391087?_=5cea478733fd836f7011cad7ebcab19ffc029d96|date=3 June 2013}} ''The Herald.'' </ref> ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ "ਯੂਰੇਕਾ ਪਲ" ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-17161657|title=Meeting the Boson Man: Professor Peter Higgs|date=24 February 2012|work=BBC News|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160620095825/http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-17161657|archive-date=20 June 2016}}</ref> ਉਸਨੇ ਗੋਲਡਸਟੋਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪੇਪਰ ਲਿਖਿਆ (ਮਾਸਲੈੱਸ ਗੋਲਡਸਟੋਨ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਦੋਂ ਸਥਾਨਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਵੈਚਲਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੋਡ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਸੀਸੀਈਆਰਐੱਨ ਵਿਖੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਜਰਨਲ, ''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਤਰ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="HiggsMechanism">Staff (5 January 2012) [http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/brief-history Brief History of the Higgs Mechanism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112153436/http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/brief-history|date=12 November 2012}} The Edinburgh University School of Physics and Astronomy, Retrieved 10 January 2013</ref><ref>{{Cite journal|last=Higgs|first=P. W.|author-link=Peter Higgs|year=1964|title=Broken symmetries, massless particles and gauge fields|journal=Physics Letters|volume=12|issue=2|pages=132–201|bibcode=1964PhL....12..132H|doi=10.1016/0031-9163(64)91136-9}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਡਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਪੇਪਰ ਲਿਖਿਆ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ [[ਹਿਗਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ|ਹਿਗਜ਼ ਵਿਧੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਪਰ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਤਰ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ "ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਨਹੀਂ" ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Guardian">Sample, Ian. </ref> ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਪੈਰਾ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪੇਪਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰਿਵਿ ਲੈਟਰਜ਼, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਸਾਲਾ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੇਪਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਪਿੱਨ-ਜ਼ੀਰੋ ਬੋਸੌਨ (ਹੁਣ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ।<ref name="HiggsMechanism"/><ref>{{Cite journal|last=Higgs|first=P.|author-link=Peter Higgs|year=1964|title=Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons|journal=Physical Review Letters|volume=13|issue=16|pages=508–509|bibcode=1964PhRvL..13..508H|doi=10.1103/PhysRevLett.13.508|doi-access=free}}</ref>ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਰਾਬਰਟ ਬਰਾਉਟ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਐਂਗਲਟ ਅਤੇ ਗੇਰਾਲਡ ਗੁਰਾਲਨਿਕ, ਸੀ. ਆਰ. ਹੈਗਨ ਅਤੇ ਟੌਮ ਕਿਬਲ ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ।<ref>{{Cite journal|last=Englert|first=F.|last2=Brout|first2=R.|author-link2=Robert Brout|year=1964|title=Broken Symmetry and the Mass of Gauge Vector Mesons|journal=Physical Review Letters|volume=13|issue=9|pages=321|bibcode=1964PhRvL..13..321E|doi=10.1103/PhysRevLett.13.321|pmid=François Englert|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Guralnik|first=G.|last2=Hagen|first2=C.|author-link2=C. R. Hagen|last3=Kibble|first3=T.|author-link3=Tom W. B. Kibble|year=1964|title=Global Conservation Laws and Massless Particles|journal=Physical Review Letters|volume=13|issue=20|pages=585|bibcode=1964PhRvL..13..585G|doi=10.1103/PhysRevLett.13.585|pmid=Gerald Guralnik|doi-access=free}}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਬਰਾਊਟ ਅਤੇ ਐਂਗਲਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਿਗਜ਼, ਗੁਰਾਲਨਿਕ, ਹੈਗਨ, ਕਿਬਲ, ਬਰਾਉਟ ਅਤੇ ਐਂਗਲਟ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਬੋਸੌਨ ਖੋਜ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਤਿੰਨ ਪੇਪਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰਿਵਿ Review ਲੈਟਰਜ਼ ਦੀ 50 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Physical Review Letters – 50th Anniversary Milestone Papers |url=http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20100110134128/http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 |archive-date=10 January 2010 |access-date=5 July 2012 |publisher=Prl.aps.org}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੇਪਰ ਨੇ ਸਮਾਨ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਈ, 1964 ਦੇ ਪੀ. ਆਰ. ਐਲ. ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋਡ਼ਨ ਵਾਲੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਧੀ 1962 ਵਿੱਚ ਫਿਲਿਪ ਐਂਡਰਸਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਪੇਖਿਕ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।[2]<ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=P.|year=1963|title=Plasmons, Gauge Invariance, and Mass|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1963-04-01_130_1/page/438|journal=Physical Review|volume=130|issue=1|pages=439–442|bibcode=1963PhRv..130..439A|doi=10.1103/PhysRev.130.439}}</ref> 4 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ, ਸੀਈਆਰਐਨ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਏਟੀਐਲਏਐਸ ਅਤੇ ਕੰਪੈਕਟ ਮੁਓਨ ਸੋਲਨੋਇਡ (ਸੀਐਟਲਸ) ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕਣ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪੁੰਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 126 ਗੀਗਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਵੋਲਟਸ (ਜੀਈਵੀ). <ref>{{Cite web |date=4 July 2012 |title=Higgs within reach |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2012/07/higgs-within-reach |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213103220/http://home.web.cern.ch/about/updates/2012/07/higgs-within-reach |archive-date=13 December 2012 |access-date=6 July 2012 |publisher=CERN}}</ref>ਜਿਨੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ, "ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੰਨੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ।" ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਦੀ ਇਹ ਸੰਭਾਵਤ ਪੁਸ਼ਟੀ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ''ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਤਰ'' ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਹਿਗਜ਼ ਦੇ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="BBC-04Jul12"/><ref name="Edit"/> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ]] ਤੋਂ 1981 ਹਿਊਜ਼ ਮੈਡਲ, ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਫਿਜਿਕਸ ਤੋਂ 1984 ਰਦਰਫੋਰਡ ਮੈਡਲ, 1997 ਡੀਰਾਕ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1997 ਹਾਈ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਸਕਾਰ, 2004 ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੰਚ ਵੁਲਫ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਰਾਇਲ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਤੋਂ 2009 ਆਸਕਰ ਕਲੇਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲੈਕਚਰ ਮੈਡਲ, 2010 ਅਮੈਰੀਕਨ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਜੇ. ਜੇ. ਸਕੁਰਾਈ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਹਿਗਜ਼ ਮੈਡਲ 2012 ਵਿੱਚ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੀ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 2015 ਕੋਪਲੇ ਮੈਡਲ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="CV"/><ref>{{Cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=20 July 2015 |title=Prof Peter Higgs wins the Royal Society's Copley Medal |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-33594055 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723043456/http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-33594055 |archive-date=23 July 2015 |access-date=22 July 2015 |website=BBC News}}</ref> === ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:Professor Peter Higgs, The Edinburgh Award, July 2014.jpg|thumb|ਐਡਿਨਬਰਗ ਅਵਾਰਡ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ]] ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ 2011 ਲਈ ਐਡਿਨਬਰਗ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2007 ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਆਫ਼ [[ਐਡਿਨਬਰਾ|ਐਡਿਨਬਰਗ]] ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=The Edinburgh Award |url=http://www.edinburgh.gov.uk/info/671/civic_recognition-people/916/honours_and_civic_awards/3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120729111115/http://www.edinburgh.gov.uk/info/671/civic_recognition-people/916/honours_and_civic_awards/3 |archive-date=29 July 2012 |access-date=3 July 2012 |publisher=The City of Edinburgh Council}}</ref> ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ 24 ਫਰਵਰੀ 2012 ਨੂੰ ਸਿਟੀ ਚੈਂਬਰਜ਼ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਲਾਰਡ ਪ੍ਰੋਵੋਸਟ, ਰਾਈਟ ਹੋਨ ਜਾਰਜ ਗ੍ਰੱਬ ਦੁਆਰਾ ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿਆਲਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਸਿਟੀ ਚੈਂਬਰਜ਼ ਕੁਆਡਰੇਂਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਥਨੈਸ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.edinburgh.gov.uk/news/article/809/acclaimed_physicist_presented_with_edinburgh_award|title=Acclaimed physicist presented with Edinburgh Award|date=27 February 2012|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120731140012/http://www.edinburgh.gov.uk/news/article/809/acclaimed_physicist_presented_with_edinburgh_award|archive-date=31 July 2012|publisher=The City of Edinburgh Council}}</ref><ref name="Scotsman-25Feb12">{{Cite news|url=http://www.scotsman.com/the-scotsman/features/they-ll-find-the-god-particle-by-summer-and-peter-higgs-should-know-1-2138574|title='They'll find the God particle by summer.' And Peter Higgs should know|date=25 February 2012|work=[[The Scotsman]]|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120706001340/http://www.scotsman.com/the-scotsman/features/they-ll-find-the-god-particle-by-summer-and-peter-higgs-should-know-1-2138574|archive-date=6 July 2012}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17161692|title=Higgs: Edinburgh Award is a great surprise|date=24 February 2012|access-date=3 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120704182827/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-17161692|archive-date=4 July 2012|publisher=BBC}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 2013 ਵਿੱਚ [[ਬਰਿਸਟਲ|ਬ੍ਰਿਸਟਲ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-23177670|title=Peter Higgs receives the freedom of the city of Bristol|date=4 July 2013|work=BBC News|access-date=2 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815012229/https://www.bbc.com/news/uk-england-bristol-23177670|archive-date=15 August 2021}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਫ੍ਰੀਡਮ ਆਫ਼ ਦ ਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਨਿਊਕੈਸਲ ਅਪੌਨ ਟਾਇਨ' ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਊਕੈਸਲ ਗੇਟਸਹੈੱਡ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ ਲੋਕਲ ਹੀਰੋਜ਼ ਵਾਕ ਆਫ ਫੇਮ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨਿਊਕੈਸਲ ਕਵੇਸਾਈਡ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਤਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.chroniclelive.co.uk/news/north-east-news/quayside-walk-fame-going-new-14160306|title=The Quayside 'Walk of Fame' is going to get some new names|last=Henderson|first=Tony|date=16 January 2018|access-date=9 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409175213/https://www.chroniclelive.co.uk/news/north-east-news/quayside-walk-fame-going-new-14160306|archive-date=9 April 2024|publisher=The Chronicle}}</ref> === ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਹਿਗਜ਼ ਸੈਂਟਰ === 6 ਜੁਲਾਈ 2012 ਨੂੰ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ [[ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਿਗਜ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਹਿਗਜ਼ ਸੈਂਟਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ "ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ" ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web |title=Higgs Centre for Theoretical Physics |url=http://higgs.ph.ed.ac.uk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116191812/https://higgs.ph.ed.ac.uk/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=17 November 2018 |publisher=The University of Edinburgh}}</ref> ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ [[ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ|ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਬਿਲਡਿੰਗ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਫਿਜੀਕਸ ਐਂਡ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ ਅਤੇ ਆਈਜੀਈਐਮ 2015 ਟੀਮ (ਕਲਾਸਏਫੀਈਡੀ) ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਪੀਟਰ ਹਿਗਜ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਚੇਅਰ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2012/jul/06/prof-higgs-nice-right-boson|title=Prof Higgs: nice to be right about boson|date=6 July 2012|work=The Guardian|access-date=6 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012024232/http://www.theguardian.com/science/2012/jul/06/prof-higgs-nice-right-boson|archive-date=12 October 2013|location=London}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 July 2012 |title=University to support new physics research |url=http://www.ed.ac.uk/news/all-news/higgscentre-050712 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709021545/http://www.ed.ac.uk/news/all-news/higgscentre-050712 |archive-date=9 July 2012 |access-date=6 July 2012 |publisher=The University of Edinburgh}}</ref> === ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ === 8 ਅਕਤੂਬਰ 2013 ਨੂੰ, ਇਹ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਹਿਗਜ਼ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਐਂਗਲਰਟ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ 2013 ਦਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਇਸ ਖੋਜ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ ਕਿ "ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਖੋਜ ਲਈ ਜੋ ਉਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੀ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ", ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=8 October 2013 |title=Press release from Royal Swedish Academy of Sciences |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131008193310/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2013/press.pdf |archive-date=8 October 2013 |access-date=8 October 2013}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਗੁਆਂਢੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b03vdx7m|title=The Life Scientific|last=Boucle|first=Anna|date=18 February 2014|access-date=20 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523100957/http://www.bbc.co.uk/programmes/b03vdx7m|archive-date=23 May 2015|publisher=BBC RADIO4}}</ref><ref>{{Cite web |title=Peter Higgs was told about Nobel Prize by passing motorist |url=https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/10372394/Peter-Higgs-was-told-about-Nobel-Prize-by-passing-motorist.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715235308/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/10372394/Peter-Higgs-was-told-about-Nobel-Prize-by-passing-motorist.html |archive-date=15 July 2014 |access-date=3 April 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-24493400|title=Prof Peter Higgs did not know he had won Nobel Prize|date=11 October 2013|work=BBC News|access-date=20 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528202708/http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-24493400|archive-date=28 May 2016}}</ref> === ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਕੰਪੇਨੀਅਨਜ਼ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ === ਹਿਗਜ਼ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ 2012 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਕੰਪੇਨੀਅਨਜ਼ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.scotsman.com/news/scotland/top-stories/peter-higgs-turned-down-knighthood-from-tony-blair-1-3142826|title=Peter Higgs turned down knighthood from Tony Blair|date=16 October 2013|work=The Scotsman|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512215159/http://www.scotsman.com/news/scotland/top-stories/peter-higgs-turned-down-knighthood-from-tony-blair-1-3142826|archive-date=12 May 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-20855404|title=Peter Higgs: honour for physicist who proposed particle|last=Rincon|first=Paul|date=29 December 2012|work=BBC News|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608081813/http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-20855404|archive-date=8 June 2013}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲਤ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਹੀ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਆਰਡਰ ਕੋਈ ਸਿਰਲੇਖ ਜਾਂ ਤਰਜੀਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਆਰਡਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ {{ਛੋਟਾ|CH}} ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ''... ''ਉਸੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਐਚ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ "ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਸਵਿਸ ਹਾਂ". ਉਸਨੂੰ 1 ਜੁਲਾਈ 2014 ਨੂੰ ਹੋਲੀਰੂਡ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤੋਂ ਆਰਡਰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2013/dec/06/peter-higgs-interview-underlying-incompetence|title=Peter Higgs interview: 'I have this kind of underlying incompetence'|last=Aitkenhead|first=Decca|date=6 December 2013|work=The Guardian|access-date=12 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520032412/http://www.theguardian.com/science/2013/dec/06/peter-higgs-interview-underlying-incompetence|archive-date=20 May 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thecourier.co.uk/news/scotland/physicist-higgs-honoured-by-queen-1.449255|title=Physicist Higgs honoured by Queen|last=Press Association|date=1 July 2014|work=The Courier|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201209/http://www.thecourier.co.uk/news/scotland/physicist-higgs-honoured-by-queen-1.449255|archive-date=14 July 2014}}</ref> === ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ === ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨਃ  {{div col|colwidth=35em}} * DSc [[University of Bristol]] 1997<ref name="cv">{{cite web|title=Peter Higgs: Curriculum Vitae|url=http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/peter-higgs|website=[[University of Edinburgh]]|access-date=8 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014121815/http://www.ph.ed.ac.uk/higgs/peter-higgs|archive-date=14 October 2013|url-status=live}}</ref> * DSc [[University of Edinburgh]] 1998<ref name="cv"/> * DSc [[University of Glasgow]] 2002<ref name="cv"/> * DSc [[Swansea University]] 2008<ref name="cv"/> * DSc [[King's College London]] 2009<ref name="cv"/> * DSc [[University College London]] 2010<ref name="cv"/> * ScD [[University of Cambridge]] 2012<ref name="cv"/> * DSc [[Heriot-Watt University]] 2012<ref name="cv"/> * PhD [[International School for Advanced Studies|SISSA, Trieste]] 2013<ref name="cv"/> * DSc [[University of Durham]] 2013<ref name="cv"/> * DSc [[University of Manchester]] 2013<ref name="cv"/> * DSc [[University of St Andrews]] 2014<ref name="cv"/> * DSc [[Université libre de Bruxelles|Free University of Brussels]] (ULB) 2014<ref name="cv"/> * DSc [[University of North Carolina at Chapel Hill]] 2015<ref name="cv"/> * DSc [[Queen's University Belfast]] 2015<ref name="cv"/> * ScD [[Trinity College Dublin]] 2016<ref name="cv"/> {{div col end}} ਹਿਗਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਕੇਨ ਕਰੀ ਦੁਆਰਾ 2008 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="tait-portrait">{{Cite web |title=Portrait of Peter Higgs by Ken Currie, 2010 |url=http://www.tait.ac.uk/Peter_Higgs_by_Ken_Currie.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323094144/http://www.tait.ac.uk/Peter_Higgs_by_Ken_Currie.html |archive-date=23 March 2012 |access-date=28 April 2011 |website=The Tait Institute}}</ref> ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 2009 ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਕੂਲ ਆਫ ਫਿਜਿਕਸ ਐਂਡ ਐਸਟ੍ਰੋਨੋਮੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਦੇ ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈਲ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਤੇ ਲਟਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article5835305.ece|title=Portrait of a man at beginning of time|last=Wade|first=Mike|work=The Times|access-date=28 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410034112/https://www.thetimes.co.uk/|archive-date=10 April 2024|location=London}}{{Subscription required}}</ref><ref>{{Cite web |title=Great minds meet at portrait unveiling |url=http://www.ed.ac.uk/news/all-news/higgs-portait-030309 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706062603/http://www.ed.ac.uk/news/all-news/higgs-portait-030309 |archive-date=6 July 2011 |access-date=28 April 2011 |website=The University of Edinburgh}}</ref><ref name="tait-portrait" /> ਲੂਸਿੰਡਾ ਮੈਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚਿੱਤਰ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੋਰਟਰੇਟ ਗੈਲਰੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਹਿਗਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਸਵੀਰ ਲਟਕਦੀ ਹੈ, ਹਿਗਜ਼ ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰ੍ਕ ਮੈਕਸਵੈਲ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਆਨਰੇਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਹੈ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰੋ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੋਰਟਰੇਟ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-22912483|title=Prof Peter Higgs: New portrait of boson particle physicist|work=BBC|access-date=4 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023181054/https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-22912483|archive-date=23 October 2018}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰ == ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਐਡੀਨਬਰਗ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੈਕਚਰਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਸ਼ਸਤਰੀਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ (ਸੀ. ਐਨ. ਡੀ.) ਦੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕਾਰਕੁਨ ਜੋਡੀ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਨਾਲ 1963 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.scotsman.com/news/jodys-caring-and-warmth-an-inspiration-2463777 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410094330/https://www.scotsman.com/news/jodys-caring-and-warmth-an-inspiration-2463777 |archive-date=10 April 2024 |access-date=10 April 2024}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅਗਸਤ 1965 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Higgs The invention and discovery of the 'God Particle'|url=https://archive.org/details/higgsinventiondi0000bagg_v3f2|last=Baggot|first=Jim|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-960349-7|edition=First|location=Fountaindale Public Library|pages=[https://archive.org/details/higgsinventiondi0000bagg_v3f2/page/90 90]–91}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨਃ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ, ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਜੌਨੀ, ਇੱਕੋ ਜੈਜ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੋਤੇ ਵੀ ਸਨ।<ref name="Scotsman-25Feb12"/> ਹਿਗਜ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮਸਨ ਦਾ 1972 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੋਸਤ ਰਹੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-obituary|title=Peter Higgs obituary|last=Close|first=Frank|date=9 April 2024|work=The Guardian|access-date=9 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409202636/https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-obituary|archive-date=9 April 2024|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਸੀਐਨਡੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮੂਹ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਭੁਗਤਾਨ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Guardian">Sample, Ian. </ref><ref name="Telegraph">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3338770/Prof-Peter-Higgs-profile.html|title=Prof Peter Higgs profile|last=Highfield|first=Roger|date=7 April 2008|work=The Telegraph|access-date=16 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015234155/http://www.telegraph.co.uk/science/science-news/3338770/Prof-Peter-Higgs-profile.html|archive-date=15 October 2013|location=London}}</ref> ਉਹ [[ਗ੍ਰੀਨਪੀਸ]] ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।[2]<ref name="Telegraph" /> ਹਿਗਜ਼ ਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੁਲਫ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਬਰਟ ਬਰਾਊਟ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਐਂਗਲਰਟ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਫਲਸਤੀਨੀ ਨਾਲ [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਜ਼ਰਾਈਲ]] ਦੇ ਸਲੂਕ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]] ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Indie-heart">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/science/the-heart-of-the-matter-54071.html|title=The heart of the matter|last=Rodgers|first=Peter|date=1 September 2004|work=The Independent|access-date=16 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216044344/http://www.independent.co.uk/news/science/the-heart-of-the-matter-54071.html|archive-date=16 December 2013|location=London}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਟਾਫ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":0"/> ਹਿਗਜ਼ ਇੱਕ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2007/nov/17/sciencenews.particlephysics|title=The god of small things|last=Sample|first=Ian|date=17 November 2007|work=The Guardian|access-date=21 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001003347/http://www.theguardian.com/science/2007/nov/17/sciencenews.particlephysics|archive-date=1 October 2013|location=London|quote=The name has stuck, but makes Higgs wince and raises the hackles of other theorists. "I wish he hadn't done it," he says. "I have to explain to people it was a joke. I'm an atheist, but I have an uneasy feeling that playing around with names like that could be unnecessarily offensive to people who are religious."}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਰਿਚਰਡ ਡੋਕਿਨਜ਼|ਰਿਚਰਡ ਡੌਕਿਨਜ਼]] ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦਾ "[[ਬੁਨਿਆਦਵਾਦ|ਕੱਟੜਪੰਥੀ]]" ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/9770707/Has-Richard-Dawkins-found-a-worthy-opponent-at-last.html|title=Has Richard Dawkins found a worthy opponent at last?|last=Farndale|first=Nigel|date=29 December 2012|work=The Daily Telegraph|access-date=10 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510014950/https://www.telegraph.co.uk/news/science/9770707/Has-Richard-Dawkins-found-a-worthy-opponent-at-last.html|archive-date=10 May 2019|location=London}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਨੇ "ਰੱਬ ਦੇ ਕਣ" ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ।<ref>[https://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSL0765287220080407?sp=true Key scientist sure "God particle" will be found soon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210223193233/https://www.reuters.com/article/scienceNews/idUSL0765287220080407?sp=true|date=23 February 2021}} Reuters news story. </ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ "ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ", ਹਿਗਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ 'ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦਿਆਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਤੌਰਾ|ਤੋਰਾਹ]], [[ਕ਼ੁਰਆਨ|ਕੁਰਾਨ]] ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੇ ਕਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2013 ਵਿੱਚ ਡੈੱਕਾ ਐਟਕੇਨਹੈੱਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਹਿਗਜ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀਃ <ref>{{Cite web |last=Aitkenhead |first=Decca |date=6 December 2013 |title=Peter Higgs interview: 'I have this kind of underlying incompetence' |url=http://www.theguardian.com/science/2013/dec/06/peter-higgs-interview-underlying-incompetence |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140520032412/http://www.theguardian.com/science/2013/dec/06/peter-higgs-interview-underlying-incompetence |archive-date=20 May 2014 |access-date=26 May 2022 |website=the Guardian |language=en}}</ref> {{Blockquote|text=I'm not a believer. Some people get confused between the science and the theology. They claim that what happened at [[Cern]] proves the existence of God. The church in Spain has also been guilty of using that name as evidence for what they want to prove. [It] reinforces confused thinking in the heads of people who are already thinking in a confused way. If they believe that story about creation in seven days, are they being intelligent?|author=|title=''[[The Guardian]]''|source=6 December 2013}} ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਦਾ ਇਹ ਉਪਨਾਮ ਲਿਓਨ ਲੈਡਰਮੈਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ ਰੱਬ ਦਾ ਕਣਃ ਜੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਜਵਾਬ ਹੈ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀ ਹੈ? ਪਰ ਇਹ ਨਾਮ ਲੈਡਰਮੈਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈਃ ਲੈਡਰਮੈਨ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ "ਰੱਬ ਦਾ ਕਣ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2008/jun/30/higgs.boson.cern|title=Father of the 'God Particle'|last=Randerson|first=James|date=30 June 2008|work=The Guardian|access-date=16 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201180117/https://www.theguardian.com/science/2008/jun/30/higgs.boson.cern|archive-date=1 December 2016|location=London}}</ref> ਹਿਗਜ਼ ਦੀ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 ਨੂੰ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 94 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="NYT-20240409">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2024/04/09/science/peter-higgs-dead.html|title=Peter Higgs, Nobelist Who Predicted the 'God Particle,' Dies at 94|last=Overbye|first=Dennis|date=9 April 2024|work=[[The New York Times]]|access-date=10 April 2024|archive-url=https://archive.today/20240409171325/https://www.nytimes.com/2024/04/09/science/peter-higgs-dead.html|archive-date=9 April 2024|author-link=Dennis Overbye}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|title=Peter Higgs, physicist who discovered Higgs boson, dies aged 94|last=Carrell|first=Severin|date=9 April 2024|work=The Guardian|access-date=9 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409162633/https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|archive-date=9 April 2024|last2=|first2=|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=Elusive: How Peter Higgs Solved the Mystery of Mass|url=https://archive.org/details/elusivehowpeterh0000fran|last=Close|first=Frank|date=6 July 2023|publisher=Penguin Press|isbn=978-0-14-199758-2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.ph.ed.ac.uk/higgs ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਹਿਗਜ਼ ਸਾਈਟ] * ਪੀ ਡਬਲਯੂ ਹਿਗਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਪਰਾਂ ਦੀ ਗੂਗਲ ਸਕਾਲਰ ਸੂਚੀ * [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-16222710 ਪੀਟਰ ਹਿਗਜ਼ ਦਾ ਬੀਬੀਸੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] * [https://www.theguardian.com/science/2007/nov/17/sciencenews.particlephysics ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ]-ਦਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਵਿੱਚ ਪੀਟਰ ਹਿਗਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ * ਮਾਈ ਲਾਈਫ ਐਜ਼ ਏ ਬੋਸੌਨ-ਪੀਟਰ ਹਿਗਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। * [http://prl.aps.org/50years/milestones#1964 ਭੌਤਿਕ ਸਮੀਖਿਆ ਪੱਤਰ-50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਪੇਪਰ] * [http://cerncourier.com/cws/article/cern/32522 ਸੀ. ਈ. ਆਰ. ਐੱਨ. ਕੋਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਸਟੀਵਨ ਵੇਨਬਰਗ ਸਵੈਚਲਿਤ ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋਡ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110005400/http://cerncourier.com/cws/article/cern/32522 |date=2016-11-10 }} * ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਵ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਹਿਗਜ਼ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ Archived 17 January 2010 at the Wayback Machine * [http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism ਇੰਗਲਰਟ-ਬ੍ਰਾਊਟ-ਹਿਗਜ਼-ਗੁਰਾਨਿਕ-ਹੈਗਨ-ਕਿਬਲ ਵਿਧੀ ਵਿਦਵਾਨ-ਜਨੂੰਨ ਉੱਤੇ] * [http://www.scholarpedia.org/article/Englert-Brout-Higgs-Guralnik-Hagen-Kibble_mechanism_%28history%29 ਇੰਗਲਰਟ-ਬ੍ਰਾਊਟ-ਹਿਗਜ਼-ਗੁਰਾਨਿਕ-ਹੈਗਨ-ਕਿਬਲ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ] * [https://www.youtube.com/view_play_list?p=BDA16F52CA3C9B1D ਸਕੁਰਾਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀਡੀਓ] * [http://metode.cat/en/Issues/Interview/Peter-Higgs "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ" ਦਿ ਗੌਡ ਪਾਰਟੀਕਲ "ਪੀਟਰ ਹਿਗਜ਼ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਹੁੰਦਾ।] * [https://www.theguardian.com/science/2013/dec/06/peter-higgs-boson-academic-system ਪੀਟਰ ਹਿਗਜ਼ਃ ਮੈਂ ਅੱਜ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਉਤਪਾਦਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ] * 8 ਦਸੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਲੈਕਚਰ ਸਮੇਤ Nobelprize.org 'ਤੇ {{Nobelprize}} "ਗੋਲਡਸਟੋਨ ਥਿਊਰਮ ਤੋਂ ਬਚਣਾ" [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2024]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] dpgcwkl5l8j0oxcbz5bi4vcrvbo31jb 0 27588 843677 842303 2026-07-30T01:24:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843677 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਸਿਫਿਲਿਸ (ਆਤਸ਼ਕ) | Image = Treponema pallidum.jpg | Caption = ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਫ | ICD10 = {{ICD10|A|50||a|50}}-{{ICD10|A|53||a|50}} | ICD9 = {{ICD9|090}}-{{ICD9|097}} | ICDO = | OMIM = | DiseasesDB = 29054 | MedlinePlus = 001327 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 2224 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|563}} {{eMedicine2|derm|413}} | MeshID = D013587 | }} '''ਸਿਫਿਲਿਸ''' ਇੱਕ [[ਸੈਕਸ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਲਾਗ]] ਹੈ ਜੋ [[ਸਪਾਈਰੋਸ਼ੇ]] ਬੈਕਟੀਰੀਆ ''[[ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ]]'' ਉਪਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪੈਲਿਡਮ'' ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ [[ਜਿਨਸੀ ਸੰਪਰਕ]] ਹੈ; ਇਹ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ[[ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ]] ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਬੰਧਤ ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯਾਜ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪਰਟੇਨਿਊ''), [[Pinta (disease)|ਪਿੰਟਾ]](ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਕਾਰਾਟਿਅਮ''), ਅਤੇ [[ਬੇਜਲ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਏਂਡੇਕਿਅਮ'') ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਚਰਣਾਂ (ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ, ਗੌਣ, ਦੱਬਿਆ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਚਰਣ ਤੇ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਚਰਣ ਵਿੱਚ ਏਕਲ [[ਸੰਢਾ]] (ਇੱਕ ਠੋਸ, ਦਰਦ ਰਹਿਤ, ਕਾਰਸ਼ ਰਹਿਤ ਫੋੜਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੌਣ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਦਾਣੇ ਹੁਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੱਬੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ [[Gumma (pathology)|ਗੁੰਮਾ]] ਵਾਲਾ ਸਿਫਿਲਿਸ, ਤੰਤ੍ਰਿਕਾ ਸਬੰਧੀ, ਜਾਂ ਦਿਲ ਸਬੰਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤੁਤੀਕਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਨਕਲਚੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ [[serological testing|ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਰਜੀਹੀ ਇਨਟ੍ਰਾਮਸਕਿਊਲਰ [[ਪੇਨਿਸਿਲਿਨ G]] (ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਨਸ ਦੁਆਰਾ), ਜਾਂ ਫੇਰ [[ਸੇਫਟ੍ਰਿਆਕਸੋਨ]], ਅਤੇ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਲਰਜੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਡੋਕਸੀਸਾਈਕਿਲਿਨ]] ਜਾਂ [[ਅਜ਼ੀਥ੍ਰੋਮਾਈਸਿਨ]]। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1999 ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ। 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਅਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਦੀ ਦਰ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ, ਅਕਸਰ [[ਹਿਊਮਨ ਇਮੁਉਨੋਡੇਫੀਸਿਏਸ਼ੀ ਵਾਇਰਦ]] (HIV) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ। ਅੰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ [[ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ]] ਵਿੱਚ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ, ਵੇਸਵਾ ਗਮਨ, ਬੈਰੀਅਰ ਵਾਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।<ref name="Coffin2010">{{cite journal|last=Coffin|first=LS|coauthors=Newberry, A, Hagan, H, Cleland, CM, Des Jarlais, DC, Perlman, DC|title=Syphilis in Drug Users in Low and Middle Income Countries|journal=The International journal on drug policy|date=January 2010|volume=21|issue=1|pages=20–7|pmid=19361976|doi=10.1016/j.drugpo.2009.02.008|pmc=2790553}}</ref><ref name="Gao2009">{{cite journal|last=Gao|first=L|coauthors=Zhang, L, Jin, Q|title=Meta-analysis: prevalence of HIV infection and syphilis among MSM in China|journal=Sexually transmitted infections|date=September 2009|volume=85|issue=5|pages=354–8|pmid=19351623|doi=10.1136/sti.2008.034702}}</ref><ref name="Karp2009">{{cite journal|last=Karp|first=G|coauthors=Schlaeffer, F, Jotkowitz, A, Riesenberg, K|title=Syphilis and HIV co-infection|journal=European journal of internal medicine|date=January 2009|volume=20|issue=1|pages=9–13|pmid=19237085|doi=10.1016/j.ejim.2008.04.002}}</ref> {{TOC limit|3}} ==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ== ਸਿਫਿਲਿਸ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ, ਗੌਣ, ਦੱਬਿਆ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ,<ref name=Kent08>{{cite journal |author=Kent ME, Romanelli F |title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management |journal=Ann Pharmacother |volume=42 |issue=2 |pages=226–36 |year=2008 |month=February |pmid=18212261|doi=10.1345/aph.1K086 |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226}}</ref> ਅਤੇ [[ਜਮਾਂਦਰੂ]] ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=ST10/> ਇਸਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਕਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ [[ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਓਸਲਰ]] ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਨਕਲਚੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=TUS00/> ===ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ=== [[Image:Extragenital syphilitic chancre of the left index finger PHIL 4147 lores.jpg|thumb|ਹੱਥ ਦੇ ਸੀਫਿਲਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ [[ਸੰਢਾ]]]] ਪ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਜਖਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=RedBookSyphilis>{{cite book|author=Committee on Infectious Diseases |editor = Larry K. Pickering |title=Red book 2006 Report of the Committee on Infectious Diseases|url=https://archive.org/details/redbook0000larr |year=2006| pages=[https://archive.org/details/redbook0000larr/page/631 631]–44|publisher=American Academy of Pediatrics|location=Elk Grove Village, IL|isbn=978-1-58110-207-9|edition=27th}}</ref> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਲਗਭਗ 3 ਤੋਂ 90 ਦਿਨਾਂ (ਔਸਤਨ 21&nbsp;ਦਿਨਾਂ) ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਚਮੜੀ ਦਾ ਜਖਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਸੰਢਾ]], ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਪਰਕ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਇਹ ਆਮਤੌਰ ਤੇ&nbsp;(40% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ) ਏਕਲ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦਰਦ-ਰਹਿਤ, ਖਾਰਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਮੜੀ ਦਾ ਫੋੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤਿੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਕਾਰ 0.3 ਅਤੇ 3.0&nbsp;ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਖਮ, ਕੋਈ ਵੀ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Pri2008>{{cite journal|last=Eccleston|first=K|coauthors=Collins, L, Higgins, SP|title=Primary syphilis|journal=International journal of STD & AIDS|date=March 2008|volume=19|issue=3|pages=145–51|pmid=18397550|doi=10.1258/ijsa.2007.007258}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਮੈਕਿਊਲ]] (ਚਮੜੀ ਤੇ ਬੇਰੰਗ ਚੱਕਤਾ ਜੋ ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਉਠਦਾ ਹੈ) ਤੋਂ [[ਪੈਪਿਊਲ]] (ਚਮੜੀ ਤੇ ਉਭਾਰ) ਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ [[Erosion (dermatopathology)#Primary lesions|ਇਰੋਜਨ]] ਜਾਂ [[Ulcer (dermatology)|ਅਲਸਰ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਖਮ (~40%) ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ,<ref name=Kent08/> ਇਹ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਖਮ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ HIV ਦੀ ਲਾਗ ਵੀ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਜਖਮ ਦਰਦ ਭਰੇ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (30%),<!-- Pri2008 --> ਅਤੇ ਉਹ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (2–7%)। <!-- Pri2008 --> ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸਥਾਨ [[ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੀ ਗਰਦਨ]] (44%), ਭਿੰਨ ਲਿੰਗੀ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ [[ਲਿੰਗ]] (99%), ਅਤੇ [[ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ]] ਵਿੱਚ [[anus|ਗੁਦਾ ਦੁਆਰਾ]] ਅਤੇ [[ਗੁਦਾ ਦੇ ਅੰਦਰ]] (34%) ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਸਥਾਨ ਹਨ।<ref name=Pri2008/> ਅਕਸਰ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ [[ਲਿੰਫ ਗਿਲਟੀ]] ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ&nbsp;(80%),<ref name=Kent08/> ਜੋ ਕਿ ਸੰਢਾ ਬਣ ਜਾਣ ਦੇ ਸੱਤ ਤੋਂ 10&nbsp;ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/>[[ਜਖਮ]] ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ=== [[Image:Secondary Syphilis on palms CDC 6809 lores.rsh.jpg|thumb|ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੇ ਛਪਾਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਸਿਫਿਲਿਸ]] [[image:Syphilis second state 2.jpg|thumb|ਸਰੀਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਲਿਮਾ ਵਾਲੇ [[ਪੈਪਿਊਲਸ]] ਅਤੇ [[Nodule (dermatology)#Primary lesions|ਨੋਡਿਊਲ]]]] ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ, ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਤੋਂ ਦੱਸ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮੜੀ,[[ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀਆਂ]], ਅਤੇ [[ਲਿੰਫ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Sec2010/> ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੇਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਧੜ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ-ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ, ਲਾਲ-ਗੁਲਾਬੀ, ਖਾਰਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਛਪਾਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=2darySyphilis>{{cite journal |author=Dylewski J, Duong M | title=The rash of secondary syphilis | journal=Canadian Medical Association Journal |date= 2 January 2007 | volume=176 | issue=1 | pages=33–5 | doi= 10.1503/cmaj.060665 | pmid=17200385 |pmc=1764588}}</ref> ਛਪਾਕੀ [[ਮੈਕਿਊਲੋਪਾਪੁਲਰ]] ਜਾਂ [[Abscess|ਮੁਹਾਂਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ]] ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਇਹ ਸਮਤਲ, ਚੌੜੀ, ਸਫੇਦ, ਫਿਨਸੀਆਂ ਵਰਗੇ ਜਖਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀ]] ਤੇ [[ਕੋਂਡੀਲੋਮਾ ਲੈਟਮ]]ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!-- Kent08 --> ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਜਖ਼ਮਾਂ ਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਪਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <!-- Kent08 --> ਹੋਰਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੁਖਾਰ]], [[ਪਕਿਆ ਹੋਆ ਗਲਾ]],[[ਬੇਚੈਨੀ]], [[ਭਾਰ ਘਟਣਾ]], [[ਵਾਲ ਝੜਨੇ]], ਅਤੇ [[ਸਿਰਦਰਦ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Kent08/> ਵਿਰਲੇ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ[[ਹੇਪਾਟਾਇਟਿਸ]], [[ਗੁਰਦੇ]] ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, [[ਗਠੀਆ]], [[ਪੇਰੀਓਸਟੀਟਿਸ]], [[ਆਪਟਿਕ ਨਿਉਰਿਟਿਸ]], [[ਯੂਵੇਟਿਸ]], ਅਤੇ [[ਇੰਟਰਸਟੀਸ਼ਿਲ ਅਕੇਰਾਟਾਇਟਿਸ]]।<ref name=Kent08/><ref name=Eye07/> ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਹਫ਼ਤਿਆ ਬਾਅਦ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ;<ref name=Eye07/> ਪਰ, ਲਗਭਗ 25% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੌਣ ਲੱਛਣ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। <!-- Sec2010 --> ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ (40–85% ਔਰਤਾਂ, 20–65% ਮਰਦ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਆਮ ਸੰਢੇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=Sec2010>{{cite journal|last=Mullooly|first=C|coauthors=Higgins, SP|title=Secondary syphilis: the classical triad of skin rash, mucosal ulceration and lymphadenopathy|journal=International journal of STD & AIDS|date=August 2010|volume=21|issue=8|pages=537–45|pmid=20975084|doi=10.1258/ijsa.2010.010243}}</ref> ===ਦੱਬਿਆ=== ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ ਦੇ [[serology|ਸੇਰੋਲੋਜਿਕ]] ਸਬੂਤ ਵਾਲੇ ਵੱਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=RedBookSyphilis/> ਅਮੇਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ (ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1&nbsp;ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਾ (ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ 1&nbsp;ਸਾਲ ਬਾਅਦ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name=Eye07/> ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਪਿਛੇਤੇ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਟ-ਆਫ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। <!-- Eye07 --> ਪਿਛੇਤਾ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਫਿਲਿਸ [[ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ]], ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਵਾਂਗ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Eye07/> ===ਤੀਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦਾ=== [[File:Tertiary syphilis head.JPG|thumb|left |upright |ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ (ਗੁੰਮਾਂ ਵਾਲਾ) ਸਿਫਿਲਿਸ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼। [[Musée de l'Homme]], ਪੈਰਿਸ, ਵਿੱਚ ਬੁੱਤ।]] ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਸ਼ੁਰੂਅਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 3 ਤੋਂ 15 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਗੁਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਫਿਲਿਸ (15%), ਪਿਛੇਤਾ [[ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ]] (6.5%), ਅਤੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ (10%)।<ref name=Kent08/><ref name=Eye07/> ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਲਾਗ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਰੋਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Eye07/> ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਲਾਗ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Kent08/> ਗੁੰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਜਾਂ ਪਿਛੇਤਾ [[ਹਲਕਾਪਨ|ਹਲਕਾ]] ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 1 ਤੋਂ 46&nbsp;ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਸਤ ਮਿਆਦ 15&nbsp;ਸਾਲ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਇਸ ਚਰਣ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ [[gumma(pathology)|ਗੁੰਮਾਂ]]ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਮ, ਟਿਊਮਰ ਵਰਗੇ ਸੁੱਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੇਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਕਾਫੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮੜੀ, ਹੱਡੀ, ਅਤੇ ਜਿਗਰ ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Kent08/> [[ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ]] ਇੱਕ ਲਾਗ ਹੈ ਜੋ [[ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ [[ਮੇਨਿਨਜਾਈਟਿਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੇਨਿਨਗੋਵੈਸਕੁਲਰ ਸਿਫਿਲਿਸ, [[ਜਨਰਲ ਪੈਰਿਸਿਸ]], ਜਾਂ [[ਟੇਬਸ ਡੋਰਸਾਲਿਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿਛੇਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜੇ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਅਚਾਣਕ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਰਦ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 -->ਪਿਛੇਤਾ ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 4 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਮੇਨਿਨਗੋਵੈਸਕੁਲਰ ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਅਤੇ [[ਦੌਰੇ]], ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਪੈਰਿਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਪਾਗਲਪਣ]] ਅਤੇ [[ਟੇਬਸ ਡੋਰਸਾਲਿਸ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਨਾਲ ਹੀ, [[ਆਰਗਾਈਲ ਰੋਬਰਟਸਨ ਪੁਤਲੀਆਂ]] ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਪਾਸੜ ਛੋਟੀਆਂ ਪੁਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨੇੜਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸੁੰਗੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਸੁੰਗੜਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਦਿਲ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਦੇ 10-30&nbsp;ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਜਟਿਲਤਾ [[ਸੀਫਲਿਟਿਕ ਔਰਟਾਈਟਿਸ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ [[aortic aneurysm|ਧਮਨੀ ਵਿਸਫਾਰ]] ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਜਮਾਂਦਰੂ=== [[ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ]] ਗਰਣ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Wood09 --> ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਾਲੇ ਨਵਾਜਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <!-- Wood09 --> ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:[[ਹੇਪਾਟੋਸਪਲੀਨੋਮੇਗਲੀ]] (70%), ਛਪਾਕੀ (70%), ਬੁਖ਼ਾਰ (40%), ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ (20%), ਅਤੇ [[ਨਊਮੋਨਾਈਟਿਸ]] (20%)। <!-- Wood09 -->ਜੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ 40% ਵਿੱਚ, [[ਪਿਛੇਤਾ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਕਾਠੀ ਨੱਕ]] ਕਰੂਪਤਾ, [[ਹਿਗੋਉਮੇਨਾਕਿਸ ਚਿੰਨ੍ਹ]], [[ਸੇਬਰ ਸ਼ਿਨ (ਲੱਤ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਕਰੂਪਤਾ)]], ਜਾਂ [[ਕਲੱਟਨ ਜੋਇੰਟਸ (ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਸੋਜਜ਼)]] ਤੇ ਹੋਰ।<ref name=Wood09/> ==ਕਾਰਨ== ===ਜੀਵਾਣੂ ਵਿਗਿਆਨ=== [[File:Treponema pallidum 01.png|thumb|ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਸਟੀਨਰ ਸਿਲਵਰ ਸਟੇਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਸਪਾਇਰੋਚੇਟਸ ਦੀ ਹਿਸਪੈਥੋਲੌਜੀ]] {{ਮੁੱਖ|ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ}} ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'' ਉਪ ਪ੍ਰਜਾਤੀ'' ਪੈਲਿਡਮ'' ਇੱਕ ਵੱਲਦਾਰ ਆਕਾਰ ਦਾ, [[ਗ੍ਰਾਮ-ਨੇਗੇਟਿਵ]], ਉੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਬੈਕਟੀਰਿਆ ਹੈ।<ref name=Pri2008/><ref name=Music08/> ਸਬੰਧਤ ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'', ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ[[ਯਾਜ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪਰਟੇਨਿਊ''), [[Pinta (disease)|ਪਿੰਟਾ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਕਾਰਾਟਿਅਮ'') ਅਤੇ [[ਬੇਜਲ]] (ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ''ਏਂਡੇਕਿਅਮ'') ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=Kent08/> ਉਪ ਕਿਸਮ ''ਪੈਲਿਡਮ'', ਦੇ ਵਾਂਗ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਬੰਧੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Wood09>{{cite journal |author=Woods CR|title=Congenital syphilis-persisting pestilence|journal=Pediatr. Infect. Dis. J. |volume=28 |issue=6 |pages=536–7 |year=2009 |month=June |pmid=19483520|doi=10.1097/INF.0b013e3181ac8a69|url=}}</ref> ਉਪ-ਪ੍ਰਜਾਤੀ ''ਪੈਲੀਡਮ'' ਵਾਸਤੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਹੀ [[ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਢਾਰ]] ਹਨ।<ref name=ST10/> ਇਹ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਛੋਟਾ ਜਿਨੋਮ (1.14&nbsp;[[Atomic mass unit|MDa]]) ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਕਰੋ-ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਿਏਂਟ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੈਟਾਬੋਲਿਕ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਐਨਕੋਡ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 -->ਇਸਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ 30&nbsp;ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ===ਸੰਚਾਰ=== ਸਿਫਿਲਿਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਪਰਕ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ [[ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂ ਤੋਂ ਉਸਦੇ [[ਭਰੂਣ]] ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸਪਾਇਰੋਚੇਟ ਸਲਾਮਤ ਬਲਗਮੀ ਝਿੱਲੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=ST10>{{cite journal |author=Stamm LV |title=Global Challenge of Antibiotic-Resistant Treponema pallidum |journal=Antimicrob. Agents Chemother. |volume=54 |issue=2 |pages=583–9 |year=2010 |month=February |pmid=19805553 |pmc=2812177 |doi=10.1128/AAC.01095-09 |url=http://aac.asm.org/content/54/2/583.full.pdf |access-date=2013-10-31 |archive-date=2014-04-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/6P5jOzkSb?url=http://aac.asm.org/content/54/2/583.full.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਖਮ ਦੇ ਨੇੜੇ[[ਚੁੰਮਣ]], ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਖਿਕ, ਯੋਨੀ, ਅਤੇ ਗੁਦਾ ਸੰਭੋਗ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਜਾਂ ਗੌਣ ਸੀਫਿਲਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਤੋਂ 60% ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।<ref name=Eye07>{{cite journal |author=Bhatti MT|title=Optic neuropathy from viruses and spirochetes |journal=Int Ophthalmol Clin |volume=47 |issue=4 |pages=37–66, ix|year=2007 |pmid=18049280 |doi=10.1097/IIO.0b013e318157202d |url=https://archive.org/details/sim_international-ophthalmology-clinics_fall-2007_47_4/page/37}}</ref> ਇਸਦੀ ਸੰਕ੍ਰਾਮਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ 57 ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਲਾਗਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 50% ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ (60%) ਨਵੇਂ ਮਾਮਲੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <!-- Kent08 --> ਇਹ [[ਖੂਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੂਨ ਦੀ ਇਸਦੇ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਜੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। <!-- Kent08 --> [[ਸੂਈਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ]] ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਸਿਫਿਲਿਸ ਟੌਇਲਟ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਟੱਬਾਂ, ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।<ref name="CDC Fact Sheet">{{cite web | title = Syphilis - CDC Fact Sheet | publisher = [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) | date = 16 September 2010 | url = http://www.cdc.gov/std/syphilis/STDFact-Syphilis.htm | accessdate =30 May 2007 }}</ref> ==ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਪਛਾਣ== [[File:Syphilis false shame and fear may destroy your future.png|thumb|right|ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਪੋਸਟਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ (''circa'' 1936)]] ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਫੇਰ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਪਰ, ਨਿਦਾਨਾਤਮਕ ਜਾਂਚਾਂ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name= Orgin10/> ===ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ=== ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਨੂੰ [[Nontreponemal tests for syphilis|ਨੋਨਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ]] ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਨੋਨਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਯੋਨ ਰੋਗ ਰਿਸਰਚ ਲੈਬਾਰਟਰੀ]] (VDRL) ਅਤੇ[[ਰੈਪਿਡ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਰਿਆਜਿਨ]] ਜਾਂਚਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਂਚਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ [[ਝੂਠੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ#Type I error|ਝੂਠੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਪੈਲੀਡਮ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਗਲੂਟਿਨੇਸ਼ਨ]](TPHA) ਜਾਂ [[ਫਲੋਰੋਸੇਂਟ ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਐਂਟੀਬੋਡੀ ਐਬਜੋਰਪਸ਼ਨ ਟੇਸਟ]] (FTA-Abs)।<ref name=Kent08/> ਨੋਨਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਜਾਂਚਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੁਝ ਵਾਇਰਲ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਵੇਰੀਸੇਲਾ]] ਅਤੇ [[ਖਸਰਾ]], ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ[[ਲਿੰਫੋਮਾ]], [[ਟਿਊਬਰਕਲੋਸਿਸ]], [[ਮਲੇਰੀਆ]], [[ਏਂਡੋਕਾਰਡਿਟਿਸ]], [[ਕਨੈਕਟਿਵ ਟਿਸ਼ੂ ਡਿਜੀਜ਼]], ਅਤੇ [[ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ]]।<ref name=RedBookSyphilis/> ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਲ ਐਂਟੀਬੋਡੀ ਜਾਂਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗ ਤੋਂ ਦੋ ਤਪਂ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ਨਿਊਰੋਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਾਗ ਦੀ ਗਿਆਤ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ [[ਲਿਊਕੋਸਾਈਟਸ]] (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ[[ਲਿੰਫੋਸਾਈਟਸ]]) ਦੀ ਉੱਚ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ [[ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿਚਲੇ ਤਰਲ ਵਿੱਚ]] ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਉੱਚ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=RedBookSyphilis/> ===ਸਿੱਧੀ ਜਾਂਚ=== ਕਿਸੇ ਸੰਢੇ ਤੋਂ [[ਸੇਰੌਸ ਤਰਲ]] ਦੀ [[Dark field microscopy|ਡਾਰਕ ਗ੍ਰਾਉਂਡ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੌਪੀ]] ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਨਿਦਾਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਪਰ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਕਰਣ ਜਾਂ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਸਟਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਜਾਂਚ ਨਮੂਨਾ ਲਏ ਜਾਣ ਦੇ 10&nbsp;ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਲਗਭਗ 80% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ [[Sensitivity and specificity|ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ]] ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਿਦਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ। <!-- Pri2008 --> ਦੋ ਦੂਜੀਆਂ ਜਾਂਚਾਂ ਸੰਢੇ ਤੋਂ ਲਏ ਨਮੂਨੇ ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਡਾਇਰੈਕਟ ਫਲੋਰੋਸੈਂਟ ਐਂਟੀਬੋਡੀ]] ਜਾਂਚ ਅਤੇ [[Polymerase chain reaction|ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ ਐਂਪਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ]] ਜਾਂਚਾਂ <!-- Pri2008 --> ਡਾਇਰੈਕਟ ਫਲੋਰੋਸੈਂਟ ਜਾਂਚ [[ਫਲੋਰੋਸੀਨ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ [[ਐਂਟੀਬੋਡੀਜ਼]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਫਿਲਿਸ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਨਿਊਕਲਿਕ ਐਸਿਡ ਐਂਪਲੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਫਿਲਿਸ ਜੀਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪੋਲੀਮੇਰੇਸ ਚੇਨ ਰਿਏਕਸ਼ਨ]] ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। <!-- Pri2008 --> ਇਹ ਜਾਂਚਾਂ ਸਮਾਂ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਉਂਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Pri2008/> ==ਰੋਕਥਾਮ== {{|2010 ਤਕ}}, ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਕੋਈ ਟੀਕਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=ST10/> ਲਾਗ ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਤਰੰਗ ਸਰੀਰਕ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਸੰਚਾਰਣ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਲੈਟੇਕਸ ਕੰਡੋਮ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਡੋਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="CDC Fact Sheet" /><ref>{{cite journal |author=Koss CA, Dunne EF, Warner L |title=A systematic review of epidemiologic studies assessing condom use and risk of syphilis |journal=Sex Transm Dis |volume=36 |issue=7 |pages=401–5 |year=2009 |month=July |pmid=19455075 |doi=10.1097/OLQ.0b013e3181a396eb|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2009-07_36_7/page/401}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, [[ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਡਿਸੀਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਐਂਡ ਪ੍ਰੀਵੈਨਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਬਿਨਾਂ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੇ, ਆਪਸੀ ਇਕੱਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੱਖਣ ਅਤੇ [[Alcoholic beverage|ਅਲਕੋਹਲ]] ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੋਖਮ ਭਰੇ ਜਿਨਸੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="CDC Fact Sheet" /> ਨਵਜਾਤ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਲਾਗ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਕੇ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Screening04>{{cite journal|last=Schmid|first=G|title=Economic and programmatic aspects of congenital syphilis prevention|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=June 2004|volume=82|issue=6|pages=402–9|pmid=15356931|pmc=2622861}}</ref> [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਪ੍ਰਿਵੈਨਟਿਵ ਸਰਵਸਿਜ਼ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ]] (USPSTF) ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref>{{cite journal|last=U.S. Preventive Services Task|first=Force|title=Screening for syphilis infection in pregnancy: U.S. Preventive Services Task Force reaffirmation recommendation statement|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2009-05-19_150_10/page/n70|journal=Annals of internal medicine|date=May 2009 19|volume=150|issue=10|pages=705–9|pmid=19451577}}</ref> ਜਦ ਕਿ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੇ ਅਤੇ ਫੇਰ [[ਤੀਜੀ ਤਿਮਾਹੀ]] ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।<ref name=Lancet11/> ਜੇ ਉਹ ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।<ref name=Lancet11>{{cite journal|last=Hawkes|first=S|coauthors=Matin, N, Broutet, N, Low, N|title=Effectiveness of interventions to improve screening for syphilis in pregnancy: a systematic review and meta-analysis|journal=The Lancet infectious diseases|date=June 2011 15|pmid=21683653|volume=11|issue=9|pages=684–91|doi=10.1016/S1473-3099(11)70104-9}}</ref> ਪਰ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ, ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ [[ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ]]ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਂਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref name=Screening04/> ਅਤੇ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਫਿਲਸ ਦੀ ਲਾਗ ਹੋਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਡਰੱਗਜ਼ ਆਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖਭਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Screening04/> ਘੱਟ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਉਪਾਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸੀਫਿਲਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।<ref name=Lancet11/> ਕੈਨੇਡਾ<ref>{{cite web|title=National Notifiable Diseases|url=http://dsol-smed.phac-aspc.gc.ca/dsol-smed/ndis/list-eng.php|publisher=Public Health Agency of Canada|date=5 April 2005|accessdate=2 August 2011|archive-date=9 ਅਗਸਤ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809162040/http://dsol-smed.phac-aspc.gc.ca/dsol-smed/ndis/list-eng.php|dead-url=yes}}</ref> the ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ,<ref>{{cite journal|last=Viñals-Iglesias|first=H|coauthors=Chimenos-Küstner, E|title=The reappearance of a forgotten disease in the oral cavity: syphilis|journal=Medicina oral, patologia oral y cirugia bucal|date=September 2009 1|volume=14|issue=9|pages=e416–20|pmid=19415060}}</ref> ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ [[ਸੂਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Table 6.5. Infectious Diseases Designated as Notifiable at the National Level-United States, 2009 [a]|url=http://www.unboundmedicine.com/redbook/ub/view/RedBook/187389/all/Table_6_5__Infectious_Diseases_Designated_as_Notifiable_at_the_National_Level_United_States__2009_%5Ba%5D|work=Red Book|accessdate=2 August 2011}}</ref> ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤ ਦੇਖਭਾਲ ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਂ ਨੂੰ [[ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ]]ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ [[ਸਾਥੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ]] ਦੇਣਗੇ।<ref>{{cite book|title=Brunner & Suddarth's textbook of medical-surgical nursing.|year=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-8589-1|pages=2144|edition=12th|url=http://books.google.com/books?id=SmtjSD1x688C&pg=PA2144}}</ref> ਡਾਕਟਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਭਾਲ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਣ।<ref>{{cite journal|last=Hogben|first=M|title=Partner notification for sexually transmitted diseases|journal=Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=April 2007 1|volume=44 Suppl 3|pages=S160–74|pmid=17342669|doi=10.1086/511429}}</ref> CDC ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਮਰਦ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ।<ref>{{cite web|title=Trends in Sexually Transmitted Diseases in the United States: 2009 National Data for Gonorrhea, Chlamydia and Syphilis|url=http://www.cdc.gov/std/stats09/tables/trends-table.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]|date=22 November 2010|accessdate=3 August 2011}}</ref> ==ਇਲਾਜ== ===ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਾਂ=== ਗੈਰ-ਜਟਿਲ ਸੀਫਿਲਤ ਲਈ ਇਲਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੋਣ [[Benzylpenicillin|ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ G]] ਦਾ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਟੀਕਾ ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ [[ਅਜ਼ੀਥ੍ਰੋਮਾਈਸਿਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਖੁਰਾਕ ਹੈ।<ref>{{cite book|author = David N. Gilbert|title=The Sanford guide to antimicrobial therapy 2011|publisher=Antimicrobial Therapy |location=Sperryville, VA|isbn=978-1-930808-65-2|pages=22| edition = 41st|author-separator =,|author2 = Robert C. Moellering|author3 = George M. Eliopoulos|display-authors = 3 }}</ref><!-- ST10 --> [[ਡੌਕਸੀਸਾਈਕਲਿਨ]] ਅਤੇ [[ਟੇਟਰਾਸਾਈਕਲਿਨ]] ਵਿਕਲਪਕ ਚੋਣਾਂ ਹਨ; ਪਰ, ਜਮਾਂਦਰੂ ਕਰੂਪਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <!-- ST10 --> [[ਮਾਕਰੌਲਾਈਡ]], [[ਕਲਿਂਡਾਮਾਈਸਿਨ]], ਅਤੇ [[ਰਿਫਏਮਪਿਨ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਾਰੇ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਰੋਧਕਤਾ]] ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref name=ST10/> [[ਸੇਫਟ੍ਰਾਈਐਕਸੋਨ]], ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਪੀੜੀ ਦਾ [[ਸੇਫਲਾਸਪੋਰਿਨ]] [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ]], ਪੈਨਸਿਲਿਨ ਅਧਾਰਤ ਇਲਾਜ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਪਿਛੇਤੀਆਂ ਲਾਗਾਂ=== ਨਿਊਰੋ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ, [[ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ]] ਵਿੱਚ ਪੈਣਿਸਿਲਿਨ G ਦੇ ਮਾੜੇ ਦਾਖਲੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 10 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਥਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖੁਰਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Kent08/><ref name=ST10/> ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਕਅਤੀ ਨੂੰ ਐਲਰਜੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੇਫਟ੍ਰਾਇਐਕਸੋਨ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ ਸੰਵੇਦਨਹੀਨਤਾ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। <!-- Kent08 -->ਦੂਜੀਆਂ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁੱਤੀਆਂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ G ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਜੇ ਐਲਰਜੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੋਕਸੀਸਾਈਕਲਿਨ ਜਾਂ ਟੇਟਰਾਸਾਈਕਲਿਨ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਵਾਸਤੇ। <!-- Kent08 --> ਇਸ ਚਰਣ ਤੇ ਇਲਾਜ ਇਸਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ===ਜੇਰਿਸਕ-ਹਰਕਸਹਾਈਮਰ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ=== ਇਲਾਜ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਜੇਰਿਸਕ-ਹਰਕਸਹਾਈਮਰ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ]] ਹੈ। <!-- Kent08 --> ਇਹ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਸਿਰ ਦਰਦ, ਅਤੇ[[ਟੇਕੀਕਾਰਡੀਆ|ਦਿਲ ਦੀ ਤੇਜ ਧੜਕਨ]] ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Kent08"/> ਇਹ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਸਿਫਿਲਿਸ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੇ ਗਏ ਲਿਪੋਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਗਏ [[ਸਾਈਟੋਕਿਨਸ]] ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Radolf2006>{{cite book |author= Radolf, JD; Lukehart SA (editors)| year=2006 |title=Pathogenic ''Treponema'': Molecular and Cellular Biology |url= https://archive.org/details/pathogenictrepon0000unse| publisher=Caister Academic Press | isbn= 1-904455-10-7}}</ref> ==ਵਿਆਪਕਤਾ== {{Main|ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ}} [[Image:Syphilis world map - DALY - WHO2004.svg|thumb| 2004 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ 100,000&nbsp;ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਸਿਫਿਲਿਸ ਤੋਂ [[Age adjustment|ਉਮਰ-ਮਾਣਕੀਕ੍ਰਿਤ ਮੌਤਾਂ]] ਮੌਤਾਂ<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/healthinfo/global_burden_disease/estimates_country/en/index.html |title=Disease and injury country estimates |year=2004 |publisher = [[World Health Organization]] (WHO) |accessdate=11 November 2009}}</ref> {{Multicol}} {{legend|#b3b3b3|no data}} {{legend|#ffff65|<35}} {{legend|#fff200|35-70}} {{legend|#ffdc00|70-105}} {{legend|#ffc600|105-140}} {{legend|#ffb000|140-175}} {{legend|#ff9a00|175-210}} {{Multicol-break}} {{legend|#ff8400|210-245}} {{legend|#ff6e00|245-280}} {{legend|#ff5800|280-315}} {{legend|#ff4200|315-350}} {{legend|#ff2c00|350-500}} {{legend|#cb0000|>500}} {{Multicol-end}}]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1999 ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੇ 12 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 90% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋਏ।<ref name=ST10/> ਇਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 700,000 ਅਤੇ 16&nbsp;ਲੱਖ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ [[ਆਪਣੇ-ਆਪ ਗਰਭਪਾਤ]], [[ਮਰੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਦਾ ਜਨਮ]], ਅਤੇ ਜਮਾਂਦਰੂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਸੀ। <!-- Wood09 --> [[ਉਪ-ਸਹਾਰਾ ਅਫ੍ਰੀਕਾ]], ਵਿੱਚ, ਸਿਫਿਲਿਸ 20% [[ਜਨਮ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤਾਂ]]ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref name=Wood09/> ਅਨੁਪਾਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਦਰ [[Recreational drug use|ਨੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ]], HIV ਤੋਂ ਲਾਗਗ੍ਰਸਤ, ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹੈ।<ref name="Coffin2010" /><ref name="Gao2009" /><ref name="Karp2009" /> ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿੱਚ, 2007 ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਮਰਦਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉੱਪਰ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ 1997 ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਰਾਬਰ ਸਨ।<ref>{{cite web|title=Trends in Reportable Sexually Transmitted Diseases in the United States, 2007|url=http://www.cdc.gov/std/stats07/trends.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]](CDC)|date=13 January 2009|accessdate=2 August 2011}}</ref> 2010 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਮਾਮਲੇ [[ਅਫ੍ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕੀਆਂ]] ਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web|title=STD Trends in the United States: 2010 National Data for Gonorrhea, Chlamydia, and Syphilis|url=http://www.cdc.gov/std/stats10/tables/trends-table.htm|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|date=22 November 2010|accessdate=20 November 2011}}</ref> 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਆਮ ਸੀ। <!-- Music08 --> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1980 ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਇਕਿਆਮ ਤਕ, ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ]] ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮੀ ਆਈ।<ref name=Music08/> 2000 ਤੋਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਕੇ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਕਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ।<ref name=ST10/> ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਸਥਿਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ UK ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਂ ਵਧੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵਾਧਾ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।<ref name=AOP08>{{cite journal|last=Kent|first=ME|coauthors=Romanelli, F|title=Reexamining syphilis: an update on epidemiology, clinical manifestations, and management|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2008-02_42_2/page/226|journal=The Annals of pharmacotherapy|date=February 2008|volume=42|issue=2|pages=226–36|pmid=18212261|doi=10.1345/aph.1K086}}</ref> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਚੀਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵਿਪਰੀਤ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਾਂ ਵਧੀਆਂ ਹਨ।<ref name=ST10/> ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਿਨਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਵੇਸਵਾ ਗਮਨ, ਅਤੇ ਰੋਕ ਵਾਲੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=ST10/><ref name=AOP08/><ref>{{cite journal|last=Ficarra|first=G|coauthors=Carlos, R|title=Syphilis: The Renaissance of an Old Disease with Oral Implications|journal=Head and neck pathology|date=September 2009|volume=3|issue=3|pages=195–206|pmid=20596972|doi=10.1007/s12105-009-0127-0|pmc=2811633}}</ref> ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ 8% ਤੋਂ 58% ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੌ ਦਰ ਵੱਧ ਹੈ।<ref name=Kent08/> 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ&nbsp;ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਘੱਟ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਪਾਇਰੋਚੇਟ ਦੀ [[ਤੀਬਰਤਾ]] ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਹੈ।<ref name=Sec2010/> ਜਲਦੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=Pri2008/> ਸਿਫਿਲਿਸ ਕਾਰਨ HIV ਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਦੋ ਤੋਂ ਪੰਜ ਵਾਰ ਤਕ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਿ-ਲਾਗ ਆਮ ਹੈ (ਕਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ 30–60%)।<ref name=Kent08/><ref name=ST10/> == ਇਤਿਹਾਸ == {{Main|ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[Image:Rembrandt Harmensz. van Rijn 095.jpg|thumb|[[ਰੇਮਬ੍ਰੇਂਡਟ ਵੈਨ ਰਾਇਨ]] ਦੁਆਰਾ [[ਗੇਰਾਰਡ ਡੇ ਲੇਅਰਸ]] ਦਾ ਚਿੱਤਰ ''circa'' 1665–67, ਤੇਲ ਚਿੱਤਰ - ਡੇ ਲੇਅਰਸ, ਪੇਂਟਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸਾਸ਼ਤਰੀ, ਜਮਾਂਦਰੂ ਸੀਫਿਲਸ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>''[[Metropolitan Museum of Art|The Metropolitan Museum of Art Bulletin]]'', Summer 2007, pp. 55–56.</ref>]] ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਸਹੀ ਮੂਲ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=Kent08/> ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਕੋਲੰਬਸ]] ਦੀ [[ਅਮਰੀਕਾ]] ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਫਿਲਿਸ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ। <!-- Orgin10 --> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਕੋਲੰਬੀਅਨ" ਅਤੇ "ਪੂਰਵ-ਕੋਲੰਬੀਅਨ" ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Orgin10>{{cite journal|last=Farhi|first=D|coauthors=Dupin, N|title=Origins of syphilis and management in the immunocompetent patient: facts and controversies|journal=Clinics in dermatology|date=September 2010-Oct|volume=28|issue=5|pages=533–8|pmid=20797514|doi=10.1016/j.clindermatol.2010.03.011}}</ref> ਉਪਲਬਧ ਸਬੂਤ ਕੋਲੰਬੀਅਨ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Rothschild|first=BM|title=History of syphilis|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2005-05-15_40_10/page/1454|journal=Clinical infectious diseases: an official publication of the Infectious Diseases Society of America|date=15 May 2005|volume=40|issue=10|pages=1454–63|pmid=15844068|doi=10.1086/429626}}</ref><ref>{{cite journal|last=Harper|first=KN|coauthors=Zuckerman, MK; Harper, ML; Kingston, JD; Armelagos, GJ|title=The origin and antiquity of syphilis revisited: an appraisal of Old World pre-Columbian evidence for treponemal infection.|journal=American journal of physical anthropology|date=2011|volume=146 Suppl 53|pages=99-133|pmid=22101689}}</ref> ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਫੈਲਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ 1494/1495 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ [[Naples|ਨੇਪਲਸ, ਇਟਲੀ]] ਦਾ ਹੈ।<ref name=Music08>{{cite journal|last=Franzen|first=C|title=Syphilis in composers and musicians--Mozart, Beethoven, Paganini, Schubert, Schumann, Smetana|url=https://archive.org/details/european-journal-clinical-microbiology_2008-12_27_12/page/1151|journal=European Journal of Clinical Microbiology and Infectious Diseases |date=December 2008|volume=27|issue=12|pages=1151–7|pmid=18592279|doi=10.1007/s10096-008-0571-x}}</ref><ref name=Orgin10/> ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ "ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਿਮਾਰੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1530 ਵਿੱਚ, "ਸਿਫਿਲਿਸ" ਨਾਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਤਾਲਵੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਕਵੀ [[ਗਿਰੋਲਾਮੋ ਫ੍ਰੈਕਸਤ੍ਰੋ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਛੇ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ [[ਲਾਤੀਨੀ]] ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕੋਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref>Nancy G. "Siraisi, Drugs and Diseases: New World Biology and Old World Learning," in Anthony Grafton, Nancy G. Siraisi, with April Shelton, eds. (1992). ''New World, Ancient Texts'' (Cambridge MA: Belknap Press/Harvard University Press), pages 159-194</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ "ਗ੍ਰੇਟ ਪੌਕਸ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=Old05>{{cite journal|last=Dayan|first=L|coauthors=Ooi, C|title=Syphilis treatment: old and new|journal=Expert opinion on pharmacotherapy|date=October 2005|volume=6|issue=13|pages=2271–80|pmid=16218887|doi=10.1517/14656566.6.13.2271}}</ref><ref name=Euro04>{{cite journal|last=Knell|first=RJ|title=Syphilis in renaissance Europe: rapid evolution of an introduced sexually transmitted disease?|journal=Proceedings. Biological sciences / the Royal Society|date=7 May 2004|volume=271 Suppl 4|pages=S174–6|pmid=15252975|doi=10.1098/rsbl.2003.0131|pmc=1810019|issue=Suppl 4|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/271/Suppl_4/S174.full.pdf|access-date=31 ਅਕਤੂਬਰ 2013|archive-date=3 ਅਗਸਤ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803093827/http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/271/Suppl_4/S174.full.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਸਦੇ ਕਾਰਕ ਜੀਵ, ''ਟ੍ਰੇਪੋਨੇਮਾ ਪੈਲਿਡਮ'', ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1905 ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰਿਟਜ਼ ਸ਼ਾਉਡਿਨ]] ਅਤੇ [[ਏਰਿਕ ਹਾਫਮੈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Music08/> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ([[ਸੈਲਵਰਸਨ]]) 1910 ਵਿੱਚ [[ਪੌਲ ਏਹਰਲਿਚ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਪੈਨਿਸਿਲਿਨ]] ਦੇ ਪਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=Music08/><ref name=Old05/> ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[mercury (element)|ਪਾਰਾ]] ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲਾਜ ਅਕਸਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਬਦਤਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name=Old05/> ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰੈਂਜ਼ ਸਕੂਬਰਟ]], [[ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ]], [[ਐਡਵਾ ਮੈਨੇ]]<ref name=Music08/> ਅਤੇ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ]],<ref>{{cite news | url =http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/2842819.stm | title = Hitler syphilis theory revived | publisher = BBC News | date = 12 March 2003}}</ref> ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ==ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ== ===ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ=== [[Image:Hogarth-Harlot-5.png|thumb|ਵੇਸਵਾ ਸੀਫਿਲਿਤ ਤੋਂ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਹੋਗਾਰਥ ਦਾ ''[[ਏ ਹਾਰਲੋਟਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸ (A Harlot's Progress)]]'']] ਸਿਫਿਲਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਯੂਰਪੀ ਕਲਾਤਮਕ ਕੰਮ [[ਅਲਬ੍ਰੇਕਟ ਡਿਊਰਰ]] ਦਾ ''ਸੀਫਿਲਾਈਟਿਕ ਮੈਨ'', ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲਕੜ ਦੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਲੈਂਡਕਨੈਸ਼ਟ]], ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪੀ [[ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਸੈਨਿਕ]] ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Eisler|first=CT|title=Who is Dürer's "Syphilitic Man"?|url=https://archive.org/details/sim_perspectives-in-biology-and-medicine_winter-2009_52_1/page/48|journal=Perspectives in biology and medicine|date=2009 Winter|volume=52|issue=1|pages=48–60|pmid=19168944|doi=10.1353/pbm.0.0065}}</ref> 19ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮਿੱਥ ''[[femme fatale]]'' ਜਾਂ "ਵਿਸ਼ ਕੰਨਿਆ" ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤਿਕ ਉਦਾਹਰਨ [[ਜੋਹਨ ਕੀਟਸ]] ਦੀ ''[[ਲਾ ਬੇਲੇ ਡੈਮ ਸੈਨਸ ਮਰਸੀ (La Belle Dame sans Merci)]]'' ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Hughes|first=Robert|title=Things I didn't know : a memoir|url=https://archive.org/details/thingsididntknow00unse|year=2007|publisher=Vintage|location=New York|isbn=978-0-307-38598-7|pages=[https://archive.org/details/thingsididntknow00unse/page/346 346]|edition=1st Vintage Book}}</ref><ref>{{cite book|last=Wilson|first=[ed]: Joanne Entwistle, Elizabeth|title=Body dressing|url=https://archive.org/details/bodydressing0000unse|year=2005|publisher=Berg Publishers|location=Oxford|isbn=978-1-85973-444-5|pages=[https://archive.org/details/bodydressing0000unse/page/205 205]|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> ਕਲਾਕਾਰ [[ਜੈਨ ਵੈਨ ਡੇਰ ਸਟ੍ਰੈਟ]] ਨੇ 1580 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਤਪਤ ਖੰਡੀ ਲੱਕੜ [[ਗੁਆਏਕਮ]] ਤੋਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Reid|first=Basil A.|title=Myths and realities of Caribbean history|year=2009|publisher=University of Alabama Press|location=Tuscaloosa|isbn=978-0-8173-5534-0|pages=113|url=http://books.google.com/books?id=KtT0_P-9xiAC&pg=PA113|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> ਕੰਮ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ "ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਆਏਕੋ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ"। ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੂਰਪੀ ਰਈਸਾਂ ਲਈ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਨੌਕਰ ਘੋਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਵੈਦ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਲੁਕੋਏ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਰੋਗੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="ALLPOSTERS">[http://www.allposters.com/-sp/Preparation-and-Use-of-Guayaco-for-Treating-Syphilis-Posters_i1587366_.htm"Preparation and Use of Guayaco for Treating Syphilis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521060238/http://www.allposters.com/-sp/Preparation-and-Use-of-Guayaco-for-Treating-Syphilis-Posters_i1587366_.htm |date=2011-05-21 }}. Jan van der Straet. Retrieved 6 August 2007.</ref> ===ਟਸਕੇਗੀ ਅਤੇ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਅਧਿਐਨ=== {{ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ:|ਟਸਕੇਗੀ ਸਿਫਿਲਿਸ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿਫਿਲਿਸ ਪ੍ਰਯੋਗ}} 20ਵੀਂ&nbsp;ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹਜਨਕ [[ਡਾਕਟਰੀ ਨੈਤਿਕਤਾ]] in ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਦਨਾਮ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [[ਟਸਕੇਗੀ ਸਿਫਿਲਿਸ ਅਧਿਐਨ]] ਸੀ।<ref>{{cite journal |author=Katz RV|title=The Tuskegee Legacy Project: Willingness of Minorities to Participate in Biomedical Research |journal=J Health Care Poor Underserved |volume=17 |issue=4|pages=698–715|year=2006 |month=November |pmid=17242525 |pmc=1780164 |doi=10.1353/hpu.2006.0126 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-health-care-for-the-poor-and-underserved_2006-11_17_4/page/698|author-separator=, |author2=Kegeles SS |author3=Kressin NR |display-authors=3 |last4=Green |first4=B. Lee |last5=Wang|first5=Min Qi |last6=James |first6=Sherman A. |last7=Russell |first7=Stefanie Luise |last8=Claudio|first8=Cristina}}</ref> ਇਹ ਅਧਿਐਨ [[ਟਸਕੇਗੀ, ਅਲਬਾਮਾ]], ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਟਸਕੇਗੀ ਇੰਸਟਿਚਿਊਟ]] ਦੀ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ [[ਯੂ. ਐਸ. ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਸਰਵਿਸ]] (PHS) ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।<ref name=CDCTime>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/tuskegee/timeline.htm |title=U.S. Public Health Service Syphilis Study at Tuskegee | publisher = [[Centers for Disease Control and Prevention]] | date = 15 June 2011 | accessdate=7 July 2010 }}</ref> ਇਹ ਅਧਿਐਨ 1932 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref name=TUS00>{{cite journal|last=White|first=RM|title=Unraveling the Tuskegee Study of Untreated Syphilis|journal=Archives of Internal Medicine|date=13 March 2000|volume=160|issue=5|pages=585–98|pmid=10724044|doi=10.1001/archinte.160.5.585}}</ref> ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਫਿਲਿਸ ਦੇ ਵੱਧਣ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1947 ਤਕ, ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦੀ ਸਿਫਿਲਿਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। <!-- CDCTime --> ਪਰ, ਅਧਿਐਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦਾ ਇਲਾਜ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name=CDCTime/> ਇਸ ਤੇ ਬਹਿਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੈਨਿਸਿਲਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="TUS00"/> ਅਧਿਐਨ 1972 ਤਕ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।<ref name=CDCTime/> ਸਿਫਿਲਿਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗ 1946 ਤੋਂ 1948 ਤਕ [[ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਯੋਜਿਤ [[human subject research|ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸਨ, ਜੋ [[ਜੁਆਨ ਜੋਸੇ ਅਰੇਵੈਲੋ]] ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਹੈਲਥ ਮਿਨਿਸਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, ਕੈਦੀਆਂ, ਅਤੇ [[ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ]] ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਸੂਚਿਤ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਫਿਲਿਸ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ]][[ਜਿਨਸੀ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆ]] ਨਾਲ ਸੰਕ੍ਰਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ [[ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ]] ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗੀ।<ref>{{cite news |author= |coauthors= |title=U.S. apologizes for newly revealed syphilis experiments done in Guatemala|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/10/01/AR2010100104457.html |quote=The United States revealed on Friday that the government conducted medical experiments in the 1940s in which doctors infected soldiers, prisoners and mental patients in Guatemala with syphilis and other sexually transmitted diseases.|work=[[The Washington Post]] |date=1 October 2010 |accessdate=1 October 2010}}</ref> {{clear}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ== * Parascandola, John. ''Sex, Sin, and Science: A History of Syphilis in America'' (Praeger, 2008) 195 pp.&nbsp;ISBN 978-0-275-99430-3 [http://www.amazon.com/Sex-Sin-Science-Syphilis-Medicine/dp/0275994309/ excerpt and text search] * Shmaefsky, Brian, Hilary Babcock and David L. Heymann. ''Syphilis'' (Deadly Diseases & Epidemics) (2009) * Stein, Claudia. ''Negotiating the French Pox in Early Modern Germany'' (2009) ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== <!-- ===========================({{NoMoreLinks}})=============================== | ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੜੀਆਂ ਜੋੜਨ ਵੇਲੇ ਧੀਆਨ ਰੱਖੋ। | ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕੜੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ। | | ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ | ਵੇਰਵੇ ਲਈ [[Wikipedia:External links]] ਅਤੇ [[Wikipedia:Spam]] ਦੇਖੋ। | | ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੁੜਾਵ ਜਾਂ ਬਦਲੀਆਂ | ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਲੇਖ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਪੰਨੇ ਦੇ ਦਿਓ। ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕੜੀ ਓਪਨ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ | (www.dmoz.org) ਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿਓ ਅਤੇ {{dmoz}} ਟੈਂਪਲੇਟ ਦੀ | ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲਿੰਕ ਕਰੋ। ===========================({{NoMoreLinks}})=============================== --> *[http://www.cdc.gov/std/Syphilis/STDFact-Syphilis.htm "Syphilis - CDC Fact Sheet"] [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) *[http://hivinsite.ucsf.edu/InSite?page=kb-05-01-04 UCSF HIV InSite Knowledge Base Chapter: Syphilis and HIV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120002214/http://hivinsite.ucsf.edu/InSite?page=kb-05-01-04 |date=2013-01-20 }} {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] 7h5ljkqabcy0539a10jh5ao3jixx9o6 0 28079 843330 817791 2026-07-29T19:17:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843330 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature||name=ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਸਭਾ|native_name=|native_name_lang=|transcription_name=|legislature=|coa_pic=Seal of the Constituent Assembly of India.svg|coa_caption=ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਸਭਾ ਦੀ ਮੋਹਰ|coa_res=|coa_alt=|logo_pic=|logo_caption=|logo_res=|logo_alt=|house_type=[[ਇੱਕ ਸਦਨੀ]]|body=|term_limits=|foundation=9 ਜਨਵਰੀ 1946|disbanded=25 ਜਨਵਰੀ 1950|preceded_by=[[ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ]]|succeeded_by=[[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਸਦ]] (1950)<br />[[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] (1947)|new_session=|leader1_type=ਅਸਥਾਈ ਚੇਅਰਮੈਨ|leader1=[[ਸਚਿਦਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ]]|party1=[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]|leader2_type=ਪ੍ਰਧਾਨ|leader2=[[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]]|party2=[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]|leader3_type=ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ|leader3=[[ਹਰੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ|ਐੱਚ.ਸੀ.ਮੁਖਰਜੀ]]<br />[[ਵੀ.ਟੀ.ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮਚਾਰੀ]]|party3=[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]|leader4_type=ਡਰਾਫਟਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ|leader4=[[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀ.ਆਰ.ਅੰਬੇਦਕਰ]]|party4=[[ਸ਼ਡਿਊਲ ਕਲਾਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]]|leader5_type=ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਲਾਹਾਕਾਰ|leader5=[[ਬੀ.ਐੱਨ.ਰਾਓ]]|party5=[[ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ)|ਭਾਰਤੀ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾ]]|seats=389 <small>(ਦਸੰਬਰ1946 – ਜੂਨ1947)</small><br/>299 <small>(ਅਗਸਤ1947 – ਜਨਵਰੀ 1950)</small>|house1=|structure1=Constituent Assembly of India 1946.svg|structure1_res=|structure1_alt=|political_groups1={{legend|#0066CC|[[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]]: 208 ਸੀਟਾਂ}} {{legend|#209700|[[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]]: 73 ਸੀਟਾਂ}} {{legend|#CCCCCC|Others: 15 ਸੀਟਾਂ}} {{legend|#FFCC66|[[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਮੇਂ ਰਿਆਸਤਾਂ|ਰਿਆਸਤਾਂ]]: 93 ਸੀਟਾਂ}}|voting_system1=ਇਕਹਿਰੀ ਵੋਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ|last_election1=|next_election1=|session_room=Indian Constituent Assembly.JPG|session_res=|meeting_place=[[ਸੰਸਦ ਭਵਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਸੰਸਦ ਭਵਨ]], [[ਰਾਇਸੀਨਾ ਪਹਾੜੀ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]]|footnotes=|session_alt=}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਣ 'ਸੂਬਾਈ ਅਸੈਂਬਲੀ' ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ 'ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸੰਸਦ' ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਦ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦਸੰਬਰ 1934 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ [[ਐੱਮ ਐੱਨ ਰਾਏ|ਐਮ.ਐਨ. ਰਾਏ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ1935 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੰਗ ਬਣ ਗਈ। ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1936 ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੈਸ਼ਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੰਗ ਉਠਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ 1935|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ, 1935]] ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸੀ. ਰਾਜਾਗੋਪਾਲਚਾਰੀ|ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ]] ਨੇ ਬਾਲਗ ਫ੍ਰੈਂਚਾਇਜ਼ੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ 15 ਨਵੰਬਰ 1939 ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਗਸਤ 1940 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1946 ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 16 ਮਈ 1946 ਨੂੰ [[ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 389 ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 292 ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਨ, 93 ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਿੱਲੀ, ਅਜਮੇਰ-ਮੇਰਵਾੜਾ, ਕੂਰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=General Knowledge|url=https://archive.org/details/generalknowledge0000drbi|publisher=Lucent Publications|year=2018|isbn=9789384761547|location=New Delhi|pages=[https://archive.org/details/generalknowledge0000drbi/page/157 157]-158}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਆਂ ਗਈਆਂ 296 ਸੀਟਾਂ ਲਈ ਚੋਣਾਂ ਅਗਸਤ 1946 ਤੱਕ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 208 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ|ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਨੇ 73, ਇਸ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ [[ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ]] ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 9 ਦਸੰਬਰ 1946 ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਕੱਤਰਤਾ ਹੋਈ। ਵੰਡ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ, 3 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਨਰਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 299 ਸੀ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ [[ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਭਾ]] ਨੇ 2 ਸਾਲ 11 ਮਹੀਨੇ 18 ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Lok Sabha |url=https://loksabha.nic.in/constituent/facts.html |access-date=2023-05-28 |website=loksabha.nic.in}}</ref> == ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ == # ਡਰਾਫਟਿੰਗ ਕਮੇਟੀ - [[ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ]] # ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਵਰ ਕਮੇਟੀ - [[ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] # ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਕਮੇਟੀ - [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] # ਰਾਜ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਮੇਟੀ - [[ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ]] # ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ - [[ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ|ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ]] # ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਮੇਟੀ ਨਿਯਮ ਕਮੇਟੀ - [[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]] # ਸਟੇਟ ਕਮੇਟੀ (ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਕਮੇਟੀ) - [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] # ਸੰਚਾਲਨ ਕਮੇਟੀ - [[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]] # ਝੰਡਾ ਕਮੇਟੀ - [[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]] # ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਭਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ - ਜੀ. ਵੀ. ਮਾਲਵੰਕਰ # ਸਦਨ ਕਮੇਟੀ - ਬੀ. ਪੀ. ਸੀਤਾਰਮਈਆ # ਭਾਸ਼ਾ ਕਮੇਟੀ - ਮੋਟੁਰੀ ਸੱਤਿਆਨਾਰਾਇਣ # ਵਪਾਰਕ ਕਮੇਟੀ - [[ਕੇ ਐਮ ਮੁਨਸ਼ੀ|ਕੇ. ਐੱਮ ਮੁਨਸ਼ੀ]] ==ਬਣਤਰ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ== {| class="wikitable" !ਸ਼ੈਸ਼ਨ !ਮਿਤੀ |- |I |9–23 ਦਸੰਬਰ 1946 |- |II |20–25 ਜਨਵਰੀ 1947 |- |III |28 ਅਪਰੈਲ ਤੋਂ 2 ਮਈ 1947 |- |IV |14–13 ਜੁਲਾਈ 1947 |- |V |14–30 ਅਗਸਤ 1947 |- |VI |27 ਜਨਵਰੀ 1948 |- |VII |4 ਨਵੰਬਰ 1948 ਤੋਂ 8 ਜਨਵਰੀ 1949 |- |VIII |16 ਮਈ ਤੋਂ 16 ਜੂਨ 1949 |- |IX |30 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ 18 ਸਤੰਬਰ 1949 |- |X |6–17 ਅਕਤੂਬਰ 1949 |- |XI |14–26 ਨਵੰਬਰ 1949 |- |XII |24 ਜਨਵਰੀ 1950 |} * 9 ਦਸੰਬਰ 1946 - ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਸਭਾ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸੈਸ਼ਨ * 11 ਦਸੰਬਰ 1946 - ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ - [[ਡਾ. ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ|ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ]], ਉਪ-ਚੇਅਰਮੈਨ [[ਹਰੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖਰਜੀ]] ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ [[ਬੀ.ਐਨ. ਰਾਉ]] * 13 ਦਸੰਬਰ 1946 - [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ 'ਉਦੇਸ਼ ਮਤਾ' ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸੰਵਿਧਾਨ]] ਦੀ [[ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ]] ਬਣ ਗਿਆ। * 22 ਜਨਵਰੀ 1947 - ਉਦੇਸ਼ ਮਤਾ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। * 22 ਜੁਲਾਈ 1947 - [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ]] ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। * 29 ਅਗਸਤ 1947 - [[ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ (ਸਿਆਸਤਦਾਨ)|ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ]] ਦੀ ਡਰਾਫਟ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹੋਰ 6 ਮੈਂਬਰ ਸਨ: ਕੇ.ਐਮ.ਮੁਨਸ਼ੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਦੁਲਾਹ, ਅੱਲਾਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਅਈਅਰ, ਗੋਪਾਲਾ ਸਵਾਮੀ ਅਯੰਗਰ, ਐਨ. ਮਾਧਵ ਰਾਓ (ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੀ.ਐਲ. ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਸੀ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਬਿਮਾਰ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ), ਟੀ.ਟੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੀ.ਪੀ. ਖੇਤਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ) * 26 ਨਵੰਬਰ 1949 - 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ' ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਅਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=The Original Unamended Constitution of India |url=https://www.loc.gov/item/57026883}}</ref> * 24 ਜਨਵਰੀ 1950 - ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੀਟਿੰਗ। 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ' (395 ਧਾਰਾਵਾਂ, 8 ਅਨੁਸੂਚੀਆਂ, 22 ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ) 'ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਹੀ [[ਕੌਮੀ ਗੀਤ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ]] ਅਤੇ [[ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਣ]] ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। * 26 ਜਨਵਰੀ 1950 - 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ' 2 ਸਾਲ, 11 ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ 18 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, 6.4 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite web |date=11 May 2011 |title=First Day In Constitutional Assembly |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archive-date=2011-05-11 |access-date=2023-05-04 |website=parliamentofindia.nic.in}}</ref> * 28 ਜਨਵਰੀ 1950 - [[ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ * [[ਗਣੇਸ਼ ਵਾਸੁਦੇਵ ਮਾਵਲੰਕਰ]] ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਪੀਕਰ ਸਨ। == ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ == {| class="wikitable" !ਖੇਤਰ !ਮੈਂਬਰ<ref>{{Cite web |title=Who's who in 1950 |url=https://eparlib.nic.in/bitstream/123456789/782468/1/publication_whoswho_eng_pp_1950.pdf}}</ref> |- !ਮਦਰਾਸ |ਓ.ਵੀ . ਅਲਗਸੈਨ, ਅਮੂ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ, ਐੱਮ. ਅਨੰਤਾਸਯਾਨਮ, ਮੋਤੁਰੀ ਸੱਤਿਆਨਾਰਾਇਣ, ਦਕਸ਼ਯਾਨੀ ਵੇਲਯੁਧਾਨ, ਜੀ. ਦੁਰਗਾਬਾਈ, ਕਾਲ ਵੈਂਕਟਰਾਓ, ਐੱਨ ਗੋਪਾਲਸਵਾਮੀ ਅਯੰਗਰ, ਗੋਵਿੰਦ ਦਾਸ, ਜੇਰਮ ਡਿਸੂਜਾ, ਪੀ. ਕਾਕਨ, ਟੀ.ਐੱਮ.ਕਲਿਆਣਨ, ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ, ਵੀ ਸੀ ਕੇਸ਼ਵ ਰਾਓ, ਟੀ ਟੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮਚਾਰੀ, ਅਲਾਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਵਾਨੀ ਅਈਅਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸਵਾਮੀ ਭਾਰਤੀ, ਪੀ. ਕੁਨਹੀਰਾਮਨ, ਮੁਸਲੀਕਾਂਤੀ ਤਿਰੂਮਾਲਾ ਰਾਓ, ਵੀ ਆਈ ਮੁਨੁਸਵਾਮੀ ਪਿਲੱਈ, ਐੱਮ ਏ ਮੁਥਈਆ ਚੇਤਿਰ, ਨਾਦੀਮੁੱਥੂ ਪਿੱਲਾਈ, ਐੱਸ ਨਾਗਪਾਲ, ਪੀ, ਐੱਲ ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਰਾਜੂ, ਬੀ ਪਤਾਬੀ ਸੀਤਾਰਮਈਆ, ਸੀ ਪੇਰੂਮਲਸਵਾਮੀ ਰੈੱਡੀ, ਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ, ਐੱਸ ਐੱਚ ਪਰਾਤੇਰ, ਰਾਜਾ ਸਵੇਤਲਾਪਤੀ, ਆਰ ਕੇ ਸ਼ਾਨਮੁਖਮ ਸ਼ੈਟੀ, ਟੀ ਏ ਰਾਮਲਿੰਗਮ ਚੇਤਿਆਰ, ਰਾਮਨਾਥ ਗੋਇਨਕਾ, ਓ ਪੀ ਰਾਮਸਵਾਮੀ ਰੇਡੀਆਰ, ਐੱਨ ਜੀ ਰੰਗਾ, ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈਡੀ, ਸ਼ੇਖ ਗਾਲਿਬ ਸਾਹਿਬ, ਕੇ ਸੰਥਨਮ, ਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਓ, ਕੱਲੂਰ ਸੂਬਾ ਰਾਓ, ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਮਾਲਿਆ, ਵੀ ਸੁਬਰਮਣੀਅਮ, ਐੱਮ. ਸੀ. ਵੀਰੂਭਾਈ ਪਿਲੱਈ, ਕੇ ਟੀ ਐੱਮ ਇਬਰਾਹੀਮ, ਪੀ ਐਮ ਵੇਲਯਦੁੱਪਾ, ਏ ਕੇ ਮੇਨਨ, ਟੀ ਜੇ ਐੱਮ ਵਿਲਸਨ, ਮੁਹੰਮਦ ਇਸਮਾਇਲ, ਮਹਿਬੂਬ ਅਲੀ ਬੇਗ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ, ਬੀ ਪੋਕਰ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ, ਵੀ ਰਮੱਈਆ, ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੰਗਰਾਓ, ਵੀ ਕੋਡਾਨਡਾਰਾਮਾ ਰੈੱਡੀ, ਪੀ ਰੰਗਾ ਰੈੱਡੀ, ਡੀ ਸੰਜੀਵਈਆ |- !ਬੰਬੇ |ਬਾਲਚੰਦਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਗੁਪਤਾ, ਹੰਸ ਮਹਿਤਾ, ਹਰੀ ਵਿਨਾਇਕ ਪਾਟਸਕਰ, ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ, ਜੋਸੇਫ ਐਲਬਨ ਡਿਸੂਜ਼ਾ, ਕਨਿਆਲਾਲ ਨਾਨਾਭਾਈ ਦੇਸਾਈ, ਕੇਸ਼ਵਰਾਵ ਜੇਧੇ, ਖੰਡੂਭਾਈ ਕਾਸਨਜੀ ਦੇਸਾਈ, ਬੀ.ਜੀ. ਖੇਰ, ਮੀਨੂ ਮਸਾਨੀ, ਕੇ.ਐਮ. ਮੁਨਸ਼ੀ, ਨਰਹਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਾਡਗਿਲ, ਐਸ. ਨਿਜਲਿੰਗੱਪਾ, ਐਸ.ਕੇ. ਪਾਟਿਲ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਮਨੋਹਰ ਨਲਾਵੜੇ, ਆਰ.ਆਰ. ਦਿਵਾਕਰ, ਸ਼ੰਕਰਰਾਓ ਦੇਵ, ਜੀ.ਵੀ. ਮਾਵਲੰਕਰ, ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ, ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ੇਖ, ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਖਾਨ |- !ਬੰਗਾਲ |ਮੋਨੋ ਮੋਹਨ ਦਾਸ, ਅਰੁਣ ਚੰਦਰ ਗੁਹਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਂਤਾ ਮੈਤ੍ਰਾ, ਮਿਹਿਰ ਲਾਲ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ, ਸਤੀਸ ਚੰਦਰ ਸਾਮੰਤਾ, ਸੁਰੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਮਜੂਮਦਾਰ, ਉਪੇਂਦਰਨਾਥ ਬਰਮਨ, ਪ੍ਰਭੂਦਿਆਲ ਹਿਮਤਸਿੰਗਕਾ, ਬਸੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦਾਸ, ਰੇਣੂਕਾ ਰੇਅ, ਐਚ.ਸੀ. ਮੁਖਰਜੀ, ਸੁਰੇਂਦਰ ਮੋਹਨ ਪ੍ਰਸਾਦੁਰਜੇ ਘੋਸੇ, ਐਚ.ਸੀ. ਗੁਰੂੰਗ, ਆਰ.ਈ. ਪਲੇਟਲ, ਕੇ.ਸੀ. ਨਿਓਗੀ, ਰਘੀਬ ਅਹਿਸਾਨ, ਸੋਮਨਾਥ ਲਹਿਰੀ, ਜਸੀਮੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ, ਨਜ਼ੀਰੂਦੀਨ ਅਹਿਮਦ, ਅਬਦੁਲ ਹਾਮਿਦ, ਅਬਦੁਲ ਹਲੀਮ ਗਜ਼ਨਵੀ |- !ਯੂਨਾਈਟਡ ਪ੍ਰੋਵਿਨਸ |ਮੌਲਾਨਾ ਹਿਫ਼ਜ਼ੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਸਿਹੋਰਵੀ, ਅਜੀਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੈਨ, ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਰਘੁਬੀਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਅਲਗੂ ਰਾਏ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸ਼ਰਮਾ, ਬੰਸ਼ੀ ਧਰ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਭਗਵਾਨ ਦੀਨ, ਦਾਮੋਦਰ ਸਵਰੂਪ ਸੇਠ, ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਭਗਤ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਏ.ਧਰਮ ਦਾਸ, ਆਰ.ਵੀ. ਗਾਂਧੀ ਫੇਰੇਕਰ, , ਗੋਪਾਲ ਨਰਾਇਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਸ਼ਰਮਾ, ਗੋਵਿੰਦ ਬੱਲਭ ਪੰਤ, ਗੋਵਿੰਦ ਮਾਲਵੀਆ, ਹਰ ਗੋਵਿੰਦ ਪੰਤ, ਹਰੀਹਰ ਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਹਿਰਦੇ ਨਾਥ ਕੁੰਜਰੂ, ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਕਪੂਰ, ਜਗਨਨਾਥ ਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ, ਜਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਵੀ. , ਕਮਲਾ ਚੌਧਰੀ, ਕਮਲਾਪਤੀ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, ਜੇ.ਬੀ. ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ, ਮਹਾਵੀਰ ਤਿਆਗੀ, ਖੁਰਸ਼ੇਦ ਲਾਲ, ਮਸੂਰੀਆ ਦੀਨ, ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਸਕਸੈਨਾ, ਪਦਮਪਤ ਸਿੰਘਾਨੀਆ, ਫੂਲ ਸਿੰਘ, ਪਰਾਗੀ ਲਾਲ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਬੈਨਰਜੀ, ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਦਾਸ ਟੰਡਨ, ਹੀਰਾ ਵਲਭ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਲਾਲ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਲਾਲ, ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ, ਜੌਹਨ ਮਥਾਈ, ਸੁਚੇਤਾ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ, ਸੁੰਦਰ ਲਾਲ, ਵੈਂਕਟੇਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਤਿਵਾੜੀ, ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਗੌਤਮ, ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ ਦਿਆਲ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਡਬਲਿਸ਼, ਬੇਗਮ ਐਜ਼ਾਜ਼ ਰਸੂਲ, ਹੈਦਰ ਹੁਸੈਨ, ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ, ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ, ਨਵਾਬ ਮੁਹੰਮਦ ਇਸਮਾਈਲ ਖਾਨ, ਰਫੀ ਅਹਿਮਦ ਕਿਦਵਾ ਜ਼ੈੱਡ ਐੱਚ ਲਾਰੀ |- !ਪੰਜਾਬ |ਬਖਸ਼ੀ ਟੇਕ ਚੰਦ, ਜੈਰਾਮਦਾਸ ਦੌਲਤਰਾਮ, ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਭਾਰਗਵ, ਬਿਕਰਮਲਾਲ ਸੋਂਧੀ, ਯਸ਼ਵੰਤ ਰਾਏ, ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਹੁੱਡਾ, ਲਾਲਾ ਅਚਿੰਤ ਰਾਮ, ਨੰਦ ਲਾਲ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ, ਸਰਦਾਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਸਰਦਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ, ਚੌਧਰੀ ਸੂਰਜ ਮੱਲ, ਬੇਗਮ ਐਜ਼ਾਜ਼ ਰਸੂਲ |- !ਬਿਹਾਰ |ਅਮਿਓ ਕੁਮਾਰ ਘੋਸ਼, ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ, ਬਨਾਰਸੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਝੁਨਝੁਨਵਾਲਾ, ਭਗਵਤ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਬੋਨੀਫੇਸ ਲਾਕੜਾ, ਬ੍ਰਜੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਚੰਡਿਕਾ ਰਾਮ, ਕੇ.ਟੀ.ਸ਼ਾਹ, ਦੇਵੇਂਦਰ ਨਾਥ ਸਾਮਤਾ, ਦੀਪ ਨਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ, ਗੁਪਤਾਨਾਥ ਸਿੰਘ, ਜਾਦੂਬੰਸ ਸਹਾਏ, ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਰਾਮ ਲਾਲ, ਜਗਤ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਮੁੰਡਾ, ਦਰਭੰਗਾ ਦੇ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ, ਕਮਲੇਸ਼ਵਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਯਾਦਵ, ਮਹੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿਨਹਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੱਲਭ ਸਹਾਏ, ਰਘੂਨੰਦਨ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਿਨਹਾ, ਰਾਮਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਸਚਿਦਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ, ਸਾਰੰਗਧਰ ਸਿਨਹਾ, ਸਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਸਿਨਹਾ, ਬਿਨੋਦਾਨੰਦ ਸਿਨਹਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸਿਨਹਾ, ਪੀ. , ਸ਼੍ਰੀ ਨਰਾਇਣ ਮਹਥਾ , ਸ਼ਿਆਮ ਨੰਦਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਸ਼ਰਾ , ਹੁਸੈਨ ਇਮਾਮ , ਸਯਦ ਜਾਫਰ ਇਮਾਮ , ਸ. ਐਮ. ਲਤੀਫੁਰ ਰਹਿਮਾਨ , ਮੁਹੰਮਦ ਤਾਹਿਰ ਹੁਸੈਨ , ਤਜਾਮੁਲ ਹੁਸੈਨ , ਚੌਧਰੀ ਆਬਿਦ ਹੁਸੈਨ , ਹਰਗੋਵਿੰਦ ਮਿਸ਼ਰਾ |- ! style="width: 140px;" |ਸੈਟਰਲ ਪ੍ਰੋਵਿਨਸ ਅਤੇ ਬੇਰਾਰ |ਅੰਬਿਕਾ ਚਰਨ ਸ਼ੁਕਲਾ, ਰਘੂ ਵੀਰਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ, ਭਗਵੰਤਰਾਓ ਮੰਡਲੋਈ, ਬ੍ਰਿਜਲਾਲ ਬਿਆਨੀ, ਠਾਕੁਰ ਚੇਡੀਲਾਲ, ਸੇਠ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾਸ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਗੋਰ, ਹਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਕਾਮਥ, ਹੇਮਚੰਦਰ ਜਾਗੋਬਾਜੀ ਖੰਡੇਕਰ, ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਸਿੰਘ ਗੁਪਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਸ਼ੰਭਕਰ, ਸ਼ੁਭੰਕਰ, ਸ. , ਆਰ ਕੇ ਸਿੱਧਵਾ , ਦਾਦਾ ਧਰਮਾਧਿਕਾਰੀ , ਫਰੈਂਕ ਐਂਥਨੀ , ਕਾਜ਼ੀ ਸਈਅਦ ਕਰੀਮੂਦੀਨ , ਗਣਪਤਰਾਓ ਦਾਨੀ |- !ਆਸਾਮ |ਨਿਬਾਰਨ ਚੰਦਰ ਲਸਕਰ, ਧਰਨੀਧਰ ਬਾਸੂ-ਮਟਾਰੀ, ਗੋਪੀਨਾਥ ਬਰਦੋਲੋਈ, ਜੇ.ਜੇ.ਐਮ. ਨਿਕੋਲਸ-ਰਾਏ, ਕੁਲਧਰ ਚਲੀਹਾ, ਰੋਹਿਣੀ ਕੁਮਾਰ ਚੌਧਰੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਦੁੱਲਾ, ਅਬਦੁਰ ਰੌਫ |- !ਉੜੀਸਾ |ਬਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦਾਸ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਗਜਪਤੀ ਨਰਾਇਣ ਦੇਵ, ਹਰੇਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਹਾਤਾਬ, ਲਕਸ਼ਮੀਨਾਰਾਇਣ ਸਾਹੂ, ਲੋਕਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਨੰਦਕਿਸ਼ੋਰ ਦਾਸ, ਰਾਜਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੋਸ, ਸੰਤਨੂ ਕੁਮਾਰ ਦਾਸ |- !ਦਿੱਲੀ |ਦੇਸ਼ਬੰਧੂ ਗੁਪਤਾ |- !ਅਜਮੇਰ-ਮੇਰਵਾਰ |ਮੁਕੁਟ ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਭਾਰਗਵ |- !ਕੂਰਗ |ਸੀ ਐਮ ਪੂਨਾਚਾ |- !ਮੈਸੂਰ |ਕੇ.ਸੀ. ਰੈਡੀ, ਟੀ. ਸਿਦਲਿੰਗਈਆ, ਐੱਚ. ਆਰ. ਗੁਰੂ ਰੈਡੀ, ਸ. ਡਬਲਯੂ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਰਾਓ, ਕੇ. ਹਨੁਮੰਤਈਆ, ਐੱਚ. ਸਿੱਦਵੀਰੱਪਾ, ਟੀ. ਚੰਨੀਹ |- !ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ |ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦੁੱਲਾ, ਮਿਤਰਮ ਬੇਜਰੀ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਫਜ਼ਲ ਬੇਗ, ਮੌਲਾਨਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸਈਅਦ ਮਸੂਦ |- !ਟਰੈਵਨਕੋਰ ਕੋਚੀਨ |ਪੇਟਮ. ਪਿੱਲੈ ਖੁਦ, ਆਰ. ਸ਼ੰਕਰ, ਪੀ. ਟੀ. ਟ੍ਰੈਪਡ, ਪਨਾਮਪਿੱਲੀ ਗੋਵਿੰਦਾ ਮੈਨਨ, ਐਨੀ ਮਾਸਕੇਰੀਨ, ਪੀ. ਐੱਸ. ਨਟਰਾਜ ਪਿੱਲਈ, ਕੇ.ਏ. ਮੁਹੰਮਦ, ਪੀ.ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣਨ |- !ਮੱਧ ਭਾਰਤ |ਵਿਨਾਇਕ ਸੀਤਾਰਾਮ ਸਰਵਤੇ, ਬ੍ਰਿਜਰਾਜ ਨਰਾਇਣ, ਗੋਪੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਜੇਵਰਗੀਆ, ਰਾਮ ਸਹਾਏ, ਕੁਸੁਮ ਕਾਂਤ ਜੈਨ, ਰਾਧਾਵੱਲਭ ਵਿਜੇਵਰਗੀਆ, ਸੀਤਾਰਾਮ ਜਾਜੂ |- !ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ |ਬਲਵੰਤਰਾਏ ਮਹਿਤਾ, ਜੈਸੁਖਲਾਲ ਹੱਥੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਲਾਲ ਵਿੱਠਲਦਾਸ ਠੱਕਰ, ਚਿਮਨ ਲਾਲ ਚੱਕੂਭਾਈ ਸ਼ਾਹ, ਸਮਾਲਦਾਸ ਗਾਂਧੀ |- !ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ |ਵੀ.ਟੀ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮਾਚਾਰੀ, ਹੀਰਾਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਖੇਤੜੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਰਾਜ ਬਹਾਦਰ, ਮਾਨਿਕਿਆ ਲਾਲ ਵਰਮਾ, ਗੋਕੁਲ ਲਾਲ ਆਸਵਾ, ਰਾਮਚੰਦਰ ਉਪਾਧਿਆਏ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ, ਦਲੇਲ ਸਿੰਘ, ਜੈਨਰਾਇਣ ਵਿਆਸ। |- !ਪੈਪਸੂ |ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ, ਭਗਵੰਤ ਰਾਏ |- !ਬੰਬੇ ਰਾਜ |ਵਿਨਾਇਕਰਾਓ ਬਾਲਸ਼ੰਕਰ ਵੈਦਿਆ, ਬੀ.ਐਨ. ਮੁਨਾਵੱਲੀ, ਗੋਕੁਲਭਾਈ ਭੱਟ, ਜੀਵਰਾਜ ਨਰਾਇਣ ਮਹਿਤਾ, ਗੋਪਾਲਦਾਸ ਅੰਬੇਦਾਸ ਦੇਸਾਈ, ਪਰਾਨਲਾਲ ਠਾਕੁਰਲਾਲ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਬਾਲਾਸਾਹਿਬ ਹਨੂਮੰਤਰਾਓ ਖੜਡੇਕਰ, ਰਤਨੱਪਾ ਕੁੰਭਾਰ |- !ਉੜੀਸਾ ਰਾਜ |ਲਾਲ ਮੋਹਨ ਪਤੀ, ਐਨ. ਮਾਧਵ ਰਾਉ, ਰਾਜ ਕੁੰਵਰ, ਸਾਰੰਗਧਰ ਦਾਸ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਮਿਸ਼ਰਾ |- !ਸੈਂਟਰਲ ਪ੍ਰੋਵਿਨਸ ਰਾਜ |ਰਤਨਲਾਲ ਕਿਸ਼ੋਰੀਲਾਲ ਮਾਲਵੀਆ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਮੋਹਨ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, ਠਾਕੁਰ ਰਾਮਪ੍ਰਸਾਦ ਪੋਤਈ |- !ਯੂਨਾਈਟਡ ਪ੍ਰੋਵਿਨਸ ਰਾਜ |ਬਸ਼ੀਰ ਹੁਸੈਨ ਜ਼ੈਦੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ |- !ਮਦਰਾਸ ਰਾਜ |ਵੀ. ਰਮੱਈਆ |- !ਵਿੰਧਿਆ ਭਾਰਤ |ਅਵਧੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ, ਰਾਮ ਸਹਾਏ ਤਿਵਾੜੀ, ਮਨੁਲਾਲ ਦਿਵੇਦੀ |- !ਕੂਚ ਬਿਹਾਰ |ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਕੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ |- !ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ |ਗਿਰਿਜਾ ਸ਼ੰਕਰ ਗੁਹਾ |- !ਭੋਪਾਲ |ਲਾਲ ਸਿੰਘ |- !ਕੱਛ |ਭਵਾਨਜੀ ਅਰਜਨ ਖਿਮਜੀ |- !ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ |ਯਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ |} == ਤਸਵੀਰਾਂ == <gallery mode="packed" heights="160"> File:Jawaharal_Nehru_and_other_members_taking_pledge.jpg|14 ਅਤੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਦੀ ਮੱਧ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹੋਏ File:Dr._Babasaheb_Ambedkar_Chairman,_Drafting_Committee_of_the_Indian_Constitution_with_other_members_on_Aug._29,_1947.jpg|ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਅਤੇ ਡਰਾਫਟਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ File:Dr._Babasaheb_Ambedkar,_chairman_of_the_Drafting_Committee,_presenting_the_final_draft_of_the_Indian_Constitution_to_Dr._Rajendra_Prasad_on_25_November,_1949.jpg|ਬੀ ਆਰ ਅੰਬੇਦਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਰਾਜਿੰਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦੇ ਹੋਏ File:A_Constituent_Assembly_of_India_meeting_in_1950.jpg|ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਭਾ File:Jawaharlal_Nehru_addressing_the_constituent_assembly_in_1946.jpg|ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] s90gy78imijrplpw9djpp83n8av9e4k 0 28336 843415 599050 2026-07-29T20:51:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843415 wikitext text/x-wiki [[Image:William Dyce - King Lear and the Fool in the Storm.jpg|thumb|360px|right|"ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ ਅਤੇ ਪਾਗਲ" ਚਿੱਤਰ: [[ਵਿਲੀਅਮ ਡਾਈਸ]] (1806–1864)]] '''''ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ''''' [[ਵਿਲੀਅਮ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ]] ਦੀ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਤਰਾਸਦੀ ਹੈ। ਟਾਈਟਲ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਚਾਪਲੂਸ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇਕੇ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਆਪ ਪਾਗਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਟਕ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਥਹਾਸਕ ਪੂਰਵ-ਰੋਮਨ ਸੇਲਟਿਕ ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਲੀਅਰ ਦੀ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਅਤੇ ਚਲ-ਚਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੀਅਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧਨੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਡਰਾਮਾ 1603 ਅਤੇ 1606 ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦਾ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਕਰਨ, ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਚਿਠਾ, 1608 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ''ਦ ਟਰੈਜਿਡੀ ਆਫ਼ ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ'', ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਟਕੀ ਸੰਸਕਰਨ 1623 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਫੋਲੀਓ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਪਾਦਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਿਲਗੋਭਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੁੱਝ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੱਡਰੀ ਹੈਸੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book |title = The Division of the Kingdoms: Shakespeare’s Two Versions of King Lear |url = https://archive.org/details/divisionofkingdo0000unse_b7m9 |editor1-last = Taylor |editor1-first = Gary (a) |editor2-last = Warren |editor2-first = Michael |authorlink = Gary Taylor (English literature scholar) |publisher=[[Clarendon Press]] |location = Oxford |year = 1983 |isbn = 978-0-19-812950-9 }}</ref> ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਸਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਖੇਡਣ ਦੇ ਯਤਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਸੁਰ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਖਾਂਤ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਵਰਜਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਘੋਖਵੀਆਂ ਬੇਕਿਰਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਈ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਲੀਅਰ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਤਰਾਸਦੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕੇਗਾ"।<ref>Shaw and Wilson p.111.</ref> ==ਪਾਤਰ== {{div col|cols=2}} *ਲੀਅਰ – ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਰਾਜਾ * [[ਗੋਨਰਿਲ]] - ਲੀਅਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ * [[ਰੀਗਨ (ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ)|ਰੀਗਨ]] - ਲੀਅਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ * [[ਕੋਰਡੇਲੀਆ (ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ)|ਕੋਰਡੇਲੀਆ]] - ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ<ref>While it has been claimed that "Cordelia" derives from the [[Latin]] "cor" (heart) followed by "delia", an [[anagram]] of "ideal", this is questionable. A more likely etymology is that her name is a feminine form of ''coeur de lion,''meaning "lion-hearted". Another possible source is a [[Welsh language|Welsh]] word of uncertain meaning; it may mean "jewel of the sea" or "lady of the sea".</ref> * ਆਲਬੇਨੀ ਦਾ ਡਿਊਕ – ਗੋਨੇਰਿਲ ਦਾ ਪਤੀ<ref name="names">This title and the titles of nobility held by other characters are all anachronistic. Their actual use did not occur till 1067–1398.</ref> * ਕਾਰਨਵਾਲ ਦਾ ਡਿਊਕ - ਰੀਗਨ ਦਾ ਪਤੀ * ਗਲਾਸਟਰ ਦਾ ਅਰਲ *ਕੈਂਟ ਦਾ ਅਰਲ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੈਸ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ *ਐਡਗਰ - ਗਲਾਸਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ * [[ਐਡਮੰਡ (ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ)|ਐਡਮੰਡ]] - ਗਲਾਸਟਰ ਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ * ਓਸਵਾਲਡ - ਗੋਨਰਿਲ ਦਾ ਮੁਖਤਿਆਰ * [[ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਮੂਰਖ|ਮੂਰਖ]] - ;ਲੀਅਰ ਦਾ ਮੂਰਖ * ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਰਾਜਾ - ਕੋਰਡੇਲੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਪਤੀ * ਬਰਗੰਡੀ ਦਾ ਡਿਊਕ - ਕੋਰਡੇਲੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ * ਕੂਰਾਂ - ਦਰਬਾਰੀ * ਬੁਢਾ ਆਦਮੀ - ਗਲਾਸਟਰ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਰਾ * ਡਾਕਟਰ * ਅਫਸਰ - ਐਡਮੰਡ ਦਾ ਕਰਮਚਾਰੀ * ਜੈਂਟਲਮੈਨ - ਕੋਰਡੇਲੀਆ ਦਾ ਸੇਵਕ * ਹੈਰਲਡ * ਕਾਰਨਵਾਲ ਦੇ ਨੌਕਰ * ਲੀਅਰ ਦੇ ਟਹਿਲਕਾਰ * ਅਫ਼ਸਰ, ਦੂਤ, ਸਿਪਾਹੀ {{div col end}} ==ਕਥਾਵਸਤੂ== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਕਰੋਧੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਰਹਿਤ ਸੀ। ਬੁਢੇਪੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਪੁਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਕੇ ਉਹ ਚਿੰਤਾਮੁਕਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤਿੰਨਾਂ ਪੁਤਰੀਆਂ - ਗੋਨੇਰਿਲ, ਰੀਗਨ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀਲੀਆ - ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਨੇਰਿਲ ਦਾ ਵਿਆਹ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਏਲਬੇਨੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਰੀਗਨ ਦਾ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਕਾਰਨਵਾਲ ਨਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਬਰਗੰਡੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਕਾਰਡੀਲੀਆ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਇੱਛਕ ਸਨ। ਗੋਨੇਰਿਲ ਅਤੇ ਰੀਗਨ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਖੂਬ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਕਾਰਡੀਲੀਆ ਨੇ ਗਿਣੇ-ਮਿਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਓਨਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਘੱਟ, ਨਾ ਵੱਧ। ਇਸ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਰੁੱਸ ਕੇ ਕਿੰਗ ਲਿਅਰ ਨੇ ਕਾਰਡੀਲੀਆ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਨਾ ਦੇਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਗੋਨੇਰਿਲ ਅਤੇ ਰੀਗਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਨੇਰਿਲ ਅਤੇ ਰੀਗਨ ਨੇ ਲੀਅਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੌ ਸਾਮੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਰਡੀਲੀਆ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਲੀਅਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਹਿਤ ਕਰਮਵਾਰ ਗੋਨੇਰਿਲ ਅਤੇ ਰੀਗਨ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿਅੰਤ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ। ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਲੀਅਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉੱਧਰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਘਨਘੋਰ ਘਟਾਵਾਂ ਘਿਰ ਆਈਆਂ! ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤੂਫਾਨ ਗਰਜਣ ਲੱਗੇ ਬਿਜਲੀਆਂ ਕੜਕਣ ਲੱਗੀਆਂ! ਚਿੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਲਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮ ਗਈਆਂ....ਅਗਰ ਕੋਈ ਨੰਗੇ ਅਸਮਾਨ ਥੱਲੇ ਖੜਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੀ ਕਿੰਗ ਲੀਅਰ! ਉਹੀ ਲੀਅਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਛਤਰ ਤਾਨਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਸਨ! ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੌਰ ਝੁਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਅਮੀਰ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਸਨ!.... ਲੀਅਰ, ਪਾਗਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੜਬੜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪੈਂਦਾ ਹੈ! ...ਹਨੇਰੀਓ, ਤੂਫਾਨੋ ਆਓ...ਵੱਗੋ...ਐਨੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਕਿ ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਧਰਤੀ ਹਿੱਲ ਜਾਵੇ, ਘਟਾਓ ਬਰਸੋ...ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਹਾਡੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਣ....ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅਕਿਰਤਘਣਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਮਿਟਾ ਦਿਓ! ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਗਲਾਸਟਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ, ਐਡਮੰਡ, ਉਸਨੂੰ ਜਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਪੁੱਤਰ, ਐਡਗਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੀਆਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਈ ਐਡਗਰ, ਇੱਕ ਪਾਗਲ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ "ਗਰੀਬ ਟਾਮ" ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਹ ਬੀਹੜ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਨਾਟਕ]] fx5iffmqrthhaafvakmntjetsky2zz4 0 28517 843561 835610 2026-07-29T23:19:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843561 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | native_name = {{nobold|Михаил Горбачёв}} | native_name_lang = ru | image = RIAN archive 850809 General Secretary of the CPSU CC M. Gorbachev (cropped).jpg | alt = | caption = 1987 ਵਿੱਚ ਗੋਰਬਾਚੇਵ | office1 = ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ | term_start1 = 11 ਮਾਰਚ 1985 | term_end1 = 24 ਅਗਸਤ 1991{{Efn|14 ਮਾਰਚ 1990 ਨੂੰ, ਯੂਐਸਐਸਆਰ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 6 ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤਾ ਉੱਤੇ ਸੀਪੀਐਸਯੂ ਦੇ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ CPSU ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।}} | premier1 = {{plainlist| * ਨਿਕੋਲਾਈ ਰਿਜ਼ਕੋਵ * ਵੈਲੇਨਟਿਨ ਪਾਵਲੋਵ * ਇਵਾਨ ਸਿਲੇਯੇਵ }} | deputy1 = ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਇਵਾਸ਼ਕੋ | predecessor1 = ਕੋਨਸਟੈਂਟਿਨ ਚੇਰਨੇਂਕੋ | successor1 = [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਇਵਾਸ਼ਕੋ]] (ਐਕਟਿੰਗ) | office2 = ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ | term_start2 = 15 ਮਾਰਚ 1990 | term_end2 = 25 ਦਸੰਬਰ 1991{{efn|ਅਗਸਤ ਤਖਤਾਪਲਟ ਦੌਰਾਨ 19 ਤੋਂ 21 ਅਗਸਤ 1991 ਤੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।}} | vicepresident2 = ਗੇਨਾਡੀ ਯਾਨਾਯੇਵ{{Efn|''De facto'' until 21 August 1991; ''de jure'' until 4 September.}} | predecessor2 = ''ਅਹੁਦਾ ਸਥਾਪਿਤ; {{hanging indent|ਖ਼ੁਦ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ}}'' | successor2 = {{Italics correction|''ਅਹੁਦਾ ਖਤਮ''}}{{efn|ਇਹ ਅਹੁਦਾ 25 ਦਸੰਬਰ 1991 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬੋਰਿਸ ਯੇਲਤਸਿਨ, [[ਰੂਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਕੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।}} | office3 = ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ | deputy3 = ਅਨਾਤੋਲੀ ਲੁਕਿਆਨੋਵ | term_start3 = 25 ਮਈ 1989 | term_end3 = 15 ਮਾਰਚ 1990 | predecessor3 = ''{{hanging indent|ਖ਼ੁਦ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੀਅਮ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ}}'' | successor3 = | office4 = ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੀਅਮ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ | term_start4 = 1 ਅਕਤੂਬਰ 1988 | term_end4 = 25 ਮਈ 1989 | predecessor4 = ਆਂਦਰੇਈ ਗਰੋਮੀਕੋ | successor4 = ''{{hanging indent|ਖ਼ੁਦ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ}}'' {{Collapsed infobox section begin |last=yes |ਹੋਰ ਅਹੁਦੇ | titlestyle = border:1px dashed lightgrey;}}{{Infobox officeholder | embed = yes | office5 = {{awrap|ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਸ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ}} ਦਾ ਕੋ-ਚੇਅਰਮੈਨ | term_start5 = 11 ਮਾਰਚ 2000{{efn|ਖੁਦ 24 ਨਵੰਬਰ 2001 ਤੱਕ ਰੂਸ ਦੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ 20 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਤੱਕ ਰੂਸ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ।}} | term_end5 = 15 ਨਵੰਬਰ 2017 | predecessor5 = ''ਪਾਰਟੀ ਸਥਾਪਿਤ'' | successor5 = ''ਪਾਰਟੀ ਅਸਥਿਰ'' | office6 = ਐਕਟਿੰਗ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਕੱਤਰ | term_start6 = 9 ਫਰਵਰੀ 1984 | term_end6 = 10 ਮਾਰਚ 1985 | predecessor6 = ਕੋਨਸਟੈਂਟਿਨ ਚੇਰਨੇਂਕੋ | successor6 = ਯੇਗੋਰ ਲਿਗਾਚਿਓਵ {{Collapsed infobox section end}}}} | birth_date = {{Birth date|df=yes|1931|03|02}} | death_date = {{Death date and age|df=yes|2022|08|30|1931|03|02}} | birth_place = ਪ੍ਰਿਵੋਲਨੋਏ, ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ | death_place = ਮਾਸਕੋ, ਰੂਸ | resting_place = ਮਾਸਕੋ | citizenship = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | party = {{plainlist| * [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] {{nowrap|(1952–1991)}} * ਆਜ਼ਾਦ {{nowrap|(1991–2000)}} *ਰਸ਼ੀਅਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ {{nowrap|(2000–2001)}} * ਰੂਸ ਦੀ ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ (2001) {{nowrap|(2001–2007)}} * ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਟਸ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ {{nowrap|(2007–2013)}} * ਆਜ਼ਾਦ {{nowrap|(2013 ਤੋਂ)}} }} | spouse = {{marriage|ਰਾਇਸਾ ਟਿਟਾਰੇਂਕੋ|1953|1999|reason=died}} | children = 1 | alma_mater = {{nowrap|[[ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] (ਐਲ. ਐਲ. ਬੀ.)}} | awards = [[ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ]] (1990) | signature = Gorbachev Signature.svg | website = {{Official website|gorby.ru/en}} | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename= Mihail Gorbachev voice.oga|title=ਮਿਖਾਇਲ ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type=speech|description=ਰਿਕਾਰਡ ਨਵੰਬਰ 2012}} }} '''ਮਿਖਾਇਲ ਸਰਗੇਏਵਿਚ ਗੋਰਬਾਚੇਵ'''{{efn|{{IPAc-en|UK|ˈ|ɡ|ɔːr|b|ə|tʃ|ɒ|f|,_|ˌ|ɡ|ɔːr|b|ə|ˈ|tʃ|ɒ|f}}, {{IPAc-en|US|-|tʃ|ɔː|f|,_|-|tʃ|ɛ|f}};<ref>[https://www.dictionary.com/browse/gorbachev "Gorbachev"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402114118/http://dictionary.reference.com/browse/gorbachev |date=2 April 2015}}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref><ref>[https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/gorbachev,_mikhail "Gorbachev, Mikhail"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190513151055/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/gorbachev,_mikhail |date=13 May 2019 }}, Oxford Dictionaries. Retrieved 4 February 2019</ref><ref>{{cite Merriam-Webster|Gorbachev|access-date=4 February 2019}}</ref> {{lang-rus|links=no|Михаил Сергеевич Горбачёв|r=Mikhail Sergeyevich Gorbachyov|p=mʲɪxɐˈil sʲɪrˈɡʲejɪvʲɪdʑ ɡərbɐˈtɕɵf|a=ru-Mikhail Sergeyevich Gorbachev.ogg}}}} (2ਮਾਰਚ,1931 ਤੋਂ 30ਅਗਸਤ,2022) ਸੋਵੀਅਤ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1985 ਤੋਂ 1991 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਤੇ ਅੰਤਮ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1985 ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1988 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ [[ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ|ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ]] ਵਜੋਂ, 1988 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੀਅਮ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਜੋਂ, 1989 ਤੋਂ 1990 ਤੱਕ ਸੁਪਰੀਮ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ 1990 ਤੋਂ 1991 ਤੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੋਰਬਾਚੇਵ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ-ਲੈਨਿਨਵਾਦ]] ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਪਰ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਿਵੋਲਨੋਏ, ਰੂਸੀ SFSR ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜੋਸਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਦ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਕੰਬਾਈਨ ਵਾਢੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਪਾਰਟੀ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। [[ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਾਇਸਾ ਟਿਟਾਰੇਂਕੋ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸਟਾਵਰੋਪੋਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਕੋਮਸੋਮੋਲ ਯੁਵਾ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਸਟਾਲਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੀ-ਸਟਾਲਿਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸਮਰਥਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਨੇਤਾ ਨਿਕਿਤਾ ਖਰੁਸ਼ਚੇਵ ਉਸ ਨੂੰ 1970 ਵਿੱਚ ਸਟਾਵਰੋਪੋਲ ਖੇਤਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਰਟੀ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸਟੈਵਰੋਪੋਲ ਨਹਿਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1978 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਮਾਸਕੋ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਪੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ (25ਵੀਂ ਮਿਆਦ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਨੇਤਾ ਲਿਓਨਿਡ ਬ੍ਰੇਜ਼ਨੇਵ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ - ਯੂਰੀ ਐਂਡਰੋਪੋਵ ਅਤੇ ਕੋਨਸਟੈਂਟਿਨ ਚੇਰਨੇਨਕੋ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਕਾਰਜਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ - 1985 ਵਿੱਚ, ਪੋਲਿਟ ਬਿਊਰੋ ਨੇ ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਡੀ ਫੈਕਟੋ ਲੀਡਰ ਚੁਣਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ, ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸੋਵੀਅਤ-ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਅਤੇ [[ਠੰਢੀ ਜੰਗ|ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੋਨਾਲਡ ਰੀਗਨ ਨਾਲ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗਲਾਸਨੋਸਟ ("ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ") ਦੀ ਉਸਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ [[ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ|ਬੋਲਣ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪੇਰੇਸਟ੍ਰੋਇਕਾ ("ਪੁਨਰਗਠਨ") ਨੇ ਇਸਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਡਿਪਟੀਜ਼ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਗਠਨ ਨੇ ਇੱਕ-ਪਾਰਟੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਨੇ ਫੌਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਖਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਰਬੀ ਬਲਾਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ 1989-1992 ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਧ ਰਹੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਨੇ 1991 ਵਿੱਚ ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਅਸਫ਼ਲ ਅਗਸਤ ਤਖਤਾਪਲਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਤਖਤਾਪਲਟ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਰੂਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਬੋਰਿਸ ਯੇਲਤਸਿਨ ਅਤੇ [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪੁਤਿਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਆਲੋਚਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦੀ ਮੌਤ 91 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 2022 ਵਿੱਚ ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ, ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਮੁੜ ਏਕੀਕਰਨ। ਰੂਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਮਖੌਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਜਿਸ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਪਤਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ==ਜੀਵਨੀ== ===ਬਚਪਨ=== ਗੋਰਬਾਚੇਵ ਦੱਖਣ ਰੂਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਿਵੋਲਨੋਏ, ਸਤਾਵਰੋਪੋਲ ਕਰਾਈ, [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਵਿੱਚ 2 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।<ref>Mikhail Sergeevich Gorbachev, Daisaku Ikeda (2005). "''[http://books.google.com/books?id=-fKiVBBHB-0C&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Moral lessons of twentieth century: Gorbachev and Ikeda on Buddhism and Communism]''". I.B.Tauris. p. 11. ISBN 1-85043-976-1</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਦੋਨੋਂ ਸਟਾਲਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਮਨ ਚੱਕਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨੌਂ ਸਾਲ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।<ref>{{Cite book|title=Gorbachev: On My Country and the World|url=https://archive.org/details/onmycountryworld0000gorb|isbn=978-0-231-11515-5|author=Mikhail Gorbachev|year=2000|publisher=Columbia University Press|location=New York|page=[https://archive.org/details/onmycountryworld0000gorb/page/20 20]|others=George Shriver (Translator)}}</ref><ref name="Gorbifund">{{cite web | url=http://www.gorby.ru/en/gorbachev/biography/ | title=Biography of Mikhail Gorbachev | accessdate=13 January 2012 | publisher=[[The Gorbachev Foundation]]}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ [[ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ===ਸਿੱਖਿਆ=== ਭੈੜੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। 1950 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਥੋਂ ਉਸ ਨੇ 1955 ਵਿੱਚ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਵਿੱਖੀ ਪਤਨੀ ਰਾਇਸਾ ਗੋਰਬਾਚੇਵਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। == ਨੋਟ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == ===Citations=== {{Reflist|20em}} ===ਸਰੋਤ=== {{refbegin|30em}} * {{cite journal |author-first1=Jay |author-last1=Bhattacharya |author-first2=Christina |author-last2=Gathmann |author-first3=Grant |author-last3=Miller |title=The Gorbachev Anti-Alcohol Campaign and Russia's Mortality Crisis |journal=American Economic Journal: Applied Economics |volume=5 |number=2 |year=2013 |pages=232–260 |doi=10.1257/app.5.2.232 |jstor=43189436 |pmid=24224067 |pmc=3818525}} * {{cite journal |author-last=Bunce |author-first=Valerie |title=On Gorbachev |journal=The Soviet and Post-Soviet Review |volume=19 |issue=1 |year=1992 |pages=199–206 |doi=10.1163/187633292X00108}} * {{cite book |author-first1=Dusko |author-last1=Doder |author-first2=Louise |author-last2=Branson |date=1990 |title=Gorbachev: Heretic in the Kremlin |location=London |publisher=Futura |isbn=978-0-70884940-8}} * {{cite book |author-last=Galeotti |author-first=Mark |date=1997 |title=Gorbachev and his Revolution |url=https://archive.org/details/gorbachevhisrevo0000gale_g9d8 |location=London |publisher=Palgrave |isbn=978-0-33363855-2}} * {{cite journal |author-last=Gooding |author-first=John |title=Gorbachev and Democracy |journal=Soviet Studies |volume=42 |number=2 |year=1990 |pages=195–231 |doi=10.1080/09668139008411864 |jstor=152078}} * {{cite book |author-last=McCauley |author-first=Martin |date=1998 |title=Gorbachev |url=https://archive.org/details/gorbachev00mcca |url-access=registration |series=Profiles in Power |location=London and New York |publisher=Longman |isbn=978-0-58221597-9}} * {{cite book |author-last=Medvedev |author-first=Zhores |date=1986 |title=Gorbachev |url=https://archive.org/details/gorbachev0000medv_a2k7 |location=Oxford |publisher=Basil Blackwell |isbn=978-0-39302308-4}} * {{cite journal |author-last=Steele |author-first=Jonathan |title=Why Gorbachev Failed |journal=New Left Review |volume=216 |year=1996 |pages=141–152}} * {{cite journal |author-last=Tarschys |author-first=Daniel |title=The Success of a Failure: Gorbachev's Alcohol Policy, 1985–88 |url=https://archive.org/details/sim_europe-asia-studies_1993_45_1/page/n7 |journal=Europe-Asia Studies |volume=45 |number=1 |year=1993 |pages=7–25 |doi=10.1080/09668139308412074 |jstor=153247}} * {{cite book |author-first=William |author-last=Taubman |date=2017 |author-link=William Taubman |title=[[Gorbachev: His Life and Times]] |location=New York City |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-1-47114796-8}} * {{cite journal |author-last=Tuminez |author-first=Astrid S. |title=Nationalism, Ethnic Pressures, and the Breakup of the Soviet Union |journal=Journal of Cold War Studies |volume=5 |number=4 |year=2003 |pages=81–136 |doi=10.1162/152039703322483765 |jstor=26925339 |s2cid=57565508}} {{refend}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== {{See also|Bibliography of the Russian Revolution and Civil War|bibliography of Stalinism and the Soviet Union|bibliography of the post-Stalinist Soviet Union}} {{refbegin|30em}} * Brown, Archie. ''The human factor: Gorbachev, Reagan, and Thatcher, and the end of the Cold War'' (Oxford University Press, 2020). * Duncan, W. Raymond, and Carolyn McGiffert Ekedahl. ''Moscow and the third world under Gorbachev'' (Routledge, 2019). * Eklof, Ben. ''Soviet briefing: Gorbachev and the reform period'' (Routledge, 2019). * Kotkin, Stephen. ''Armageddon Averted: The Soviet Collapse, 1970–2000'' (2nd ed. 2008) [https://www.amazon.com/Armageddon-Averted-Soviet-Collapse-1970-2000-dp-0195368649/dp/0195368649/ excerpt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211031133512/https://www.amazon.com/Armageddon-Averted-Soviet-Collapse-1970-2000-dp-0195368649/dp/0195368649/ |date=31 October 2021}} * Kramer, Mark. "Mikhail Gorbachev and the Origins of Perestroika: A Retrospective." ''Demokratizatsiya: The Journal of Post-Soviet Democratization'' 29.3 (2021): 255–258. * Lane, David. "The Gorbachev revolution: The role of the political elite in regime disintegration." ''Political studies'' 44.1 (1996): 4-23. * McHugh, James T. "Last of the enlightened despots: A comparison of President Mikhail Gorbachev and Emperor Joseph II." ''Social Science Journal'' 32.1 (1995): 69–85 [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1016/0362-3319%2895%2990020-9 online abstract ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415012036/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1016/0362-3319%2895%2990020-9 |date=15 April 2021}}. * Woodby, Sylvia Babus. ''Gorbachev and the decline of ideology in Soviet foreign policy'' (Routledge, 2019). * Ostrovsky, Alexander (2010). [https://ru.bookshome.net/book/3299571/e53580 Кто поставил Горбачёва? (Who put Gorbachev?)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220807112401/https://ru.bookshome.net/book/3299571/e53580 |date=7 August 2022}} – М.: Алгоритм-Эксмо, 2010. – 544 с. ISBN 978-5-699-40627-2. * Ostrovsky, Alexander (2011). [https://ru.bookshome.net/book/1137525/d94429 Глупость или измена? Расследование гибели СССР. (Stupidity or treason? Investigation of the death of the USSR)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220830215714/https://ru.bookshome.net/book/1137525/d94429 |date=30 August 2022}} М.: Форум, Крымский мост-9Д, 2011. – 864 с. ISBN 978-5-89747-068-6. {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.gorby.ru/en/ Official website] * {{New York Times topic|new_id=person/mikhail-s-gorbachev|name=Mikhail S. Gorbachev}} * {{IMDb name|0329784}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1931]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਖਾਇਲ ਗੋਰਬਾਚੇਵ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] 8w49wve9yrim4o9yuwn54lna6gjtu9c 0 28688 843705 643263 2026-07-30T04:36:23Z Gurtej Chauhan 27423 843705 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਜੈਤੋ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਂਨ | latd = 30.44956 | latNS =N | longd = 74.88539 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਪ੍ਰਾਂਤ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | subdivision_type2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = ਮੀਟਰ | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 33465<ref>{{GR|India}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 151202 | area_code_type = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | area_code = 911635 | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''ਜੈਤੋ''' ਸ਼ਹਿਰ [[ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਸੜਕ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੈਤੇਆਣਾ ਫ਼ਕੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਜੈਤੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੂਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ। ==ਜਨਸੰਖਿਆ== 2001 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਜੈਤੋ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 33.465 ਸੀ। ਪੁਰਸ਼ ਆਬਾਦੀ 53% ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ 47%।<ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | accessdate=24 ਅਕਤੂਬਰ 2015 | title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ | archive-date=2004-06-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | dead-url=unfit }}</ref> ==ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ== [[ਨਾਭੇ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ]] ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ‘[[ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ]]’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਥਾਣੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2014/01/%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%8B%E0%A8%B0%E0%A8%9A%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%B6/ | title=ਸ਼ਹਿਰ ਜੈਤੋ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | accessdate=4 ਮਾਰਚ 2016}}</ref> ==ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ== *ਨਾਵਲਕਾਰ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]] *ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ [[ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ]] *[[ਮਾਸਟਰ ਕਰਤਾ ਰਾਮ]] ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ *[[ਅਰਸ਼ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋ]] ਸੋਸਲ ਐਕਟੀਵਿਸਟ,ਯੂਥ ਲੀਡਰ ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== *[[ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ]] *[[ਮੋਰਚਾ ਜੈਤੋ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੰਗਸਰ]] *[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] lr0b9t2lzfzd57d9cev4jq25gt1uj96 843706 843705 2026-07-30T04:38:10Z Gurtej Chauhan 27423 843706 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਜੈਤੋ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਂਨ | latd = 30.44956 | latNS =N | longd = 74.88539 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਪ੍ਰਾਂਤ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | subdivision_type2 = [[ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਫਰੀਦਕੋਟ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = ਮੀਟਰ | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 33465<ref>{{GR|India}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 151202 | area_code_type = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | area_code = 01635 | registration_plate = | website = | footnotes = }} '''ਜੈਤੋ''' ਸ਼ਹਿਰ [[ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲਾ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਸੜਕ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੈਤੇਆਣਾ ਫ਼ਕੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵੱਸਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਜੈਤੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ [[ਗੂਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤੀ ਹੈ। ==ਜਨਸੰਖਿਆ== 2001 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਜੈਤੋ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 33.465 ਸੀ। ਪੁਰਸ਼ ਆਬਾਦੀ 53% ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ 47%।<ref>{{cite web | url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | accessdate=24 ਅਕਤੂਬਰ 2015 | title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ | archive-date=2004-06-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999 | dead-url=unfit }}</ref> ==ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ== [[ਨਾਭੇ]] ਦੇ ਰਾਜੇ [[ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ]] ਨੂੰ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ]] ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਮੋਰਚਾ ‘[[ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ]]’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਡਿਤ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਥਾਣੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।<ref>{{cite web | url=http://punjabitribuneonline.com/2014/01/%E0%A8%B5%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%B8-%E0%A8%A6%E0%A9%87-%E0%A8%AE%E0%A9%8B%E0%A8%B0%E0%A8%9A%E0%A9%87-%E0%A8%A4%E0%A9%87-%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%BF%E0%A8%86-%E0%A8%B6/ | title=ਸ਼ਹਿਰ ਜੈਤੋ | publisher=ਪੰਜਾਬੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ | accessdate=4 ਮਾਰਚ 2016}}</ref> ==ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ== *ਨਾਵਲਕਾਰ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ [[ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ]] *ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ [[ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ]] *[[ਮਾਸਟਰ ਕਰਤਾ ਰਾਮ]] ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ *[[ਅਰਸ਼ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋ]] ਸੋਸਲ ਐਕਟੀਵਿਸਟ,ਯੂਥ ਲੀਡਰ ==ਹੋਰ ਦੇਖੋ== *[[ਮੋਰਚਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ]] *[[ਮੋਰਚਾ ਜੈਤੋ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਗੰਗਸਰ]] *[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] mdufeiy08hnq2vv6l2nykyadg0pohyq 0 28785 843568 841715 2026-07-29T23:29:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843568 wikitext text/x-wiki [[File:World population growth (lin-log scale).png|right|400px|thumb|ਵਿਸ਼ਵ ਜਨਸੰਖਿਆ,<ref>See also: Historical demography.</ref> 10,000 ਈਃ ਪੂਃ ਤੌਂ 2,000 ਈਃ ਤੱਕ। ਜੰਨਸੰਖਿਆ ਪੈਮਾਨਾ ਲੋਗਰਿਥਮਕ ਹੈ।]] '''ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''' (ਜਾਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ), ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ (ਪੈਲਿਓਲਿਥਕ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ (''ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਗਰਭ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਪੂਰਵ ਸਮੇਂ ਦਿਆਂ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ'') ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਾਤਵਿਕ ਅਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪ੍ਰਚੀਨ ਰਿਕਾਰਡ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਸੂਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>According to David Diringer ("Writing", ''Encyclopedia Americana'', 1986 ed., vol. 29, p. 558), "Writing gives permanence to men's knowledge and enables them to communicate over great distances.... The complex society of a higher civilization would be impossible without the art of writing."</ref><ref name="WebsterWH">Webster, H. (1921). [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ ''World history'' ]. Boston: D.C. Heath. [http://books.google.com/books?id=cboXAAAAIAAJ&amp;pg=PR5&amp;pg=PA27 Page 27].</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਿਖਣ ਕਲਾ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ [[ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] (ਪਾਸ਼ਣ ਕਾਲ) ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਨਵਾਂ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ]] (ਨਿਓਲਿਥਕ) ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਅਰੱਧਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (8000 ਅਤੇ 5000 ਈਃ ਪੂਃ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਵ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਨਿਓਲਿਥਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ) ਨਾਲ ਮਾਨਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Tudge">{{cite book | last = Tudge | first = Colin | authorlink = Colin Tudge | title = [[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]] | year = 1998 | publisher = Weidenfeld & Nicolson | location = London | isbn = 0-297-84258-7 }}</ref><ref>Bellwood, Peter. (2004). ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'', Blackwell Publishers. ISBN 0-631-20566-7</ref><ref>Cohen, Mark Nathan (1977) ''The Food Crisis in Prehistory: Overpopulation and the Origins of Agriculture'', New Haven and London: Yale University Press. ISBN 0-300-02016-3.</ref> ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਕਾਫੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸਥਾਈ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁੰਨਸਾਨ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੋਗ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਖਾਨਾਬਦੌਸ਼ ਜੀਵਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref>See Jared Diamond, ''Guns, Germs and Steel'' .</ref> ਪਰ ਕਿਸਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਮੁਕਾਬਲਾਤਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਾਨਵ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰਿਵਾਹਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਅਨਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜਟਿਲ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਨਾਜ ਜਮਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਦੂਰੀ ਵੰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਮਜਦੂਰੀ ਵੰਡ ਨੇ ਅਰਾਮਦਾਈਕ ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਗੁਝੰਲਪਣ ਨੇ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਲੇਖਾ ਜੋਖ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।<ref name="DSB-AO">{{cite journal| author=Schmandt-Besserat, Denise| authorlink=Denise Schmandt-Besserat| title=Signs of Life| journal=Archaeology Odyssey| year=January–February 2002| url=https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| pages=6–7, 63| access-date=2014-01-09| archive-date=2012-05-21| archive-url=https://web.archive.org/web/20120521204321/https://webspace.utexas.edu/dsbay/Docs/SignsofLife.pdf| dead-url=yes}}</ref> ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਲਗਪਗ some of the first prominent, well-developed settlements had arisen in Mesopotamia,<ref name="McNeill-Sumer">{{cite book | last = McNeill | first = Willam H. | authorlink = William Hardy McNeill | title = A World History | url = https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 | origyear = 1967 | edition = 4th | year = 1999 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 0-19-511615-1 | page = [https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4/page/15 15] | chapter = In The Beginning }}</ref> on the banks of ਮਿਸਰ ਦੀ ਨੀਲ ਨਦੀ,<ref>{{cite book|author=[[John Baines|Baines, John]] and Jaromir Malek|title=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|edition=revised|publisher=Facts on File|year=2000|isbn=0-8160-4036-2}}</ref><ref>{{cite book | last = Bard | first = KA | title = Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt | url = https://archive.org/details/isbn_9780415185899 | publisher = Routledge | location = NY, NY | year = 1999|isbn=0-415-18589-0}}</ref><ref name="grimal1992">{{cite book|first=Nicolas|last=Grimal|title=A History of Ancient Egypt|url=https://archive.org/details/historyofancient0000grim_o8d3|publisher=Blackwell Books|year=1992|isbn=0-631-19396-0}}</ref> ਦੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3000 ਈਃ ਪੂਃ ਵਿੱਚ ਮੈਸੋਪੋਤਾਮਿਯਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਿਸਤ ਬਸਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite book |last=[[F. Raymond Allchin|Allchin, Raymond]] (ed.) |year=1995 |title=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States |url=https://archive.org/details/archaeologyofear0000allc |location=New York |publisher=[[Cambridge University Press]]}}</ref><ref>{{cite book |first=D. K. |last=Chakrabarti |year=2004 |title=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000unse |publisher=Marg Publications |location=Mumbai |isbn=81-85026-63-7}}</ref><ref>{{cite book |authorlink=Ahmad Hasan Dani |last=Dani |first=Ahmad Hassan |coauthors=Mohen, J-P. (eds.) |year=1996 |title=History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC |location=New York/Paris |publisher=Routledge/UNESCO |isbn=0-415-09306-6}}</ref> ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਇਦ ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਥੇ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨਿਰਿਮਾਣ ਦੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਬੂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਾਬਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ (ਖਾਸ ਕਰ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 476 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ (ਜਾਂ "ਪੁਰਾਤਨਤਾ"); 5ਵੀ ਸਦੀ ਤੋਂ 15ਵੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਮੱਧ ਕਾਲ (ਜਾਂ "ਪੋਸਟ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਮਾਂ"<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/ |title=Internet Medieval Sourcebook Project |publisher=Fordham.edu |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.the-orb.net/ |title=The Online Reference Book of Medieval Studies |publisher=The-orb.net |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref>), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਸੁਨਿਹਰਾ ਕਾਲ (750 ਈਃ – 1258 ਈਃ) ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਰਪੀ ਪੂਨਰ ਜਾਗਰਣ (ਲੱਗਭਗ 1300 ਈਃ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>Burckhardt, Jacob (1878), [http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html ''The Civilization of the Renaissance in Italy'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921145058/http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/burckhardt.html |date=2008-09-21 }}, trans S.G.C Middlemore, republished in 1990 ISBN 0-14-044534-X</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html |title='&#39;The Cambridge Modern History. Vol 1: The Renaissance (1902) |publisher=Uni-mannheim.de |date= |accessdate=2009-04-18}}</ref> 15ਵੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ 18ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ,<ref name="rice1970">{{cite book|last=Rice|first=Eugene, F., Jr.|title=The Foundations of Early Modern Europe: 1460–1559|url=https://archive.org/details/isbn_0393054209|year=1970|publisher=W.W. Norton & Co.|authorlink=Eugene F. Rice, Jr.}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੁੱਧਤਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭੂਤ ਪੂਰਵ ਅਧੁਨਿਕ ਕਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪ੍ਰ ਨਿਕਟ ਪੂਰਵ,<ref>William W. Hallo &amp; William Kelly Simpson, ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997</ref><ref>Jack Sasson, ''The Civilizations of the Ancient Near East'', New York, 1995</ref><ref>Marc Van de Mieroop, ''History of the Ancient Near East: Ca. '' ''3000–323 BC.'', Blackwell Publishers, 2003</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ (ਗਰੀਕ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਰ ਰੋਮ ਪੁਰਤਨਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ<ref>{{cite web |url=http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |title=Ancient Asian World |publisher=Automaticfreeweb.com |date= |accessdate=2009-04-18 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld |dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਹਲਾਂਕਿ 18ਵੀ ਤੱਕ, ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਵਿੱਰ ਰਲ ਗਏ (ਦੇਖੋ ਵਿਸ਼ਵਿਕਰਨ). ਆਖਰੀ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਜ਼ਾਰ-ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਨਸੰਖਿਆ, ਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਕਾਮਰਸ, ਹੱਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰੂਪਣ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪਤਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਦਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤੀਵਰਤਾ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਈ ਮੌਕਾ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>[http://stateoftheworld.reuters.com Reuters – The State of the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214194348/http://stateoftheworld.reuters.com/ |date=2009-02-14 }} The story of the 21st century</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=00031010-F7DA-1304-B72683414B7F0000 |title=Scientific American Magazine (September 2005 Issue) The Climax of Humanity |publisher=Sciam.com |date=2005-08-22 |accessdate=2009-04-18}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ== * Louis-Henri FOURNET, "Diagrammatic Chart of World History", Editions Sides (1986) ISBN 978-2-868-61096-6 * David Landes, "The Wealth and Poverty of Nations: Why Some Are So Rich and Some So Poor", New York, W. W. Norton & Company (1999) ISBN 978-0-393-31888-3 * David Landes, [http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.20.2.3 "Why Europe and the West? ][http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.20.2.3 Why Not China?"], ''Journal of Economic Perspectives'', 20:2, 3, 2006. * [http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x?cookieSet=1 Ricardo Duchesne, "Asia First?", ''The Journal of the Historical Society'', Vol. 6, Issue 1 (March 2006), pp. 69–91] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215223133/http://www.blackwell-synergy.com/doi/pdf/10.1111/j.1540-5923.2006.00168.x?cookieSet=1 |date=2018-12-15 }} (PDF) * William H. McNeill, ''The Rise of the West: A History of the Human Community'', Chicago, University of Chicago Press, 1963. * Larry Gonick, ''The Cartoon History of the Universe'', Volume One, Main Street Books, 1997, ISBN 978-0-385-26520-1, Volume Two, Main Street Books, 1994, ISBN 978-0-385-42093-8, Volume Three, W. W. Norton & Company, 2002, ISBN 978-0-393-32403-7. ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLBDA2E52FB1EF80C9 Crash Course World History] * British Museum - [http://www.britishmuseum.org/channel/object_stories/a_history_of_the_world.aspx A History of the World] * [http://documentarystorm.com/civilisation/%20 Civilisation]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਤਿਹਾਸ]] qz7waqs3lh254bf3nwqozgfb01dm5m9 0 28947 843321 830391 2026-07-29T17:03:12Z Meenukusam 51574 Created by translating the section "Filmography (Punjabi)" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1353275145|Mehar Mittal]]" 843321 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = '''ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ''' | image = Mehar Mittal.jpg | caption = ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ | birth_date = {{Birth date|1934|10|24|df=y}} | birth_place = [[ਚੁੱਘੇ ਖੁਰਦ|ਚੁੱਘਾ ਖੁਰਦ]] [[ਬਠਿੰਡਾ]], [[ਪੰਜਾਬ]] | death_date = {{death date and age|2016|10|22|1934|09|24|df=y}} | death_place = ਬ੍ਰਹਮ ਕੁਮਾਰੀ ਆਸ਼ਰਮ, [[ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] | death_cause = ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਬਿਮਾਰ | residence = [[ਮੁੰਬਈ]] | occupation = [[ਅਦਾਕਾਰ]], [[ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ]] | spouse = | relatives = | imagesize = | birth_name = | other_names = | years_active = 1965–2016 }} '''ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ''' ([[24 ਅਕਤੂਬਰ]] [[1934]]- [[22 ਅਕਤੂਬਰ]] [[2016]]) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ [[ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਅਦਾਕਾਰ]] ਸੀ।ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਸਰਸ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਮੇਹਰ ਚੰਦ ਮਿੱਤਲ ਦਾ ਜਨਮ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਮਾਲਵਾ]] ਖ਼ਿੱਤੇ ਦੇ [[ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] ਦੇ ਪਿੰਡ [[ਚੁੱਘੇ ਖੁਰਦ]] ਵਿਖੇ 24 ਸਤੰਬਰ, 1934<ref name="Rotary Club">{{Cite web |url=http://www.rotarychdmidtown.org/pages/Issue_9.pdf |title=The Mid Tower, Bulletin of Rotary Club of Chandigarh Midtown, Volume: XXXI No. 09; August 30, 2006 |access-date=ਜੂਨ 1, 2014 |archive-date=ਜੁਲਾਈ 24, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724115838/http://www.rotarychdmidtown.org/pages/Issue_9.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਮਿੱਤਲ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ 6 ਭਰਾ ਤੇ 2 ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਠਾਕਰ ਮੱਲ, ਕਾਹਣਾ ਮੱਲ ਦੇ ਪੁਤਰ ਸਨ ਜੋ ਚੁੱਘੇ ਖੁਰਦ ਵਿੱਚ ਹੱਟ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਮਿੱਤਲ ਨੇ 10ਵੀਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੀ.ਏ. ਤੱਕ [[ਬਠਿੰਡਾ]] ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 2-3 ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ। ਮਿੱਤਲ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਵਕੀਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸਾਲ ਟੈਕਸ-ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੀਵਨ== ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜੀਵਨ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਵਲਾਇਤੀ ਬਾਬੂ’, ‘ਦੋ ਮਦਾਰੀ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਸੈਂਕੜੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ [[ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਵਰਿੰਦਰ]], ਅਦਾਕਾਰਾ [[ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਪਰੂ]] ਅਤੇ ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਦੀ ਤਿਕੜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਿਕੜੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਯਾਰੀ ਜੱਟ ਦੀ’, ‘ਬਟਵਾਰਾ’, ‘ਜੱਟ ਸੂਰਮੇ’, ‘ਨਿੰਮੋ’, ‘ਜੱਟ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ’ ਆਦਿ ਇਸ ਤਿਕੜੀ ਨੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਅਰਥੀ ਡਾਇਲਾਗ ਬੋਲਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਬਾਬੁਲ ਦਾ ਵਿਹੜਾ’ (1983), ‘ਭੁਲੇਖਾ’ (1986), ‘ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ’ (1981), ‘ਲੌਂਗ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ’, ‘ਪੀਂਘਾਂ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ’, ‘ਜੀਜਾ ਸਾਲੀ’, ‘ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ’, ‘ਮਾਮਲਾ ਗੜਬੜ ਹੈ’, ‘ਨਿੰਮੋ’, ‘ਰਾਂਝਣ ਮੇਰਾ ਯਾਰ’, ‘ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ’,’ਬਾਬਲ ਦਾ ਵਿਹੜਾ’, ‘ਦੋ ਮਦਾਰੀ’, ‘ਪਟਵਾਰੀ’, ‘ਸਰਪੰਚ’, ‘ਉੱਚਾ ਦਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦਾ’, ‘ਬਲਬੀਰੋ ਭਾਬੀ’, ‘ਪੁੱਤ ਜੱਟਾਂ ਦੇ’, ‘ਵਲਾਇਤੀ ਬਾਬੂ’, [[ਚੰਨ ਪਰਦੇਸੀ]] ਆਦਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜਗਤ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ‘ਕੁਰਬਾਨੀ ਜੱਟ ਦੀ’(1994) ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ [[ਧਰਮਿੰਦਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਪਰੂ ਸੀ। ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਨੇ ਦੋ ਪੰਜਾਬਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ‘ਅੰਬੇ ਮਾਂ ਜਗਦੰਬੇ ਮਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਵਲਾਇਤੀ ਬਾਬੂ’ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ==ਸਨਮਾਨ== ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਦਾ [[ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ]] ਦੀ 136ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਮੌਕੇ [[ਮੁੰਬਈ]] ਵਿਖੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਜਗਤ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ 'ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਅਕਾਦਮੀ' ਵੱਲੋ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Chandigarh Newsline">[http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=130055 Chandigarh Newsline, Express India]</ref> ==ਮੌਤ== ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਦੇ ਮਾਊਂਟ ਆਬੂ ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਹਮ ਕੁਮਾਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੇਰੇ ਇਲਾਜ ਸਨ। ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 22 ਅਕਤੂਬਰ ,2016 ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ (ਪੰਜਾਬੀ) ==   ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * {{IMDb name|0594105}} * [http://www.chakpak.com/celebrity/mehar-mittal/movies/11606 ਮੇਹਰ ਮਿੱਤਲ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130118225901/http://www.chakpak.com/celebrity/mehar-mittal/movies/11606 |date=2013-01-18 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2016]] fuqd39bqr75zccw2imer13ooga59sjj 0 29741 843420 818782 2026-07-29T20:56:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843420 wikitext text/x-wiki [[File:NBA logo.jpg|right|thumb|'''ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਉ ਅੰਦੋਲਨ ਲੋਗੋ''']] '''ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਓ ਅੰਦੋਲਨ''' (NBA; [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: नर्मदा बचाओ आंदोलन) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੂਲ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ (ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ), ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ]] ਦੇ ਪਾਰ ਕਈ ਵੱਡੇ ਡੈਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ [[ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ]] ਨਦੀ 'ਤੇ ਬਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਹ ਨਰਮਦਾ ਡੈਮ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਉਪਰੋਕਤ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਉ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਦੇ ਕਬੀਲਾ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸਮੁਦਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ, ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉੱਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਬਚਾਉ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਰਮਦਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਉਲੀਕੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਕਾਰ ਦੇ 3000 ਡੈਮ [[ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ]] ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ ਜਾਣੇ ਸਨ। ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ [[ਮੇਧਾ ਪਾਟਕਰ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸੀ। ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖੇ ਮਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। [[ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ]] ਅਤੇ [[ਨਰਮਦਾ ਦਰਿਆ]] ’ਤੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਡੈਮਾਂ ਕਾਰਨ ਉੱਜੜਨ ਵਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਜਿਹੜੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ ਕਰ ਕੇ 3,20,000 ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਕਬੀਲਾ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਜੜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿਤ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਭੂਮੀ ਦਾ 37,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬਾ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖੁੱਸਣਾ ਸੀ। ਸੱਤਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਰਮਦਾ ਡੈਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੇਧਾ ਪਾਟਕਰ 26 ਮਾਰਚ, 2006 ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਜੋ ਵੀਹ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{cite book | last = Fisher | first = William | title = Toward Sustainable Development?: Struggling Over India's Narmada River | url = https://archive.org/details/towardsustainabl0000unse_y8h6 | publisher = M. E. Sharpe | year = 1995 | pages = [https://archive.org/details/towardsustainabl0000unse_y8h6/page/157 157]–158 | isbn = 1-56324-341-5}}</ref> NBA ਅਧੀਨ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ, ਰੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। NBA, ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਮੇਧਾ ਪਾਟਕਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਆਮਟੇ ਦੇ ਨਾਲ, 1991 ਵਿੱਚ ਰਾਈਟ ਲਾਈਵਲੀਹੁੱਡ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Medha Patkar and Baba Amte / Narmada Bachao AndolanThe RightLivelihood Award |url=http://www.rightlivelihoodaward.org/laureates/medha-patkar-and-baba-amte-narmada-bachao-andolan/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161026002522/http://www.rightlivelihoodaward.org/laureates/medha-patkar-and-baba-amte-narmada-bachao-andolan/ |archive-date=26 October 2016 |access-date=2016-10-25 |website=www.right livelihoodaward.org}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡੈਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] ayfl0vkuf9hg2dprkcknr5vtjc7hqm4 0 29793 843537 237721 2026-07-29T22:57:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843537 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Olympie Temple Zeus.JPG|thumb|300px]] '''ਓਲਿੰਪੀਆ''' ([[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]]: {{lang|grc|Ολυμπία}} ''Olympía''), ਇਹ ਯੂਨਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਐਲਿਸ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਗਰ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਓਲਿੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ। . ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡ 8 ਸਦੀ ਈਪੂ ਤੋਂ 4 ਸਦੀ ਈਪੂ ਤੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Bickerman|first=E. J.|title=Chronology of the ancient world|url=https://archive.org/details/chronologyofanci00bick|year=1982|publisher=Cornell Univ. Press|location=Ithaca, N.Y.|isbn=0-8014-1282-X|pages=[https://archive.org/details/chronologyofanci00bick/page/75 75]|edition=2nd ed., 2nd print.}}</ref> ਪਹਿਲੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ [[ਜ਼ਿਊਸ]] ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ehp0697o6kp2ixjqpulm4jdy6ndp6su 0 30524 843506 510821 2026-07-29T22:26:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843506 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Streep san sebastian 2008 2.jpg | caption = ਮੇਰਿਲ ਸਟਰੀਪ, ਸਪੇਨ, 2008 | birth_name = ਮੈਰੀ ਲੁਇਸ ਸਟਰੀਪ | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1949|06|22}} | birth_place = ਸਮਿਟ, ਨਿਊ ਜਰਸੀ, ਯੂ.ਐਸ.ਏ. | alma_mater = ਵਸਸਰ ਕਾਲਜ ; <br />ਯੇਲ ਡ੍ਰਾਮਾ ਸ੍ਕੂਲ | title = ਡਾਕਟਰ ਆਫ਼ ਫਾਇਨ ਆਰਟਸ (ਮਾਨਦ) ਪ੍ਰਿੰਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ | spouse = ਡਾਨ ਗਮਮਰ (1978 - ਵਰਤਮਾਨ) | children = ਹੇਨ੍ਰੀ ਵੋਲਫੇ ਗਮਮਰ<br />ਮੇਮੀ ਗਮਮਰ<br />ਗ੍ਰੇਸ ਗਮਮਰ<br />ਲੂਇਸਾ ਗਮਮਰ | partner = ਜਾਨ ਕਾਜ਼ਲੇ (1976-1978, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ) | occupation = ਅਭਿਨੇਤਰੀ | years_active = 1971 - ਵਰਤਮਾਨ }} '''ਮੇਰਿਲ ਸਟਰੀਪ''' (ਜਨਮ ਸਮੇਂ '''ਮੇਰੀ ਲੂਈਸ ਸਟਰੀਪ'''; 22 ਜੂਨ 1949)<ref name=RTEBirthday>{{cite news |url= http://www.rte.ie/ten/2011/0621/merylstreep.html |title=Happy Birthday, Meryl!|work=rte.ie |date= 2011-06-21|accessdate=14 August 2011}}</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਐਕਟਰੈਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰੰਗ ਮੰਚ, ਟੀਵੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਜੀਵਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last=Santas |first=Constantine |title=Responding to Film |url=https://archive.org/details/respondingtofilm0000sant |year=2002 |publisher=Rowman & Littlefield‏|isbn=0-8304-1580-7 |page=[https://archive.org/details/respondingtofilm0000sant/page/187 187]}}</ref><ref>{{cite book |last=Hollinger |first=Karen |title=The Actress: Hollywood Acting and the Female Star |year=2006 |publisher=CRS Press |isbn=0-415-97792-4 |pages=94–95}}</ref><ref>{{cite book |title=The Middle East |year=2005 |publisher=Library Information and Research Service |page=204}}</ref> ਮੇਰਿਲ ਨੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਵਸਾਇਕ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ''ਦ ਪਲੇਬਾਏ ਆਫ ਨੇਵਿੱਲ'' (1971) ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਟੀਵੀ ਫਿਲਮ ''ਦ ਡੇਡਲੀਏਸਟ ਸੀਜਨ'' (1977) ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਹੀ ਸਾਲ ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਮੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਿਕਚਰ ਜੂਲੀਆ (1977) ਦੇ ਨਾਲ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। 1978 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਦ ਡਿਅਰ ਹੰਟਰ'' ਅਤੇ 1979 ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਕਰੇਮਰ ਵਰਸੇਜ ਕਰੇਮਰ'', ਜਿਸ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ [[ਅਕੇਲੇ ਹਮ ਅਕੇਲੇ ਤੁਮ|''ਅਕੇਲੇ ਹਮ ਅਕੇਲੇ ਤੁਮ'']] ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0112313/reviews|title=Akele hum akele tum|accessdate=20 November 2012}}</ref>, ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਵਸਾਇਕ ਸਫਲਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਜਲਦੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਈ; ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਆਸਕਰ ਨਾਮਾਂਕਨ ਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਸਨੇ ''ਸੋਫੀਸ ਚਾਇਸ'' (1982) ਅਤੇ ''ਦ ਆਇਰਨ ਲੇਡੀ'' (2001) ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਬਸਰੇਸ਼ਠ ਐਕਟਰੈਸ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਆਸਕਰ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ। ਮੇਰਿਲ ਸਟਰੀਪ [[ਆਸਕਰ]] ਅਤੇ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ|ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ]] ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ ਨਾਮਾਂਕਿਤ ਐਕਟਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਸਕਰ ਵਿੱਚ 17 ਵਾਰ ਨਾਮਾਂਕਨ ਅਤੇ 3 ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਵਿੱਚ 26 ਵਾਰ ਨਾਮਾਂਕਾਨ ਅਤੇ 8 ਵਾਰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦੋ [[ਏਮੀ ਇਨਾਮ]], ਦੋ [[ਸਕਰੀਨ ਏਕਟਰਸ ਗਿਲਡ ਅਵਾਰਡਸ]], ਇੱਕ [[ਕਾਨਜ ਫਿਲਮੋਤਸਵ]] ਇਨਾਮ, ਪੰਜ ਨਿਊਯਾਰਕ ਕਰਿਟਿਕਸ ਸਰਕਲ ਇਨਾਮ, ਦੋ [[ਬਾਫਤਾ]] ਇਨਾਮ, ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਫਿਲਮ ਸੰਸਥਾਨ ਇਨਾਮ, ਪੰਜ [[ਗਰੈਮੀ ਇਨਾਮ|ਗਰੈਮੀ]] ਨਾਮਾਂਕਨ, ਇੱਕ ਟੋਨੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ 2004 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਮ ਸੰਸਥਾਨ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਅਭਿਨੇ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਆਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਇਸ ਇਨਾਮ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਐਕਟਰ]] {{sisterlinks|commons=category:Meryl Streep|n=no|v=no|voy=no|b=no|q=no|species=no|wikt=no|mw=no|d=Q873|s=no}} o8teyba9ayv8xkp7kvuryel667ppp4c 0 30881 843528 533245 2026-07-29T22:49:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843528 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਆਡੇਨ |image = AudenVanVechten1939.jpg |image_size = |alt = |caption = ਆਡੇਨ 1939 ਵਿੱਚ |birth_name = ਵਿਸਟਾਨ ਹਿਊਗ ਆਡੇਨ |birth_date = {{Birth date|1907|2|21|df=yes}} |birth_place = [[ਯਾਰਕ]], ਇੰਗਲੈਂਡ |death_date = {{Death date and age|1973|9|29|1907|2|21|df=yes}} |death_place = [[ਵਿਆਨਾ]], ਆਸਟਰੀਆ |body_discovered = |death_cause = |resting_place = |resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> |residence = York, Birmingham, Oxford, Helensburgh, Colwall, London (UK); New York, Ann Arbor, Swarthmore (US); Ischia (Italy); Kirchstetten (Austria); Oxford (UK) |nationality = |ethnicity = ਅੰਗਰਜ਼ੀ |citizenship = British from birth, United States from 1946 |other_names = |known_for = |education = M.A. English language and literature |alma_mater = [[Christ Church, Oxford]] |employer = |occupation =ਕਵੀ |years_active = |home_town = |salary = |networth = |height = |weight = |title = |term = |predecessor = |successor = |party = |opponents = |boards = |religion = Christianity ([[Anglicanism]]) |spouse = [[Erika Mann]] (unconsummated marriage, 1935, to provide her with a British passport) |partner = |children = |parents = |relations = [[George Augustus Auden]] (father), Constance Rosalie Bicknell Auden (mother), George Bernard Auden (brother), [[John Bicknell Auden]] (brother) |callsign = |awards = |signature = |signature_alt = |website = |footnotes = }} '''ਵਿਸਟਾਨ ਹਿਊਗ ਆਡੇਨ''' ({{IPAc-en|ˈ|w|ɪ|s|t|ən|_|ˈ|h|juː|_|ˈ|ɔː|d|ən}};<ref>The first syllable of "Auden" rhymes with "law" (not with "how").</ref> 21 ਫਰਵਰੀ 1907 – 29 ਸਤੰਬਰ 1973), ਜਿਸਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਮ '''ਡਬਲਿਊ ਐਚ ਆਡੇਨ''' ਸੀ, ਐਂਗਲੋ-ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਸੀ।<ref>{{cite book | last = Auden | first = W. H.; ed. by Edward Mendelson | title = Prose, Volume II: 1939–1948 | publisher = [[Princeton University Press]] | location = Princeton | year = 2002 | page = 478 | isbn = 0-691-08935-3}} Auden used the phrase "Anglo-American Poets" in 1943, implicitly referring to himself and [[T. S. Eliot]].</ref><ref name="OEDdef">The first definition of "Anglo-American" in the ''OED'' (2008 revision) is: "Of, belonging to, or involving both England (or Britain) and America." {{cite web | title = Oxford English Dictionary (access by subscription) | url = http://dictionary.oed.com/cgi/entry/50008500?single=1&query_type=word&queryword=Anglo-American&first=1&max_to_show=10 | accessdate = 25 May 2009 }} See also the definition "English in origin or birth, American by settlement or citizenship" in {{cite book | title = [[Chambers 20th Century Dictionary]] | year = 1983 | page = 45 }} See also the definition "an American, especially a citizen of the United States, of English origin or descent" in {{cite book | title = Merriam Webster's New International Dictionary, Second Edition | year = 1961 | page = 103 }} See also the definition "a native or descendant of a native of England who has settled in or become a citizen of America, esp. of the United States" from ''The Random House Dictionary'', 2009, available online at {{cite web | title = Dictionary.com | url = http://dictionary.reference.com/browse/Anglo-American | accessdate = 25 May 2009 }}</ref> ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਲੋਚਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਗਿਣਦੇ ਹਨ।<ref name="Companion">{{cite book | last = Smith | first = Stan, ed. | title = The Cambridge Companion to W. H. Auden | url = https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_a0j0 | year = 2004 | publisher = [[Cambridge University Press]] | location = Cambridge | isbn = 0-521-82962-3}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸਟਾਈਲਿਸਟਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਟੋਨ, ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਵਸਤੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="PoetsOrg">{{cite web | url = http://www.poets.org/poet.php/prmPID/120 | author = [[Academy of American Poets]] | title = W. H. Auden | accessdate = 21 January 2007 }}</ref><ref name="Brodsky">{{cite book | last = Brodksy | first = Joseph | year = 1986 | title = Less Than One: selected essays | url = https://archive.org/details/lessthanoneselec0000brod_f6l1 | publisher = Farrar, Straus and Giroux | location = New York | page = [https://archive.org/details/lessthanoneselec0000brod_f6l1/page/357 357] | isbn = 0-374-18503-4 }}</ref> ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਥੀਮ ਪਿਆਰ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਤਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਚਲਣ, ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਗਿਆਤ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ]] klpg2o66gux83yhjhcawod644f8dlhr 0 37947 843324 464559 2026-07-29T19:11:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843324 wikitext text/x-wiki '''ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ''' ਜਾਂ '''ਵਿਚਾਰਵਾਦ''' (Idealism) ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੇਕਿਤ [[ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਕੁਲ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚਾਰ (Idea) ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ (Consciousness) ਦਾ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਾਰਤੱਤ ਪਦਾਰਥ (Matter) ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਦਾ ਵਿਪਰੀਤ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਕ-ਅਭੌਤਿਕ ਦੇ ਮੁੱਢਲਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਦੇ ਦੁਜੈਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦੀ ਪਰਿਮਿਤਤਾ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰੱਬ ਦੁਆਰਾ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਜੜਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੰਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਹਸਮਈ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸੰਸ਼ਾਵਾਦ ਅਤੇ ਅਗਿਆਇਵਾਦ ਦੀ ਤਰਫ ਵਧਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਚਾਰ—ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ—ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=Sociology 14th Edition|url=https://archive.org/details/sociology0000maci_x4j2|last=Macionis|first=John J.|year=2012|publisher=Pearson|location=Boston|isbn=978-0-205-11671-3|page=[https://archive.org/details/sociology0000maci_x4j2/page/88 88] }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] eogv2nov95zj09xw0d4faubik71cyv9 0 39041 843383 842573 2026-07-29T20:15:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843383 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ | image = JaswantSinghKhalra.jpg | caption = ਸਵਰਗੀ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ | native_name = | native_name_lang = | birth_date = 1952 | birth_place = [[ਖਾਲੜਾ]], [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨ ਤਾਰਨ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|1995|1952}} | death_place = [[ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | death_cause = | occupation = ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ | spouse = [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]] }} '''ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ''' (1952–1995)<ref>{{Cite web |date=2020-10-26 |title=The Valiant – Jaswant Singh Khalra: New Book Launched |url=https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/ |access-date=2022-09-06 |website=Sikh Siyasat News |language=en |archive-date=2022-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220906032213/https://sikhsiyasat.net/the-valiant-jaswant-singh-khalra-new-book-launched/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=6 September 1995 |title=India: Fear of disappearance / fear of torture: Jaswant Singh Khalra, human rights activist |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/026/1995/en/ |work=Amnesty International}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ। ਉਹ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite book |title=Symphony of Freedom |publisher=All India Peoples Resistance Forum |year=11 October 2008 |pages=Papers on Nationality Question |quote=Even in the last three years in Punjab six advocates, five journalists and a number of prominent human rights activists like Jaswant Singh Khalra and Ram Singh Billing have been killed by extra judicial execution, by the hit squad of the Punjab police.}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Santbir |date=8 September 2025 |title=The Legacy of Jaswant Singh Khalra |url=https://sikhri.org/articles/the-legacy-of-jaswant-singh-khalra |website=Sikh Research Institute |quote=Thirty years ago, famed human rights activist Bhai Jaswant Singh Khalra was abducted, tortured, and murdered by the Punjab Police. He was killed for the work he did in exposing the Punjab Police’s crimes of extrajudicial killings and illegal cremations. Three decades after his death, what can we learn from his example?}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Ajmer |title=Darkness Defied: The Life and Legacy of Jaswant Singh Khalra |year=2025 |quote=an immortal defender of human rights, who relentlessly pursued the truth to unmask the impunity and injustices perpetrated by the Indian state.}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ]] ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਥਿਤ ਗੈਰ-ਨਿਆਇਕ ਕਤਲਾਂ, ਜਬਰੀ ਲਾਪਤਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਮਿਲੀ।<ref name=":1" /> ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਨੇ ਲਗਭਗ 25,000 ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Southeast Asia p.74">The Politics of Religion in South and Southeast Asia, p. 74, Taylor & Francis, by Ishtiaq Ahmed.</ref><ref>{{Cite news |last=Yasmin |first=Shahana |date=7 July 2026 |title=Why a Diljit Dosanjh film released after a four-year battle with censors was gone within two days |url=https://www.independent.co.uk/asia/india/diljit-dosanjh-satluj-removed-streaming-zee5-cbfc-censorship-b3009719.html |work=The Independent |quote=The life of Sikh human rights activist Jaswant Singh Khalra, who documented over 25,000 alleged extrajudicial killings in Punjab in the late 1980s and early 1990s, when the northern Indian state was gripped by a deadly insurgency, before he was abducted and murdered in 1995.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ]] ਸਮੇਤ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਣ ਗਈ।<ref name="amnesty">{{Cite web |date=31 March 1998 |title=India: A Mockery of Justice: The case concerning the “disappearance” of human rights defender Jaswant Singh Khalra severely undermined |url=https://www.amnesty.org/en/documents/asa20/007/1998/en/ |website=Amnesty International |quote=This brief report documents the means used by accused police officers, including delay of proceedings and intimidation of witnesses, in their search of impunity for the “disappearance” of Jaswant Singh Khalra, human rights defender and General secretary of the Human Rights Wing of the Akali Dal political party.}}</ref> ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਹੱਤਿਆ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਾਮਲਾ ਬਣ ਗਈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਛੇ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite news |last=Rana |first=Yudhvir |title=31 Years on, image of Khalra being driven away still haunts eyewitness |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/31-years-on-image-of-khalra-being-driven-away-still-haunts-eyewitness/articleshow/132224242.cms |work=Times of India |quote=His efforts shed light on thousands of unidentified killings and earned him global recognition as a symbol of resistance against human rights abuses.}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 September 2005 |title=Other Screams of Terror |url=https://www.hrw.org/news/2005/09/27/other-screams-terror |website=Human Rights Watch |quote=The killing of Jaswant Singh Khalra cannot, and should not, be forgotten. For Jaswant Singh Khalra took on an indispensable job in a democracy: he dared to ask questions.}}</ref><ref>{{Cite news |date=3 June 2014 |title=How Punjab's missing thousands are being forgotten |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-27585500 |work=BBC |quote=His lawyers point out that similar arguments were made against the police whistleblower who testified after the 1995 murder of prominent human rights lawyer Jaswant Singh Khalra. Five police officers were eventually convicted of that murder.}}</ref><ref name="amnesty"/> == ਸਰਗਰਮੀ == ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਕ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। [[ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ]], [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ]] ਅਤੇ [[1984 ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗੇ|1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵਜੋਂ। ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਸੀ।<ref>{{Cite news |last=Singh |first=Harman |date=11 September 2018 |title=Every Canadian Should Know The Tale Of This Murdered Sikh Activist |url=https://www.huffpost.com/archive/ca/entry/jaswant-singh-khalra-canada_ca_5cd56686e4b07bc72977c213 |work=Huff Post |quote=His breakthrough came when he discovered files from the municipal corporation of the city of Amritsar which contained the names, age, addresses of those who had been killed and later burned by the Police. Further research revealed other cases in three other districts in Punjab, increasing the list by thousands. Jaswant Singh Khalra exposed the murder of approximately 25,000 Sikhs in the late 1980s/early 90s, a figure many believe is just the tip of the iceberg.}}</ref><ref>"Who Killed the Sikhs". Journeyman Pictures. 4 June 2002. [https://www.youtube.com/user/journeymanpictures#p/search/0/HZTCFxBY6Tw "a portion of this documentary can be viewed here"]</ref><ref>[http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/ "Protecting the Killers: A Policy of Impunity in Punjab, India,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111004319/http://www.ensaaf.org/publications/reports/protectingthekillers/ |date=11 November 2017 }}, Human Rights Watch & Ensaaf Joint Report, 18 October 2007. pp. 29-30.</ref> ਖਾਲੜਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਗਵਾਹ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਿਲਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੱਤਿਆ, ਸੱਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਢਾਲ ਦਾ ਕੇਸ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25,000 ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name=":1">Politics of genocide: Punjab, 1984-1998, Inderjit Singh Jaijee, p.101, Inderjit Singh Jaijee, 1999</ref> [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ|ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ]] [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ|ਬਿਊਰੋ]], [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਕੇਂਦਰ]] [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਸਰਕਾਰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਏਜੰਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ 2,097 ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Southeast Asia p.74"/> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ]] (ਸਥਾਸ਼ਿਵਮ ਜੇ - ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਜੱਜ - ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਨਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਨ ਜੇ) ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀਬੀਆਈ ਜਾਂਚ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ<ref>Prithipal Singh v. State of Punjab, (2012) 1 SCC 10</ref> ਖਾਲੜਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਵਾਰਿਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਖਾੜਕੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="express">{{cite web |title=khalra custodial death-sc upholds life in jail for Punjab cops |url=http://archive.indianexpress.com/news/activist-khalra-custodial-death--sc-upholds-life-in-jail-for-punjab-cops/871023/ |url-status=dead |access-date=15 November 2015}}</ref> ਲਾਪਤਾ ਹੋਏ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਤੋਂ ਫਾਈਲਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਪਤੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>SBS Dateline. April 2002. [http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203 "a portion of this episode on Punjab can be viewed here"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717050408/http://www.ensaaf.org/multimedia/?p=203 |date=17 July 2011 }}</ref> ਹੋਰ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 3 ਹੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ, ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref>Kumar, Ram; Singh, Amrik; Agrwaal, Ashok & Kaur, Jaskaran (2003). Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab. Kathamandu (Nepal): South Asia Forum for Human Rights. {{ISBN|99933-53-57-4}} [https://web.archive.org/web/20100504012557/http://www.ensaaf.org/publications/other/reducedtoashes.pdf "Biography of Khalra, Chapter 1, Reduced to Ashes (pdf, 5 MB)"] p.54.</ref> [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਭਾਰਤ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ]] ਨੇ ਕੁਝ ਪਛਾਣੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, [[ਮਜੀਠਾ]] ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1994 ਦਰਮਿਆਨ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਬਗਾਵਤ ਦੌਰਾਨ "ਗਾਇਬ" ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੰਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20040730/nhrc1.htm|title=NHRCList|website=www.tribuneindia.com|access-date=2019-05-29}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਉਲਟਾ ਪੱਖ ਉਸ ਦੀ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ, 'ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਖੇਡ - ਕੀ ਇਹ ਖੇਡੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?' ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਖਾਲਿਸਤਾਨ (ਫਰਵਰੀ 1992) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.baaznews.org/p/khalra-game-of-elections-khalistan|title=The Game Of Elections - Should It Be Played Or Not?|website=www.baaznews.org|access-date=2026-07-10}}</ref> ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 1992 ਵਿੱਚ ਮਾਸਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਖਾਲਿਸਤਾਨ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਦਾਦਾ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਲਈ [[ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵੀ [[ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਬਿਰਤਾਂਤ|ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ]] ਜਹਾਜ਼ ਦੇ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ 1914 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ [[ਸ਼ੰਘਾਈ]], ਚੀਨ ਅਤੇ [[ਯੋਕੋਹਾਮਾ]], ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ [[ਵੈਨਕੂਵਰ]], ਕੈਨੇਡਾ ਤੱਕ [[ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ 376 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਕੀ 352 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ [[ਕੋਟ ਲਖਪਤ ਜੇਲ੍ਹ|ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ]] ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ [[ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਵੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਨਵਕਿਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜਨਮੀਤ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਕੌਰ, ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ (ਦੋਵੇਂ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ([[ਆਸਟ੍ਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਭੈਣਾਂ: ਪਰੀਤਮ ਕੌਰ, ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬੀਈਓ) ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬੀਈਓ) ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਕੌਰ ਹਨ।<ref name="RDA">{{cite book|last=Kumar|first=Ram|author2=Singh, Amrik|author3=Agrwaal, Ashok|author4=Kaur, Jaskaran|title=Reduced To Ashes: The Insurgency and Human Rights in Punjab|url=https://archive.org/details/reducedtoashesin0000comm|publisher=[[South Asia Forum for Human Rights]]|year=2003|place=Kathamandu (Nepal)|isbn=99933-53-57-4}}</ref> ==ਆਖ਼ਰੀ ਸਮਾਂ== 6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਧੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ [[ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ (ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ [[ਝਬਾਲ]] ਥਾਣੇ ਲੈ ਗਏ।<ref name="amnesty2" /> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਲਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ [[ਕੰਵਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ|ਕੰਵਰ]] [[ਕੰਵਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ|ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]] ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।<ref name="amnesty2" /><ref name="tribune">{{cite web |date=17 February 2005 |title=K.P.S. Gill visited Khalra in jail, says witness |url=https://www.tribuneindia.com/2005/20050217/punjab1.htm |publisher=The Tribune, Chandigarh, India}}</ref> 1996 ਵਿੱਚ, [[ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਬਿਊਰੋ]] ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਕਿ ਉਸਨੂੰ [[ਤਰਨਤਾਰਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਨੌਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਤਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="amnesty2" /> ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ੱਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ 1997 ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":2">{{cite web |author=Meenakshi Ganguly |date=27 September 2005 |title=Other Screams of Terror |url=https://www.hrw.org/english/docs/2005/09/27/india11792.htm |publisher=Human Rights Watch}}</ref><ref name="amnesty2" /> 18 ਨਵੰਬਰ 2005 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਛੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।<ref name="ensaaf">{{cite web |title=Punjab Cops Convicted of 1995 Murder of Activist Khalra |url=http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061123135906/http://www.ensaaf.org/news/pr2005-11-18.php |archive-date=23 November 2006 |access-date=25 January 2007 |publisher=Ensaaf}}</ref> 16 ਅਕਤੂਬਰ 2007 ਨੂੰ, ਜਸਟਿਸ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਏ.ਐਨ. ਜਿੰਦਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੀ [[ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ]] ਦੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਬੈਂਚ ਨੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ: ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਸਾਰੇ ਸਾਬਕਾ ਸਬ ਇੰਸਪੈਕਟਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਹੈੱਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite web |date=16 October 2007 |title=Khalra murder case: HC grants life imprisonment to 4 cops - Chandigarh - City - NEWS |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Khalra-murder-case-HC-grants-life-imprisonment-to-4-cops/articleshow/2464188.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018162040/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-16/chandigarh/27987237_1_life-imprisonment-murder-case-jaswant-singh-khalra |archive-date=18 October 2012 |access-date=2009-08-10 |work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web |date=1995-09-06 |title=The Tribune, Chandigarh, India - Main News |url=http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006232527/http://www.tribuneindia.com/2007/20071017/main1.htm |archive-date=6 October 2008 |access-date=2009-08-10 |publisher=Tribuneindia.com}}</ref> 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011 ਨੂੰ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਗੜਬੜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਰ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਾਇਰ ਅਪੀਲ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>[http://164.100.9.38/judis/bitstream/123456789/19991/1/38806.pdf “Judgement of the Supreme Court of India in C.A Nos. 523 of 2009”]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=February 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref><ref name="times">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-upholds-life-term-for-Punjab-cops/articleshow/10613312.cms|title=Activist Khalra custodial death: SC upholds life in jail for Punjab cops|date=5 November 2011|access-date=15 November 2015|website=[[The Times of India]]}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਸਤੰਬਰ 2020 ਵਿੱਚ, [[ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ "ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ''[[ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਾਦਤ|ਸ਼ਹੀਦੀ]] ਸਮਾਗਮ'' ਕਰਵਾਏ ਗਏ।<ref>{{Cite news |date=7 September 2020 |title=Akal Takht pays tribute to activist Jaswant Singh Khalra |url=https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/akal-takht-pays-tribute-to-activist-jaswant-singh-khalra-137491/ |work=The Tribune |quote=In a first, Akal Takht Jathedar Giani Harpreet Singh on Sunday remembered prominent human rights activist Jaswant Singh Khalra on his 25th martyrdom day. The family members of Khalra and rights activists initiated a ‘sehaj paath’ at a gurdwara here. Recognising Khalra’s contribution for the Sikh community, Giani Harpreet Singh read out a ‘message’ from Takht Damdama Sahib. Khalra never cared for his life while launching a crusade against the government for Sikhs killed under conspiracy.}}</ref> ਮਾਰਚ 2013 ਵਿੱਚ, ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਿਊ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news |last=Wherry|first=Aaron|date=15 April 2013|title=NDP convention: The final resolutions|url=https://macleans.ca/politics/ottawa/ndp-convention-the-final-resolutions/|work=Macleans}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਵਿੱਚ, ਓਨਟਾਰੀਓ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਪੀਲ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ 30 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ 'ਚੈਲੇਂਜਿੰਗ ਦਿ ਡਾਰਕਨੇਸ - ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ' ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web |date=26 March 2025 |title=Celebrate Sikh Heritage Month this April at PAMA |url=https://www.pama.peelregion.ca/news/celebrate-sikh-heritage-month-april-pama |website=Peel Art Gallery, Museum and Archives (PAMA)}}</ref> === ਯਾਦਗਾਰ === ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 26 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite web |date=6 September 2017 |title=California city names park after Sikh human rights advocate |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/california-city-renames-park-after-sikh-human-rights-advocate-n799261 |access-date=2019-11-13 |website=NBC News |language=en}}</ref> ਸਿਟੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਤਾ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਓਲੀਵਰ ਬੈਂਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੰਜਾਬੀ/ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ [[ਮਾਰਟਿਨ ਲੂਥਰ ਕਿੰਗ ਜੂਨੀਅਰ]] ਵਾਂਗ ਹਨ।"<ref>{{Cite web |date=4 September 2017 |title=Fresno (CA) City Council To Rename Park After Jaswant Singh Khalra |url=http://www.sikhnet.com/news/fresno-ca-city-council-rename-park-after-jaswant-singh-khalra |access-date=2019-11-13 |website=SikhNet |language=en}}</ref> === ਫਿਲਮਾਂ === [[ਸਤਲੁਜ (ਫ਼ਿਲਮ)|''ਸਤਲੁਜ'']], ਇੱਕ 2026 ਭਾਰਤੀ ਖਾਲੜਾ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ]] ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Punjab 95: Diljit Dosanjh's Jaswant Singh Khalra biopic to release in February|url=https://www.indiatoday.in/movies/story/punjab-95-jaswant-singh-khalra-biopic-may-release-in-february-hints-diljit-dosanjh-stmp-2663980-2025-01-13 |magazine=India Today |date=13 January 2025 |access-date=16 January 2025}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ''ਘੱਲੂਘਾਰਾ'' ਅਤੇ ''ਪੰਜਾਬ '95'' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਨੇ 127 ਕੱਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਯੂਨਿਟ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉਠਾਇਆ। ਫਿਲਮ ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀ5 'ਤੇ, 3 ਜੁਲਾਈ, 2026 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite web |title=Punjab 95 teaser: Diljit Dosanjh plays courageous activist Jaswant Singh Khalra; film to finally release on this date |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/punjab-95-teaser-diljit-dosanjh-plays-courageous-activist-jaswant-singh-khalra-film-to-finally-release-on-this-date-9784809/ |website=The Indian Express |language=en |date=17 January 2025}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ramachandran |first=Naman |date=2026-07-03 |title=Diljit Dosanjh’s ‘Satluj,’ Formerly ‘Punjab ’95’ That Was Pulled From Toronto, Streams Uncut on ZEE5 Global: ‘This Is the Complete Film, Without Any Cuts or Compromises’ |url=https://variety.com/2026/tv/news/diljit-dosanjh-satluj-punjab-95-uncut-zee5-global-1236801418/ |access-date=2026-07-03 |website=Variety |language=en-US}}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੋਕ]] b0l6gyq2um0sb7yorytq22xhmd1po0w 0 39287 843463 616075 2026-07-29T21:36:54Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843463 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਅਲਫਰੈਡ ਆਡਲਰ |image =Alfred Adler1.png |caption =ਅਲਫਰੈਡ ਆਡਲਰ |birth_name =ਅਲਫਰੈਡ ਆਡਲਰ |birth_date = {{Birth date|1870|02|07}} |birth_place = [[ਰੁਡੌਲਫਸ਼ੀਮ]] [[ਵਿਆਨਾ]] ਨੇੜੇ, [[ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ]] (ਹੁਣ [[ਰੁਡੌਲਫਸ਼ੀਮ-ਫੈਨਫੌਸ]], ਵਿਆਨਾ, [[ਆਸਟਰੀਆ]]) |death_date = {{Death date and age|1937|05|28|1870|02|07}} |death_place = [[ਅਬਰਡੀਨ]], [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] |resting_place = |resting_place_coordinates = |residence = [[ਆਸਟਰੀਆ]] |nationality = [[ਆਸਟਰੀਆ|ਆਸਟਰੀਆਈ]] |ethnicity = ਯਹੂਦੀ |known_for = [[ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] |education = |employer = |occupation = [[ਮਨੋਚਕਿਤਸਾ|ਮਨੋਚਕਿਤਸਕ]], [[ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ|ਮਨੋਰੋਗਾਂ ਦਾ ਡਾਕਟਰ]] |religion = |spouse = [[ਰਾਇਸਾ ਐਪਸਟੀਨ]] |children = 4 |signature = |website = |footnotes = }} '''ਅਲਫਰੈਡ ਡਬਲਿਊ ਆਡਲਰ'''<ref>Alfred Adler, "Mathematics and Creativity," The New Yorker, 1972, reprinted in Timothy Ferris, ed., The World Treasury of Physics, Astronomy, and Mathematics, Back Bay Books, reprint, June 30, 1993, p, 435.</ref> (7 ਫਰਵਰੀ 1870 – 28 ਮਈ 1937) ਆਸਟਰੀਆਈ ਡਾਕਟਰ, [[ਮਨੋਚਕਿਤਸਕ]], ਅਤੇ [[ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Hoffman|first=E|title=The Drive for Self: Alfred Adler and the Founding of Individual Psychology|url=https://archive.org/details/driveforselfalfr00hoff|year=1994|publisher=Addison-Wesley|location=Reading, MA|isbn=0-201-63280-2|pages=[https://archive.org/details/driveforselfalfr00hoff/page/41 41]–91}}</ref> ਘਟੀਆਪੁਣੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ,<ref>Alfred Adler, ''Understanding Human Nature'' (1992) Chapter 6</ref> ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿੱਖੜ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Carlson|first=Neil R|title=Psychology the science of behaviour|url=https://archive.org/details/psychologyscienc0000unse_7thed|year=2010}}</ref> ਐਲਫ੍ਰੈਡ ਆਡਲਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮੁੱਚ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ "ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ" (ਓਰਗਲਰ 1976) ਕਿਹਾ। ਆਡਲਰ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੁੜ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤੱਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਚਕਿਤਸਾ ਲਿਆਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://journals1.scholarsportal.info/details-sfx.xqy?uri=ia800108.us.archive.org|title=my.access — University of Toronto Libraries Portal|publisher=|accessdate=2 October 2014}}</ref> A 2002 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਜਨਰਲ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ, ਆਡਲਰ ਨੂੰ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 67 ਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਜੋਂ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal |last=Haggbloom |first=Steven J. |title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century |journal=Review of General Psychology |volume=6 |issue=2 |year=2002 |pages=139–152 |doi=10.1037/1089-2680.6.2.139 |url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx |last2=Warnick |first2=Renee |last3=Warnick |first3=Jason E. |last4=Jones |first4=Vinessa K. |last5=Yarbrough |first5=Gary L. |last6=Russell |first6=Tenea M. |last7=Borecky |first7=Chris M. |last8=McGahhey |first8=Reagan |last9=Powell |first9=John L., III| displayauthors = 8 |citeseerx=10.1.1.586.1913 }}</ref> ==ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ== ਅਲਫਰੈਡ ਆਡਲਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਮਾਰੀਆਹਿਲਫਰ |ਮਾਰੀਆਹਿਲਫਰ ਸਤਰਾਸ]]<ref>Prof. Dr. [[Klaus Lohrmann]] ''"Jüdisches Wien. Kultur-Karte"'' (2003), Mosse-Berlin Mitte gGmbH ([[Verlag Jüdische Presse]])</ref> ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੁਦੋਲਫਸ਼ੀਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਵੀਆਨਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਧੇ ਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 15 ਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਰੁਦੋਲਫਸ਼ੀਮ-ਫਨਫਾਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ [[ਯਹੂਦੀ]] ਜੋੜੇ, ਪੌਲਿਨ (ਬੀਅਰ) ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅਨਾਜ ਵਪਾਰੀ, ਲਿਓਪੋਲਡ ਆਡਲਰ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਤ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਸਰਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |title=Alfred Adler Biography |url=http://www.notablebiographies.com/A-An/Adler-Alfred.html |publisher=Encyclopedia of World Biography |accessdate=10 February 2010| archiveurl= https://web.archive.org/web/20100107111638/http://notablebiographies.com/A-An/Adler-Alfred.html| archivedate= 7 January 2010 | url-status= live}}</ref><ref>{{Cite book|title=Systems of psychotherapy : a transtheoretical analysis|last=O.|first=Prochaska, James|others=Norcross, John C., 1957-|isbn=9781133314516|edition=Eighth|location=Stamford, CT|oclc=851089001|date = 2013-05-10}}</ref><ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/?id=E2p-AAAAMAAJ&q=pauline+beer+leopold+adler&dq=pauline+beer+leopold+adler |title = The Drive for Self: Alfred Adler and the Founding of Individual Psychology|isbn = 9780201632804|last1 = Hoffman|first1 = Edward|date = 1994-07-20}}</ref> ਅਲਫਰੈਡ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਤੇ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਅਲਫਰੈਡ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ।<ref>Orgler, Hertha. Alfred Adler, the Man and His Work;. London: C. W. Daniel, 1939. 67. Print.</ref> ਅਲਫਰੈਡ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਔਸਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਸਿਗਮੰਡ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਰਵੱਈਏ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਸਨੂੰ [[ਰਿਕਟਸ]] ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਤੁਰਨ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਨਮੂਨੀਆ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਿਆ, "ਤੁਹਾਡਾ ਲੜਕਾ ਨਹੀਂ ਬਚਣਾ "। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name="Boeree">{{cite web|author=C. George Boeree |url=http://webspace.ship.edu/cgboer/adler.html |title=Personality Theories – Alfred Adler by Dr. C. George Boeree |publisher=Webspace.ship.edu |date=1937-05-28 |accessdate=2014-05-19}}</ref> ਉਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।<ref name="Orgler, H. 1976">Orgler, H. (1976). Alfred Adler. International Journal of Social Psychiatry, 22(1), 67-68.</ref> [[ਵਿਆਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ [[ਓਪਥਾਲਮੋਲੋਜੀ|ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ]], ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਊਰੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿੱਚ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name="Orgler, H. 1976"/> ==ਕੈਰੀਅਰ== ਐਡਲਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਮ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਕੱਟ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਨ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸਰਕਸ ਦੇ ਸੁਮੇਲ, ਪ੍ਰਾਇਟਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਵਿਆਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਘੱਟ ਅਮੀਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਫਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਕਲਾਇੰਟਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਸ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref name="Boeree" /> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ]] q1u55ieozh7m7r52a71i5yzi3hd1hkf 0 39660 843680 653060 2026-07-30T01:27:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843680 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease |Name = '''ਟੀਬੀ''' |Image = Tuberculosis-x-ray-1.jpg |Caption =ਟੀਬੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰੋਗੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਦਾ [[ਐਕਸ ਕਿਰਨ|ਐਕਸ-ਰੇ]], ਚਿੱਟੇ ਤੀਰ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੈਵਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। |DiseasesDB = 8515 |ICD10 = {{ICD10|A|15||a|15}}–{{ICD10|A|19||a|15}} |ICD9 = {{ICD9|010}}–{{ICD9|018}} |ICDO = |OMIM = 607948 |MedlinePlus = 000077 |MedlinePlus_mult = |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 2324 |eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|618}} {{eMedicine2|radio|411}} |MeshID = D014376 }} '''ਟੀਬੀ''' ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਟਿਊਬਰ ਕਲੋਸਿਸ''' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਟੀਬੀ ਇੱਕ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ‘[[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ]]’ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 2012 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਪਗ 90 ਲੱਖ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟੀਬੀ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਨ। [[ਭਾਰਤ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਚੀਨ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਟੀਬੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਟੀਬੀ ਉੱਪਰ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਪੈਨਸਲੀਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1940 ਤਕ ਇਹ ਬੀਮਾਰੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵਾਰੰਟ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। [[ਐਂਟੀ-ਬਾਇਓਟਿਕ]] ਦਵਾਈਆਂ ਟੀਬੀ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Robbins>{{cite book |author=Kumar V, Abbas AK, Fausto N, Mitchell RN |year=2007 |title=Robbins Basic Pathology |url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1 |edition=8th |publisher=Saunders Elsevier |pages=[https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1/page/516 516]–522 |isbn=978-1-4160-2973-1}}</ref> ਟੀਬੀ ਦੇ ਰੋਗਾਣੂ ਦੀ ਖੋਜ 24 ਮਾਰਚ, 1882 ਨੂੰ [[ਰੋਬਰਟ ਕੋਛ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੋਲਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1905 ਵਿੱਚ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਮੈਡੀਸ਼ਨ ਲਈ ਦਿਤਾ ਗਿਆ।<ref>[[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਸੰਸਥਾ. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1905/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905.] Accessed 7 October 2006.</ref> ਟੀਬੀ ਇੱਕ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਇੱਕੋ ਕਮਰੇ ਦੀ ਛੱਤ ਹੇਠ ਜੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਟੀਬੀ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਸਕਣ। ਟੀਬੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਘਰ-ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਨੀਤੀ ਘੜੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਟੀਬੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਇਲਾਜ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਡਾਟਸ]] ਦੇ ਤਹਿਤ ਬਿਲਕੁੱਲ ਮੁਫਤ ਹੈ। ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਸੌਖੇ, ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਜ ਸਬੰਧੀ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਹਫਤੇ ਤੱਕ ਹਲਕਾ ਬੁਖਾਰ, ਖੰਘ ਸਹਿਤ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਟੀਬੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਟਸ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਯੁਕਤ ਦਵਾਈਆਂ ਲੇਕਰ ਹੋਰ ਟੈਸਟ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁਫਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ 2030 ਤੱਕ ਟੀਬੀ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਟੀਬੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਟੀਬੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟੀਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖੁੰਘਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛਿਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੁੰ ਫੈਲਣ ਲਈ ਟੀਬੀ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਨਜਦੀਕੀ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ, ਜੋ ਸਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਟੀਬੀ ਦੇ ਕੀਟਾਣੂ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੁੰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। == ਕਾਰਣ == ===ਸੂਖਮਜੀਵੀ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਬੈਕਟੀਰੀ)=== ਟੀਬੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਤਪਦਿਕ ਮਾਈਕੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਹੈ। ਇਹ ਛੋਟਾ, ਐਰੋਬਿਕ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੈਥੋਜਨ ਦੀ ਉੱਚ [[ਵਸਾ]] ਸਮੱਗਰੀ ਇਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲੀਨਿਕਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ 16 ਤੋਂ 20 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੌਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਕੋਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਝਿੱਲੀ ਇੱਕ ਦੋ-ਪਰਤ ਵਾਲਾ [[ਵਸਾ]] ਹੈ। TB ਕਮਜ਼ੋਰ ਲਾਗਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਸੈਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਫਤਿਆਂ ਤੱਕ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸੰਜੀਵ ਜੀਵ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।[[File:Mycobacterium tuberculosis.jpg|thumb|ਮਾਈਕੋਬੈਕਟੀਰੀਅਮ ਟੀਬੀ ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਫ ਸਕੈਨ]] == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਇਸਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਖਾਸ (ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ) ਹਨ। ਕਈ ਵੇਰੀਐਂਟ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਪਦਿਕ ਨਾਲ ਸੰਕਰਮਿਤ 5 ਤੋਂ 10% ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐੱਚ.ਆਈ.ਵੀ. ਨਹੀਂ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਰਗਰਮ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਤਪਦਿਕ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਲਮਨਰੀ ਟੀਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਮੋਨਰੀ ਟੀਬੀ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਪਦਿਕ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਲਮਨਰੀ ਟੀਬੀ ਇੰਟਰਾਪਲਮਨਰੀ ਟੀਬੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। === ਪਲਮਨਰੀ === ਜੇਕਰ ਤਪਦਿਕ ਦੀ ਲਾਗ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ (90% ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ)। ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਖੰਘ ਅਤੇ ਬਲਗ਼ਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ 25% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਉਹ "ਅਸਿਮਪੋਮੈਟਿਕ" ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ)। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੰਘਦੇ ਹੋਏ ਖੂਨ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਪਦਿਕ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਖਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤਪਦਿਕ ਦੀ ਲਾਗ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਐਕਸਟ੍ਰਾ-ਪਲਮਨਰੀ === 15-20% ਸਰਗਰਮ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਲਾਗ ਸਾਹ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਟੀਬੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਮਿਊਨਿਟੀ, ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਐੱਚਆਈਵੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਢੱਕਣਾ (ਟੀਬੀ ਪਲਿਊਰੀਸੀ ਵਿੱਚ), ਕੇਂਦਰੀ ਨਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਤਪਦਿਕ ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ ਵਿੱਚ), ਲਿੰਫੈਟਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਗਰਦਨ ਦੇ ਨੀਚੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ), ਜੈਨੀਟੋਰੀਨਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਯੂਰੋਜਨੀਟਲ ਟੀਬੀ ਵਿੱਚ ) ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ (ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ) ਟੀ.ਬੀ. ਦੀ ਲਾਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਬਿਮਾਰੀਆਂ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਮਾਰੀਆਂ]] q96erhyrl3sj1q2v41wldhzhxiicve2 0 39866 843398 762921 2026-07-29T20:32:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843398 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦਵਾਈ| Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 442093012 | IUPAC_name = (2''ਈ'',4''ਈ'',6''ਈ'',8''ਈ'')-3,7-ਡਾਈਮਿਥਾਈਲ-9-(2,6,6-ਟਰਾਈਮਿਥਾਈਲ-1-ਸਾਈਕਲੋਹੈਕਸੀਨ-1-ਆਇਲ)-2,4,6,8-ਨੌਨਾਟੈਟਰਾਈਨ-1-ਓਲ (ਰੈਟੀਨੋਲ) | image = All-trans-Retinol2.svg | width = 177px | image2 = Retinol 3D ball.png <!--Clinical data--> | tradename = ਐਕੁਆਸੋਲਾ | Drugs.com = {{drugs.com|monograph|vitamin_a}} | legal_US = OTC | pregnancy_US = A <!--Identifiers--> | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|changed|drugbank}} | DrugBank = DB00162 | ChEBI_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEBI = 17336 | CAS_number_Ref = {{cascite|changed|??}} | CAS_number = 68-26-8 | PubChem = 445354 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 393012 | NIAID_ChemDB = 008876 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D03365 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 986 | ATC_prefix = V04 | ATC_suffix = CB01 <!--Chemical data--> | C=20 | H=29 | O=1 | H=1 | C20H29OH | molecular_weight = 286.4516 g/mol | smiles = C\C(=C/CO)\C=C\C=C(/C)\C=C\C1=C(C)CCCC1(C)C | InChI = 1/C10H14N2/c1-12-7-3-5-10(12)9-4-2-6-11-8-9/h2,4,6,8,10H,3,5,7H2,1H3/t10-/m0/s1 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|changed|chemspider}} | StdInChI = 1S/C20H29OH/c1-16(8-6-9-17(2)13-15-21)11-12-19-18(3)10-7-14-20(19,4)5/h6,8-9,11-13,21H,7,10,14-15H2,1-5H3/b9-6+,12-11+,16-8+,17-13+ | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = FPIPGXGPPPQFEQ-OVSJKPMPSA-N }} '''ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ''' ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੀਹਦੇ ਵਿੱਚ ਰੈਟੀਨੋਲ, ਰੈਟੀਨਲ, ਰੈਟੀਨੋਇਕ ਤਿਜ਼ਾਬ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਕੈਰੋਟੀਨਾਇਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀਟਾ-ਕੈਰੋਟੀਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।<ref name=Fennema>{{cite book|last=Fennema|first=Owen|title=Fennema's Food Chemistry|url=https://archive.org/details/fennemasfoodchem0000unse|year=2008|publisher=CRC Press Taylor & Francis|isbn=9780849392726|pages=[https://archive.org/details/fennemasfoodchem0000unse/page/454 454]–455}}</ref> ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਲਈ, ਰੋਗ-ਨਾਸਕ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ਼ ਲਈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।<ref name=Tanumihardjo>{{cite journal|last=Tanumihardjo|first=S.A.|title=Vitamin A: biomarkers of nutrition for development|journal=American Journal of Clinical Nutrition|year=2011|volume=94|issue=2|pages=658S–665S|doi=10.3945/ajcn.110.005777|pmid=21715511|pmc=3142734}}</ref> ਅੱਖਾਂ ਵਿਚਲੇ [[ਰੈਟੀਨਾ]] (ਪਰਦੇ) ਨੂੰ ਰੈਟੀਨਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਆਪਸਿਨ]] ਨਾਮਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਮਾਊ ਅਣੂ ਰੋਡਾਪਸਿਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ<ref name=Wolf>{{cite journal|last=Wolf|first=G.|title=The discovery of the visual function of vitamin A|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2001-06_131_6/page/1647|journal=Journal of Nutrition|year=2001|volume=131|issue=6|pages=1647–1650|pmid=11385047}}</ref> ਜੋ ਕਿ ਘੱਟ-[[ਰੋਸ਼ਨੀ]] ਵਾਲੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਰੰਗੀਨ ਨਿਗ੍ਹਾ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=Vitamin A|url=http://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਟਾਮਿਨ]] 48vca3xd2gzeso3zvzingrs9f465mkh 0 39909 843358 346025 2026-07-29T19:50:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843358 wikitext text/x-wiki [[File:Gustave Courbet 010.jpg|thumb|350px| [[ਗੁਸਤਾਵ ਕੋਰਬੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਚਿੱਤਰ]] [[File:Annibale Carracci - Butcher's Shop - WGA04409.jpg|thumb|[[Annibale Carracci]], ''The Butcher's Shop'', early 1580s|ਕਸਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ]] ਕਲਾ ਵਿੱਚ '''ਯਥਾਰਥਵਾਦ''' ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਸੈਲੀ ਸੀ ਜੋ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੀ ਅਤੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ, ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤੇ, ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਸਮੇਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧ ਸੀ। ਇਸ ਪਦ ਦਾ ਜਨਮ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਸਤਾਵ ਕੋਰਬੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਚਿਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਹੜੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ੀਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹਦੀ ਕੁੱਲ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਸਮੇਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book|last=...]|first=[contributors Rachel Barnes|title=The 20th-Century art book.|url=https://archive.org/details/20thcenturyartbo0000unse|year=2001|publisher=Phaidon Press|location=London|isbn=0714835420|edition=Reprinted.}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 4sqjd7bg7gt22if90e62vjjz7dmg0d7 0 40016 843522 469196 2026-07-29T22:43:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843522 wikitext text/x-wiki [[File:362BCThebanHegemony.png|thumb|right|300px|'''ਦਾਬੇ ਦਾ ਦਾਬਾ:''' [[ਥੀਬਜ਼]] ਦੀ ਚੌਧਰ ਹੇਠ [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ]], 371–362 ਈਸਾ ਪੂਰਵ]] {{ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ}} '''ਚੌਧਰ''' ਜਾਂ '''ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ''' ({{Lang-en|Hegemony}} ''ਹੈਜੀਮਨੀ''; {{IPAc-en|UK|h|ɨ|ˈ|ɡ|ɛ|m|ən|i}}, {{IPAc-en|us|h|ɨ|ˈ|dʒ|ɛ|m|ən|i}};<ref>{{cite web|title=Hegemony|year=2014|work=Oxford Advanced American Dictionary|publisher=Dictionary.com, LLC|url=http://oaadonline.oxfordlearnersdictionaries.com/dictionary/hegemony}}</ref><ref>{{cite web|title=Hegemony|year=2014|work=Merriam-Webster Online|publisher=Merriam-Webster,।nc.|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/hegemony}}</ref><ref>{{cite web|title=Hegemony|year=2014|work=American Heritage Dictionary|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|url=http://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=hegemony&submit.x=22&submit.y=22}}</ref> {{lang-el|ἡγεμονία ''hēgemonía''}}, "ਅਗਵਾਈ" ਅਤੇ "ਹਕੂਮਤ") ਇੱਕ ਪਰੋਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਬੋਲਬਾਲੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਚੌਧਰੀ'' ਜਾਂ ''ਪ੍ਰਧਾਨ'' (ਆਗੂ ਮੁਲਕ) ਭੂ-ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂ ਰੋਹਬ ਅਤੇ ਜਬਰ ਦੀ ਘੁਰਕੀ ਨਾਲ਼ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="RossHassig">{{cite book |first=Ross |last=Hassig |title=Mexico and the Spanish Conquest |year=1994 |location=New York |publisher=Longman |pages=23–24 |isbn=0-582-06828-2 }}</ref> [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ]] (8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ – 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ''ਹੈਜੀਮਨੀ'' ਤੋਂ ਭਾਵ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰਾਜਾਂ ਉਤਲੇ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਬੋਲਬਾਲੇ ਤੋਂ ਸੀ।<ref name="TheColumbia">{{cite book |title=The Columbia Encyclopedia|url=https://archive.org/details/columbiaencyclop0000barb|edition=Fifth|year=1994|location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-08098-0|editor-first=Barbara A.|editor-last=Chernow|editor2-first=George A.|editor2-last=Vallasi |page=[https://archive.org/details/columbiaencyclop0000barb/page/1215 1215] }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]] 4w545cuwgjx82595eoo7rmt0p4zampz 0 40330 843589 818848 2026-07-29T23:51:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843589 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious text|religion=[[ਸਿੱਖ ਧਰਮ]]|name=ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ|subheader=[[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]]|image=Sukhmani Sahib chapter from an illuminated Guru Granth Sahib manuscript housed at Burhanpur, Madhya Pradesh, India.jpg|caption=ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਆਏ|title_orig=ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ॥|period=ca.1602|author=[[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]]|language=[[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਜ]] ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ}} '''ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sukhmani Sahib'''), ਜਿਸਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ '''ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ''' ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਗੌਰੀ ਰਾਗ ਸੰਗੀਤਕ ਮਾਪ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ),<ref>{{Cite book|title=The encyclopaedia of Sikhism|date=1992–1998|publisher=Punjabi University|others=Harbans Singh|isbn=0-8364-2883-8|volume=4|location=Patiala|pages=265–65|oclc=29703420|quote=It is said that Baba Sri Chand, elder son of Guru Nanak and founder of the Udasi order, came to Amritsar to meet Guru Arjan, then engaged in composing the poem. The Guru who had by that time completed sixteen astpadis, or cantos, requested him to continue the composition. Baba Sri Chand, out of humility, only recited the Sloka of Guru Nanak following the Mul Mantra in the Japu- "adi sachu jugadi sachu hai bhi sach Nanak hosi bhi sachu"- In the beginning, in the primal time was He the Eternal Reality; in the present is He the Eternal Reality. To eternity shall He the Reality abide (GG, 285). This sloka was thereupon repeated by Guru Arjan at the head of the seventeenth astpadi.}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ,<ref>{{cite journal|last1=N.|first1=Muthumohan|date=2003|title=Reading Sukhmani Sahib|journal=Abstracts of Sikh Studies|volume=5|page=59}}</ref> ਇਹ 192 ਪਦਾਂ (10 ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਪਉੜੀਆਂ) ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ [[ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅੰਗ 262 ਤੋਂ ਅੰਗ 296 (ਲਗਭਗ 35 ਗਿਣਤੀ) ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ (ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲਿਖਤ) 5ਵੇਂ ਗੁਰੂ, [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ|ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ]] (1563–1606) ਦੁਆਰਾ ਲਗਭਗ 1602 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>http://www.sikhiwiki.org/index.php/Sukhmani{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Harbans|title=The Encyclopaedia of Sikhism: S-Z|date=1998|publisher=Punjab University|location=Patiala|isbn=9788173805301|page=265}}</ref> ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ == ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਿਮਰਨ (ਆਮ ਧਿਆਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ (ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ),<ref>{{cite book|last1=Anand|first1=Balwant|title=Guru Tegh Bahadur, A Biography|date=1979|publisher=Sterling Publishers|location=New Delhi|page=229}}</ref> ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ (ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤ) ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ,<ref>{{cite book|last1=Dhillon|first1=Dalbir|title=Sikhism Origin and Development|date=1988|publisher=Atlantic Publishers and Distribution|location=New Delhi|page=201}}</ref> ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ,<ref>{{cite book|last1=Kohli|first1=Surinder|title=The Sikh and Sikhism|publisher=Atlantic Publishers & Distributors|location=New Delhi|page=76}}</ref> ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ,<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Indrajit|title=Favourite Heroes and Holy People|publisher=A&C Black|isbn=9781441120151|page=200|date=2008-10-20}}</ref> ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ, ਨਿੰਦਿਆ ਦੀ ਬੁਰਾਈ, ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ, ਅਦਵੈਤ, ਸਰਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ,<ref>{{cite book|title=Sikh Dharma Brotherhood|date=1975|publisher=Sikh Dharma Brotherhood, Incorporated|page=xv}}</ref> ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਅਤੇ ਮੌਤ, ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਰਚਾਤਮਕ ਏਕਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ 24 ਸਲੋਕ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ 8 ਛੰਦ ਹਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਤਾਂ ਆਓ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਖੋਖਲੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਜੋ ਹਰ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਆਕਤੀ ਉਪਰੋਕਤ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<poem> ਸਲੋਕੁ ॥ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰ੍ਸਾਦਿ ॥ ਆਦਿ ਗੁਰਏ ਨਮਹ ॥ ਜੁਗਾਦਿ ਗੁਰਏ ਨਮਹ ॥ ਸਤਿਗੁਰਏ ਨਮਹ ॥ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਦੇਵਏ ਨਮਹ ॥੧॥ </poem> ਅਰਥ:- (ਮੇਰੀ) ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਜੋ (ਸਭ ਦਾ) ਮੁੱਢ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ (ਮੇਰੀ) ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ (ਮੇਰੀ) ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।੧। === ਪਾਠ === ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਣੀਆਂ (ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Jean|first1=Holm|last2=Bowker|first2=John|title=Worship|date=1994|publisher=A&C Black|isbn=9781855671119|page=149}}</ref> ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|year=1981|journal=The Sikh Review, Sikh Cultural Centre|volume=29|page=13}}</ref> ਪੂਰੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਤੋਂ 90 ਮਿੰਟ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ<ref>{{cite book|last1=Sethi|first1=Manmohan|title=Sukhmani Sahib: English Translation|date=2014|publisher=Sukan Sethi|isbn=9781502237149}}</ref> ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। === ਰੂਪ === ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਰਾਗ ਗੌਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ੁੱਧ।<ref>{{cite book|last1=Sharma|first1=Arvind|title=Methodology in Religious Studies: The Interface with Women's Studies|url=https://archive.org/details/methodologyinrel0000unse|date=2002|publisher=SUNY Press|isbn=9780791453476|page=[https://archive.org/details/methodologyinrel0000unse/page/9 9]}}</ref> ਸੁਖਮਨੀ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਸੁਖ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਅਤੇ ਮਨੀ (ਮਨ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਗਹਿਣਾ)।<ref>{{cite journal|year=1980|journal=Journal of Religious Studies Punjabi University. Dept. Of Religious Studies|volume=8|page=118}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਟਕਾ ਰੂਪ (ਛੋਟੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਪੁਸਤਕ) ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਬਣਤਰ === ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ (ਭਾਗ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਅਸ਼ਟਪਦੀ]] ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਠ (ਅਸ਼ਟ) ਛੰਦਬੱਧ ਪੈਰ (ਪਾੜੀ) ਹਨ। ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰੇਕ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਪਦੇ 10 ਭਜਨਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਪਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|date=2006|title=Semiotics of Simran in Sukhmani Sahib|journal=Journal of Sikh Studies, Department of Guru Nanak Studies, Guru Nanak Dev University|volume=30|page=95}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖੀ ਅਧਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਬਾਣੀ]] dqc1cjpsrgqk5jjg2ht3xdxv4b33ph2 0 40951 843367 583099 2026-07-29T20:01:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843367 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਰੋਗ | Name = ਇਬੋਲਾ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਰੋਗ | Image = 7042 lores-Ebola-Zaire-CDC Photo.jpg | Caption = 1976 ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਨਰਸਾਂ, ਇਸ ਇਬੋਲਾ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੇ ਰੋਗੀ, [[ਮੇਯਿੰਗਾ ਐੱਨ ਸੇਕਾ|ਮੇਯਿੰਗਾ ਐੱਨ.]] ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਗੰਭੀਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲਹੂ ਵਗਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। | DiseasesDB = 18043 | ICD10 = {{ICD10|A|98|4|a|90}} | ICD9 = {{ICD9|065.8}} | MedlinePlus = 001339 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 626 | MeshID = D019142 }} '''ਇਬੋਲਾ ਵਾਇਰਸ/ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਰੋਗ''' ('''ਈ.ਵੀ.ਡੀ.''') ਜਾਂ '''ਇਬੋਲਾ ਲਹੂ-ਵਹਾਅ ਬੁਖ਼ਾਰ''' ('''ਈ.ਐੱਚ.ਐੱਫ਼.''') [[ਇਬੋਲਾ ਵਿਸ਼ਾਣੂ]] ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੋਗ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੁਖਾਰ]], ਗਲਾ ਸੁੱਜਣਾ, [[ਮਾਈਐਲਜੀਆ|ਪੱਠਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ]], ਅਤੇ [[ਸਿਰਦਰਦ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਕਚਿਆਣ]], ਉਲਟੀ, ਅਤੇ [[ਦਸਤ]] ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਜਿਗਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰਦਾ|ਗੁਰਦਿਆਂ]] ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸੀਲਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <!--<ref name=WHO2014/> --> ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ [[ਖੂਨ ਵੱਗਣ]] ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਣ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=WHO2014>{{cite web|title=Ebola virus disease Fact sheet N°103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization|accessdate=12 April 2014|date=March 2014}}</ref> <!-- ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਨਿਦਾਨ--> ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਕਿਸੇ ਲਾਗ ਗ੍ਰਸਤ ਜਾਨਵਰ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਜਾਂ [[ਫਰੂਟ ਚਮਗਾਦੜ]] ਦੇ [[ਖੂਨ]] ਜਾਂ [[ਸਰੀਰਕ ਤਰਲ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ;ਤੇ ਫੈਲਸ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੇ ਫੈਲਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=WHOAir2014>{{cite web|title=2014 Ebola Virus Disease (EVD) outbreak in West Africa|url=http://www.who.int/ith/updates/20140421/en/|website=WHO|accessdate=3 August 2014|date=Apr 21 2014}}</ref> ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਰੂਟ ਚਮਗਾਦੜ ਸੰਕ੍ਰਮਿਤ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਵਾਇਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੈਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ ਫੈਲਣ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਰੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ [[ਸ਼ੁਕਰਾਣੂਆਂ]] ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਫੈਲਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਨਿਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਦੂਜੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮਲੇਰੀਆ]], [[ਕੋਲਰਾ]] ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ [[ਵਿਸ਼ਾਣੂਆਂ ਕਾਰਨ ਖੂਨ ਵੱਗਣ ਵਾਲਾ ਬੁਖਾਰ]] ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਖੂਨ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੀ ਵਾਇਰਲ [[ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼]], ਵਾਇਰਲl [[RNA]], ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> <!-- ਰੋਕਥਾਮ --> ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਨੂੰ ਲਾਗ ਗ੍ਰਸਤ ਬਾਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣਾ ਰੋਕਣਾ ਸ਼ਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੌ ਲਾਗ ਵਾਸਤੇ ਜਾਂਚ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜੇ ਰੋਗ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਮੀਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੀਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਰੱਖਿਆਤਮਕ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣਾ ਵੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ,<!--<ref name=WHO2014/> --> ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੋਗ ਵਾਲੇ ਵਅਕਤੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆਤਮਕ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ [[ਹੱਥ ਧੋਣਾ]] ਵੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਰੋਗ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਤਰਲ ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> <!-- ਇਲਾਜ, ਰੋਗ ਦੇ ਠੀਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ--> ਇਸ ਰੋਗ ਲਈ ਕੋਈ ਖਾਸ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਲਾਗ ਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ [[ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਾਜ]] (ਪੀਣ ਲਈ ਹਕਲਾ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਅਤੇ [[ਨਸ ਰਾਹੀਂ ਤਰਲ ਦੇਣਾ]]।<ref name=WHO2014/> ਇਸ ਰੋਗ ਵਿੱਚ [[ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ]] ਉੱਚੀ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਨਾਲ ਲਾਗਗ੍ਰਸਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਸਰ 50% ਅਤੇ 90% ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=WHO2014/><ref name="Elsevier/Academic Press">{{cite book|author1=C.M. Fauquet|title=Virus taxonomy classification and nomenclature of viruses; 8th report of the International Committee on Taxonomy of Viruses|date=2005|publisher=Elsevier/Academic Press|location=Oxford|isbn=9780080575483|page=648|url=http://books.google.ca/books?id=9Wy7Jgy5RWYC&pg=PA648}}</ref> ਇਬੋਲਾ ਵਾਇਰ ਦੀ ਰੋਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਸੁਡਾਨ]] ਅਤੇ [[ਕਾਂਗੋ]] ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<!--<ref name=WHO2014/> --> ਇਹ ਰੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਉਪ-ਸਹਾਰਾ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> 1976 ਤੋਂ (ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ) 2013 ਤਕ, ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 1,000 ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਕ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲਾਗ ਲੱਗੀ ਹੈ।<ref name=WHO2014/><ref name=MMWRJune2014>{{cite web|title=Ebola Viral Disease Outbreak — West Africa, 2014|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6325a4.htm?s_cid=mm6325a4_w|website=CDC|accessdate=26 June 2014|date=June 27, 2014}}</ref> ਹੁਣ ਤਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ [[2014 ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਬੋਲਾ ਦਾ ਹਮਲਾ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਗਿਨੀ]], [[ਸਿਏਰਾ ਲਿਓਨ]], [[ਲਾਈਬੇਰੀਆ]] ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name=CDC2014>{{cite web|title=CDC urges all US residents to avoid nonessential travel to Liberia, Guinea, and Sierra Leone because of an unprecedented outbreak of Ebola.|url=http://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/warning/ebola-liberia|website=CDC|accessdate=2 August 2014|date=July 31, 2014}}</ref><ref name=CDCAug2014N>{{cite web|title=Outbreak of Ebola in Guinea, Liberia, and Sierra Leone|url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/guinea/index.html|website=CDC|accessdate=5 August 2014|date=August 4, 2014}}</ref> ਅਗਸਤ 2014 ਤਕ 1600 ਮਾਮਲੇ ਪਛਾਣ ਲਏ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{cite web|title=Ebola virus disease update - West Africa|url=http://www.who.int/csr/don/2014_08_04_ebola/en/|website=WHO|accessdate=6 August 2014|date=Aug 4, 2014}}</ref> ਇੱਕ [[ਵੈਕਸੀਨ]] ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਹਨ; ਪਰ ਅਜੇ ਕੋਈ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=WHO2014/> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|colwidth=25em}} ; ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Klenk|first=Hans-Dieter|title=Marburg and Ebola Viruses (Current Topics in Microbiology and Immunology)|url=https://archive.org/details/marburgebolaviru0000unse|date=January 1999|publisher=Springer-Verlag Telos|location=Berlin|isbn=978-3-540-64729-4|ref=CITEREFKlenk1999}} * {{Cite book|first1=Hans-Dieter|last1=Klenk|first2=Heinz|last2=Feldmann|title=Ebola and Marburg viruses: molecular and cellular biology|url=http://books.google.com/?id=EV_mFgnyPoMC|format=Limited preview|year=2004|publisher=Horizon Bioscience|location=Wymondham, Norfolk, UK|isbn=978-0-9545232-3-7|ref=CITEREFKlenkFeldmann2004}} * {{Cite book|last=Kuhn|first=Jens H.|title=Filoviruses: A Compendium of 40 Years of Epidemiological, Clinical, and Laboratory Studies. Archives of Virology Supplement, vol. 20|url=http://books.google.com/?id=LaOue0F9Ns4C|format=Limited preview|year=2008|publisher=SpringerWienNewYork|location=Vienna|isbn=978-3-211-20670-6|ref=CITEREFKuhn2008}} * {{Cite book|last1=McCormick|first1=Joseph|last2=Fisher-Hoch|first2=Susan|others=Horvitz, Leslie Alan|title=Level 4: Virus Hunters of the CDC|url=http://books.google.com/?id=QEvR3aJX2m0C|format=Limited preview|origyear=1996|edition=Updated [3rd]|year=1999|publisher=Barnes & Noble|isbn=978-0-7607-1208-5|ref=CITEREFMcCormickFisher-Hoch1999|month=June}} * {{Cite book|last=Pattyn|first=S. R.|title=Ebola Virus Haemorrhagic Fever|year=1978|url=http://www.itg.be/ebola/|format=Full free text|edition=1st|publisher=Elsevier/North-Holland Biomedical Press|location=Amsterdam|isbn=0-444-80060-3|ref=CITEREFPattyn1978|access-date=2014-08-18|archive-date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20101211083855/http://www.itg.be/ebola/|dead-url=yes}} * {{Cite book| last1 = Ryabchikova| first1 = Elena I.| last2 = Price| first2 = Barbara B.| title = Ebola and Marburg Viruses: A View of Infection Using Electron Microscopy| year = 2004| publisher = Battelle Press| location = Columbus, Ohio| isbn = 978-1-57477-131-2| ref = CITEREFRyabchikovaPrice2004 }} {{Refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{Refbegin}} * [http://viralzone.expasy.org/all_by_species/207.html ViralZone: Ebola-like viruses] – Virological repository from the [[Swiss Institute of Bioinformatics]] * [http://www.cdc.gov/vhf/ebola/ CDC: Ebola hemorrhagic fever] – Centers for Disease Control and Prevention, Special Pathogens Branch * [http://www.who.int/csr/disease/ebola/en/ WHO: Ebola haemorrhagic fever] – World Health Organization, Global Alert and Response * [http://www.viprbrc.org/brc/home.do?decorator=filo Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Filoviridae]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola 3D macromolecular structures of the Ebola virus archived in the EM Data Bank(EMDB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808072117/http://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/searchResults.html/?q=ebola |date=2014-08-08 }} * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&ie=UTF8&t=h&ll=27.371767,5.273438&spn=110.017392,184.21875&z=2&source=embed&dg=feature Google Map of Ebola Outbreaks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819171607/https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=202977755949863934429.0004c658eb30f9c4fb1c0&ie=UTF8&t=h&ll=27.371767,5.273438&spn=110.017392,184.21875&z=2&source=embed&dg=feature |date=2014-08-19 }} * [http://www.who.int/csr/bioriskreduction/filovirus_infection_control/en/ WHO recommended infection control measures] {{Refend}} ek4gl338jfm6c1nljg5ukrjxdwpvq3g 0 43173 843620 283288 2026-07-30T00:18:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843620 wikitext text/x-wiki [[File:The-Simplest-Integrated-Multicellular-Organism-Unveiled-pone.0081641.s003.ogv|thumb|''[[ਟੈਟਰਾਬੀਨਾ ਸੋਸੀਐਲਿਸ]]'' ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।]] [[File:C elegans stained.jpg|thumb|right|ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ''[[ਕੀਨਾਰਹੈਬਡਾਈਟਿਸ ਐਲੀਗਨਜ਼]]'' ਨੂੰ ਰੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਦੇ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਭਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਣ।]] '''ਬਹੁਕੋਸ਼ੀ ਜੀਵ''' ਉਹ [[ਜੀਵ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਕੋਸ਼ਾਣੂ]] ਹੋਣ ਜਦਕਿ [[ਇੱਕ-ਕੋਸ਼ੀ ਜੀਵ]] ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਾਣੂ ਵਾਲ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਕੋਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਣਾਉਣ ਖ਼ਾਤਰ ਇਹਨਾਂ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book | last = Becker et al | first = Wayne M. | authorlink = | title = The world of the cell | url = https://archive.org/details/worldofcell0000unse | publisher = [[Benjamin Cummings|Pearson Benjamin Cummings]] | series = | year = 2009 | doi = | isbn = 978-0-321-55418-5 | page = [https://archive.org/details/worldofcell0000unse/page/480 480]}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ]] k3xizq4ilhp7zdngbwl2d9qqbgom5bl 0 43749 843448 814657 2026-07-29T21:25:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843448 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox}}{{Infobox person | name = ਵਿਨਾਇਕ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ | image = | caption = ਵਿਨਾਇਕ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ | birth_date = 28 ਮਈ 1883 | birth_place = [[ਭਾਗੁਰ]], [[ਨਾਸਿਕ]], ਮਹਾਂਰਸ਼ਟਰ | death_date = {{death date and age|df=yes|1966|2|26|1883|5|28}}<br>[[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]], ਭਾਰਤ | death_cause = [[ਸਲੇਖਾਨਾ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ | known_for = [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]], [[ਹਿੰਦੂਤਵ]] | education = Bachelor of Arts from [[Fergusson College]], [[ਪੁਣੇ]], ਮਹਾਂਰਸ਼ਟਰ ([[ਭਾਰਤ]]); [[Barrister]] from [[The Honourable Society of Gray's Inn]], ਲੰਦਨ (ਇੰਗਲੈਂਡ). | party = [[ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਸਭਾ]] | religion = ਹਿੰਦੂ | spouse = ਯਮੁਨਾਬਾਈ | parents = ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ <br> ਯਸ਼ੋਦਾ ਸਾਵਰਕਰ | relatives = [[ਗਣੇਸ਼ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ]] (ਭਰਾ), ਨਰਾਇਣ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ (ਭਰਾ), ਮੈਨਾ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ (ਭੈਣ) | children = Prabhakar (died in infancy), Vishwas Savarkar and daughter Prabhat Chiplunkar | signature = }} '''ਵਿਨਾਇਕ ਦਮੋਦਰ ਸਾਵਰਕਰ''' (28 ਮਈ 1883 – 26 ਫ਼ਰਵਰੀ 1966) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ<ref>{{Cite book|last=Chandra|first=Bipan|title=India's Struggle for Independence|url=https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse|publisher=Penguin Books India|location=New Delhi|year=1989|page=[https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse/page/145 145]|isbn=978-0-14-010781-4}}</ref><ref name="pandav">{{Cite book | title = Veer Savarkar | url = https://archive.org/details/dli.bengal.10689.13532 | first = Dhananjay | last = Keer | publisher = Popular Prakashan | location = Bombay | year = 1966 | oclc = 3639757 | isbn = 978-0-86132-182-7}}</ref> ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ''ਵੀਰ ਸਾਵਰਕਰ'' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਤ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ [[ਹਿੰਦੂਤਵ]] ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਓਹਨਾ ਨੇ ਬੜਾ ਖ਼ਾਸ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੈ। ਸਾਵਰਕਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਹਿੰਦੂ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} m98oplwv5lc1trlvfoq32ztyrhyud3o 0 44134 843417 463615 2026-07-29T20:53:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843417 wikitext text/x-wiki {{Infobox Organization |name = ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ<br/>অনুশীলন সমিতি |image = Anushilan samiti symbol.jpg |size = 200px |motto = ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ |formation = 1906 |type = ਗੁਪਤ ਇਨਕ਼ਲਾਬੀ ਸੰਗਠਨ |purpose = ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ |key_people = |location = }} '''ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਸਮਿਤੀ''' ([[ਬੰਗਾਲੀ]]:অনুশীলন সমিতি) [[ਬੰਗਾਲ]]<ref>{{cite book|last=Goldstone|first=Jack A.|title=States, parties, and social movements|url=https://archive.org/details/statespartiessoc0000unse|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2003|pages=[https://archive.org/details/statespartiessoc0000unse/page/183 183]|isbn=978-0-521-01699-5|accessdate=January 18, 2010}}</ref> ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਪਤ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਅਨੁਸ਼ੀਲਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰਤ ਦਰ ਪਰਤ ਖੋਲਣਾ ਜਾਂ ਖੋਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਸਮਿਤੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਕਲੱਬ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਲਕੱਤਾ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਢਾਕਾ]] ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਇਸ ਸਮਿਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|last=Chopra|first=Pran Nath|title=A comprehensive history of modern India|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=2003|volume=3|pages=206|isbn=978-81-207-2506-5|url=http://books.google.com/books?id=RAON5AW4yUEC&pg=PA206&dq=terrorist+%22anushilan+samiti%22&lr=&num=100&as_brr=3&ei=U-hTS8SbHp_4lAS2-6iaDQ&cd=2#v=onepage&q=terrorist%20%22anushilan%20samiti%22&f=false}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] i33an0kgwd5ublcbduh5bzqzubvckbh 0 46735 843546 841736 2026-07-29T23:07:45Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843546 wikitext text/x-wiki {{ਚੀਨੀ ਲਿਖਤ}} {{Infobox political party | colorcode = {{ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ/ਮੈਟਾ/ਕਲਰ}} | party_name = ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ | native_name = {{noitalic|{{nobold|中国共产党}}}}<br />Zhōngguó Gòngchǎndǎng | lang1 = ਚੀਨੀ | name_lang1 = 中国共产党 | newspaper = ''[[ਪੀਪਲਜ਼ ਡੇਲੀ]]'' | logo = [[File:Danghui.svg|180px|The emblem of the Communist Party of China.]]<br>ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ | leader1_title = ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ | leader1_name = [[ਸ਼ੀ ਚਿਨਪਿੰਙ]] | leader2_title = ਪੌਲਿਟਬਿਊਰੋ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਕਮੇਟੀ | leader2_name = {{unbulleted list|[[ਸ਼ੀ ਚਿਨਪਿੰਙ]]|[[ਲੀ ਕਚਿਆਂਙ]]|[[ਛੰਙ ਦਚਿਆਂਙ]]|[[ਯੂ ਛੰਙਸ਼ੰਙ]]|[[ਲਿਊ ਯੁਨਸ਼ਾਨ]]|[[ਵੰਙ ਚੀਸ਼ਾਨ]]|[[ਛਾਂਙ ਕਾਓਲੀ]]}} | founded = 1 ਜੁਲਾਈ 1921 | youth_wing = ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੌਜਵਾਨ ਲੀਗ | wing1_title = [[ਫ਼ੌਜ|ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦਸਤਾ]] | wing1 = [[ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ]] | membership = 8.67 ਕਰੋੜ<ref name="membership">{{cite web | url = http://www.businessweek.com/news/2014-06-30/china-s-communist-party-reports-first-new-member-drop-in-decade | title = China’s Communist Party Reports First New Member Drop in Decade | date = 30 June 2014 | accessdate = 30 June 2013 | work = [[Bloomberg Businessweek]] | publisher = [[Bloomberg L.P.]]}}</ref> | membership_year = ਕੁਲਾਈ 2014 | headquarters = [[Zhongnanhai]], [[ਬੀਜਿੰਗ]] | ideology = [[ਕਮਿਊਨਵਾਦ]], [[ਚੀਨੀ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਸਾਮਵਾਦ]] | position = [[ਦੂਰ-ਖੱਬੀ ਧਿਰ]] (ਇਤਹਾਸਕ)<br>ਏਕੀਕਿਰਤ | international = [[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅਤੇ ਵਰਕਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੀਟਿੰਗ]] (ਨਿਗਰਾਨ) | seats1 = {{Composition bar|2157|2987|hex={{ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ/ਮੈਟਾ/ਕਲਰ}}}} | seats1_title = [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਪਲਜ਼ ਕਾਂਗਰਸ]] (ਸੀਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) | flag = [[File:Flag of the Chinese Communist Party.svg|200px|border]] | website = [http://english.cpc.people.com.cn/ english.cpc.people.com.cn] | country = ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ }} {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਚੀਨੀ | showflag = p | title = ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ | t = {{linktext|中國|共產黨}} | s = {{linktext|中国|共产党}} | p = Zhōngguó Gòngchǎndǎng | j = zung<sup>1</sup>gwok<sup>3</sup> gung<sup>6</sup>caan<sup>2</sup>dong<sup>2</sup> | poj = Tiong-kok Kiōng-sán-tóng | mi = {{IPAc-cmn|zh|ong|1|g|uo|2|-|g|ong|4|ch|an|3|d|ang|3}} | altname = ਛੋਟਾ ਨਾਂ | c2 = 中共 | p2 = Zhōng Gòng | j2 = zung<sup>1</sup> gung<sup>6</sup> | mi2 = {{IPAc-cmn|zh|ong|1|g|ong|4}} | poj2 = Tiong Kiōng | order = st | tib = ཀྲུང་གོ་གུང་ཁྲན་ཏང | wylie = krung go gung khran tang | uig = جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيە | uly = Junggo Kommunistik Partiye | uyy = Junggo Kommunistik Partiyə | usy = Җуңго Коммунистик Партийə }} '''ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ''' ('''ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ.'''){{#tag:ref|ਕਈ ਵਾਰ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੀ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।|group=note}} [[ਚੀਨ|ਚੀਨ ਦੇ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ। ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹਦੇ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ 8 ਹੋਰ ਕਨੂੰਨੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚਾ (ਚੀਨ)|ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚਾ]] ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1921 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਛਨ ਦੂਸ਼ਿਊ ਅਤੇ ਲੀ ਦਾਤਸਾਓ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਅਤੇ 1949 ਤੱਕ ਇਹਨੇ [[ਚੀਨੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|10 ਵਰ੍ਹੇ ਚੱਲੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਵਿੱਚ [[ਕਵੋਮਿਨਤਾਂਙ]] ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 8.67 ਕਰੋੜ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਆਸੀ ਦਲ ਹੈ। {{Reflist|group=note}} ===ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੜੀ=== ;ਲੇਖ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ {{Refbegin}} *{{cite news |author=Abrami, Regina; Malesky, Edmund; Zheng, Yu |authorlink= |year=2008 |title=Accountability and।nequality in Single-Party Regimes: A Comparative Analysis of Vietnam and China |journal= |volume= |issue= |pages=1–46 |publisher=University of California Press |doi= |url=http://www.sscnet.ucla.edu/polisci/cpworkshop/papers/Malesky.pdf |ref=CITEREFAbramiMaleskyZheng2008 |access-date=2014-09-18 |archive-date=2016-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216202350/http://www.sscnet.ucla.edu/polisci/cpworkshop/papers/Malesky.pdf |url-status=dead }} *{{cite news |author=Brown, Kerry |authorlink= |date=2 August 2012 |title=The Communist Party of China and।deology |journal=China: An।nternational Journal |volume=10 |issue=2 |pages=52–68 |publisher=National University of Singapore Press (NUS Press) |doi= |url=http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/china/v010/10.2.brown.pdf |ref=CITEREFBrown2012 }} *{{cite news |author=Chambers, David।an |authorlink= |date=30 April 2002 |title=Edging।n from the Cold: The Past and Present State of Chinese।ntelligence Historiography |journal=Journal of the American।ntelligence Professional |volume=56 |issue=3 |pages=31–46 |publisher=Central।ntelligence Agency |doi= |url=http://books.google.no/books?id=WCgZJwXbNEEC&pg=PA31#v=onepage&q&f=false |ref=CITEREFChambers2002 }} *{{cite news |author=Dynon, Nicholas |authorlink= |date=July 2008 |title="Four Civilizations" and the Evolution of Post-Mao Chinese Socialist।deology |journal=The China Journal |volume=60 |issue= |pages=83–109 |publisher=University of Chicago Press |doi= |url=http://www.jstor.org/discover/10.2307/20647989?uid=3738744&uid=2134&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103099697187 |ref=CITEREFDynon2008 }} *{{cite news |last1=Li |first1=Cheng |authorlink= |date=19 November 2009 |title=Intra-Party Democracy in China: Should We Take।t Seriously? |journal= |volume=30 |issue=4 |pages=1–14 |publisher=China Leadership Monitor |doi= |url=http://www.brookings.edu/research/papers/2009/11/fall-china-democracy-li |ref=CITEREFLi2009 }} *{{cite news |last1=Köllner |first1=Patrick |authorlink= |date=August 2013 |title=Informal।nstitutions in Autocracies: Analytical Perspectives and the Case of the Chinese Communist Party |journal= |volume= |issue=232 |pages=1–30 |publisher=German।nstitute of Global and Area Studies |doi= |url=http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp232_koellner.pdf |ref=CITEREFKöllner2013 |access-date=2014-09-18 |archive-date=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117145421/https://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp232_koellner.pdf |dead-url=yes }} *{{cite news |last1=Miller |first1=H. Lyman |authorlink= |date=19 November 2009 |title=Hu Jintao and the Party Politburo |journal= |volume=32 |issue=9 |pages=1–11 |publisher=China Leadership Monitor |doi= |url=http://media.hoover.org/sites/default/files/documents/clm9_lm.pdf |ref=CITEREFMiller2011 |access-date=18 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413163540/https://media.hoover.org/sites/default/files/documents/clm9_lm.pdf |dead-url=yes }} {{Refend}} ;ਕਿਤਾਬਾਂ {{Refbegin}} * {{cite book | author = [[Richard Baum|Baum, Richard]] | ref = CITEREFBaum1996 | title = Burying Mao: Chinese Politics in the Age of Deng Xiaoping | url = https://archive.org/details/buryingmao00rich | publisher = Princeton University Press | year = 1996 | isbn = 0691036373 | edition = }} * {{cite book | author = Baylis, Thomas | title = Governing by Committee: Collegial Leadership in Advanced Societies | url = https://archive.org/details/governingbycommi0000bayl | location = | publisher = State University of New York Press | year = 1989 | isbn = 9780887069444 | ref = CITEREFBaylis1989 }} * {{cite book | author = Bush, Richard | ref = CITEREFBush2005 | title = Untying the Knot: Making Peace in the Taiwan Strait | url = https://archive.org/details/untyingknot00rich | publisher = Brookings।nstitution Press | year = 2005 | isbn = 0815797818 | edition = }} * {{cite book | author = Broodsgaard, Kjeld Erik; Yongnian, Zheng | ref = CITEREFBroodsgaardYongnian2006 | title = The Chinese Communist Party in Reform | publisher = Routledge | year = 2006 | isbn = 0203099281 | edition = }} * {{cite book |last=Carter |first=Peter |title=Mao |url=https://archive.org/details/mao0000cart |year=1976 |publisher=Oxford University Press |ref=CITEREFCarter1976 |isbn= 0192731408}} * {{cite book | author = Chan, Adrian | ref = CITEREFChan2003 | title = Chinese Marxism | url = https://archive.org/details/chinesemarxism0000adri | publisher = Continuum Publishing | year = 2003 | isbn = 0826473075 | edition = }} * {{cite book | author = [[Ronald Coase|Coase, Ronald]]; Wang, Ling, | ref = CITEREFCoaseWang2012 | title = How China Became Capitalist | url = https://archive.org/details/howchinabecameca0000coas | publisher = Palgrave Macmillan | year = 2012 | isbn = 1137019360 | edition = }} * {{cite book | author = Ding, X.L. | ref = CITEREFDing2006 | title = The Decline of Communism in China: Legitimacy Crisis, 1977–1989 | publisher = Cambridge University Press | year = 2006 | isbn = 0521026237 | edition = }} * {{cite book |last=Feigon |first=Lee |authorlink=Lee Feigon |title=Mao: A Reinterpretation |url=https://archive.org/details/maoreinterpretat0000feig |year=2002 |isbn= 1566635225 |publisher=Ivan R. Dee |ref=CITEREFFeigon2002}} * {{cite book | author = Finer, Catherine Jones | ref = CITEREFFiner2003 | title = Social Policy Reform in China: Views from Home and Abroad | url = https://archive.org/details/socialpolicyrefo0000unse_y4l8 | publisher = Ashgate Publishing | year = 2003 | isbn = 0754631753 | edition = }} * {{cite book | author = Fu, Zhengyuan | ref = CITEREFFu1993 | title = Autocratic Tradition and Chinese Politics | url = https://archive.org/details/autocratictradit0000fuzh | publisher = Cambridge University Press | year = 1993 | isbn = 0521442281 | edition = }} * {{cite book | author = Gao, James | ref = CITEREFGao2009 | title = Historical Dictionary of Modern China (1800–1949) | publisher = Scarecrow Press | year = 2009 | isbn = 0810863081 | edition = }} * {{cite book | author = [[A. James Gregor|Gregor, A. James]] | ref = CITEREFGregor1999 | title = Marxism, China & Development: Reflections on Theory and Reality | publisher = Transaction Publishers | year = 1999 | isbn = 1412828155 | edition = }} * {{cite book | author = Gucheng, Li | ref = CITEREFGucheng1995 | title = A Glossary of Political Terms of the People's Republic of China | url = https://archive.org/details/glossaryofpoliti0000liku | publisher = Chinese University Press | year = 1995 | isbn = 9622016154 | edition = }} * {{cite book | author = Guo, Sujian | ref = CITEREFGuo2012 | title = Chinese Politics and Government: Power,।deology and Organization | publisher = Routledge | year = 2012 | isbn = 0415551382 | edition = }} * {{cite book | author = Guo, Sujian; Guo, Baogang | ref = CITEREFGuoGuo2008 | title = China in Search of a Harmonious Society | publisher = Rowman & Littlefield{{!}}Lexington Books | year = 2008 | isbn = 0739126245 | edition = }} * {{cite book | author = Heazle, Michael; Knight, Nick | ref = CITEREFHeazleKnight2007 | title = China–Japan Relations in the Twenty-first Century: Creating a Future Past? | publisher = Edward Elgar Publishing | year = 2007 | isbn = 1781956235 | edition = }} * {{cite book | author =।zuhara, Misa | ref = CITEREFIzuhara2013 | title = Handbook on East Asian Social Policy | publisher = Edward Elgar Publishing | year = 2013 | isbn = 085793029X | edition = }} * {{cite book | author = Keping, Yu | ref = CITEREFYu2010 | title = Democracy and the Rule of Law in China | publisher = Brill Publishers | year = 2010 | isbn = 9004182128 | edition = }} * {{cite book | author = Kornberg, Judith; Faust, John | ref = CITEREFKornbergFaust2005 | title = China in World Politics: Policies, Processes, Prospects | publisher = University of British Columbia Press | year = 2005 | isbn = 1588262480 | edition = }} * {{cite book | author = [[Robert Lawrence Kuhn|Kuhn, Robert Lawrence]] | ref = CITEREFKuhn2011 | title = How China's Leaders Think: The।nside Story of China's Past, Current and Future Leaders | url = https://archive.org/details/howchinasleaders0000kuhn | publisher = John Wiley & Sons | year = 2011 | isbn = 1118104250 | edition = }} * {{cite book | author = Latham, Kevin | ref = CITEREFLatham2007 | title = Pop Culture China!: Media, Arts, and Lifestyle | url = https://archive.org/details/popculturechinam0000lath | publisher = ABC-CLIO | year = 2007 | isbn = 1851095829 | edition = }} * {{cite book | editor = Leung, Edwin Pak-wah | ref = CITEREFLeung1992 | title = Historical Dictionary of Revolutionary China, 1839–1976 | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000unse | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 1992 | isbn = 0313264570 | edition = }} * {{cite book | author = Li, Cheng | ref = CITEREFLi2009 | title = China's Changing Political Landscape: Prospects for Democracy | publisher = Brookings।nstitution Press | year = 2009 | isbn = 0815752083 | edition = }} * {{cite book | author = Liu, Guoli | ref = CITEREFLiu2011 | title = Politics and Government in China | url = https://archive.org/details/politicsgovernme0000liug | publisher = ABC-CLIO | year = 2011 | isbn = 0313357315 | edition = }} * {{cite book | author = Joseph, William | ref = CITEREFJoseph2010 | title = Politics in China: an।ntroduction | volume = | publisher = Oxford University Press | year = 2010 | isbn = 0195335309 | edition = }} * {{cite book | author = Mackerras, Colin; McMillen, Donald; Watson, Andrew | ref = CITEREFMackerrasMcMillenWatson2001 | title = Dictionary of the Politics of the People's Republic of China | publisher = Routledge | year = 2001 | isbn = 0415250676 | edition = }} * {{cite book | author = [[Richard McGregor|McGregor, Richard]] | ref = CITEREFMcGregor2012 | title = The Party: The Secret World of China's Communist Rulers | url = https://archive.org/details/partysecretworld0000mcgr_i3r3 | publisher = Harper Perennial | edition = 2nd | year = 2012 | isbn = 0061708763 }} * {{cite book | author = Musto, Marcello | ref = CITEREFMusto2008 | title = Karl Marx S Grundrisse: Foundations of the Critique of Political Economy 150 Years Later | publisher = Routledge | year = 2008 | isbn = 1134073828 | edition = }} * {{cite book | author = Smith,।vian; West, Nigel | ref = CITEREFSmithWest2012 | title = Historical Dictionary of Chinese।ntelligence | publisher = Scarecrow Press | year = 2012 | isbn = 0810871742 | edition = }} * {{cite book | author = Ogden, Chris | ref = CITEREFOgden2013 | title = Handbook of China s Governance and Domestic Politics | publisher = Routledge | year = 2013 | isbn = 1136579532 | edition = }} * {{cite book | author = Organisation for Economic Co-operation and Development | ref = CITEREFOrganisation_for_Economic_Co-operation_and_Development2005 | title = Governance in China | publisher = OECD Publishing | year = 2005 | isbn = 9264008446 | edition = }} *{{cite book|author= Saich, Tony; Yang, Benjamin |title= The Rise to Power of the Chinese Communist Party: Documents and Analysis |url= https://archive.org/details/risetopowerofchi0000unse |year= 1995 |publisher=M.E. Sharpe |location= |isbn= 1563241552 |ref=CITEREFSaichYang1995 }} *{{cite book|last= Schram |first= Stuart |authorlink= Stuart R. Schram |title= Mao Tse-Tung |url= https://archive.org/details/maosetung0000stua |year= 1966 |publisher=Simon & Schuster |location= |isbn= 0140208402 |ref=CITEREFSchram1966 }} * {{cite book | author = [[David Shambaugh|Shambaugh, David]] | ref = CITEREFShambaugh2008 | title = China's Communist Party: Atrophy and Adaptation | url = https://archive.org/details/chinascommunistp0000sham | publisher = University of California Press]] | year = 2008 | isbn = 0520254929 | edition = }} * {{cite book | author = Shambaugh, David | ref = CITEREFShambaugh2013 | title = China Goes Global: The Partial Power | url = https://archive.org/details/chinagoesglobalp0000sham | publisher = Oxford University Press | year = 2013 | isbn = 0199323690 | edition = }} * {{cite book | author = Sullivan, Lawrence | ref = CITEREFSullivan2007 | title = Historical Dictionary of the People's Republic of China | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000sull_q3p9 | publisher = Scarecrow Press| year = 2007 | isbn = 0810864436 | edition = }} * {{cite book | author = Sullivan, Lawrence | ref = CITEREFSullivan2012 | title = Historical Dictionary of the Chinese Communist Party | url = https://archive.org/details/historicaldictio0000sull_g0u2 | publisher = Scarecrow Press | year = 2012 | isbn = 0810872250 | edition = }} * {{cite book | author = [[Jonathan Unger|Unger, Jonathan]] | ref = CITEREFUnger2002 | title = The Nature of Chinese Politics: From Mao to Jiang | publisher = M.E. Sharpe | year = 2002 | isbn = 0765641151 | edition = }} * {{cite book | author = Van de Ven, Hans J. | ref = CITEREFVan_de_Ven1991 | title = From Friend to Comrade: The Founding of the Chinese Communist Party, 1920–1927 | url = https://archive.org/details/fromfriendtocomr00vand | publisher = University of California Press | year = 1991 | isbn = 0520910877 | edition = }} * {{cite book | author = [[Ezra Vogel|Vogel, Ezra]] | ref = CITEREFVogel2011 | title = Deng Xiaoping and the Transformation of China | url = https://archive.org/details/dengxiaopingtran0000voge | publisher = Harvard University Press | year = 2011 | isbn = 0674055446 | edition = }} * {{cite book | author = Wang, Gunwu; Zheng, Yongian | ref = CITEREFWangZheng2012 | title = China: Development and Governance | publisher = World Scientific | year = 2012 | isbn = 9814425834 | edition = }} * {{cite book | author = White, Stephen | ref = CITEREFWhite2000 | title = Russia's New Politics: The Management of a Postcommunist Society | url = https://archive.org/details/russiasnewpoliti0000whit | publisher = Cambridge University Press | year = 2000 | isbn = 0521587379 | edition = }} * {{cite book | author = Wong, Yiu-chung | ref = CITEREFWong2005 | title = From Deng Xiaoping to Jiang Zemin: Two Decades of Political Reform in the People's Republic of China | url = https://archive.org/details/fromdengxiaoping0000wong | publisher = University Press of America | year = 2005 | isbn = 076183074X | edition = }} * {{cite book | author = Zheng, Suisheng | ref = CITEREFZheng2004 | title = A Nation-state by Construction: Dynamics of Modern Chinese Nationalism | publisher = Stanford University Press | year = 2004 | isbn = 0804750017 | edition = }} {{Refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Communist Party of China|ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ}} * [http://english.peopledaily.com.cn ''People's Daily''], ਦਫ਼ਤਰੀ ਤਰਜਮਾਨ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ]] stz5fflivhqfttiatlh5mivod81igkk 0 48356 843386 756944 2026-07-29T20:17:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843386 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site | name = Silk Exchange | native_name = Llotja de la Seda | native_language = ਵਾਲੈਂਸੀਅਨ | native_name2 = Lonja de Seda | native_language2 = [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] | image = Llonja.jpg | caption = | locmapin = | map_caption = | lat_degrees = 39 | lat_minutes = 28 | lat_seconds = 27.9 | lat_direction = N | long_degrees = 0 | long_minutes = 22 | long_seconds = 42.4 | long_direction = W | coord_format = dms | coord_parameters = region:ES-VC_type:landmark | location = [[ਵਾਲੈਂਸੀਆ, ਸਪੇਨ|ਵਾਲੈਂਸੀਆ]], [[Valencian Community]], [[ਸਪੇਨ]] | elevation = | built = | architect = [[Pere Compte]] | architecture = [[Gothic architecture|Gothic]]<br />[[Renaissance architecture|Renaissance]] | visitation_num = | visitation_year = 2009 | governing_body = | designation1 = WHS | designation1_offname = Lonja de la Seda de Valencia | designation1_date = [[List of World Heritage Sites by year of inscription#1996 (20th session)|1996]]<small>　(20th [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_number = [http://whc.unesco.org/en/list/782 782] | designation1_criteria = i, iv | designation1_type =ਸਭਿਆਚਾਰਕ | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = {{ESP}} | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = [[List of World Heritage Sites in Europe|Europe and North America]] | designation2 = Spain | designation2_offname = Lonja de la Seda | designation2_type = Real property | designation2_criteria = [[ਸਮਾਰਕ (ਸਪੇਨ)|ਸਮਾਰਕ]] | designation2_date = 3 ਜੂਨ 1931 | delisted2_date = | designation2_partof = | designation2_number = (R.I.) - 51 - 0000968 - 00000 | designation2_free1name = | designation2_free1value = | designation2_free2name = | designation2_free2value = | designation2_free3name = | designation2_free3value = }} [[Image:Valencia, loggia della seta, interno, sala delle contrattazioni, 01,0.jpg|thumb|upright|The Hall of Columns]] '''ਲਲੋਤਜ਼ਾ ਦੇ ਲਾ ਸੀਦਾ''' (ਵਲੀਸੀਅਨ ਉਚਾਰਨ: [ˈʎɔdʒa ðe la ˈseða], [[ਸਪੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਸਪੈਨਿਸ਼]]: Lonja de la Seda, [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] "Silk Exchange") [[ਵਾਲੈਂਸੀਆ]] [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਵਲੀਸੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਹ 1482 ਤੋਂ 1548 ਦਰਮਿਆਨ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ। [[ਯੂਨੇਸਕੋ]] ਵਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਇਆ ਹੈ। <ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/782 |title=La Lonja de la Seda de Valencia - UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date= |accessdate=2011-04-10}}</ref> ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਪਿਛੇ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ, ਤੇਲ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਨਾ ਸਿਰਫ ਤੇਲ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਬਲਕਿ ਹਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1348 ਵਿੱਚ ਇਥੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤੀ ਕਪੜੇ (Percale) ਦਾ ਵਪਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।'<ref>"I am an illustrious house built in fifteen years. Try and See, fellow-citizens, how negotiation is such a good thing when there is no lie in the speech, when it swears to the neighbour and does not deceive him, when it does not lend money with an interest charge for its use. The merchant who acts this way will prosper galore and at the end he will enjoy the eternal life.</ref> ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Torres de Serrans.jpg|Serranos Towers File:Valencia - Gargoyles.jpg|Some Gargoyles of Llotja de la Seda File:Llotja escut pmercat2.jpg|Royal arms of Kingdom of Valencia in the Llotja File:Sant Joan del Mercat València2.jpg|Sant Joan </gallery> ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == {{Commonscat|Llotja de la Seda}} * {{cite book |last=Coromines |first=Joan |title=Breve diccionario etimológico de la lengua castellana |url=https://archive.org/details/brevediccionario0000coro |year=1973 |publisher=Madrid, Gredos |isbn = 84-249-1331-0 }} * {{cite book |last=Furió |first=Antoni |title=Història del País Valencià |year=1995 |publisher=València, Edicions Alfons el Magnànim, Generalitat Valenciana |isbn = 84-7822-159-X }} * {{cite book |last=Fuster i Ortells |first=Joan |title=Viatge pel País Valencià |year=1984 |publisher=Barcelona, Edicions 62 |isbn = 84-297-0164-8 }} * {{cite book |last=Hernández Úbeda |first=Luis |title=Conocer Valencia a través de su arquitectura |year=1996 |publisher=Valencia, Col·legi Oficial d'Arquitectes de la Comunitat Valenciana i Ajuntament de València |isbn = 84-86828-16-3 }} * {{cite book |last=Mira i Castella |first=Joan Francesc |title=València per veins i visitants |year=2007 |publisher=Alzira, Bromera,Col·lecció Gran Obres |isbn = 978-84-7660-504-2 }} * {{cite book |last=Münzer |first= Hieronymus |title=Itinerarium sive peregrinatio per Hispaniam, Franciam et Alemaniam (l'Itinerarium Hispaniarum fou traduït com Viaje por España y Portugal) |year=1991 |publisher=Madrid, Ediciones Polifemo |id= }} * {{cite book |last=Ponz |first= Antonio |title=Viage de España, o Cartas en què se da noticia de las cosas más apreciables y dignas de saberse, que hay en ella (Primera edición 1772-1794) |year=1991 |publisher=Madrid |id= }} * {{cite book |last=Sanchis Guarner |first= Manuel |title=La ciutat de València |year=1989 |publisher=Valencia, Ajuntament de València |isbn = 84-500-4834-6 }} * {{cite book |autor=Santiago Sebastián |title=La Lonja y su entorno socio-cultural |year=1984 |publisher=Valencia, Ayuntamiento de Valencia |isbn = 84-505-0005-2 }} * {{cite book |last=Sureda |first=Joan |title=Historia Universal del Arte:Románico/Gótico |year=1988 |publisher=Barcelona, Editorial Planeta |isbn = 84-320-6684-2 -Tomo IV }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ]] atibklp17dek5r6tv3jv55yg4pm7rfp 0 48440 843654 841714 2026-07-30T01:00:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843654 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | building_name =ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮਿਲੀਆ <br /> {{small|{{lang|ca|''Basílica i Temple Expiatori de la Sagrada Família''}}}}<br /> {{nowrap|{{small|{{lang|en|Basilica and Expiatory Church of the Holy Family}}}}}} | image = Sagrada Familia 01.jpg | image_size = 330px | alt = | caption = View of the Passion Façade (Western side) in September&nbsp;2009<br />(cranes digitally removed) | map_type = | map_size = | map_caption = | location = [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]], [[ਸਪੇਨ]] | coordinates = {{Coord|41|24|13|N|2|10|28|E|type:landmark_region:ES-CT_scale:10000|display=inline,title}} | latitude = | longitude = | religious_affiliation = [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] | district = [[Roman Catholic Archdiocese of Barcelona|ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] | consecration_year = 7 ਨਵੰਬਰ 2010 <!-- | status = Expiatory church --> | status = [[Minor basilica]] | functional_status = ਕੰਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ/ਅਧੂਰਾ | heritage_designation = 1969, 1984 | leadership = Archbishop [[Lluís Martínez Sistach]] | website = {{URL|http://www.sagradafamilia.cat}} | architecture = ਹਾਂ | architect = [[ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ]] | architecture_type = | architecture_style = [[ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] | general_contractor = Construction Board of La Sagrada Família Foundation {{citation needed|date=May 2012}} {{dubious|date=May 2012}} | facade_direction = ਉੱਤਰਪੂਰਬ | groundbreaking = {{start date and age|1882}} | year_completed = 2026-2028<ref>{{Cite news |title=Sagrada Família gets final completion date&nbsp;– 2026 or 2028 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/22/sagrada-familia-final-completion-date |newspaper=The Guardian |date=22 September 2011 |accessdate=2011-10-13}}</ref> (estimate) | construction_cost = | specifications = yes | capacity = 9,000 | length = {{convert|90|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | width = {{convert|60|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | width_nave = {{convert|45|m|-1|abbr=on}}<ref name="gimeno"/> | height_max = | dome_quantity = | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | spire_quantity = 18 (8 already built) | spire_height = {{convert|170|m|-1|abbr=on}} (planned) | materials = | designation1 = WHS | designation1_offname = ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ ਦੇ ਕੰਮ | designation1_date = 1984<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/320/ |title=Unesco, Works of Antoni Gaudí |publisher = Whc.unesco.org |accessdate=7 November 2010}}</ref> | designation1_criteria = i, ii, iv | designation1_number = 320bis | designation1_type = ਸਭਿਆਚਾਰਕ | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = ਸਪੇਨ | designation1_free2name = ਖੇਤਰ | designation1_free2value = ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉਤ੍ਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ | designation2 = ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਜਾਇਦਾਦ | designation2_offname = Templo Expiatorio de la Sagrada Familia | designation2_date = 24-07-1969 | designation2_number = (R.I.)-51-0003813-00000<ref>{{cite web|title=Templo Expiatorio de la Sagrada Familia |url=http://www.mcu.es/bienes/buscarDetalleBienesInmuebles.do?brscgi_DOCN=000011542|work=Patrimonio Historico&nbsp;– Base de datos de bienes inmuebles|publisher=Ministerio de Cultura|accessdate=9 January 2011|language=Spanish}}{{dead link|date=June 2013}}</ref> | designation2_type = [[ਸਮਾਰਕ (ਸਪੇਨ)|ਸਮਾਰਕ]] }} '''ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮਿਲੀਆ''' ([[ਕਾਤਾਲੋਨੀਆ]] ਉਚਾਰਣ: [səˈɣɾaðə fəˈmiɫiə]; [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Basilica and Expiatory Church of the Holy Family) ਇੱਕ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਤਾਲਨ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਅਨਤੋਨੀ ਗੌਦੀ]] (1852–1926) ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸਨੂੰ [[ਯੂਨੇਸਕੋ]]<ref>{{cite web |first=Alexander |last=Drummer |url=http://www.zenit.org/article-29981?l=english |title=Pontiff to Proclaim Gaudí's Church a Basilica |publisher=ZENIT |date=23 July 2010 |accessdate=7 November 2010 |archive-date=25 ਦਸੰਬਰ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225174737/https://zenit.org/article-29981?l=english%20 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm | title = The Pope Consecrates The Church Of The Sagrada Familia | publisher = Vatican Information Service | location = [[Vatican City]] | date = 7 November 2010 | accessdate = 11 November 2010 | archiveurl = https://www.webcitation.org/5uAAUTwy8?url=http://press.catholica.va/news_services/press/vis/dinamiche/b2_en.htm | archivedate = 11 ਨਵੰਬਰ 2010 | dead-url = no }}</ref><ref name="CNSvisit">{{cite web |date=4 March 2010 |title=Pope to visit Santiago de Compostela, Barcelona in November |author=Delaney, Sarah |publisher=[[Catholic News Service]] |url=http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |accessdate=7 July 2010 |archive-date=7 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100407164905/http://www.catholicnews.com/data/stories/cns/1000887.htm |dead-url=yes }}</ref> ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 1882 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪਰ ਅਨਤੋਨੀ ਗੋਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ 1883 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ। ==ਇਤਿਹਾਸ== [[File:Sagradafamilia-model background adj.jpg|thumb|left|ਗੌਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦਾ ਨਮੂਨਾ]] == ਪਿਛੋਕੜ == ਸਗਰਾਦਾ ਫਮੀਲੀਆ ਦਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕ੍ਰੇਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਕਰੇਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਜੋਸਫ ਮਾਰੀਆ ਬੋਕਾਲੇਕਾ (Josep Maria Bocabella) ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਏਸਪਿਰੀਚੁਅਲ ਦੇ ਦੇਵਾਤਾਸ ਦੇ ਸਾਨ ਖੋਸੇ (Asociación Espiritual de Devotos de San José) ਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।<ref name=gbc>The Gaudí & Barcelona Club [http://www.gaudiclub.com/ingles/i_vida/i_sagr.html Sagrada Família]</ref> ਵੇਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1872 ਈ.ਵਿੱਚ ਬੋਕਾਬੇਲਾ ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਟਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਓਹਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਲੋਰੇਤੇ ਸੀ।<ref name=gbc/> ਇਸਨੂੰ ਡੀਜਾਇਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੇਨਰ ਜੋਸਫ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ 19 ਮਾਰਚ 1882 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name= GBC /> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ 18 ਮਾਰਚ 1883 ਨੂੰ ਸੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਦੇ ਪੌਲਾ ਦੇਲ ਵਿਲਾਰ ਏ ਲੋਜ਼ਾਨੋ ਸੀ। ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਗੋਤ੍ਹਕ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ।<ref name=gbc/> 1883 ਈ. ਤੱਕ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਿਰਾਬ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਓਦੋਂ ਹੀ ਗੌਦੀ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।<ref name=gbc/> ਹਾਲਾਂਕਿ 1883 ਵਿੱਚ ਗੌਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚਹ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ 1884 ਵਿੱਚ ਓਹਨਾ ਨੇ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲਿਆ। ==ਨਿਰਮਾਣ == [[File:Sagrada familia construction differences.jpg|thumb|ਸਗਰਾਦਾ ਫੈਮੀਲੀਆ ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਹੋਇਆ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੰਮ]] ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੌਦੀ ਨੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ: "ਮੇਰੇ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ।''<ref name="Time"/> ਗੌਦੀ ਦੀ ਜਦੋਂ 1926 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਬਾਸੀਲਿਕਾ ਦਾ ਕੰਮ 15 ਤੋਂ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="nyt1"/><ref name="nyt2">{{cite news | title = ARCHITECTURE: Gaudí's Unfinished Masterpiece Is Virtually Complete | journal=The New York Times|first=Valerie|last= Gladstone|date= 22 August 2004 | url = http://www.nytimes.com/2004/08/22/arts/architecture-gaudi-s-unfinished-masterpiece-is-virtually-complete.html?scp=10&sq=gaudi%20sagrada%20familia&st=cse}}</ref> ਗੌਦੀ ਦੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਮੇਨੇਤਸ ਸੁਗਰਾਨੇਸ (Domènec Sugrañes) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਗਈ। 1936 ਵਿੱਚ ਸਪੇਨੀ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਧੀਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਕਾਤਾਲਾਨ ਅਲੱਗਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। 1940 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਕੀਟੈਕਟ [[ਫਰਾਂਸੇਸ ਕੀਟਾਨਾ]](Francesc Quintana), [[ਇਸਿਦਰੇ ਪੁਇਗ ਬੋਆਦਾ]] (Isidre Puig BOADA), [[ਲੁਇਸ ਬੋਨੇਟ ਏ ਗਾਰੀ]] (Lluís Bonet i Gari) ਅਤੇ [[ਫ੍ਰਾਂਸੇਸਕ ਕਾਰਦੋਨੇਰ]] (Francesc Cardoner) ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਜੋਰਦੀ ਬੋਨੇਟ ਏ ਅਰਮੇਗੋਲ]] (Jordi Bonet i Armengol) ਸਵਰਗਵਾਸੀ [[ਲੁਇਸ ਬੋਨੇਤ ਏ ਗਾਰੀ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਮਾਰਕ ਬਰੀ (Mark Burry) ਇਸਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਲਟ ਦਾ ਕੰਮ 2000 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ==ਗੈਲਰੀ== {{Gallery | title = Construction of the Sagrada Família | width = 260 |File:Sagrada Familia Construction 1988.jpg|Construction in early 1988 |File:Sagradafamilia-1.jpg|An artist at work in the gypsum workshop |File:Sagradafamilia-2.jpg|Construction workers and aerial work platforms in the nave |File:Sagradafamilia-3.jpg|Construction workers in climbing gear on a tower |File:Sagradafamilia-4.jpg|A crane over a tower of the Nativity façade |File:Sagradafamilia-5.jpg|The roof of the nave in scaffolding }} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{external media | width = 210px | align = right | headerimage=[[File:Sagrada Familia 02.jpg|210px]] | video1 = [http://smarthistory.khanacademy.org/gaudi-sagrada-familia.html Gaudí, Sagrada Família], [[Smarthistory]] | video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=b25Qsc4iYcc&list=UUtTNeGAcS9oL5DCgkxEdBWw&index=24 Finalization of the Interior (in Catalan)], Temple Sagrada Família}} * [http://www.sagradafamilia.cat/sf-eng/index.php Official website of the Construction Board of La Sagrada Família Foundation] {{commons|Sagrada Familia}} {{wikinoticias|Benedicto XVI visitará España en noviembre}} * [http://maps.google.com/maps?f=q&source=s_q&hl=es&geocode=&q=&ie=UTF8&ll=41.403616,2.174491&spn=0.00105,0.001872&t=h&z=19 Localización en Google Maps] * [http://www.sagradafamilia.cat Web oficial] * [http://www.sagradafamiliabcn.org/ Parroquia de la Sagrada Familia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924073842/http://www.sagradafamiliabcn.org/ |date=2011-09-24 }} (en catalán) * [http://www.seacex.es/documentos/gaudi_indice.pdf Completo análisis de las formas geométricas de Gaudí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027153132/http://www.seacex.es/documentos/gaudi_indice.pdf |date=2007-10-27 }} * [http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf Estructura hiperboloide de la Sagrada Família] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625010337/http://www.business.otago.ac.nz/SIRC05/conferences/2001/05_burry.pdf |date=2008-06-25 }} (en inglés) * [http://whc.unesco.org/fr/list/320 Declaración de Patrimonio Mundial de obras de Gaudí, entre ellas la fachada del Nacimiento y la cripta de la Sagrada Familia] (en francés) * [http://www.bcn.es/publicacions/b_mm/ebmm58/bmm58_qc51.htm La Sagrada Familia y el gótico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225042553/http://www.bcn.es/publicacions/b_mm/ebmm58/bmm58_qc51.htm |date=2009-02-25 }} * [http://www.audioviator.com/es/Audioguia-Barcelona-La-Sagrada-Familia Audioguía educativa sobre La Sagrada Familia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230020015/http://www.audioviator.com/es/Audioguia-Barcelona-La-Sagrada-Familia |date=2014-12-30 }} ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * {{cite book |last=Zerbst |first=Rainer |others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines |title=Antoni Gaudi&nbsp;— A Life Devoted to Architecture|year=1988 |publisher=Taschen |location=Hamburg, Germany |isbn=3-8228-0074-0}} * {{cite book |last=Nonell |first=Juan Bassegoda |title=Antonio Gaudi: Master Architect |url=https://archive.org/details/antoniogaudimast00bass |year=2004 |publisher=Abbeville Press |location=New York|isbn=0-7892-0220-4}} * {{cite book |last=Crippa |first=Maria Antonietta |editor=Peter Gossel |others=Trans. Jeremy Carden |title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture |url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip |year=2003 |publisher=Taschen |location= Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book |last=Schneider |first=Rolf |editor=Manfred Leier |others=Trans. from German by Susan Ghanouni and Rae Walter |title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents |url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9 |year=2004 |publisher=Chartwell Books |location=Edison, New Jersey |page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33] |isbn=978-0-7858-1888-5}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book | last= AA.VV. | title = Modernisme i Modernistes | year= 2001 | editorial = Lunwerg | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7782-776-1 }} * {{cite book | last= Barral i Altet | first = Xavier | enlaceautor = Xavier Barral i Altet | title = Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània | year= 1999 | editorial = L'isard | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-89931-14-3 }} * {{cite book | last= Bassegoda i Nonell | first = Joan | enlaceautor = Joan Bassegoda i Nonell | title = El gran Gaudí | year= 1989 | editorial = Ausa | ubicación = Sabadell | isbn = 84-86329-44-2 }} * {{cite book | last= Bassegoda i Nonell | first = Joan | title = Gaudí o espacio, luz y equilibrio | year= 2002 | editorial = Criterio | ubicación = Madrid | isbn = 84-95437-10-4 }} * {{cite book | last= Bergós i Massó | first = Joan | enlaceautor = Joan Bergós i Massó | title = Gaudí, l'home i l'obra | url= https://archive.org/details/gaudilhomeilobra0000berg | year= 1999 | editorial = Lunwerg | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7782-617-X }} * {{cite book | last= Bonet i Armengol | first = Jordi | enlaceautor = Jordi Bonet i Armengol | title = L'últim Gaudí | year= 2001 | editorial = Pòrtic | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7306-727-4 }} * {{cite book | autor = Bonet i Armengol, Jordi | enlaceautor = Jordi Bonet i Armengol | capítulo = Construcción del templo de la Sagrada Familia. Evolución y ejecución | title = La Sagrada Familia de Gaudí. El templo expiatorio desde sus orígenes hasta hoy | year= 2010 | editorial = Lunwerg, SL | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-9785-684-3 }} * {{cite book | last= Crippa | first = Maria Antonietta | title = Gaudí | year= 2007 | editorial = Taschen | ubicación = Köln | isbn = 978-3-8228-2519-8 }} * {{cite book | last= Fargas | first = Albert | title = Simbología del Templo de la Sagrada Familia | year= 2009 | editorial = Triangle Postals | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-8478-405-0 }} * {{cite book | autor = Faulí, Jordi | enlaceautor = Jordi Faulí i Oller | capítulo = Diez claves de la construcción de las naves de la Sagrada Familia | title = La Sagrada Familia de Gaudí. El templo expiatorio desde sus orígenes hasta hoy | year= 2010 | editorial = Lunwerg, SL | ubicación = Barcelona | isbn = 978-84-9785-684-3 }} * {{cite book | last= Férrin | first = Ana María | title = Gaudí, la huella del genio | url= https://archive.org/details/gaudilahuelladel0000ferr | year= 2001 | editorial = Jaraquemada | ubicación = Barcelona | isbn = 84-932015-1-0 }} * {{cite book | last= Flores | first = Carlos | enlaceautor = Carlos Flores López | title = Les lliçons de Gaudí | year= 2002 | editorial = Empúries | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7596-949-6 }} * {{cite book | last= Fontanals | first = Imma | title = Subirachs a la Sagrada Família | year= 2004 | editorial = Mediterrània | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-8334-517-X }} * {{cite book | last= Fontbona | first = Francesc | apellidos2 = Miralles | nombre2 = Francesc | title = Història de l'Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917) | year= 1985 | editorial = 62 | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-297-2282-3 }} * {{cite book | last= Giralt-Miracle | first = Daniel | title = [http://www.seacex.es/documentos/gaudi_creditos.pdf Gaudí, la búsqueda de la forma] | year= 2002 | editorial = Lunwerg | isbn = 84-7782-724-9 }} * {{cite book | last= Gómez Gimeno | first = María José | title = La Sagrada Familia | url= https://archive.org/details/guiavisualdeltem0000vvaa | year= 2006 | editorial = Mundo Flip Ediciones | isbn = 84-933983-4-9 }} * {{cite book | last= Lacuesta | first = Raquel | title = Modernisme a l'entorn de Barcelona | year= 2006 | editorial = Diputació de Barcelona | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-9803-158-3 }} * {{cite book | last= Navascués Palacio | first = Pedro | serie= Summa Artis | volumen=35.2 | título=Arquitectura española, 1808-1914 | url=http://oa.upm.es/8833/ | year= 2000 | editorial = Espasa Calpe | ubicación= Madrid | isbn=84-239-5477-3 |enlaceautor = Pedro Navascués Palacio}} * {{cite book | last= Permanyer | first = Lluís | title = Barcelona modernista | year= 1993 | editorial = Polígrafa | ubicación = Barcelona | isbn = 84-343-0723-5 }} * {{cite book | last= Puig i Boada | first = Isidre | enlaceautor = Isidre Puig i Boada | title = El temple de la Sagrada Família | year= 1986 | editorial = Nou Art Thor | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-7327-135-1 }} * {{cite book | last= Puig i Tàrrech | first = Armand | title = La Sagrada Família segons Gaudí. Comprendre un símbol | year= 2010 | editorial = Pòrtic | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 978-84-9809-158-8 }} * {{cite book | last= Rojo Albarrán | first = Eduardo | title = Antonio Gaudí, ese incomprendido: La Cripta de la Colonia Güell | year= 1988 | editorial = Los libros de la Frontera | ubicación = Sant Cugat del Vallès | isbn = 84-85709-70-5 }} * {{cite book | last= Sotoo | first = Etsuro | enlaceautor = Etsuro Sotoo | title = La libertad vertical. Conversaciones sobre la Sagrada Familia | year= 2010 | editorial = Encuentro | ubicación = Madrid | isbn = 978-84-9920-062-0 }} * {{cite book | last= Tarragona | first = Josep Maria | title = Gaudí, biografia de l'artista | year= 1999 | editorial = Proa | ubicación = Barcelona | idioma = catalán | isbn = 84-8256-726-8 }} * {{cite book | last= Van Zandt | first = Eleanor | title = La vida y obras de Gaudí | url= https://archive.org/details/lifeworksofgaudi0000vanz | year= 1997 | editorial = Asppan | isbn = 0-7525-1106-8 }} * {{cite book | last= Zerbst | first = Rainer | title = Gaudí | year= 1989 | editorial = Taschen | isbn = 3-8228-0216-6 }} ==ਅੱਗੇ ਪੜੋ == * {{cite book |last=Zerbst |first=Rainer |others=Trans. from German by Doris Jones and Jeremy Gaines |title=Antoni Gaudi&nbsp;— A Life Devoted to Architecture|year=1988 |publisher=Taschen |location=Hamburg, Germany |isbn=3-8228-0074-0}} * {{cite book |last=Nonell |first=Juan Bassegoda |title=Antonio Gaudi: Master Architect |url=https://archive.org/details/antoniogaudimast00bass |year=2004 |publisher=Abbeville Press |location=New York|isbn=0-7892-0220-4}} * {{cite book |last=Crippa |first=Maria Antonietta |editor=Peter Gossel |others=Trans. Jeremy Carden |title=Antoni Gaudi, 1852–1926: From Nature to Architecture |url=https://archive.org/details/antonigaudi185210000crip |year=2003 |publisher=Taschen |location= Hamburg, Germany|isbn=3-8228-2518-2}} * {{cite book |last=Schneider |first=Rolf |editor=Manfred Leier |others=Trans. from German by Susan Ghyearuni and Rae Walter |title=100 most beautiful cathedrals of the world: A journey through five continents |url=https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9 |year=2004 |publisher=Chartwell Books |location=Edison, New Jersey |page=[https://archive.org/details/100mostbeautiful0000unse_g0b9/page/33 33] |isbn=978-0-7858-1888-5}} * {{Cite book |last=AA.VV. | title=Modernisme i Modernistes |year=2001 |editor=Lunwerg, Barcelona |id=ISBN 84-7782-776-1 }} * {{Cite book |last=Barral i Altet | first=Javier | title=Art de Catalunya. Arquitectura religiosa moderna i contemporània |year=2001. |editor=L'isard, Barcelona |id=ISBN 84-89931-14-3 }} * {{Cite book |last=Bassegoda i Nonell | first=Joan | title=El gran Gaudí |year=1989 |editor=Ed. Ausa, Sabadell |id=ISBN 84-86329-44-2 }} * {{Cite book |last=Bassegoda i Nonell | first=Joan | title=Gaudí o espacio, luz y equilibrio |year=2002 |editor=Criterio, Madrid |id=ISBN 84-95437-10-4 }} * {{Cite book |last=Bergós i Massó | first=Joan | title=Gaudí, l'home i l'obra |year=1999 |editor=Ed. Lunwerg, Barcelona |id=ISBN 84-7782-617-X }} * {{Cite book |last=Bonet i Armengol | first=Jordi | title=L'últim Gaudí |year=2001 |editor=Ed. Pòrtic, Barcelona |id=ISBN 84-7306-727-4 }} * {{Cite book |last=Crippa | first=Maria Antonietta | title=Gaudí |year=2007 |editor=Taschen, Köln |id=ISBN 978-3-8228-2519-8 }} * {{Cite book |last=Flores | first=Carlos | title=Les lliçons de Gaudí |year=2002 |editor=Ed. Empúries, Barcelona |id=ISBN 84-7596-949-6 }} * {{Cite book |last=Fontbona, Francesc y Miralles, Francesc | title=Història de l’Art Català. Del modernisme al noucentisme (1888-1917) |year=1985 |editor=Ed. 62, Barcelona |id=ISBN 84-297-2282-3 }} * {{Cite book |last=Giralt-Miracle | first=Daniel | title=Gaudí, la busqueda de la forma |year=2002 |editor=Lunwerg |id=ISBN 84-7782-724-9 }} * {{Cite book |last=Gómez Gimeno | first=María José | title=La Sagrada Familia |year=2006 |editor=Mundo Flip Ediciones |id=ISBN 84-933983-4-9 }} * {{Cite book |last=Lacuesta | first=Raquele | title=Modernisme a l’entorn de Barcelona |year=2006 |editor=Diputació de Barcelona, Barcelona |id=ISBN 84-9803-158-3 }} * {{Cite book |last=Navascués Palácio | first=Pedro | title=Summa Artis. Arquitectura española (1808-1914) |year=2000 |editor=Espasa Calpe, Madrid |id=ISBN 84-239-5477-3 }} * {{Cite book |last=Permanyer | first=Lluis | title=Barcelona modernista |year=1993 |editor=Ed. Polígrafa, Barcelona |id=ISBN 84-343-0723-5 }} * {{Cite book |last=Puig i Boada | first=Isidre | title=El temple de la Sagrada Família |year=1986 |editor=Ed. Nou Art Thor, Barcelona |id=ISBN 84-7327-135-1 }} * {{Cite book |last=Tarragona | first=Josep Maria | title=Gaudí, biografia de l’artista |year=1999 |editor=Ed. Proa, Barcelona |id=ISBN 84-8256-726-8 }} * {{Cite book |last=Van Zandt | first=Eleyearr | title=La vida y obras de Gaudí |url=https://archive.org/details/lavidayobrasdega0000vanz |year=1997 |editor=Asppan |id=ISBN 0-7525-1106-8 }} * {{Cite book |last=Zerbst | first=Rainer | title=Gaudí |year=1989 |editor=Taschen |id=ISBN 3-8228-0216-6 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] 7fas7y8hhis7iw512e0mcqi2kpsnv1g 0 49544 843313 834240 2026-07-29T15:51:05Z Sonia Atwal 49604 /* */ 843313 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ | image = Rishi Kapoor.jpg | birth_name = | birth_date = {{birth date |1952|9|4|df=y}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = 56, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ, ਪਾਲੀ ਹਿੱਲਜ, ਬਾਂਦਰਾ (ਪ), [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|2020|4|30 |1952|09|04}} | spouse = [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] (1979–ਅੱਜ) | children = ਰਿਧਿਮਾ ਕਪੂਰ ਸਾਹਨੀ<br/>[[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]] | occupation = ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ | yearsactive = 1970, 1973–2020 | othername = | parents = [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]], ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ | relatives = [[ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ]] | alma_mater = [[ਮੇਓ ਕਾਲਜ]], [[ਅਜਮੇਰ]] & <br>[[Campion ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ]] }} '''ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ''' (4 ਸਤੰਬਰ 1952 – 30 ਅਪਰੈਲ 2020)<ref>{{cite web |title= Rishi Kapoor |url= http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |publisher= Oneindia.com |access-date= 2014-10-15 |archive-date= 2013-10-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131021181252/http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |dead-url= yes }}</ref> ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਲੇਠੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਲਈ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ (​​ਭਾਰਤ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ]] 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ==ਜੀਵਨੀ== ===ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ=== ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਚੇਂਬੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ - ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਐਕਟਰ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਂਪਿਅਨ ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ, ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ]]; ਮਾਮੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ; ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸਾਰੇ ਐਕਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਰਿਤੁ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਰਿਮਾ ਜੈਨ ਹਨ। ===ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ== ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਦੇ ਅਨੂਸਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕ‍ਸ਼ੇ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੂਏ ਫਿਲ‍ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਫਲ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲ‍ਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਤੋਰ ਮੁੱਖ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ [[ਬੌਬੀ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਡਿੰਪਲ ਕਪਾਡੀਆ]] ਸੀ। ਰਿਸ਼ਿ ਕਪੂਰ ਅਤੇ [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਵਿਆਹ 22 ਜਨਵਰੀ 1980 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਐਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਦੀਮਾ ਕਪੂਰ ਜੋ ਇੱਕ ਡਰੈਸ ਡਿਜਾਇਨ ਹੈ। ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਤੀਜੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Tweets-on-beef-land-actor-Rishi-Kapoor-in-controversy/articleshow/46628197.cms|title=Tweets on beef land actor Rishi Kapoor in controversy}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/video/rishi-kapoor-twitter-beef-ban-maharashtra-dont-equate-food-with-religion-428586-2015-03-25|title=Rishi Kapoor: I am a Beef eating Hindu, don't equate food with religion}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mp-rishi-kapoor-faces-cow-vigilantes-ire-for-tweets-on-eating-beef-last-march/story-ORQJ0IGphiOurO2XVCTKsL.html|title=Rishi Kapoor faces cow vigilantes’ ire for tweets on eating beef last March}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਸਤੰਬਰ 1952 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਾਟੂੰਗਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿਛੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165402/https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-date=6 August 2020 |access-date=6 June 2022 |website=www.juggernaut.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mid-Day.com |date=2013 |title=South star Taapsee surprises Rishi Kapoor by turning out to be Punjabi |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402151717/http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-date=2 April 2015 |access-date=3 March 2015 |website=NDTV Movies |publisher=NDTV}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਦੇ ਕਰਨਲ ਬਰਾਊਨ ਕੈਂਬਰਿਜ ਸਕੂਲ, ਬੰਬਈ ਦੇ ਕੈਂਪੀਅਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਦੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Rishi Kapoor {{!}} 2013 Celebrity 100 {{!}} Forbes India Lists |url=https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194315/https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Forbes India |publisher=Network18 |language=en}}</ref> ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ (ਨੀ ਮਲਹੋਤਰਾ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Krishna Raj Kapoor, wife of Raj Kapoor, dies at 87 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194410/https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾ, [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ|ਰਣਧੀਰ]] ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਦਾਦਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ, ਮਾਮਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ , ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ]] ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="ff-obit">{{Cite web |last=Sharma |first=Devesh |date=2020 |title=Rishi Kapoor no more |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194313/https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Filmfare |language=en}}</ref> [ਤਸਦੀਕ ਦੀ ਲੋਡ਼] ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਵਰਗੀ ਰਿਤੂ ਨੰਦਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੀਮਾ ਜੈਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=HT Correspondent |date=2018 |title=Rima Jain on parents Krishna and Raj Kapoor: All his life, he was obsessed with her |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rima-jain-on-parents-krishna-and-raj-kapoor-all-his-life-he-was-obsessed-with-her/story-DueOjV0TF7MyrNzl8PLWAP.html |access-date=30 April 2020 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਅਦਾਕਾਰ [[ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]], ਅਦਾਕਾਰ ਅਰਮਾਨ ਜੈਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਜੈਨ, ਅਤੇ ਨਿਤਾਸ਼ਾ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਿਖਿਲ ਨੰਦਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਤੀਜੀਆਂ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਹਨ।  ==ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਕਪੂਰ ਨੂੰ [[ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਕੈਂਸਰ]] ਦੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ 2018 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸਫਲ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ 26 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |title=Rishi Kapoor, Neetu open up on his cancer treatment in New York: We just treated it as any disease- Entertainment News, Firstpost |date=3 September 2019 |access-date=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011042751/https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |archive-date=11 October 2019 |url-status=live }}</ref> ਕਪੂਰ ਨੂੰ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੰਬਈ ਦੇ [[ਸਰ ਐੱਚ. ਐਨ. ਰਿਲਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rishi-kapoor-hospitalised-brother-randhir-kapoor-says-he-is-not-well/story-PksuEwf5X9laDxmsYcqw1O.html|title=Rishi Kapoor hospitalised, brother Randhir Kapoor says he has breathing problems|date=2020-04-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-04-30}}</ref> He died on 30 April 2020.<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/veteran-actor-rishi-kapoor-hospitalised-in-mumbai-2220701|title=Veteran Actor Rishi Kapoor Hospitalised In Mumbai|website=NDTV|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|title=Bollywood legend Rishi Kapoor passes away at 67|work=Khaleej Times|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430051035/https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|title=Bollywood Veteran Rishi Kapoor Dies Aged 67|website=Universal News|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925183154/https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 7y6d6vkgbaj8gb8i80dneh7zuss9fgy 843314 843313 2026-07-29T15:53:51Z Sonia Atwal 49604 /* =ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ */ 843314 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ | image = Rishi Kapoor.jpg | birth_name = | birth_date = {{birth date |1952|9|4|df=y}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = 56, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ, ਪਾਲੀ ਹਿੱਲਜ, ਬਾਂਦਰਾ (ਪ), [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|2020|4|30 |1952|09|04}} | spouse = [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] (1979–ਅੱਜ) | children = ਰਿਧਿਮਾ ਕਪੂਰ ਸਾਹਨੀ<br/>[[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]] | occupation = ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ | yearsactive = 1970, 1973–2020 | othername = | parents = [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]], ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ | relatives = [[ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ]] | alma_mater = [[ਮੇਓ ਕਾਲਜ]], [[ਅਜਮੇਰ]] & <br>[[Campion ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ]] }} '''ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ''' (4 ਸਤੰਬਰ 1952 – 30 ਅਪਰੈਲ 2020)<ref>{{cite web |title= Rishi Kapoor |url= http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |publisher= Oneindia.com |access-date= 2014-10-15 |archive-date= 2013-10-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131021181252/http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |dead-url= yes }}</ref> ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਲੇਠੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਲਈ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ (​​ਭਾਰਤ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ]] 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ==ਜੀਵਨੀ== ===ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ=== ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਚੇਂਬੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ - ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਐਕਟਰ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਂਪਿਅਨ ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ, ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ]]; ਮਾਮੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ; ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸਾਰੇ ਐਕਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਰਿਤੁ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਰਿਮਾ ਜੈਨ ਹਨ। ===ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ== ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕ‍ਸ਼ੇ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੂਏ ਫਿਲ‍ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਫਲ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲ‍ਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਤੋਰ ਮੁੱਖ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ [[ਬੌਬੀ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਡਿੰਪਲ ਕਪਾਡੀਆ]] ਸੀ। ਰਿਸ਼ਿ ਕਪੂਰ ਅਤੇ [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਵਿਆਹ 22 ਜਨਵਰੀ, 1980 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਐਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਦੀਮਾ ਕਪੂਰ ਜੋ ਇੱਕ ਡਰੈਸ ਡਿਜਾਇਨ ਹੈ। ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਤੀਜੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Tweets-on-beef-land-actor-Rishi-Kapoor-in-controversy/articleshow/46628197.cms|title=Tweets on beef land actor Rishi Kapoor in controversy}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/video/rishi-kapoor-twitter-beef-ban-maharashtra-dont-equate-food-with-religion-428586-2015-03-25|title=Rishi Kapoor: I am a Beef eating Hindu, don't equate food with religion}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mp-rishi-kapoor-faces-cow-vigilantes-ire-for-tweets-on-eating-beef-last-march/story-ORQJ0IGphiOurO2XVCTKsL.html|title=Rishi Kapoor faces cow vigilantes’ ire for tweets on eating beef last March}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਸਤੰਬਰ 1952 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਾਟੂੰਗਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿਛੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165402/https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-date=6 August 2020 |access-date=6 June 2022 |website=www.juggernaut.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mid-Day.com |date=2013 |title=South star Taapsee surprises Rishi Kapoor by turning out to be Punjabi |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402151717/http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-date=2 April 2015 |access-date=3 March 2015 |website=NDTV Movies |publisher=NDTV}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਦੇ ਕਰਨਲ ਬਰਾਊਨ ਕੈਂਬਰਿਜ ਸਕੂਲ, ਬੰਬਈ ਦੇ ਕੈਂਪੀਅਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਦੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Rishi Kapoor {{!}} 2013 Celebrity 100 {{!}} Forbes India Lists |url=https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194315/https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Forbes India |publisher=Network18 |language=en}}</ref> ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ (ਨੀ ਮਲਹੋਤਰਾ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Krishna Raj Kapoor, wife of Raj Kapoor, dies at 87 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194410/https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾ, [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ|ਰਣਧੀਰ]] ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਦਾਦਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ, ਮਾਮਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ , ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ]] ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="ff-obit">{{Cite web |last=Sharma |first=Devesh |date=2020 |title=Rishi Kapoor no more |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194313/https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Filmfare |language=en}}</ref> [ਤਸਦੀਕ ਦੀ ਲੋਡ਼] ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਵਰਗੀ ਰਿਤੂ ਨੰਦਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੀਮਾ ਜੈਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=HT Correspondent |date=2018 |title=Rima Jain on parents Krishna and Raj Kapoor: All his life, he was obsessed with her |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rima-jain-on-parents-krishna-and-raj-kapoor-all-his-life-he-was-obsessed-with-her/story-DueOjV0TF7MyrNzl8PLWAP.html |access-date=30 April 2020 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਅਦਾਕਾਰ [[ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]], ਅਦਾਕਾਰ ਅਰਮਾਨ ਜੈਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਜੈਨ, ਅਤੇ ਨਿਤਾਸ਼ਾ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਿਖਿਲ ਨੰਦਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਤੀਜੀਆਂ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਹਨ।  ==ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਕਪੂਰ ਨੂੰ [[ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਕੈਂਸਰ]] ਦੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ 2018 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸਫਲ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ 26 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |title=Rishi Kapoor, Neetu open up on his cancer treatment in New York: We just treated it as any disease- Entertainment News, Firstpost |date=3 September 2019 |access-date=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011042751/https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |archive-date=11 October 2019 |url-status=live }}</ref> ਕਪੂਰ ਨੂੰ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੰਬਈ ਦੇ [[ਸਰ ਐੱਚ. ਐਨ. ਰਿਲਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rishi-kapoor-hospitalised-brother-randhir-kapoor-says-he-is-not-well/story-PksuEwf5X9laDxmsYcqw1O.html|title=Rishi Kapoor hospitalised, brother Randhir Kapoor says he has breathing problems|date=2020-04-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-04-30}}</ref> He died on 30 April 2020.<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/veteran-actor-rishi-kapoor-hospitalised-in-mumbai-2220701|title=Veteran Actor Rishi Kapoor Hospitalised In Mumbai|website=NDTV|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|title=Bollywood legend Rishi Kapoor passes away at 67|work=Khaleej Times|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430051035/https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|title=Bollywood Veteran Rishi Kapoor Dies Aged 67|website=Universal News|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925183154/https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 11k5rusg1obzw4v5g0qmkwbuz49b269 843315 843314 2026-07-29T15:56:00Z Sonia Atwal 49604 /* ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ */ 843315 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ | image = Rishi Kapoor.jpg | birth_name = | birth_date = {{birth date |1952|9|4|df=y}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = 56, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ, ਪਾਲੀ ਹਿੱਲਜ, ਬਾਂਦਰਾ (ਪ), [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|2020|4|30 |1952|09|04}} | spouse = [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] (1979–ਅੱਜ) | children = ਰਿਧਿਮਾ ਕਪੂਰ ਸਾਹਨੀ<br/>[[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]] | occupation = ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ | yearsactive = 1970, 1973–2020 | othername = | parents = [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]], ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ | relatives = [[ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ]] | alma_mater = [[ਮੇਓ ਕਾਲਜ]], [[ਅਜਮੇਰ]] & <br>[[Campion ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ]] }} '''ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ''' (4 ਸਤੰਬਰ 1952 – 30 ਅਪਰੈਲ 2020)<ref>{{cite web |title= Rishi Kapoor |url= http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |publisher= Oneindia.com |access-date= 2014-10-15 |archive-date= 2013-10-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131021181252/http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |dead-url= yes }}</ref> ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਲੇਠੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਲਈ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ (​​ਭਾਰਤ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ]] 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ==ਜੀਵਨੀ== ===ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ=== ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਚੇਂਬੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ - ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਐਕਟਰ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਂਪਿਅਨ ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ, ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ]]; ਮਾਮੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ; ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸਾਰੇ ਐਕਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਰਿਤੁ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਰਿਮਾ ਜੈਨ ਹਨ। ===ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ== ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕ‍ਸ਼ੇ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੂਏ ਫਿਲ‍ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਫਲ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲ‍ਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਤੋਰ ਮੁੱਖ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ [[ਬੌਬੀ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਡਿੰਪਲ ਕਪਾਡੀਆ]] ਸੀ। ਰਿਸ਼ਿ ਕਪੂਰ ਅਤੇ [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਵਿਆਹ 22 ਜਨਵਰੀ, 1980 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਐਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਦੀਮਾ ਕਪੂਰ ਜੋ ਇੱਕ ਡਰੈਸ ਡਿਜਾਇਨ ਹੈ। ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਤੀਜੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Tweets-on-beef-land-actor-Rishi-Kapoor-in-controversy/articleshow/46628197.cms|title=Tweets on beef land actor Rishi Kapoor in controversy}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/video/rishi-kapoor-twitter-beef-ban-maharashtra-dont-equate-food-with-religion-428586-2015-03-25|title=Rishi Kapoor: I am a Beef eating Hindu, don't equate food with religion}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mp-rishi-kapoor-faces-cow-vigilantes-ire-for-tweets-on-eating-beef-last-march/story-ORQJ0IGphiOurO2XVCTKsL.html|title=Rishi Kapoor faces cow vigilantes’ ire for tweets on eating beef last March}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਸਤੰਬਰ 1952 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਾਟੂੰਗਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿਛੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165402/https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-date=6 August 2020 |access-date=6 June 2022 |website=www.juggernaut.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mid-Day.com |date=2013 |title=South star Taapsee surprises Rishi Kapoor by turning out to be Punjabi |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402151717/http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-date=2 April 2015 |access-date=3 March 2015 |website=NDTV Movies |publisher=NDTV}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਦੇ ਕਰਨਲ ਬਰਾਊਨ ਕੈਂਬਰਿਜ ਸਕੂਲ, ਬੰਬਈ ਦੇ ਕੈਂਪੀਅਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਦੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Rishi Kapoor {{!}} 2013 Celebrity 100 {{!}} Forbes India Lists |url=https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194315/https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Forbes India |publisher=Network18 |language=en}}</ref> ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ (ਨੀ ਮਲਹੋਤਰਾ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Krishna Raj Kapoor, wife of Raj Kapoor, dies at 87 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194410/https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾ, [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ|ਰਣਧੀਰ]] ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਦਾਦਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ, ਮਾਮਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ , ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ]] ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="ff-obit">{{Cite web |last=Sharma |first=Devesh |date=2020 |title=Rishi Kapoor no more |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194313/https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Filmfare |language=en}}</ref> [ਤਸਦੀਕ ਦੀ ਲੋਡ਼] ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਵਰਗੀ ਰਿਤੂ ਨੰਦਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੀਮਾ ਜੈਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=HT Correspondent |date=2018 |title=Rima Jain on parents Krishna and Raj Kapoor: All his life, he was obsessed with her |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rima-jain-on-parents-krishna-and-raj-kapoor-all-his-life-he-was-obsessed-with-her/story-DueOjV0TF7MyrNzl8PLWAP.html |access-date=30 April 2020 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਅਦਾਕਾਰ [[ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]], ਅਦਾਕਾਰ ਅਰਮਾਨ ਜੈਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਜੈਨ, ਅਤੇ ਨਿਤਾਸ਼ਾ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਿਖਿਲ ਨੰਦਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਤੀਜੀਆਂ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਹਨ।  ==ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਕਪੂਰ ਨੂੰ [[ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਕੈਂਸਰ]] ਦੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ 2018 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸਫਲ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ 26 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |title=Rishi Kapoor, Neetu open up on his cancer treatment in New York: We just treated it as any disease- Entertainment News, Firstpost |date=3 September 2019 |access-date=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011042751/https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |archive-date=11 October 2019 |url-status=live }}</ref> ਕਪੂਰ ਨੂੰ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੰਬਈ ਦੇ [[ਸਰ ਐੱਚ. ਐਨ. ਰਿਲਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rishi-kapoor-hospitalised-brother-randhir-kapoor-says-he-is-not-well/story-PksuEwf5X9laDxmsYcqw1O.html|title=Rishi Kapoor hospitalised, brother Randhir Kapoor says he has breathing problems|date=2020-04-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-04-30}}</ref> He died on 30 April 2020.<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/veteran-actor-rishi-kapoor-hospitalised-in-mumbai-2220701|title=Veteran Actor Rishi Kapoor Hospitalised In Mumbai|website=NDTV|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|title=Bollywood legend Rishi Kapoor passes away at 67|work=Khaleej Times|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430051035/https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|title=Bollywood Veteran Rishi Kapoor Dies Aged 67|website=Universal News|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925183154/https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 5sizqb2degll2a2tzmxoflm5cyjujyq 843316 843315 2026-07-29T15:59:01Z Sonia Atwal 49604 /* ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ */ 843316 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ | image = Rishi Kapoor.jpg | birth_name = | birth_date = {{birth date |1952|9|4|df=y}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = 56, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ, ਪਾਲੀ ਹਿੱਲਜ, ਬਾਂਦਰਾ (ਪ), [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|2020|4|30 |1952|09|04}} | spouse = [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] (1979–ਅੱਜ) | children = ਰਿਧਿਮਾ ਕਪੂਰ ਸਾਹਨੀ<br/>[[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]] | occupation = ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ | yearsactive = 1970, 1973–2020 | othername = | parents = [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]], ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ | relatives = [[ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ]] | alma_mater = [[ਮੇਓ ਕਾਲਜ]], [[ਅਜਮੇਰ]] & <br>[[Campion ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ]] }} '''ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ''' (4 ਸਤੰਬਰ 1952 – 30 ਅਪਰੈਲ 2020)<ref>{{cite web |title= Rishi Kapoor |url= http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |publisher= Oneindia.com |access-date= 2014-10-15 |archive-date= 2013-10-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131021181252/http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |dead-url= yes }}</ref> ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਲੇਠੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਲਈ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ (​​ਭਾਰਤ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ]] 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ==ਜੀਵਨੀ== ===ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ=== ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਚੇਂਬੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ - ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਐਕਟਰ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਂਪਿਅਨ ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ, ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ]]; ਮਾਮੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ; ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸਾਰੇ ਐਕਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਰਿਤੁ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਰਿਮਾ ਜੈਨ ਹਨ। ===ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ== ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕ‍ਸ਼ੇ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੂਏ ਫਿਲ‍ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਫਲ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲ‍ਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਤੋਰ ਮੁੱਖ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ [[ਬੌਬੀ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਡਿੰਪਲ ਕਪਾਡੀਆ]] ਸੀ। ਰਿਸ਼ਿ ਕਪੂਰ ਅਤੇ [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਵਿਆਹ 22 ਜਨਵਰੀ, 1980 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਐਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਦੀਮਾ ਕਪੂਰ ਜੋ ਇੱਕ ਡਰੈਸ ਡਿਜਾਇਨ ਹੈ। ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਤੀਜੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Tweets-on-beef-land-actor-Rishi-Kapoor-in-controversy/articleshow/46628197.cms|title=Tweets on beef land actor Rishi Kapoor in controversy}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/video/rishi-kapoor-twitter-beef-ban-maharashtra-dont-equate-food-with-religion-428586-2015-03-25|title=Rishi Kapoor: I am a Beef eating Hindu, don't equate food with religion}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mp-rishi-kapoor-faces-cow-vigilantes-ire-for-tweets-on-eating-beef-last-march/story-ORQJ0IGphiOurO2XVCTKsL.html|title=Rishi Kapoor faces cow vigilantes’ ire for tweets on eating beef last March}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਸਤੰਬਰ, 1952 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਾਟੂੰਗਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿਛੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165402/https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-date=6 August 2020 |access-date=6 June 2022 |website=www.juggernaut.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mid-Day.com |date=2013 |title=South star Taapsee surprises Rishi Kapoor by turning out to be Punjabi |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402151717/http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-date=2 April 2015 |access-date=3 March 2015 |website=NDTV Movies |publisher=NDTV}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਦੇ ਕਰਨਲ ਬਰਾਊਨ ਕੈਂਬਰਿਜ ਸਕੂਲ, ਬੰਬਈ ਦੇ ਕੈਂਪੀਅਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਦੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Rishi Kapoor {{!}} 2013 Celebrity 100 {{!}} Forbes India Lists |url=https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194315/https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Forbes India |publisher=Network18 |language=en}}</ref> ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ (ਨੀ ਮਲਹੋਤਰਾ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Krishna Raj Kapoor, wife of Raj Kapoor, dies at 87 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194410/https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾ, [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ|ਰਣਧੀਰ]] ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਦਾਦਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ, ਮਾਮਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ]] ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="ff-obit">{{Cite web |last=Sharma |first=Devesh |date=2020 |title=Rishi Kapoor no more |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194313/https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Filmfare |language=en}}</ref> [ਤਸਦੀਕ ਦੀ ਲੋਡ਼] ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਵਰਗੀ ਰਿਤੂ ਨੰਦਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੀਮਾ ਜੈਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=HT Correspondent |date=2018 |title=Rima Jain on parents Krishna and Raj Kapoor: All his life, he was obsessed with her |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rima-jain-on-parents-krishna-and-raj-kapoor-all-his-life-he-was-obsessed-with-her/story-DueOjV0TF7MyrNzl8PLWAP.html |access-date=30 April 2020 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਅਦਾਕਾਰ [[ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]], ਅਦਾਕਾਰ ਅਰਮਾਨ ਜੈਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਜੈਨ, ਅਤੇ ਨਿਤਾਸ਼ਾ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਿਖਿਲ ਨੰਦਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਤੀਜੀਆਂ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਹਨ।  ==ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਕਪੂਰ ਨੂੰ [[ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਕੈਂਸਰ]] ਦੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ 2018 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸਫਲ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ 26 ਸਤੰਬਰ 2019 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |title=Rishi Kapoor, Neetu open up on his cancer treatment in New York: We just treated it as any disease- Entertainment News, Firstpost |date=3 September 2019 |access-date=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011042751/https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |archive-date=11 October 2019 |url-status=live }}</ref> ਕਪੂਰ ਨੂੰ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020 ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੰਬਈ ਦੇ [[ਸਰ ਐੱਚ. ਐਨ. ਰਿਲਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rishi-kapoor-hospitalised-brother-randhir-kapoor-says-he-is-not-well/story-PksuEwf5X9laDxmsYcqw1O.html|title=Rishi Kapoor hospitalised, brother Randhir Kapoor says he has breathing problems|date=2020-04-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-04-30}}</ref> He died on 30 April 2020.<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/veteran-actor-rishi-kapoor-hospitalised-in-mumbai-2220701|title=Veteran Actor Rishi Kapoor Hospitalised In Mumbai|website=NDTV|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|title=Bollywood legend Rishi Kapoor passes away at 67|work=Khaleej Times|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430051035/https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|title=Bollywood Veteran Rishi Kapoor Dies Aged 67|website=Universal News|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925183154/https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] i4679xzdszrn1o6s4kd4b56gh0jay4m 843317 843316 2026-07-29T16:02:02Z Sonia Atwal 49604 /* ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ */ 843317 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ | image = Rishi Kapoor.jpg | birth_name = | birth_date = {{birth date |1952|9|4|df=y}} | birth_place = [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਭਾਰਤ]] | residence = 56, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ, ਪਾਲੀ ਹਿੱਲਜ, ਬਾਂਦਰਾ (ਪ), [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], ਭਾਰਤ | death_date = {{death date and age|df=yes|2020|4|30 |1952|09|04}} | spouse = [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] (1979–ਅੱਜ) | children = ਰਿਧਿਮਾ ਕਪੂਰ ਸਾਹਨੀ<br/>[[ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ]] | occupation = ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ | yearsactive = 1970, 1973–2020 | othername = | parents = [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]], ਕਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ | relatives = [[ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ]] | alma_mater = [[ਮੇਓ ਕਾਲਜ]], [[ਅਜਮੇਰ]] & <br>[[Campion ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ]] }} '''ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ''' (4 ਸਤੰਬਰ 1952 – 30 ਅਪਰੈਲ 2020)<ref>{{cite web |title= Rishi Kapoor |url= http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |publisher= Oneindia.com |access-date= 2014-10-15 |archive-date= 2013-10-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131021181252/http://entertainment.oneindia.in/celebs/rishi-kapoor.html |dead-url= yes }}</ref> ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ, ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਲੇਠੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਲਈ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ (​​ਭਾਰਤ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਿਲਮ ਅਵਾਰਡ]] 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ 1974 ਵਿੱਚ [[ਬਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਫ਼ੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ==ਜੀਵਨੀ== ===ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ=== ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪੂਰ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਚੇਂਬੂਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਐਕਟਰ - ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਐਕਟਰ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਂਪਿਅਨ ਸਕੂਲ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ, ਅਜਮੇਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ]]; ਮਾਮੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ; ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸਾਰੇ ਐਕਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਰਿਤੁ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਰਿਮਾ ਜੈਨ ਹਨ। ===ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ== ਪਰੰ‍ਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਕ‍ਸ਼ੇ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੂਏ ਫਿਲ‍ਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਫਲ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰ ਆਇਆ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਜੋਕਰ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲ‍ਮ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਤੋਰ ਮੁੱਖ ਐਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ [[ਬੌਬੀ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਡਿੰਪਲ ਕਪਾਡੀਆ]] ਸੀ। ਰਿਸ਼ਿ ਕਪੂਰ ਅਤੇ [[ਨੀਤੂ ਸਿੰਘ]] ਦਾ ਵਿਆਹ 22 ਜਨਵਰੀ, 1980 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਰਣਬੀਰ ਕਪੂਰ ਜੋ ਦੀ ਇੱਕ ਐਕਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਦੀਮਾ ਕਪੂਰ ਜੋ ਇੱਕ ਡਰੈਸ ਡਿਜਾਇਨ ਹੈ। ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਤੀਜੀਆਂ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਆਪਣੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡਿਆ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਈ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Tweets-on-beef-land-actor-Rishi-Kapoor-in-controversy/articleshow/46628197.cms|title=Tweets on beef land actor Rishi Kapoor in controversy}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/video/rishi-kapoor-twitter-beef-ban-maharashtra-dont-equate-food-with-religion-428586-2015-03-25|title=Rishi Kapoor: I am a Beef eating Hindu, don't equate food with religion}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mp-rishi-kapoor-faces-cow-vigilantes-ire-for-tweets-on-eating-beef-last-march/story-ORQJ0IGphiOurO2XVCTKsL.html|title=Rishi Kapoor faces cow vigilantes’ ire for tweets on eating beef last March}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਸਤੰਬਰ, 1952 ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਾਟੂੰਗਾ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਘਰ ਉਸ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਿਛੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਲਹੋਤਰਾ ਸਨ।<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165402/https://www.juggernaut.in/books/khullam-khulla-rishi-kapoor-uncensored/preview |archive-date=6 August 2020 |access-date=6 June 2022 |website=www.juggernaut.in}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mid-Day.com |date=2013 |title=South star Taapsee surprises Rishi Kapoor by turning out to be Punjabi |url=http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402151717/http://movies.ndtv.com/bollywood/south-star-taapsee-surprises-rishi-kapoor-by-turning-out-to-be-punjabi-610930 |archive-date=2 April 2015 |access-date=3 March 2015 |website=NDTV Movies |publisher=NDTV}}</ref> ਉਸਨੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਦੇ ਕਰਨਲ ਬਰਾਊਨ ਕੈਂਬਰਿਜ ਸਕੂਲ, ਬੰਬਈ ਦੇ ਕੈਂਪੀਅਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ [[ਅਜਮੇਰ]] ਦੇ ਮੇਯੋ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=2013 |title=Rishi Kapoor {{!}} 2013 Celebrity 100 {{!}} Forbes India Lists |url=https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194315/https://www.forbesindia.com/celebprofile/rishi-kapoor/1439/142 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Forbes India |publisher=Network18 |language=en}}</ref> ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਦਾਕਾਰ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ [[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਜ ਕਪੂਰ (ਨੀ ਮਲਹੋਤਰਾ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Krishna Raj Kapoor, wife of Raj Kapoor, dies at 87 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194410/https://www.telegraphindia.com/entertainment/krishna-raj-kapoor-wife-of-raj-kapoor-dies-at-87/cid/1670674 |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=www.telegraphindia.com |language=en}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾ, [[ਰਣਧੀਰ ਕਪੂਰ|ਰਣਧੀਰ]] ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਕਪੂਰ ਦੇ ਦਾਦਾ [[ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੇ ਦਾਦਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ, ਮਾਮਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਨਾਥ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ]] ਅਤੇ ਚਾਚੇ [[ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ੰਮੀ ਕਪੂਰ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="ff-obit">{{Cite web |last=Sharma |first=Devesh |date=2020 |title=Rishi Kapoor no more |url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011194313/https://www.filmfare.com/news/bollywood/rishi-kapoor-no-more-40537.html |archive-date=11 October 2020 |access-date=30 April 2020 |website=Filmfare |language=en}}</ref> [ਤਸਦੀਕ ਦੀ ਲੋਡ਼] ਰਿਸ਼ੀ ਕਪੂਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਸਵਰਗੀ ਰਿਤੂ ਨੰਦਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੀਮਾ ਜੈਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=HT Correspondent |date=2018 |title=Rima Jain on parents Krishna and Raj Kapoor: All his life, he was obsessed with her |url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rima-jain-on-parents-krishna-and-raj-kapoor-all-his-life-he-was-obsessed-with-her/story-DueOjV0TF7MyrNzl8PLWAP.html |access-date=30 April 2020 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਅਦਾਕਾਰ [[ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਕਪੂਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰੀਨਾ ਕਪੂਰ]], ਅਦਾਕਾਰ ਅਰਮਾਨ ਜੈਨ ਅਤੇ ਆਦਰ ਜੈਨ, ਅਤੇ ਨਿਤਾਸ਼ਾ ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਨਿਖਿਲ ਨੰਦਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਤੀਜੀਆਂ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਹਨ।  ==ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ == ਕਪੂਰ ਨੂੰ [[ਬੋਨ ਮੈਰੋ ਕੈਂਸਰ]] ਦੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ 2018 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਸਫਲ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਪੂਰ 26 ਸਤੰਬਰ, 2019 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ।<ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |title=Rishi Kapoor, Neetu open up on his cancer treatment in New York: We just treated it as any disease- Entertainment News, Firstpost |date=3 September 2019 |access-date=26 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011042751/https://www.firstpost.com/entertainment/rishi-kapoor-neetu-open-up-on-his-cancer-treatment-in-new-york-we-just-treated-it-as-any-disease-7276971.html |archive-date=11 October 2019 |url-status=live }}</ref> ਕਪੂਰ ਨੂੰ 29 ਅਪਰੈਲ, 2020 ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੰਬਈ ਦੇ [[ਸਰ ਐੱਚ. ਐਨ. ਰਿਲਾਇੰਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਹਸਪਤਾਲ]] ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/rishi-kapoor-hospitalised-brother-randhir-kapoor-says-he-is-not-well/story-PksuEwf5X9laDxmsYcqw1O.html|title=Rishi Kapoor hospitalised, brother Randhir Kapoor says he has breathing problems|date=2020-04-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-04-30}}</ref> He died on 30 April 2020.<ref>{{cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/veteran-actor-rishi-kapoor-hospitalised-in-mumbai-2220701|title=Veteran Actor Rishi Kapoor Hospitalised In Mumbai|website=NDTV|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|title=Bollywood legend Rishi Kapoor passes away at 67|work=Khaleej Times|date=30 April 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=30 ਅਪਰੈਲ, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430051035/https://www.khaleejtimes.com/citytimes/bollywood/bollywood-legend-rishi-kapoor-passes-away-in-mumbai|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|title=Bollywood Veteran Rishi Kapoor Dies Aged 67|website=Universal News|date=30 April, 2020|access-date=1 May 2020|archive-date=25 ਸਤੰਬਰ, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925183154/https://universalnews.org/bollywood-veteran-rishi-kapoor-dies-aged-67/|dead-url=yes}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] cksrulgottpr3ts4owmnnnffkr7s887 0 50470 843446 543404 2026-07-29T21:23:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843446 wikitext text/x-wiki {{Infobox church | name = ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਮਾਗਦਾਲੇਨਾ ਗਿਰਜਾਘਰ (ਮਾਤਾਪੋਸੁਏਲੋਸ) | fullname = | other name = | native_name = Iglesia de Santa María Magdalena (Matapozuelos) | native_name_lang = es | image = Iglesia de Matapozuelos.jpg | imagesize = 220px | imagelink = | imagealt = | landscape = | caption = | pushpin map = | pushpin label position = | pushpin map alt = | pushpin mapsize = | relief = | map caption = | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates display = inline,title | osgraw = <!-- TEXT --> | osgridref = <!-- {{gbmappingsmall| TEXT}} --> | location = ਮਾਤਾਪੋਸੁਏਲੋਸ, [[ਵਾਇਆਦੋਲੀਦ]], [[ਕਾਸਤੀਲ ਅਤੇ ਲਿਓਨ]] | country = ਸਪੇਨ | denomination = [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ]] | previous denomination = | churchmanship = | membership = | attendance = | website = <!-- {{URL| example.com}} --> | former name = | bull date = | founded date = <!-- {{start date|YYYY|MM|DD|df=y}} - but see note below --> | founder = | dedication = | dedicated date = | consecrated date = | cult = | relics = | events = | past bishop = | people = | status = | functional status = | heritage designation = | designated date = | architect = | architectural type = | style = [[ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ]], [[ਗੌਥਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਗੌਥਿਕ]], [[ਬਾਰੋਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ|ਬਾਰੋਕ]] | years built = 16ਵੀਂ, 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ | groundbreaking = | completed date = | construction cost = | closed date = | demolished date = | capacity = | length = <!-- {{convert| }} --> | width = <!-- {{convert| }} --> | width nave = <!-- {{convert| }} --> | height = <!-- {{convert| }} --> | diameter = <!-- {{convert| }} --> | other dimensions = | floor count = | floor area = <!-- {{convert| }} --> | dome quantity = | dome height outer = <!-- {{convert| }} --> | dome height inner = <!-- {{convert| }} --> | dome dia outer = <!-- {{convert| }} --> | dome dia inner = <!-- {{convert| }} --> | spire quantity = | spire height = <!-- {{convert| }} --> | materials = | bells = | bells hung = | bell weight = <!-- {{long ton|0| }} --> | parish = | deanery = | archdeaconry = | episcopalarea = | archdiocese = ਵਾਇਆਦੋਲੀਦ | metropolis = | diocese = | province = | presbytery = | synod = | circuit = | district = | division = | subdivision = | archbishop = | bishop = | dean = | provost = | provost-rector = | viceprovost = | subdean = | precentor = | archpriest = | chancellor = | canonchancellor = | canon = | canonmissioner = | canonpastor = | canontreasurer = | succentor = | archdeacon = | prebendary = | rector = | vice-rector = | vicar = | curate = | priestincharge = | priest = | asstpriest = | minister = | assistant = | honpriest = | deacon = | deaconness = | seniorpastor = | pastor = | abbot = | chaplain = | sacristan = | reader = | student intern = | organistdom = | director = | organist = | organscholar = | chapterclerk = | laychapter = | warden = | verger = | businessmgr = | liturgycoord = | reledu = | rcia = | youthmin = | flowerguild = | musicgroup = | parishadmin = | serversguild = | logo = | logosize = | logolink = | logoalt = | embedded = }} '''ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਮਾਗਦਾਲੇਨਾ ਗਿਰਜਾਘਰ''' ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ ਜੋ ਮਾਤਾਪੋਸੁਏਲੋਸ, [[ਵਾਇਆਦੋਲੀਦ (ਸੂਬਾ)|ਵਾਇਆਦੋਲੀਦ]], [[ਕਾਸਤੀਲ ਅਤੇ ਲਿਓਨ]], [[ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 16 ਜੁਲਾਈ 1998 ਨੂੰ [[ਬੀਏਨ ਦੇ ਇੰਤੇਰੇਸ ਕੁਲਤੂਰਾਲ]] ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਾਇਆਦੋਲੀਦ ਸੂਬੇ ਦੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਮਾਗਦਾਲੇਨਾ ਗਿਰਜਾਘਰ ਮਾਤਾਪੋਸੁਏਲੋਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਗਿਰਜਾਘਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਗਿਰਜਾਘਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀਏਗੋ ਦੇ ਸੇਗੋਵੀਆ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ 1544 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ==ਗੈਲਰੀ== <gallery> File:Retablo de la Purísima (iglesia de Matapozuelos).jpg|Retablo de la Purísima. File:Retablo de la Dolorosa-María (iglesia de Matapozuelos).jpg|María del retablo de la Dolorosa. File:Retablo de la Dolorosa-Cristo (iglesia de Matapozuelos).jpg|Cristo del retablo de la Dolorosa. File:Retablo de la Dolorosa-San Juan (iglesia de Matapozuelos).jpg|San Juan del retablo de la Dolorosa. File:Altar de la Virgen del Carmen (iglesia de Matapozuelos).jpg|Altar de la Virgen del Carmen. File:Altar del Corazón de María (iglesia de Matapozuelos).jpg|Altar del Corazón de María. File:Altar de San Antonio de Padua (iglesia de Matapozuelos).jpg File:Altar de San José (iglesia de Matapozuelos).jpg File:Altar del Perpetuo Socorro (iglesia de Matapozuelos).jpg File:Altar del Niño (iglesia de Matapozuelos).jpg File:Fundación Joaquín Díaz - Puerta principal de La Magdalena - Matapozuelos (Valladolid).jpg File:Fundación Joaquín Díaz - Torre de la Iglesia de la Magdalena - Matapozuelos (Valladolid).jpg File:Fachada sur de la iglesia de Matapozuelos.jpg File:Fachada, atrio y crucero de la iglesia de Matapozuelos.jpg File:Iglesia de Matapozuelos.jpg </gallery> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book |first=Jesús |last=Urrea |enlaceautor=Jesús Urrea |otros=apéndice de ''Catálogo Monumental de la provincia de Valladolid'', de J.J. Martín González |title=El templo, la torre y el retablo de Matapozuelos (Valladolid) |capítulo= |editorial= |ubicación=Valladolid |isbn= |ref= }} * {{cite book |first=José Mª |last=Arévalo Arévalo |enlaceautor= |year=1987 |title=Matapozuelos, historia y arte |capítulo= |editorial=Editorial Sever-Cuesta |ubicación=Valladolid |isbn=84-398-9306-X |ref= }} * {{cite book |first=Pascual |last=Madoz |enlaceautor=Pascual Madoz |year=1845-1850 |title=Diccionario Geográfico-Estadístico-Histórico de España |url=https://archive.org/details/diccionariogeogr12mado_202405 |volumen=16 |editorial=Editorial Ámbito |ubicación=Valladolid -1984- |isbn=84-86047-34-X |ref= }} * {{cite book |first=Felipe |last=Heras |enlaceautor= |year=1975 |title=Arquitectura religiosa del siglo XVI en la primitiva diócesis de Valladolid |editorial=Diputación Provincial de Valladolid |ubicación= |isbn=84-500-1233-3 |ref= }} * {{cite book |first=Juan José |last=Martín González |enlaceautor= |otros=Dep. Legal: VA 649-1967 |title=Arquitectura barroca vallisoletana |editorial= |ubicación= |isbn= |ref= }} * {{cite book |first=Juan Luis |last=Camina Cea |enlaceautor= |year=1986-1989 |title=Inventario de los bienes muebles e inmuebles de la parroquia de Santa María Magdalena |otros=realizado por el párroco local |ubicación=Matapozuelos |isbn= |ref= }} * {{cite book |first=Juan José |last=Martín González |first2=María del Carmen |last2=Alonso-Pimentel y Pérez de los Cobos |first3=Clementina Julia |last3=Ara Gil |first4=Felipe |last4=Heras García |year=1970 |title=Inventario artístico de Valladolid y su provincia |otros= |ubicación=Valladolid |isbn=84-00-03084-2 |ref= }} == ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ == {{commonscat|Church of Santa María Magdalena, Matapozuelos|la iglesia de Santa María Magdalena de Matapozuelos}} , [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਨ ਦੇ ਗਿਰਜਾਘਰ]] ey1erie967ea0bsys5vzwqcft3rgq5c 0 50677 843493 465153 2026-07-29T22:12:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843493 wikitext text/x-wiki [[Image:Height demonstration diagram.png|thumb|right|200px|ਕਿਸੇ [[ਛੇ-ਪਾਸੀਆ|ਛੇ-ਪਾਸੀਏ]] ਦੇ [[ਲੰਬਾਈ]], [[ਚੌੜਾਈ]] ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਵਾ਼ਲੇ ਪਸਾਰ]] '''ਉੱਚਾਈ''' ਜਾਂ '''ਉੱਚਾਣ''' ਖੜ੍ਹਵੀਂ [[ਵਿੱਥ]] ਦਾ ਨਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹਦੇ ਦੋ ਮਤਲਬ ਨਿੱਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਿੰਨੀ ਕੁ "ਉੱਚੀ" ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ "ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ" ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ "ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 50ਮੀਟਰ ਹੈ" ਜਾਂ "ਇਸ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 10,000ਮੀਟਰ ਹੈ"। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਹੋਵੇ ਕਿ [[ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼]] ਜਾਂ [[ਪਹਾੜ|ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ]] ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ]] ਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਚਾਈ ਨੂੰ [[ਬੁਲੰਦੀ]] ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Strahler| first=Alan|title=Introducing Physical Geography|url=https://archive.org/details/introducingphysi0000unse_z2r7|publisher=Wiley,New York|year=2006}}</ref> ਉੱਚਾਈ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹਵੇਂ ਧੁਰੇ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਮਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੰਬਾਈ]] izkvodghpsp4jncu2xdt6cteyx72p17 0 50684 843601 542958 2026-07-30T00:01:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843601 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = ਸ਼ਿਆਮਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਮਾ | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image = Shyamji krishna varma.jpg | image_size = | alt = | caption = ਸ਼ਿਆਮਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਮਾ | birth_name =ਸ਼ਿਆਮਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਖੂਆ | birth_date = {{birth date|df=yes|1857|10|04}} | birth_place = [[ਮਾਂਡਵੀ]], [[ਕਛ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]] | death_date = {{Death date|df=yes|1930|03|30}} | death_place = [[Geneva]], [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | ethnicity = ਭਾਰਤੀ | education = | alma_mater = ਵਿਲਸਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, [[ਮੁੰਬਈ]]; [[ਬੈਲੀਓਲ ਕਾਲਜ]], [[ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | occupation = ਭਾਰਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ | employer = | organization = [[ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਹੋਮ ਰੂਲ ਸੋਸਾਇਟੀ]], [[ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ]] ਅਤੇ [[ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸ਼ਿਆਲੋਜਿਸਟ]] | known_for = [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ]] | notable_works = | style = | religion = | spouse = ਭਾਨੂਮਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਮਾ | partner = | children = | parents = Karsan Bhanushali (Nakhua), Gomatibai | awards = | siblings = | website = {{url|www.krantiteerth.org}} | footnotes = | box_width = }} '''ਸ਼ਿਆਮਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਮਾ''' (ਸ਼ਿਆਮਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨਖੂਆ) (4 ਅਕਤੂਬਰ 1857 - 30 ਮਾਰਚ 1930) ਭਾਰਤੀ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ|ਇਨਕਲਾਬੀ]] ਸੂਰਬੀਰ,<ref>{{cite book|last=Chandra|first=Bipan|title=India's Struggle for Independence|url=https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse|publisher=Penguin Books India|location=[[New Delhi]]|year=1989|pages=[https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse/page/145 145]|isbn=978-0-14-010781-4}}</ref> ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ [[ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਹੋਮ ਰੂਲ ਸੋਸਾਇਟੀ]], [[ਇੰਡੀਆ ਹਾਊਸ]] ਅਤੇ ''[[ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਸੋਸ਼ਿਆਲੋਜਿਸਟ]]'' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਐਮਏ ਅਤੇ ਬਾਰ-ਏਟ-ਲਾਅ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਮੋਨੀਅਰ ਵਿਲਿਅਮਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1857]] 2bu5tfgrjvkz582ewxo0e84dnb46rwx 0 52437 843498 840827 2026-07-29T22:18:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843498 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਫ਼ੌਜੀ ਟੱਕਰ |conflict= ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ |image= [[File:The Hanging by Jacques Callot.jpg|300px]] |caption= ''[[ਲੇ ਗਖ਼ਾਂ ਮੀਜ਼ੈਖ਼ ਦ ਲਾ ਗੈਖ਼]]'' (''ਜੰਗ ਦੇ ਭਾਰੇ ਸੰਤਾਪ''), 1632 [[ਜਾਕ ਕਾਲੋ]] ਵੱਲੋਂ |date=1618–1648 |place=ਯੂਰਪ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਜੋਕਾ ਜਰਮਨੀ) |result=[[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਾਲਨ ਦਾ ਅਮਨ]] * [[ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ|ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ]] ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਰਿਵਾਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ * ਹਾਬਸਬੁਰਕ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਘਟੀ * ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ [[ਸਪੇਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ * [[ਸਪੇਨੀ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵੱਲੋਂ [[ਡੱਚ ਗਣਰਾਜ]] ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ * [[ਬੂਖ਼ਬੋਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ]] ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹਾਈ * [[ਸਵੀਡਨੀ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ * [[ਜਗੀਰਦਾਰੀ]] ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ<ref>{{cite book|last=Helmolt|first=Hans Ferdinand|title=The World's History: Western Europe to 1800|year=1903|publisher=W. Heinemann|isbn=0-217-96566-0|page=573|url=http://books.google.com/books?id=dLVLAAAAMAAJ&pg=PA431&dq=end+of+feudalism+thirty+years+war&hl=en&sa=X&ei=MYpQT-7qNqHw0gHx_oHIDQ&ved=0CFIQ6AEwBjgK#v=onepage&q=end%20of%20feudalism%20thirty%20years%20war&f=false}}</ref> * [[ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ]] ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਅਕੇਂਦਰੀਕਰਨ * 1659 ਤੱਕ [[ਫ਼ਰਾਂਸ-ਸਪੇਨ ਜੰਗ (1635)|ਫ਼ਰਾਂਸ-ਸਪੇਨ ਜੰਗ]] * ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰਸੂਖ਼ ਵਿੱਚ ਡਾਢਾ ਉਤਰਾਅ * ਕਈ ਜਰਮਨ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ |casus= |territory= |combatant1= '''ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਰਾਜ ਅਤੇ ਹਿਮਾਇਤੀ''' {{flagicon|ਸਵੀਡਨ|1562}} [[Swedish Empire|Sweden]] (from 1630)<br /> {{flagcountry|ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ}} (1635 ਤੋਂ)<br /> {{Flagicon|ਡੈੱਨਮਾਰਕ}} [[ਡੈੱਨਮਾਰਕ-ਨਾਰਵੇ]] (1625–1629)<br /> {{Flagicon|ਬਹੀਮੀਆ}} [[ਬਹੀਮੀਆ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਬਹੀਮੀਆ]] (1618–1620)<br /> {{flag|ਸੰਯੁਕਤ ਸੂਬੇ}}<br /> {{Flagcountry|ਜ਼ਾਕਸਨ ਦਾ ਹਲਕਾ}}<br /> {{Flagicon image|Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg}} [[Electoral Palatinate]] (until 1623)<br /> {{Flagicon image|Brandenburg_Wappen.svg}} [[Brandenburg-Prussia]]<br /> [[File:Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg|17px]] [[Brunswick-Lüneburg]]<br /> {{Flagcountry|ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ}} (1625–30)<ref>ਸਪੇਨ ਨਾਲ਼ ਜੰਗ 1625–30 (ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਨਾਲ਼ 1627–29).</ref> <br> {{Flagicon image|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[Principality of Transylvania (1570–1711)|Transylvania]]<br /> Hungarian Anti-Habsburg Rebels<ref>"into line with army of Gabriel Bethlen in 1620." Ágnes Várkonyi: Age of the Reforms, Magyar Könyvklub publisher, 1999. ISBN 963-547-070-3</ref> '''ਮਦਦਗਾਰ'''<br> {{flagicon|Ottoman Empire}} [[Ottoman Empire]]<br> {{Flagicon image|Flag of Oryol ship (variant).svg}}[[Russian Tsardom]]<ref>Russia supported Sweden against Poland-Lithuania ([[Smolensk War]])</ref> |combatant2='''Roman Catholic States and Allies''' {{flag|Holy Roman Empire}} * {{Flagicon image|Catholic League (Germany).svg|22px}} [[Catholic League (German)|Catholic League]] * {{Flagicon|Habsburg Monarchy}} [[Archduchy of Austria|Austria]] * {{Flagicon|Bohemia}} [[Kingdom of Bohemia|Bohemia]] (after 1620) {{flagicon|Spain|1506}} [[Spanish Empire]]<br> [[File:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|23px]] [[Kingdom of Hungary (1538–1867)|Hungary]]<ref>Ervin Liptai: Military history of Hungary, Zrínyi Military Publisher, 1985. ISBN 9633263379</ref><br>{{flag|Kingdom of Croatia (Habsburg)|name=Kingdom of Croatia}}<ref>[[:hu:Huszár#A magyar huszár a 16-17. században|Hussar (Huszár)]] [[:hu:Kezdőlap|hu.wikipedia]]</ref><br> {{Flagicon|Denmark}} [[Denmark-Norway]] (1643–1645)<ref>Denmark fought Sweden and the Dutch Republic in the [[Torstenson War]]</ref> '''Supported by'''<br> {{Flagicon image|Chorągiew królewska króla Zygmunta III Wazy.svg}} [[Polish–Lithuanian Commonwealth|Poland-Lithuania]]<br/>{{Flagicon image|Flag of the Cossack Hetmanate.svg}} [[Ukrainian Cossacks]] |commander1={{Flagicon|Sweden|1562}} [[Gustavus Adolphus of Sweden|Gustavus II Adolphus]]{{KIA}}<br />{{Flagicon|Sweden|1562}} [[Axel Oxenstierna]] {{Flagicon|Sweden|1562}} [[Johan Banér]]<br /> {{Flagicon|Sweden|1562}} [[Lennart Torstenson]]<br /> {{Flagicon|Sweden|1562}} [[Gustav Horn, Count of Pori|Gustav Horn]]<br /> {{Flagicon|Sweden|1562}} [[Carl Gustaf Wrangel]]<br /> {{Flagicon|Sweden|1562}} [[Charles X Gustav of Sweden|Charles X Gustav]]<br /> {{Flagicon|Sweden|1562}} [[Alexander Leslie, 1st Earl of Leven|Alexander Leslie]]<br /> {{flagicon|Kingdom of France}} [[Louis XIII of France]]<br /> {{flagicon|Kingdom of France}} [[Cardinal Richelieu]]<br /> {{flagicon|Kingdom of France}} [[Isaac Manasses de Pas, Marquis de Feuquieres|Marquis de Feuquieres]]{{KIA}}<br /> {{flagicon|Kingdom of France}} [[Louis II de Bourbon, Prince de Condé|Louis II de Bourbon]]<br /> {{flagicon|Kingdom of France}} [[Henri de la Tour d'Auvergne, Vicomte de Turenne|Vicomte de Turenne]]<br /> {{Flagicon|Bohemia}} {{Flagicon image|Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg}} [[Frederick V, Elector Palatine]]<br /> {{Flagicon|Bohemia}} [[Jindrich Matyas Thurn]]<br /> {{Flagicon|Bohemia}} [[Christian I, Prince of Anhalt-Bernburg|Christian I of Anhalt-Bernburg]]<br /> {{Flagicon|Denmark}} [[Christian IV of Denmark]]<br /> {{Flagicon|Electorate of Saxony}} [[Bernhard of Saxe-Weimar]]<br /> {{Flagicon|Electorate of Saxony}} [[John George I of Saxony|Johann Georg I of Saxony]]<br /> {{flagicon|Dutch Republic}} [[Maurice of Nassau]] <br /> {{Flagicon|Dutch Republic}} [[Piet Pieterszoon Hein]]<br />{{flagicon|Dutch Republic}} [[William of Nassau (1601–1627)|William of Nassau]]<br />{{flagicon|Dutch Republic}} [[Frederik Hendrik of Orange]] <br /> {{Flagicon|Dutch Republic}} [[Maarten Tromp]]<br />{{flagicon|Dutch Republic}} [[Ernst Casimir]] <br /> {{Flagicon|Dutch Republic}} [[Hendrik Casimir I]]<br /> {{flagicon|Kingdom of England}} [[George Villiers, 1st duke of Buckingham|Duke of Buckingham]]<br /> {{flagicon|Kingdom of England}} [[Horace Vere, 1st Baron Vere of Tilbury|Sir Horace Vere]]<br /> {{Flagicon image|Flag of Transylvania before 1918.svg}} [[Gabriel Bethlen]]<br /> [[Peter Ernst, Graf von Mansfeld|Ernst von Mansfeld]]<br /> [[File:Coat of Arms of Brunswick-Lüneburg.svg|17px]] [[Christian of Brunswick]] |commander2={{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Philip IV of Spain]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Gaspar de Guzmán, Count-Duke of Olivares|Count-Duke of Olivares]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Gonzalo Fernández de Córdoba (1585–1645)|Gonzalo Fernández de Córdoba]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Ambrogio Spinola|Ambrosio Spinola]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Cardinal-Infante Ferdinand]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Gómez Suárez de Figueroa, 3rd Duke of Feria|Duke of Feria]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Fadrique Álvarez de Toledo y Mendoza|Fadrique de Toledo]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Antonio de Oquendo]]<br /> {{flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Carlos Coloma]]<br> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Francisco de Melo]]<br /> {{Flagicon|ਸਪੇਨ|1506}} [[Diego Felipez de Guzmán, 1st Marquis of Leganés|Diego Felipez de Guzmán]]<br /> {{Flagicon|ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ}} [[Albrecht von Wallenstein]]<br /> {{flagicon|ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ}} [[Johann Tserclaes, Count of Tilly]]{{KIA}}<br /> {{Flagicon|ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ}} [[Ferdinand II, Holy Roman Emperor|Ferdinand II]]<br /> {{Flagicon|ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ}} [[Ferdinand III, Holy Roman Emperor|Ferdinand III]] <br /> {{Flagicon|ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ}} [[Franz von Mercy]]{{KIA}}<br /> {{Flagicon|ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ}} [[Johann von Werth]]<br /> {{Flagicon|ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ}}[[Gottfried Heinrich Graf zu Pappenheim]]{{KIA}}<br /> {{Flagicon image|Catholic League (Germany).svg|22px}} [[Maximilian I, Elector of Bavaria|Maximilian I of Bavaria]] |strength1= 149,000 ਸਵੀਡਨੀ (1632)<ref>[[Thirty Years' War#Swedish intervention (1630–1635)|Swedish intervention]]</ref><br> 35,000 ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਤੇ ਨਾਰਵੇਈ (1625)<ref>[[Thirty Years' War#Danish intervention (1625–1629)|Danish intervention]]</ref><br> 77,000 ਨੀਦਰਲੈਂਡੀ (1629)<ref>page 54 http://www.pikeandshotsociety.org/documents/article4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924073231/http://www.pikeandshotsociety.org/documents/article4.pdf |date=2015-09-24 }} "When the dutch army was increased to 77.000 in 1629 during the threatened Spanish invasion..."</ref><br> ਤਕਰੀਬਨ: 100–150,000 ਜਰਮਨ<br> 150,000 ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ <br> 30–40,000 ਬਹੀਮੀਆਈ ਮਿਲਖਾਂ <br> 30,000 ਹੰਗਰੀਆਈ (Anti-Habsburg Hungarian rebels) <br> 6,000 Transylvanians<br /><ref>[[Gabriel Bethlen]]'s army numbered 5,000 Hungarian pikemen and 1,000 German mercenary, with the anti-Habsburg Hungarian rebels numbered together approx. 35,000 men. ''László Markó:'' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub 2000. ISBN 963-547-085-1</ref><br/> 60,000 ਉਸਮਾਨੀ ਘੋੜਸਵਾਰ (as support to [[Frederick V, Elector Palatine]]) |strength2= 300,000 ਸਪੇਨੀ (includes soldiers from the [[Spanish Netherlands]] and Italy)<br> 100–200,000 ਜਰਮਨ<br> Approx: 20,000 ਹੰਗਰੀਆਈ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਘੋੜਸਵਾਰ<ref>''László Markó:'' The Great Honors of the Hungarian State (A Magyar Állam Főméltóságai), Magyar Könyvklub 2000. ISBN 963-547-085-1</ref> |casualties1= |casualties2= |casualties3= '''8,000,000''' including civilian casualties<ref>{{cite book|title=Europe, a history|url=https://archive.org/details/europehistory00davi_0|first=Norman|last=Davis|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0-7126-6633-6|page=[https://archive.org/details/europehistory00davi_0/page/569 568]}}</ref> |campaignbox = }} '''ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ''' [[ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ 1618 ਅਤੇ 1648 ਵਿਚਕਾਰ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.infoplease.com/ce6/history/A0848495.html|title=Thirty Years War|publisher=www.infoplease.com|accessdate=24 May 2008}}</ref> ਇਹ [[ਯੂਰਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਯੂਰਪੀ ਇਤਿਹਾਸ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾਰੂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ==External links== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Thirty Years War|ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ}} *[http://www.czech.cz/en/czech-republic/history/all-about-czech-history/the-thirty-years-war/ The Thirty Years' War – ਚੈੱਕ ਗਣਰਾਜ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504165414/http://www.czech.cz/en/czech-republic/history/all-about-czech-history/the-thirty-years-war/ |date=2008-05-04 }} *[http://www.1911encyclopedia.org/Thirty_Years'_War ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ – ਲਵਟੂਨੋ 1911] *[http://www.newadvent.org/cathen/14648b.htm ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ – ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਆਨਕੋਸ਼] *[http://www.historylearningsite.co.uk/thirty_years_war.htm ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310123001/http://www.historylearningsite.co.uk/thirty_years_war.htm |date=2010-03-10 }} ਲਰਨਿੰਗਸਾਈਟ *[http://www.timelines.info/history/conflict_and_war/15th_-_17th_century_conflicts/thirty_years_war/ Thirty Years' War Timeline] *[http://www.westfaelischer-frieden.de Project "Peace of Westphalia" (among others with Essay Volumes of the 26th Exhibition of the Council of Europe "1648: War and Peace in Europe", 1998/99)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200530113024/https://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/finde/langDatensatz.php?urlID=459&url_tabelle=tab_websegmente |date=2020-05-30 }} *''[http://www.gutenberg.org/etext/6775 ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ ਦਾ ਅਤੀਤ]'' by [[Friedrich von Schiller]] at [[Project Gutenberg]] *[http://www.pipeline.com/~cwa/TYWHome.htm ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509124540/http://www.pipeline.com/~cwa/TYWHome.htm |date=2008-05-09 }} *[http://www.bbc.co.uk/programmes/b015c342#synopsis BBC Radio4 documentary – ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਕਾਢ: ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ ਅਤੇ ਮਾਗਦੇਬੁਰਕ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੀਹ-ਸਾਲਾ ਜੰਗ]] eb4m1jdkkh9gtv1ucbe1rsm8ioag21h 0 52857 843599 841698 2026-07-29T23:59:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843599 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ |name = ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ<br>Michael Faraday |image = M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg |caption = ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ, 1842 |birth_date = 22 ਸਤੰਬਰ, 1791 |birth_place = [[ਨਿਊਇੰਗਟਨ ਬਟਸ]], ਇੰਗਲੈਂਡ |death_date = 25 ਅਗਸਤ 1867 (75 ਦੀ ਉਮਰ) |death_place = [[ਹੈਂਪਟਨ ਕੋਰਟ]], ਮਿਡਲਸੈਕਸ, ਇੰਗਲੈਂਡ |residence = ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ |nationality = [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੋਕ|ਬਰਤਾਨਵੀ]] |ethnicity = |fields = [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] |workplaces = [[ਸ਼ਾਹੀ ਅਦਾਰਾ]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = [[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਸੂਲ]]<br>[[ਬਿਜਲ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਅਸਰ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਪਿੰਜਰਾ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਪੱਕਾ ਨਾਪ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਕੱਪ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਬਿਜਲਈ ਨਿਖੇੜ ਦਾ ਅਸੂਲ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਅਸੰਗਤ ਕਥਨ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਘੁਮਾਊ]]<br>[[Faraday-efficiency effect]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਛੱਲ]]<br>[[ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਚੱਕਾ]]<br>[[ਬਲ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ]]<br>[[ਵਿਲੀਅਮ ਥਾਮਸ ਬਰਾਂਡ]] |influenced = |awards = [[ਸ਼ਾਹੀ ਤਗਮਾ]] <small>(1835 & 1846)</small><br>[[ਕੌਪਲੀ ਤਗਮਾ]] <small>(1832 & 1838)</small><br>[[ਰਮਫ਼ੋਰਡ ਤਗਮਾ]] <small>(1846)</small><br>[[ਐਲਬਰਟ ਤਗਮਾ (ਕਲਾ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਜ)|ਐਲਬਰਟ ਤਗਮਾ]] {{small|(1866)}} |religion = [[ਸੈਂਡੀਮੈਨੀ]] |signature = Michael Faraday signature.svg |footnotes = }} {{external media | width =220px | align = right | headerimage=[[File:Faraday Laboratory 1870 Plate RGNb10333198.05.tif|220px]] | video1 = {{YouTube|qVhiwi6AvQM|“Profiles in Chemistry: Michael Faraday”}}, [[Chemical Heritage Foundation]]}} '''ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ''', [[ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਫੈਲੋ|ਐੱਫ਼.ਆਰ.ਐੱਸ]] (22 ਸਤੰਬਰ 1791 – 25 ਅਗਸਤ 1867) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ [[ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸੀ, ਜੀਹਨੇ [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਬਿਜਲ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਾਢਾਂ [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ]], [[ਦੂਹਰੀ ਚੁੰਬਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਬਿਜਲਈ ਨਿਖੇੜ]] ਹਨ। ਫੈਰਾਡੇਅ ਭਾਂਵੇ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਵਲ ਦਰਜੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਜਨਮ ਅਤੇ ਬਚਪਨ == ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਕੱਲਰ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਮਾਈਕਲ ਫੈਰਾਡੇਅ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਸਤੰਬਰ, 1791 ਈ: ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਊਰਿੰਗਟਨ ਬੱਟਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ '''ਸੱਰੇ''' ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜੇਮਸ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਲੁਹਾਰ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਬੇਹੱਦ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। ਮਾਈਕਲ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, '''ਰਾਬਰਟ''' ਵੀ ਉਸਦਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ 'ਰ' ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲੋਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਡਾਟਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਈਕਲ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲੋਂ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਜਰੂਰੀ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਸਕੂਲੋਂ ਪੜ੍ਹਨੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਾਈਕਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣੀ ਮਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ [[ਲੰਡਨ]] ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਫੈਰਾਡੇਅ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ''ਜਾਰਜ ਰੀਬੋ'' ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਕੋਲ ''ਬਲੈਂਡਫੋਰਡ'' ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿਲਦਸ਼ਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਈਕਲ ਓਨ੍ਹਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੀਬੋ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸ੍ਰੀ ਰੋਚੇ ਦਾ ਫਿਰਤੂ ਜਿਲਦਸਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। == ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ == ਮਾਈਕਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਮਾਈਕਲ ਨੇ ਇਸ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਨੋਟ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਨੂੰ ਘੱਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਪੌਂਡ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਰ ਹੰਫਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੰਫਰੀ ਦੀ ਲੈਂਪ ਦੀ ਕਾਢ ਕਰਕੇ ਓਨ੍ਹਾ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਫੈਰਾਡੇਅ ਦਾ ਨਾਮ 'ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ' ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਡੇਵੀ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਸਤਾਖੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। ਇਸਦਾ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਿਆ। ਹੰਫਰੀ ਡੇਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। == ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ == ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫਰ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਵੀ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, "ਚੁੰਬਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਸਪਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰੋ। ਚੁੰਬਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ? ਕੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆੰ ਹਾਲਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ? ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ?" ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰੱਬੀ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ। 1816 ਤੋਂ 1832 ਈ: ਤਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਸਾਇਣਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵੱਲ ਸੀ, ਤੇ ਚੰਬਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਬੋਰਕ ਦੇ [[ਤੇਜ਼ਾਬ]], ਲੋਹੇ ਤੋਂ [[ਮੈਗਨੀਜ਼]] ਦੇ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਾਲ ਰਹਿਤ ਫ਼ੌਲਾਦ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ [[ਕਲੋਰੀਨ]] ਗੈਸ ਨੂੰ ਤਰਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਕਈ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ [[ਚੁੰਬਕ]] ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ [[ਬਿਜਲੀ]] ਕਲਾ ਦੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਜ ਕੱਢਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਦਕਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਐਡੀਸਨ]] ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਉਹ ਚਿਣਗ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ। == ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ == ਸੰਨ 1823 ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1825 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1833 ਈ: ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਸਰ ਰਾਬਰਟ ਪੀਲ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਮੈਲਬੋਰਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੰਭਾਲੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਤਨਖਾਹ 300 ਪੌਂਡ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਚਾਨਕ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਆਰਾਮ ਲਈ [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਝ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ 40 ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾਏ। ਆਖਿਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਐਲਬਰਟ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੇ ਸੰਨ 1858 ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਨੂੰ '''ਟੈਂਪਲ ਕੋਰਟ''' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਭਵਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਅਮਨ ਨਾਲ ਬਿਤਾਏ। ਡੇਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ==ਮੌਤ == ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਦੀ ਮੌਤ 25 ਅਗਸਤ, 1867 ਈ: ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== ===ਜੀਵਨੀਆਂ=== * {{Cite book| author=[[Henry Bence Jones|Bence Jones, Henry]] | title = The Life and Letters of Faraday| year = 1870 | publisher=J. B. Lippincott and Company | location = Philadelphia | url = http://books.google.com/?id=YzuCdNmu5soC&printsec=frontcover&dq=Faraday }} * {{Cite book| author=Cantor, Geoffrey | title = Michael Faraday, Sandemanian and Scientist | url=https://archive.org/details/michaelfaradaysa0000cant | year = 1991 | publisher=Macmillian | isbn = 0-333-58802-9}} * {{Cite book| author=Gladstone, J. H. | title = Michael Faraday | year = 1872 | publisher=Macmillan | location = London | url = http://books.google.com/?id=pbs4AAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Faraday}} * {{Cite book| author=Hamilton, James | title = Faraday: The Life | url=https://archive.org/details/faradaylife0000hami | year = 2002 | location = London | publisher=Harper Collins | isbn = 0-00-716376-2}} * {{Cite book| author=Hamilton, James | title = A Life of Discovery: Michael Faraday, Giant of the Scientific Revolution | url=https://archive.org/details/lifeofdiscovery00jame | year = 2004 | location = New York | isbn = 1-4000-6016-8 | publisher=[[Random House]]}} * {{Cite book| author=Hirshfeld, Alan W. | title = The Electric Life of Michael Faraday | url=https://archive.org/details/electriclifeofmi0000hirs | year = 2006 | publisher=[[Walker and Company]] | isbn = 978-0-8027-1470-1 }} * {{Cite book| author=Thompson, Silvanus | title = Michael Faraday, His Life and Work | year = 1901 | publisher=[[Cassell and Company]] | place = London | isbn = 1-4179-7036-7 | url = http://books.google.com/?id=HKf5g3qYYz8C&printsec=frontcover&dq=Silvanus+Thompson+faraday }} * {{Cite book| author=Tyndall, John | title = Faraday as a Discoverer | year = 1868 | publisher=[[Longmans, Green, and Company]] | location = London | edition = | url = http://www.archive.org/details/faradayasdiscove00tyndrich}} * {{Cite book| author=[[L. Pearce Williams|Williams, L. Pearce]] | title = Michael Faraday: A Biography | url=https://archive.org/details/michaelfaradaybi00will | year = 1965 | publisher=Basic Books | location = New York }} * The British Electrical and Allied Manufacturers Association (1931). ''Faraday''. R. & R. Clark, Ltd., Edinburgh, 1931. * {{Cite book| author=Agassi, Joseph | title = Faraday as a Natural Philosopher | url=https://archive.org/details/faradayasnatural0000agas | year = 1971 | publisher=[[University of Chicago Press]] | location = Chicago | isbn = }} * {{Cite book| author=Ames, Joseph Sweetman (Ed.) | title = The Discovery of Induced Electric Currents | volume = 2 | year = c. 1900 | publisher=[[American Book Company (1890)]] | location = New York | isbn = }} * {{Cite book| author=[[David Gooding|Gooding, David]] (Ed.) | title = Faraday Rediscovered: Essays on the Life and Work of Michael Faraday, 1791–1867 | year = 1985 | publisher=Macmillan/Stockton | location = London/New York | isbn = }} * {{Cite book| author=[[John Meurig Thomas|Thomas, John Meurig]] | title = Michael Faraday and the Royal Institution: The Genius of Man and Place | url=https://archive.org/details/michaelfaradayro0000thom | year = 1991 | publisher=Hilger| location = Bristol | isbn = 0-7503-0145-7}} * {{Cite book| author=[[Colin A. Russell|Russell, Colin A.]] (Ed. [[Owen Gingerich]]) | title = Michael Faraday: Physics and Faith (Oxford Portraits in Science Series) | url=https://archive.org/details/michaelfaraday00coli | year = 2000 | publisher=[[Oxford University Press]] | location = New York | isbn = 0-19-511763-8}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Michael Faraday|ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ}} ===ਜੀਵਨੀਆਂ=== * [http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp Biography at The Royal Institution of Great Britain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040312015850/http://www.rigb.org/rimain/heritage/faradaypage.jsp |date=2004-03-12 }} * [http://www.gutenberg.org/etext/1225 Faraday as a Discoverer by John Tyndall, Project Gutenberg] (downloads) * [http://www.asa3.org/ASA/PSCF/1991/PSCF6-91Eichman.html The Christian Character of Michael Faraday] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Michael Faraday on the British twenty-pound banknote] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * [https://archive.org/details/lifediscoverieso00crowrich The Life and Discoveries of Michael Faraday] by J. A. Crowther, London: [[Society for Promoting Christian Knowledge]], 1920 ===ਹੋਰ=== * [http://journals.lww.com/anesthesiology/Abstract/1992/10000/Michael_Faraday_and_His_Contribution_to_Anesthesia.27.aspx Michael Faraday's announcement of ether as an anaesthetic in 1818] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522040512/http://journals.lww.com/anesthesiology/Abstract/1992/10000/Michael_Faraday_and_His_Contribution_to_Anesthesia.27.aspx |date=2011-05-22 }} * [http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html Interactive Java Tutorial on Faraday's 1821 Motor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100915140700/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaymotor/index.html |date=2010-09-15 }} [[ਕੌਮੀ ਉੱਚ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਲੈਬਾਰਟਰੀ]] * [http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaypail/index.html Interactive Java Tutorial on Faraday's Ice Pail Experiment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615154326/http://www.magnet.fsu.edu/education/tutorials/java/faradaypail/index.html |date=2010-06-15 }} ਕੌਮੀ ਉੱਚ ਚੁੰਬਕੀ ਖੇਤਰ ਲੈਬਾਰਟਰੀ * [http://www.1911encyclopedia.org/Michael_Faraday "Faraday"] ਲਵਟੂਨੋ [[1911 ਬ੍ਰਿਟਾਨੀਕਾ]] ਔਨਲਾਈਨ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਉੱਤੇ * {{dmoz|Science/Physics/History/People/Faraday,_Michael/}} * {{gutenberg author | id=Michael_Faraday | name=Michael Faraday}} (ਉਤਾਰੇ) * [http://www.ch.ic.ac.uk/video/index.rss ਵੀਡੀਓ ਪੌਡਕਾਸਟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060516234558/http://www.ch.ic.ac.uk/video/index.rss |date=2006-05-16 }} ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰ [[ਜਾਨ ਕੈਡੋਗਨ]] ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਨਜ਼ੀਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ * [https://archive.org/details/lettersoffaraday00fararich The letters of Faraday and Schoenbein 1836–1862. With notes, comments and references to contemporary letters (1899)] full download [https://archive.org/download/lettersoffaraday00fararich/lettersoffaraday00fararich.pdf PDF] *[http://www.trinitybuoywharf.com/life-on-the-river/history.php ਟ੍ਰਿਨੀਟੀ ਬੌਇ ਵਾਰਫ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੀਤ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621092623/http://www.trinitybuoywharf.com/life-on-the-river/history.php |date=2013-06-21 }} [[ਟ੍ਰਿਨੀਟੀ ਬੌਇ ਵਾਰਫ਼]] ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ *[http://www.newmodelschool.co.uk/faraday Faraday School, located on Trinity Buoy Wharf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902233139/http://www.newmodelschool.co.uk/faraday |date=2011-09-02 }} at the New Model School Company Limited's website *[http://www.juliantrubin.com/bigten/electric_motor_generator.html ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ: ਬਿਜਲਈ ਮੋਟਰ ਅਤੇ ਬਿਜਲਈ ਜਨਰੇਟਰ ਦੀ ਕਾਢ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਾਈਕਲ ਫ਼ੈਰਾਡੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] 3jn42owbjfkpukvh0kpip5vri1hnxbo 0 52959 843373 841750 2026-07-29T20:08:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843373 wikitext text/x-wiki [[Image:Standard Model of Elementary Particles.svg|thumb|375px|ਮੁੱਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਮਾਡਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਦੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ, ਚੌਥੇ ਕਾਲਮ 'ਚ [[ਗੇਜ ਬੋਜ਼ਾਨ]] ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ਾਨ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।]] [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦਾ '''ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ''' [[ਬਿਜਲਚੁੰਬਕਤਾ|ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ]], [[ਮਾੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਮਾੜੇ]] ਅਤੇ [[ਤਕੜਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ|ਤਕੜੇ]] ਨਿਊਕਲੀ ਮੇਲ-ਜੋਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਉੱਪ-ਅਣਵੀ [[ਕਣ|ਕਣਾਂ]] ਵਿਚਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਏਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦੁਨੀਆਂ-ਭਰ ਦੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਦਕਾ ੨੦ਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਪਿਛੇਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਵਰਗੀਕਰਨ == [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਸਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਛੇ ਫਲੇਵਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅੱਪ (u), ਡਾਊਨ (d), ਸਟ੍ਰੇਂਜ (s), ਚਾਰਮ (c), ਬੌਟਮ (b), ਅਤੇ ਟੌਪ (t) ਕੁਆਰਕ ਹਨ । ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਨੂੰ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕ ਲਈ ਚਿੰਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੱਪ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਲਈ u ̅ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਐਂਟੀਮੈਟਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਉਹੀ [[ਪੁੰਜ]], ਔਸਤ ਜੀਵਨਕਾਲ, ਅਤੇ [[ਸਪਿੱਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ [[ਚਾਰਜ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰਜ ਉਲਟੇ ਚਿੰਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । [[ਕੁਆਰਕ]] ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ [[ਫਰਮੀਔਨ]] ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ । ਇਹ ਬੋਸੌਨਾਂ (ਇੰਟਜਰ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ) ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਹੈ।, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੈਪਟੌਨਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕੁਆਰਕਾਂ ਕੋਲ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਤੀਜਨ ਖਿੱਚ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਵੀ [[ਹੈਡ੍ਰੌਨ]] ਵਰਚੁਅਲ (ਸਾਗਰ) ਕੁਆਰਕਾਂ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ । ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬੇਰੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਜ਼ੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ [[ਬੇਰੌਨ]] [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਹਨ, ਜੋ ਅਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਨ । ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਤ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਪਣੀ ਕੁਆਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੁਆਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟੈਟ੍ਰਾਕੁਆਰਕ (qqqq) ਅਤੇ ਪੈਂਟਾਕੁਆਰਕ (qqqqq) ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ “ਅਨੋਖੇ” ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, 13 ਜੁਲਾਈ 2015 ਨੂੰ CERN ਵਿਖੇ LHCb ਕੈਲੋਬੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੈਂਟਾਕੁਆਰਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਦੋ [[ਲੈਪਟੌਨ]] ਅਤੇ ਦੋ [[ਕੁਆਰਕ]] ਹਨ । ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਵਿੱਚ ਅੱਪ ਤੇ ਡਾਊਨ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਅਤੇ ਚਾਰਮ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਵਿੱਚ ਬੌਟਮ ਅਤੇ ਟੌਪ ਕੁਆਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ । ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸਿੱਧਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਪੀੜੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਪੀੜੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ । ਉੱਚੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] (ਵੀਕ ਇੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਮਰ ਪੀੜੀ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਕੇਅ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਵਾਲੇ (ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ) ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਐਨਰਜੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਡਿਕੇਅ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ; ਫੇਰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਦੋਂ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਅੱਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਫੇਜ਼ ([[ਕੁਆਰਕ ਯੁੱਗ]]) ਵਿੱਚ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬਣਾਵਟੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸਲਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ, ਪੁੰਜ, ਕਲਰ ਚਾਰਜ, ਅਤੇ ਫਲੇਵਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਹਨ ਜੋ ਸਮਕਾਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚਾਰ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ; ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ, [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]], ਅਤੇ [[ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] । [[ਊਰਜਾ]] ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ([[ਪਲੈਂਕ]] ਐਨਰਜੀ) ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੈਮਾਨਿਆਂ (ਪਲੈਂਕ ਡਿਸਟੈਂਸ) ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਮਜੋਰ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] <ref> {{cite book |author=R. Oerter |year=2006 |title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics |url=https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7 |page=[https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7/page/2 2] |publisher=[[Penguin Group]] |edition=Kindle |isbn=0-13-236678-9 }}</ref> ਅਜੋਕਾ ਢਾਂਚਾ ੧੯੭੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਰਕ|ਕੁਆਰਕਾਂ]] ਦੀ ਹੋਂਦ ਯਕੀਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ [[ਸਿਖਰ ਕੁਆਰਕ]] (੧੯੯੫), [[ਟਾਓ ਨਿਊਟਰੀਨੋ]] (੨੦੦੦) ਅਤੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ਾਨ]] (੨੦੧੩) ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਏਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਇਤਬਾਰਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਏਸ ਮਾਡਲ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹਨੂੰ "ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਅਸੂਲ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== *{{cite book | author=R. Oerter | year=2006 | title=The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics | url=https://archive.org/details/theoryofalmostev0000oert_o0m7 | publisher=[[Plume (publisher)|Plume]] | isbn= }} *{{cite book | author=B.A. Schumm | year=2004 | title=Deep Down Things: The Breathtaking Beauty of Particle Physics | url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu | publisher=[[Johns Hopkins University Press]] | isbn=0-8018-7971-X }} ;ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ *{{cite book | author=I. Aitchison, A. Hey | year=2003 | title=Gauge Theories in Particle Physics: A Practical Introduction. | publisher=[[Institute of Physics]] | isbn=978-0-585-44550-2 }} *{{cite book | author=W. Greiner, B. Müller | year=2000 | title=Gauge Theory of Weak Interactions | publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] | isbn=3-540-67672-4 }} *{{cite book | author=G.D. Coughlan, J.E. Dodd, B.M. Gripaios | year=2006 | title=The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn= }} *{{cite book | author=D.J. Griffiths | year=1987 | title=Introduction to Elementary Particles | url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_o7r4 | publisher=[[John Wiley & Sons]] | isbn=0-471-60386-4 }} *{{cite book | author=G.L. Kane | year=1987 | title=Modern Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/modernelementary0000kane_h0l3 | publisher=[[Perseus Books]] | isbn=0-201-11749-5 }} ;ਉੱਨਤ ਕਿਤਾਬਾਂ *{{cite book | author=T.P. Cheng, L.F. Li | year=2006 | title=Gauge theory of elementary particle physics | url=https://archive.org/details/gaugetheoryofele0000chen | publisher=[[Oxford University Press]] | isbn=0-19-851961-3 }} Highlights the [[gauge theory]] aspects of the Standard Model. *{{cite book | author=J.F. Donoghue, E. Golowich, B.R. Holstein | year=1994 | title=Dynamics of the Standard Model | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=978-0-521-47652-2 }} Highlights dynamical and [[phenomenology (particle physics)|phenomenological]] aspects of the Standard Model. *{{cite book | author=L. O'Raifeartaigh | year=1988 | title=Group structure of gauge theories | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn=0-521-34785-8 }} * [http://books.google.ru/books?id=QYlX6AL4CtwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Nagashima Y. Elementary Particle Physics: Foundations of the Standard Model, Volume 2. (Wiley 2013) 920 рапуы] * [http://books.google.ru/books?id=HbdEAgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Schwartz, M.D. Quantum Field Theory and the Standard Model (Cambridge University Press 2013) 952 pages] * [http://books.google.ru/books?id=dpANo3e_pS8C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Langacker P. The standard model and beyond. (CRC Press, 2010) 670 pages] Highlights [[finite group|group-theoretical]] aspects of the Standard Model. ;ਕਿਤਾਬਚੇ ਦੇ ਲੇਖ *{{cite journal |author=E.S. Abers, B.W. Lee |year=1973 |title=Gauge theories |journal=[[Physics Reports]] |volume=9 |pages=1–141 |doi=10.1016/0370-1573(73)90027-6 |bibcode = 1973PhR.....9....1A }} *{{cite journal |author=M. Baak ''et al.'' |coauthors=<!-- --> |year=2012 |title=The Electroweak Fit of the Standard Model after the Discovery of a New Boson at the LHC |journal=[[The European Physical Journal C]] |volume=72 |issue=11 |pages= |arxiv=1209.2716 |doi=10.1140/epjc/s10052-012-2205-9 |bibcode = 2012EPJC...72.2205B }} *{{cite journal |author=Y. Hayato ''et al.'' |coauthors=<!-- --> |year=1999 |title=Search for Proton Decay through ''p'' → ''νK''<sup>+</sup> in a Large Water Cherenkov Detector |journal=[[Physical Review Letters]] |volume=83 |issue=8 |page=1529 |arxiv = hep-ex/9904020 |bibcode=1999PhRvL..83.1529H |doi=10.1103/PhysRevLett.83.1529 }} *{{cite arXiv |author=S.F. Novaes |year=2000 |title=Standard Model: An Introduction |class=hep-ph |eprint=hep-ph/0001283 }} *{{cite arXiv |author=D.P. Roy |year=1999 |title=Basic Constituents of Matter and their Interactions — A Progress Report |class=hep-ph |eprint=hep-ph/9912523 }} *{{cite journal |author=F. Wilczek |year=2004 |title=The Universe Is A Strange Place |doi=10.1016/j.nuclphysbps.2004.08.001 |journal=Nuclear Physics B - Proceedings Supplements |volume=134 |page=3 |arxiv=astro-ph/0401347 |bibcode = 2004NuPhS.134....3W }} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== *"[http://omegataupodcast.net/93-the-standard-model-of-particle-physics The Standard Model explained in Detail by CERN's John Ellis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224030314/http://omegataupodcast.net/93-the-standard-model-of-particle-physics/ |date=2021-02-24 }}" omega tau podcast. *"[http://www.newscientist.com/article/dn21279-lhc-sees-hint-of-lightweight-higgs-boson.html LHC sees hint of lightweight Higgs boson]" "[[New Scientist]]". *"[http://www.newscientist.com/news/news.jsp?id=ns9999404 Standard Model may be found incomplete,]" ''[[ਨਿਊ ਸਾਇੰਟਿਸਟ]]''. *"[http://www-cdf.fnal.gov/top_status/top.html Observation of the Top Quark]" [[ਫ਼ਰਮੀਲੈਬ]] ਵਿਖੇ। *"[http://cosmicvariance.com/2006/11/23/thanksgiving The Standard Model Lagrangian.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121041249/http://cosmicvariance.com/2006/11/23/thanksgiving |date=2008-11-21 }}" After electroweak [[symmetry breaking]], with no explicit [[Higgs boson]]. *"[http://nuclear.ucdavis.edu/~tgutierr/files/stmL1.html Standard Model Lagrangian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106011835/http://nuclear.ucdavis.edu/~tgutierr/files/stmL1.html |date=2012-11-06 }}" with explicit Higgs terms. PDF, PostScript, and LaTeX versions. *"[http://particleadventure.org/ The particle adventure.]" ਵੈੱਬ ਟਿਊਟੋਰੀਅਲ। *Nobes, Matthew (2002) "Introduction to the Standard Model of Particle Physics" on [[Kuro5hin]]: [http://www.kuro5hin.org/story/2002/5/1/3712/31700 Part 1,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/5/14/19363/8142 Part 2,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/7/15/173318/784 Part 3a,] [http://www.kuro5hin.org/story/2002/8/21/195035/576 Part 3b.] *"[http://home.web.cern.ch/about/physics/standard-model The Standard Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018121841/http://home.web.cern.ch/about/physics/standard-model |date=2015-10-18 }}" The Standard Model on the CERN web site explains how the basic building blocks of matter interact, governed by four fundamental forces. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 9rfzovi80h87hfyiqr1go74mwm8xe9n 0 53084 843656 841763 2026-07-30T01:03:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843656 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਐੱਫ਼ ਵਨ ਚਾਲਕ | name = ਲੂਇਸ ਹੈਮਿਲਟਨ<br/>Lewis Hamilton | image = Lewis Hamilton October 2014.jpg | caption = ਅਕਤੂਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ 'ਚ ਹੈਮਿਲਟਨ | nationality = {{flagicon|GBR}} [[ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਬਰਤਾਨਵੀ]] | birth_name = ਲੂਇਸ ਕਾਰਲ ਡੇਵਿਡਸਨ ਹੈਮਿਲਟਨ | birth_date = 7 ਜਨਵਰੀ, 1985 | birth_place = [[ਸਟੀਵਨਾਜ]], ਹਰਟਫ਼ੋਰਡਸ਼ਾਇਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਯੂਕੇ <!-- Please leave the 2014 information in the infobox until 31 December 2014 --> | 2014 Team = ਮਰਸੀਡੀਜ਼<ref name="Join Mercedes"/> | 2014 Car number = 44 | 2015 Team = ਮਰਸੀਡੀਜ਼<ref name="Join Mercedes">{{cite news|title=Lewis Hamilton to join Mercedes in $100m move from McLaren, signing a three-year deal|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/9572696/Lewis-Hamilton-to-join-Mercedes-in-100m-move-from-McLaren-signing-a-three-year-deal.html|first=Tom|last=Cary|work=[[The Daily Telegraph]]|publisher=[[Telegraph Media Group]]|date=28 September 2012|accessdate=7 April 2013|location=London}}</ref> | 2015 Car number = 44 ਜਾਂ 1 | Races = {{F1stat|HAM|entries}} ({{F1stat|HAM|starts}} starts) | Championships = 2 ({{f1|2008}}, {{f1|2014}}) | Wins = {{F1stat|HAM|wins}} | Podiums = {{F1stat|HAM|podiums}} | Points = {{F1stat|HAM|careerpoints}} | Poles = {{F1stat|HAM|poles}} | Fastest laps = {{F1stat|HAM|fastestlaps}} | First race = [[2007 ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਗਰੌਂ ਪ੍ਰੀ]] | First win = [[2007 ਕੈਨੇਡੀਆਈ ਗਰੌਂ ਪ੍ਰੀ]] | Last win = [[2014 ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਗਰੌਂ ਪ੍ਰੀ]] | Last race = {{Latest F1GP}} | Last season = 2014 | Last position = ਪਹਿਲਾ (384 ਅੰਕ) }} '''ਲੂਇਸ ਕਾਰਲ ਡੇਵਿਡਸਨ ਹੈਮਿਲਟਨ''',<ref name="Hamilton">{{cite book|title=Lewis Hamilton: My Story|url=https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_v2h6|last=Hamilton|first=Lewis|isbn=978-0-00-727005-7|page=[https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_v2h6/page/33 33]|publisher=[[HarperCollins|HarperSport]]|year=2007}}</ref> [[ਬਰਤਨਾਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਦਰਜਾ|ਐੱਮ.ਬੀ.ਈ.]] (7 ਜਨਵਰੀ 1985 ਦਾ ਜਨਮ) ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਦੌੜ ਦਾ ਚਾਲਕ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਏ.ਐੱਮ.ਜੀ. ਦੀ ਟੀਮ ਲਈ ਦੌੜਾਂ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 2008 ਅਤੇ 2014 ਦਾ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਵਰਲਡ ਜੇਤੂ ਹੈ। ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== {{Refbegin|30em}} ===ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ=== * {{Cite book | last =Hamilton | first =Lewis | title =Lewis Hamilton: My Story (Hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_v2h6 | publisher =HarperSport | year =2007 | location =London | pages = 320 pages | isbn =978-0-00-727005-7 }} (also in paperback {{cite book | publisher =HarperSport | date =17 March 2008 | pages = 336 pages | isbn =978-0-00-727006-4 | title =Lewis Hamilton: my story. | url =https://archive.org/details/lewishamiltonmys0000hami_x9a4 }}) ===ਹੋਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ=== * {{Cite book | last =Hughes | first =Mark | title=Lewis Hamilton: The Full Story (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonful0000hugh | publisher =Icon Books Ltd. | date =11 August 2007 | location =Thriplow | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonful0000hugh/page/224 224] pages | isbn =978-0-00-727006-4 }} (also in paperback {{cite book | publisher =Icon Books Ltd. | date =26 February 2008 | pages = 304 pages | isbn =978-1-84046-941-7 | author =Mark Hughes. | title =Lewis Hamilton: the full story | url =https://archive.org/details/lewishamiltonful0000hugh }}) * {{Cite book | last =Worral | first =Frank | title=Lewis Hamilton: The Biography (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonbio0000worr_k3s6 | publisher =John Blake Publishing | date =10 January 2007 | location =London | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonbio0000worr_k3s6/page/306 306] pages | isbn =978-1-84454-543-8 }} (also in paperback {{cite book | title=Lewis Hamilton: The Biography| url=https://archive.org/details/lewishamiltoncha0000worr| publisher =John Blake Publishing | date =9 August 2008 | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltoncha0000worr/page/288 288] pages | isbn =978-1-84454-581-0 }}) * {{Cite book | last =Stafford | first =Ian | title=Lewis Hamilton: New Kid on the Grid | url =https://archive.org/details/lewishamiltonkin0000staf | publisher =Mainstream Publishing Co. (Edinburgh) Ltd. | date =11 January 2007 | location =Edinburgh | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonkin0000staf/page/224 224] pages | isbn =978-1-84596-338-5 }} * {{Cite book | last =Belton | first =Brian | title=Lewis Hamilton: A Dream Comes True | url =https://archive.org/details/lewishamiltondre0000belt | publisher =Pennant Publishing Ltd | date =9 March 2007 | location =London | pages = 256 pages | isbn =978-1-906015-07-7 }} * {{Cite book | last =Rogers | first =Gareth | title=Lewis Hamilton: The Story So Far (paperback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonsto0000roge | publisher =The History Press Ltd. | date =10 January 2007 | location =Stroud | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonsto0000roge/page/n203 200] pages | isbn =978-0-7524-4480-2 }} * {{Cite book | last =van de Burgt | first =Andrew | title=Lewis Hamilton: A portrait of Britain's new F1 hero (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonpor0000vand | publisher =J H Haynes & Co Ltd. | date =15 November 2007 | location =Yeovil | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonpor0000vand/page/160 160] pages | isbn =978-1-84425-480-4 }} * {{Cite book | last =Jones | first =Bruce | title=Lewis Hamilton: The People's Champion (ITV SPORT) (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamiltonpeo0000jone | publisher =Carlton Books Ltd. | date =10 January 2007 | location =London | pages = [https://archive.org/details/lewishamiltonpeo0000jone/page/128 128] pages | isbn =978-1-84442-027-8 }} * {{Cite book | last =Apps | first =Roy | title=Lewis Hamilton (Dream to Win) (paperback) | url =https://archive.org/details/lewishamilton0000apps | publisher =Franklin Watts Ltd. | date =9 November 2008 | location =London | pages = [https://archive.org/details/lewishamilton0000apps/page/48 48] pages | isbn =978-0-7496-8233-0 }} * {{Cite book | last =Townsend | first =John | title=Lewis Hamilton (hardback) | url =https://archive.org/details/lewishamilton0000town | publisher =Raintree Publishers | location =Oxford | pages = [https://archive.org/details/lewishamilton0000town/page/32 32] pages | isbn =978-1-4062-0953-2 | year =2008 }} * {{Cite book | last = Spragg | first= Ian | title= Lewis Hamilton: The Rise of F1's New Superstar| url = https://archive.org/details/lewishamilton0000spra | date =3 June 2008}} {{Refend}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Lewis Hamilton|ਲੂਇਸ ਹੈਮਿਲਟਨ}} * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|1=http://www.lewishamilton.com}} * {{DriverDB driver|id=lewis-hamilton}} * [http://www.mclaren.com/theteam/lewis-hamilton.php Lewis Hamilton biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309082927/http://www.mclaren.com/theteam/lewis-hamilton.php |date=2010-03-09 }}&nbsp;– McLaren.com * {{ਟਵਿਟਰ|LewisHamilton}} * {{IMDb name|2619894}} e5xfa7yzp0aud49axjsf0f7zyk4vn6m 0 53260 843372 842197 2026-07-29T20:07:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843372 wikitext text/x-wiki {{seeintro|M-ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}} {{String theory}} [[File:String theory.svg|right|thumb|250px|ਵਿਸ਼ਾਲੀਕਰਨ ਦੇ ਪੱਧਰ: <br />੧. ਵੱਡਾ ਪੱਧਰ: ਮਾਦਾ <br />੨. ਅਣੂ ਪੱਧਰ <br />੩. ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਪ੍ਰੋਟਾਨ, ਨਿਊਟਰਾਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟਰਾਨ <br />੪. ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਇਲੈਕਟਰਾਨ <br />੫. ਉੱਪ-ਪਰਮਾਣੂ ਪੱਧਰ: ਕੁਆਰਕ <br />੬. ਡੋਰ-ਪੱਧਰ]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ''' (ਜਾਂ '''ਡੋਰੀ ਸਿਧਾਂਤ''') ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ 1-ਪਸਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ (ਡੋਰੀਆਂ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਦੇਖੇ ਗਏ [[ਮੁੱਢਲਾ ਕਣ|ਮੁੱਢਲੇ ਕਣਾਂ]] ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ‘ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਲਤਾਂ’ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ [[ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ|ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਗੁਰੂਤਾ ਖਿੱਚ]] ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਣ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਕਣ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਰੋਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਬੋਸੋਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਬੋਸੋਨ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ (supersymmetry) ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦਾ ਗਣਿਤ ਸਥਿਰ ਰਹੇ| ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮਤਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਸੁੰਗੜੇ (compactified) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1960ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਰ ਕੇਂਦਰੀ ਬਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੜੀ ਗਈ ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਦ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਇਨੈਮਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ| ਫਲਸਰੂਪ, ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਉਹ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। 1990ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ 5 ਸਥਿਰ ਰੂਪ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿ ਇਹ 5 ਥਿਊਰੀਆਂ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ 11-ਅਯਾਮੀ M-ਥਿਊਰੀ ਬਣੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ 5 ਕਿਸਮਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੌਤਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਜਿਵੇਂ, ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ, ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ, ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਮਾਲਡਸੀਨਾ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕਦਮ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ ਦੇ ਸਥਾਈ ਮੇਲ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਆਮ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਲੋਗਰਾਫਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਟੈਸਟ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸਟੀਫਨ ਹਾਕਿੰਗ ਮੁਤਾਬਕ, ‘M- ਥਿਊਰੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੈ।” ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ , ਜਿਵੇਂ ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੇਨ, ਰੋਜਰ ਪੈਨਰੋਸ, ਸ਼ੇਲਡਨ ਲੀ ਗਲਾਸ਼ੋ, ਨੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਫਲ ਹੈ। == ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਤੱਤ-ਨਿਖੇੜ == [[Image:Open and closed strings.svg|right|thumb|alt=A wavy open segment and closed loop of string.|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਖੁੱਲੇ ਅਤੇ ਬੰਦ [[ਸਟਰਿੰਗ]] ਹਨ ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਨਾਮਕ 1-ਅਯਾਮੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਟਰਿੰਗ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਪਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਦਾਂ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ , ਹਰੇਕ ਕੰਪਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੂੰਜ, ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕਣ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਡਾਇਨੈਮਿਕਸ ਨਾਲ ਨਾਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜਨਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ ਗਿਟਾਰ ਦੀ ਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੱਖਰੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਕੰਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਸਬੰਧ ਇੱਕ ਪੁੰਜਹੀਣ, ਸਪਿਨ-2 ਕਣ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਣ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਬਲ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਗਣਿਤਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਥਿਊਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਕਣ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋਹੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਅੰਤਿਮਬਿੰਦੂ (ਸਿਰੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਬੰਦ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਜਰਾ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਣ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ ਫੋਟੋਨ ਨਾਮਕ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਦੋਹੇ ਸਿਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਲ ਕੇ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਪਲੈਂਕ ਲੰਬਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ, ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ, ਨੇ ਸਿਰਫ ਬੋਸੋਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹੀ ਸਹੋਯੋਗ ਕੀਤਾ| ਇਹ ਮਾਡਲ, ਘੱਟ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ, ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਟੀ ਥਿਊਰੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੇਜ਼ ਬੋਸੋਨ ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੌਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ (ਜੇਕਰ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰਿਸਾਓ ਕਰਦਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ(ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ)| ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਣਾਂ ਦਾ ਰੰਗ-ਪੱਟਾ (ਸਪੈਕਟਰਮ) ਸਿਰਫ ਬੋਸਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਜਿਵੇਂ ਫੋਟੀਨ , ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਖਾਸ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਦੇ ਹਨ, ਦਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬੋਸਨ ਰਿਸਾਓ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਕਣ ਹਨ, ਪਰ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਫਰਮੀਔਨਜ਼ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਫਰਮੀਔਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨੇ ਸੁਪਰਸਮਿਟਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬੋਸੌਨਾਂ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਗਣਿਤਿਕ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਫਰਮਿਔਨ ਕੰਪਨਾ ਸਮੇਤ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਾਰੀਆ M-ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਰੈਵਟੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਥਿਊਰੀ ਆਫ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਤਾਜਾ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਖਾਵੇ, ਛੋਟੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਥਿਰ ਅੰਕ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਮੁਦਰਾਸਫੀਰਤੀ (cosmic inflation) ਲਈ ਤਰੀਫ ਦੇ ਕਾਬਲ ਤੰਤਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਵੇ| ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੱਲ ਹੈ, ਨਾ ਇਹ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਚੋਣ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਿਊਰੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਦਾਇਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ| ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਖਿੰਡਾਓ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਗੜਬੜੀ ਸਿਧਾਂਤ (perturbation theory) ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਬਗੈਰ ਗੜਬੜੀ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ| ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ‘vacuum state’ (ਪੁਲਾੜ ਅਵਸਥਾ ) ਚੁਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਬਣਤਰ ਹੈ। == ਸਟਰਿੰਗ (ਡੋਰੀ) == [[Image:World lines and world sheet.svg|left|thumb|250px|Interaction in the quantum world: ਸਬਐਟਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ: ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ-ਵਰਗੇ ਸਬਐਟਮਿਕ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਾਈ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ੀਟ]] ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਵਰਗੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗਰਾਫ ਤੇ ਇਸਦਾ ਸਥਾਨ ਵਕਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਨ ਤਸਵੀਰ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਰੇਖਾ ਦਰਸਾਏਗੀ| ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਰਾਬਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਕਤ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ 2-ਪਸਾਰੀ ਸਤਿਹ ਝਾੜਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ (ਸੰਸਾਰੀ ਚਾਦਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਲਤਾਂ (ਫੋਟੋਨ ਜਾਂ ਗਰੈਵੀਟੋਨ ਵਰਗੇ ਵੱਖਰੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹੋਏ) ਇਸ ਸਤਹਿ ਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਲੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਪਾਈਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇਗੀ| ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਦੋ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇਗਾ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਵਰਗੀ ਦਿਸੇਗੀ| ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗਣਿਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਈਮਨ ਤਲ (Riemann surfaces) ਹਨ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਾਈਪ ਦੀ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ| ਸਟਰਿੰਗ ਜੁੜ ਅਤੇ ਟੁੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਡਲਸ਼ੀਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਸਥਿਤੀ (topology) ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪਾਈਪ ਦੋ ਪਾਈਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਗੁਲੇਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਸਥਾਨ ਪੈਂਟਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਰਿੰਗ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਇਸਦੀ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪਾਈਪ ਦੀ ਤਰਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਫੇਰ ਜੁੜ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਹੀ ਰਿੰਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਿੰਗ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਹਾਸ਼ੀਏ (torus) ਵਾਂਗ ਦਿਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਪਾਈਪਾਂ ਨੂੰ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ)| ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਉਸਦੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਇੰਝ ਦਿਸ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੂਠੀ(annulus) ਦੋ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਉਦ ਸੰਭਾਵਨਾ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵ ਅਯਾਮ (probability amplitudes) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਯਾਮ ਇੱਕ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਰਸਤਾ ਏਕੀਕਰਨ (path integration) ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟਰਿੰਗ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਅੰਤਮ ਸਟਰਿੰਗ ਬਣਤਰ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰਸ਼ੀਟਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ-ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਫੀਲਡਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨੰਬੂ-ਗੋਟੋ ਕਾਰਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੌਲੀਜੋਵ ਕਾਰਜ (Nambu-Goto action or Polyakov action) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਬਰੇਨ (Branes) == [[File:D3-brane et D2-brane.PNG|thumb|left|alt=A pair of surfaces joined by wavy line segments.|ਡੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਰਗਰੈਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਰੇਨ ਭੌਤਿਕੀ ਵਸਤੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿੰਦੂ ਕਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਅਯਾਮਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰੀਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਕਣ 0 ਅਯਾਮ ਵਾਲੇ ਬਰੇਨ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ 1 ਅਯਾਮੀ ਬਰੇਨ ਦੀ ਤਰਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਬਰੇਨ ਸੋਚਣੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਅਯਾਮ (dimension) pਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ p-branes ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰੇਨ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੈਂਬਰੇਨ’ (membrane) ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 2ਅਯਾਮੀ ਬਰੇਨ| ਬਰੇਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਾਰਜ| ਇੱਕ ਪੀ-ਬਰੇਨ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ (p+1)ਅਯਾਮੀ ਘਣਫਲ (volume) ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸ ਬਰੇਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰ-ਘਣਫਲ (worldvolume) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਕਸਰ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ) ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ (analogous) ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਟਡੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਬਰੇਨ ਦੇ ਵਰਲਡ-ਵੌਲੀਊਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, D-branes ਇੱਕ ਬਰੇਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਇਸਦੇ ਸਿਰੇ ਇੱਕ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡੀ ਅੱਖਰ ਇਸ ਸੱਚ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਸ਼ਰਤ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ (Dirichlet boundary condition) ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ| ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਟਡੀ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ AdS/CFT correspondence(?)| ਜਿਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਬਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਟਡੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਾਨ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਰੇਖਾਗਣਿਤ (homological mirror symmetry and noncommutative geometry) ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਰੇਨ ਕੁੱਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕੈਲਬੀ-ਯੂ (Calabi-Yau) ਦੇ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਾਂ ਨਾਲੀ (Fukaya) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ | === ਡੀ-ਬਰੇਨ (D-branes) === ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਾਈ, ਲੀਗ ਅਤੇ ਪੌਲਚਿੰਸਕੀ ਨੇ ਖੋਜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੋਰਵਾਨਾ ਦੁਆਰਾ 1989 ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਨੇ ਹੀ ਖੋਜੇ ਸਨ। 1995 ਵਿੱਚ, ਪੌਲਚਿੰਸਕੀ ਨੇ ਡੀ ਬਰੇਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਾਲੇ- ਪੀ-ਬਰੇਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ| ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਖੋਜ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੂਜੀ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਲੋਗਰਾਫਿਕ ਤੇ ਐੱਮ ਥਿਊਰੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ| ਡੀ-ਬਰੇਨ ਅਪਣੇ ਖਾਸ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਡੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ D0-brane ਸਿੰਗਲ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, D1-brane ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ D-string ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ,ਇਸੇ ਤਰਾਂ D2-brane ਇੱਕ ਸਤਹਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ D25-brane ਬੋਸੋਨਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਯਾਮ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਕਾਰਜਹੀਣ ਝੂਠੇ ਬਰੇਨ D(-1)-branes ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ==== ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ==== ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਨੀਊਮਾਨ ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ (Neumann boundary condition) ਦੀਆਂ , ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਵਕਤ ਮੁਕਤ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਰੂਰ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ| ਜਾਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ (Dirichlet boundary conditions) ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰੇ ਬੰਨ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਦਾ ਹਰੇਕ ਹੁਕਮ-ਅੰਕ (coordinate) ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਕਸ ਹੱਦ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਸਟਰਿੰਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਹੇ ਸਿਰੇ NN, DD, ND ਅਤੇ DN ਹੱਦ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ| ਜੇ p ਸਥਾਨਕ ਅਯਾਮ ਨਿਉਮਨ ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਉਹ ਸਟਰਿੰਗ ਪੀ-ਅਯਾਮੀ ਹਾਈਪਰ ਸਤਹਿ (p-dimensional hyperplane) ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਨਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਈਪਰ ਸਤਹਿ Dp-brane ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ 0 ਬੰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਠੋਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਖੁੱਲੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਜੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੀ-ਵਰੇਨ ਤੱਕ ਮੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਿਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਡੀ-ਬਰੇਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ N D ਬਰੇਨ ਲੱਗਭੱਗ ਮੁਨਾਸਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦੇ ਰੰਗਪਟ ਸਪੈਕਟਰਮ ਦੀ ਖਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਵਰਲਡ-ਵੌਲੀਅਮਾਂ ਦੀ ਨੌਨ-ਅਬੇਲੀਅਨ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ (ਲਾਪਤਾ ਨਾਪ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਰੇਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਆਡੇ ਅਯਾਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਡਬਲ ਸ਼ਰਤ ਗਰਭ-ਅਯਾਮ (N*N) ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗਰਭ ਅਯਾਮ ਸੁੰਨ (commute) ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਰਨੀਕਰਨ (diagonalized )ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਦ ਅਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਈਗਨਵੈਲੀਊ (eigenvalues) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ N D ਬਰੇਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਫ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਬਰੇਨ ਸਥਾਈ ਰੇਖਗਣਿਤ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਰਤਾਓ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ (Myers) ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ Dp-branes ਦਾ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਫੈਲ ਕੇ D(p+2)-brane ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਘਣੀ ਊਰਜਾਹੀਣਤਾ (ਟੈਕੱਨ) (Tachyon condensation) ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਤਾਰ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਅਪਣੀ ਊਰਜਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਿਸਟਮ ਸੰਘਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਸੇਨ ਨੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ Type IIB string theory ਵਿੱਚ, ਟੈਕੱਨ ਕੰਡਨਸੇਸ਼ਨ ( ਨੀਵੀਊ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ 3- ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ) D9 ਅਤੇ anti D9-branes ਦੇ ਇੱਕ ਢੇਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਨਚਾਹੀ D-brane ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਾਪਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੇ-ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ| ਟੈੱਕਨ ਕਨਡਸੇਸ਼ਨ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਟੈਕੱਨ ਦੀ ਝਿੱਲੀ-ਬੰਦ ਉਤਪੱਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ| == ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ == [[File:StringTheoryDualities.svg|right|thumb|alt=A diagram indicating the relationships between M-theory and the five superstring theories.|250px|ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਡਿਊਲਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ. Yellow arrows indicate [[S-duality]]. Blue arrows indicate [[T-duality]].]] {{main|S-ਡਿਊਲਿਟੀ|T-ਡਿਊਲਿਟੀ}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਰਾ ਗੁਣ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੰਨਬਿੰਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੋ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰਕੇ ਦੂਜੀ ਥਿਊਰੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀ ਹੇਠਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਡਬਲ ਗੁਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਤੇ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਵਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਐਵਰੀਥਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਭਾਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੋਗਲੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। == S-, T-, ਅਤੇ U-ਦੋਹਰਾਪਣ == ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਉਹ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਛੋਟੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ, ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਕਮਜੋਰ ਬੰਨ ਤਾਕਤਾਂ, ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਲ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜਿਕਸ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਸ਼ਾਲ/ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸੂਖਮ/ਕਮਜੋਰ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਇਹਨਾਂ 5 ਵੱਖਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। T-duality ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ S-duality ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਕਮਜੋਰ ਬੰਨ ਨੂੰ ਦੇ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। U-duality ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ T-duality ਅਤੇ S-duality ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। == M-ਥਿਊਰੀ == M-ਥਿਊਰੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1995 ਦੇ ਬਸੰਤ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਐਡਵਰਡ ਵਿੱਟਨ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ । ਵਿੱਟਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸੁੱਪਰਸਟਰਿੰਗ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਉਤੇਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । 1990 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ 5 ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹਨ: type I, type IIA, type IIB, ਅਤੇ ਹੀਟਰੋਟਿਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ (SO(32) ਅਤੇ E8×E8) ਹਨ। ਸੋਚ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ 5 ਉਮੀਦਵਾਰ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀਔਫਐਵਰਿਥਿੰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਥਿਊਰੀ ਇੱਕ ਉਹ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਨਿਮਰ-ਊਰਜਾ-ਹੱਦ, 10 ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਜੋ 4 ਤੱਕ ਸੁੰਗੇੜੇ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਗਲਤ ਸੀ ਤੇ 5- ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਦੋਹਰੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੋਹੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੁਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ 5 ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੂਲ M-theory ਦੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ। === ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ === ==== ਕਿਸਮ – Bosonic==== * ਅਯਾਮ- 26 * ਵਿਵਰਣ -ਸਿਰਫ bosons, ਕੋਈ fermions ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਬਲਾਂ ਤੱਕ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ; * ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ : ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਣ ਜਿਸਨੂੰ, tachyon, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ-I ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ Supersymmetry, ਖੁੱਲੇ ਤੇ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ-IIA ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਅਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ| ==== ਕਿਸਮ- IIB ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ , ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * ਪੁੰਜਹੀਣ fermions ਅਪਣੇ ਅਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ==== ਕਿਸਮ- HO==== * ਅਯਾਮ-10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ D-branes ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; * heterotic, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ SO(32) ਹੈ। ==== ਕਿਸਮ- HE ==== * ਅਯਾਮ- 10 * ਵਿਵਰਣ- ਬਲਾਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ, ਸਿਰਫ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਕੋਈ ਟੈੱਕਨ ਨਹੀਂ; heterotic, * ਯਾਨਿ ਕਿ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਟਰਿੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; * ਸਮੂਹ ਸਮਰੂਪਤਾ E8×E8 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਥਿਊਰੀ == ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਂਕੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਮੈਟ੍ਰੀਸੀਜ਼ ਦੇ ਸੈੱਟ ਦੇ ਵਰਤਾੌ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ ਟੌਮ ਬੈੰਕਸ, ਵਿੱਲੀ ਫਿਸ਼ਲਰ, ਸਟੀਫਨ ਸ਼ੇਂਕਰ, ਅਤੇ [[ਲੀਓਨਾਰਡ ਸਸਕਿੰਡ]] 1997 ਵਿੱਚ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ 9 ਵੱਡੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਪਣੇ ਅਸਲੀ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ, ਇਸ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਨਿਮਰ ਊਰਜਾ ਹੱਦ 11-ਅਯਾਮੀ ਸੁੱਪਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਮਿਣਤੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਕਿ BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਇੰਨਿਬਿੰਨ M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। BFSS ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸਹੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਮੂਲ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ M-ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਾਂਚਣ ਲਈ ਇੱਕ ਔਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। M-ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਅਤੇ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ ਨਾਮਕ ਗਣਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦਰਮਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਸਧਾਰਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਜਨਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੌਨ-ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਅਲਜਬਰੇ ਤੋਂ ਔਜ਼ਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । 1998 ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਅਲੇਨ ਕੋਨੇਸ, ਮਾਈਕਲ ਆਰ. ਡਗਲਸ, ਅਤੇ ਅਲਬਰਟ ਸ਼ਵਾਰਜ਼ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲੂ ਇੱਕ ਨੌਨ-ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਾਡਲਾਂ ਅਤੇ M-ਥਿਊਰੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਨਾਲ ਵੀ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ । ਇਸਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨੌਨਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ । == ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ == === ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ === [[File:Compactification example.svg|right|thumb|alt=A tubular surface and corresponding one-dimensional curve.|An example of [[compactification (physics)|compactification]]: ਜਿਆਦਾ ਦੂਰੀ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਚੱਕਰੀ ਅਯਾਮ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ ਸਤਹਿ ਇੱਕ ਅਯਾਮੀ ਲਗਦੀ ਹੈ]] ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਮਨਮੋਹਕ ਗੁਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਥਿਰ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾਲ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕ ਚਿਰਸਥਾਈ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕਰੀਟੀਕਲ(ਨਾਜੁਕ) ਅਯਾਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਠੋਸ, ਦ੍ਰਵ, ਗੈਸ ਤੇ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਦੇ 26 ਅਯਾਮ ਬੋਸਨੋਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਅਤੇ 10 ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਹੋਣੇ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਖੇਤਰ ਥਿਊਰੀ (conformal field theory) ਵਾਲੀ ਵਰਲਡਸ਼ੀਟ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਰੋਧੀ-ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰਾ ਗੰਭੀਰ ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੌਖੇ ਰਸਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹੱਲ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੈਰਾਈਟੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਅਯਾਮ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ(ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)| ਇਹ ਅਯਾਮ ‘ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੇਂਦਰੀ ਚਾਰਜ’ ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਲ ਹਨ, ਕਮਜੋਰ ਸ਼ਾਸਨ-ਪਲਟ ਮੋੜ (curved regimes) ਵਿੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ 11 ਅਯਾਮੀ M-theory ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਦੇ 11 ਅਯਾਮ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ 3 ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਅਤੇ 4 ਵਕਤ ਦੇ ਅਯਾਮ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ। 1980 ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਖਾਸ ਕੇਸ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ 11ਵਾਂ ਅਯਾਮ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹਨਾਂ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ 10ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਫੇਰ ਥਿਊਰੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ 4 ਦਿਸਣਯੋਗ ਅਯਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਪੱਧਰੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੇ ਕੇਸ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅੰਕ ਨਾਲੋਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਜਿਆਦਾ ਵਧੀਆ ਸੋਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੂ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ: ਇਹ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਅਯਾਮ ਭਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨੰਬਰ ਫਿਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ (ਸੰਭਾਵਨਾ, ਤਨਾਓ, ਸਥਾਨਿਕ, ਕਾਰਜਯੋਗਤਾ) ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਵਿੱਖਤ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਹਰੇਕ ਵੱਖਰੇ ਨੰਬਰ ਲਈ ਨਾਪ-ਅਸ਼ੁਧੱਤਾ gauge anomaly ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗਤੀ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਪੁਟੈਂਸਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ‘ਨਾਜੁਕ ਅਯਾਮਾਂ’ ਵਿੱਚ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਪੱਧਰੇ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਹੱਲ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕਰਕੇ ਵਧੀਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਫੋਟੋਨ (ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਬਲ ਨੂੰ ਸਵਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਣ ਜੋ ਨਾ-ਤੋੜੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਗੇਜ ਸਮਿੱਟਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ) ਜਰੂਰ ਪੁੰਜਹੀਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਭਵਿੱਖਤ ਕੀਤਾ ਫੋਟੋਨ ਦਾ ਪੁੰਜ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਫੋਟੋਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਕੈਸੀਮਰ ਪ੍ਰਭਾਵ (Casimir effect) ਯੋਗਾਦਾਨ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਉਤਰਅ-ਚੜਾਓ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ| ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਅਕਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੰਬਰ ਲਈ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੰਭਵ ਉਤਰਾਅ ਚੜਾਓ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਪੱਧਰੇ (ਫਲੈਟ)ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਨ ਪੁੰਜਹੀਣ ਹੋਵੇਗਾ- ਤੇ ਥਿਊਰੀ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਲਈ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ| ਜਦੋਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਜੁਕ ਅਯਾਮ ਅਵਸਥਾ 4 ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ (3 ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਯਾਮ+1 ਵਕਤ ਦਾ ਅਯਾਮ)| X-ਦਾ ਉਪ ਸਮੂਹ ਫੋਟੋਨ ਦੀਆਂ ਰੇਖਿਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਬੋਸੋਨਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ 26-ਅਯਾਮੀ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੁਪਰਸਟਰਿੰਗ ਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਲਈ 10 ਜਾਂ 11 ਅਯਾਮ ਹੀ ਪੱਧਰੇ ਹੱਲਾਂ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਬੋਸਨੋਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 26ਅਯਾਮ ਪੌਲੀਕੋਵ ਸਮੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। 4 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 4 ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਗੇੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। === ਸੂਖਮ ਸੁੰਗੜੇ ਪਸਾਰ === ==== ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ==== [[Image:Calabi yau.jpg|left|thumb|alt=Visualization of a complex mathematical surface with many convolutions and self intersections.|ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਿਕ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਓ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਦਾ ਕਾਟ-ਹਿੱਸਾ(ਕਰੌਸ ਸੈਕਸ਼ਨ)]] ਇਸ ਸਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ 2 ਤਰੀਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਬਣਾਉਣਾ; 6 ਜਾਂ 7 ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਇੰਨੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ| ਸੁਪਰਸਮਿੱਟਰੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੈਣ ਲਈ, ਇਹ ਸੁੰਗੜੀ ਹੋਈ ਸੂਖਮ ਸਪੇਸ ਜਰੂਰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਪੈਸ਼ਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਲੋਨੋਮੀ (holonomy) ( ਗੋਲੇ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਬਲ ਦੀ ਸਮਾਂਤਰ ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ)ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ 6ਅਯਾਮੀ ਬਹੁ-ਪਰਤ ਜਰੂਰ ਹੀ SU(3) ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ SU(3) ਹੋਲੋਮੋਨੀ ਦਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੇਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਰੋੜੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ (torsionless), ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੈਲਬੀ- ਯਾਊ ਬਹੁਪਰਤ Calabi–Yau ਸਪੇਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ 7 ਅਯਾਮੀ ਬਹੁਤ-ਪਰਤ ਜਰੂਰ ਹੀ G2 ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ G2 holonomy ਨਾਲ ਫੇਰ ਤੋਂ ਸਰਲ ਸਪੈਸ਼ਲ ਕੇਸ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਪੇਸਾਂ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਸਟਡੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਹੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਲਈ ਸੁਪਰਸਮਿਟਰੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਲਈ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ| ਬਹੁ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਗੀਚੇ ਦੇ ਰਬੜ ਦੇ ਪਾਈਪ ਦੀ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਾਈਪ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ 1 ਅਯਾਮੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇੱਕ ਗੇਂਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜੋ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ| ਅਜਿਹੀ ਗੇਂਦ ਨੂੰ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਤੇ , ਗੇਂਦ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕੇਗੀ; ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪਾਈਪ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ, ਜਰੂਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਸਿਰਫ 1 ਅਯਾਮੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪਾਈਪ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ| ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਪਾਈਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਦੂਜਾ ਅਯਾਮ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦਾ ਘੇਰਾ(ਗੋਲਾਈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਫੇਰ, ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤੁਰਦਾ ਇੱਕ ਕੀੜਾ 2 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ (ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਉਡਦੀ ਇੱਕ ਮੱਖੀ 3 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ)| ਇਹ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮ ਦੀ "extra dimension" ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਾਈਪ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਜੋਗੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਸੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ| ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਵਾਧੂ ਸੂਖਮ ਅਯਾਮ ਸਿਰਫ ਛੋਟੀਆਂ ਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫੇਰ ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈਆਂ wavelengths ( ਸੂਖਮ ਸੁੰਗੜੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਅਰਧ ਵਿਆਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਵੇਵਲੈਂਥਾਂ ਨਾਲ) ਅੱਤ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਜਰੂਰੀ ਸੂਖਮ ਹੋਣ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਉਰਜਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਕਥਾ === ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ 3+1 ਅਯਾਮੀ ਉਪ-ਸਪੇਸ (3 ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਅਯਾਮ+1 ਵਕਤ ਦਾ ਅਯਾਮ) ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਾਂ| ਸੁਆਰ ਕੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਜ਼ ਗੇਜ (Yang–Mills gauge) ਫੀਲਡਾਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੇ ਸਬ-ਸਪੇਸਸਮਾਂ ( ਉੱਪ ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ) ਜਿਆਦਾ ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਟ ਹੋਵੇ| ਇਹ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸੈੱਟ ਕਲਾਬੀ-ਯੂ n-folds ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਤੋੜਮਰੋੜ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਸਪੇਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਪਰ ਦੀ ਸ਼ੀਟ ਦੀ ਝੁਰੜੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਧੀਆ ਕੰਚ ਦੀ ਤਰੇੜ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਗਵਾਂਢ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸਬਸਪੇਸ ਦੇ ਅਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸਪੇਸ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਰੰਡਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਤੱਕ ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਸੀ ਕਿ ਗਰੈਵਟੀ ਵੀ ਸਬਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ-ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਿਥ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਸਤਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ 3+1-ਅਯਾਮੀ ਚਾਦਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ- ਅਜਿਹੇ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲਾਬੀ-ਯੂ ਸੁੰਗੇੜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਬਸਪੇਸਸਮੇ D-ਬਰੇਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਮਾਡਲ ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਨ| ਜਿਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ अम्कऋ अंक आदि के टम का विवरण (ਅਰੰਭਿਕ ਅੰਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਵਰਣ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਰੇਨ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। अम्कऋ ਅੰਰਭ ਦੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਲੁਕੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦਾ ਅਸਰ === ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਛੁਪੇ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੀ ਗਰੈਵਟੀ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਬਲਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲਈ-ਚੁੰਬਕਤਾ| ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਲੂਜਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ 5 ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਈ- ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਲਾਬੀ-ਯੂ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ, ਸੂਖਮ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਬਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ 4-ਅਯਾਮੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬਲ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਿਆ। ਗਰੈਵਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਟੈਸਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛੁਪੇ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ੁੱਧ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹਨਾਂ ਟੈਸਟਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੂਖਮ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਉੱਪਰਲੀ ਹੱਦ ਹੀ ਬੰਨੀ ਹੈ। == ਪਰਖ-ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ == ਬੇਸ਼ਕ ਤਾਜਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕੰਮ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਵਾਸਤਿਬਿਕ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਪਲੈਂਕ ਲੈਂਥ ਦਾ ਸੂਖਮ ਅਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਟਰਿੰਗ ਕਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)| ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਸਲਾ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ, ਜੋ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹਰੇਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਨੀਵੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। == ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ (String harmonics) == ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸਟਰਿੰਗ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉੱਚ ਉਰਜਾਵਾਂ ਤੇ, ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਟਰਿੰਗ ਵਰਗਾ ਸੁਭਾਅ ਸਪਸ਼ੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਦੇ ਉੱਚ ਆਵਰਤੀ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ, ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਹ ਊਰਜਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਸਟਰਿੰਗ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਲੈਂਕ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਵੀਨ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ, LHC ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਯੋਗ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੋਂ 1014 ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਨੇੜੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ ਨਾਲ ਇਸ ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧੂ ਅਯਾਮਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ LHC ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। == ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ == ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੰਸਾਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਰਚਣ ਲਈ ਢਾਂਚਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਓਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਾਡਲ ਰਚਦੇ ਹਨ । ਸਟਰਿੰਗ ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਾਡਲ ਰਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਣ, ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਇਹਨਾਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਟੈਸਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤਿ ਉੱਚ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਸਪਸ਼ੱਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਡਲ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁਢਲਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਏਕੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇਹਨਾਂ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਖੋਜ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ (Cosmology)== ਅੱਜਕੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਕ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੌਜੇਟਿਵ ਵੈਕੱਮ ਊਰਜਾ (ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਣਾਂ ਦੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਜੁੜ ਕੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਊਰਜਾ) ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਚਿਰਸਥਾਈ ਫੈਲਾਓ ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਹੀ, ਥਿਊਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਵੈਕੱਮ ਊਰਜਾ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੀ ਨਿਊਕਲੀਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਲੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਾਡਾ ਸਥਾਨਿਕ ਖੇਤਰ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਬੁਲਬਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਂ| ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਗੋਲਾਈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਰਖਯੋਗ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨੈਗੇਟਿਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਬੁਲਬੁਲੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਬੁਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮੁੱਖ ਵੈਕੱਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਟਕਰਾਓ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣਯੋਗ ਨੋਸ਼ਾਨ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸਥਾਨਿਕ ਗੋਲਾਈ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਓ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਣਗੇ| ਕੁੱਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੈਲਾਓ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੁਢਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਖਗੋਲਿਕ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਟਰਿੰਗ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਰੂਤਾਕਰਸ਼ਣ ਲੈਂਸਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ|( ਗਰੂਤਾਕੇਸ਼ਣ ਲੈਂਸਿੰਗ= ਦੂਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚਕਾਰ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਦੀ ਵੰਡ)| ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁੱਝ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸਟਰਿੰਗ ਫੀਲਡ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਸਥਾਨਿਕ (topological) ਨੁਕਸਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਸੁੱਪਰ ਸਮਰੂਪਤਾ (Supersymmetry) == ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਵੀ ਸੰਯੋਗਵਸ਼ ਗਵਾਹ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਾਈ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਡਰਨ ਕੋਲਾਈਡਰ LHC ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਊਰਜਾਵਾਂ ਤੇ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਊਰਜਾ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਐਕਸਲਰੇਟਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == AdS/CFT ਮੇਲ == anti-de Sitter/conformal field theory (AdS/CFT) ਮੇਲ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕੁੱਝ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਜਾਂ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ anti-de Sitter ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਸਪੇਸਸਮੇਂ ਦਾ ਰੇਖਾ ਗਣਿਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੈੱਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। AdS/CFT ਮੇਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਇਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਰੂਕਾਰਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਹੋਵੇ| == ਮੇਲ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ == AdS/CFT ਮੇਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ Type IIB ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ AdS5 × S5 ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਤੇ 4-ਅਯਾਮੀ ਅਨੁਰੂਪ ਹੱਦ ਤੇ N = 4 super Yang–Mills ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ AdS4 × S7 ਉੱਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ 3-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ABJM superconformal ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਅਜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ AdS7 × S4 ਉੱਤੇ ਐੱਮ-ਥਿਊਰੀ 6-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ (2,0)-ਥਿਊਰੀ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। == ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ == ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, AdS/CFT ਮੇਲ ਨੂੰ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਔਜਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਮੇਲ ਨੂੰ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸੀਲੇਟਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਜੀਬ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ| ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਈ AdS/CFT ਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੁਪਰਸਮਰੂਪ ਗੇਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ N = 4 super Yang–Mills theory ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਥਿਊਰੀ ਕੁਆਂਟਮ ਕਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਲੱਗਭੱਗ ਚੰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਮੋਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਤਰਾਂ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਕੁਆਰਕ-ਗਲੂਔਨ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਲਦਲਪੁਣਾ (shear viscosity) ਮਿਣਿਆ ਹੈ। 2008 ਵਿੱਚ, ਬਰੁੱਕਹੈਵਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ (Brookhaven National Laboratory) ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਭਾਰੀ ਆਇਔਨ ਕੋਲਾਈਡਰ (Relativistic Heavy Ion Collider) ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। == ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਵਾਲੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ == ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਸੰਘਣੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸਮਝਣੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ, ਅਤੇ AdS/CFT ਮੇਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸੁਪਰਫਲੱਡ ਦੀ ਇੱਕ ਇਨਸੁਲੇਟਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਕਾਫੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ। == ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ == ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਸੁੱਧ-ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਕੋਲ ਫਿਲਹਾਲ ਕਠੋਰ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ,ਅਕਸਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਗਣਿਤਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣ ਲਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਹਿਜ-ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਗਾਈਡ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ, ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ (Mirror symmetry) == [[File:Clebsch Cubic.png|thumb|right|alt=A complex mathematical surface in three dimensions.|ਕਲੈਬਸ਼ ਕਿਊਬ ਅਲਜਬਰਿਕ ਵੈਰਾਇਟੀ ਨਾਮਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ | ਗਣਨਾਸੂਚਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਤੀਜਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੰਨਬਿੰਨ 27 ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਹਨ]] ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਨਾਮਕ ਗਣਿਤਿਕ ਚੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (encoded)| ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਫਿਜਿਕਲ ਮਾਡਲ ਲਈ, ਸਬੰਧਿਤ ਨਿਰਾਲੀ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਗੋਂ, ਇਹ ਵੀ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਇੱਜੋ ਫਿਜਿਕਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਦੀਆਂ ਦਰਪਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ| ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਲਾਬਿ-ਯਾਊ ਬਹੁ-ਪਰਤਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਸਬੰਧ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਣਿਤਿਕ ਲੜੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਸੂਚਕ ਅਲਜਬਰਿਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ==ਸ਼ਿਖਰ ਅਪਰੇਟਰ ਬੀਜਗਣਿਤ (Vertex operator algebras) == ਦਰਪਣ ਸਮਰੂਪਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖਰ ਅਪਰੇਟਰ ਬੀਜਗਣਿਤ (Vertex operator algebras) ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 1992 ਵਿੱਚ ਰਿਚਰਡ ਬੋਰਚਰਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ monstrous moonshine ਅਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਰਤੇ ਗਏ ਜੋ monster group (ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇੱਕ ਬਣਤਰ)ਤੇ modular functions (ਨੰਬਰ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == ===ਨੋਟਸ=== {{notelist}} ===ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ=== {{reflist|30em}} ===ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ=== {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor1-first=Paul |editor1-last=Aspinwall |editor2-first=Tom |editor2-last=Bridgeland |editor3-first=Alastair |editor3-last=Craw |editor4-first=Michael |editor4-last=Douglas |editor5-first=Mark |editor5-last=Gross |editor6-first=Anton |editor6-last=Kapustin |editor7-first=Gregory |editor7-last=Moore |editor8-first=Graeme |editor8-last=Segal |editor9-first=Balázs |editor9-last=Szendröi |editor10-first=P.M.H. |editor10-last=Wilson |title=Dirichlet Branes and Mirror Symmetry |year=2009 |publisher=American Mathematical Society | isbn=978-0-8218-3848-8}} * {{cite journal |last1=Banks |first1=Tom |last2=Fischler |first2=Willy |last3=Schenker |first3=Stephen |last4=Susskind |first4=Leonard |date=1997 |title=M theory as a matrix model: A conjecture |journal=Physical Review D |volume=55 |issue=8 |doi=10.1103/physrevd.55.5112 |pages=5112–5128|bibcode=1997PhRvD..55.5112B |arxiv = hep-th/9610043 }} * {{cite book |last1=Becker |first1=Katrin |last2=Becker |first2=Melanie |last3=Schwarz |first3=John |title=String theory and M-theory: A modern introduction |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86069-7}} * {{cite journal |last1=Bekenstein |first1=Jacob |year=1973 |title=Black holes and entropy |journal=Physical Review D |volume=7 |issue=8 |doi=10.1103/PhysRevD.7.2333 |pages=2333–2346 |bibcode = 1973PhRvD...7.2333B }} * {{cite journal |last1=Bergshoeff |first1=Eric |last2=Sezgin |first2=Ergin |last3=Townsend |first3=Paul |date=1987 |title=Supermembranes and eleven-dimensional supergravity |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1987-04-30_189_1-2/page/75 |journal=Physics Letters B |volume=189 |issue=1 |pages=75–78 |bibcode = 1987PhLB..189...75B |doi = 10.1016/0370-2693(87)91272-X }} * {{cite journal |last1=Borcherds |first1=Richard |title=Monstrous moonshine and Lie superalgebras |year=1992 |journal=Inventiones Mathematicae |volume=109 |issue=1 |pages=405–444|bibcode = 1992InMat.109..405B |doi = 10.1007/BF01232032 }} * {{cite journal |last=Candelas |first=Philip |last2=de la Ossa |first2=Xenia |last3=Green |first3=Paul |last4=Parks |first4=Linda |year=1991 |title=A pair of Calabi–Yau manifolds as an exactly soluble superconformal field theory |journal=Nuclear Physics B |volume=359 |issue=1 |pages=21–74 |doi=10.1016/0550-3213(91)90292-6 |bibcode = 1991NuPhB.359...21C }} * {{cite journal |last1=Candelas |first1=Philip |last2=Horowitz |first2=Gary |last3=Strominger |first3= Andrew |last4=Witten |first4=Edward |date=1985 |title=Vacuum configurations for superstrings |journal=Nuclear Physics B |volume=258 |issue= |pages=46–74|bibcode = 1985NuPhB.258...46C |doi=10.1016/0550-3213(85)90602-9 }} * {{cite journal |last1=Castro |first1=Alejandra |last2=Maloney |first2=Alexander |last3=Strominger |first3=Andrew |year=2010 |title=Hidden conformal symmetry of the Kerr black hole |journal=Physical Review D |volume=82 |issue=2 |doi=10.1103/PhysRevD.82.024008 |arxiv = 1004.0996 |bibcode = 2010PhRvD..82b4008C }} * {{cite arXiv |last1=Cheng |first1=Miranda |last2=Duncan |first2=John |last3=Harvey |first3=Jeffrey |date=2013 |title=Umbral Moonshine |eprint=1204.2779 }} * {{cite book |last=Connes |first=Alain |date=1994 |title=Noncommutative Geometry |url=https://archive.org/details/noncommutativege0000conn |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-185860-5}} * {{cite journal |last1=Connes |first1=Alain |last2=Douglas |first2=Michael |last3=Schwarz |first3=Albert |date=1998 |title=Noncommutative geometry and matrix theory |journal=Journal of High Energy Physics |volume=19981 |issue=2 |pages=003 | doi = 10.1088/1126-6708/1998/02/003 |bibcode=1998JHEP...02..003C |arxiv = hep-th/9711162 }} * {{cite journal |last1=Conway |first1=John |last2=Norton |first2=Simon |title=Monstrous moonshine |year=1979 |journal=Bull. London Math. Soc. |volume=11 |issue=3 |pages=308–339 |doi=10.1112/blms/11.3.308}} * {{cite journal |last1=Cremmer |first1=Eugene |last2=Julia |first2=Bernard |last3=Scherk |first3=Joel |date=1978 |title=Supergravity theory in eleven dimensions |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_physics-letters_1978-06-19_76_4/page/409 |journal=Physics Letters B |volume=76 |issue=4 |pages=409–412 |bibcode = 1978PhLB...76..409C |doi = 10.1016/0370-2693(78)90894-8 }} * {{cite journal |last1=de Haro |first1=Sebastian |last2=Dieks |first2=Dennis |last3='t Hooft |first3=Gerard |last4=Verlinde |first4=Erik |year=2013 |title=Forty Years of String Theory Reflecting on the Foundations |journal=Foundations of Physics |volume=43 |issue=1 |pages=1–7 |bibcode=2013FoPh...43....1D |doi=10.1007/s10701-012-9691-3}} * {{cite book |editor1-first=Pierre |editor1-last=Deligne |editor2-first=Pavel |editor2-last=Etingof |editor3-first=Daniel |editor3-last=Freed |editor4-first=Lisa |editor4-last=Jeffery |editor5-first=David |editor5-last=Kazhdan |editor6-first=John |editor6-last=Morgan |editor7-first=David |editor7-last=Morrison |editor8-first=Edward |editor8-last=Witten |title=Quantum Fields and Strings: A Course for Mathematicians |volume=1 |year=1999 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0821820124}} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1996 |title=M-theory (the theory formerly known as strings) |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=11 |issue=32 |pages=6523–41 |bibcode=1996IJMPA..11.5623D |doi=10.1142/S0217751X96002583 |arxiv = hep-th/9608117 }} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |date=1998 |title=The theory formerly known as strings |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1998-02_278_2/page/64 |journal=Scientific American |volume=278 |issue=2 |pages=64–9 |doi=10.1038/scientificamerican0298-64}} * {{cite journal |last1=Duff |first1=Michael |last2=Howe |first2=Paul |last3=Inami |first3=Takeo |last4=Stelle |first4=Kellogg |date=1987 |title=Superstrings in {{math|''D''{{=}}10}} from supermembranes in {{math|''D''{{=}}11}} |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1987-06-04_191_1-2/page/70 |journal=Nuclear Physics B |volume=191 |issue=1 |pages=70–74 |doi=10.1016/0370-2693(87)91323-2|bibcode=1987PhLB..191...70D }} * {{cite book |last1=Dummit |first1=David |last2=Foote |first2=Richard |title=Abstract Algebra |url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 |date=2004 |publisher=Wiley |isbn=978-0-471-43334-7}} * {{cite arXiv |last1=Duncan |first1=John |last2=Griffin |first2=Michael |last3=Ono |first3=Ken |date=2015 |title=Proof of the Umbral Moonshine Conjecture |eprint=1503.01472 }} * {{cite journal |last1=Eguchi |first1=Tohru |last2=Ooguri |first2=Hirosi |last3=Tachikawa |first3=Yuji |title=Notes on the K3 surface and the Mathieu group {{math|''M''<sub>24</sub>}} | doi=10.1080/10586458.2011.544585 |year=2011 |journal=Experimental Mathematics |volume=20 |issue=1 |pages=91–96}} * {{cite book |last1=Frenkel |first1=Igor |last2=Lepowsky |first2=James |last3=Meurman |first3=Arne |title=Vertex Operator Algebras and the Monster |series=Pure and Applied Mathematics |volume=134 |year=1988 |publisher=Academic Press |isbn= 0-12-267065-5}} * {{cite book |last1=Gannon |first1=Terry |title=Moonshine Beyond the Monster: The Bridge Connecting Algebra, Modular Forms, and Physics |year=2006 |url=https://archive.org/details/moonshinebeyondm0000gann |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite journal |last1=Givental |first1=Alexander |year=1996 |title=Equivariant Gromov-Witten invariants |journal=International Mathematics Research Notices |volume=1996 |issue=13 |pages=613–663 |doi=10.1155/S1073792896000414}} * {{cite journal |last1=Givental |first1=Alexander |year=1998 |title=A mirror theorem for toric complete intersections |journal=Topological field theory, primitive forms and related topics |pages=141–175 |doi=10.1007/978-1-4612-0705-4_5|isbn=978-1-4612-6874-1 }} * {{cite journal | last1=Gubser| first1=Steven| last2=Klebanov| first2=Igor| last3=Polyakov| first3=Alexander | title=Gauge theory correlators from non-critical string theory | url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1998-05-28_428_1-2/page/n114| journal=Physics Letters B | volume=428 | year=1998 | pages=105–114 | arxiv=hep-th/9802109|bibcode = 1998PhLB..428..105G |doi = 10.1016/S0370-2693(98)00377-3 }} * {{cite journal |last1=Guica |first1=Monica |last2=Hartman |first2=Thomas |last3=Song |first3=Wei |last4=Strominger |first4=Andrew |year=2009 |title=The Kerr/CFT Correspondence |journal=Physical Review D |volume=80 |issue=12 |doi=10.1103/PhysRevD.80.124008 |arxiv = 0809.4266 |bibcode = 2009PhRvD..80l4008G }} * {{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen |year=1975 |title=Particle creation by black holes |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1975_43_3/page/199 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199–220 |bibcode = 1975CMaPh..43..199H |doi = 10.1007/BF02345020 }} * {{cite journal |last1=Hawking |first1=Stephen |year=2005 |title=Information loss in black holes |journal=Physical Review D |volume=72 |issue=8 |doi=10.1103/PhysRevD.72.084013 |arxiv = hep-th/0507171 |bibcode = 2005PhRvD..72h4013H }} * {{cite journal |last1=Hořava |first1=Petr |last2=Witten |first2=Edward |date=1996 |title=Heterotic and Type I string dynamics from eleven dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=460 |issue=3 |pages=506–524 |arxiv = hep-th/9510209 |bibcode = 1996NuPhB.460..506H |doi = 10.1016/0550-3213(95)00621-4 }} * {{cite book |editor1-first=Kentaro |editor1-last=Hori |editor2-first=Sheldon |editor2-last=Katz |editor3-first=Albrecht |editor3-last=Klemm |editor4-first=Rahul |editor4-last=Pandharipande |editor5-first=Richard |editor5-last=Thomas |editor6-first=Cumrun |editor6-last=Vafa |editor7-first=Ravi |editor7-last=Vakil |editor8-first=Eric |editor8-last=Zaslow |title=Mirror Symmetry |year=2003 |publisher=American Mathematical Society |url=http://math.stanford.edu/~vakil/files/mirrorfinal.pdf |isbn=0-8218-2955-6 |access-date=2016-02-28 |archive-date=2006-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060919020706/http://math.stanford.edu/~vakil/files/mirrorfinal.pdf |dead-url=yes }} * {{cite journal |last1=Hull |first1=Chris |last2=Townsend |first2=Paul |date=1995 |title=Unity of superstring dualities |journal=Nuclear Physics B |volume=4381 |issue=1 |pages=109–137 |arxiv = hep-th/9410167 |bibcode=1995NuPhB.438..109H |doi=10.1016/0550-3213(94)00559-W }} * {{cite journal |last1=Kapustin |first1=Anton |last2=Witten |first2=Edward |title=Electric-magnetic duality and the geometric Langlands program |journal=Communications in Number Theory and Physics |volume=1 |issue=1 |pages=1–236 |date=2007 |doi=10.4310/cntp.2007.v1.n1.a1|arxiv = hep-th/0604151 |bibcode = 2007CNTP....1....1K }} * {{cite web |last=Klarreich |first=Erica |title=Mathematicians chase moonshine's shadow |url=https://www.quantamagazine.org/20150312-mathematicians-chase-moonshines-shadow/ |website=Quanta Magazine |accessdate=March 2015}} * {{cite journal| last1=Klebanov| first1=Igor| last2=Maldacena| first2=Juan| title=Solving Quantum Field Theories via Curved Spacetimes| journal=[[Physics Today]]| date=2009| url=http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf| format=PDF| accessdate=May 2013| pages=28–33| doi=10.1063/1.3074260| volume=62| bibcode=2009PhT....62a..28K| archive-date=2013-07-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20130702011201/http://www.sns.ias.edu/~malda/Published.pdf| dead-url=yes}} * {{cite journal |last1=Kontsevich |first1=Maxim |year=1995 |title=Homological algebra of mirror symmetry |journal=Proceedings of the International Congress of Mathematicians |pages=120–139|bibcode=1994alg.geom.11018K |arxiv=alg-geom/9411018 }} * {{cite journal | last1 = Kovtun | first1 = P. K. | last2 = Son | first2 = Dam T. | last3 = Starinets | first3 = A. O. | title = Viscosity in strongly interacting quantum field theories from black hole physics | journal = Physical Review Letters | volume = 94 | issue = 11 | year = 2001 | bibcode = 2005PhRvL..94k1601K | pages = 111601 | doi = 10.1103/PhysRevLett.94.111601 | pmid = 15903845|arxiv = hep-th/0405231 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1997 |title=Mirror principle, I |journal=Asian Journal of Math |volume=1 |pages=729–763|bibcode=1997alg.geom.12011L |arxiv=alg-geom/9712011 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1999a |title=Mirror principle, II |journal=Asian Journal of Math |volume=3 |pages=109–146|bibcode=1999math......5006L |arxiv=math/9905006 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=1999b |title=Mirror principle, III |journal=Asian Journal of Math |volume=3 |pages=771–800|bibcode=1999math.....12038L |arxiv=math/9912038 }} * {{cite journal |last1=Lian |first1=Bong |last2=Liu |first2=Kefeng |last3=Yau |first3=Shing-Tung |year=2000 |title=Mirror principle, IV |journal=Surveys in Differential Geometry |pages=475–496|bibcode=2000math......7104L |arxiv=math/0007104 |doi=10.4310/sdg.2002.v7.n1.a15 |volume=7}} * {{cite journal | last1 = Luzum | first1 = Matthew | last2 = Romatschke | first2 = Paul | title = Conformal relativistic viscous hydrodynamics: Applications to RHIC results at {{math|{{radical|''s''<sub>''NN''</sub>}}{{=}}200}} GeV | journal = Physical Review C | volume = 78 | issue = 3 | year = 2008|arxiv=0804.4015|doi=10.1103/PhysRevC.78.034915}} * {{cite journal | last1=Maldacena| first1=Juan | title=The Large {{math|''N''}} limit of superconformal field theories and supergravity | journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics | volume=2 | date=1998 | pages=231–252 | arxiv=hep-th/9711200|bibcode = 1998AdTMP...2..231M | doi=10.1063/1.59653 }} * {{cite journal |title=The Illusion of Gravity |last=Maldacena |first=Juan |date=2005 |journal=Scientific American |url=http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |accessdate=July 2013 |bibcode=2005SciAm.293e..56M |volume=293 |pages=56–63 |doi=10.1038/scientificamerican1105-56 |issue=5 |pmid=16318027 |archive-date=2013-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110061237/http://www.sns.ias.edu/~malda/sciam-maldacena-3a.pdf |dead-url=yes }} * {{cite journal |last1=Maldacena |first1=Juan |last2=Strominger |first2=Andrew |last3=Witten |first3=Edward |date=1997 |title=Black hole entropy in M-theory |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1997 |issue=12 |doi=10.1088/1126-6708/1997/12/002}} * {{cite journal | last1 = Merali | first1 = Zeeya | title = Collaborative physics: string theory finds a bench mate | journal = Nature | volume = 478 | pages = 302–304 | year = 2011 | doi = 10.1038/478302a | pmid = 22012369 | issue = 7369|bibcode = 2011Natur.478..302M }} * {{cite journal | author=Moore, Gregory | title=What is&nbsp;... a Brane? | journal=Notices of the AMS | date=2005 | url=http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | format=PDF | accessdate=June 2013 | page=214 | volume=52 | archive-date=2020-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200919164649/http://www.ams.org/notices/200502/what-is.pdf | url-status=dead }} * {{cite journal |last1=Nahm |first1=Walter |date=1978 |title=Supersymmetries and their representations |journal=Nuclear Physics B |volume=135 |issue=1 |pages=149–166 |bibcode = 1978NuPhB.135..149N |doi = 10.1016/0550-3213(78)90218-3 }} * {{cite journal |last1=Nekrasov |first1=Nikita |last2=Schwarz |first2=Albert |date=1998 |title=Instantons on noncommutative {{math|'''R'''<sup>4</sup>}} and (2,0) superconformal six dimensional theory |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1998_198_3/page/689 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=198 |issue=3 |pages=689–703 |doi=10.1007/s002200050490|bibcode=1998CMaPh.198..689N |arxiv = hep-th/9802068 }} * {{cite journal |last1=Ooguri |first1=Hirosi |last2=Strominger |first2=Andrew |last3=Vafa |first3=Cumrun |date=2004 |title=Black hole attractors and the topological string |journal=Physical Review D |volume=70 |issue=10 |doi=10.1103/physrevd.70.106007}} * {{cite journal |last1=Polchinski |first1=Joseph |title=All Strung Out? |journal=American Scientist |date=2007 |url=http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/all-strung-out |accessdate=April 2015 |archive-date=2017-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407020113/http://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/all-strung-out |url-status=dead }} * {{Cite book| first = Roger | last = Penrose | year = 2005 | title = The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe | url = https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0 | publisher = Knopf | isbn = 0-679-45443-8 }} * {{cite journal |last1=Randall |first1=Lisa |last2=Sundrum |first2=Raman |date=1999 |title=An alternative to compactification |journal=Physical Review Letters |volume=83 |issue=23 |pages=4690–4693 |doi=10.1103/PhysRevLett.83.4690 |arxiv=hep-th/9906064 |bibcode = 1999PhRvL..83.4690R }} * {{cite journal | last1 = Sachdev | first1 = Subir | title = Strange and stringy | journal = Scientific American | volume = 308 | issue = 44 | year = 2013|doi=10.1038/scientificamerican0113-44 | pages = 44–51|bibcode = 2012SciAm.308a..44S }} * {{cite journal |last1=Seiberg |first1=Nathan |last2=Witten |first2=Edward |date=1999 |title=String Theory and Noncommutative Geometry |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1999 | doi = 10.1088/1126-6708/1999/09/032 | page=032 | issue = 9 |bibcode=1999JHEP...09..032S |arxiv = hep-th/9908142 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994a |title=Strong-weak coupling duality in four-dimensional string theory |journal=International Journal of Modern Physics A |volume=9 |issue=21 |pages=3707–3750 |bibcode=1994IJMPA...9.3707S |doi=10.1142/S0217751X94001497 |arxiv = hep-th/9402002 }} * {{cite journal |last1=Sen |first1=Ashoke |date=1994b |title=Dyon-monopole bound states, self-dual harmonic forms on the multi-monopole moduli space, and {{math|''SL''(2,'''Z''')}} invariance in string theory |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1994-06-16_329_2-3/page/217 |journal=Physics Letters B |volume=329 |issue=2 |pages=217–221 |doi=10.1016/0370-2693(94)90763-3|arxiv = hep-th/9402032 |bibcode = 1994PhLB..329..217S }} * {{Cite book| first = Lee | last = Smolin | year = 2006 | title = The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next | url = https://archive.org/details/troublewithphysi0000smol_l5h1 | publisher = Houghton Mifflin Co. | location = New York | isbn = 0-618-55105-0 }} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |date=1998 |title=Black hole entropy from near-horizon microstates |journal=Journal of High Energy Physics |volume=1998 |issue=2 |doi=10.1088/1126-6708/1998/02/009|arxiv = hep-th/9712251 |bibcode = 1998JHEP...02..009S |pages=009}} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |last2=Vafa |first2=Cumrun |date=1996 |title=Microscopic origin of the Bekenstein–Hawking entropy |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1996-06-27_379_1-4/page/99 |journal=Physics Letters B |volume=379 |issue=1 |pages=99–104 |arxiv = hep-th/9601029 |bibcode = 1996PhLB..379...99S |doi = 10.1016/0370-2693(96)00345-0 }} * {{cite journal |last1=Strominger |first1=Andrew |last2=Yau |first2=Shing-Tung |last3=Zaslow |first3=Eric |year=1996 |title=Mirror symmetry is T-duality |journal=Nuclear Physics B |volume=479 |issue=1 |pages=243–259|arxiv = hep-th/9606040 |bibcode = 1996NuPhB.479..243S |doi = 10.1016/0550-3213(96)00434-8 }} * {{cite book |last1=Susskind |first1=Leonard |title=The Cosmic Landscape: String Theory and the Illusion of Intelligent Design |url=https://archive.org/details/cosmiclandscapes0000suss |date=2005 |publisher=Back Bay Books |isbn=978-0316013338}} *{{cite book |last1=Susskind |first1=Leonard |title=The Black Hole War: My Battle with Stephen Hawking to Make the World Safe for Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss |year=2008 |publisher=Little, Brown and Company |isbn=978-0-316-01641-4 }} * {{cite book |last1=Wald |first1=Robert |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000wald |date=1984 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-87033-5 }} * {{cite book |last1=Weinberg |first1=Steven |title=Anthropic bound on the cosmological constant |date=1987 |publisher=Physical Review Letters |volume=59 |issue=22 |pages=2607 }} * {{cite journal |last1=Witten |first1=Edward |date=1995 |title=String theory dynamics in various dimensions |journal=Nuclear Physics B |volume=443 |issue=1 |pages=85–126 |doi=10.1016/0550-3213(95)00158-O|arxiv = hep-th/9503124 |bibcode = 1995NuPhB.443...85W }} * {{cite journal | last1=Witten| first1=Edward | title=Anti-de Sitter space and holography | journal=Advances in Theoretical and Mathematical Physics | volume=2 | year=1998 | pages=253–291 | arxiv=hep-th/9802150|bibcode = 1998AdTMP...2..253W }} * {{cite arXiv | last1=Witten| first1=Edward | title=Three-dimensional gravity revisited | year=2007 |eprint=0706.3359 |class=hep-th }} * {{cite book |last= Woit |first= Peter |title= Not Even Wrong: The Failure of String Theory and the Search for Unity in Physical Law |url= https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit |publisher= Basic Books |date= 2006 |page= [https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit/page/105 105] |isbn= 0-465-09275-6}} * {{Cite book| first1 = Shing-Tung | last1 = Yau | first2 = Steve | last2 = Nadis | year = 2010 | title = The Shape of Inner Space: String Theory and the Geometry of the Universe's Hidden Dimensions | url = https://archive.org/details/shapeofinnerspac0000yaus | publisher = Basic Books | isbn = 978-0-465-02023-2 }} * {{cite book |last=Zee |first=Anthony |title=Quantum Field Theory in a Nutshell|url=https://archive.org/details/isbn_9780691140346 |edition= 2nd |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14034-6 }} * {{cite book |last1=Zwiebach |first1=Barton |title=A First Course in String Theory |url=https://archive.org/details/firstcourseinstr0002edzwie |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88032-9}} {{refend}} ==ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜਾਈ == === ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਾਰ === ====ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ==== * {{Cite book| first = Brian | last = Greene | year = 2003 | title = [[The Elegant Universe: Superstrings, Hidden Dimensions, and the Quest for the Ultimate Theory]] | publisher = W.W. Norton & Company | location = New York | isbn = 0-393-05858-1 }} * {{Cite book| first = Brian | last = Greene | year = 2004 | title = [[The Fabric of the Cosmos: Space, Time, and the Texture of Reality]] | publisher = Alfred A. Knopf | location = New York | isbn = 0-375-41288-3 }} ==== ਅਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ==== * {{Cite book| first = Roger | last = Penrose | year = 2005 | title = [[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] | publisher = Knopf | isbn = 0-679-45443-8 }} * {{Cite book| first = Lee | last = Smolin | year = 2006 | title = [[The Trouble with Physics: The Rise of String Theory, the Fall of a Science, and What Comes Next]] | publisher = Houghton Mifflin Co. | location = New York | isbn = 0-618-55105-0 }} * {{Cite book| first = Peter | last = Woit | year = 2006 | title = Not Even Wrong: The Failure of String Theory And the Search for Unity in Physical Law | url = https://archive.org/details/notevenwrongfail00woit | publisher = New York: Basic Books | location = London: Jonathan Cape & | isbn = 978-0-465-09275-8 <!-- both are correct -->}} === ਪੁਸਤਕਾਂ === ==== ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ==== * {{cite book |last1=Becker |first1=Katrin |last2=Becker |first2=Melanie |last3=Schwarz |first3=John |title=String Theory and M-theory: A Modern Introduction |date=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-86069-7}} * {{cite book |last1=Green |first1=Michael |last2=Schwarz |first2=John |last3=Witten |first3=Edward |title=Superstring theory. Vol. 1: Introduction |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-1107029118 }} * {{cite book |last1=Green |first1=Michael |last2=Schwarz |first2=John |last3=Witten |first3=Edward |title=Superstring theory. Vol. 2: Loop amplitudes, anomalies and phenomenology |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |isbn=978-1107029132 }} * {{cite book |last1=Polchinski |first1=Joseph |year=1998 |title=String Theory Vol. 1: An Introduction to the Bosonic String |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63303-6}} * {{cite book |last=Polchinski |first=Joseph |year=1998 |title=String Theory Vol. 2: Superstring Theory and Beyond |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63304-4}} * {{cite book |last1=Zwiebach |first1=Barton |title=A First Course in String Theory |url=https://archive.org/details/firstcourseinstr0002edzwie |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88032-9}} ==== ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ==== * {{cite book |editor1-first=Pierre |editor1-last=Deligne |editor2-first=Pavel |editor2-last=Etingof |editor3-first=Daniel |editor3-last=Freed |editor4-first=Lisa |editor4-last=Jeffery |editor5-first=David |editor5-last=Kazhdan |editor6-first=John |editor6-last=Morgan |editor7-first=David |editor7-last=Morrison |editor8-first=Edward |editor8-last=Witten |title=Quantum Fields and Strings: A Course for Mathematicians, Vol. 2 |url=https://archive.org/details/quantumfieldsstr0002unse |year=1999 |publisher=American Mathematical Society |isbn=978-0821819883}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] oa274x881a2a20td2tyq2ewoqrkqqci 0 53667 843715 827268 2026-07-30T08:35:27Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843715 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = |era = [[20ਵੀਂ-ਸਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] <!--।nformation --> |image = Gayatri Chakravorty Spivak at Goldsmiths College.jpg |image_size = 200px |name = ਗਾਇਤਰੀ ਚਕਰਵਰਤੀ ਸਪੀਵਾਕ |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1942|2|24|df="y"}} |birth_place = [[ਕਲਕੱਤਾ]], ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ |school_tradition = [[ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]]<br/>[[ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ]] |main_interests = [[ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]]{{·}} ਸਾਹਿਤ{{·}} [[ਵਿਰਚਨਾਵਾਦ]]{{·}} [[ਨਾਰੀਵਾਦ]]{{·}} [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ]] |notable_ideas = "[[Subaltern (postcolonialism)|subaltern]]", "[[strategic essentialism]]", "epistemological performance" |influences = [[ਇਮੈਨੁਏਲ ਕਾਂਤ]], [[ਜਾਕ ਦੇਰੀਦਾ]], [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਪੌਲ ਦ ਮਾਨ]], [[ਐਡਵਰਡ ਸਾਈਦ]], [[ਮਿਸ਼ੈਲ ਫੂਕੋ]], [[ਜੀਲ ਦੇਲੂਜ਼]], [[ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ]] }} '''ਗਾਇਤਰੀ ਚਕਰਵਰਤੀ ਸਪੀਵਾਕ''' (ਜਨਮ 24 ਫਰਵਰੀ 1942) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਧਾਂਤ |ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]], ਸਮਕਾਲੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਬਾਨੀ ਹੈ।<ref>[http://www.columbia.edu/cu/english/fac_profiles.htm#gcs4 Columbia faculty profile]</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ''ਕੀ ਸਬਾਲਟਰਨ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?'' "Can the Subaltern Speak?" ਲਈ; ਅਤੇ [[ਦਰਿਦਾ]] ਦੀ ਕਿਤਾਬ ''Grammatology'' ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਲਿਖੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਾਲ 2012 ਦੇ ਕਿਓਟੋ ਇਨਾਮ ਨਾਲ 10 ਨਵੰਬਰ 2012 ਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=The 2012 Kyoto Prize Laureate|url=http://www.kyotoprize.org/en/28k-laureates-c.html|publisher=Inamori Foundation|accessdate=1 January 2013|archive-date=20 ਜਨਵਰੀ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120030446/http://www.kyotoprize.org/en/28k-laureates-c.html|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 2013 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਣਤੰਤਰ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ, [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite web|title=List of Padma awardees|url=http://www.thehindu.com/news/national/list-of-padma-awardees/article4345496.ece=26 January 2013}}</ref> ਗਾਇਤਰੀ ਸਪੀਵਾਕ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਗਰ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਲੇਖ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਇੰਟਰਵਿਊ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਸਬਾਲਟਰਨ (subaltern) ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਰਜਮਾਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਰਤ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵੰਡ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਕੈਨ ਦ ਸਬੈਲਟਰਨ ਸਪੀਕ|last=ਮੋਰਿਸ|first=ਰੋਜਾਲੈਂਡ ਸੀ.|publisher=ਨਿਊਯਾਰਕ: ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|year=2010|pages=87-99|via=}}</ref> ਸਪਾਈਵਾਕ ਨੂੰ "ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ" ਹੋਣ ਲਈ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 2012 ਵਿੱਚ [[ਕਿਓਟੋ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web|title=The Kyoto Prize / Laureates / Gayatri Chakravorty Spivak |url=http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k28_c_gayatri/prf_e.html |website=Inamori Foundation |access-date=19 April 2016 |language=en |quote=A Critical Theorist and Educator Speaking for the Humanities Against Intellectual Colonialism in Relation to the Globalized World. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160316234334/http://www.inamori-f.or.jp/laureates/k28_c_gayatri/prf_e.html |archive-date=16 March 2016 }}</ref><ref>{{cite web|title=Columbia University Professor Gayatri Spivak Selected as 2012 Kyoto Prize Laureate in Arts and Philosophy|url=http://kyotoprize-us.org/columbia-university-professor-gayatri-spivak-selected-as-2012-kyoto-prize-laureate-in-arts-and-philosophy-2/|website=Kyoto Symposium Organization|publisher=Kyoto Prize USA|access-date=19 April 2016|archive-date=6 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506053413/http://kyotoprize-us.org/columbia-university-professor-gayatri-spivak-selected-as-2012-kyoto-prize-laureate-in-arts-and-philosophy-2/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Professor Gayatri Spivak Selected as 2012 Kyoto Prize Laureate in Arts and Philosophy|url=http://news.columbia.edu/content/professor-gayatri-spivak-selected-2012-kyoto-prize-laureate-arts-and-philosophy|website=Columbia News|publisher=Columbia University|access-date=19 April 2016|quote=Known as the 'Nobel of the arts,' the Kyoto Prize is an international award presented annually to individuals who have contributed significantly to the scientific, cultural and spiritual betterment of mankind in categories of advanced technology, basic sciences and arts and philosophy.|archive-date=21 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160621103307/http://news.columbia.edu/content/professor-gayatri-spivak-selected-2012-kyoto-prize-laureate-arts-and-philosophy|url-status=live}}</ref> 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ।<ref name=pib4>{{cite web|title=Padma Awards Announced|url=http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)]]|date=25 January 2013|access-date=25 January 2013|archive-date=19 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119042602/http://www.pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=91838|url-status=live}}</ref> ਚੋਣ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2025 ਵਿੱਚ, ਸਪੀਵਾਕ ਨੂੰ "ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ" ਲਈ ਹੋਲਬਰਗ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।<ref name=":1">{{Cite web |date=13 March 2025 |title=Gayatri Chakravorty Spivak Named 2025 Holberg Prize Laureate |url=https://news.columbia.edu/news/gayatri-chakravorty-spivak-named-2025-holberg-prize-laureate |access-date=16 March 2025 |website=Columbia News |language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਪੀਵਾਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਏ ਕ੍ਰਿਟਿਕ ਆਫ਼ ਪੋਸਟ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰੀਜ਼ਨ (1999) ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਉਹ 2021 ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ "ਹਾਉ ਦ ਹੈਰੀਟੇਜ ਆਫ਼ ਪੋਸਟ-ਕੋਲੋਨੀਅਲ ਸਟਡੀਜ਼ ਥਿੰਕਸ ਕਲੋਨੀਲਿਜ਼ਮ ਟੂਡੇ" ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਨਸ ਅਨਬਾਉਂਡ: ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ।<ref>{{cite journal |last1=Spivak |first1=Gayatri Chakravorty |title=How the Heritage of Postcolonial Studies Thinks Colonialism Today |journal=Janus Unbound: Journal of Critical Studies |date=11 November 2021 |volume=1 |issue=1 |pages=19–29 |url=https://journals.library.mun.ca/index.php/JU/article/view/2309/1826 |access-date=17 ਦਸੰਬਰ 2025 |archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016041941/https://journals.library.mun.ca/index.php/JU/article/view/2309/1826 |url-status=dead }}{{primary source inline|date=October 2023}}</ref> == ਜੀਵਨ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ === ਸਪੀਵਾਕ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਫਰਵਰੀ 1942 ਨੂੰ [[ਕਲਕੱਤਾ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Katyal |first=Anjum |date=24 February 2022 |title='I'm a happy old girl': The Gayatri Chakravorty Spivak 80th birthday interview |url=https://scroll.in/article/1018017/im-a-happy-old-girl-gayatri-chakravorty-spivak-the-80th-birthday-interview |access-date=23 February 2025 |website=Scroll.in |language=en}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪਰੇਸ ਚੰਦਰ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਵਰਕਰ ਸੀ।<ref name="reader">{{cite book|editor1-last=Landry|editor1-first=Donna|editor2-last=MacLean|editor2-first=Gerald|title=The Spivak Reader|chapter=Reading Spivak|date=1996|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0415910019|pages=1–4|chapter-url=https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|access-date=21 April 2016|archive-date=4 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104025848/https://books.google.com/books?id=gCHcsaSi-sUC&pg=PT12|url-status=live}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਭਾਦੁੜੀ ਸੀ, ਜੋ ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸੁਧਾਰਕ [[ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਵਿਦਿਆਸਾਗਰ]] ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਸਨ।<ref>{{citation |last=Spivak |first=Gayatri Chakravorty |title=If Only |journal=Scholar and Feminist Online |volume=4 |issue=2 |date=2006 |url=https://sfonline.barnard.edu/heilbrun/spivak_01.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20141104050947/https://sfonline.barnard.edu/heilbrun/spivak_01.htm |archive-date=4 November 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{citation |last=Kona |first=Prakash |author-link=Prakash Kona |title=What Sort of a Meaningless Term Is 'Brahmanical'? |work=Eurasia Review |date=26 May 2024 |access-date=5 July 2025 |url=https://www.eurasiareview.com/26052024-to-be-or-not-to-be-a-brahmin-oped/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526002056/https://www.eurasiareview.com/26052024-to-be-or-not-to-be-a-brahmin-oped/ |archive-date=26 May 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{citation |last=Gudavarthy |first=Ajay |title=The Gayatri Spivak Controversy Is About the Implosion of 'Subalternity' in Public Discourse |work=[[The Wire (India)|The Wire]] |date=24 May 2024 |access-date=5 July 2025 |url=https://thewire.in/rights/the-gayatri-spivak-controversy-exploring-the-implosion-of-subalternity-in-public-discourse |archive-url=https://web.archive.org/web/20250705202519/https://thewire.in/rights/the-gayatri-spivak-controversy-exploring-the-implosion-of-subalternity-in-public-discourse |archive-date=5 July 2025 |url-status=live}}</ref><ref>{{citation |last=Chattopadhyay |first=Pradip |title=The reformer as a healer |work=[[New Statesman]] |date=9 October 2024 |access-date=5 July 2025 |url=https://www.thestatesman.com/opinion/the-reformer-as-a-healer-1503351561.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008215034/https://www.thestatesman.com/opinion/the-reformer-as-a-healer-1503351561.html |archive-date=8 October 2024 |url-status=live}}</ref> ਸੇਂਟ ਜੌਹਨਜ਼ ਡਾਇਓਸੇਸਨ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਪੀਵਾਕ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ, ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੇ 1959 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="reader" /> ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਆਨਰਸ) ਨਾਲ ਬੀਏ ਪ੍ਰੈਜੀਡੇਂਸੀ ਕਾਲਜ, ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ; ਐਮਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਕਾਰਨੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਯੂਐੱਸ) ਤੋਂ; ਅਤੇ ਟੋਰੰਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਲੰਦਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡੀਲਿਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=ਗੁਡ ਸੁਪਰ ਮਾਰਕੀਟ|last=|first=ਈਗਲਟਨ, ਟੈਰੀ|publisher=|year=1999|via=}}</ref> ਸਪੀਵਾਕ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ - ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਟੈਲਬੋਟ ਸਪੀਵਾਕ (1937–2006), ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕਾਰਨੇਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, 1964 ਤੋਂ 1977 ਤੱਕ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1992 ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਬਾਸੁਦੇਵ ਚੈਟਰਜੀ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।<ref name=":0">{{cite news |last1=Smith |first1=Dinitia |title=Creating a Stir Wherever She Goes |url=https://www.nytimes.com/2002/02/09/arts/creating-a-stir-wherever-she-goes.html |work=The New York Times |date=9 February 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320030722/http://www.nytimes.com/2002/02/09/arts/creating-a-stir-wherever-she-goes.html?pagewanted=all |archive-date=20 March 2016 |url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨਾਵਲ, ਦ ਬ੍ਰਾਈਡ ਵੌਰ ਦ ਟ੍ਰੈਡੀਸ਼ਨਲ ਗੋਲਡ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="UC">{{citation |last=Choudhury |first=Uttara |title=Star Indian professor Gayatri Spivak wins $630,000 Kyoto Prize |work=[[Firstpost]] |date=26 June 2012 |url=https://www.firstpost.com/world/star-indian-professor-gayatri-spivak-wins-630000-kyoto-prize-357051.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728010638/https://www.firstpost.com/world/star-indian-professor-gayatri-spivak-wins-630000-kyoto-prize-357051.html |archive-date=28 July 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{citation |last=Paranjape |first=Makarand R. |author-link=Makarand Paranjape |title=Why Be Happy When You Could Be in Love? |journal=Southeast Asian Review of English |volume=54 |issue=2 |year=2017 |page=10 |doi=10.22452/sare.vol54no2.2 |url=https://ejournal.um.edu.my/index.php/SARE/article/download/10237/7269/20512|doi-access=free }}</ref>{{sfn|Tzanelli|2021|p=2511}} === 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ === 1959 ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਘੰਟੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਟਿਊਟਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਐਮਏ ਥੀਸਿਸ ਐਮ.ਐਚ. ਅਬਰਾਮਸ ਨਾਲ ਵਰਡਜ਼ਵਰਥ ਵਿੱਚ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 'ਤੇ ਸੀ। 1961 ਵਿੱਚ, ਸਪੀਵਾਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਨੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਅਖੌਤੀ "ਜੀਵਨ ਮੌਰਗੇਜ" 'ਤੇ ਉਧਾਰ ਲਏ ਗਏ ਪੈਸੇ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। 1962 ਵਿੱਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ, ਉਸਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਤਿਆਰੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਪਾਲ ਡੀ ਮੈਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ, ਮਾਈਸੈਲਫ ਮਸਟ ਆਈ ਰੀਮੇਕ: ਦ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਪੋਇਟਰੀ ਆਫ਼ ਡਬਲਯੂ.ਬੀ. ਯੀਟਸ, ਸੀ।<ref name="reader" /> 1963-1964 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗਿਰਟਨ ਕਾਲਜ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਟੀ.ਆਰ. ਹੈਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਯੀਟਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਗੀਤਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ 1963 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸਲਾਈਗੋ ਵਿੱਚ ਯੀਟਸ ਸਮਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ "ਯੀਟਸ ਐਂਡ ਦ ਥੀਮ ਆਫ਼ ਡੈਥ" ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੋਰਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। (ਉਹ 1987 ਵਿੱਚ ਉਪ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਯੀਟਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆਈ।){{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਕਾਰਨੇਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਟੈਲੂਰਾਈਡ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਹਿਲਾ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।{{sfn|Tzanelli|2021|p=2511}} 1965 ਦੇ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਸਪਾਈਵਾਕ ਆਇਓਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ 1970 ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਡਾਕਟਰੇਟ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ, "ਦਿ ਗ੍ਰੇਟ ਵ੍ਹੀਲ: ਸਟੇਜਜ਼ ਇਨ ਦ ਪਰਸਨੈਲਿਟੀ ਆਫ਼ ਯੀਟਸ'ਸ ਲਿਰਿਕ ਸਪੀਕਰ" (ਕੋਰਨੇਲ, 1967) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਯੀਟਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਉਸਦੇ ਬੌਧਿਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਤੀਜਾ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਮਾਈਸੈਲਫ ਮਸਟ ਆਈ ਰੀਮੇਕ: ਦ ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਪੋਇਟਰੀ ਆਫ਼ ਡਬਲਯੂ.ਬੀ. ਯੀਟਸ।<ref>{{Cite book|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/gayatri-chakravorty-spivak/myself-must-i-remake-the-life-and-poetry-of-w-b/|title=MYSELF MUST I REMAKE: The Life and Poetry of W. B. Yeats by Gayatri Chakravorty Spivak {{!}} Kirkus Reviews|language=en-us|access-date=10 March 2018|archive-date=4 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104025242/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/gayatri-chakravorty-spivak/myself-must-i-remake-the-life-and-poetry-of-w-b/|url-status=live}}</ref> 1967 ਵਿੱਚ, ਸਵੈ-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਤ ਯਤਨਾਂ 'ਤੇ, ਸਪਾਈਵਾਕ ਨੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਖਰੀਦੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ De la grammatologie। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੁਰੰਤ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ "ਅਨੁਵਾਦਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ" ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ, ਜੈਕ ਦੇਰਿਦਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਡੀਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਪੀਵਾਕ 1971 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://conversations.e-flux.com/t/gayatri-spivak-on-derrida-the-subaltern-and-her-life-and-work/4198|title=Gayatri Spivak on Derrida, the subaltern, and her life and work|website=e-flux conversations|language=en|access-date=9 March 2018|archive-date=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310010714/https://conversations.e-flux.com/t/gayatri-spivak-on-derrida-the-subaltern-and-her-life-and-work/4198|url-status=live}}</ref> 1974 ਵਿੱਚ, ਆਇਓਵਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੀਵਾਕ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਐਮਐਫਏ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web | url=http://www.writinguniversity.org/content/writing-iowa | title=Writing at Iowa &#124; the Writing University | access-date=19 March 2016 | archive-date=17 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190617150913/https://www.writinguniversity.org/content/writing-iowa | url-status=live }}</ref> ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਹ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1978 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। 1978 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਔਸਟਿਨ ਵਿਖੇ ਟੈਕਸਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। === ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ === ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਹੋਰਾਂ ਇਨਾਮਾਂ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਇਸ ਚਿੰਤਕ ਦਾ ਵਿਆਹ ਟੈਲਵਿਟ ਸਪੀਵਾਕ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਪੀਵਾਕ ਦੋ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲਿਵ-ਇਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਜਾਂ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਪੀਵਾਕ ਅੱਜ ਕੱਲ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜਨ-ਪੜਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਰੋਚਕ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਸਪੀਵਾਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ ਗਰੀਡ-ਕਾਰਡ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਤਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ-ਭੂਮੀ ਚੋ ਗੁਜਰ ਕੇ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=ਜਾਣ-ਪਛਾਣ|last=ਰੋਜਾਲੈਂਡ ਸੀ,|first=ਮੋਰਿਸ|year=2010|via=}}</ref> == ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ == ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਸਪੀਵਾਕ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ।<ref name=":0"/> Dinitia Smith(2002) ਨੇ 'The New York Time' ਵਿੱਚ ਸਪੀਵਾਕ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ‘ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ’ ਦਾ ਜੁਮਲਾ ਵਰਤਿਆ ਸੀ। ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ (1999) ਨੇ ‘The London Review of Books’ ਵਿੱਚ ਸਪੀਵਾਕ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ 'ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ’ ਅਤੇ ‘ਅਡੰਬਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ‘ (Pretentiously opaque) ਕਿਹਾ ਸੀ। ਸਪੀਵਾਕ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਅਸਮਝਣਯੋਗ ਜਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਣ ਬਾਬਤ ਲੱਗੇ ਇਲਜਾਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸੌਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਅਸਲੋਂ .ਗਲਤ ਹੈ। ਕਿ ਸੋਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਮਿਤ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਖੀ ਸ਼ਾਫ ਭਾਸ਼ਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਸਿਰਜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਖੁਦ ਦਾ ਦਮਨ ਦਾ ਏਜੰਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਪੱਛਮੀ ਗਿਆਨਕਾਰੀ ਦੀ ਪਿੱਛਲੱਗਤਾ ਨੂੰ .ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨਕਾਰੀ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਕ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਸਮਕਾਲੀ ਦੋਰ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦੋਵੇਂ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਦੁਵੰਡ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਲਪ ਸਕਣ। === ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ === ਸਪੀਵਾਕ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪਛੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਭਰਪੂਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਪੀਵਾਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਿਅਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਜਿਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਕਰਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ,ਉਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹਿਲੂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ‘Outside in the Teaching Machine’ (1993), ‘Ethics and Politics in Tagore, Coetzee ’ (2002) ਅਤੇ ‘Righting Wrongs’ (2004) ਅਤੇ ‘An Aesthetic Education in the Era of Globalization’ (2012) ਵਿੱਚੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਪੀਵਾਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਚਿੰਤਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name=":0" /> === ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਧਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ === ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਧਿਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਕੁੱਝ ਲੇਖ; ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘Can the Subaltern Speak’ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ‘Three Women’s Texts and a Critique of Imperialism’ ਅਤੇ ‘The Rani of Sirmur: An Essay in Reading the Archive’ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸਪੀਵਾਕ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕਹਿਰੇ ਸੰਗਠਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਔਰਤ ਇੱਕ ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਇਕਹਿਰੀ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਸਪੀਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਧਿਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮਿਸਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘Outside in the Teaching Machine’(1993) ਅਤੇ ‘A Critique of Post-Colonial Reason: Towards a History of Vanishing Past;(1999)। ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿੱਲਖਣਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> === ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧੀ ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ === ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਲੇਖ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿ ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਕੌਣ ਹੈ ?ਕੀ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਕਿਸੇ ਜਾਤ. ਜਮਾਤ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੌਣਾ ਹੈ, ਕੀ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸਪੀਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਤਮਾਮ ਕਾਰ –ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਸ਼ਿਆਗਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੂਹਿਕਤਾ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।<ref name=":0" /> === ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ === ਸਪੀਵਾਕ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ, ਫਰੈਂਚ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਵਿਚਲੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ।ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਸਿਧਾਂਕਾਰੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਆਪਣੇ ਲੇਖ “French Feminism in an International Frame” ਵਿੱਚ ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਤੀਵਾ ਦੀ ਚੀਨੀ ਔਰਤਾਂ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿ ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਤੀਵਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਜਿਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਔਰਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਤੀਵਾ ਜਿਸ ਚੀਨੀ ਔਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ,ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੇ ਸਿਰਜੀ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਏਸ਼ਿਆਈ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਉਸ ਖਾਸੇ ਦੀ ਵੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਜਿਹੜਾ ਨਿੱਜਵਾਦ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਉੱਥਾਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਬਣਤਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਧਾਰਿਤ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਧਾਰਿਤ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪੱਛਮੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਸਾਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਸਪੀਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ .ਫੈਲਿਆ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਆਜਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਪੀਵਾਕ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘In Other worlds: Essays in cultural Politics(1987)’ ‘Outside in the Teaching Machine(1993)’ ਅਤੇ ‘Other Asia’s (2005)’ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref name=":0" /> === ਸਪੀਵਾਕ ਦੇ ਸਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ === Can the Subaltern Speak ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਪੀਵਾਕ ਸਤੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰੀਤ ਦੇ ਚਲਨ ਅਤੇ ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਲਤੀਵਾਦੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨੇ ਸਤੀ .ਖਾਤਮੇ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਸਬਜੈਕਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ,ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਸ਼-ਤੰਤਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਏਥੇ ਇਹ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਪੀਵਾਕ ਦਾ ਇਹ ਲੇਖ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨਿਜਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਵਚਨਕਾਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਉਸ ਹਿੰਦੂ-ਤੰਤਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤ ਸਤੀ ਵਰਗੀ ਰੀਤ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਤੀ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸਪੀਵਾਕ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਨੇ ਸੰਨ 1926 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੱਤ ਨਾਲ ਲਟਕ ਕੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਹ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਅਜਿਬ ਘਟਨਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਕਿ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਵਕਤ ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਨੂੰ ਮਾਹਾਮਾਰੀ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵੈਧ-ਗਰਭ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਫਤੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਖੱਤ ਮਿਲਿਆ,ਜਿਹੜਾ ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਖੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜਾਦੀ ਲਈ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੜਾਈ ਲੜ੍ਹ ਰਹੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਤੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਨਾ ਸਕਣ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਲਤ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਵੈਧ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਲਿਹਾਜਾ ਉਹ ਮਾਹਾਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਤੇ ਅਵੈਧ ਗਰਭ ਦਾ ਇਲਜਾਮ ਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਵੈਧ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਉਸ ਦਾ .ਖਤ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਪੀਵਾਕ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭੁਬਨੇਸਵਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਬੋਲ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਚੜ ਸਕਿਆ।<ref name=":0" /> == ਲੇਖ == • “Subaltern Studies: Deconstructing Historiography” (1985) • “Three Women’s Text And a Critique Of Imperialism” (1985) • “Can The Subaltern Speak?” (1988) • “The Politics Of Translation” (1992) • “Moving Devi” (1999) • “Righting Wrongs” (2003) == ਰਚਨਾਵਾਂ == *ਮਾਈਸੈਲਫ ਆਈ ਮਸਟ ਰਿਮੇਕ: ਦ ਲਾਇਫ ਐਂਡ ਪੋਏਟਰੀ ਆਫ ਡਬਲਿਊ ਬੀ ਯੀਟਸ (1974), *ਆਫ ਗਰੇਮੇਟੋਲੋਜੀ (1976), *ਇਨ ਅਦਰ ਵਰਲਡਸ: ਐਸੇਜ ਇਨ ਕਲਚਰਲ ਪੋਲਿਟਿਕਸ (1987), *ਸਿਲੇਕਟੇਡ ਸਬਆਲਟਰਨ ਸਟਡੀਜ - ਸੰਪਾਦਨ (1988), *ਦ ਪੋਸਟ ਕੋਲੋਨੀਅਲ ਕਰਿਟਿਕ (1990), *ਥਿੰਕਿੰਗ ਅਕੈਡੇਮਿਕ ਫ਼ਰੀਡਮ ਇਸ ਜੇਂਡਰਡ ਪੋਸਟ-ਕੋਲੋਨੀਅਲਿਟੀ (1993) *ਆਉਟਸਾਈਡ ਇਸ ਦ ਟੀਚਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ (1993) *ਇਮੈਜਿਨਰੀ ਮੈਪਸ - ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ (1997) *ਬਰੇਸਟ ਸਟੋਰੀਜ - ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ (1997) *ਓਲਡ ਵੀਮੇਨ - ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ (1999), *ਏ ਕਰਿਟਿਕ ਆਫ਼ ਪੋਸਟਕੋਲੋਨਿਅਲ ਰੀਜਨ (1999), *ਚੋੱਟੀ ਮੁੰਡਾ ਐਂਡ ਹਿਜ ਐਰੋ - ਮਹਾਸ਼ਵੇਤਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ *The Speak Reader (1995) *A Critique of Postcolonial Reason: Towards a History of Vanishing Present (1999) *Death of a Discipline (2003) *Who Sings the Nation State? (2007) *Nationalism and the Imagination(2010) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਨੁਵਾਦਕ]] bro2f9ewusrc2pc6gdgcq2zz6j78a45 0 54489 843724 531924 2026-07-30T11:35:45Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843724 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = ਜਨੂੰਨ | image = Junoonlive.jpg | caption = | image_size = 250 | landscape = yes |background =ਗਰੁੱਪ_ਜਾਂ_ਬੈਂਡ |origin = [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |instrument = |genre = [[ਸੂਫ਼ੀ ਰਾਕ]], [[psychedelic rock]], [[hard rock]], [[ਮੁਤਬਾਦਲ ਰਾਕ]] |years_active = 1990–ਅੱਜ ਤੱਕ |label = [[EMI Records]], Lips Music |associated_acts = [[A-ha]], [[ਨੂਰੀ]], [[ਆਵਾਜ਼]], [[Jupiters]], [[Vital Signs (band)|Vital Signs]], [[ਲਾਲ (ਬੈਂਡ)|ਲਾਲ]], [[ਆਗ (ਬੈਂਡ)|ਆਗ]], [[Outlandish]] |website = [http://www.junoon.com/ www.junoon.com] |current_members = [[ਸਲਮਾਨ ਅਹਿਮਦ]] |past_members = [[ਨੁਸਰਤ ਹੁਸੈਨ]]<br />[[ਅਲੀ ਅਜ਼ਮਤ]]<br />[[Brian O'Connell (musician)|Brian O'Connell]] }} '''ਜਨੂੰਨ''' ([[ਉਰਦੂ]]: {{Nastaliq|جنون}}) [[ਲਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] [[ਸੂਫ਼ੀ ਰਾਕ]] ਬੈਂਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਠਨ 1990 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Junoon-Bio/> ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਬਾਨੀ, ਲੀਡ ਗਿਟਾਰਵਾਦਕ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਸਲਮਾਨ ਅਹਿਮਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਲਦ ਹੀ ਕੀਬੋਰਡਵਾਦਕ [[ਨੁਸਰਤ ਹੁਸੈਨ]] ਅਤੇ ਗਾਇਕ [[ਅਲੀ ਅਜ਼ਮਤ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।<ref name=Junoon-Interview/> ''ਜਨੂੰਨ'' ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਬੈਂਡ ਹੈ; Q ਰਸਾਲੇ ਨੇ ਇਸਨੂੰ "ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਬੈਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ"ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਯੂ2" ਕਿਹਾ ਹੈ।<ref name="U2">[http://magnatune.com/artists/junoon Junoon featuring Salman Ahmad: The U2 of the Muslim World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220054003/http://magnatune.com/artists/junoon |date=2014-12-20 }} Retrieved on 30 May 2010</ref> ===ਨਿਰਮਾਣ (1990–1993)=== ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਗਠਨ 1990 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਿਟਾਰਵਾਦਕ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ, ਸਲਮਾਨ ਅਹਿਮਦ, ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਝੰਜੋੜ ਦੇਣ ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕਿ "ਤੁਮਹੇਂ ਮੌਸ਼ੀਕੀ ਕਾ ਜਨੂੰਨ ਹੈ!" ਇਸ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲਿਆ ਸੀ।<ref name=Junoon-Bio>[http://www.billboard.com/artist/junoon/bio/338514#/artist/junoon/bio/338514 Junoon Biography & Awards] Retrieved on 18 May 2009</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ]] kszsh2z6in25add9fctvnd3aqp27thy 0 54713 843310 507268 2026-07-29T15:33:48Z Sonia Atwal 49604 /* */ 843310 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ਪਾਮੇਲਾ ਹਿਕਸ |image=Nehru with Pamela Mountbatten.jpg |caption=ਪਾਮੇਲਾ ਮਾਊਟਬੈੱਟਨ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਨਾਲ ਜੂਨ 1948 ਵਿੱਚ ਪਾਮੇਲਾ ਦੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਜਾਣ ਸਮੇਂ |birth_name=ਪਾਮੇਲਾ ਕਾਰਮੇਨ ਲੌਸੀ ਹਿਕਸ |birth_date={{birth date and age|1929|4|19|df=y}} |birth_place=[[ਬਾਰਸਿਲੋਨਾ, ਸਪੇਨ]] |parents=ਲੁਈਸ ਮਾਊਟਬੈੱਟਨ<br>ਐਡਵਿਨਾ ਮਾਊਟਬੈੱਟਨ |spouse=[[ਡੇਵਿਡ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਹਿਕਸ]] (1960 – 1998; ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ) |children=[[Edwina Brudenell]]<br/>[[Ashley Hicks]]<br/>[[India Hicks]]}} '''ਲੇਡੀ ਪਾਮੇਲਾ ਕਾਰਮੇਨ ਲੌਸੀ ਹਿਕਸ''' (ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਾਊਟਬੈੱਟਨ; ਜਨਮ 19 ਅਪਰੈਲ, 1929) ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਮੀਰਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਲੇਡੀ ਪਾਮੇਲਾ [[ਏਡਿਨਬਰੋ ਦੇ ਡਿਊਕ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਫ਼ਿਲਿਪ]] ਦੀ ਫਸਟ ਕਜ਼ਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੀ ਆਖਰੀ ਜ਼ਾਰੀਨਾ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਫ਼ਿਓਦੇਰੋਵਨਾ ਦੀ ਪੜਪੋਤ-ਭਤੀਜੀ ਹੈ। == ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ == ਲੇਡੀ ਪਾਮੇਲਾ ਦਾ ਜਨਮ 1929 ਵਿੱਚ [[ਬਾਰਸਿਲੋਨਾ, ਸਪੇਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੇਡੀ ਪੈਟ੍ਰਿਕਾ ਮਾਉਂਟਬੈਟਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਡਿਊਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਪੜਪੋਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਸ਼ੈਫਟਸਬਰੀ ਦੇ 7ਵੇਂ ਅਰਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੜਪੋਤੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਲੇਡੀ ਪਾਮੇਲਾ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ, ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਮਿਲਫੋਰਡ ਹੇਵਿਨ ਦੇ ਮਾਰਚਿਨੇਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੇਵਿਟ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀ।<ref>{{cite magazine|last1=Reginato|first1=James|title=The Raj Duet|url=https://www.vanityfair.com/style/2013/09/princess-diana-discoing-mountbatten-memoir|accessdate=11 January 2018|issue=5 September 2013|magazine=Vanity Fair}}</ref> == ਭਾਰਤ == ਸਾਲ 1947 ਵਿਚ, ਲੇਡੀ ਪਾਮੇਲਾ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ]] ਦੇ [[ਵਾਇਸਰਾਏ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਐਕਟ 1947|ਵੰਡ ਉੱਪਰੰਤ ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ]] ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ [[ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ|ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼]] ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਰਹਾਇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੂਨ 1948 ਤੱਕ ਰਹੀ। ==ਮਗਰਲਾ ਜੀਵਨ== ਲੇਡੀ ਪਾਮੇਲਾ ਹਿੱਕਸ 1991 ਤੋਂ ਐਚ. ਸਿਕਿਓਰਿਟੀਜ਼ ਅਨਲਿਮਟਿਡ, ਇੱਕ ਫੰਡ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਅਤੇ ਬ੍ਰੋਕਰੇਜ ਫਰਮ, ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰਹੀ। ਉਹ ਕੋਟੇਸਮੋਰ ਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ। 2002 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਟਾਇਅਰਾ ਸੋਥਬੀਜ਼ ਵਿਖੇ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। 2007 ਵਿੱਚ, ਲੇਡੀ ਪਾਮੇਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} emsz9bm4utpmclt2nso7wh2yga5sgvy 0 54888 843347 524616 2026-07-29T19:37:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843347 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name =ਨਵਾਬ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਬੁਗਤੀ <br /> | order = 13ਵਾਂ [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਗਵਰਨਰ]] | caption = | term_start = 15 ਫਰਵਰੀ 1973 | term_end = 3 ਜਨਵਰੀ 1974 | predecessor = [[ਗੌਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਬਿਜੈਨਜੋ]] | successor = ਅਹਮਦ ਯਾਰ ਖ਼ਾਨ | order2 = 5ਵਾਂ [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ]] | term_start2 = 4 ਫਰਵਰੀ 1989 | term_end2 = 6 ਅਗਸਤ 1990 | predecessor2 = [[Jam Ghulam Qadir Khan]] | successor2 = [[Taj Muhammad Jamali]] | order3 = 19ਵਾਂ [[ਬੁਗਤੀ|ਬੁਗਤੀ ਕਬੀਲੇ]] ਦਾ ਤੁਮਾਨਦਾਰ | predecessor3 = ਨਵਾਬ ਮਹਿਰਾਬ ਖ਼ਾਨ ਬੁਗਤੀ | successor3 = Nawab [[Brahamdagh Khan Bugti]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1927|07|12}} | birth_place = [[Barkhan]], [[Barkhan District]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] | residence = [[ਡੇਰਾ ਬੁਗਤੀ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]]| death_year=26 August 2006 | death_date = {{death date and age|df=yes|2006|08|26|1927|07|12}} | death_place = [[ਕੋਹਲੂ]], [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] | profession = [[ਬੁਗਤੀ|ਬੁਗਤੀ ਕਬੀਲੇ]] ਦਾ ਤੁਮਾਨਦਾਰ, ਸਿਆਸਤਦਾਨ | spouse Three Marriages: ਪਹਿਲਾ ਬਲੋਚ,ਦੂਜਾ ਪਸ਼ਤੂਨ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਪਰਸ਼ੀਅਨ | party = [[ਜਮਹੂਰੀ ਵਤਨ ਪਾਰਟੀ]] | religion = [[ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਿਮ]] }} '''ਨਵਾਬ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਬੁਗਤੀ''' ([[ਉਰਦੂ]], {{lang-bal|{{Nastaliq|نواب اکبر شهباز خان بگٹی}}}}) (ਜਨਮ 12 ਜੁਲਾਈ 1927 – ਮੌਤ 26 ਅਗਸਤ 2006) ਬਲੋਚਾਂ ਦੇ [[ਬੁਗਤੀ|ਬੁਗਤੀ ਕਬੀਲੇ]] ਦੇ ਤੁਮਾਨਦਾਰ (ਮੁਖੀ) ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ]] ਸੂਬੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਰਹੇ।<ref name=sage>{{cite book|title=Internal Displacement in South Asia: The Relevance of the UN's Guiding Principles|url=https://archive.org/details/internaldisplace0000unse|first1=Paula |last1=Banerjee|first2= Sabyasachi Basu Ray |last2=Chaudhury|first3= Samir Kumar|last3= Das|first4= Bishnu|last4= Adhikari|publisher=SAGE|year= 2005|ISBN=0-7619-3313-1}}</ref> ਉਹ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 26 ਅਗਸਤ 2006 ਨੂੰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੋਹਲੂ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਬੁਗਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ [[ਹੱਤਿਆ]] ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ, ਨਵਾਬ ਮੇਹਰਾਬ ਖ਼ਾਨ, ਬੁਗਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਬੁਗਤੀ ਦਾ[[ਪੋਤਰਾ]] ਸੀ। ਓਹ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] e41xqeiup1uzg18vk2d4ipxxms4e1j4 0 55760 843535 819006 2026-07-29T22:56:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843535 wikitext text/x-wiki {{About|ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ (1947 ਤੋਂ)|1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਫੌਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ}} {{Infobox military unit |unit_name = ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ |image = ADGPI Indian Army.svg |caption = ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਝੰਡਾ |start_date = {{Start date and age|df=yes|1950|01|26}} (''ਮੌਜੂਦਾ ਸੇਵਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ'') ---- {{Start date and age|df=yes|1895|04|01}} (''[[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ'') ---- |country = {{flag|ਭਾਰਤ}} |type = [[ਫੌਜ]] |size = 1,237,117 ਸਰਗਰਮ ਕਰਮਚਾਰੀ<br/>960,000 ਰਿਜ਼ਰਵ ਕਰਮਚਾਰੀ<br/>[[ਸਰਗਰਮ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ#ਆਰਮੀ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਕੋਰ|296 ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼]] |command_structure = [[ਭਾਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ]] |garrison = [[ਸਕੱਤਰੇਤ ਇਮਾਰਤ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ]], [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ]], [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] |garrison_label = ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ |motto = "Service Before Self"<br />"ਸਵੈ ਅੱਗੇ ਸੇਵਾ" |colors = ਸੁਨਹਿਰੀ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲਾ <br />{{color box|#FFD700}}{{color box|#D90000}}{{color box|#000000}} |colors_label = ਰੰਗ |website = [https://indianarmy.nic.in/ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] <!-- Commanders --> |notable_commanders = [[ਕੇ ਐਮ ਕਰਿਅੱਪਾ|ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰਿਅੱਪਾ]]<br />[[ਸੈਮ ਮਾਨੇਕਸ਼ਾਅ|ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸੈਮ ਮਾਨੇਕਸ਼ਾਅ]] <!-- Insignia --> |identification_symbol=[[File:Flag of Indian Army.svg|border|200px]] |identification_symbol_label=ਝੰਡਾ |identification_symbol_2= |identification_symbol_2_label= <!-- ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼--> |role=ਭੂਮੀ|aircraft_helicopter_utility=[[ਐੱਚ. ਏ. ਐੱਲ. ਧਰੁਵ]], [[ਐੱਚ. ਏ. ਐੱਲ. ਚੀਤਾ]], [[ਐੱਚ. ਏ. ਐੱਲ. ਚੇਤਕ]]|aircraft_helicopter_attack=[[ਐੱਚ. ਏ. ਐੱਲ. ਰੁਦਰ]], [[ਐੱਚ. ਏ. ਐੱਲ. ਪ੍ਰਚੰਡ]]}} '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ''' ਭੂਮੀ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਹਨ,<ref>{{cite web|url=http://presidentofindia.nic.in/about.htm|title=About – The President of India|access-date=4 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405170925/http://www.presidentofindia.nic.in/about.htm|archive-date=5 April 2016}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮੁਖੀ ਆਰਮੀ ਸਟਾਫ਼ (ਸੀਓਏਐਸ) ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਸਿਤਾਰਾ ਜਨਰਲ ਹੈ। ਦੋ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਫੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੇ ਰੈਂਕ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਪੰਜ ਸਿਤਾਰਾ ਰੈਂਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ 1895 ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਵੀ 1903 ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਅਤੇ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref name="Sarbans">{{cite book |title=Battle Honours of the Indian Army 1757–1971 |last=Singh |first=Sarbans |year=1993 |publisher=Vision Books |location=New Delhi |isbn=978-8170941156}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਮਿਸ਼ਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਬਾਹਰੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੜਬੜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਸੂਰਿਆ ਹੋਪ, ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਬਚਾਅ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ [[ਭਾਰਤੀ ਜਲ ਸੈਨਾ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |title=Indian Army Doctrine |date=October 2004 |publisher=Headquarters Army Training Command |access-date=1 December 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201062843/http://indianarmy.nic.in/indianarmydoctrine_1.doc |archive-date=1 December 2007 }}</ref> ਫੌਜ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਨਾਲ ਚਾਰ ਅਤੇ [[ਚੀਨ]] ਨਾਲ ਇਕ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਜੇ, ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੇਘਦੂਤ, ਅਤੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕੈਕਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫੌਜ ਨੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬ੍ਰਾਸਟੈਕਸ ਅਤੇ ਐਕਸਰਸਾਈਜ਼ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਈਪ੍ਰਸ, ਲੇਬਨਾਨ, ਕਾਂਗੋ, ਅੰਗੋਲਾ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਵੀਅਤਨਾਮ, ਨਾਮੀਬੀਆ, ਅਲ ਸਲਵਾਡੋਰ, ਲਾਇਬੇਰੀਆ, ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ, ਦੱਖਣੀ ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਸੋਮਾਲੀਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਤ ਕਮਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਠਨ ਇੱਕ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਹੈ। ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਪੱਧਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਥਾਈ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਫੌਜ ਇੱਕ ਆਲ-ਵਲੰਟੀਅਰ ਫੋਰਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1,237,117<ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.news18.com/news/india/20-sailor-shortage-in-navy-15-officer-posts-vacant-in-army-nirmala-sitharaman-tells-parliament-1616303.html|title=20% Sailor Shortage in Navy, 15% Officer Posts Vacant In Army, Nirmala Sitharaman Tells Parliament|work=News18|access-date=28 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227162941/http://www.news18.com/news/india/20-sailor-shortage-in-navy-15-officer-posts-vacant-in-army-nirmala-sitharaman-tells-parliament-1616303.html|archive-date=27 December 2017|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/armed-forces-facing-shortage-of-nearly-60000-personnel-government/articleshow/62270482.cms|title=Armed forces facing shortage of nearly 60,000 personnel: Government|date=27 December 2017|work=The Economic Times|access-date=28 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228202832/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/armed-forces-facing-shortage-of-nearly-60000-personnel-government/articleshow/62270482.cms|archive-date=28 December 2017|url-status=live}}</ref> ਸਰਗਰਮ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ 960,000 ਰਿਜ਼ਰਵ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖੜੀ ਫੌਜ ਹੈ,<ref>{{cite web|date=17 March 2020|title=Indian Army now world's largest ground force as China halves strength on modernisation push|url=https://theprint.in/defence/indian-army-now-worlds-largest-ground-force-as-china-halves-strength-on-modernisation-push/382287/|access-date=16 January 2022|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> ।<ref name="IISS 2014">{{cite book| title=The Military Balance 2014| url=https://archive.org/details/militarybalance20000unse_q0u0|pages=[https://archive.org/details/militarybalance20000unse_q0u0/page/241 241]–246| author1=International Institute for Strategic Studies| author-link1=International Institute for Strategic Studies| date=3 February 2014| publisher=[[Routledge]]| location=[[London]]| isbn=978-1-85743-722-5| ref=IISS2014}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Vk8-vgAACAAJ|title=The Military Balance 2017|date=14 February 2017|publisher=Routledge, Chapman & Hall, Incorporated|isbn=978-1-85743-900-7|language=en}}</ref> ਫੌਜ ਨੇ ਇੱਕ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਫਿਊਚਰਿਸਟਿਕ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਸੋਲਜਰ ਐਜ਼ ਏ ਸਿਸਟਮ (F-INSAS) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਖਤਰਬੰਦ, ਤੋਪਖਾਨੇ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਲਈ ਨਵੀਂ ਸੰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name=tmb2010>{{cite book|title=The Military Balance 2010|url=https://archive.org/details/militarybalance2010iiss|url-access=limited|year=2010|publisher=Routledge|location=Oxfordshire|isbn=978-1-85743-557-3|pages=[https://archive.org/details/militarybalance2010iiss/page/n348 351], 359–364}}</ref><ref name=isfeb10>{{cite news|title=Indian Army Modernisation Needs a Major Push|url=http://www.indiastrategic.in/topstories482.htm|access-date=10 July 2013|newspaper=India Strategic|date=February 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130906195929/http://indiastrategic.in/topstories482.htm|archive-date=6 September 2013}}</ref><ref name=dn2a12>{{cite news|title=India's Military Modernisation Up To 2027 Gets Approval |url=http://www.defencenow.com/news/611/indias-military-modernisation-up-to-2027-gets-approval.html |access-date=10 July 2013 |newspaper=Defence Now |date=2 April 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201514/http://www.defencenow.com/news/611/indias-military-modernisation-up-to-2027-gets-approval.html |archive-date=29 October 2013 }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੱਕ, '''ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ''' ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਕਮਾਂਡਿਡ ਫ਼ੌਜ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸੀ: "ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਫ਼ੌਜ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ"। '''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮੀ ਇਨ ਇੰਡੀਆ''' ਦਾ ਅਰਥ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮੀ ਯੂਨਿਟ ਸਨ ਜੋ ਡਿਊਟੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। '''ਆਰਮੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ''' ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮਿਲਾਪ। == ਪਿਛੋਕੜ == 1776 ਵਿੱਚ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਉਹ ਹੁਕਮ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਚਾਰਟਰ ਐਕਟ 1833 ਨਾਲ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਚਿਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸੰਰਚਿਤ ਕਰਕੇ ਚਾਰ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਬੰਗਾਲ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਫੌਜਾਂ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 ਤੱਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਫੌਜ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸਨੂੰ '''ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ''' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਕ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਚਾਰ ਕਮਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਪੰਜਾਬ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ), ਬੰਗਾਲ, ਮਦਰਾਸ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ), ਅਤੇ ਬੰਬਈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ, ਕੁਏਟਾ ਅਤੇ ਐਡਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ)। ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਫੌਜ ਸੀ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਸੈਨੇ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ: ਤੀਜੀ ਐੰਗਲੋ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਜੰਗ; ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਾਕਸਰ ਬਗਾਵਤ; ਅਬੀਸੀਨੀਆ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ। == ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ == ਕਿਚਨਰ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (1914–1918) ਵਿੱਚ 13 ਲੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਭਾਗ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 74,187 ਸੈਨਿਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਏ। 1915 ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ। ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਬਦਲੇ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਵਾਅਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਮਿਲੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀ "ਭਾਰਤੀਕਰਨ" ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਾਰਚ 1912 ਵਿੱਚ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਰੌਇਲ ਇੰਡੀਆਨ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਸੁਖਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੌਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾਲਜ, ਸੈਂਡਹਰਸਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕੈਡਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਠ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। 1918 ਤੋਂ 1932 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕੇਵਲ 69 ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ ਸੀ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ 1932 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆਨ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਈਵ 'ਤੇ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 500 ਭਾਰਤੀ ਸਧਾਰਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਤਕਰੀਬਨ 3,000 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। 1939 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਤਾਲੀਮ ਲਈ ਕੋਈ ਯੋਜਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,30,000 ਸੈਨਿਕ ਸਨ (ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 44,000 ਸੈਨਿਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਨ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸੋਵੀਅਤ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੇ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ 1944–45 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭਾਰਤੀ ਡਿਵਿਜ਼ਨ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡਿਵਿਜ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੈਨਾਤ ਸਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੈਨਿਕ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਗਭਗ 87,000 ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਸੈਨਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਅਗਸਤ 1945 ਤੱਕ 25 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਕਲਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ "ਆਜ਼ਾਦ" ਕਰਨ ਲਈ ਲੜਾਈ ਕਰਨ, ਨਾ ਕਿ ਕੈਦੀ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਸੈਨਿਕ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਮਿਲ ਕੇ "ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ ਲੀਜਨ" ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਰਾਹ-ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਵਾਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਫ੍ਰੀ ਇੰਡੀਆ ਲੀਜਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਿੱਧੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਚਰਮ 'ਤੇ, ਇਸ ਲੀਜਨ ਵਿੱਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੈਨਿਕ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਯੁੱਧ ਕੈਦੀਆਂ (POWs) ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਜਪਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪੂਰਵ ਕਰਨਲ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ ਨੇ ਕੀਤੀ। 1942 ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ, ਲਗਭਗ 40,000 ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਕੈਦ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ 30,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕੈਦੀ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਫੌਜ ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਾਰ ਗਈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। == ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ == 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਗੋਰਖਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਬਾਕੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਘ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਫੋਰਸ, ਜੋ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਕਮਾਂਡ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸੀਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਕਾਰਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਦਰਜੇ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਦਰਜੇ ਉੱਚੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਐਸ. ਐਮ. ਸ਼੍ਰੀਨੇਗੇਸ਼, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ (1947–49) ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਦਸਤਿਆਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਸਨ (ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸੈਨਾਪਤੀ), ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੇਜਰ-ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਲਿਫ਼ਟਨੈਂਟ-ਜਨਰਲ ਸਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਦਰਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਜਰ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 1949 ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਫ਼ਟਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ ਦਾ ਅਸਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਗੋਪਾਲ ਗੁਰੂਨਾਥ ਬੇਵੂਰ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਤੋਂ ਮੇਜਰ ਦੇ ਅਸਲ ਦਰਜੇ 'ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਮਿਲਣ ਵੇਲੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਰਨਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਲਿਫ਼ਟਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਪੀ. ਕੈਂਡੇਥ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ (ਅਸਲ ਕੈਪਟਨ) ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵ ਵਾਇਸਰਾਇਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰਾਂ (VCO) ਨੂੰ ਮੁੜ-ਨਾਮਿਤ ਕਰਕੇ ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ (JCO) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੂਰਵ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਇੰਡੀਆਨ ਅਫ਼ਸਰ (KCIO) ਅਤੇ ਇੰਡੀਆਨ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ (ICO), ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਵ ਭਾਰਤੀ ਹੋਰ ਦਰਜੇ (IOR), ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਰਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮੁੜ-ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਸਾਲ 15 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ '''ਆਰਮੀ ਡੇ''' ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਿਫ਼ਟਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਐਮ. ਕਰਿਆਪਾ ਵੱਲੋਂ 15 ਜਨਵਰੀ 1949 ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਰ ਰੌਇ ਬੁਚਰ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ "ਭਾਰਤੀ" ਸਟਾਫ਼ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਿੱਚ। 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਬਣਿਆ, ਸਾਰੇ ਸਰਗਰਮ ਡਿਊਟੀ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਮੁੜ-ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਦਰਜੇ ਪੁਸ਼ਟੀਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। == ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ == === ਪਹਿਲੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਜੰਗ (1947) === ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਵਧ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਿਆਸਤ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੂਰਨ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਇੱਕ ਸਥਿਤੀ-ਜਿਉਂ-ਕਿਤੇ ਦੀ ਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਸੰਖਿਆ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 22 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਰਤ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਬਰਮਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਉਸਨੇ 26 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। 27 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਸਤੇ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਠਿਮਾਇਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣੇ ਪਏ। ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਉਸ ਰੇਖਾ 'ਤੇ ਰੋਕੀ ਗਈ ਜੋ ਹੁਣ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੇਖਾ (LOC) ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। 1948 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਸਥਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੈਨਿਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੇਖਾ ਦੇ ਪਾਰ-ਪਾਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 47 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਨਮਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਗਈ ਕਿ ਜਨਮਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਦੋਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕਬੀਲਾਈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਲਈ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਕਰੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। === ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਵਿਲੇਅ (1948) === ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਿਆਸਤ, ਜੋ ਨਿਜ਼ਾਮ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜ ਸੀ, ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿਣਾ ਚੁਣਿਆ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਅੰਤ 12 ਸਤੰਬਰ 1948 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਭੇਜਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ। ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ, ਹਾਕਰ ਟੈਂਪੈਸਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਵਾਇੂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੁਆਡਰਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਇੰਫੈਂਟਰੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਰਮਰਡ ਸਕੁਆਡਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੈਜਰ ਜਨਰਲ ਜਯੰਤਾ ਨਾਥ ਚੌਧਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 18 ਸਤੰਬਰ 1948 ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਸਰੰਡਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਫੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਹ 1949 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੇ। === ਕੋਰੀਆ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਹਾਇਤਾ (1950–1953) === ਕੋਰੀਆ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲੜਾਕੂ ਦਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ 60ਵੀਂ ਪੈਰਾਚੂਟ ਫ਼ੀਲਡ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਜੋ ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਯੂਨਿਟ 1ਲੀ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਡਿਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਇੰਫੈਂਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੇ ਕਸਟੋਡਿਅਨ ਫੋਰਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਬਣਾਈ, ਜਿਸਦੇ ਕੁਝ ਸੈਨਿਕ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਨੇਸ਼ਨਜ਼ ਰੀਪੈਟ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਯੁੱਧ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਿਫ਼ਟਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ. ਐਸ. ਠਿਮਾਇਆ ਨੇ ਕੀਤੀ। === ਗੋਆ, ਦਮਣ ਅਤੇ ਦਿਉ ਦਾ ਵਿਲੇਅ (1961) === ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਨੇ ਗੋਆ, ਦਮਣ ਅਤੇ ਦਿਉ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਐਂਟੋਨੀਓ ਡਿ ਓਲੀਵੀਰਾ ਸਲਾਜ਼ਾਰ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ, 12 ਦਸੰਬਰ 1961 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ '''ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਜੇ''' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। 26 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਸੰਖੇਪ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ 31 ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਨੌਸੈਨਾ ਦੀ ਫ੍ਰਿਗੇਟ NRP ਅਫ਼ੋਂਸੋ ਡਿ ਅਲਬੁਕਰਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਜਨਰਲ ਮੈਨੁਏਲ ਐਂਟੋਨਿਓ ਵਸਾਲੋ ਏ ਸਿਲਵਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੈਜਰ ਜਨਰਲ ਕੁੰਹੀਰਾਮਨ ਪਾਲਟ ਕੰਡੋਥ ਅੱਗੇ ਸਰੰਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਆ, ਦਮਣ ਅਤੇ ਦਿਉ ਭਾਰਤ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ। === ਸਿਨੋ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ (1962) === ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਸੀ। ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਿੰਜਿਆਂਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੜਕ ਹੈ ਜੋ ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਜਿਆਂਗ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਸੜਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਟ੍ਰਿਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਹੋਈਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੈਕਮਹੋਨ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਹੱਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਚੀਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਹੱਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੀਨ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਹਸਤਖੇਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਖਾਈਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। 1962 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਠਾਗ ਲਾ ਰਿਜ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮੈਕਮਹੋਨ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (3 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਚੀਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੜਕ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਤਦੋਂ ਤਣਾਅ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਕਈ ਅਸਫਲ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੀਨ ਦੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਆਰਮੀ ਨੇ ਠਾਗ ਲਾ ਰਿਜ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਦਮ ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਚਾਨਕ ਸੀ। 12 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇਹਰੂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਚੀਨੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਵਿਜ਼ਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਾਇੂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਰਣਕੌਸ਼ਲਿਕ ਲਾਭ ਦਿੱਤਾ। 20 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਚੀਨੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਦੋਨਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਕਸਾਈ ਚਿਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਏ। ਜਦੋਂ ਲੜਾਈ ਵਿਵਾਦਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਚੀਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ; ਪਰ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਭੂਮੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਿਹਾ। ਕਿਸੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਆਸਾਰ ਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਚੀਨ ਨੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਹੈ — ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਨੂੰ ਰਸਦ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂਕਿ ਚੀਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੀ ਇਸ ਨਵੀਂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ "ਲਾਈਨ ਆਫ਼ ਐਕਚੁਅਲ ਕੰਟਰੋਲ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗਲਤ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹੈਂਡਰਸਨ-ਬ੍ਰੂਕਸ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਇਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਾਇੂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੀਨੀ ਆਵਾਜਾਈ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਮੇਨਨ 'ਤੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੈਂਡਰਸਨ-ਬ੍ਰੂਕਸ ਰਿਪੋਰਟ ਅਜੇ ਵੀ ਗੁਪਤ ਹੈ। ਨੇਵਿਲ ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। === ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 1965 === 1965 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਣਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਰਣਕੌਸ਼ਲਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਧਤ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇਤੂ ਰਿਹਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਯੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਅਗਸਤ 1965 ਵਿੱਚ '''ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ''' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਰਧਸੈਨਿਕ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਅੰਦੋਲਨ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਨੋ-ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਸੰਭਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨਾ ਤਾਂ ਸੈਨਿਕ ਦਬਾਅ ਝੱਲ ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੇਗਾ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, 1 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ '''ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੈਂਡ ਸਲੈਮ''' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੰਬ-ਜੌਰੀਆਨ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾਹੌਰ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਹਾੜੀ ਸਥਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਏ। 9 ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਰਮਰਡ ਡਿਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਹਮਲਾ 10 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਖੇਮਕਰਨ ਨੇੜੇ ਹੋਈ '''ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ''' ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਟੈਂਕ ਲੜਾਈ '''ਚਾਵਿੰਡਾ ਦੀ ਲੜਾਈ''' ਸੀ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਟੈਂਕ ਲੜਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਉੱਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Army of India|ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ}} * [http://indianarmy.nic.in/ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਕ ਵੈਬਸਾਈਟ] * [http://joinindianarmy.nic.in/ Join Indian Army] {{ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਤਗਮੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] l652dcf58o3mscfak1488s23gt7vrw8 0 55911 843390 782056 2026-07-29T20:22:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843390 wikitext text/x-wiki '''ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ''' ਜਾਂ '''ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ''' ਇੱਕ ਮੱਤ, ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ [[ਕੌਮ]] ਨਾਲ਼ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕਮਿਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿੱਚ [[ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ਦੇ [[ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ]] ਜਾਂ ਵਤਨਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name = rothi>Rothi, Despina et al. (2005). National attachment and patriotism in a European nation: A British study. Political Psychology, 26, 135 - 155. http://doi.wiley.com/10.1111/j.1467-9221.2005.00412.x.।n{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} this paper, nationalism is termed "identity content" and patriotism "relational orientation".</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== * {{cite book|last=Breuilly|first=John|title=Nationalism and the State|url=https://archive.org/details/nationalismstate0000breu_s6p6|year=1994|edition=2nd|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=0-226-07414-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Brubaker|first=Rogers|authorlink=Rogers Brubaker|title=Nationalism Reframed: Nationhood and the National Question in the New Europe|url=https://archive.org/details/nationalismrefra0000brub|year=1996|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-57224-X|ref=harv}} * {{cite journal|last1=De Benoist|first1=Alain|date=Summer 2004|title=On।dentity|journal=[[Telos]]|volume=2004|issue=128|url=http://journal.telospress.com/cgi/content/abstract/2004/128/9|ref=harv}} * {{cite book|last=Greenfeld|first=Liah|title=Nationalism: Five Roads to Modernity|url=https://archive.org/details/nationalismfiver0000gree_x0x6|year=1992|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass|isbn=0-674-60318-4|authorlink=Liah Greenfeld|ref=harv}} * {{cite book|last=Hobsbawm|first=Eric J.|authorlink=Eric Hobsbawm|title=Nations and Nationalism Since 1780: Programme, Myth, Reality|url=https://archive.org/details/nlsiu.320.54.hob.2.14868|year=1992|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-43961-2|edition=2nd|ref=harv}} * {{cite book|last=Jusdanis|first=Gregory|title=The Necessary Nation|url=https://archive.org/details/necessarynation0000jusd|year=2001|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-07029-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Malesevic|first=Sinisa|authorlink=Sinisa Malesevic|title=Identity As।deology: Understanding Ethnicity and Nationalism|url=https://archive.org/details/identityasideolo0000male|year=2006|publisher=Palgrave Macmillan|location=Basingstoke [England]|isbn=1-4039-8786-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Malesevic|first=Sinisa|authorlink=Sinisa Malesevic|title=Nation-States and Nationalisms:Organization,।deology and Solidarity|year=2013|publisher=Polity|location=Cambridge [England]|isbn= 978-0-7456-5339-6|ref=harv}} * {{cite web|url=http://plato.stanford.edu/entries/nationalism/|title=Nationalism|first=Nenad|last=Miscevic|date=1 June 2010|work=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=[[Stanford University]]}} * {{cite journal|date=Spring 2010|title=Nations and Nationalism|journal=[[Harvard Asia Pacific Review]]|volume=11|issue=1|url=http://issuu.com/harvard_asia_pacific_review/docs/hapr11.1?viewMode=magazine|issn=1522-1113|ref=harv}} * {{cite book|last=Özkirimli|first=Umut|authorlink=Umut Özkirimli|title=Theories of Nationalism: A Critical।ntroduction|url=https://archive.org/details/theoriesofnation0000zkrm|edition=2nd|year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|isbn=0-230-57732-6|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Royce|first1=Mathias O.|date=5 August 2010|title=The Rise and Propagation of Political Right-Wing Extremism: The।dentification and Assessment of Common Sovereign Economic and Socio-Demographic Determinants|series=Working Paper Series|publisher=[[Swiss Management Center]]|ssrn=1701742|ref=harv}} * {{cite web|url=http://nationalityinworldhistory.net/index.html|title=Nationality: The History of a Social Phenomenon|last1=White|first1=Philip L.|authorlink1=Philip L. White|last2=White|first2=Michael Lee|year=2008|work=Nationality in World History|access-date=2015-02-06|archive-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307060027/http://nationalityinworldhistory.net/index.html|url-status=dead}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼|Nationalism|ਕੌਮਪ੍ਰਸਤੀ}} * {{cite web|url=http://www.fordham.edu/Halsall/mod/modsbook17.asp|title=Nationalism|work=Internet Modern History Sourcebook|publisher=[[Fordham University]]|access-date=2015-02-06|archive-date=2014-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028175309/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook17.asp|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.nationalismproject.org/|title=The Nationalism Project|last1=|first1=|last2=|first2=|date=|work=Association for Research on Ethnicity and Nationalism in the Americas|publisher=[[University of South Carolina]]|access-date=2015-02-06|archive-date=2019-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191002100619/http://www.nationalismproject.org/|dead-url=yes}} *[http://polyarchy.org/references/nationalism.html Nationalism: selected references] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ]] te2tkmxoxrd6e5qu5oeiznlutof7oxk 0 56255 843541 841740 2026-07-29T23:02:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843541 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = Western philosophy | era = [[20th-century philosophy]] | image = Bertrand Russell transparent bg.png | caption = | name =ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ |birth_name=ਬਰਟਰੈਂਡ ਆਰਥਰ ਵਿਲੀਅਮ ਰਸਲ | birth_date = {{birth date|df=yes|1872|5|18}} | birth_place = [[Trellech]], [[Monmouthshire (historic)|Monmouthshire]],<ref name="monmouthshire">[[Monmouthshire (historic)#Ambiguity over Welsh status|Monmouthshire's Welsh status]] was ambiguous at this time.</ref><!--Whether Monmouthshire was in Wales in 1872 is debatable. Please leave this alone; this page is not the place for this debate--> ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | death_date = {{Death date and age|df=yes|1970|2|2|1872|5|18}} | death_place = [[Penrhyndeudraeth]], ਵੇਲਜ਼, ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | residence = ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | nationality = ਬਰਤਾਨਵੀ <!-- This is the consensus. Please do not change this without first reading the corresponding debate on the talk page and reaching the necessary consensus for making any change. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland is made up of four constituent countries: England, Northern Ireland, Scotland and Wales. These four countries are an equal union, sharing a common British citizenship. In other words, its citizens are British.--> | school_tradition = [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਮਈ ਦਰਸ਼ਨ]] | main_interests = {{plainlist| * [[ਗਿਆਨ ਸਿਧਾਂਤ]] * ਸਦਾਚਾਰ * [[ਤਰਕ]] * ਗਣਿਤ * [[ਪਰਾਭੌਤਿਕੀ]] * [[ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਤਰਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਗਣਿਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਮਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਸੋਝੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] }} |awards = [[ਡੇ ਮੋਰਗਨ ਮੈਡਲ]] {{small|(1932)}}<br>[[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1950)}}<br>[[ਕਲਿੰਗਾ ਪੁਰਸਕਾਰ]] {{small|(1957)}}<br>[[ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ]] <small>(1963)</small> |influences = [[Euclid]]{{·}}[[John Stuart Mill]]{{·}}[[Giuseppe Peano]]{{·}}[[George Boole]]<ref>{{cite book|title=The Development of Bertrand Russell's Philosophy, Volume 11|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9780415295451|pages=113–114|author=Ronald Jager}}</ref>{{·}}[[Augustus De Morgan]]<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Bertrand Russell|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_l2e7|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521636346|page=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_l2e7/page/84 85]|editor=Nicholas Griffin}}</ref>{{·}}[[Gottlob Frege]]{{·}}[[Georg Cantor]]{{·}}[[George Santayana]]{{·}}[[Alexius Meinong]]{{·}}[[Baruch Spinoza]]{{·}}[[Ernst Mach]]<ref>{{cite book|title=Bertrand Russell Memorial Volume|year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317833024|author=Roberts, George W.}}</ref>{{·}}[[David Hume]]<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Bertrand Russell's Philosophy|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000care|year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810862920|author=Rosalind Carey, John Ongley}}</ref>{{·}}[[Gottfried Wilhelm Leibniz]]{{·}}[[Ludwig Wittgenstein]]{{·}}[[Alfred North Whitehead]]{{·}}[[G. E. Moore]]{{·}}[[Percy Bysshe Shelley]] |influenced = [[Ludwig Wittgenstein]]{{·}}[[A. J. Ayer]]{{·}}[[Rudolf Carnap]]<ref>{{cite book|title=Language, Truth and Knowledge: Contributions to the Philosophy of Rudolf Carnap|url=https://archive.org/details/languagetruthkno0000unse|year=2003|publisher=Springer|isbn=9781402012068|page=[https://archive.org/details/languagetruthkno0000unse/page/2 2]|author=Ilkka Niiniluoto|editor=Thomas Bonk}}</ref>{{·}}[[John von Neumann]]<ref>{{cite book|title=CONPAR 1986|year=1986|publisher=Springer|isbn=9783540168119|page=15|author=Wolfgang Händler, Dieter Haupt, Rolf Jelitsch, Wilfried Juling, Otto Lange}}</ref>{{·}}[[Kurt Gödel]]<ref>{{cite book|title=Reflections on Kurt Gödel|year=1990|publisher=MIT Press|isbn=9780262730877|page=305|author=Hao Wang}}</ref>{{·}}[[Karl Popper]]<ref>{{cite book|title=Karl Popper|year=2013|publisher=C. Black|isbn=9781623567330|author=Phil Parvin}}</ref>{{·}}[[W. V. Quine]]<ref>{{cite book|title=The Cambridge Companion to Quine|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_a3v8|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521639491|page=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_a3v8/page/2 2]|editor=Roger F. Gibson}}</ref>{{·}}[[Noam Chomsky]]<ref>{{cite book|title=Noam Chomsky: A Life of Dissent|year=1998|publisher=MIT Press|isbn=9780262522557|page=32|author=Robert F. Barsky}}</ref>{{·}}[[Hilary Putnam]]<ref>{{cite book|title=French Theory: How Foucault, Derrida, Deleuze, & Co. Transformed the Intellectual Life of the United States|url=https://archive.org/details/frenchtheoryhow00cuss|year=2008|publisher=U of Minnesota Press|isbn=9780816647323|page=[https://archive.org/details/frenchtheoryhow00cuss/page/96 97]|author=François Cusset}}</ref>{{·}}[[Saul Kripke]]<ref>{{cite book|title=Saul Kripke|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139500661|editor=Alan Berger}}</ref>{{·}}[[Moritz Schlick]]<ref>{{cite book|title=General Philosophy of Science: Focal Issues: Focal Issues|year=2007|publisher=Elsevier|isbn=9780080548548|page=432|author=Dov M. Gabbay, Paul Thagard, John Woods, Theo A.F. Kuipers|chapter=The Logical Approach of the Vienna Circle and their Followers from the 1920s to the 1950s}}</ref>{{·}}[[Vienna Circle]]<ref>{{cite book|title=Husserl's Crisis of the European Sciences and Transcendental Phenomenology: An Introduction|url=https://archive.org/details/husserlscris_mora_2012_000_10898947|year=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521895361|page=[https://archive.org/details/husserlscris_mora_2012_000_10898947/page/204 204]|author=Dermot Moran}}</ref>{{·}}[[J. L. Austin]]{{·}}[[G. H. Hardy]]<ref>{{cite web|title=Russell and G.H. Hardy: A study of their Relationship|url=http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1352&context=russelljournal|publisher=McMaster University Library Press|accessdate=3 January 2014|author=Grattan-Guinness|archive-date=4 ਜਨਵਰੀ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140104013234/http://digitalcommons.mcmaster.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1352&context=russelljournal|url-status=dead}}</ref>{{·}}[[Alfred Tarski]]<ref>{{cite book|title=Alfred Tarski: Philosophy of Language and Logic|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=9780230367227|author=Douglas Patterson}}</ref>{{·}}[[Norbert Wiener]]<ref>{{cite book|title=Historical Dictionary of Bertrand Russell's Philosophy|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000care|year=2009|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810862920|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000care/page/15 15]–16|author=Rosalind Carey, John Ongley}}</ref>{{·}}[[Robert Oppenheimer]]<ref>{{cite book|title=Robert Oppenheimer: A Life Inside the Center|url=https://archive.org/details/robertoppenheime0000monk|year=2013|publisher=Random House LLC|isbn=9780385504133|author=Ray Monk}}</ref>{{·}}[[Leon Chwistek]]<ref>{{cite book|title=Alfred Tarski: Life and Logic|url=https://archive.org/details/alfredtarskilife0000fefe|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521802406|page=[https://archive.org/details/alfredtarskilife0000fefe/page/67 67]|author=Anita Burdman Feferman, Solomon Feferman}}</ref>{{·}}[[Alan Turing]]<ref>{{cite book|title=Alan Turing: The Enigma|url=https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg|year=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691155647|page=[https://archive.org/details/alanturingenigma0000hodg/page/81 81]|author=Andrew Hodges}}</ref>{{·}}[[Jacob Bronowski]]<ref>{{cite book|title=The Origins of Knowledge and Imagination|year=2008|publisher=Yale University Press|isbn=9780300157185|author=Jacob Bronowski}}</ref>{{·}}[[Frank P. Ramsey]]<ref>{{cite book|title=Russell vs. Meinong: The Legacy of "On Denoting"|year=2008|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780203888025|page=4|editor=Nicholas Griffin, Dale Jacquette}}</ref>{{·}}[[Jawaharlal Nehru]]<ref>{{cite book|title=Jawaharlal Nehru, a Biography|year=1993|publisher=Allied Publishers|isbn=9788170233695|page=46|author=Sankar Ghose|chapter=V: Europe Revisited}}</ref>{{·}}[[Tariq Ali]]<ref>{{cite web|title=Street-Fighting Years: An Autobiography of the Sixties|url=http://tariqali.org/archives/250|publisher=Verso|page=2005|access-date=2015-02-12|archive-date=2013-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209103648/http://tariqali.org/archives/250|dead-url=yes}}</ref>{{·}}[[Michael Albert]]<ref>{{cite book|title=Remembering Tomorrow: From SDS to Life After Capitalism: A Memoir|year=2011|publisher=Seven Stories Press|isbn=9781609800017|author=Michael Albert}}</ref>{{·}}[[Che Guevara]]<ref>{{cite book|title=Che Guevara: A Revolutionary Life|url=https://archive.org/details/cheguevara00jonl|year=1997|publisher=Grove Press|isbn=9780802197252|page=[https://archive.org/details/cheguevara00jonl/page/38 38]|author=Jon Lee Anderson}}</ref>{{·}}[[Bernard Williams]]{{·}}[[Donald Davidson (philosopher)|Donald Davidson]]<ref>{{cite book|title=Donald Davidson|year=2004|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=9780773527812|page=1|author=Marc Joseph|chapter=1: Introduction: Davidson's Philosophical Project}}</ref>{{·}}[[Thomas Kuhn]]<ref>{{cite book|title=Thomas Kuhn's Revolution: An Historical Philosophy of Science|url=https://archive.org/details/thomaskuhnsrevol0000marc|year=2005|publisher=Continuum|isbn=9781847141941|page=[https://archive.org/details/thomaskuhnsrevol0000marc/page/5 5]|author=James A. Marcum|chapter=1: Who is Thomas Kuhn?}}</ref>{{·}}[[Nathan Salmon]]<ref>{{cite book|title=Content, Cognition, and Communication: Philosophical Papers II: Philosophical Papers II|year=2007|publisher=Oxford University Press|isbn=9780191536106|page=xi|author=Nathan Salmon|chapter=Introduction to Volume II}}</ref>{{·}}[[Christopher Hitchens]]<ref>{{cite book|title=The Portable Atheist: Essential Readings for the Nonbeliever|url=https://archive.org/details/portableatheiste0000unse|year=2007|publisher=Da Capo Press|isbn=9780306816086|editor=Christopher Hitchens}}</ref>{{·}}[[Richard Dawkins]]<ref>{{cite book|title=Russell|year=2010|publisher=Routledge|isbn=9780203846490|page=444|author=Gregory Landini}}</ref>{{·}}[[Carl Sagan]]<ref>{{cite book|title=The Varieties of Scientific Experience: A Personal View of the Search for God|url=https://archive.org/details/varietiesofscien00saga|year=2006|publisher=Penguin|isbn=9781594201073|author=Carl Sagan|editor=Ann Druyan}}</ref>{{·}}[[Isaiah Berlin]]<ref>{{cite book|title=Isaiah Berlin: Liberty, Pluralism and Liberalism|url=https://archive.org/details/isaiahberlinlibe0000crow|year=2004|publisher=Polity|isbn=9780745624778|page=[https://archive.org/details/isaiahberlinlibe0000crow/page/n30 15]|author=George Crowder}}</ref>{{·}}[[Albert Ellis]]<ref>{{cite book|title=Theories of Counseling and Psychotherapy: An Integrative Approach: An Integrative Approach|url=https://archive.org/details/theoriesofcounse0000jone_y1f0|year=2011|publisher=SAGE|isbn=9781412910040|page=[https://archive.org/details/theoriesofcounse0000jone_y1f0/page/142 142]|author=Elsie Jones-Smith}}</ref>{{·}}[[Martin Gardner]]<ref>{{cite web|title=Interview with Martin Gardner|url=http://www.ams.org/notices/200506/fea-gardner.pdf|publisher=American Mathematical Society|accessdate=5 January 2014|page=603|date=June–July 2005|archive-date=8 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708140331/http://www.ams.org/notices/200506/fea-gardner.pdf|url-status=dead}}</ref>{{·}}[[Daniel Dennett]]<ref>{{cite book|title=S Lewis Vs The New Atheists|url=https://archive.org/details/cslewisvsnewathe0000will|year=2013|publisher=Authentic Media Inc|isbn=9781780780931|author=Peter S Williams}}</ref>{{·}}[[Buckminster Fuller]]<ref>{{cite book|title=Becoming Bucky Fuller|url=https://archive.org/details/becomingbuckyful0000lora|year=2009|publisher=MIT Press|isbn=9780262123020|page=[https://archive.org/details/becomingbuckyful0000lora/page/72 72]|author=Loretta Lorance, Richard Buckminster Fuller}}</ref>{{·}}[[Pervez Hoodbhoy]]<ref>{{cite web|title=How Difficult it is to Help People Change their Thinking – Interview with Dr. Pervez Hoodbhoy|url=http://old.drsohail.com/Articals/Pervezhoodbhoy.htm|accessdate=31 December 2013|author=Dr. K. Sohail|date=February 2000|archive-date=16 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://archive.today/20120716211940/http://old.drsohail.com/Articals/Pervezhoodbhoy.htm|dead-url=yes}}</ref>{{·}}[[John Maynard Keynes]]<ref>{{cite book|title=The Return to Keynes|year=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674053540|page=146|editor=Bradley W. Bateman, Toshiaki Hirai, Maria Cristina Marcuzzo}}</ref>{{·}}[[Isaac Asimov]]<ref>{{cite book|title=I.Asimov: A Memoir|year=2009|publisher=Random House LLC|isbn=9780307573537|author=Isaac Asimov}}</ref>{{·}}[[Paul Kurtz]]<ref>{{cite book|title=Toward a New Enlightenment: The Philosophy of Paul Kurtz|year=1994|publisher=Transaction Publishers|isbn=9781412840170|page=233|author=Paul Kurtz|editor=Vern L. Bullough, Tim Madigan}}</ref>{{·}}[[Aleksandr Solzhenitsyn]]{{·}}[[James Joyce]]<ref>{{cite book|title=Finding Joy in Joyce: A Readers Guide to Ulysses|year=2000|publisher=Universal-Publishers|isbn=9781581127621|page=580|author=John P. Anderson}}</ref>{{·}}[[Kurt Vonnegut]]<ref>{{cite book|title=Reading, Learning, Teaching Kurt Vonnegut|url=https://archive.org/details/readinglearningt0000thom_o8l3|year=2006|publisher=Peter Lang|isbn=9780820463377|page=[https://archive.org/details/readinglearningt0000thom_o8l3/page/46 46]|author=Paul Lee Thomas}}</ref>{{·}}[[Ray Kurzweil]]<ref>{{cite book|title=Electronic Monuments|url=https://archive.org/details/electronicmonume0000ulme|year=2005|publisher=U of Minnesota Press|isbn=9780816645831|page=[https://archive.org/details/electronicmonume0000ulme/page/180 180]|author=Gregory L. Ulmer}}</ref>{{·}}[[Marvin Minsky]]<ref>{{cite book|title=Number-Crunching: Taming Unruly Computational Problems from Mathematical Physics to Science Fiction|url=https://archive.org/details/numbercrunchingt0000nahi|year=2011|publisher=Princeton University Press|isbn=9781400839582|page=[https://archive.org/details/numbercrunchingt0000nahi/page/332 332]|author=Paul J. Nahin|chapter=9}}</ref>{{·}}[[Herbert A. Simon]]<ref>{{cite book|title=Models of a Man: Essays in Memory of Herbert A. Simon|url=https://archive.org/details/modelsofmanessay0000unse|year=2004|publisher=MIT Press|isbn=9780262012089|page=[https://archive.org/details/modelsofmanessay0000unse/page/21 21]|editor=Mie Augier, Herbert Alexander Simon, James G. March}}</ref>{{·}}[[B.F. Skinner]]<ref>{{cite book|title=The Psychology of B F Skinner|url=https://archive.org/details/psychologyofbfsk0000odon|year=2001|publisher=SAGE|isbn=9780761917595|page=[https://archive.org/details/psychologyofbfsk0000odon/page/19 19]|author=William O'Donohue, Kyle E. Ferguson}}</ref>{{·}}[[John Searle]]<ref>{{cite book|title=Conversations with John Searle|year=2001|publisher=LibrosEnRed.com|isbn=9789871022113|page=28|author=Gustavo Faigenbaum}}</ref>{{·}}[[Andrei Sakharov]]<ref>{{cite book|title=Without Force Or Lies: Voices from the Revolution of Central Europe in 1989–90|url=https://archive.org/details/withoutforceorli00will|year=1990|publisher=Mercury House|isbn=9780916515928|page=[https://archive.org/details/withoutforceorli00will/page/37 37]|editor=William M. Brinton, Alan Rinzler}}</ref>{{·}}[[Stephen Hawking]]<ref>{{cite book|title=God, Time and Stephen Hawking|year=2001|publisher=Kregel Publications|isbn=9780825460296|page=18|author=David Wilkinson}}</ref>{{·}}[[Joseph Rotblat]]<ref>{{cite book|title=Joseph Rotblat: Visionary for Peace|url=https://archive.org/details/josephrotblatvis0000unse|year=2007|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527611270|editor=Reiner Braun, Robert Hinde, David Krieger, Harold Kroto, Sally Milne}}</ref> {{·}}[[Edward Said]]<ref>{{cite book|title=Edward Said: The Legacy of a Public Intellectual|year=2007|publisher=Academic Monographs|isbn=9780522853575|page=27|editor=Ned Curthoys, Debjani Ganguly}}</ref>{{·}}[[Sidney Hook]]{{·}}[[A. C. Grayling]]{{·}}[[Colin McGinn]]{{·}}[[Txillardegi]]<ref>[[Joxe Azurmendi|Azurmendi, Joxe]] (1999): Txillardegiren saioa: hastapenen bila, ''[[Jakin (magazine)|Jakin]]'', 114: pp 17–45. ISSN 0211-495X</ref> | notable_ideas = {{collapsible list|title={{nbsp}}|[[Analytic philosophy]]<br/>[[Automated reasoning]]<br/>[[Automated theorem proving]]<br/>[[Axiom of reducibility]]<br/>[[Barber paradox]]<br/>[[Berry paradox]]<br/>[[Chicken (game)|Chicken]]<br/>[[Connective (logic)|Connective]]<br/>[[Definite description]]<br/>[[Descriptivist theory of names]]<br/>[[Double negation]]<br/>[[Existential fallacy]]<br/>[[Failure of reference]]<br/>[[Knowledge by acquaintance]]<br/>[[Knowledge by description]]<br/>[[Logical atomism]]<br/>[[Logical form]]<br/>[[Mathematical beauty]]<br/>[[Mathematical logic]]<br/>[[Meaning (philosophy of language)|Meaning]]<br/>[[Metamathematics]]<br/>[[Philosophical logic]]<br/>[[Propositional calculus]]<br/>[[Naive set theory]]<br/>[[Neutral monism]]<br/>[[Paradoxes of set theory]]<br/>[[Peano-Russell notation]]<br/>[[Propositional formula]]<br/>[[Self-refuting idea]]<br/>[[Quantification (logic)|Quantification]]<br/>[[Round square copula]]<br/>[[Relation (logic)|Relation]]<br/>[[Russell conjugation]]<br/>[[Russell's paradox]]<br/>[[Russell's teapot]]<br/>[[Set-theoretic definition of natural numbers]]<br/>[[Singleton (mathematics)|Singleton]]<br/>[[Theory of descriptions]]<br/>[[Type theory]]<br/>[[Tensor product of graphs]]<br/>[[Unity of the proposition]]}} | signature = Bertrand Russell signature.svg |alma_matter = [[Trinity College, Cambridge]]}} '''ਬਰਟਰੈਂਡ ਆਰਥਰ ਵਿਲੀਅਮ ਰਸਲ, ਤੀਜਾ ਅਰਲ ਰਸਲ''', [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ)|ਓਐਮ]], [[ਫੈਲੋ ਆਫ਼ ਦ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ|ਐਫਆਰਐੱਸ]]<ref name="frs">{{cite doi|10.1098/rsbm.1973.0021}}</ref> ({{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|s|əl}}; 18 ਮਈ 1872 – 2 ਫਰਵਰੀ 1970), ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਗਣਿਤਗਿਆਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਲੇਖਕ, [[ਸਮਾਜਿਕ ਆਲੋਚਕ]] ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Life of Bertrand Russell|url=https://archive.org/details/lifeofbertrandru00clar|year=1976|publisher=Knopf|isbn=9780394490595|page=[https://archive.org/details/lifeofbertrandru00clar/page/119 119]|quote=He became a relentless political activist during the First World War, and throughout his life was an ardent advocate of parliamentary democracy through the support first of the Liberal Party and then of Labour.}}</ref><ref name="stanford">Stanford Encyclopedia of Philosophy, [http://plato.stanford.edu/entries/russell/ "Bertrand Russell"], 1 May 2003</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਗੰਭੀਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>"I have imagined myself in turn a Liberal, a Socialist, or a Pacifist, but I have never been any of these things, in any profound sense."—''Autobiography'', p. 260.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਿਸਾਬਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] 5q1ak1dh0kyeo2cfhzz5i0ejmq6ex44 0 56447 843327 713183 2026-07-29T19:15:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843327 wikitext text/x-wiki '''ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ''' ਜਾਂ '''ਇਸਲਾਮੀ ਹਊਆ'''<ref>{{Cite web|url=http://epaper.punjabitribuneonline.com/c/37684702|title=Clipping of The Tribune Trust - Punjabi Tribune|website=epaper.punjabitribuneonline.com|access-date=2019-03-21}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇੱਕ ਹਊਏ ਅਧੀਨ ਫੈਲਿਆ ਵਿਰੋਧ ਹੈ।1980ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ।ਇਸ ਜਜ਼ਬੇ ਅਧੀਨ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ ਹੈ।ਅਵਾਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਫ਼ਿਕਰ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧੜਾਧੜ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਤਨੀ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗੀ ਕਿ ਉਥੋਂ ਦੇ ਗੋਰੇ ਵਸਨੀਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਜਾਣਗੇ।ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਰੇ ਇਸਾਈਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਟਕਰਾਅ ਹੈ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਪੱਛੜੇ ਹੋਏ, ਵਹਿਸ਼ੀ, ਜ਼ਾਲਮ, ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਜਹਾਦ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਤਿਆਦਿ ਕਰਕੇ,ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਪ ਇਸਲਾਮੇਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਆਫ ਅਮੈਰਿਕਾ ( ਐ ਆਈ ਓ ਏ) ਤੇ ਅਮੈਰਿਕਾ ਡਿਫੈਂਸ ਇਨੀਅਸ਼ਏਟਵ ( ਏ ਡੀ ਆਈ ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਯੂਰੋਪ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ ਤਅੱਸਬੀ ਪ੍ਰਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹਜੂਮੀ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਨਿਊਜੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹਾਲੀਆਂ ਵਾਪਰੀ ਹਿੰਸਾ ਜਿਹੇ ਹਾਦਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਹਮਲਾਵਰ ਗ਼ੈਰ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਬਾਹਰੀ ( ਪਰਵਾਸੀ ) ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰਨ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਹਮਲਾਵਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਗੋਰਿਆਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਕੇ ਨਿਰੰਕੁਸ਼ ਹੱਤਿਆ ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।ਅਜਿਹੇ ਹਊਏ ਵੋਟਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ। ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਗ਼ੈਰ ਗੋਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸਾਈ ਤੇ ਯਹੂਦੀ ਹੁਣ ਇਕੱਠੇ ਹਨ।ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਖੋਹਣ ਦਾ ਹਊਆ ਹੋਰ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ।ਇਹੋ ਜਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਤਰਾਂ ਨਫ਼ਰਤੀ ਜੁਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.readwhere.com/read/c/37661748|title=Clipping of Daily Charhdikala - Daily Charhdikala|website=www.readwhere.com|access-date=2019-03-21}}</ref> ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਯਹੂਦੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਅਵਾਮ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। <ref>*{{cite book|author=Lambart,Robert|title=Islamophobia and anti Muslim Hate Crime|publisher=University of EXETER|location=UNITED KINGDOM|year=2011|url=http://library.college.police.uk/docs/Islamophobia-Lambert-2010.pdf|access-date=2019-03-22|archive-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322071024/http://library.college.police.uk/docs/Islamophobia-Lambert-2010.pdf|dead-url=yes}} * {{cite book |author=Fredman, Sandra |title=Discrimination and human rights: the case of racism |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2001 |isbn=0-19-924603-3 |page=121}} * {{cite book |author=Haddad, Yvonne Yazbeck |title=Muslims in the West: from sojourners to citizens |url=https://archive.org/details/muslimsinwestfro0000unse |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2002 |isbn=0-19-514806-1 |page=[https://archive.org/details/muslimsinwestfro0000unse/page/19 19]}} * ''Islamophobia: A Challenge for Us All'', [[Runnymede Trust]], 1997, p. 1, cited in {{cite book |author=Quraishi, Muzammil |title=Muslims and crime: a comparative study |url=https://archive.org/details/muslimscrimecomp0000qura |publisher=Ashgate |location=Aldershot, Hants, England |year=2005 |isbn=0-7546-4233-X|page=[https://archive.org/details/muslimscrimecomp0000qura/page/60 60]}}. Early in 1997, the Commission on [[British Muslims]] and Islamophobia, at that time part of the Runnymede Trust, issued a consultative document on Islamophobia under the chairmanship of Professor Gordon Conway, [[Vice-Chancellor]] of the [[University of Sussex]]. The final report, ''Islamophobia: A Challenge for Us All'', was launched in November 1997 by [[Home Secretary]] [[Jack Straw]]</ref><ref name=HoldenHicks>{{cite book |author=Holden, Cathie; Hicks, David V. |title=Teaching the global dimension: key principles and effective practice |url=https://archive.org/details/teachingglobaldi0000unse |publisher=Routledge |location=New York |year=2007 |isbn=0-415-40448-7|page=[https://archive.org/details/teachingglobaldi0000unse/page/140 140]}}</ref><ref name=levandehistoria>[https://web.archive.org/web/20100812143947/http://www.levandehistoria.se/files/islamofobi.pdf Islamofobi - en studie av begreppet, ungdomars attityder och unga muslimers utsatthet], published by [[Forum för levande historia]]</ref> ਇਸਲਾਮੋਫ਼ੋਬੀਆ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ: (ਇਸਲਾਮੋ+ਫੋਬੀਆ), ਜਿਸਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਭਉ। ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1997 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੁੰਨੀਮੇਡੇ ਟਰੱਸਟ ਨੇ ਇਸਲਾਮੋਫੋਬੀਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਕ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਲ ਸਾਂਝਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੱਛਮ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲੋਂ ਘਟੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਿੰਸਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ।<ref name=Runnymede5>Runnymede 1997, p. 5, cited in Quraishi 2005, p. 60.</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ]] n8rmshnnnvd38wy1h01dl9jxf4kn75u 0 56721 843684 397307 2026-07-30T01:30:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843684 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Operating system placement-pa.svg|thumb|right|ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਢਾਂਚਾ]] '''ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ''' ਇੱਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਵਸੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ [[ਸਿਸਟਮ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਅਨੁਪ੍ਰੋਯੋਗੀ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਵੰਡ ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤਰਤੀਬ 'ਚ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰਾਂ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਨਪੁਟ ਅਤੇ ਆਊਟਪੁਟ ਅਤੇ ਮੈਮਰੀ ਵੰਡ ਆਦਿ ਲਈ ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵਿਚੋਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book| last = Stallings| title = Operating Systems, Internals and Design Principles| url = https://archive.org/details/operatingsystems0000stal_05ed| publisher = Prentice Hall| year = 2005| location = Pearson|page=[https://archive.org/details/operatingsystems0000stal_05ed/page/6 6]}}</ref><ref>{{cite book| last = Dhotre| first = I.A.| title = Operating Systems.| publisher = Technical Publications| year = 2009|page=1}}</ref> ==ਕੰਪਿਊਟਰ== ਕੰਪਿਊਟਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਅਤੇ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਤਾਲਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਲਈ ਵੀ ਐਪਲ, ਐਂਡਰਾਇਡ, ਵਿੰਡੋਜ ਆਦਿ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਰਟ ਫੋਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਚੀਨੀ]], [[ਅਰਬੀ]], [[ਹਿੰਦੀ]], [[ਉਰਦੂ]], [[ਪੰਜਾਬੀ]] ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹਨ। ==ਕਿਸਮਾਂ== *[[ਐਂਡਰਾਇਡ]] ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ [[ਗੂਗਲ]] ਨੇ ਤਿਆਰ ਕਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ [[ਜਾਵਾ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਜਾਵਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੈ।[[ਗੂਗਲ]] ਦੇ ਐਪ ਸਟੋਰ ’ਤੇ ਐਂਡਰਾਇਡ ਮੁਫ਼ਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। *[[ਆਈ.ਓ.ਐਸ.]] [[ਐਪਲ]] ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਐਪਲ ਦੇ [[ਆਈ ਫੋਨ]]/[[ਆਈ-ਪੈਡ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। *[[ਵਿੰਡੋਜ਼]] ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ [[ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ]] ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਾਟ-ਨੈੱਟ ਫਰੇਮਵਰਕ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ੋਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। *ਸਿੰਬੀਅਨ ਸਿਸਟਮ ਦਾ [[ਨੋਕੀਆ]] ਨਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ [[ਜਾਵਾ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਜਾਵਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਮਾਈਕਰੋ ਐਡੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਸੀ (ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ)|ਸੀ]]/[[ਸੀ++]] ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। *[[ਓ.ਐਸ. 4/5]], [[ਰਿਮ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਬਲੈਕਬੇਰੀ]] ਫੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ]] f4uqpbd1txx77f9umio32jvvzqvo0ze 0 57295 843681 840145 2026-07-30T01:27:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843681 wikitext text/x-wiki {{ਇਸਲਾਮ}} '''ਹਰਾਮ''' [[ਅਰਬੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਪਾਪ''। ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਆਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਹ ਕੰਮ ਜਿਸਦੀ ਅੱਲਾ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ਹਰਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Adamec 2009 102">{{cite book|last=Adamec|first=Ludwig|title=Historical Dictionary of Islam, 2nd Edition|year=2009|publisher=Scarecrow Press, Inc|location=Lanham|isbn=9780810861619|page=102}}</ref> ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਾਂ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਬੁਰਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਪਾਪੀ ਕਾਰਜ ਜੋ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ" ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ "ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖੀ ਗਈ" ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਬਰਾਨੀ ਸੰਕਲਪ חרם (ḥērem) ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ (cf. ਪਵਿੱਤਰ) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਅਰਬੀ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਰਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੁਆਰਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇਸਲਾਮੀ ਹੁਕਮਾਂ (الأحكام الخمسة ਅਲ-ʾAḥkām al-Ḵamsa) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Modarresi">{{cite book |author=Mohammad Taqi al-Modarresi |author-link=Mohammad Taqi al-Modarresi |title=The Laws of Islam |date=26 March 2016 |publisher=Enlight Press |isbn=978-0994240989 |url=http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf |access-date=22 December 2017 |ref=Modarresi |language=en |archive-date=2 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802163247/http://almodarresi.com/en/books/pdf/TheLawsofIslam.pdf |url-status=dead }}</ref>{{rp|471}} ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਜਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹਰਾਮ ਮਨਾਹੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਹਰਾਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਰਜਿਤ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਰਾਦਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋਵੇ।<ref name="Adamec 2009 102" /> ਪਾਪ, ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਨਿਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਮਿਜ਼ਾਨ (ਤਰਾਜ ਦੇ ਤਰਾਜੂ) 'ਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੋਲੇ ਜਾਣਗੇ।<ref>American-Arab Message – p. 92, Muhammad Karoub – 2006</ref><ref>The Holy City: Jerusalem in the theology of the Old Testament – p. 20, Leslie J. Hoppe – 2000</ref> ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਹਦੀਸ) ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਹਰਾਮ ਹੈ ਜਾਂ ਕੀ ਨਹੀਂ।<ref>The Palgrave Handbook of Spirituality and Business – p. 142, Professor Luk Bouckaert, Professor Laszlo Zsolnai – 2011</ref> == ਸੰਖੇਪ == ਹਰਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Faruki|first=Kemal|title=Al-Ahkam Al-Khaimah: The Five Values|journal=Islamic Studies|date=March 1966|volume=5|page=43}}</ref> ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ "ਹੇ ਪੈਗੰਬਰ" ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਜੂਏ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਕਹੋ, "ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਲਾਭ - ਪਰ ਬੁਰਾਈ ਲਾਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ..." — ਸੂਰਾ ਅਲ-ਬਕਰਾ 2:219 "ਲਾਭ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ "ਪਾਪ" ਦੇ ਉਲਟ ਲਿਆ ਕੇ, ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਆਇਤ 2:219 ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰਾਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਲਾਭ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪਾਪ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਾਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਵਰਜਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਮ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰਮ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਵਰਜਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਪਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੈਤਿਕ ਸਹਾਇਤਾ।<ref>{{cite book|last=Al-Qardawi|first=Yusuf|title=The Lawful and the Prohibited in Islam|year=1999|publisher=American Trust Publications|page=22}}</ref> الأحكام الخمسة ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ, ਅਲ-ਅਹਕਾਮ ਅਲ-ਹਮਸਾ ਜਾਂ ਅਨੁਮਤੀ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਇਜਾਜ਼ਤ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ:<ref name="Adamec 2009 102"/><ref>{{cite book|editor-last=Gibb|editor-first=H. A. R. |title=The Encyclopaedia of Islam|year=1960|publisher=E. J. Brill|location=Leiden, The Netherlands|page=257}}</ref> # ਫ਼ਰਜ਼ / ਫਰਜ਼, ਫਰਦ/ਵਾਜਿਬ - ਲਾਜ਼ਮੀ, "ਫ਼ਰਜ਼" # مستحب, mustahabb - ਸਿਫਾਰਸ਼ੀ, "ਇੱਛਤ" # مباح, ਮੁਬਾਹ - ਨਿਰਪੱਖ, "ਮਨਜ਼ੂਰ" # مكروه, ਮਕਰੂਹ - ਨਾਪਸੰਦ, "ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ" # حرام, ਹਰਾਮ - ਪਾਪੀ, "ਵਰਜਿਤ" == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਬਰਾਨੀ ਹੇਰਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ', 'ਅਪਵਿੱਤਰ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵਰਜਿਤ') ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰੀਮ (ਇੱਕ ਹਰਮ) ਅਤੇ ਇਹਰਾਮ (ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ), ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਬਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਮੱਕਾ, ਮਦੀਨਾ ਅਤੇ ਯਰੂਸ਼ਲਮ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ (ਹਰਮ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=McAuliffe|first=Jane Dammen|title=Forbidden|journal=Encyclopaedia of the Qurʾān|date=2001|volume=2|pages=224–225}}</ref> ਪਵਿੱਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਦੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।ref>{{cite journal|last=Al Jallad|first=Nader|title=The concepts of al-haram in the Arab-Muslim culture: a translational and lexicographical study|journal=Language Design|year=2008|volume=10|page=80|url=http://elies.rediris.es/Language_Design/LD10/LD_10_02_Nader_Pazeado.pdf|access-date=2025-12-15|archive-date=2018-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424204855/http://elies.rediris.es/Language_Design/LD10/LD_10_02_Nader_Pazeado.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, حر-م ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਰਤੋਂ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ, ਹਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੁਵਿਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜਿਓਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਗਿਆਯੋਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, "ਹਰਮ" ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ 'ਕਿੰਨੀ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ' ਜਾਂ 'ਕਿੰਨੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ' ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਤਾਲਵੀ ਵਰਤੋਂ ਪੇਕਾਟੋ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ)। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜਨਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਛੇੜਛਾੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹਰਾਮ ਹੈ, ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਹਲਾਲ ਅਤੇ ਹਰਾਮ ਦੇ ਬਾਈਨਰੀ ਸੰਕਲਪ ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਬਨ (ਮੁੰਡਾ) ਅਲ-ਹਲਾਲ ਅਤੇ ਬਿੰਤ (ਲੜਕੀ) ਅਲ-ਹਲਾਲ। ਇਹ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਅਕਸਰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵੇਂ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਬਨ ਅਲ-ਹਰਮ ਜਾਂ ਬਿੰਤ ਅਲ-ਹਰਮ ਦੇ ਉਲਟ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਹਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ' ਦੇ ਸਖਤ ਅਰਥ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮਾੜੇ ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਂ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਲਾਲ ਅਤੇ ਹਰਾਮ ਪੈਸੇ (ਮਾਲ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਲ ਅਲ-ਹਰਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਪੈਸਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Al Jallad|first=Nader|title=The concepts of ''al-halal'' and ''al-haram'' in the Arab-Muslim culture: a translational and lexicographical study|journal=Language Design|year=2008|volume=10|pages=81–84}}</ref> ਹਰਾਮ ਕੀ ਹੈ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਰਾਮ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਸਮੀ ਇਸਲਾਮੀ ਨਿਆਂ-ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹਰਾਮ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book|editor-last=Nanji|editor-first=Azim A|title=The Muslim Almanac: A Reference Work on the History, Faith, Culture, and Peoples of Islam|url=https://archive.org/details/muslimalmanac00azim|year=1996|publisher=Gale Research Inc.|location=Detroit|page=[https://archive.org/details/muslimalmanac00azim/page/275 273]}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} == ਭਾਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.religiousrules.com/Islamfood00table.htm Laws of Islam concerning food] * Harry Munt, “Haram,” ''Khamseen: Islamic Art History Online'', published 7 December 2021. https://sites.lsa.umich.edu/khamseen/terms/2021/haram/ pm03jwt90zkbpre5uuy24gdu8p81aw3 0 57993 843505 596695 2026-07-29T22:25:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843505 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ਅਨਾਨਾਸ |image = AnanasComosusOnPlant.jpg |image_caption = A pineapple, on its parent plant |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Monocots]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Bromeliaceae]] |subfamilia = [[Bromelioideae]] |genus = ''[[Ananas]]'' |species = '''''A. comosus''''' |binomial = ''Ananas comosus'' |binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Merr. |synonyms = {{Collapsible list| {{Plainlist| style = margin-left: 1em; text-indent: -1em;| *''Ananas acostae'' <small>C. Commelijn</small> *''Ananas ananas'' <small>(L.) H.Karst. ex Voss</small> nom. inval. *''Ananas argentata'' <small>J.C.Wendl. ex Schult. & Schult.f.</small> *''Ananas aurata'' <small>J.C.Wendl. ex Schult. & Schult.f.</small> *''Ananas bracteatus'' <small>Baker</small> *''Ananas coccineus'' <small>Descourt.</small> *''Ananas debilis'' <small>Schult. & Schult.f.</small> *''Ananas lyman-smithii'' <small>Camargo</small> nom. inval. *''Ananas maxima'' <small>Schult. & Schult.f.</small> *''Ananas monstrosus'' <small>(Carrière) L.B.Sm.</small> *''Ananas ovatus'' <small>Mill.</small> *''Ananas pancheanus'' <small>André</small> *''Ananas penangensis'' <small>Baker</small> *''Ananas porteanus'' <small>Veitch ex K.Koch</small> *''Ananas pyramidalis'' <small>Mill.</small> *''Ananas sativa'' <small>Lindl.</small> *''Ananas sativus'' <small>Schult. & Schult.f.</small> *''Ananas serotinus'' <small>Mill.</small> *''Ananas viridis'' <small>Mill.</small> *''Ananassa ananas'' <small>(L.) H.Karst.</small> *''Ananassa debilis'' <small>Lindl.</small> *''Ananassa monstrosa'' <small>Carrière</small> *''Ananassa porteana'' <small>(Veitch ex K.Koch) Carrière</small> *''Ananassa sativa'' <small>(Schult. & Schult.f.) Lindl. ex Beer</small> *''Bromelia ananas'' <small>L.</small> *''Bromelia ananas'' <small>Willd.</small> *''Bromelia communis'' <small>Lam.</small> *''Bromelia comosa'' <small>L.</small> *''Bromelia edulis'' <small>Salisb.</small> nom. illeg. *''Bromelia mai-pouri'' <small>Perrier</small> *''Bromelia pigna'' <small>Perrier</small> *''Bromelia rubra'' <small>Schult. & Schult.f.</small> *''Bromelia violacea'' <small>Schult. & Schult.f.</small> *''Bromelia viridis'' <small>(Mill.) Schult. & Schult.f.</small> *''Distiacanthus communis'' <small>(Lam.) Rojas Acosta</small> }} }} |synonyms_ref =<ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-219669 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=25 July 2014 |archive-date=23 ਜੁਲਾਈ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210723191205/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-219669 |dead-url=yes }}</ref> |}} [[ਤਸਵੀਰ:Pineapple (sliced).jpg|thumb|left|ਅਨਾਨਾਸ (ਕੱਟੇ ਹੋਏ)]] '''ਅਨਾਨਾਸ''' (''Ananas comosus'') ਖਾਣਯੋਗ ਉਸ਼ਣਕਟੀਬੰਧੀ ਫਲ ਦਾ ਆਮ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref name="Morton 1987">{{cite web|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/pineapple.html|last=Morton|first=Julia F| title=Pineapple, Ananas comosus|year=1987|accessdate=22 April 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/pineapple|title=Pineapple Definition &#124; Definition of Pineapple at Dictionary.com|publisher=Dictionary.reference.com|accessdate=6 December 2009}}</ref> ਇਹ [[ਬ੍ਰੋਮੇਲੀਆਸੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੌਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Coppens d'Eeckenbrugge|first=Geo|author2=Freddy Leal|editor=D.P Bartholomew, R.E. Paull, and K.G. Rohrbach|title=The Pineapple: Botany, Production, and Uses|url=https://archive.org/details/pineapplebotanyp0000unse|chapter=Chapter 2: Morphology, Anatomy, and Taxonomy|year=2003|publisher=CABI Publishing|location=Wallingford, UK|isbn=0-85199-503-9|page=[https://archive.org/details/pineapplebotanyp0000unse/page/21 21] }}</ref> ਅਨਾਨਾਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਕਰਾਊਨ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Morton 1987"/><ref name="PWG" /> ਇਸਨੂੰ 20–24 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਫੁੱਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਐਫਐਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name="PWG">{{cite web|url= http://tpss.hawaii.edu/pineapple/pinegrow.htm|title= How to grow a pineapple in your home|publisher= Pineapple Working Group-International Horticultural Society|accessdate= 15 August 2010}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tropicalpermaculture.com/pineapple-growing.html|title=Pineapple Growing|publisher=Tropical Permaculture.com (Birgit Bradtke)|accessdate=15 August 2010|archive-date=17 ਜੂਨ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617043835/http://www.tropicalpermaculture.com/pineapple-growing.html|dead-url=yes}}</ref> ਅਨਾਨਾਸ ਵਾਢੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਪੱਕਦਾ।<ref>{{cite web|title=Pineapple|url=http://www.dole.com/EatRightLanding/EatRtProductIndex/Fruits/Fresh/FreshFruitsdetails/tabid/529/Default.aspx?contentid=1354|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718062347/http://www.dole.com/EatRightLanding/EatRtProductIndex/Fruits/Fresh/FreshFruitsdetails/tabid/529/Default.aspx?contentid=1354|archivedate=18 July 2012}}</ref> ਇਹ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਰਾਗਵੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਅਨਾਨਾਸ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕੱਟ ਕੇ ਵੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੀਰੇ ਵਿੱਚ ਰਾਖਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂ ਰਸ ਕੱਢ ਕੇ ਵੀ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿੱਠੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸਲਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਰੂਟ-ਕਾਕਟੇਲ ਵਿੱਚ ਮਾਸਾਹਾਰ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਠਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} mgx8u7fiiq1w1c0yrxix5tfphjxokzf 0 58122 843566 543245 2026-07-29T23:26:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843566 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | honorific_prefix = ਸਰਦਾਰ | name = ਸ਼ੌਕਤ ਹਯਾਤ ਖਾਨ | honorific_suffix = | native_name = | native_name_lang = | image =Shaukat Hayat Khan.jpg | image_size =270px | alt = | caption = | birth_date =24 ਸਿਤੰਬਰ 1915 | death_date = {{Death date and age|df=yes|1998|09|25|1915|09|24}} | birth_place =[[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]] | death_place =[[ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ | placeofburial =[[ਵਾਹ]], [[ਅਟਕ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ | placeofburial_label = | placeofburial_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | nickname =SHK | birth_name =ਸ਼ੌਕਤ ਹਯਾਤ ਖਾ | allegiance ={{GBR}} | branch ={{army|UK}} | serviceyears =1937–42 | rank =ਮੇਜਰ | servicenumber = <!--Do not use data from primary sources such as service records.--> | unit =ਪਹਿਲਾਂ [[ਸਕਿੱਨਰ ਹੌਰਸ]] (Skinner's Horse) | commands = | battles =[[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ]]–[[Mediterranean and Middle East theatre of World War II|Mediterranean and Middle East theatre]] | battles_label = | awards = | spouse = <!-- Add spouse if reliably sourced --> | relations = | laterwork = ਰਾਜਨੇਤਾ | signature = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} ਕੈਪਟਨ ਸਰਦਾਰ '''ਸ਼ੌਕਤ ਹਯਾਤ ਖਾਨ''' ([[ਉਰਦੂ]]: شوكت حيات خان; ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ 1915 – 25 ਸਤੰਬਰ 1998) ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੇ ਆਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ==ਪਿਛੋਕੜ == 24 ਸਤੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਸ਼ੌਕਤ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ|ਪੰਜਾਬ]] [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਐਂਪਾਇਰ]] ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="Salaam Society Journal">{{cite magazine |last=Press release|title=Obituaries: Shaukat Hyat Khan|magazine=Salaam Society Journal|date=November 1998|volume=28|issue=11|pages=49|url=http://www.salaam.co.uk/knowledge/impact/vol28no11pp49-50.pdf|accessdate=24 December 2013}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਅਟਕ ਵਿੱਚ ਵਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਯਾਤ ਜੱਟ ਖੱਟਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref>{{cite book |author=Shaukat Hayat Khan |title=The Nation that Lost its Soul: Memoirs |url=https://archive.org/details/bwb_KV-167-606 |location=Lahore|publisher=Jang Group of Publishers |year=1995 |page=[https://archive.org/details/bwb_KV-167-606/page/12 12]}}</ref>, ਅਤੇ ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਸਟੇਟਸਮੈਨ ਅਤੇ [[ਸਾਮੰਤੀ]] ਸਰਦਾਰ ਸਰ [[ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ (ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ)| ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ]] (1892-1942) ਦਾ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਬੇਗਮ ਜ਼ੁਬੈਦਾ ਖਾਨਮ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜ਼ੁਬੈਦਾ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਵਸੇ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। <ref>{{cite book |author=Shaukat Hayat Khan |title=The Nation that Lost its Soul: Memoirs |url=https://archive.org/details/bwb_KV-167-606 |location=Lahore|publisher=Jang Group of Publishers |year=1995 |page=[https://archive.org/details/bwb_KV-167-606/page/17 17]}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1915]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1998]] lxda67u3zflqec3cdqyy5b32968sbw6 0 58216 843452 546754 2026-07-29T21:27:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843452 wikitext text/x-wiki [[File:Yuan Mei.png|thumb|230px|Yuan Mei]] '''ਯੁਆਨ ਮੇਈ''' (袁枚 [[pinyin]]: Yuán Méi, 1716–1797) ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਜ਼ੈੰਨ ਕਵੀ ਸੀ। ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਵੋ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫ਼ਨ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਪੇਂਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੀਕ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਯੁਆਨ ਮੇਈ ਦਾ ਜਨਮ ਕੁਇੰਗ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਾਂਗਚਾਓ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਈ ਇੱਕ ਹੋਨਹਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਤੇਈ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਡਿਗ੍ਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਲਈ। ਪਰ ਉਹ ਮਾਂਚੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਦਰਬਾਰੀ ਕੈਰੀਅਰ ਬਹੁਤਾ ਪ੍ਰਫ਼ੁੱਲਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। 1742 ਤੋਂ 1748 ਤੱਕ, ਯੁਆਨ ਮੇਈ ਜਿਆਂਗਸੂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ, 1748 'ਚ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਅਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਉਸਨੇ "ਸ਼ਬਦ-ਸੰਤੋਖ ਵਾਲੀ ਬਗ਼ੀਚੀ" ਰਖਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Nienhauser">{{cite book|last=Nienhauser|first=William H.|title=The Indiana Companion to Traditional Chinese Literature|url=https://archive.org/details/indianacompanion0000unse|publisher=Indiana University Press|year=1985|pages=[https://archive.org/details/indianacompanion0000unse/page/956 956]–957|isbn=978-0-253-32983-7}}</ref> ਇੱਥੇ ਉਹ ਪੜਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰ ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਭੂਤੀਆ ਕਹਾਣੀਆ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਛਪਵਾਇਆ। ਯੁਆਨ ਮੇਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੁਦਈ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨੀ ਲੇਖਕ]] 3fzac3c2ykv9e41sb45afeme6xzxl4n 0 58511 843673 818457 2026-07-30T01:21:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843673 wikitext text/x-wiki {{Cleanup infobox|2=ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ}}{{Infobox royalty |name= ਤੈਮੂਰ | title = {{plainlist| * ''[[ਬੇਗ]]'' * ''[[ਸੁਲਤਾਨ]]''<ref>{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}</ref> * ''[[Gürkan|Güregen]]'' }} | full name = Shuja-ud-din Timur<ref>W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), p. 239</ref> | image = Timur reconstruction03.jpg | caption = [[ਮਿਖਾਇਲ ਮਿਖਾਇਲੋਵਿਚ ਗੇਰਾਸੀਮੋਵ]] ਦੁਆਰਾ ਖੋਪੜੀ ਤੋਂ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ | reign = 9 ਅਪਰੈਲ 1370{{snd}}<br />14 February 1405 | coronation = 9 ਅਪਰੈਲ 1370, [[Balkh]]<ref name="Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49">''[[Muntakhab-al Lubab]]'', [[Khafi Khan|Khafi Khan Nizam-ul-Mulki]], Vol I, p. 49. Printed in Lahore, 1985</ref> | predecessor = | successor = [[Khalil Sultan]] | succession = [[Amir]] of the [[Timurid Empire]] | spouse = [[Saray Mulk Khanum]] | spouse-type = ਪਤਨੀ | spouses = {{Plain list| * ਚੁਲਪਨ ਮੁਲਕ ਆਗਾ * ਅਲਜਾਜ਼ ਤੁਰਖਾਨ ਆਗਾ * ਤੁਕਲ ਖਾਨੁਮ * ਦਿਲ ਸ਼ਾਦ ਆਗਾ * ਤੂਮਨ ਆਗਾ * ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ }} | spouses-type = ਪਤਨੀਆਂ | issue = {{Plain list| * [[ਉਮਰ ਸ਼ੇਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਾ]] * [[ਜਹਾਂਗੀਰ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਤਿਮੂਰੀਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ)|ਜਹਾਂਗੀਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਾ]] * [[ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ]] * [[ਸ਼ਾਹਰੁਖ]] }} | issue-link = #Descendants | dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]] | father = Amir Taraghai | mother = Tekina Khatun | birth_date = 8 ਅਪਰੈਲ 1336 | birth_place = Near [[Shahrisabz|Kesh]], [[Chagatai Khanate]] | death_date = {{death date and age|1405|2|18|1336|4|9|df=yes}} | death_place = [[Farab]], Timurid Empire | place of burial = [[ਗੋਰ-ਇ ਅਮੀਰ]], [[ਸਮਰਕੰਦ]], ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ |religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]] }} '''ਤੈਮੂਰ''' ([[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]]: تیمور;) (ਮੌਤ 18 ਫਰਵਰੀ 1405), ਜਿਸਨੂੰ ਤੈਮੁਰਲੇਨ<ref>{{IPAc-en|ˈ|t|æ|m|ər|l|eɪ|n}}</ref> ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤੁਰਕੋ-ਮੰਗੋਲ ਜੇਤੂ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]], [[ਈਰਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੈਮੂਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੈਮੂਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ। ਇੱਕ ਅਜੇਤੂ ਕਮਾਂਡਰ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਫੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਰਹਿਮ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{cite book|author=Josef W. Meri|title=Medieval Islamic Civilization|publisher=Routledge|year=2005|page=812|url=http://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&printsec=frontcover&hl=en#v=onepage}}</ref> ਤੈਮੂਰ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇਬਨ ਖਾਲਦੂਨ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼-ਇ ਅਬਰੂ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਤੈਮੂਰ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 1320 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸੋਕਸਿਆਨਾ (ਆਧੁਨਿਕ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਬਾਰਲਾਸ ਦੇ ਤੁਰਕੀਕ੍ਰਿਤ ਮੰਗੋਲ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ 1370 ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਚਗਤਾਈ ਖਾਨਤੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਬੇਸ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੋਰਡ ਦੇ ਖਾਨਾਂ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਮਾਮਲੁਕਾਂ, ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{cite web |last=Shahane |first=Girish |date=28 December 2016 |title=Counterview: Taimur's actions were uniquely horrific in Indian history |url=https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109023347/https://scroll.in/article/825287/counterview-taimurs-actions-were-uniquely-horrific-in-indian-history |archive-date=9 November 2017 |access-date=28 December 2016 |website=Scroll.in}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਤੈਮੂਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਚਗਤਾਈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਗੋਲੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਲਿਖਿਆ। ਤੈਮੂਰ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਸਟੈੱਪ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਇਸਲਾਮੀ ਬਾਰੂਦ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Darwin|first=John|title=After Tamerlane: the rise and fall of global empires, 1400–2000|url=https://archive.org/details/aftertamerlanegl0000darw|publisher=Bloomsbury Press|year=2008|isbn=978-1596917606|pages=[https://archive.org/details/aftertamerlanegl0000darw/page/29 29], 92|author-link=John Darwin (historian)}}</ref><ref name="Marozzi2006">{{cite book|last=Marozzi|first=Justin|title=Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World|url=https://archive.org/details/isbn_9780306814655|url-access=registration|publisher=Da Capo Press|year=2006|isbn=978-0306814655|page=[https://archive.org/details/isbn_9780306814655/page/342 342]}}</ref> ਤੈਮੂਰ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਦੋਵਾਂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਵੰਸ਼ਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪੂਰਵਜ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਖਾਨ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Seekins|first1=Donald M.|last2=Nyrop|first2=Richard F.|title=Afghanistan A Country Study|url=https://books.google.com/books?id=FXzqn7XWdJkC&pg=PA11|publisher=The Studies|date=1986|page=11|quote=Timur was of both Turkish and Mongol descent and claimed Genghis Khan as an ancestor|isbn=978-0160239298|via=Google Books}}</ref><ref>{{cite book|author=International Association for Mongol Studies|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн ивээлд болж буй Олон Улсын Монголч Эрдэмтний VIII их хурал (Улаанбаатар хот 2002. VIII. 5–11): Илтгэлүүдийн товчлол|date=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|isbn=|volume=III|pages=5–11|language=Mongolian|trans-title=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia (Ulaanbaatar city 2002): Summary of presentations|quote=First of all, Timur's genealogy gives him a common ancestor with Chinggis Khan in Tumbinai – sechen or Tumanay Khan.|via=Google Books}}</ref><ref name="woods">{{cite book|last=Woods|first=John E.|author-link=John E. Woods (historian)|title=Timur and Chinggis Khan|url=https://books.google.com/books?id=tZ2fAAAAMAAJ|series=Eighth International Congress of Mongolists being convened under the patronage of N. Bagabandi, president of Mongolia|year=2002|publisher=OUMSKh-ny Nariĭn bichgiĭn darga naryn gazar|location=Ulaanbaatar|page=377}}</ref> ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite book|author=Lodge|first=Henry Cabot|title=The History of Nations|date=1916|publisher=P. F. Collier & Son|volume=14|location=|page=46|language=English|quote=Timur the Lame, from the effects of an early wound, a name which some European writers have converted into Tamerlane, or Tamberlaine. He was of Mongol origin, and a direct descendant, by the mother's side, of Genghis Khan.}}</ref><ref name="Arabshah2017">{{cite book|author1=Ahmad ibn Arabshah|author-link1=Ahmad ibn Arabshah|last2=McChesney|first2=Robert D.|author-link2=Robert D. McChesney|translator=M. M. Khorramia|title=Tamerlane: The Life of the Great Amir|url=https://books.google.com/books?id=mAOUrgEACAAJ|publisher=Bloomsbury Academic|year=2017|page=4|isbn=978-1784531706}}</ref> ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੇਰਾਰਡ ਚੈਲੀਅਨਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।<ref name="Chaliand">Gérard Chaliand, ''Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube'' translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. {{ISBN|076580204X}}. {{google books|xKVAbb6Tc4wC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&pg=PA75 p. 75.], {{ISBN|076580204X}}, [https://books.google.com/books?id=xKVAbb6Tc4wC&pg=PA75 p. 75.], "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.", "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir."</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਤਲਵਾਰ" ਕਿਹਾ। ਉਹ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite journal|last=Chann|first=Naindeep Singh|date=2009|title=Lord of the Auspicious Conjunction: Origins of the Ṣāḥib-Qirān|journal=Iran & the Caucasus|volume=13|issue=1|pages=93–110|doi=10.1163/160984909X12476379007927|issn=1609-8498|jstor=25597394}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਚਗਤਾਈ ਖਾਨਤੇ, ਇਲਖਾਨੇਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਯੂਆਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੈਮੂਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸੰਮਲਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।<ref>Matthew White: ''Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements'', Canongate Books, 2011, {{ISBN|978-0857861252}}, section "Timur".</ref> ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ।<ref>{{cite news|url=https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/|title=The Rehabilitation of Tamerlane|date=17 January 1999|work=Chicago Tribune|access-date=11 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240727020849/https://www.chicagotribune.com/1999/01/17/the-rehabilitation-of-tamerlane/|archive-date=27 July 2024|url-status=live}}</ref><ref>[[John Joseph Saunders]], [https://books.google.com/books?id=nFx3OlrBMpQC&pg=PA174 The history of the Mongol conquests] (p. 174), Routledge & Kegan Paul Limited, 1971, {{ISBN|0812217667}}.</ref> ਉਸ ਨੇ ਜਿਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖਵਾਰਜ਼ਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਠਿਆ।<ref>{{cite book|last1=Barthold|first1=V. V.|title=Four studies on the History of Central Asia|date=1962|publisher=E. J. Brill|edition=Second Printing|volume=1|location=Leiden, Netherlands|page=61}}</ref> ਤੈਮੂਰ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite encyclopedia|last=Foss|first=Clive|editor1-last=Freedman-Apsel|editor1-first=Joyce|editor2-last=Fein|editor2-first=Helen|editor2-link=Helen Fein|encyclopedia=Teaching About Genocide: A Guidebook for College and University Teachers: Critical Essays, Syllabi, and Assignments|title=Genocide in History|url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED395853.pdf|year=1992|publisher=[[Human Rights Internet]]|location=Ottawa|access-date=29 November 2022|isbn=189584200X|page=27|archive-date=29 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129085049/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED395853.pdf|url-status=live}}</ref> ਉਹ ਤੈਮੂਰ ਸੁਲਤਾਨ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਲੂਗ ਬੇਗ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1411 ਤੋਂ 1449 ਤੱਕ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਰ (1483-1530) ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਜੀ ਸਨ।<ref>{{cite web |year=2007 |title=Timur |url=http://search.eb.com/eb/article-9072544 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200325180324/https://academic.eb.com/ |archive-date=25 March 2020 |access-date=26 November 2007 |publisher=Encyclopædia Britannica, Online Academic Edition}}</ref><ref name="EI">{{cite encyclopedia|year=2000|title=Tīmūr Lang|encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]]|publisher=[[Brill Publishers|Brill]]|url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223|access-date=24 April 2014|last=Manz|first=Beatrice F.|edition=2nd|volume=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207013949/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ti-mu-r-lang-COM_1223|archive-date=7 February 2015|url-status=dead}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} n213z4thie7rkgycp1jcwymarbouog3 0 58701 843359 813330 2026-07-29T19:51:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843359 wikitext text/x-wiki [[File:Anna Atkins 1861.jpg|thumb|right|ਐਨਾ ਐਟਕਿੰਜ਼ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, 1861]] '''ਐਨਾ ਐਟਕਿੰਜ਼''' (16 ਮਾਰਚ 1799 – 9 ਜੂਨ 1871<ref name=Grove>{{cite web| title = Art encyclopedia. The concise Grove dictionary of art. Anna Atkins.| publisher = Oxford University Press| year = 2002| url = http://www.answers.com/topic/anna-atkins-art| accessdate = 11 August 2009}}</ref>) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੌਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗਰਾਫ਼ਰ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੋਟੋਗਰਾਫ਼ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ।<ref name=Parr>{{cite book| last = Parr| first = Martin|author2=Gerry Badger| title = The photobook, a history, Volume I| publisher = Phaidon| year = 2004| location = London| isbn = 0-7148-4285-0}}</ref><ref name=James>{{cite book| last = James| first = Christopher| title = The book of alternative photographic processes, 2nd edition| publisher = Delmar Cengage Learning| year = 2009| location = Clifton Park, NY| url = http://www.christopherjames-studio.com/materials/The%20Book%20of%20Alt%20Photo%20Processes/SAMPLE%20CHAPTERS/CyanotypeProcessSm.pdf| isbn = 978-1-4180-7372-5| accessdate = 11 August 2009| archive-date = 6 ਅਕਤੂਬਰ 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211006122211/http://www.christopherjames-studio.com/materials/The%20Book%20of%20Alt%20Photo%20Processes/SAMPLE%20CHAPTERS/CyanotypeProcessSm.pdf| url-status = dead}}</ref><ref name=NYPLSeeing>{{cite news| last =[[New York Public Library]]| first =| title =Seeing is believing. 700 years of scientific and medical illustration. Photography. Cyanotype photograph. Anna Atkins (1799–1871).| pages =| publisher =| date =23 October 1999 – 19 February 2000| url =http://seeing.nypl.org/235bt.html| accessdate =11 August 2009| archive-date =13 ਜੁਲਾਈ 2021| archive-url =https://web.archive.org/web/20210713183302/http://seeing.nypl.org/235bt.html| dead-url =yes}}</ref> ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੋਟੋਗਰਾਫ਼ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।<ref name=James/><ref name=NYPLSeeing/><ref name=Schaaf>{{cite book| last = Atkins| first = Anna|author2= Larry J. Schaaf|author3= Hans P. Kraus Jr.| title = Sun gardens: Victorian photograms| url = https://archive.org/details/sungardensvictor0000scha| publisher = Aperture| year = 1985| location = New York| isbn = 0-89381-203-X }}</ref><ref name=Clarke>{{cite book| last = Clarke| first = Graham| title = The photograph| url = https://archive.org/details/photograph00clar| publisher = Oxford University Press| year = 1997| location = Oxford; New York| isbn = 0-19-284248-X}}</ref> ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਐਟਕਿੰਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ 1799 ਵਿੱਚ ਟੋਨਬਰਿ, ਕੈਂਟ, [[ਯੂ.ਕੇ.|ਯੂ।ਕੇ।]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।<ref name=Grove/> ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈਸਟਰ ਐਨੀ ਚਿਲਡਰਨ ਬੱਚੀ ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ 1800 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Schaaf/> ਐਨਾ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ [[ਜੌਨ ਜਾਰਜ ਚਿਲਡਰਨ]] ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ ਗਈ।<ref name=Ware>{{cite book| last = Ware| first = Mike| title = Cyanotype: the history, science and art of photographic printing in Prussian blue| publisher = National Museum of Photography, Film & Television| year = 1999| accessdate = 11 August 2009}}</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਐਨਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਲੱਖਣ ਰਹੀ।<ref name=HalsteadParish>{{cite web| last = Halstead Parish Council| title = Parish history: Anna Atkins| url = http://www.halsteadparish.org.uk/Parish_History/Anna_Atkins/anna_atkins.html| accessdate = 11 August 2009}}</ref> ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਿੱਪੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਲਮਾਰਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ''Genera of Shells'' ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਸਮੇਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ।<ref name=HalsteadParish/><ref>{{cite web|publisher= [[BBC]]|url= http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/atkins_anna.shtml|archiveurl= https://web.archive.org/web/20051222071833/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/atkins_anna.shtml|archivedate= 22 ਦਸੰਬਰ 2005|title= Historic figures. Anna Atkins (1799–1871)|accessdate= 11 August 2009|dead-url= no}}</ref> 1825 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਜੌਹਨ ਪਲੀ ਅਟਕਿੰਜ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸੇਨਨਯੈਕਸ, ਕੈਂਟ ਦੇ ਐਟਕਿੰਜ ਪਰਿਵਾਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਾਲਸਟੇਡ ਪਲੇਸ ਚਲੇ<ref name=HalsteadParish/> ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸਨ<ref>{{cite web|title=John Pelly Atkins|url=https://www.ucl.ac.uk/lbs/person/view/592811670|website=Legacies of British Slave-Ownership|publisher=University College London|accessdate=16 March 2015}}</ref> ਐਟਕਿੰਜ ਨੇ ਬੌਟਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ<ref name=HalsteadParish/>।1839 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Kd5cAgAAQBAJ&lpg=PA95&ots=essW_9aCeS&dq=Anna%20Atkins'%20Cyanotypes:%20An%20Experiment%20in%20Photographic%20Publishing&pg=PA93#v=onepage&q&f=false|title=Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography|last=Hannavy|first=John|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=9781135873271|language=en}}</ref> ==ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ== ਅੰਟਾ ਐਟਕਿੰਜ ਨੇ ਟੈੱਲਬੋਟ ਤੋਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਦੋ ਖੋਜਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ:"ਫੋਟੋੋਜਨਿਕ ਡਰਾਇੰਗ" ਤਕਨੀਕ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਬਜੈਕਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਾਗਜ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਹੈ) ਅਤੇ ਕੈਲੋਟਾਈਪ।<ref>{{cite web |title= Ocean flowers: Anna Atkins's cyanotypes of British algae |url= http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/explore/dgexplore.cfm?col_id=188 |publisher= New York Public Library Digital Gallery |accessdate= 11 August 2009 |archive-date= 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150402184644/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/explore/dgexplore.cfm?col_id=188 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite book|author=Roger Taylor|title=Impressed by the Light: British Photographs from Paper Negatives, 1840–1860|publisher=NY, Metropolitan Museum of Art|year=2007|page=287}}</ref> 1841 ਤਕ ਐਟਕਿੰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੈਮਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name=HalsteadParish/> ਕੁਝ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਐਟਕਿੰਜ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ।ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਂਸਟੈਨਸ ਫਾਕਸ ਟੈੱਲਬੋਟ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ।<ref name=James/><ref name=NYPLSeeing/><ref name=Schaaf/><ref name=Clarke/><ref name="Cumming">{{cite news |first= Laura |last= Cumming |title= Things aren't what they seem. The V&A's exhibition of its vast photo archive shows how the camera can transform even the humblest object |work= The Observer |date= 10 March 2002 |accessdate=13 August 2009 |url= https://www.theguardian.com/theobserver/2002/mar/10/1}}</ref> ਐਨਾ ਐਟਕਿੰਜ ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਕੈਮਰੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।<ref name=James/><ref name=NYPLSeeing/><ref name=Schaaf/><ref name=Clarke/><ref name="Cumming"/> ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਾਨਸਟੈਨਸ ਤਾਲਬੋਟ<ref name=Smith/> ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਫੋਟੋਆਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਹੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ==ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਲਗਾ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ: ਸਿਆਨੋਟਾਈਪ ਪ੍ਰਭਾਵ== [[File:Anna Atkins algae cyanotype.jpg|thumb|right|A]] ਐਟਕਿੰਜ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਸਰ ਜੌਹਨ ਹਦਰਸਲ ਨੇ 1842 ਵਿੱਚ ਸਲਾਈਨੋਟਿਪ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।<ref name=Grove/> ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਐਟਕਿੰਜ ਨੇ ਸਲਾਈਨਟਿਪ ਪੇਪਰ ਬਣਾ ਕੇ ਐਲਗੀ (ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਸੀਵੈਡ) ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ<ref name=Grove/> ਜੋ ਕਿ ਅਣਪੁੱਛੇ ਸੁੱਕ-ਐਲਗੀ ਮੂਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਸਾਈਨੋਟਿਪ ਪੇਪਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ "ਛਪਾਈ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ"। ਐਟਕਿੰਜ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਲਗੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫੋਟੋਕਾਰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ: ਅਕਤੂਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਸਾਈਨੋਟਾਈਪਸ ਇਮਪ੍ਰੇਸਨਜ਼। [[File:Anna Atkins Title Page of Photographs of British Algae Cyanotype Impressions (Detail).jpg|thumb|left|Detail of title page of ''Photographs of British Algae: Cyanotype Impressions'']]ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਕੁਝ ਸੀਮਿਤ ਕਾਪੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਟੈਕਸਟ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਲਗੀ ਦੇ ਫੋਟੋ: ਸਿਆਨੋਟਾਈਪ ਇਮਪ੍ਰੇਸਨਸ ਨੂੰ ਫੋਟੋ ਸੰਬੰਧੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name=Parr/><ref name=James/><ref name=NYPLSeeing/><ref>{{cite book | last = Peres | first = Michael R | authorlink = | title = The Focal Encyclopedia of Photography: Digital Imaging, Theory and Applications, History, and Science, 4th edition | url = https://archive.org/details/focalencyclopedi0000unse_j5n1 | publisher = Elsevier/Focal Press | year = 2007 | location = Amsterdam and Boston | isbn = 978-0-240-80740-9}}</ref> ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜੂਨ 1844 ਵਿਚ, ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਫਾਕਸ ਟੈੱਲਬੋਟ ਦੀ 'ਦਿ ਪੈਨਸਿਲ ਆਫ਼ ਨੇਚਰ' ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਛੁੱਟੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਕਿਤਾਬ "ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਤਸਵੀਰ-ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕਿਤਾਬ ਸੀ" ਜਾਂ "ਪਹਿਲੀ ਛਪਾਈ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਨ<ref>{{cite web|last=Glasgow University Library |first=Special Collections Department |title=Book of the month. William Henry Fox Talbot. ''The Pencil of Nature'' |date=February 2007 |url=http://special.lib.gla.ac.uk/exhibns/month/Feb2007.html |accessdate=11 August 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110611071313/https://special.lib.gla.ac.uk/exhibns/month/Feb2007.html |archivedate=11 June 2011 |df=dmy }}</ref> ਐਟਕੀਨਜ਼ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਐਲਗੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ: 1843 ਅਤੇ 1853 ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਆਨੋਟੈਪ ਇਪ੍ਰੈਂਸ਼ਨਸ।ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ 17 ਕਾਪੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।ਕਾਪੀਆਂ ਹੁਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲੰਡਨ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਕਾਪੀ ਦੇ 429 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਕੈਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਪਲੇਟ ਹਨ) ਆਨਲਾਈਨ ਉਸਨੇ 1843 ਅਤੇ 1853 ਦੇ<ref>{{cite web |title= Catalogue of photographically illustrated books. Atkins, Anna. ''Photographs of British algae. Cyanotype impressions.'' |url=http://www.bl.uk/catalogues/photographyinbooks/record.asp?RecordID=3048 |publisher= British Library |accessdate=11 August 2009}}</ref> ਦਰਮਿਆਨ ਜੇ.ਈ. ਗਰੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਲੋਂ ਇਹ ਵਾਲੀਅਮ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। 1 ਕੈਲਵਿੰਗਓਵ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਐਂਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਗਲਾਸਗੋ, ਸਕੌਟਲੈਂਡ।<ref name="Metropolitan Museum of Art">{{cite web |title= Works of art. Photographs. ''Photographs of British Algae: Cyanotype Impressions'' |url= http://www.metmuseum.org/Works_of_Art/collection_database/Photographs_of_British_algae_Cyanotype_impressions_Gilman_Paper_Company_Collection/objectview.aspx?OID=190040263&collID=19&dd1=19 |publisher= Metropolitan Museum of Art |accessdate=11 August 2009}}</ref> 2 ਮੇਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਆਰਟ, ਨਿਊਯਾਰਕ।<ref name="Metropolitan Museum of Art"/> 3 ਨਿਊਯਾਰਕ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਕਾਪੀ ਦੇ 285 ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੈਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਆਨਲਾਈਨ।<ref>{{cite web |title= Catalog entry for ''Photographs of British Algae: Cyanotype Impressions'' |url= http://catalog.nypl.org/record=b11861683~S1 |publisher= New York Public Library |accessdate=11 August 2009}}</ref> 4 ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਲੰਡਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਕਲ 403 ਪੰਨਿਆਂ ਅਤੇ 389 ਪਲੇਟਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਨੂੰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਇਕਮਾਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਪੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਟਕਿੰਜ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Christies/><ref>{{cite web |title= Still life |url= http://royalsociety.org/page.asp?id=7847 |publisher= Royal Society |accessdate=11 August 2009}}</ref> ==ਕਿਤਾਬ ਸੂਚੀ== * ''ਕਰਨਲ। ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨਪ੍ਰਸਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ।'' (The Colonel। A story of fashionable life।) (1853) * ''Murder will out। A story of real life'' (1859) ==ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ== 16 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਐਨਾ ਦੇ 216ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਉੱਤੇ ਗੂਗਲ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਨੀਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="doodle">{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/uk/anna-atkins-google-doodle-celebrates-216th-birthday-of-botanist-who-produced-first-photographic-book-10109935.html |title=Anna Atkins: Google Doodle celebrates 216th birthday of botanist who produced first photographic book|date=16 March 2015|accessdate=16 March 2015|publisher=Independent Digital News and Media Ltd|work=The Independent|location=London}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{commons category|Anna Atkins}} *{{cite web|publisher= J. Paul Getty Museum|url= http://www.getty.edu/art/gettyguide/artMakerDetails?maker=1542|title= Anna Atkins|accessdate= 11 August 2009}} *{{cite web|url=https://www.google.com/doodles/anna-atkins-216th-birthday|title=Anna Atkins' 216th Birthday|publisher=[[Google]]|work=[https://www.google.com/doodles#archive Google Doodles Archive]|accessdate=2015-03-16}} *{{cite web|publisher= [[Victoria and Albert Museum]]|url= http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/photography/photographerframe.php?photographerid=ph005|title= Exploring photography. Photographers. Anna Atkins|work= |accessdate= 11 August 2009|archive-date= 11 ਦਸੰਬਰ 2003|archive-url= https://web.archive.org/web/20031211235711/http://www.vam.ac.uk/vastatic/microsites/photography/photographerframe.php?photographerid=ph005|url-status= dead}} *{{cite web| last = Rudnick| first = Les| title = The photogram – a history. Photographic adventures in the creation of photogram images in the early 1800s| url = http://www.photograms.org/chapter02.html| accessdate = 11 August 2009}} euoqancot373ppnp0b9w0pi7tilzxlw 0 58779 843422 615614 2026-07-29T20:58:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843422 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੈਰਬਸਤੀਕਰਨ <br/>Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature | image = Decolonising the Mind cover.jpg | border = yes | caption = | alt = | author = ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ | title_orig = | orig_lang_code = | title_working = | translator = | illustrator = | cover_artist = | country = | language = | series = | subject = ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ—ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ | genre = ਗ਼ੈਰ-ਗਲਪ | published = 1986 | media_type = ਪ੍ਰਿੰਟ (ਪੇਪਰਬੈਕ) | pages = 114 | awards = | isbn = 0-435-08016-4 | oclc = | dewey = | congress = | preceded_by = | followed_by = | wikisource = }} '''ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੈਰਬਸਤੀਕਰਨ: ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿਆਸਤ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Decolonising the Mind: the Politics of Language in African Literature) [[ਕੀਨੀਆ|ਕੀਨੀਆਈ]] [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦ|ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ]] ਚਿੰਤਕ [[ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਗੂਗੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਤਬਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Lovesey|first=Oliver|title=Approaches to Teaching the Works of Ngũgĩ wa Thiong'o|url=https://archive.org/details/approachestoteac0000unse_g8p8|date=2012|publisher=The Modern Language Association of America|location=New York|isbn=978-1-60329-112-5|page=[https://archive.org/details/approachestoteac0000unse_g8p8/page/11 11]}}</ref> ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਨਗੂਗੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Lovesey125>{{cite book|last=Lovesey|first=Oliver|title=Ngũgĩ wa Thiong'o|url=https://archive.org/details/ngugiwathiongo00love|date=2000|publisher=Twayne Publishers|location=New York|isbn=0-8057-1695-5|page=[https://archive.org/details/ngugiwathiongo00love/page/125 125]}}</ref> ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਉੱਤਰਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਨਗੂਗੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ।<ref name="itself">{{cite book|last=Thiong'o|first=Ngũgĩ wa|title=Decolonising the Mind|date=1986|isbn=0-435-08016-4}}</ref> ==ਥੀਮ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ== ===ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ=== ਨਗੂਗੀ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ===ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ=== ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ: "ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੁੱਠੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ, ਇਤਿਹਾਸ, ਰੀਤੀਆਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਲੋਕਧਾਰਾ, ਕਲਾ, ਨ੍ਰਿਤ, ਸੰਗੀਤ, ਮੂਰਤੀ, ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜਿਊਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਸਲਵਾਦ ਫਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।"<ref name="cook on language/culture/imperialism">{{cite book|last=Cook|first=David|title=Ngũgĩ wa Thiong'o|date=1997|publisher=|location=|pages=215-7}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਗੂਗੀ ਵਾ ਥਿਉਂਗੋ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ]] pg1xdk4tfk9h3ty27fwuup4obrvs78l 0 59904 843585 832879 2026-07-29T23:47:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843585 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = [[ਦ ਰਾਈਟ ਔਨਰੇਬਲ]] |name = ਡੇਵਿਡ ਕੈਮਰਨ |honorific-suffix = ਐੱਮ ਪੀ |image = David Cameron official.jpg |alt = A man with dark hair and blue eyes, wearing a navy suit with a blue tie as well as smiling and facing to his right. |office = ਯੂਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ |monarch = [[ਐਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਦੂਜੀ]] |deputy = [[ਨਿਕ ਕਲੈੱਗ]] {{small|(2010–2015)}} |term_start = 11 ਮਈ, 2010 |term_end = |predecessor = [[ਗੌਰਡਨ ਬ੍ਰਾਊਨ]] |successor = |office1 = ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਆਗੂ |monarch1 = [[ਐਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਦੂਜੀ]] |primeminister1 = [[ਟੋਨੀ ਬਲੇਅਰ]]<br>[[ਗੌਰਡਨ ਬ੍ਰਾਊਨ]] |term_start1 = 6 December, 2005 |term_end1 = 11 May, 2010 |predecessor1 = [[ਮਾਈਕਲ ਹਾਊਅਡ]] |successor1 = [[ਹੈਰੀਅਟ ਹਾਰਮਨ]] |office2 = ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਗੂ |term_start2 = 6 ਦਸੰਬਰ, 2005 |term_end2 = |predecessor2 = [[ਮਾਈਕਲ ਹਾਊਅਡ]] |successor2 = |office3 = ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਜ ਸਕੱਤਰ |leader3 = [[ਮਾਈਕਲ ਹਾਊਅਡ]] |term_start3 = 6 ਮਈ, 2005 |term_end3 = 6 ਦਸੰਬਰ, 2005 |predecessor3 = [[ਟਿਮ ਕੌਲਿਨਜ਼]] |successor3 = [[ਡੇਵਿਡ ਵਿਲਿਟਸ]] |office4 = ਵਿਟਨੀ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਐੱਮ ਪੀ |term_start4 = 7 ਜੂਨ, 2001 |term_end4 = |predecessor4 = [[ਸ਼ੌਨ ਵੁੱਡਵਾਡ]] |successor4 = |majority4 = 25,155 (43.0%) |birth_name = ਡੇਵਿਡ ਵਿਲੀਅਮ ਡੌਨਲਡ ਕੈਮਰਨ |birth_date = {{birth date and age|1966|10|9|df=y}} |birth_place = [[ਲੰਡਨ]], ਯੂਕੇ |death_date = |death_place = |party = ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ |spouse = [[ਸਮੈਂਥਾ ਕੈਮਰਨ|ਸਮੈਂਥਾ ਸ਼ੈੱਫ਼ੀਲਡ]] {{small|(1996–ਹੁਣ)}} |children = ਆਈਵਨ{{small|(ਮਿਰਤਕ)}}<br>ਨੈਂਸੀ<br>ਆਰਥਰ<br>ਫ਼ਲੌਰੰਸ |residence = [[10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟਰੀਟ]] |alma_mater = [[ਬ੍ਰੇਜ਼ਨਜ਼ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫ਼ਡ]] |religion = ਐਂਗਲੀਕਨਵਾਦ |website = [http://www.davidcameronmp.com Official website] }} '''ਡੇਵਿਡ ਵਿਲੀਅਮ ਡੌਨਲਡ ਕੈਮਰਨ''' ({{IPAc-en|ˈ|k|æ|m|(ə)|r|ə|n}}; 9 ਅਕਤੂਬਰ 1966 ਦਾ ਜਨਮ) ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ ਜੋ 2010 ਤੋਂ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਅਤੇ 2001 ਤੋਂ ਵਿਟਨੀ ਹਲਕੇ ਦਾ ਐੱਮ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.witneyconservatives.com/person/david-cameron-mp-witney-constituency |title=David Cameron |date=6 May 2010 |publisher=Witney Conservatives |accessdate=22 December 2011 |archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111224130836/http://www.witneyconservatives.com/person/david-cameron-mp-witney-constituency |dead-url=yes }}</ref> ਇਹ 2005 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਯੂਕੇ ਦੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਗੂ ਵੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਅਗਾਂਹ ਪੜ੍ਹੋ== ;ਪੂਰੀ ਜੀਵਨੀ * {{Cite book |last=Elliott|first= Francis |last2=Hanning|first2= James |title=Cameron: Practically a Conservative |url=https://archive.org/details/cameronriseofnew0000elli_s0h6|year=2012 |publisher=Fourth Estate |isbn= 978-0-00-743642-2 }} ;ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਡੇਵਿਡ ਕੈਮਰਨ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ * {{Cite book |last=Nadler |first=Jo-Anne|authorlink=Jo-Anne Nadler |title= David Cameron: The Regeneration Game |year=2007 |publisher=Politico's Publishing |isbn= 978-1-84275-194-7 }} * {{Cite book |last=O'Hara |first=Kieron|authorlink=Kieron O'Hara |title= After Blair: David Cameron and the Conservative Tradition |url=https://archive.org/details/afterblairdavidc0000ohar |year=2007 |publisher=Icon Books |isbn= 978-1-84046-795-6 }} * {{Cite book|last=Lee, Simon |last2=Beech|first2= Matt |title= The Conservatives under David Cameron: Built to Last?|url=https://archive.org/details/isbn_9780230575653 |year=2009|publisher= Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-57565-3}} * {{Cite book|last=Snowdon |first=Peter|authorlink=Peter Snowdon |title=Back from the Brink: The Inside Story of the Tory Resurrection|url=https://archive.org/details/backfrombrinkins0000snow |year=2010|publisher=HarperPress |isbn=978-0-00-730725-8}} * {{Cite book|last=Hitchens |first=Peter|authorlink=Peter Hitchens |title=The Cameron Delusion|url=https://archive.org/details/camerondelusion0000hitc |year=2010|publisher=Continuum |isbn=978-1-4411-3505-6}} * {{Cite book|last=Jones |first=Dylan |authorlink=Dylan Jones |title=Cameron on Cameron: Conversations with Dylan Jones|url=https://archive.org/details/camerononcameron0000came |year=2010|publisher=Fourth Estate |isbn=978-0-00-728537-2}} * {{Cite book|last=Seymour |first=Richard|authorlink=Richard Seymour (writer) |title=The Meaning of David Cameron|url=https://archive.org/details/meaningofdavidca0000seym |year=2010|publisher=O Books |isbn=978-1-84694-456-7}} * {{Cite book|last=Bale |first=Tim |authorlink=Tim Bale |title=The Conservative Party: From Thatcher to Cameron|url=https://archive.org/details/conservativepart0000timb |year=2011|publisher=Polity Press |isbn=978-0-7456-4858-3}} * {{Cite book|last=Lee, Simon |last2=Beech|first2= Matt |title=The Cameron-Clegg Government: Coalition Politics in an Age of Austerity|url=https://archive.org/details/cameronclegggove0000unse |year=2011|publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-29644-2}} * {{Cite book|last=Heppell, Timothy |last2=Seawright|first2= David |title=Cameron and the Conservatives: The Transition to Coalition Government|url=https://archive.org/details/cameronconservat0000unse |year=2012|publisher= Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-31410-8}} * {{Cite book|last=[[Polly Toynbee|Toynbee, Polly]] |last2=Walker|first2= David |title=Dogma and Disarray: Cameron at Half-Time|url=https://archive.org/details/dogmadisarraycam0000toyn |year=2012|publisher=Mount Caburn Publishing|isbn=978-0-9573953-0-5}} ;ਲਿਖਤਾਂ (ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਬਾਬਤ) * {{WorldCat id|lccn-nr2007-1108}} * [http://politics.guardian.co.uk/Columnists/Archive/0,9328,649666,00.html David Cameron's columns (2001–2004)] as Conservative Party diarist at ''[[ਦ ਗਾਰਡੀਅਨ]]'' ;ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਰ * {{UK MP links | parliament = mr-david-cameron/1467 | hansard = mr-david-cameron | hansardcurr = 2439 | guardian = 6188/david-cameron | publicwhip = David_Cameron | theywork = david_cameron | record = David-Cameron/Witney/661 | bbc = 25752.stm | journalisted = david-cameron}} ;ਵੀਡੀਓ * {{C-SPAN|davidcameron}} * {{IMDb name|2090098}} ;ਖ਼ਬਰਾਂ 'ਚ * [http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/david-cameron/ David Cameron] collected news and commentary at ''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'' * Brian Wheeler, [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_news/politics/4502656.stm The David Cameron story], ''[[BBC News]]'', 6 December 2005 == ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ == {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|David Cameron|ਡੇਵਿਡ ਕੈਮਰਨ}} * [http://www.davidcameronmp.com/ David Cameron MP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424055309/http://www.davidcameronmp.com/ |date=2006-04-24 }} ''ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ'' * [http://www.number10.gov.uk/ ਨੰਬਰ ਟੈੱਨ] ਦਫ਼ਤਰੀ ਨੰਬਰ ਟੈੱਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟ * [http://www.conservatives.com/People/David_Cameron.aspx ਡੇਵਿਡ ਕੈਮਰਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327122301/http://www.conservatives.com/People/David_Cameron.aspx |date=2014-03-27 }} ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] paalgl93jeeyi3g7ctk3m6i7evd57fc 0 60438 843438 716260 2026-07-29T21:16:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843438 wikitext text/x-wiki [[File:Yin and Yang symbol.svg|thumb|ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲ਼ਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤਾਓਵਾਦੀ ਥਾਇਚੀਥੂ]] {{ਚੀਨੀ |pic= |piccap = |t={{linktext|太極圖}} |s={{linktext|太极图}} |shinjitai=太極図 |p=tàijítú |poj= |j=taai<sup>3</sup> gik<sup>6</sup> tou<sup>4</sup> |y=taai gihk tòuh |tl=thàiki̍ktôo |hiragana=たいきょくず |romaji=taikyokuzu |hangul=태극도 |rr=taegeukdo }} '''ਥਾਇਚੀਥੂ''' ਜਾਂ '''ਤਾਇਚੀਤੂ''' ([[ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ]]: {{lang|zh|太極圖}}; [[ਸਰਲ ਚੀਨੀ]]: {{lang|zh|太极图}}; [[ਪਿਨਯਿਨ]]: tàijítú; [[ਵੇਡ-ਗਾਈਲਜ਼]]: t'ai⁴chi²t'u²; ਪੰਜਾਬੀ ਤਰਜਮਾ: “ਸਰਬ-ਉੱਚ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ”) [[ਯਿਨ ਅਤੇ ਯਾਙ]] ([[ਥਾਇਚੀ]]) ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਚੀਨੀ [[ਨਿਸ਼ਾਨ]] ਹੈ। ਇਹ [[ਤਾਓਵਾਦ]] ਨਾਮਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਤਾਓਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਸੁਰਮੇਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥਾਇਚੀਥੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਨਮੂਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ S ਅਕਾਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਗੋਲ਼-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਅੱਡੋ-ਅੱਡ ਰੰਗ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੀਆਂ ਬਿੰਦੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਤਾਓਵਾਦੀ ਥਾਇਚੀਥੂ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ) ਇੱਕ ਕਾਲ਼ਾ-ਚਿੱਟਾ ਗੋਲ-ਚੱਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਦੀ ਚਿੱਟੀ ਪਿਛੋਕੜ ਉੱਤੇ ਕਾਲ਼ੀ ਬਿੰਦੀ ਅਤੇ ਕਾਲ਼ੀ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟੀ ਬਿੰਦੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਯਿਨ ਯਾਙ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ [[ਈ ਚਿਙ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜੋ ਈਸਾ ਤੋਂ 1000 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=Steininger>{{cite book|title=Historia Religionum, Volume 2 Religions of the Present|url=https://archive.org/details/historiareligion0002cjbl|author=Steininger, Hans|editor=Bleeker, C. J. and G. Widengren|publisher=[[Brill Publishers|Brill Academic Publishers]]|year=1971|isbn=90-04-02598-7|page=[https://archive.org/details/historiareligion0002cjbl/page/478 478]|quote=Most probably the oldest extant book of divination in the world, dating back to 1,000 B.C. and before.}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰਲੇ ਜੋੜ== {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|Yin Yang|ਯਿਨ ਯਾਙ}} * [http://xingyimax.com/more-about-taiji-symbols-of-ukraine-pavilion-at-expo-2010/ More about Taiji Symbols of Ukraine Pavilion at Expo 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150625060301/http://xingyimax.com/more-about-taiji-symbols-of-ukraine-pavilion-at-expo-2010/ |date=2015-06-25 }} * [http://www.estovest.net/tradizione/yinyang_en.html#t24 The "Yin-Yang" among the Insignia of the Roman Empire?] * [http://www.chinesefortunecalendar.com/YinYang.htm Where does the Chinese Yin Yang Symbol Come From?] * [http://nimpus.agilityhoster.com/others.php Conception of Tai-chi-tu-ku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419021211/http://nimpus.agilityhoster.com/others.php |date=2015-04-19 }} * [http://www.goldenelixir.com/taoism/taiji_tu.html Chart of the Great Ultimate (''Taiji tu'')] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103142733/http://www.goldenelixir.com/taoism/taiji_tu.html |date=2013-11-03 }} (from the Golden Elixir website) {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਲਟ ਕਲਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਿਸ਼ਾਨ]] nh2s9e8njbx4fv7hoqnezqmwlligw9o 0 61435 843678 753627 2026-07-30T01:25:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843678 wikitext text/x-wiki [[File:Large format camera lens.jpg|thumb|right|ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਲੈਂਸ]] '''ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ''' ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਦੀ [[ਕਲਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਜਾਂ ਕੈਮੀਕਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਕੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=The Focal Dictionary of Photographic Technologies |url=https://archive.org/details/focaldictionaryo0000spen |last= Spencer|first=D A |year=1973 |publisher=Focal Press |isbn=978-0133227192 |page=454}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਲੈਂਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰੌਸ਼ਨੀ-ਭਾਵੁਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਫੋਕਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਲੈਂਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਤਹ' ਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਚਿੱਤਰ ਸੰਵੇਦਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਹਰੇਕ ਪਿਕਸਲ ਤੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਚਾਰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸਾਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਡਿਜੀਟਲ ਚਿੱਤਰ ਫਾਈਲ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹ।. ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਅਵਗਣ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ "ਵਿਕਸਤ" ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਜਾਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਸਵੀਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਦੁਆਰਾ। ==ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੁਕਤੀ== ਸ਼ਬਦ "ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ" [[ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਯੂਨਾਨੀ]] ਸ਼ਬਦ "φωτός" (ਫ਼ੋਟੋਸ) ਭਾਵ "ਰੌਸ਼ਨੀ"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> ਅਤੇ γραφή (''ਗਰਾਫ'') "ਚਿੱਤਰ",<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> together meaning "drawing with light".<ref>{{OEtymD|photograph}}</ref> ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੋ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਇਆ। ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਕੈਂਪਿਨਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਹਰਕੂਲਸ ਫਲੋਰੇਂਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ 1834 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫ੍ਰੈਂਕੋ-ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਆਈ ਖੋਜਕਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ 1980 ਵਿੱਚ ਬੋਰਿਸ ਕੋਸੋਏ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 25 ਫਰਵਰੀ 1839 ਦੇ ਜਰਮਨ ਅਖਬਾਰ ਵੋਸੀਚੇ ਜ਼ੀਤੂੰਗ ਨੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨਾਮਕ ਲੇਖ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੋਗੂਰੇ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਪਹਿਲ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ - ਖ਼ਾਸਕਰ ਹੈਨਰੀ ਫੌਕਸ ਟਾਲਬੋਟ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੇਖ ਪਬਲਿਕ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਇਹ "ਜੇ ਐਮ." ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਰਲਿਨ ਦਾ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋਹਾਨ ਵਾਨ ਮੈਡਲਰ ਸੀ। ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਰ ਜੋਹਨ ਹਰਸ਼ੈਲ ਨੂੰ 1839 ਵਿਚ, ਟਾਲਬੋਟ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ, ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੋਨਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਇਤਿਹਾਸ== ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਕਾਢਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। 5ਵੀਂ ਅਤੇ 4ਥੀ ਸਦੀ {{ਈਪੂ}} ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਮੋਜ਼ੀ]] ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਅਰਸਤੂ]] ਅਤੇ [[ਯੂਕਲਿਡ]] ਨੇ ਪਿਨਹੋਲ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. ISBN 0-7456-2930-X</ref><ref name=krebs>{{Cite book| title = Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the Middle Ages and the Renaissance | author = Krebs, Robert E. | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 2004 | isbn = 0-313-32433-6 | url = http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20|page=20}}</ref> === ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Camera_obscura_box.jpg|thumb|ਡਰਾਇੰਗ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਅਸਪਕਰਾ।]] ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ, ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਕੈਪਚਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ. ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਓਬਸਕੁਰਾ ਦੀ ਖੋਜ (ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ "ਡਾਰਕ ਚੈਂਬਰ") ਜੋ ਇੱਕ ਸੀਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪੁਰਾਣੇ ਚੀਨ ਦੀ ਹੈ। ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਰਸਤੂ ਅਤੇ ਯੂਕਲਿਡ ਨੇ 5 ਵੀਂ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. 6 ਵੀਂ ਸਦੀ ਸਾ.ਯੁ. ਵਿਚ, ਟ੍ਰੈਲਜ਼ ਦੇ ਬਾਈਜੈਂਟਾਈਨ ਗਣਿਤ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਂਥਿਮੀਅਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੈਮਰੇ ਨੂੰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ। ਅਰਬ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਬਨ-ਅਲ-ਹੇਥਮ (ਅਲਹਜ਼ੈਨ) (965–1040) ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਅਸਪਕੁਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਸੱਚੇ ਪਿੰਨਹੋਲ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਕਾ ਦਾ ਪਤਾ ਈਬਨ ਅਲ-ਹੇਥਮ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ.।ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪਿੰਨਹੋਲ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਇੱਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਬਨ ਅਲ-ਹੈਥਮ ਨੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਓਬਸਕੁਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕਲ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਵਰਣਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਹਨੇਰਾ ਕਮਰਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸਤਹ ਦੇ ਇੱਕ ਮੋਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੋਕਲ ਪੁਆਇੰਟ ਅਤੇ ਪਿਨਹੋਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਫਾਰਮੇਟ ਪੁਆਇੰਟਸ ਨਾਲ ਮੁੱਢਲੇ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ। === Invention === [[ਤਸਵੀਰ:Nicéphore_Niépce_Oldest_Photograph_1825.jpg|left|thumb|ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਬਚੀ ਹੈਲੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਉੱਕਰੀ, 1825, ਨਿਕੋਫੋਰ ਨੀਪਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਧਾਤ ਦੀ ਪਲੇਟ ਤੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ। ਪਲੇਟ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਉੱਕਰੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੋਟੋਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਸਥਾਈ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਸੀ।]] ਪਹਿਲੀ ਸਥਾਈ ਫੋਟੋਸ਼ੈਚਿੰਗ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਸੀ ਜੋ 1822 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਖੋਜਕਾਰ ਨਿਕੋਫੋਰ ਨੀਪਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿੰਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ. ਨੀਪਸ 1825 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। 1826 ਜਾਂ 1827 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਲੇ ਗ੍ਰਾਸ ਵਿਖੇ ਵਿੰਡੋ ਤੋਂ ਵਿਯੂ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਤਸਵੀਰ ਸੀ (ਭਾਵ, ਇੱਕ ਅਸਲ-ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਓਬਸਕੁਰਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ)। [[ਤਸਵੀਰ:View_from_the_Window_at_Le_Gras,_Joseph_Nicéphore_Niépce.jpg|thumb|ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਕੈਮਰਾ ਤਸਵੀਰ, ਲੇ ਗ੍ਰਾਸ, 1826 ਜਾਂ 1827 ਦੇ ਵਿੰਡੋ ਤੋਂ ਵੇਖੋ।]] ਕਿਉਂਕਿ ਨੀਪਸ ਦੀਆਂ ਕੈਮਰੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ (ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੱਠ ਘੰਟੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਦਿਨ), ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਟੂਮੇਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਲੂਯਿਸ ਡੇਗੁਏਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਨੇਤਰਹੀਣ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਿਟੂਮੇਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਹਲਕੇ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਾਲ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਆਖਰੀ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਨੀਪਸ ਦੀ ਮੌਤ 1833 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਡੱਗੂਰੇ ਨੇ ਫਿਰ ਚਾਨਣ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹਿੱਲਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੀਪਸ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕਾ-ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥਾ ਕਰਕੇ. ਡੱਗੂਰੇ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡੇਗੁਰੀਓਟਾਇਪ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ - ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਪਲੇਟ ਵਾਲੀ ਸਤਹ ਜੋ ਕਿ ਆਇਓਡੀਨ ਭਾਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਪਾਰਾ ਭਾਫ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰਮ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਨਮਕ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ "ਸਥਿਰ" — 1837 ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸੀ. ਲੋੜੀਂਦਾ ਐਕਸਪੋਜਰ ਸਮਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ। 1838 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਗਲੀ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਡਾਗੁਏਰੇ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੀ: ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਬੁਲੇਵਰਡ 'ਤੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਿਹੜਾ ਉਜਾੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਜਿਸ ਦੇ ਬੂਟ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਨ -ਮਿੰਟ-ਲੰਮੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ. ਡੱਗੂਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 7 ਜਨਵਰੀ 1839 ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਸਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ. ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਡੱਗੂਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ 19 ਅਗਸਤ 1839 ਨੂੰ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਰਾਬਰਟ ਕੁਰਨੇਲੀਅਸ ਨੂੰ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਚਣ ਵਾਲੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ ਲੈਣ ਦੇ ਨਾਲ। [[ਤਸਵੀਰ:Latticed_window_at_lacock_abbey_1835.jpg|left|thumb|1835 ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਫੌਕਸ ਟਾਲਬੋਟ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਲੱਕੌਕ ਐਬੇ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ ਵਾਲੀ ਖਿੜਕੀ. ਇਥੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ, ਇਹ ਇੱਕ ਕੈਮਰਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।]] ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ, ਹਰਕਿਊਲਸ ਫਲੋਰੈਂਸ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ 1832 ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ-ਲੂਣ-ਅਧਾਰਤ ਕਾਗਜ਼ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ' ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੋਜਕਾਰ, ਵਿਲੀਅਮ ਫੌਕਸ ਟਾਲਬੋਟ, 1834 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਕੱਚੇ ਪਰ ਵਾਜਬ ਹਲਕੇ ਤੇਜ਼ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ. ਜਨਵਰੀ 1839 ਵਿੱਚ ਡਾਗੁਏਰੇ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਾਲਬੋਟ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੁਣ ਤਕ ਦਾ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਦੂਜੀ ਪ੍ਰੀ-ਡੱਗੂਰੀਓਟਾਈਪ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਟੈਲਬੋਟ ਦੀ ਕਾਗਜ਼-ਅਧਾਰਤ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਘੰਟਿਆਂ-ਲੰਬੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ 1840 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੈਲੋਟਾਈਪ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਸਲ ਅਤੇ ਕੈਲੋਟਾਈਪ ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਟੈਲਬੋਟ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਡੱਗੂਏਰੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕਾਪੀਆਂ ਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਰਸਾਇਣਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੱਗੂਰੀਓਟਾਈਪਸ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣ ਦੁਆਰਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੇਲਬੋਟ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਛੋਟੇ ਕਾਗਜ਼ ਉਕਰਿਅਲ ਵਿੰਡੋ ਦੇ ਨੈਗੇਟਿਵ ਲੈਕੌਕ ਐਬੇ ਵਿਚ, ਕੈਮਰਾ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਜਿਸਨੇ ਉਸ ਨੇ 1835 ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕੈਮਰਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਵੇ। === ਫ਼ਿਲਮ === [[ਤਸਵੀਰ:Undeveloped_film.png|right|thumb|ਨਾ-ਵਿਕਸਿਤ ਅਰਿਸਤਾ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵ੍ਹਾਈਟ ਫਿਲਮ, ਆਈਐਸਓ 125/22 °]] ਹੁਰਟਰ ਅਤੇ ਡ੍ਰਫੀਲਡ ਨੇ 1876 ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਇਮੂਲੇਸਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ 'ਤੇ ਪਾਇਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ. ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਫਿਲਮ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਲਚਕਦਾਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਰੋਲ ਫਿਲਮ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਜਾਰਜ ਈਸਟਮੈਨ, ਕੋਡਕ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੁਆਰਾ 1885 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਲ "ਫਿਲਮ" ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪਰਤ ਸੀ। ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਚਿੱਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਰਤ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਜਿਲੇਟਿਨ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਰੋਲ ਫਿਲਮ 1889 ਵਿੱਚ ਆਈ. ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਸੈਲੂਲੋਜ ("ਸੈਲੂਲੋਇਡ") ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਫਿਲਮ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਲੂਲੋਜ਼ ਐਸੀਟੇਟ ਜਾਂ "ਸੇਫਟੀ ਫਿਲਮ" ਕੋਡਕ ਦੁਆਰਾ 1908 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਫਿਲਮ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖਤ, ਥੋੜਾ ਵਧੇਰੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਸਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਸਨ। ਤਬਦੀਲੀ ਐਕਸ-ਰੇ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ 1933 ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੇਫਟੀ ਫਿਲਮ ਹਮੇਸ਼ਾ 16 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਅਤੇ 8 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਘਰੇਲੂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਫਿਲਮ ਥੀਏਰੀ 35 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ 1951 ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤਕ ਫਿਲਮਾਂ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਰਹੀਆਂ ਜਦੋਂ ਡਿਜੀਟਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਫਾਰਮੈਟ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਡਿਜੀਟਲ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਅਧਾਰਿਤ ਫੋਟੋਆਂ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ "ਲੁੱਕ" ਸੰਭਾਵਤ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਸਪੈਕਟਰਲ ਅਤੇ ਟੋਨਲ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ (ਐਸ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਘਣਤਾ ਤੋਂ ਟੂ-ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ (ਐਚ ਐਂਡ ਡੀ ਕਰਵ) ਫਿਲਮ ਬਨਾਮ ਲੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਕਰ ਨਾਲ) ਡਿਜੀਟਲ ਸੀਸੀਡੀ ਸੈਂਸਰਾਂ ਲਈ) ਰੈਜ਼ੋਲਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਟੋਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ। === ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ === [[ਤਸਵੀਰ:Dark_room.jpg|thumb|ਸੇਫਲਾਈਟ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਡਾਰਕ ਕਮਰਾ।]] ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ, ਜਾਂ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸੀ. ਰੰਗੀਨ ਫ਼ਿਲਮ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਹੀ, ਇਸਦੀ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਇਸਦੇ "ਕਲਾਸਿਕ" ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਦਿੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ. ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਧੁਨ ਅਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ ਕਿ ਇਕਸਾਰ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਾਲੀਆਂ, ਗੋਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਰੰਗਤ ਦੇ ਰੰਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ. ਸਾਈਨੋਟਾਈਪ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨੀਲੇ ਟਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਲਬੂਮਨ ਪ੍ਰਿੰਟ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 170 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਧੁਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਕੁਝ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤੇ ਸਿਲਵਰ-ਹੈਲਾਈਡ-ਅਧਾਰਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਿਤ ਆਰਕਾਈਵ ਸਥਾਈਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ. ਕੁਝ ਪੂਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਡਿਜੀਟਲ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਨਤੀਜੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਿਰਮਾਤਾ ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਨੂੰ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਜਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਡਿਸਪਲੇਅ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ; ਕਈ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਟੋਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੰਗ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਕਸਾਰ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਲਾਤਮਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰੇ ਕੋਲ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰ ਸੰਪਾਦਨ ਸਾੱਫਟਵੇਅਰ ਆਰ ਬੀ ਜੀ ਕਲਰ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ। === ਰੰਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Tartan_Ribbon.jpg|thumb|ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰ 1855 ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1861 ਵਿੱਚ ਥੌਮਸ ਸੱਟਨ ਦੁਆਰਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ. ਵਿਸ਼ਾ ਇੱਕ ਰੰਗੀਨ, ਟਾਰਟਨ ਪੈਟਰਨ ਵਾਲਾ ਰਿਬਨ ਹੈ।]] ਰੰਗ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਖੋਜ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. ਰੰਗ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਐਕਸਪੋਜਰਾਂ (ਘੰਟੇ ਜਾਂ ਕੈਮਰੇ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈ ਦਿਨ) ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਫੋਟੋ ਨੂੰ "ਠੀਕ" ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਪੱਕੇ ਰੰਗ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤਿੰਨ ਰੰਗ-ਵੱਖਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ 1861 ਵਿੱਚ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇਮਜ਼ ਕਲਰਕ ਮੈਕਸਵੈਲ ਨੇ 1855 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਮੈਕਸਵੈਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲੈਣਾ ਸੀ ਲਾਲ, ਹਰੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਫਿਲਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ. ਇਹ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੈਨਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਫਿਲਟਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਰੰਗ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲ ਤਰੀਕਾ. ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰੰਗ ਛਾਪਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਕਾਰਬਨ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰੰਗ ਪ੍ਰਜਨਨ ਦਾ ਇੱਕ ਘਟਾਓਣਾਤਮਕ ਤਰੀਕਾ ਜੋ 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਲੂਯਿਸ ਡੁਕੋਸ ਡੂ ਹੌਰਨ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Colonel_William_Willoughby_Verner,_Sanger_Shepherd_process,_by_Sarah_Acland_1903.png|left|thumb|ਰੰਗ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕੋਡਾਚ੍ਰੋਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਭਵ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਐਂਜਲਿਨਾ ਐਕਲੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ 1903 ਪੋਰਟਰੇਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ, ਲੰਬੇ ਐਕਸਪੋਜਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।]] ਰੂਸੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸਰਗੇਈ ਮਿਖੈਲੋਵਿਚ ਪ੍ਰੋਕੁਡੀਨ-ਗੋਰਸਕੀ ਨੇ ਇਸ ਰੰਗ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੈਮਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਰੰਗ-ਫਿਲਟਰ ਕੀਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਲੇਟ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਐਕਸਪੋਜਰਸ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਰੰਗ "ਫ੍ਰਿੰਜ" ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਛਾਪੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਦੇ ਭੂਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਰੰਗ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਛੇੜਛਾੜ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੀਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਨ, ਸਿਰਫ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਹਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਲ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਨ। 1873 ਵਿੱਚ ਫੋਟੋ ਕੈਮਿਸਟ ਹਰਮਨ ਵੋਗੇਲ ਦੁਆਰਾ ਰੰਗਤ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਹਰੇ, ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਸੰਭਵ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਿਆ ਰੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਚਲ ਰਹੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਰੰਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਲੰਬੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਰੰਗ ਦੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੀਲੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਸਿਰਫ ਹਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਥੋੜੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਅਤੇ ਲਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਭਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੁਆਰਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1873 ਵਿੱਚ ਫੋਟੋ ਕੈਮਿਸਟ ਹਰਮਨ ਵੋਗੇਲ ਦੁਆਰਾ ਰੰਗਤ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਹਰੇ, ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਸੰਭਵ ਕਰ ਦਿੱਤਾ. ਰੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਿਆ ਰੰਗ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਚਲ ਰਹੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ ਰੰਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਲੰਬੇ ਐਕਸਪੋਜਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਵਿਵਹਾਰਕਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। == ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ == ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਸਦਕਾ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਲਾ ਦੀ ਇਸ ਸਿਨਫ਼ ਨਾਲ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1840 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਿਆ। ਦਰਅਸਲ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਪਰ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਮਾਜ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਸਤੇ ਫੋਟੋਗਰਾਫਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾ ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਫੋਟੋਗਰਾਫਰਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਰਾਸਤ, ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ, ਮੰਦਰਾਂ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ। 1847 ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਆਰਮ ਸਟੋਨ ਨੇ ਅਜੰਤਾ-ਐਲੋਰਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਿਤਾਬ ਛਪਵਾਈ। 1855 ਵਿੱਚ ਟੌਮਸ ਬਿਗਜ਼ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਆਰਟਿਲਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੀਜਾਪੁਰ, ਅਹੋਲ, ਬਾਦਾਮੀ ਆਦਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ।<ref>{{Cite news|url=https://www.punjabitribuneonline.com/2018/08/%E0%A8%AD%E0%A8%BE%E0%A8%B0%E0%A8%A4%E0%A9%80-%E0%A8%AB%E0%A9%8B%E0%A8%9F%E0%A9%8B%E0%A8%97%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%AB%E0%A9%80-%E0%A8%A6%E0%A8%BE-%E0%A8%AA%E0%A8%BF%E0%A8%A4%E0%A8%BE%E0%A8%AE/|title=ਭਾਰਤੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ|last=ਜਸਪਾਲ ਕਮਾਣਾ|first=|date=2018-08-25|work=Tribune Punjabi|access-date=2018-08-28|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=en-US}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਲਾਲਾ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਮੁਲਕ ਦੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨਾਂ ਹੈ।<ref name="krebs" /> ==ਕੈਮਰੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ== <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਕੈਮਰਾ File:Box Camera.jpg|ਪੋਆਇੰਟ ਐਂਡ ਸ਼ੂਟ ਕੈਮਰਾ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 1910ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg| 1922 ਤੋਂ ਕੋਡੈਕ ਦਾ File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|ਲੇਸੀਆ 135 ਫ਼ਿਲਮ ਕੈਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, 1932 File:Contax-s.jpg|1949 ਦਾ ਕੋਂਟੈਕਸ ਐਸ(Contax S) - ਐਸਐਲਆਰ(SLR) File:Polaroid Colorpack 80.jpg|ਪੋਲਰੋਇਡ ਕਲਰਪੈਕ, {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg| ਕੈਨਨ ਇਕਸਸ(Canon Ixus) ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਮਰਾ, {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 2000. File:Capas-d1.jpg|ਨਿਕੋਨ ਡੀ1 (Nikon D1), ਪਹਿਲਾ ਡਿਜੀਟਲ ਐਸਐਲਆਰ(SLR), {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 2000 File:Phone photography.jpg|ਕੈਮਰੇ ਵਾਲਾ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ, {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 2010 </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ]] 9s2yli7311vv8xpdlh4vnpx05k90pj4 0 61643 843385 467982 2026-07-29T20:17:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843385 wikitext text/x-wiki {{ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ (ਗਰੁੱਪ 4)}} '''ਗਰੁਪੱ 4 ਤੱਤ''' [[ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ]] TiO<sub>2</sub>, [[ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ]] ZrO<sub>2</sub>, [[ਹਾਫ਼ਨੀਅਮ]] HfO<sub>2</sub>, ਅਤੇ [[ਰਦਰਫ਼ੋਰਡੀਅਮ]] Rf ਤੱਤ ਹਨ। ਇਹ ਗਰੁੱਪ [[ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] ਦੇ d-ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹਨ ਇਹ ਸਾਰੀਆ ਸਖ਼ਤ ਧਾਤਾਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਚੌਥਾ ਤੱਤ [[ਰਦਰਫ਼ੋਰਡੀਅਮ]] ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ [[ਆਈਸੋਟੋਪ]] [[ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ]] ਹਨ। ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਅਗਲਾ ਤੱਤ ਅਣਪੈਂਥੇਕਸੀਅਮ (Uph) ਅਤੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।<ref name="Holl">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|pages=[https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho/page/1056 1056]–1057|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|first = Arnold F.|last = Holleman|last2= Wiberg|first2=Egon|last3=Wiberg|first3=Nils|language = German}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== ਸਮਾਂ [[1791]]-[[1795]] ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਗਰੇਗੋਰ, ਫ਼੍ਰਾਂਜ਼ ਜੋਸਫ ਮੁਲਰ ਅਤੇ ਮਰਟਿਨ ਹੈਂਰਿਚ ਕਲਾਪਰੋਥ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ]] ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਪਰੋਥ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ [[ਯੂਨਾਨ]] ਦੇ ਟਾਈਟਨ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਹੀ [[ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ]] ਦੀ ਖੋਜ ਜ਼ਿਰਕੋਨ ਖ਼ਣਿਜ ਤੋਂ 1789 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਜ਼ਿਰਕੋਨੇਰਦਾ ਸੀ। 1869 ਵਿੱਚ [[ਦਮਿਤਰੀ ਇਵਾਨੋਵਿੱਚ ਮੈਂਡਲੀਵ]] ਨੇ [[ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] ਦੀ ਤਰਤੀਵ ਸਮੇਂ [[ਹਾਫ਼ਨੀਅਮ]] ਦੀ ਭਵਿਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। [[ਹੈਨਰੀ ਮੋਸੇਲੇ]] ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਐਕਰੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅੰਕ 72 ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ [[ਲੁਟੇਸ਼ੀਅਮ]] ਅਤੇ [[ਟੈਂਟਲਮ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ। [[ਡਿਰਕ ਕੋਸਟਰ]] ਅਤੇ ਜਿਉਰਜ਼ ਵੋਨ ਹੇਵੈਸੀ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿਰਕੋਨੀਅਮ ਕੱਚੀ ਧਾਤ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ। Hafnium was discovered by the two in 1923 ਵਿੱਚ [[ਕੋਪਰਨਹੈਗਨ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ। ==ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਗਿਆਨ== ਇਸ ਗਰੁਪੱ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਬਾਹਰੀ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਦੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਭ ਦਾ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੁਣ ਸਮਾਨ ਹਨ। {| class="wikitable" |- ![[ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅੰਕ|Z]] !! [[ਤੱਤ]] !! [[ਇਲੈਨਟ੍ਰਾਨ ਸੈੱਲ]] ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਤਰਤੀਬ]] |- | 22|| [[ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ]]|| 2, 8, 10, 2 |- | 40|| [[ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ]]|| 2, 8, 18, 10, 2 |- | 72|| [[ਹਾਫ਼ਨੀਅਮ]]|| 2, 8, 18, 32, 10, 2 |- | 104|| [[ਰਦਰਫ਼ਰਡੀਅਮ]]|| 2, 8, 18, 32, 32, 10, 2 |} ==ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ== {| class="wikitable centered" style="text-align:center;" |+ਗਰੁੱਪ 4 ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ! ਨਾਮ ! [[ਟਾਈਟੇਨੀਅਮ]] ! [[ਜ਼ਰਕੋਨੀਅਮ]] ! [[ਹਾਫ਼ਨੀਅਮ]] ! [[ਰਦਰਫ਼ੋਰਡੀਅਮ]] |- | style="background:lightgrey; text-align:left;"|[[ਪਿਘਲਣ ਦਰਜਾ]] | 1941 K (1668&nbsp;°C)|| 2130 K (1857&nbsp;°C)|| 2506 K (2233&nbsp;°C)|| 2400 K (2100&nbsp;°C)? |- | style="background:lightgrey; text-align:left;"|[[ਉਬਾਲ ਦਰਜਾ]] | 3560 K (3287&nbsp;°C)|| 4682 K (4409&nbsp;°C)|| 4876 K (4603&nbsp;°C)|| 5800 K (5500&nbsp;°C)? |- | style="background:lightgrey; text-align:left;"|[[ਘਣਤਾ]] | 4.507 g·cm<sup>−3</sup>|| 6.511 g·cm<sup>−3</sup>|| 13.31 g·cm<sup>−3</sup>|| 23.2 g·cm<sup>−3</sup>? |- | style="background:lightgrey; text-align:left;"|ਦਿੱਖ | ਚਾਂਦੀ ਧਾਤਵੀ|| ਚਾਂਦੀ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ|| ਚਾਂਦੀ ਰੰਗਾ ਧੁਏ ਵਰਗਾ|| ? |- | style="background:lightgrey; text-align:left;"|[[ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅਰਧ ਵਿਆਸ]] | 140 pm|| 155 pm|| 155 pm|| 150 pm? |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੱਤ ਡੱਬਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ol7yt0ma73hyozmg0zljlj5kv0p9ixm 0 61671 843346 277395 2026-07-29T19:36:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843346 wikitext text/x-wiki {{ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ (ਗਰੁੱਪ 5)}} '''ਗਰੁੱਪ 5 ਤੱਤ''' [[ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] ਵਿੱਚ [[ਵੈਨੇਡੀਅਮ]], [[ਨਿਓਬੀਅਮ]], [[ਟੈਟਲਮ]] ਅਤੇ [[ਡੂਬਨੀਅਮ]] ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ ਵਿੱਚ d-ਬਲਾਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧਾਤਾਂ ਹਨ। ਚੌਥਾ [[ਡੂਬਨੀਅਮ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦੇ [[ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ]] ਤੱਤ [[ਡੂਬਨੀਅਮ-268]] ਜੋ ਸਾਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ ਦੀ [[ਅਰਧ ਆਯੂ ਉਮਰ]] 29 ਘੰਟੇ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਤੱਕ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਤੱਤ ਅਣਪੈਂਟਪੈਂਟਟੀਅਮ (Upp) ਜਾਂ ਅਣਪੈਂਟਸੈਪਟੀਅਮ (Ups)। == ਗੁਣ== ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਤਰਤੀਬ]] ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਤੱਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਸੈੱਲ ਦੋ ਦੋ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ]] ਹਨ ਪਰ [[ਨਿਓਬੀਅਮ]] ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। {| class="wikitable" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" |- ![[ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਅੰਕ|Z]] !! [[ਤੱਤ]] !!ਸੂਤਰ !! [[ਪਿਘਲਣ ਦਰਜਾ]]!![[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਤਰਤੀਬ]] |- | 23|| ਵੈਨੇਡੀਅਮ||V||1910&nbsp;°C|| 2, 8, 11, 2 |- | 41||ਨਿਓਬੀਅਮ|| Nb||2477&nbsp;°C|| 2, 8, 18, 12, 1 |- | 73|| ਟੈਂਟਲਮ|| Ta||3017&nbsp;°C||2, 8, 18, 32, 11, 2 |- | 105|| ਡੂਬਨੀਅਮ||Db||?||2, 8, 18, 32, 32, 11, 2 |} ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇ: [[ਵੈਨੇਡੀਅਮ]] ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਹਨ: ਵੈਨੇਡੀਅਮ(II) ਆਕਸਾਈਡ, ਵੈਨੇਡੀਅਮ(III) ਆਕਸਾਈਡ, ਵੈਨੇਡੀਅਮ(IV) ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਵੈਨੇਡੀਅਮ(V) ਆਕਸਾਈਡ, ਨਿਓਬੀਅਮ ਦੇ ਆਕਸਾਈਡ ਹਨ: ਨਿਓਬੀਅਮ(II) ਆਕਸਾਈਡ, ਨਿਓਬੀਅਮ(IV) ਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਨਿਓਬੀਅਮ(V) ਆਕਸਾਈਡ, ਪਰੰਤੂ ਟੈਂਟਲਮ(V) ਆਕਸਾਈਡ ਹੀ ਹੈ।<ref name="Holl">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url = https://archive.org/details/lehrbuchderanorg0000afho|first = Arnold F.|last = Holleman|last2=Wiberg|first2=Egon|last3=Wiberg|first3=Nils|language = German}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੱਤ ਡੱਬਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] p01g58ccujcojz4670mdrch4731r8s3 0 61821 843517 821707 2026-07-29T22:38:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843517 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = ਮਿਰਗੀ | Image = Spike-waves.png | Caption = Generalized 3 Hz spike and wave discharges on an electroencephalogram | Field = [[Neurology]] | ICD10 = {{ICD10|G|40||g|40}}-{{ICD10|G|41||g|40}} | ICD9 = {{ICD9|345}} | MedlinePlus = 000694 | eMedicineSubj = neuro | eMedicineTopic = 415 | DiseasesDB = 4366 | MeshID = D004827 }} '''ਮਿਰਗੀ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Epilepsy''' ({{lang-grc|ἐπιλαμβάνειν||ਫੜ੍ਹ ਲੈਣਾ, ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਣਾ}}<ref name=magiorkinis_2010>{{cite journal | author=Magiorkinis E, Kalliopi S, Diamantis A | title=Hallmarks in the history of epilepsy: epilepsy in antiquity | journal=Epilepsy & behavior: E&B | volume=17 | issue=1 | pages=103–108 |date=January 2010 | doi=10.1016/j.yebeh.2009.10.023 | pmid=19963440}}</ref>) ਘਾਤਕ ਤੰਤੂ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੌਰੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।<ref name=NEJM2003>{{cite journal | author = Chang BS, Lowenstein DH | title =Epilepsy | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-09-25_349_13/page/1256 | year = 2003 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 349 | issue = 13 | pages = 1257–66 | doi = 10.1056/NEJMra022308 | pmid = 14507951}}</ref><ref name="Fisher2014" /> ਇਹ ਦੌਰੇ ਥੋੜੇ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸਨ।<ref name=WHO2012/> ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਨ ਨਜਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।<ref name=NEJM2003/> ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਪਏ ਦੌਰੇ ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।<ref name=Fisher2005/> ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਬਿਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੌਰਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਕੁ ਮਿੰਟਾਂ ਤਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਸੱਟ, [[ਸਟਰੋਕ]], [[ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਰਸੌਲੀ]], ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ [[ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਆਦਤ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੈਨੇਟਿਕ ਮਿਊਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।<ref name="Longo 2012">{{cite book |last1=Longo |first1=Dan L |title=Harrison's principles of internal medicine |url=https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2 |year=2012 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-07-174887-2 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2/page/3258 3258] |edition=18th|chapter=369 Seizures and Epilepsy}}</ref> ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਦੌਰੇ ਉਦੋਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲਈ ਖਲਬਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Fisher2005>{{cite journal| author = Fisher R, van Emde Boas W, Blume W, Elger C, Genton P, Lee P, Engel J| title = Epileptic seizures and epilepsy: definitions proposed by the International League Against Epilepsy (ILAE) and the International Bureau for Epilepsy (IBE)| journal = Epilepsia| volume = 46| issue = 4| pages = 470–2| year = 2005| pmid = 15816939| url = http://www.blackwell-synergy.com/doi/full/10.1111/j.0013-9580.2005.66104.x| doi = 10.1111/j.0013-9580.2005.66104.x}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਮਿਰਗੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰੋਗ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਰਗੀ ਵਰਗੇ ਦੌਰੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਰੀਜ ਇੱਕ ਜਿਹੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਰੋਗ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਤੇਜ। ਇਹ ਇੱਕ ਆਮ ਰੋਗ ਹੈ ਜੋ ਲਗਪਗ ਸੌ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਲੱਛਣ== [[File:Epilpesia.ogv|thumb|An instructional video about epileptic seizures]] [[File:Bittentongue.JPG|thumb|A bite to the tip of the tongue due to a seizure]] ਮਿਰਗੀ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੌਰੇ ਪੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=Adult2006>{{cite journal|last=Duncan|first=JS|author2=Sander, JW|author3=Sisodiya, SM|author4=Walker, MC|title=Adult epilepsy.|journal=Lancet|date=1 April 2006|volume=367|issue=9516|pages=1087–100|pmid=16581409|url=http://www.acutemed.co.uk/docs/Epilepsy,%20Lancet%204-06.pdf|doi=10.1016/S0140-6736(06)68477-8|access-date=17 ਜੂਨ 2015|archive-date=24 ਮਾਰਚ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130324031646/http://www.acutemed.co.uk/docs/Epilepsy%2C%20Lancet%204-06.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਦੌਰੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਗੱਲ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Adult2006/>{{sfnp |National Clinical Guideline Centre|2012|p=21–28}} ਦੌਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗੀ ਸੰਤੁਲਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੜਬੜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਲੜਖੜਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਹਰੇ, ਹੱਥ ਜਾਂ ਪੈਰ ਉੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੌਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣਾ, ਡਿੱਗ ਪੈਣਾ, ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝਟਕੇ ਆਉਣਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 30 ਕੁ ਸੈਕਿੰਡ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਆਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਰੀਜ਼ ਦਾ ਸਾਹ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਥ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਖਾਨਾ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਝਟਕੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਝੱਗ ਵਗਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਨੀਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਤੋਂ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਤਕ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਰੀਜ਼ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਰਧ ਸੁਪਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਸ਼ਖੀਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਤਸ਼ਖੀਸ਼ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਸਰਾਬ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਇਲੈਕਟਰੋਲਾਈਟ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗੱਲ ਤਾਂ ਦੌਰੇ ਦਾ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣੀ।<ref name="Longo 2012" /> ਇਸਦਾ ਪਤਾ [[ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਚਿੱਤਰ]] ਲੈਣ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਟੈਸਟ ਕ੍ਰ੍ਕਰ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Longo 2012"/> ਮਿਰਗੀ ਦੀ ਅਕਸਰ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟਰੋਏਨਸੇਫਾਲੋਗਰਾਮ]] (ਈਈਜੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਆਮ ਟੈਸਟ ਵੀ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।<ref name="Longo 2012"/> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ]] ad138cv9dbyunifdyokel9wp1ai6kgk 0 61835 843435 618372 2026-07-29T21:13:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843435 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ | image=Darnley_stage_3.jpg|caption=ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ([[Circa|c.]]1575) | moretext = ([[Style of the English sovereigns|more...]]) | reign = 17 ਨਵੰਬਰ 1558– <br>24 ਮਾਰਚ 16ਵੀਂ03 | coronation = [[15 ਜਨਵਰੀ]] [[1559]] | predecessor = [[ਮੈਰੀ ਪਹਿਲੀ]] ਅਤੇ [[ਫਿਲੀਪ]] | pre-type = Predecessors | successor = ਜੇਮਸ ਛੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ | house = [[ਟਉਡਰ ਰਾਜਵੰਸ਼]] | father=[[ਹੈਨਰੀ ਅਠਵਾਂ]]|mother=[[ਐਨੀ ਬੋਲਿਨ]] | birth_date=7 ਸਤੰਬਰ 1533|birth_place=[[ਪਲੈਸਟਿਨਾ ਪੈਲੇਸ]], [[ਗਰੀਨਵਿਚ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_date={{death date and age|16ਵੀਂ03|3|24|1533|9|7|df=y}} |death_place=[[ਰਿਚਮੰਡ ਪੈਲੇਸ]], [[ਸਰੇ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] |burial_date=[[28]] [[ਅਪਰੈਲ]] [[16ਵੀਂ03]] |burial_place=[[ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ]] | signature = Autograph of Elizabeth I of England.svg | religion = [[ਐਂਗਲੀਕਨ]] }} '''ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਪਹਿਲੀ''' [[17 ਨਵੰਬਰ]] [[1558]] ਤੋਂ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਤੱਕ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਦੀ [[ਰਾਣੀ]] ਰਹੀ। ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਟਉਡਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰੀ ਸਮਰਾਟ ਰਹੀ। ਇਹ [[ਇੰਗ੍ਲੈੰਡ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਨਰੀ (ਅੱਠਵਾਂ)|ਹੈਨਰੀ ਅਠਵੇਂ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਪਤਨੀ [[ਐਨੀ ਬੋਲਿਨ|ਐਨ ਬੋਲਿਨ]] ਤੋਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਢਾਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਐਨ ਦੇ [[ਵਿਆਹ]] ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਅਠਵੇਂ ਨਾਲ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ==ਮੁਢੱਲਾ ਜੀਵਨ== [[File:Henry VIII and Anne Boleyn.png|thumb|upright=1.3|left|Elizabeth's parents, [[Henry VIII]] and [[Anne Boleyn]]. Anne was executed within three years of Elizabeth's birth.]] ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਦਾ ਜਨਮ [[7 ਸਤੰਬਰ]] [[1533]] ਨੂੰ [[ਗਰੀਨਵਿੱਚ ਪੈਲੇਸ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੇ ਨਾਂ [[ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਆਫ਼ ਯਾਰਕ]] ਅਤੇ [[ਅਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਹਾਵਰਡ]] ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੀਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈਨਰੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, ਐਨ ਬੋਲੇਨ ਸੀ। ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਤਖਤ ਦੀ ਵਾਰਿਸ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਤਰੇਈ ਭੈਣ, ਮੈਰੀ, ਇੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਗੁਆ ​​ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਮਰਿਅਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੈਥਰੀਨ ਆਫ਼ ਅਰਾਗੋਨ ਨਾਲ, ਐਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਵਾਰਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਅਤੇ ਟਿਓਰਡਰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 10 ਸਤੰਬਰ 1533 ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਲਿਆ; ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਥਾਮਸ ਕ੍ਰੈਨਮਰ, ਮਾਰਕੈਸ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਟਰ, ਡਚੇਸ ਆਫ਼ ਨੌਰਫੋਕ, ਅਤੇ ਡੌਰਸੇਟ ਦੀ ਡਾਵੇਜਰ ਮਾਰਚਿਓਨੇਸ ਉਸ ਦੇ ਗੌਡਪੈਰੈਂਟਸ ਵਜੋਂ ਖੜੇ ਸਨ। ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਵਿਸਕਾਉਂਟ ਰੌਚਫੋਰਡ, ਲਾਰਡ ਹਸੀ, ਲਾਰਡ ਥਾਮਸ ਹਾਵਰਡ ਅਤੇ ਈਫਿੰਗਹੈਮ ਦੇ ਲਾਰਡ ਹਾਵਰਡ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Stanley, Earl of Derby |first=Edward |title=Correspondence of Edward, Third Earl of Derby, During the Years 24 to 31 Henry VIII.: Preserved in a Ms. in the Possession of Miss Pfarington, of Worden Hall, Volume 19 |date=1890 |publisher=Chetham Society |page=89}}</ref> ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੋ ਸਾਲ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ 19 ਮਈ 1536 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਕੈਥਰੀਨ ਆਫ਼ ਅਰਾਗਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਨ ਬੋਲੇਨ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਜੇਨ ਸੀਮੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਜੋ 1537 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਐਡਵਰਡ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ, ਐਡਵਰਡ, ਸਿੰਘਾਸਣ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਵਾਦਤ ਵਾਰਸ ਸੀ। ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮ, ਜਾਂ ਬਪਤਿਸਮਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[File:El bieta I lat 13.jpg|thumb|A rare portrait of Elizabeth prior to her accession, attributed to [[William Scrots]]. It was painted for her father in {{Circa}} 1546.]] ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗਵਰਨੈਸ, ਮਾਰਗਰੇਟ ਬ੍ਰਾਇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਹ "ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਰਮ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਸੀ।"<ref>Somerset, 11. Jenkins (1957), 13</ref> ਕੈਥਰੀਨ ਚੈਂਪਰਨੌਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕੈਥਰੀਨ "ਕੈਟ" ਐਸ਼ਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨੂੰ 1537 ਵਿੱਚ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੀ ਗਵਰਨੈਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1565 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਹ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੀ ਦੋਸਤ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਲੀਅਮ ਗ੍ਰਿੰਡਲ 1544 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਿਆ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਲਿਖ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਗ੍ਰਿੰਡਲ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਅਧਿਆਪਕ, ਉਸ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਕੈਥਰੀਨ ਪਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਇਤਾਲਵੀ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Seth Sanders">{{Cite news |last=Seth Sanders |date=10 October 2002 |title=Book of translations reveals intellectualism of England's powerful Queen Elizabeth I |publisher=University of Chicago Chronicle |url=http://chronicle.uchicago.edu/021010/elizabeth.shtml |url-status=live |access-date=9 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228063115/http://chronicle.uchicago.edu/021010/elizabeth.shtml |archive-date=28 December 2019}}</ref> ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਤੀਨੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਸੇਰੋ ਦੇ ਪ੍ਰੋ ਮਾਰਸੇਲੋ, ਬੋਏਥੀਅਸ ਦਾ ਡੀ ਕੰਸੋਲੇਸ਼ਨ ਫਿਲਾਸਫੀਆ, ਪਲੂਟਾਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਐਨਾਲਸ ਆਫ਼ ਟੈਸੀਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲੈਮਬੈਥ ਪੈਲੇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੋਂ ਟੈਸੀਟਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਅਰੰਭਕ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, 2019 ਵਿੱਚ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Rosie McCall |date=29 November 2019 |title=Mystery author of forgotten Tacitus translation turns out to be Elizabeth I |url=https://www.newsweek.com/mystery-author-forgotten-tacitus-translation-elizabeth-i-1474704 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110110438/https://www.newsweek.com/mystery-author-forgotten-tacitus-translation-elizabeth-i-1474704 |archive-date=10 January 2020 |access-date=9 January 2020 |publisher=Newsweek}}</ref><ref>{{Cite news |last=Guy Faulconbridge |date=29 November 2019 |title=Elizabeth I revealed as the translator of Tacitus into English |publisher=Reuters |url=https://uk.reuters.com/article/uk-britain-royals-elizabethi/elizabeth-i-revealed-as-the-translator-of-tacitus-into-english-idUKKBN1Y30Y6 |url-status=live |access-date=9 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224041110/https://uk.reuters.com/article/uk-britain-royals-elizabethi/elizabeth-i-revealed-as-the-translator-of-tacitus-into-english-idUKKBN1Y30Y6 |archive-date=24 December 2019}}</ref> 1548 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿੰਡਲ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ, ਰੋਜਰ ਅਸਚਮ, ਇੱਕ ਹਮਦਰਦ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਣਾ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਅਗਾਂਤਾ ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਗਿਆਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਸਚਮ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ 1550 ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੈਲਸ਼, ਕਾਰਨੀਸ਼, ਸਕੌਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਬੋਲਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਵੇਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਨੇ 1603 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਇਹਨਾਂ [ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ] ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।"<ref>[http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=95577 "Venice: April 1603"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140413182850/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=95577 |date=13 April 2014}}, ''Calendar of State Papers Relating to English Affairs in the Archives of Venice'', Volume 9: 1592–1603 (1897), 562–570. Retrieved 22 March 2012.</ref> ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਾਰਕ ਸਟੋਇਲ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਲੀਅਮ ਕਿਲੀਗਰੂ, ਪ੍ਰਿਵੀ ਚੈਂਬਰ ਦੇ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੈਂਬਰਲੇਨ ਆਫ਼ ਦਿ ਐਕਸਚੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਕੋਰਨੀਸ਼ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[[Stoyle, Mark]]. ''West Britons, Cornish Identities and the Early Modern British State'', University of Exeter Press, 2002, p. 220.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin}} * Beem, Charles. ''The Foreign Relations of Elizabeth I'' (2011) [https://www.amazon.com/Foreign-Relations-Elizabeth-Queenship-Power/dp/0230112145/ excerpt and text search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170126121756/https://www.amazon.com/Foreign-Relations-Elizabeth-Queenship-Power/dp/0230112145 |date=26 January 2017}} * {{Cite book |last=Bridgen |first=Susan |title=New Worlds, Lost Worlds: The Rule of the Tudors, 1485–1603 |url=https://archive.org/details/newworldslostwor0000brig_v9m2 |publisher=[[Viking Penguin]] |year=2001 |isbn=978-0-670-89985-2 |location=New York}} * Hodges, J. P. ''The Nature of the Lion: Elizabeth I and Our Anglican Heritage'' (London: Faith Press, 1962). * Jones, Norman. ''The Birth of the Elizabethan Age: England in the 1560s'' (Blackwell, 1993) * [[Wallace T. MacCaffrey|MacCaffrey Wallace T.]] ''Elizabeth I'' (1993), political biography summarising his multivolume study: ** MacCaffrey Wallace T. ''The Shaping of the Elizabethan Regime: Elizabethan Politics, 1558–1572'' (1969) ** MacCaffrey Wallace T. ''Queen Elizabeth and the Making of Policy, 1572–1588'' (1988) ** MacCaffrey Wallace T. ''Elizabeth I: War and Politics, 1588–1603'' (1994) * McLaren, A. N. ''Political Culture in the Reign of Elizabeth I: Queen and Commonwealth, 1558–1585'' (Cambridge University Press, 1999) [https://www.amazon.com/Political-Culture-Reign-Elizabeth-Commonwealth/dp/0521024838/ excerpt and text search] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308224405/http://www.amazon.com/Political-Culture-Reign-Elizabeth-Commonwealth/dp/0521024838 |date=8 March 2016}} * Palliser, D. M. ''The Age of Elizabeth: England Under the Later Tudors, 1547–1603'' (1983) survey of social and economic history * {{Cite EB1911|wstitle=Elizabeth of England |last1= Pollard |first1= Albert Frederick |last2= |first2= |volume= 11 |pages= 282-283}} * {{Cite book |last=Ridley, Jasper Godwin |url=https://archive.org/details/elizabethishrewd00ridl |title=Elizabeth I: The Shrewdness of Virtue |publisher=Fromm International |year=1989 |isbn=978-0-88064-110-4}} * [[R. B. Wernham|Wernham, R. B.]] ''Before the Armada: the growth of English foreign policy, 1485–1588'' (1966), a standard history of foreign policy === ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਤਿਹਾਸ === * {{Cite book |last=Elizabeth I |title=Elizabeth I: Collected Works |publisher=University of Chicago Press |year=2002 |isbn=978-0-226-50465-0}} * Susan M. Felch, ed. ''Elizabeth I and Her Age'' (Norton Critical Editions) (2009); primary and secondary sources, with an emphasis on literature * [[William Camden]]. ''History of the Most Renowned and Victorious Princess Elizabeth''. Wallace T. MacCaffrey (ed). Chicago: University of Chicago Press, selected chapters, 1970 edition. {{OCLC|59210072}}. * William Camden. [http://www.philological.bham.ac.uk/camden/ ''Annales Rerum Gestarum Angliae et Hiberniae Regnante Elizabetha.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218151933/http://www.philological.bham.ac.uk/camden/ |date=18 December 2020}} (1615 and 1625.) Hypertext edition, with English translation. Dana F. Sutton (ed.), 2000. Retrieved 7 December 2007. * Clapham, John. ''Elizabeth of England''. E. P. Read and [[Conyers Read]] (eds). Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1951. {{OCLC|1350639}}. === ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੈਮੋਰੀ === * Carlson, Eric Josef. "Teaching Elizabeth Tudor with Movies: Film, Historical Thinking, and the Classroom," ''Sixteenth Century Journal,'' Summer 2007, Vol. 38 Issue 2, pp. 419–440 * Collinson, Patrick. "Elizabeth I and the verdicts of history," ''Historical Research,'' Nov 2003, Vol. 76 Issue 194, pp. 469–491 * Doran, Susan, and Thomas S. Freeman, eds. ''The Myth of Elizabeth.''(2003). * Greaves, Richard L., ed. ''Elizabeth I, Queen of England'' (1974), excerpts from historians * Haigh, Christopher, ed. ''The Reign of Elizabeth I'' (1984), essays by scholars * Howard, Maurice. "Elizabeth I: A Sense Of Place In Stone, Print And Paint," ''Transactions of the Royal Historical Society,'' Dec 2004, Vol. 14 Issue 1, pp. 261–268 * {{Cite journal |last=Hulme |first=Harold |year=1958 |title=Elizabeth I and Her Parliaments: The Work of Sir John Neale |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-history_1958-09_30_3/page/236 |journal=Journal of Modern History |volume=30 |issue=3 |pages=236–240 |doi=10.1086/238230 |jstor=1872838 |s2cid=144764596}} * Montrose, Louis. ''The Subject of Elizabeth: Authority, Gender, and Representation.'' (2006). * Rowse, A. L. "Queen Elizabeth and the Historians." ''History Today'' (Sept 1953) 3#9 pp 630–641. * Watkins, John. ''Representing Elizabeth in Stuart England: Literature, History, Sovereignty'' (2002) * {{Cite book |last=Michael Dobson |url=https://archive.org/details/englandselizabet00dobs_0 |title=England's Elizabeth: An Afterlife in Fame and Fantasy |last2=Nicola Jane Watson |publisher=Oxford University Press, USA |year=2002 |isbn=978-0-19-818377-8}} * Woolf, D. R. "Two Elizabeths? James I and the Late Queen's Famous Memory," ''Canadian Journal of History,'' Aug 1985, Vol. 20 Issue 2, pp. 167–191 {{Refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਰੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1533]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1603]] khgsvy2xhb9wuofqos1b2jvq38q8qgg 0 62738 843693 769200 2026-07-30T01:38:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843693 wikitext text/x-wiki {{multiple image|caption_align=center | total_width = 275 <!--image 1--> | image1 = Somer Francis Bacon.jpg | width1 = 700 | height1 = 828 | alt1 = | link1 = | caption1 = [[ਫ਼ਰਾਂਸਿਸ ਬੇਕਨ]] <!--image 2--> | image2 = Locke-John-LOC.jpg | width2 = 700 | height2 = 828 | alt2 = | link2 = | caption2 = [[ਜੌਨ ਲਾਕ]] <!--image 3--> | image3 = Painting of David Hume.jpg | width3 = 700 | height3 = 828 | alt3 = | link3 = | caption3 = [[ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ]] }} '''ਅਨੁਭਵਵਾਦ''' (ਇਮਪੀਰੀਸਿਜਮ) ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book|last1=Psillos|first1=Stathis|last2=Curd|first2=Martin|title=The Routledge companion to philosophy of science|url=https://archive.org/details/routledgecompani0000unse_e8o6|date=2010|publisher=Routledge|location=London|isbn=978-0415546133|pages=[https://archive.org/details/routledgecompani0000unse_e8o6/page/129 129]–138|edition=1. publ. in paperback}}</ref> ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕਈ ਵਿੱਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਤਰਕਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹਵਾਦ ਸਹਿਤ, ਅਨੁਭਵਵਾਦ ਵਿੱਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਵਿੱਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਦੀ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਸੰਵੇਦੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਬਸ ਅਤੇ ਲਾਕ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਜਨਮਜਾਤ ਨਾ ਹੋਕੇ ਅਨੁਭਵਜਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] 1topo579zn0gvc7axyma4a104w5ydh6 0 63101 843345 764179 2026-07-29T19:35:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843345 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | name = ਦਰੌਪਦੀ (द्रौपदी) | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption = ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਦਰੋਪਦੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ | Devanagari = द्रौपदी | Consort = [[ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ]], [[ਭੀਮ]], [[ਅਰਜੁਨ]], [[ਨਕੁਲ]], [[ਸਹਦੇਵ]] . | Siblings = [[ਧਰਿਸ਼ਟਦੁਯਮਨ]], | Children = [[ਪ੍ਰਤੀਵਿਨਧਯ]], [[ਸੱਤਨਿਕ]], [[ਸੁਤਸੋਮ]], [[ਸਰੁਤਸੇਨ]], [[ਸਰੁਤਕਰਮ]] | Parents = [[ਦਰੁਪਦ]] {{smaller|ਪਿਤਾ}}, ਪਰਸ਼ਤੀ<ref>{{cite web|url=http://www.geni.com/people/PRASHATI-DRUPADA/6000000022362549226 |title=PRASHATI DRUPADA|publisher=geni.com|date=March 3, 2015 |accessdate=2015-04-29}}</ref> {{smaller|ਮਾਤਾ}} }} '''ਦਰੌਪਦੀ''' ({{lang-sa|द्रौपदी}}) ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਕਾਵਿ]], [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਅਹਿਮ ਪਾਤਰ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref> * {{cite book|editor=Gayatri Chakravorty Spivak|author = [[Mahasweta Devi]]|chapter = Draupadi |title=In Other Worlds: Essays In Cultural Politics|date=6 December 2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-07081-6|pages=251}} * {{cite book|author=[[Alf Hiltebeitel]]|title=The cult of Draupadī: Mythologies: from Gingee to Kurukserta|url=https://archive.org/details/snj.cultofdraupadi0000hilt|date=1 January 1991|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=978-81-208-1000-6|page=ii}} * {{cite book|author=[[Wendy Doniger]]|title=On Hinduism|url=https://archive.org/details/onhinduism0000doni|date=March 2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-936007-9|page=[https://archive.org/details/onhinduism0000doni/page/533 533]}} * {{cite book|author=[[Devdutt Pattanaik]]|title=The Goddess in India: The Five Faces of the Eternal Feminine|date=1 September 2000|publisher=Inner Traditions / Bear & Co|isbn=978-1-59477-537-6|page=98}} </ref> ਮਹਾਕਾਵਿ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ [[ਦਰੁਪਦ]] ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਜੋ [[ਪਾਂਚਾਲ]] ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜ [[ਪਾਂਡਵ|ਪਾਂਡਵਾਂ]] ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਬਸੂਰਤ ਔਰਤ ਸੀ। ਦਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸੀ; ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਵਿਨਧਯ, ਭੀਮ ਤੋਂ ਸੁਤਸੋਮ, ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਸਰੁਤਕਰਮ, ਨਕੁਲ ਤੋਂ ਸੱਤਨਿਕ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਤੋਂ ਸਰੁਤਸੇਨ। ==ਜਨਮ== [[File:Raja Drupada Begs Shiva to Grant him a Boon.jpg|150px|thumb|left|Raja Drupada begs [[Shiva]] to grant him a boon]] ਗੁਰੂ [[ਦਰੋਣਾਚਾਰਯਾ]] ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ [[ਅਰਜੁਨ]] ਨੇ [[ਪਾਂਚਾਲ]] ਦੇ ਰਾਜਾ [[ਦਰੁਪਦ]] ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਹਰਾਇਆ। ਦਰੋਣਾ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦਰੁਪਦ ਨੇ ਮਹਾ-ਹਵਨ (ਮਹਾ-ਯੱਗ) ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਦਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ [[ਧਰਿਸ਼ਟਦੁਯਮਨ]] ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite book|last=Jones|first=Constance|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|year=2007|publisher=Infobase Publishing|location=New York|isbn=0-8160-5458-4|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone/page/136 136]}}</ref> ===ਦਰੌਪਦੀ ਦਾ ਹੁਲੀਆ=== ਮਹਾਕਾਵਿ [[ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਦਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਬਸੂਰਤ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। [[File:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|Vyasa telling the secret of birth of Draupadi to Draupada]] ===ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ=== [[File:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|Arjuna wins Draupadi in her [[Swayamvara]].]] [[File:Arjun and bheema fights with princes.jpg|thumb|Arjun and bheema fights with princes]] [[ਦਰੁਪਦ]] ਨੇ ਦਰੌਪਦੀ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਅਰਜੁਨ]] ਨਾਲ ਕਰਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਦਰੁਪਦ ਨੇ ਦਰੌਪਦੀ ਲਈ ਇੱਕ [[ਸਵਯਂਵਰ]] ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਰਚਾਉਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਰੌਪਦੀ ਦਾ ਪਤੀ ਸਵੀਕਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ==ਹਵਾਲੇ== kdnr2imiinhu925odhao2pf14tv3gg7 0 64591 843337 527188 2026-07-29T19:24:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843337 wikitext text/x-wiki {{Infobox order |name= ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ |image=[[File:Indian Order of Merit 1944.jpg|150px]]<br>[[File:Lint Indische Orde van Verdienste Indian Order of Merit.jpg|100px]] |caption= ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ (ਦੂਜੀ ਕਲਾਸ ਮਿਲਟਰੀ ਡਵੀਜ਼ਨ) (ਉਪਰ)<br>ਰੀਵਨ(ਹੇਠਾਂ) |awarded_by=[[ਬਰਤਾਨੀਆ ਰਾਜ]] |type= ਫ਼ੌਜੀ ਸਨਮਾਨ |eligibility=ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ, ਫ਼ੌਜੀ |for= ਬਹਾਦਰੀ |campaign= |status= 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਦ |description= |clasps=No clasps |post-nominals=ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ |established=1837 |first_award= |last_award= |total= |posthumous= |recipients= |individual= |higher= [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰੌਸ]] |same= |lower= |image2= |caption2= }} [[File:Indian Order of Merit 1918.jpg|thumb|right|ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ, ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਸਨਮਾਨ]] '''ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ''' [[ਬਰਤਾਨੀਆ ਰਾਜ]] ਸਮੇਂ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਦਿਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1837 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰੌਸ]] ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ [[ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ]] ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ==ਸਨਮਾਨ== ===ਤੀਜਾ ਸਨਮਾਨ=== ਨੀਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਅੱਠ ਚਿੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਧੁੱਦਲਾ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਤਾਰੇ ਵਾਲਾ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕਰੌਸ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 1944 ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ===ਦੂਜਾ ਸਨਮਾਨ=== ਨੀਲੇ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਅੱਠ ਚਿੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਚਮਕਦਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਾਰੇ ਵਾਲਾ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕਰੌਸ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ Valour ਅੰਕਤ ਹੈ। ===ਪਹਿਲਾ ਸਨਮਾਨ=== ਪੀਲੇ ਸੁਨਿਰਹੀ ਚੱਕਰ ਵਾਲਾ ਅੱਠ ਚਿੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਨਿਹਰੀ ਤਾਰੇ ਵਾਲਾ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕਰੌਸ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ Valour ਅੰਕਤ ਹੈ। ===ਰਿਵਨ=== ਗੂੜਾ ਨੀਲਾ ਰੀਵਨ ਜਿਸ 'ਚ ਦੋ ਪੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ== *12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਦੀ ਹੋਈ [[ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] ਦੇ ਸਿਰਲੱਥ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਇੱਕੀ ਇੰਡੀਅਨ ਆਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ ਤਕਸੀਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹੁਣ ਤਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਜਿਹਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜਦੋਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੰਨੇ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। *ਕੈਪਟਨ ਸੁਬੇਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦੁਰ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਮਾਂਗਟ *ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਗ਼ਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੈਲਾ, *ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਨਿਆਜ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ *ਰਸਾਲਦਾਰ ਭਾਰਤ ਸਿੰਘ ਮਿਤੀ 4 ਮਈ 1944. *ਲੈਫਟੀਨੈਟ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਅਹਿਮਦੁਲਾ ਖਾਨ, ਖਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਜਾਗੀਰ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। {{ਅਧਾਰ}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{cite book |last=Duckers|first=Peter|authormask=|authorlink=|title=British Orders and Decorations|url=https://archive.org/details/britishordersdec0000duck|origyear=2004|year=2009|publisher=Shire Publications|location=Oxford|isbn=978-0-7478-0580-9|oclc=55587484|ref=DuckersOD}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨੀਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਇਨਾਮ]] 3135o6fg95v3jveh8lvpot5ucsvhuok 0 65432 843494 826920 2026-07-29T22:13:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843494 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game character |name = ਪਿਕਾਚੂ |image = [[File:Sugimoris025.png|200px]] |caption = '''[[ਪੋਕੀਮੌਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੋਕੀਡੈਕਸ]]'''<br />[[ਆਰਬੋਕ]] – '''ਪਿਕਾਚੂ (#025)''' – [[ਰਾਇਚੂ]] |series = [[ਪੋਕੀਮੌਨ (ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ ਲੜੀ)|''ਪੋਕੀਮੌਨ'' ਲੜੀਆਂ]] |firstgame = ''[[ਪੋਕੀਮੌਨ ਰੈੱਡ ਅਤੇ ਬਲੂ]]'' (1996) |artist = [[ਅਤਸੂਕੋ ਨਿਸ਼ੀਦਾ]] ਅਤੇ [[ਕੈੱਨ ਸੂਗੀਮੋਰੀ]] |voiceactor = {{plainlist| * [[ਇਕੂਈ ਓਤਾਨੀ]] * [[ਰਾਸ਼ੇਲ ਲਿਲੀਜ਼]] <small>(''[[ਪੋਕੀਮੌਨ ਇੰਡੀਗੋ ਲੀਗ ਦੇ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਪੋਕੀਮੌਨ ਇੰਡੀਗੋ]]'' ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸ਼ਤਾਂ)</small> * [[ਚਿਕਾ ਸਾਕਾਮੋਟੈ]] <small>(ਪੂਕਾ; ਕਿਸ਼ਤ 67)</small> * [[ਸਾਤੋਮੀ ਕੋਰੋਗੀ]] <small>(ਸਪਾਰਕੀ; ਕਿਸ਼ਤ 78)</small> * ਕਰੇਗ ਬਲੇਅਰ <small>(''[[ਪੋਕੀਮੌਨ ਮਿਸਟ੍ਰੀ ਡਨਜਿਅਨ|ਪੀ.ਐਮ.ਡੀ]]'')</small> }} |japanactor = {{plainlist| * [[ਇਕੂਈ ਓਤਾਨੀ]] * ਚਿਕਾ ਸਾਕਾਮੋਟੋ * ਸਾਤੋਮੀ ਕੋਰੋਗੀ * [[ਤੋਮੋਏ ਹਨਬਾ]] <small>(''[[ਪੋਕੀਮੌਨ ਮਿਸਟ੍ਰੀ ਡਨਜਿਅਨ|ਪੀ.ਐਮ.ਡੀ]]'')</small> * [[ਤੋਰੂ ਕਾਵਾ]] <small>(''[[ਮੇਈਤੈਨਤੇਈ ਪਿਕਾਚੂ: ਸ਼ਿਨ ਕੋਨਬੀ ਤੰਜੋ|ਮੇਈਤੈਨਤੇਈ ਪਿਕਾਚੂ]]'')</small> }} |liveactor = ਜੈਨੀਫਰ ਰਿਸਰ (''[[ਪੋਕੀਮੌਨ ਲਾਈਵ!]]'') }} '''ਪਿਕਾਚੂ''' (ਜਪਾਨੀ: ピカチュウ) ਪੋਕੀਮੌਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਦ ਪੋਕੀਮੌਨ ਕੰਪਨੀ]], ਇੱਕ ਜਪਾਨੀ ਅਦਾਰਾ, ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ, ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਟੀ.ਵੀ ਲੜੀਵਾਰ, ਫਿਲਮਾਂ, ਵਪਾਰਕ ਪੱਤਿਆਂ (ਟ੍ਰੇਡਿੰਗ ਕਾਰਡਜ਼) ਅਤੇ ਕੌਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਕਾਚੂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ [[ਅਤਸੂਕੋ ਨਿਸ਼ੀਦਾ]] ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ [[ਕੈੱਨ ਸੂਗੀਮੋਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। [[ਜਪਾਨ]] ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਲਕ ''ਪੋਕੀਮੌਨ ਰੈੱਡ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨ'' ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ]] ਅਤੇ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਰੈੱਡ ਅਤੇ ਬਲੂ]] ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਕੇ, ਇੱਕ ਖੇਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹੋਰ ਪੋਕੀਮੌਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਕਾਚੂ ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਜਾਣੀ-ਪਹਿਚਾਣੀ ਜਾਤੀ 'ਚੋਂ ਹੈ। ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੀ ਹਰ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਕਾਚੂ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਫ੍ਰੈਨਚਾਇਜ਼]] ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਸਕਟ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ [[ਜਪਾਨੀ ਪੌਪ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਜਪਾਨੀ ਪੌਪ ਕਲਚਰ]] ਦਾ ਆਈਕਨ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ== ਪੋਕੀਮੌਨ ਲੜੀਵਾਰ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ 1996 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੂੰ [[ਗੇਮ ਫ੍ਰੀਕ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ [[ਨਿਨਟੈਂਡੋ]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ''ਪੋਕੀਮੌਨ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਦੇ, ਟ੍ਰੇਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਪੋਕੀਮੌਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਟ੍ਰੇਨਰ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author = [[ਗੇਮ ਫ੍ਰੀਕ]] |title = [[Pokémon Red and Blue|''Pokémon Red'' and ''Blue'']], Instruction manual |publisher = [[ਨਿਨਟੈਂਡੋ]] |date =1998-09-30 |pages=6–7}}</ref><ref>{{cite book |author = [[ਗੇਮ ਫ੍ਰੀਕ]] |title = [[Pokémon Red and Blue|''Pokémon Red'' and ''Blue'']], Instruction manual |publisher = [[ਨਿਨਟੈਂਡੋ]] |date =1998-09-30 |page=11}}</ref> ਪਿਕਾਚੂ ਗੇਮ ਫ੍ਰੀਕ ਦੀ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੋਕੀਮੌਨ ਹੈ। ਪਿਕਾਚੂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਦਿ ਸਿਹਰਾ [[ਅਤਸੂਕੋ ਨਿਸ਼ੀਦਾ]] ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਕੈੱਨ ਸੂਗੀਮੋਰੀ]] ਨੇ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|first=Samit|last=Sarkar|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|publisher=[[Vox Media]]|date=May 29, 2013|accessdate=March 7, 2016|title=Harvest Moon creator's Hometown Story leads Natsume's E3 slate|url=http://www.polygon.com/2013/5/29/4377496/natsumes-e3-2013-hometown-story-harvest-moon}}</ref><ref>{{cite web|first=Kat|last=Bailey|work=USGamer.net|publisher=Gamer Network|date=September 16, 2015|accessdate=March 7, 2016|title=The New Zygarde Form is a Reminder of How Hard it is to Design a Good Pokémon|url=http://www.usgamer.net/articles/the-new-zygarde-form-is-a-reminder-of-how-hard-it-is-to-design-a-good-pokmon|archive-date=ਮਾਰਚ 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301004559/http://www.usgamer.net/articles/the-new-zygarde-form-is-a-reminder-of-how-hard-it-is-to-design-a-good-pokmon|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nintendo.co.jp/ds/interview/irbj/vol1/index2.html |title=2. 一新されたポケモンの世界 |page=2 |work=Nintendo.com |publisher=[[Nintendo]] |accessdate=2010-09-10 |author=Staff |language=Japanese}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=91965 |title=Game Freak on Pokémon! |author=Stuart Bishop |publisher=CVG |date=2003-05-30 |accessdate=2008-02-07 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5VSJaR6xT?url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=91965 |archivedate=2008-02-08 |dead-url=no }}</ref> ਲੜੀਵਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ [[ਸਤੋਸ਼ੀ ਤਜੀਰੀ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਕਾਚੂ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਦੋ ਜਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ: ਪਿਕਾ, ਭਾਵ ਬਿਜਲਈ ਛਾਂਟ ਅਤੇ ਚੂ, ਭਾਵ ਚੂਹਾ, ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।<ref name="time-2">{{cite journal |journal=[[ਟਾਈਮ ਏਸ਼ੀਆ|Time Asia]] |url=http://www.time.com/time/asia/magazine/99/1122/pokemon6.fullinterview2.html |accessdate=September 25, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501090040/http://www.time.com/time/asia/magazine/99/1122/pokemon6.fullinterview2.html |archivedate=2010-05-01 |date=November 22, 1999|volume=154 |issue=20 |page=2 |title=The Ultimate Game Freak}}</ref> ਵਿਕਾਸਕਾਰ [[ਜੁਨਿਚੀ ਮਸੂਦਾ]] ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਕਾਚੂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਜਪਾਨੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=http://www.gamepro.com/article/previews/209340/pokemon-platinum-developer-interview-pt-2/ |work=[[ਗੇਮ-ਪਰੋ|GamePro]] |title=Pokemon Platinum: Developer Interview! |date=2009-03-23 |accessdate=2009-06-09 |author=Noble, McKinley|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327224428/http://www.gamepro.com/article/previews/209340/pokemon-platinum-developer-interview-pt-2/|archivedate=2009-03-27}}</ref> ਪਿਕਾਚੂ ਇੱਕ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਚੂਹੇ ਦੀ ਜਾਤਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੋਕੀਮੌਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 1'4" (0.4 ਮੀਃ) ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਰੱਖੀ ਗਈ।<ref name="Morimoto">{{cite web|url=https://www.nintendo.co.jp/nom/0007/gfreak/page06.html|script-title=ja:『ポケットモンスター』スタッフインタビュー|publisher=Nintendo|language=Japanese|accessdate=June 6, 2009|archive-date=ਅਕਤੂਬਰ 18, 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20001018154023/https://www.nintendo.co.jp/nom/0007/gfreak/page06.html|url-status=dead}}</ref> ਇਹ ਬਿਜਲ-ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪੋਕੀਮੌਨ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਕੰਨ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਉਪਰੋਂ ਕਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਗੱਲ਼ਾਂ 'ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਧੱਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਿਜਲੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਦੋ ਭੂਰੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਰਗੀ ਪੂਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=diamond>Pokédex: It lives in forests with others. It stores electricity in the pouches on its cheeks. {{cite video game |title=Pokémon Diamond |developer=[[Game Freak]] |publisher=[[Nintendo]] |date=2007-04-22 |platform=[[Nintendo DS]]}}</ref> [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਡਾਇਮੰਡ ਅਤੇ ਪਰਲ]] ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਵਖਰੇਵਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਾਦਾ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਵਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸਿਰਫ ਪੂਛ ਦਿਲ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਂਜ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਕਾਚੂ ਕੇਵਲ "ਥੰਡਰਸਟੋਨ" ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਇਚੂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰੂਪ [[ਪੀਚੂ]] ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੀ ਦੋਸਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਕਾਚੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮੇਂ ਪਿਕਾਚੂ ਅਤੇ [[ਕਲੀਫੇਅਰੀ]] ਨਾਂ ਦੇ ਪੋਕੀਮੌਨ ਨੂੰ [[ਫ੍ਰੈਨਚਾਇਜ਼]] ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਮਸਕਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਲੜੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਮਸਕਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਮਸਕਟ ਚੁਣਨ ਪਿੱਛੇ ਧਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਾਲਤੂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਰੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬੱਚੇ ਇਸਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ [[ਵਿਨੀ ਦ ਪੂਹ]] ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੀ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Tobin |first=Joseph Jay |year=2004 |title=Pikachu's Global Adventure: The Rise and Fall of Pokémon |url=https://archive.org/details/pikachusglobalad0000unse |publisher=Duke University Press |pages=[https://archive.org/details/pikachusglobalad0000unse/page/65 65]–66 |isbn=0-8223-3287-6}}</ref> ਤਜੀਰੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਮਸਕਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੇਵਲ ਉਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਪਿਕਾਚੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੜਕੇ ਤੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦੋਹਾਂ 'ਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਬੱਚੇ ਇਸਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹਿਚਾਣ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।<ref name="time-1">{{cite journal |journal=[[Time Asia]] |url=http://www.time.com/time/asia/magazine/99/1122/pokemon6.fullinterview2.html |accessdate=September 25, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100501090040/http://www.time.com/time/asia/magazine/99/1122/pokemon6.fullinterview1.html |archivedate=2010-05-01 |date=November 22, 1999|volume=154 |issue=20 |page=1 |title=The Ultimate Game Freak}}</ref> ==ਦਿੱਖ== {| width="270px" align="right" style="color: #333; background: #fff9c4; border: 5px solid #fff59d;" |- ! colspan="2" | ਪਿਕਾਚੂ (ਚੂਹਾ ਪੋਕੀਮੌਨ) |- | colspan="2" style="text-align: center;"| <hr>ਵਿਕਾਸ: [[ਪੀਚੂ]] → '''ਪਿਕਾਚੂ''' → [[ਰਾਇਚੂ]] |- | colspan="2" style="text-align: center;" | <hr>[[File:Sugimoris025.png|200px]]<hr> |- |ਐਚ.ਪੀ: 50 |ਗਤੀ: 90 |- |ਲੰਬਾਈ: 0.4 ਮੀਃ |ਕੁੱਲ ਕਮਜ਼ੋਰੀ: 6 |- |ਭਾਰ: 6 ਕਿਃ ਗ੍ਰਾਃ |ਕੁੱਲ ਹਾਨੀਆਂ: 24 |- |ਹਮਲੇ: 24 |ਕੁੱਲ ਲਾਭ: 12 |- |ਬਚਾਅ: 30 |ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ: 18 |- |#: 025 |ਕਿਸਮ: ਬਿਜਲਈ |- | colspan="2" | <hr>ਹਮਲੇ: [[ਥੰਡਰਸ਼ੌਕ]], [[ਥੰਡਰ ਵੇਵ]], [[ਜਲਦ ਆਕ੍ਰਮਣ]], [[ਆਇਰਨ ਟੇਲ]], ਆਦਿ। |} ===ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ=== ਸਾਰੀਆਂ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ''ਬਲੈਕ ਅਤੇ ਵਾਈਟ'' ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਿਕਾਚੂ ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਪੋਕੀਮੌਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="ign.com">{{cite web |url=http://www.ign.com/pokedex/pokemon/pikachu |title=Pikachu Pokemon – Pokédex |publisher=IGN |date=2013-12-26 |accessdate=2014-01-01 |archive-date=2015-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151114134826/http://www.ign.com/pokedex/pokemon/pikachu |dead-url=yes }}</ref> [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਯੈਲੋ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੀ ਐਨੀਮੇ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਿਕਾਚੂ [[ਪੋਕੀਬਾਲ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰੇਨਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://gameboy.ign.com/articles/162/162045p1.html |title=Pokemon Yellow: Special Pikachu Edition – Game Boy Review at IGN |publisher=IGN |author=Craig Harris |date=October 19, 1999 |accessdate=2010-12-09 |archive-date=2012-06-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/68hvuUQiv?url=http://gameboy.ign.com/articles/162/162045p1.html |dead-url=yes }}</ref> 1 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2010 ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ (ਇਵੈਂਟ) ਵਿੱਚ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਹਰਟਗੋਲਡ ਅਤੇ ਸੌਲਸਿਲਵਰ]] ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ [[ਪੋਕਵਾਲਕਰ]] ਰੂਟ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪਿਕਾਚੂ ਸਨ ਜੋ ਕਿ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਰਫ਼ ਅਤੇ ਫਲਾਈ ਹਮਲੇ ਜਾਣਦੇ ਸਨ<ref>{{cite web |url=http://ds.ign.com/articles/108/1081379p1.html |title=Take a Pokewalk Through the Yellow Forest – Nintendo DS News at IGN |publisher=IGN |author=Lucas M. Thomas |date=April 1, 2010 |accessdate=2010-12-09 |archive-date=2012-06-26 |archive-url=https://www.webcitation.org/68hvvAyYx?url=http://ds.ign.com/articles/108/1081379p1.html |dead-url=yes }}</ref> ਜਦਕਿ ਆਮ ਪਿਕਾਚੂ ਇਹ ਹਮਲੇ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਮੁੱਖ ਲੜੀਵਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿਕਾਚੂ ਦੀ [[ਹੇ ਯੂ,ਪਿਕਾਚੂ]], ਜੋ ਕਿ ਨਿਨਟੈਂਡੋ 64 ਲਈ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਮੁਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਖਿਡਾਰੀ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਗੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਈਕਰੋਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿਕਾਚੂ ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਚੈਨਲ]] ਗੇਮ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖਿਡਾਰੀ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਮਾਈਕਰੋਫ਼ੋਨ ਨਾਲ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite web |url=http://cube.ign.com/articles/444/444446p1.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/68hvvwJ2t?url=http://cube.ign.com/articles/444/444446p1.html |archivedate=2012-06-26 |title=Pokemon Channel – GameCube Review at IGN |publisher=IGN |author=Mary Jane Irwin |date=December 4, 2003 |accessdate=2010-12-09 |dead-url=yes }}</ref> [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਸਨੈਪ]], ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗੇਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਕੇਮੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਦੇ ਸਨ, ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੱਧਰ (ਲੈਵਲ) 'ਚ ਪਿਕਾਚੂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਿਕਾਚੂ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਮਿਸਟ੍ਰੀ ਡਨਜਿਅਨ]] ਦੇ 16 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ 10 ਸਾਥੀ ਪੋਕੇਮੋਨਾਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਪੋਕੀਪਾਰਕ ਵੀ: ਪਿਕਾਚੂ'ਜ਼ ਅਡਵੈਂਚਰ]] ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>[http://www.joystiq.com/2009/10/15/nintendo-officially-announces-pokepark-wii/ Nintendo officially announces PokePark Wii] ''Joystiq.com'.' Retrieved February 27, 2010.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਿਕਾਚੂ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰੇ ਸੁਪਰ ਸਮੈਸ਼ ਬ੍ਰੋਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>Nintendo Power Magazine</ref> ਪਿਕਾਚੂ ਇੱਕ [[ਅਮੀਬੋ]] ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਹੈ। [[ਮੇਈਤੇਨਤੇਈ ਪਿਕਾਚੂ: ਸ਼ਿਨ ਕੋਲਬੀ ਤਾਂਜੋ]] ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਪਿਕਾਚੂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਜਸੂਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਰਹੱਸ ਸੁਲਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2016-01-26-bizarre-pokemon-game-detective-pikachu-is-real-out-next-week-in-japan|title=Bizarre Pokémon game Detective Pikachu is real, out next week in Japan|date=26 January 2016|work=Eurogamer}}</ref> ===ਐਨੀਮੇ ਵਿੱਚ=== ਪਕੀਮੌਨ ਐਨੀਮੇ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਐਸ਼ ਕੈਚਮ]] ਅਤੇ ਪਿਕਾਚੂ ਦੀ ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਪੋਕੀਮੌਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਮਿਸਟੀ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਮਿਸਟੀ]], [[ਬਰੌਕ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਬਰੌਕ]], [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਪਾਤਰ#ਟ੍ਰੇਸੀ ਸਕੈਚਿੱਟ|ਟ੍ਰੇਸੀ]], [[ਮੇਅ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਮੇਅ]], [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਪਾਤਰ#ਮੈਕਸ|ਮੈਕਸ]],[[ਡੌਨ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਡੌਨ]], [[ਆਇਰਿਸ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਆਇਰਿਸ]], [[ਸਾਈਲਨ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਸਾਈਲਨ]], [[ਸੇਰੇਨਾ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਸੇਰੇਨਾ]], [[ਬੋਨੀ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਬੋਨੀ]] ਅਤੇ [[ਕਲੀਮੋਂਟ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਕਲੀਮੋਂਟ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਕਿਸ਼ਤ (ਐਪੀਸੋਡ) ਵਿੱਚ ਐਸ਼ [[ਪ੍ਰੋਃ ਓਕ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਪ੍ਰੋਃ ਓਕ]] ਕੋਲੋਂ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਤੌਰ'ਤੇ, ਪਿਕਾਚੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਨਵੇਂ ਟ੍ਰੇਨਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੋਕੀਮੌਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸ਼ ਦੇ ਜੱਦੀ-ਖੇਤਰ ਕਾਂਟੋ ਵਿੱਚ [[ਚਾਰਮੈਂਡਰ]], [[ਸਕੁਇਰਟਲ]] ਜਾਂ [[ਬਲਬਾਸੌਰ]] ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਲਣਾ ਸੀ ਪਰ ਐਸ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸੁੱਤਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਦੇਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਪਿਕਾਚੂ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਤਾਂ ਪਿਕਾਚੂ ਐਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਝਟਕੇ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ [[ਪੋਕੀਬਾਲ]] ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨ੍ਹਾ ਕਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ [[ਸਪੀਅਰੋ]] ਦੇ ਝੁੰਡ ਦੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਐਸ਼ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਕੇਂਦਰ|ਪੋਕੀਮੌਨ ਸੈਂਟਰ]] ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pokémon - I Choose You!">{{cite episode |title=[[Pokémon - I Choose You!]] |series=[[Pokémon (anime)|Pokémon]] |credits=Takeshi Shudō (writer) |network=Various |airdate=September 8, 1998 |season=[[List of Pokémon: Indigo League episodes|Indigo League]]|number=1}}</ref> ਐਸ਼ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਉਸਦੀ ਅਤੇ ਐਸ਼ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਦੋਸਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪਿਕਾਚੂ ਪੋਕੀਬਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਕਾਚੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ [[ਟੀਮ ਰੌਕਿਟ]] ਇਸਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ (ਬੌਸ) ਜਿਓਵੈਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Pokémon Emergency!">{{cite episode |title = Pokémon Emergency! |series = Pokémon |credits = Shinzō Fujita (writer) |network = Various |airdate = September 9, 1998 |season = [[List of Pokémon: Indigo League episodes|Indigo League]]|number = 2}}</ref> ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸ਼ ਤੇ ਪਿਕਾਚੂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ''ਪਿਕਾਚੂ'ਜ਼ ਗੁੱਡਬਾਏ'' ਕਿਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਐਸ਼ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਜੰਗਲੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਿਕਾਚੂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Pikachu's Goodbye">{{cite episode |title = Pikachu's Goodbye |series = Pokémon |credits = Junki Takegami (writer) |network = Various |airdate = November 20, 1998 |season = [[List of Pokémon: Indigo League episodes|Indigo League]]|number = 37}}</ref> ਲੜੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਤ ਪਿਕਾਚੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ [[ਰਿਚੀ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਰਿਚੀ]] ਦਾ ਪਿਕਾਚੂ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ''ਸਪਾਰਕੀ'' ਹੈ।<ref name="A Friend In Deed">{{cite episode |title = A Friend In Deed |series = Pokémon |credits = Shōji Yonemura (writer) |network = Various |airdate = November 20, 1999 |season = [[List of Pokémon: Indigo League episodes|Indigo League]] |number = 78}}</ref> ਬਾਕੀ ਪੋਕੀਮੌਨਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਕਾਚੂ ਵੀ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਨੀਮੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਇਕੂਈ ਓਤਾਨੀ]] ਦੁਆਰਾ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਲਾਈਵ!]] ਵਿੱਚ ਜੈਨੀਫਰ ਰਿਸਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ===ਬਾਕੀ ਪੋਕੀਮੌਨ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ=== [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਮੰਗਾ]] ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਮੁੱਖ ਪੋਕੀਮੌਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਅਡਵੈਂਚਰਜ਼]] ਵਿੱਚ [[ਰੈੱਡ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਰੈੱਡ]] ਅਤੇ [[ਯੈਲੋ (ਪੋਕੀਮੌਨ)|ਯੈਲੋ]] ਦੋਵੇਂ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਮੈਜੀਕਲ ਪੋਕੀਮੌਨ ਜਰਨੀ]] ਅਤੇ ''ਗੈਟੋ ਡਾ ਜ਼ੀ'', ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਪਿਕਾਚੂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਮੰਗਾ ਲੜੀਆਂ ਜਾਂ ਐਨੀਮੇ ਲੜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟੇਲ ਔਫ਼ ਪਿਕਾਚੂ]] ਅਤੇ [[ਐਸ਼ ਤੇ ਪਿਕਾਚੂ]], ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਐਸ਼ ਕੈਚਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Onointerview">"[https://web.archive.org/web/20000510020712/http://www.vizkids.com/pokemon/news_interview.shtml Animerica Interview Toshihiro Ono]," [[ਵਿਜ਼ ਮੀਡੀਆ]], 10 ਮਈ 2000. 31 ਮਈ 2009 ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ।</ref> ਅਕਤੂਬਰ 1996 ਤੋਂ ਹੀ, ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਵਪਾਰਕ ਪੱਤਿਆਂ]], ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਦਹਾਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਮੈਕਡੋਨਲਡ|ਮੈਕਡੋਨਲਡ’ਜ਼]], [[ਵੈਂਡੀ|ਵੈਂਡੀ’ਜ਼]] ਅਤੇ [[ਬਰਗਰ ਕਿੰਗ]] ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title=The Pojo – TCG Set Lists McDonald's Campaign Expansion Set|url=http://www.pojo.com/priceguide/jpMcD.html|accessdate=2008-06-04|archive-date=2012-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120802210624/http://www.pojo.com/priceguide/jpMcD.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Fastfoodtoys.Net Pokémon 2000 Toys|url=http://www.fastfoodtoys.net/burger%20king%20pokemon%20power%20cards.htm|accessdate=2008-06-04|archive-date=2012-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/69iZmw3Xw?url=http://www.fastfoodtoys.net/burger%20king%20pokemon%20power%20cards.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news |title=Restaurant chain entertainment promotions monitor, June 2003 |url=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-3479164_ITM |date=1 ਜੂਨ 2003 |work=Entertainment Marketing Letter|accessdate=2009-06-30}}</ref> ==ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ== [[File:TOYOTA ist Pikachu Car.jpg|thumb|[[ਟੋਯੋਟਾ ਫ਼ਸਟ]] ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਪਿਕਾਚੂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ]] ਫ੍ਰੈਨਚਾਇਜ਼ ਦੇ ਮਸਕਟ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਿਕਾਚੂ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੀ ਆਮ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 1998 ਵਿੱਚ [[ਟੋਪਿਕਾ]] ਦੇ ਮੇਅਰ [[ਕਾਂਨਸਸ ਜੋਆਨ ਵੈਗਨਨ]] ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ "ਟੋਪਿਕਾਚੂ" ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ<ref>{{cite journal |author=Staff |title=What's the Deal with Pokémon? |journal=[[Electronic Gaming Monthly]] |page=172 |date=November 1999 |issue=124}}</ref> ਅਤੇ 25 ਅਪ੍ਰੈਲ 2000 ਵਿੱਚ [[ਗੌਟ ਮਿਲਕ?]] ਨਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 2001 ਤੋਂ ਹੀ [[ਮੇਸੀ ਦੇ ਥੈਂਕਸਗਿਵਿੰਗ ਡੇਅ ਪਰੇਡ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਿਕਾਚੂ ਦਾ ਗੁਬਾਰਾ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.nyctourist.com/macys_menu.htm Macy's Thanksgiving Day Parade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025100836/http://www.nyctourist.com/macys_menu.htm |date=2012-10-25 }} ''Ncytourist.com'.' Retrieved July 17, 2006.</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਰੀ ਵਾਰ 8 ਅਗਸਤ 2006 ਨੂੰ [[ਪੋਕੀਮੌਨ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਡ]] "ਪਾਰਟੀ ਔਫ਼ ਦ ਡੈਕੇਡ" ਵਿੱਚ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਨਿਊ ਯੌਰਕ ਦੇ [[ਬਰੈਂਟ ਪਾਰਕ]] ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |first=Corina |last=Zappia |title=How Has Pokémon Not Died Yet? |url=http://www.villagevoice.com/2006-08-08/nyc-life/how-has-pok-mon-not-died-yet/ |work=NY Mirror |publisher=The Village Voice |date=August 8, 2006 |accessdate=2009-05-18 |archive-date=2014-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012154315/http://www.villagevoice.com/2006-08-08/nyc-life/how-has-pok-mon-not-died-yet/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite news|first=Roger |last=Clark |title=Pokemon Mania Takes Over Bryant Park|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=61663|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090918192517/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=61663|archivedate=2009-09-18|agency=NY1 News|publisher=NY1 News|date=August 8, 2006|accessdate=2009-05-18}}</ref><ref>{{cite news |first=Anna |last=Sekula |title=Gamers Crowd Bryant Park for Pokemon Tournament |url=http://www.bizbash.com/newyork/content/editorial/6602_gamers_crowd_bryant_park_for_pokemon_tournament.php |work=BizBash |publisher=BizBash Media Inc. |date=August 17, 2006 |accessdate=2009-05-18 |archive-date=2012-07-21 |archive-url=https://archive.today/20120721113423/http://www.bizbash.com/newyork/content/editorial/6602_gamers_crowd_bryant_park_for_pokemon_tournament.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bryantpark.org/calendar/pokemon.php |title=Pokémon Party of the Decade |publisher=Bryantpark.org |date=2010-12-05 |accessdate=2010-12-13}}</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 2006 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਪੋਕੀਬਾਲ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਪਿਕਾਚੂ ਦਾ ਗੁਬਾਰਾ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/05/23/nyregion/23balloon.html?fta=y |title=Pikachu Soars as Trial Balloon for a Safer Macy's Parade|author=Whitt, Tom |date=2006-05-23 |accessdate=2008-07-29}}</ref> 2014 ਦੀ ਪਰੇਡ ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਗੁਬਾਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਹਰੇ ਸਕਾਰਫ਼ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪਿਕਾਚੂ-ਸਨੋਅਮੈਨ ਫੜੇ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web | url=http://www.escapistmagazine.com/news/view/138376-Holiday-Themed-Pikachu-Making-Debut-in-Macys-Thanksgiving-Day-Parade | title=Holiday-Themed Pikachu Making Debut in Macy's Thanksgiving Day Parade | publisher=Defy Media, LLC | date=3 November 2014 | accessdate=27 November 2014 | author=LeBoeuf, Sarah | archive-date=4 ਦਸੰਬਰ 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141204230245/http://www.escapistmagazine.com/news/view/138376-Holiday-Themed-Pikachu-Making-Debut-in-Macys-Thanksgiving-Day-Parade | dead-url=yes }}</ref> ਪਿਕਾਚੂ ਕਈ ਵਾਰ [[ਦ ਸਿੰਪਸੰਨਜ਼]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 2002 ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ"[[ਬਾਰਟ ਵਰਸਿਜ਼ ਲੀਸਾ ਵਰਸਿਜ਼ ਦ ਥਰਡ ਗ੍ਰੇਡ]]",<ref>{{cite episode |title=Bart vs. Lisa vs. The Third Grade |episodelink=Bart vs. Lisa vs. the Third Grade |series=[[The Simpsons]] |network=[[Fox Broadcasting Company|Fox]] |airdate=17 November 2002 |season=14 |number=3 |people=[[Steven Dean Moore]] (Director)}}</ref> 2003 ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ "[[ਟਿਸ ਦ ਫਿਫਟੀਨਥ ਸੀਜ਼ਨ]]",<ref>{{cite episode |title='Tis the Fifteenth Season |episodelink='Tis the Fifteenth Season |series=The Simpsons |network=Fox |airdate=14 December 2003 |season=15 |number=7 |people=Steven Dean Moore (Director)}}</ref> 2004 ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ "[[ਫਰੌਡਕਾਸਟ ਨਿਊਜ਼]]"<ref>{{cite episode |title=Fraudcast News |episodelink=Fraudcast News |series=The Simpsons |network=Fox |airdate=23 May 2004 |season=15 |number=22 |people=[[Bob Anderson (director)|Bob Anderson]] (Director)}}</ref> ਅਤੇ 2010 ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ "[[ਪੋਸਟਕਾਰਡ ਫਰੌਮ ਦ ਵੈੱਜ]]"<ref>{{cite episode |title=Postcards from the Wedge |episodelink=Postcards from the Wedge |series=The Simpsons |network=Fox |airdate=14 March 2010 |season=21 |number=14 |people=[[Mark Kirkland]] (Director)}}</ref> ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਟੀ.ਵੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਏ.ਐਨ.ਏ ਬੋਇੰਗ 747-400]] (ਜੇ.ਏ.8962) ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। [[ਟਾਈਮ]] ਦੀ 1999 ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦਾ ਦੂਜੇ ਵਧੀਆ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, [[ਹੈਲੋ ਕਿੱਟੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਕਿਰਦਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਫ੍ਰੈਨਚਾਇਜ਼ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਿਕਾਚੂ [[ਰਿਕੀ ਮਾਰਟਿਨ]] ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਪਰ [[ਜੇ.ਕੇ.ਰੋਲਿੰਗਜ਼]] ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। 2000 ਦੀ [[ਐਨੀਮੈਕਸ]] ਪੌਲ ਵਿੱਚ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਾਰਟੂਨ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਸਥਾਨ ਸੀ। 2002 ਵਿੱਚ, [[ਟੀ.ਵੀ ਗਾਈਡ]] ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਾਰਟੂਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਐਸ਼ ਤੇ ਪਿਕਾਚੂ ਪੰਦਰਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ। 2003 ਦੀ [[ਫੋਰਬਸ]] ਸੂਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਕਾਚੂ ਅੱਠਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਲਾਨਾ 825 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 2008 ਦੀ [[ਓਰੀਕਨ]] ਪੌਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਕਾਚੂ ਜਪਾਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੇਮ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਆਈ.ਜੀ.ਐਨ ਦੀ "25 ਸਰਵੋਤਮ ਐਨੀਮੇ ਕਿਰਦਾਰ" ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। [[ਨਿਨਟੈਂਡੋ ਪਾਵਰ]] ਨੇ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਨੌਵੇਂ ਸੁਪਰਹੀਰੋ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੰਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਪੋਕੀਮੌਨ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਟ੍ਰੇਸੀ ਵੈਸਟ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਨੋਲ ਨੇ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਬਿਜਲਈ-ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਪੋਕੀਮੌਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਪੋਕੀਮੌਨ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਕਾਚੂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਿਕਾਚੂ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਈ.ਜੀ.ਐਨ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਪੌਲ ਵਿੱਚ ਪਿਕਾਚੂ 48ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਪਿਕਾਚੂ ਅਤੇ ਦਸ ਹੋਰ ਪੋਕੀਮੌਨ [[2014 ਦੇ ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ]] ਵਿੱਚ ਜਪਾਨੀ ਮਸਕਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ।<ref>{{cite web | title=Pikachu Named Japan's Official Mascot In Brazil 2014 World Cup | url=http://soccerly.com/article/salvadorborboa/pikachu-named-japans-official-mascot-in-brazil-2014-world-cup | author=Salvador Borboa | date=March 12, 2014 | publisher=The Beautiful Game LLC | accessdate=March 17, 2014 | archive-date=ਨਵੰਬਰ 12, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171112053817/http://soccerly.com/article/salvadorborboa/pikachu-named-japans-official-mascot-in-brazil-2014-world-cup | dead-url=yes }}</ref> ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== * [[ਐਸ਼ ਕੈਚਮ]] ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ== * [http://bulbapedia.bulbagarden.net/wiki/Pikachu_(Pokémon) ਬਲਬਾਪੀਡੀਆ 'ਤੇ ਪਿਕਾਚੂ] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੋਕੀਮੌਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਰਟੂਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੋਕੀਮੌਨ ਕਿਰਦਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਜਲਈ ਕਿਸਮ ਪੋਕੀਮੌਨ]] lio7gv6f9ry8e3ksx2j3xjdbc57o2tk 0 65441 843411 530552 2026-07-29T20:45:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843411 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] |era = [[20ਵੀਂ ਸਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] |image = Marcel.jpg |name = ਗਾਬਰੀਏਲ ਮਾਰਸੇਲ |birth_place = [[ਪੈਰਿਸ]], [[ਫ਼ਰਾਂਸ]] |death_date = {{death date and age|1973|10|8|1889|12|7|df=yes}} |death_place = ਪੈਰਿਸ, ਫ਼ਰਾਂਸ |school_tradition = [[ਮਹਾਂਦੀਪਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]]<br>[[ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ]] |main_interests = [[ਤੱਤ-ਵਿਗਿਆਨ]] {{·}} [[ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ]] {{·}} [[ਨੈਤਿਕਤਾ]] |notable_ideas = [[ਦੂਜਾ|"ਦੂਜਾ"]] (''autrui''), ਮੂਰਤ ਦਰਸ਼ਨ (''philosophie concrète'') |influences = [[ਹੈਨਰੀ ਬਰਗਸਨ|ਬਰਗਸਨ]]{{·}}[[Martin Buber|Buber]]{{·}}[[Karl Jaspers|Jaspers]]{{·}}[[Søren Kierkegaard|Kierkegaard]]{{·}}[[François Mauriac|Mauriac]]{{·}}[[Josiah Royce|Royce]] |influenced = [[Pierre Boutang|Boutang]]{{·}}[[ਇਮਾਨੁਏਲ ਲੇਵੀਨਾਸ|ਲੇਵੀਨਾਸ]]{{·}}[[Walker Percy|Percy]]{{·}}[[Jean Wahl|Wahl]]{{·}}[[Paul Ricoeur|Ricoeur]] }} '''ਗਾਬਰੀਏਲ ਮਾਰਸੇਲ''' ([[ਫਰਾਂਸੀਸੀ]]: Gabriel Honoré Marcel; 7 ਦਸੰਬਰ 1889 – 8 ਅਕਤੂਬਰ 1973<ref name="stanford">[http://plato.stanford.edu/entries/marcel/ Gabriel (-Honoré) Marcel], ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'</ref>) ਇੱਕ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੋਕ|ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ]] [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ]] ਅਤੇ [[ਇਸਾਈ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ|ਇਸਾਈ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ]] ਸੀ। ਇਸਨੇ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਚਾਹੇ ਕਿ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਯੌਂ ਪਾਲ ਸਾਰਤਰ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲਈ "ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ" ਵਾਕੰਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਮਾਰਸੇਲ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਦਸੰਬਰ 1889 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਇਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਆਂਟੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ 8 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸਟਾਕਹੋਮ]] ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ।<ref name="citadel">{{cite book | title=The Philosophy of Existentialism | url=https://archive.org/details/philosophyofexis0000marc_y0s7 | publisher=Citadel Press | author=Marcel, Gabriel | year=1947 | location=Paris | isbn=0-8065-0901-5 | others=[[Manya Harari]]}}</ref> ==ਰਚਨਾਵਾਂ== ===ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ=== * ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ (Existence et objectivité) - 1914 * ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਧਰਮ (Théâtre et religion) - 1958 ===ਨਾਟਕ=== * ਬੁੱਤਸ਼ਿਕਨ (L'Iconoclaste) - 1923 * ਰੱਬ ਦਾ ਇੱਕ ਬੰਦਾ (Un Homme de Dieu) - 1925 ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਤਿਤਵਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1973]] 5dn0j5bxr5nk68eo15cik3anjbzh1v9 0 66223 843436 728359 2026-07-29T21:14:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843436 wikitext text/x-wiki {{Periodic table (micro)| title=[[ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] ਵਿੱਚ ਪੀਰਡ ਦਾ ਸਥਾਨ | mark=Cs,Ba,La,Ce,Pr,Nd,Pm,Sm,Eu,Gd,Tb,Dy,Ho,Er,Tm,Yb,Lu,Hf,Ta,W,Re,Os,Ir,Pt,Au,Hg,Tl,Pb,Bi,Po,At,Rn}} '''ਪੀਰਡ 6 ਤੱਤ''' ਦਾ ਸਮੂਹ [[ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਹੈ ਇਹ ਤਿਰਛੀ ਲਾਇਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰਮਾਣੂ ਅਕਾਰ ਘੱਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੀਰਡ ਵਿੱਚ 32 ਤੱਤ ਹਨ। ਬਿਸਮਥ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸਾਰੇ ਤੱਤ [[ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ]] ਹਨ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀਰਡ 6 ਦੇ ਤੱਤ ਵਿੱਚ 6s ਪਹਿਲਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ 4f, 5d, ਅਤੇ 6p ਬਾਅਦ 'ਚ ਭਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Gray" >{{cite book|last=Gray|first=Theodore|title=The Elements: A Visual Exploration of Every Known Atom in the Universe|url=https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray_f5s1|year=2009|publisher=Black Dog & Leventhal Publishers|location=New York|isbn=978-1-57912-814-2}}</ref> ==ਤੱਤ== :{|class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="60%" | [[ਪਰਮਾਣੂ ਸੰਖਿਆ]]||ਸੂਤਰ||ਤੱਤ ਦਾ ਨਾਮ || '''[[ਰਸਾਇਣਕ ਲੜੀ]]''' || '''[[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨ ਤਰਤੀਬ]]'''<br/>&#91;[[ਜ਼ੀਨਾਨ|Xe]]&#93; 1s<sup>2</sup> 2s<sup>2</sup> 2p<sup>6</sup> 3s<sup>2</sup> 3p<sup>6</sup>3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup> 4p<sup>6</sup>4d<sup>10</sup> 5s<sup>2</sup> 5p<sup>6</sup> |- || 55 || '''Cs''' || [[ਸੀਜ਼ੀਅਮ]] || [[ਖ਼ਾਰੀ ਧਾਤ]] || [Xe] 6s<sup>1</sup> |- || 56 || '''Ba''' || [[ਬੇਰੀਅਮ]] || [[ਖ਼ਾਰੀ ਭੌਂ ਧਾਤਾਂ]] || [Xe] 6s<sup>2</sup> |- || 57 || '''La''' || [[ਲੈਂਥਨਮ]] || [[ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ]] || [Xe] 5d<sup>1</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 58 || '''Ce''' || [[ਸੀਰੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>1</sup> 5d<sup>1</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 59 || '''Pr''' || [[ਪ੍ਰਾਜ਼ੀਓਡੀਮੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>3</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 60 || '''Nd''' || [[ਨਿਓਡੀਮੀਅਮ]] ||ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ|| [Xe] 4f<sup>4</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 61 || '''Pm''' || [[ਪ੍ਰੋਮੀਥੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>5</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 62 || '''Sm''' || [[ਸੈਮੇਰੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>6</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 63 || '''Eu''' || [[ਯੂਰਪੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>7</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 64 || '''Gd''' || [[ਗੈਡੋਲੀਨੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>7</sup> 5d<sup>1</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 65 || '''Tb''' || [[ਟਰਬੀਅਮ]] ||ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>9</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 66 || '''Dy''' || [[ਡਿਸਪ੍ਰੋਜ਼ੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ|| [Xe] 4f<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 67 || '''Ho''' || [[ਹੋਮੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>11</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 68 || '''Er''' || [[ਅਬਰੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ|| [Xe] 4f<sup>12</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 69 || '''Tm''' || [[ਥੂਲੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>13</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 70 || '''Yb''' || [[ਇਟਰਬੀਅਮ]] ||ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 71 || '''Lu''' || [[ਲੁਟੀਸ਼ੀਅਮ]] || ਲੈਂਥਾਨਾਈਡ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>1</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 72 || '''Hf''' || [[ਹਾਫ਼ਨੀਅਮ]] || [[ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾਂ]] || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>2</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 73 || '''Ta''' || [[ਟੈਂਟਲਮ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>3</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 74 || '''W''' || [[ਟੰਗਸਟਨ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>4</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 75 || '''Re''' || [[ਰੀਨੀਅਮ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>5</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 76 || '''Os''' || [[ਓਸਮੀਅਮ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>6</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 77 || '''Ir''' || [[ਇਰੀਡੀਅਮ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>7</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 78 || '''Pt''' || [[ਪਲੈਟੀਨਮ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>9</sup> 6s<sup>1</sup> |- || 79 || '''Au''' || [[ਸੋਨਾ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>1</sup> |- || 80 || '''Hg''' || [[ਪਾਰਾ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> |- || 81 || '''Tl''' || [[ਥੈਲੀਅਮ]] || [[ਗਰੀਬ ਧਾਤਾਂ]] || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> 6p<sup>1</sup> |- || 82 || '''Pb''' || [[ਸਿੱਕਾ (ਧਾਤ)]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> 6p<sup>2</sup> |- || 83 || '''Bi''' || [[ਬਿਸਮਥ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ|| [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> 6p<sup>3</sup> |- || 84 || '''Po''' || [[ਪੋਲੋਨੀਅਮ]] || ਅੰਤਰਕਾਲੀ ਧਾਤਾ || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> 6p<sup>4</sup> |- || 85 || '''At''' || [[ਐਸਟਾਟੀਨ]] || [[ਹੈਲੋਜਨ]] || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> 6p<sup>5</sup> |- || 86 || '''Rn''' || [[ਰੇਡਾਨ]] || [[ਨੋਬਲ ਗੈਸ]] || [Xe] 4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> 6p<sup>6</sup> |} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ ਜਾਣਕਾਰੀ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਆਦੀ ਪਹਾੜਾ]] 3svoquqm1d84avpzlbzsti1of4wuv8p 0 66644 843596 842234 2026-07-29T23:57:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843596 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{Spacetime|cTopic=Types}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, '''ਸਪੇਸਟਾਈਮ''' ([[ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ]], [[ਸਪੇਸ ਟਾਈਮ]] ਜਾਂ [[ਸਪੇਸ-ਟਾਈਮ ਨਿਰੰਤਰਤਾ]]) ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਣੀ ਹੋਈ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ]] ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਯੁਕਲਿਡੀਅਨ ਸਪੇਸ]] ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਚੌਥੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਵਿੱਚ ਮੇਲਦੇ ਹੋਏ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]]ਆਂ ਨੇ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ [[ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਸਰਲ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁੱਪਰਗਲੈਕਟਿਕ (ਅਕਾਸ਼ੀ) ਅਤੇ ਸੂਖਮ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇੱਕਸਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਤੋਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਧਾਰਨਾ, ਜੋ ਇਹ ਗੱਲ ਪਕੜੀਂ ਬੈਠੀ ਸੀ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ਕਲ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ 3 D ਸ਼ਕਲ]] [[ਟਾਈਮ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਸੋਧਦੇ ਹੋਏ [[ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਕਾਇਨੇਮੈਟਿਕਸ]] ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੁਣਿਆ ਦਰਸਾਇਆ। ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫਰੇਮ|ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ]] ਨਾਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ (ਦਰਸ਼ਕਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਬੰਧਤ ਵੇਰਵੇ ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸਥਿਰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਉੱਤੇ ਬੁਨਿਆਦਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1908 ਵਿੱਚ, [[ਹਰਮਾੱਨ ਮਿੱਕੋਵਸਕੀ]] ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫੈਲਾਓਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਗਲ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਨਿਰੰਤ੍ਰਤਾ ਦੇ [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਘਟਨਾਵਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਘੋਲ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ- ਜੋ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੁਣ ਇੱਕ 4&#x2011;ਅਯਾਮੀ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਲੱਛਣ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਸਪੇਸਟਾਈਮ_ਅੰਤ੍ਰਾਲ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤ੍ਰਾਲ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਉੱਤੇ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਵਕ੍ਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਅਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਹੋਰ ਅਜੋਕੇ ਕੰਮ ਨੇ ਵੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਲੱਛਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ}} == ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == {{anchor|ਜਾਣ-ਪਛਾਣ}} {{anchor|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ}} === ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ: ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਲਿੰਕਾਂ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਟੈਬ ਖੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ''ਦੱਬ ਕੇ ਰੱਖਣ'' ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ.</small>]]<ref group=note><small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। </ref> ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਨੂੰ ਨਾਪ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਮਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਨਿਰੀਖਕ]] ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|last1=Rynasiewicz|first1=Robert|title=Newton's Views on Space, Time, and Motion|url=https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਯੂਕਲਿਡਨ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਆਮ ਸਮਝ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ.<ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Philip J.|title=Mathematics & Common Sense: A Case of Creative Tension|url=https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi|date=2006|publisher=A.K. Peters|location=Wellesley, Massachusetts|isbn=9781439864326|page=[https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi/page/86 86]}}</ref> [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਂ ਸਪੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਲਈ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਬਜੈਕਟ ਦੇ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਨੂੰ ਨਾਪ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਮਾਤਰਾ ਵਜੋਂ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਦਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਨਿਰੀਖਕ]] ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|last1=Rynasiewicz|first1=Robert|title=Newton's Views on Space, Time, and Motion|url=https://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਯੂਕਲਿਡਨ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ, ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਆਮ ਸਮਝ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਗਣਿਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ.<ref>{{cite book|last1=Davis|first1=Philip J.|title=Mathematics & Common Sense: A Case of Creative Tension|url=https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi|date=2006|publisher=A.K. Peters|location=Wellesley, Massachusetts|isbn=9781439864326|page=[https://archive.org/details/mathematicscommo0000davi/page/86 86]}}</ref>, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਝ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ]] ਫੀਲਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਕਤ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਇੱਕ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਸਪੇਸ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ ([[ਤੁੱਲਤਾ]]) ਮੁਤਾਬਿਕ, ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਗੋਲਬ ਪੱਧਰਾ (ਫਲੈਟ) ਦਿਸਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Rowland |first1=Todd |title=Manifold |url=http://mathworld.wolfram.com/Manifold.html |website=Wolfram Mathworld |publisher=Wolfram Research|accessdate=24 March 2017}}</ref> ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ (ਫੈਕਟਰ) ਉੱਤੇ, <math>c</math> (ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਂਦੇ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] (ਦੂਰੀ) ਨੂੰ, ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ [[ਸਕੇਲ]] (ਪੈਮਾਨੇ) [[ਫੈਕਟਰ]] (ਹਿੱਸੇ) ਦਾ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] (ਮੁੱਲ) (ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ {{val|300000|ul=km|fmt=commas}} ਜੋ ਵਕਤ ਅੰਦਰ 1&nbsp;ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਇੱਕ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] (ਬਹੁ-ਪਰਤ) ਹੋਣਾ ਇਹ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਧਾਰਨ, ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੀਡਾਂ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ, ਇਨਸਾਨੀ-ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ‘ਤੇ, ਬਹੁਤ ਤੁੱਛ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਓਸ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਯੁਕਿਲਡਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਸਿਰਫ ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਫਿਜ਼ੀਆਊ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਅਤੇ [[ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇਅ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ ਦੀ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੇ ਬਨਾਮ ਨਿਰੀਖਣ ਦਰਮਿਆਨ ਬੁੱਝਾਰਤ ਭਰੀ ਬੇਮੇਲਤਾ (ਅੰਤਰ) ਨੋਟ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="French">{{cite book|last1=French|first1=A.P.|title=Special Relativity|date=1968|publisher=CRC Press|location=[[Boca Raton, Florida]]|isbn=0748764224|pages=35–60}}</ref> ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ''ਘਟਨਾਵਾਂ'' ਕਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਇਕਲੌਤੇ ([[ਸਿੰਗਲ]]) ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ''x, y, z ਅਤੇ t'' ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅਰਸਾ ([[ਡਿਊਰੇਸ਼ਨ]]) ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ- [[ਸਪਾਰਕ]] (ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ), ਪਟਾਕੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਬੰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ- ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੀਮਤ ਅਰਸੇ ਅਤੇ ਪਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤੁੱਲ ਸ਼ਬਦ, ਗਣਿਤਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਅਰਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਕੋਈ ਸਪੀਡ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ([[ਪਥ]]) ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਲੜੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਇਕੱਠੀ ਜੋੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਗ੍ਰੈੱਸ]] (ਵਿਕਾਸ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਕਣ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਜਾਂ ''ਵਰਲਡ ਲਾਈਨ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|105}} {{anchor|Figure 1-1}} [[File:Observer in special relativity.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 1-1. ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ''ਔਬਜ਼ਰਵਰ'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]], ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤੋਂ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕ ਬਣਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਕੋਈ [[ਲੋਕੇਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ&nbsp;1&#8209;1 ਵਿੱਚ, ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਘਣੀ ਜਾਲ਼ੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਨ ([[ਕੰਟ੍ਰੋਲ]]) ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਅਜਿਹੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ [[ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼]] (ਮੇਲ) ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ([[ਅਯਾਮ]]ਾਂ) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ [[ਵਕਤ]] ਅਤੇ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲੀਦਾਰ-ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]], ਇੱਕ [[ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ]] [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ [[ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Taylor">{{cite book|last1=Taylor|first1=Edwin F.|last2=Wheeler|first2=John Archibald|title=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity|date=1966|publisher=Freeman|location=San Francisco|isbn=071670336X|edition=1st|url=http://www.eftaylor.com/download.html#special_relativity|accessdate=14 April 2017}}</ref>{{rp|17–22}} ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵਕਤ ਦੀ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਸਿਗਨਲ ([[ਸੰਕੇਤ]]) ਦੇ ਨਿਕਾਸ [[ਐਮਿਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ([[ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ]]) ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ [[ਡਾਟਾ ਰਿਡਕਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ, ਸਿਗਨਲ ਦੇ ਰਿਸੀਵ ਕਰਨ ਦੇ ਵਕਤ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਅਸਲੀ ਵਕਤ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੋਧਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਜਾਲ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਣਾ ਸੀ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] (ਸਿਗਨਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇਰੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਕੱਢ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਨਾਮ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ (ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਕੀ ਨਾਪਦਾ/ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਬਨਾਮ ਕੋਈ ਕੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿਣਾ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Scherr|first1=Rachel E.|last2=Shaffer|first2=Peter S.|last3=Vokos|first3=Stamatis|title=Student understanding of time in special relativity: Simultaneity and reference frames|journal=American Journal of Physics|date=July 2001|volume=69|issue=S1|pages=S24–S35|doi=10.1119/1.1371254|url=https://arxiv.org/ftp/physics/papers/0207/0207109.pdf|accessdate=11 April 2017}}</ref> {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ}} === ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਿਲਾਸਫੀ === {{main|ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ}} ਪੁਰਾਤਨ ਇੰਕਾ ਸਮਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੋ ਮਲਟੀਪਲ ਸਦੀਆਂ{{when|date=May 2017}} ਤੱਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ, [[ਇੰਕਾ]]ਵਾਂ ਨੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਪਾਚਾ (ਇੰਕਾ ਮਾਈਥੌਲੌਜੀ|ਪਾਚਾ]] ({{lang-qu|pacha}}, {{lang-ay|pacha}}) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |title=Pacha: un concepto andino de espacio y tiempo. &#124; Manga Quespi &#124; Revista Española de Antropología Americana |publisher=Revistas.ucm.es |date= |accessdate=2016-12-17 |archive-date=5 ਨਵੰਬਰ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105152313/http://revistas.ucm.es/ghi/05566533/articulos/REAA9494110155A.PDF |dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite book|last1=Steele|first1=Paul R.|last2=Allen|first2=Catherine J.|title=Handbook of Inca Mythology|url=https://archive.org/details/isbn_9791576073543|date=2004|publisher=ABC-Clio|location=Santa Barbara, California|isbn=1576073548|page=[https://archive.org/details/isbn_9791576073543/page/86 86]}}</ref> [[ਆਂਦੇ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸਮਝ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ। <ref>{{cite book|last1=Ardener|first1=Shirley|title=Women and space: ground rules and social maps|url=https://archive.org/details/womenspaceground0005unse|date=1997|publisher=Berg|location=Oxford|isbn=0854967281|page=[https://archive.org/details/womenspaceground0005unse/page/36 36]|edition=2nd}}</ref> {{expand section|date=May 2017}} === ਇਤਿਹਾਸ === {{main | ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ#ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਰਾਂਸ਼|''''' ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Michelson-Morley experiment conducted with white light.png <!-- | caption1 = --> | image2 = MichelsonMorleyAnimationDE.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 1-2. ਮਾਇਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀ, ਅਪਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਫੇਜ਼ ਸ਼ਿਫਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਲੌਜੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ, ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦੇ ਨਰੀਖਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੈ. }} ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, [[ਆਰਾਗੋ ਸਪੌਟ]] ਅਤੇ [[ਫਿਜ਼ਿਆਉ-ਫੋਕਾਲਟ ਅਪਰੇਟਸ|ਹਵਾ ਬਨਾਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਨਾਪਾਂ]] ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ [[ਕੌਰਪੁਸਕਲਿਉਰ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਲਾਈਟ|ਕੌਰਪਿਉਸਕਿਉਲਰ ਥਿਊਰੀ]] ਤੋਂ ਉਲਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਫਿਤ੍ਰਤ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Stefan|title=Catchers of the Light: Catching Space: Origins, Lunar, Solar, Solar System and Deep Space|date=2013|publisher=ArtDeCiel Publishing|location=Paphos, Cyprus|isbn=9781467579926|pages=202–233|url=https://books.google.com/books?id=iZk5OOf7fVYC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|accessdate=7 April 2017}}</ref> ਤਰੰਗਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜੋ ਤਰੰਗਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪਰਿਕਲਪਿਤ [[ਚਮਕਦਾਰ ਏਇਥਰ]] ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਵਾਲ਼ੇ ਨਤੀਜੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 1851 ਦੇ [[ਫਿਜ਼ਿਆਉ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਹਿ ਰਹੇ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਇੰਡੈਕਸ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਹੋਰ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਰੈਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ (ਜੋ ਵੇਵਲੈਂਥ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ) ਦੇ ਇੰਡੈਕਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲੀ ਅੰਸ਼ਿਕ [[ਏਇਥਰ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੇ ਸਖਤ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਕਿ ਏਇਥਰ ਤਤਕਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name=Stachel>{{cite book |last=Stachel |first=John |editor1-last=Kox |editor1-first=A. J. |editor2-last=Eisenstaedt |editor2-first=Jean |title=The Universe of General Relativity |publisher=Birkhäuser |location=Boston |date=2005 |pages=1–13 |chapter=Fresnel’s (Dragging) Coefficient as a Challenge to 19th Century Optics of Moving Bodies. |isbn=081764380X |url=http://www.bu.edu/cphs/files/2015/04/2005_Fresnel.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/6phb8M8gM?url=http://www.bu.edu/cphs/files/2015/04/2005_Fresnel.pdf |archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017 |access-date=13 ਅਗਸਤ 2017 |dead-url=no }}</ref> 1887 ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ]] (Fig.&nbsp;1&#8209;2) ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਏਇਥਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਭਵ ਵਿਆਖਿਆ, ਸੰਪੂਰਨ ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ, [[ਸਥੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਸੀ। (Fig.&nbsp;1&#8209;3).<ref name="French"/> {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Aberrationseasons.svg <!-- | caption1 = --> | image2 = Stellar aberration versus the dragged aether.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 1-3. (top) ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸਾਲ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (bottom) ''ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ''—ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਏਇਥਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ- ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੇਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।<ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"> ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;3 (bottom left) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆਈਪੀਸ ਅੰਦਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਉ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;3 (bottom right) ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਏੋਇਥਰ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਵੇਂ ਏਇਥਰ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ- ਜੇਕਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੋਵੇ- ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਟੈਲੀਸਕੋਪਾਂ ਲਈ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਲੋਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਦੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਆਈਪੀਸਾਂ ਅੰਦਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। </ref> }} 1889 ਵਿੱਚ [[ਜੌਰਜ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਫਿਟਜ਼ਗ੍ਰਾਲਡ]] ਅਤੇ 1892 ਵਿੱਚ [[ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼]] ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਸਥਿਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਪਦਾਰਥਕ ਵਸਤੂਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣੇ ਲਾਂਘੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਨੀ ਕੁ ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨਾ ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ। (ਗਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਕੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੰਬਾਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦੀ।) 1904 ਤੋਂ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਅਪਣੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆ਼ ਜੁਲਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ (ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]]), ਪਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰਾ ਵੱਖਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ। [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ (ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] (ਫੋਰਸਾਂ ਅਤੇ ਟੋਰਕਾਂ ਅਯੇ ਗਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ) ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੋੜ-ਮਰੋੜ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਵਿਭਿੰਨ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ।<ref name="Pais">{{cite book|last1=Pais|first1=Abraham|title=""Subtle is the Lord-- ": The Science and the Life of Albert Einstein|url=https://archive.org/details/subtleislordscie00pais|date=1982|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=019853907X|edition=11th}}</ref>{{rp|163–174}} ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ [[ਟ੍ਰਓਟਨ-ਨੋਬਲ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਜਾਂ [[ਰੇਲੀਘ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ]]ਾਂ ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣਮਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Miller">{{cite book|last1=Miller|first1=Arthur I.|title=Albert Einstein's Special Theory of Relativity|date=1998|publisher=Springer-Verlag|location=New York|isbn=0387948708}}</ref>{{rp|64}} ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਉਸਦੀ 1904 ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੈਗਟਿਵ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਸਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਨ। ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਗਲਤੀਆਂ ਸੁਧਾਰਦਿਆਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਏਇਥਰ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਵਕਤ ਦੌਰਾਨ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਦੀ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Pais"/>{{rp|163–174}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਸਮਝ, 20ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਓ ਰੱਖਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਈਕਲਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਪਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਲਈ, ਉਸਦੀ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਉਹ ਬੇਮੇਲਤਾਵਾਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਓਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦੀ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ 1905 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ [[ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੁੰਬਕ ਅਤੇ ਕੰਡਕਟਰ ਸਮੱਸਿਆ]] ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਅਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਹਰਟਜ਼, ਲੌਰੰਟਜ਼, ਅਤੇ ਖੁਦ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੇਤ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਸਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀਆਂ।<ref name="Miller"/>{{rp|135–142}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਜੋ 1905 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਰਹੱਸਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਹੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] (ਫੋਰਸਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਨਾ ਕਿ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਲਗਦਾ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਣਿਤ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ [[ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ]] ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣੀ ਸੀ।<ref name="Schutz">{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard|title=Gravity from the Ground Up: An Introductory Guide to Gravity and General Relativity|date=2004|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=0521455065|edition=Reprint|url=https://books.google.com/books?id=P_T0xxhDcsIC|accessdate=24 May 2017|language=en}}</ref>{{rp|219}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਿਆਨ) ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਬਾਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਅਹਿਸਾਨਮੰਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮੱਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="Pais"/>{{rp|151–152}} ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। {{anchor|Spacetime interval}} <!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --> {{multiple image|perrow = 2|total_width=300 | image1 = H A Lorentz (Nobel).jpg |width1=280|height1=396 | caption1 = ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ | image2 = Henri Poincaré-2.jpg |width2=371|height2=500 | caption2 = ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ | image3 = Albert Einstein (Nobel).png |width3=280|height3=396 | caption3 = ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ | image4 = Hermann Minkowski Portrait.jpg|width4=813|height4=1093 | caption4 = ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ | <!--header = Figure 1-3--> | footer = <center>Figure 1-3.</center>}} ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਾਹਰਨ [[ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ]] ਹੈ,<ref>{{Citation|author=Darrigol, O. |title=The Genesis of the theory of relativity |year=2005 |journal=Séminaire Poincaré|volume=1|pages=1–22|url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf|format=PDF |doi=10.1007/3-7643-7436-5_1|isbn=978-3-7643-7435-8 |bibcode=2006eins.book....1D }}</ref><ref name="Miller"/>{{rp|73–80,93–95}} ਜਿਸਨੇ 1898 ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Galison |first1=Peter |title=Einstein's Clocks, Poincaré's Maps: Empires of Time |url=https://archive.org/details/einsteinsclocksp00gali |date=2003 |publisher=W. W. Norton & Company, Inc. |location=New York|isbn=0393020010 |pages=[https://archive.org/details/einsteinsclocksp00gali/page/n133 13]–47}}</ref><ref group=note> ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸਲਾ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦਾ ਅਰਥ ਸੀ ਕਿ ਸਮੇਂ ਬਾਬਤ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਸਾਨੂੰ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕਰ ਲੈਣਾ (ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲੈਣਾ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਆਪਸੀ-ਮੇਲ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ (ਕਨਵੈਂਸ਼ਨ) ਦੁਆਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਨ ਨੇ ਨਿਊਟਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬ੍ਰੇਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ, ਸੱਚਾ ਵਕਤ ਸਮਝਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਘੜੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਾਲੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ [[ਹੈਨਰੀ ਬ੍ਰਗਸਨ]] ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਅਟੈਕ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਤਰਕ ਸੀ ਕਿ, ਵਕਤ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ੍ਰਾਲ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹਨ। ਗੈਲੀਸਨ (2003), “ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ”</ref> 1900 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪਛਾਣਿਆ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਦਾ [[ਲੋਕਲ ਟਾਈਮ]] ਦਰਅਸਲ ਓਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ [[ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ]] ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲੌਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਬਦਲ, ਮੱਧ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਧੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਅਡਜਸਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਲੈਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਗੈਲੀਸਨ (2003), ''ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਥਨ।''</ref> 1900 ਅਤੇ 1904 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਓਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਏਇਥਰ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਪਛਾਣ-ਅਯੋਗਤਾ ਸੁਝਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਕਿਹਾ, ਅਤੇ 1905/1906 ਵਿੱਚ<ref>{{cite journal |last1=Poincare |first1=Henri |title=On the Dynamics of the Electron (Sur la dynamique de l’électron) |journal=Rendiconti del Circolo matematico di Palermo |date=1906 |volume=21 |pages=129–176 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:On_the_Dynamics_of_the_Electron_(July)#.C2.A7_9._.E2.80.94_Hypotheses_on_gravitation|accessdate=15 July 2017}}</ref> ਉਸਨੇ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ ਬਣਾਇਆ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਵਕਤ, ਉਸਨੇ [[ਫੋਰ-ਪੁਜੀਸਨ]], [[ਫੋਰ-ਵਿਲੌਸਿਟੀ]], ਅਤੇ [[ਫੋਰ-ਫੋਰਸ]] ਨਾਮਕ ਵਿਭਿੰਨ [[ਫੋਰ-ਵੈਕਟਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਨਵੀਨ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{Citation|author=Zahar, Elie|year=1989|orig-year=1983|title=Einstein's Revolution: A Study in Heuristic|chapter=Poincaré's Independent Discovery of the relativity principle |publisher=Open Court Publishing Company|location=Chicago|isbn=0-8126-9067-2}}</ref><ref name=Walter /> ਉਸਨੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਅਗਲੇ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ 4-ਅਯਾਮੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰੀਸਰਚ ਦੀ ਇਹ ਲਾਈਨ “ਸੀਮਤ ਲਾਭ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਜਰੂਰੀ” ਕਰਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵੀਂ ਲਗਦੀ ਹੈ।<ref name=Walter>{{cite book|author1=Walter, Scott A.|editor1-last=Renn|editor1-first=Jürgen|editor2-last=Schemmel|editor2-first=Matthias|title=The Genesis of General Relativity, Volume 3|chapter=Breaking in the 4-ਵੈਕਟਰ: the four-dimensional movement in gravitation, 1905–1910|date=2007|publisher=Springer|location=Berlin|pages=193–252|url=http://scottwalter.free.fr/papers/2007-genesis-walter.html|accessdate=15 July 2017|archiveurl=https://www.webcitation.org/6rxvbrr7g?url=http://scottwalter.free.fr/papers/2007-genesis-walter.html|archivedate=15 ਜੁਲਾਈ 2017|dead-url=no}}</ref> ਹੋਰ ਅੱਗੇ, 1909 ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਬਾਦ, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਾਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="Pais"/>{{rp|163–174}} ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Miller/><ref name=Pais/> 1905 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ (ਭਾਵੇਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਰਤੇਂ ਬਗੈਰ)।<ref name=Miller/><ref name=Pais/> ਜਦੋਂਕਿ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਅਤੇ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਹੀ ਸੀ। ਜਿਸਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਖੁਦ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਵਿਸਲੇਸ਼ਣ [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨਾਲ਼ੋਂ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਅਪਣੇ ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਿਊਰੀ ਦੋ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ [[ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁੰਜ]]-ਊਰਜਾ ਸਬੰਧ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ 1907 ਵਿੱਚ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੀ ਉਸਦੀ ਅਗਲੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਇਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।, ਜਿਸਨੇ ਇਨਰਸੀਅਲ ਅਤੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਉਸਦੀ ਊਰਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਾਬਤ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ,<ref name="Schutz"/>{{rp|219}} ਫੇਰ ਵੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ 1905 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ, ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਗਣਿਤ ਪ੍ਰੋਫੈੱਸਰ [[ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ]], ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ। [[ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ]] ਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥ-ਸਹੋਯੋਗਿਕ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ:<ref name="Weinstein">{{cite web|last1=Weinstein |first1=Galina |title=Max Born, Albert Einstein and Hermann Minkowski's Space-Time Formalism of Special Relativity |url=https://arxiv.org/abs/1210.6929 |website=arXiv |publisher=Cornell University Library |accessdate=11 July 2017}}</ref> {{cquote|I ਕੋਲੋਗਨਿ ਗਿਆ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 2 ਸਤੰਬਰ 1908 ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਲੈਕਚਰ “ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ” ਸੁਣਿਆ। […] ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਓਦੋਂ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਅਪਣਾ ਓਹ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕਲ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਉੱਚਾਰੀ ਗਈ ਸੀ; ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਇਹੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਛਪਵਾਇਆ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰੇਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੌਰ ਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਬਣਤਰ ਕੱਢਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਹਿਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਂਝ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।}} ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ 1905 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਮਾਈਕਲਸਨ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਅਤੇ [[ਡੇਵਿਡ ਹਿਲਬ੍ਰਟ]] ਨੇ ਲੌਰੰਟਜ਼, ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪੇਪਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਡਵਾਂਸਡ ਸੈਮੀਨਾਰ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਉਹ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਦੀ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਾਂ ਹੀ ਇਹ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਝ ਪ੍ਰਤਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਕੰਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੋਵੇ।<ref name="Galison">{{cite journal|last1=Galison |first1=Peter Louis|title=Minkowski's space-time: From visual thinking to the absolute world |journal=Historical Studies in the Physical Sciences |date=1979 |volume=10 |pages=85–121 |doi=10.2307/27757388 |jstor=27757388 |accessdate=}}</ref> [[File:Minkowski Diagram from 1908 'Raum und Zeit' lecture.jpg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 1-4. 1908 ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ “ਰਾਉਮ ਉਂਡ ਜ਼ੇਇਟ” ਲੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੰਗ ਕੀਤਾ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀਪੁਣਾ]] ਅਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਾਲ ਕੁ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 5, 1907 ਨੂੰ “ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ” (''Das Relativitätsprinzip'') ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਗੌਟਿੰਗਟਨ ਮੈਥੇਮੈਟੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਇੱਕ ਲੈਚਕਰ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਅਪਣੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਜਨਤਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਮੂਲ ਵਰਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਏਇਥਰ ਵਰਗੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ “ਅੱਨਾਲਜ਼ ਔਫ ਫਿਜ਼ਿਕਸ” (''Annalen der Physik'') ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ 1915 ਵਾਲ਼ੇ ਉਸਦੇ ਮਰਣੋਪ੍ਰਾਂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸੋਮਰਫੈਲਡ ਨੇ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ ਨੇ ਇਸ ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਐਡਿਟ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਾਲੀ ਜੱਜਮੈਂਟ ਦੋਹਰਾਈ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਪਸ਼ਟਕਰਤਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸੀ।<ref name=Weinstein/> ਦਸੰਬਰ 21, 1907 ਨੂੰ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਗੌਟਿੰਗਟਨ ਸੈਂਟੀਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਮੂਹਰੇ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ 21, 1908 ਨੂੰ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੱਲਬਾਤ, ''ਸਪੇਸ ਐਂਡ ਟਾਈਮ'' (''Raum und Zeit''),<ref name="Minkowski_Raum_und_Zeit">{{cite journal|last1=Minkowski|first1=Hermann|title=Raum und Zeit|journal=Jahresberichte der Deutschen Mathematiker-Vereinigung |date=1909 |pages=1–14 |url=https://en.wikisource.org/wiki/Translation:Space_and_Time |trans-title=Space and Time|publisher=B.G. Teubner}}</ref> ਜਰਮਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਔਫ ਸਾਇੰਟਿਸਟਸ ਐਂਡ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref group=note> ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਸਫੀਅਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) (ਜਿਵੇਂ [[ਲਾਈ ਸਫੀਅਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)]] ਜਾਂ [[ਕਨਫ੍ਰਮਲ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)]] ਜੋ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੇ ਕੁੱਝ ਬਦਲਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਵੇਵ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ (1912) ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਵੇਵ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ ਲੈਗੁਇੱਰੇ ਗਰੁੱਪ|ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਗੁਇੱਰੇ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ]] ਹੈ, ਜੋ ਸਫੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਸਫੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤਹਿਾਂ ਨੂੰ ਸਤਹਿਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਮੋਬੀਅਸ ਗਰੁੱਪ]] (ਜੋ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ R3 ਵਿੱਚ ਆਈਸੋਮੀਟ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦਰਮਿਆਨ ਆਇਸੋਮੌਰਫਿਜ਼ਮ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। </ref> “ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ” ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਬਦ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਸਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਸਲਈ, ਸਪੇਸ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਘਟ ਕੇ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਸਮ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇਗੀ।” ''ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ'' ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ (Fig.&nbsp;1&#8209;4) ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਿ “ਸਥਿਰ ਅੰਤ੍ਰਾਲ” ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਇਸ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref group=note>''(ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ'' '''''G''<sub>∞</sub>''' ''ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਗਰੁੱਪ ਹੇ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪ'' '''''G''<sub>c</sub>''' ''ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਹੈ।)'' "ਇਸਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>c</sub>''' ,{{nowrap|1='''''c'' = &infin;'''}} ਵਾਸਤੇ ਹੱਦ ਅੰਦਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>∞</sub>''' ਦੀ ਤਰਾਂ, ਇੰਨਬਿੰਨ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੂਰਾ ਗਰੁੱਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ '''''G''<sub>c</sub>''' ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ '''''G''<sub>∞</sub>''' ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁੱਧੀਯੋਗ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੁਤੰਤਰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੋਚੇਗਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>∞</sub>''' ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਗਰੁੱਪ '''''G''<sub>c</sub>''' ਵਾਸਤੇ, ਜਿੱਥੇ '''''c''''' ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਨਾਪ ਇਕਾਈਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ (1909), ''ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਥਨ''</ref> ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਅਪਣੇ ਵੱਲੋਂ, ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਰਿਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।, ਤੇ ਇਸਨੂੰ ''überflüssige Gelehrsamkeit'' (ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗਿਆਨ) ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, 1907 ਵਿੱਚ ਸੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਾਸਤੇ ਉਸਦੀ ਰੀਸਰਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਣੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਸ਼ੰਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। <ref name="Pais"/>{{rp|151–152}} ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ, ਇਸਲਈ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੱਜਕੱਲ “ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ” ਦੇ ਨਾਮਕ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਪੇਸਟਾਈਮ == {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਤਰਾਲ}} <!-- This section is linked from [[Lorentz transformation]] --> === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ === [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਦੂਰੀ]] ਨੂੰ [[ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਥਿਊਰਮ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>{\left(\Delta{d}\right)}^2 = {\left(\Delta{x}\right)}^2 + {\left(\Delta{y}\right)}^2 + {\left(\Delta{z}\right)}^2</math> ਭਾਵੇਂ ਦੋ ਦਰਸ਼ਕ, ਵੱਖਰੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ x,y, ਅਤੇ z ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦੋਵਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹੇਗੀ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤ ਕੇ ਨਾਪ ਰਹੇ ਹਨ)। ਦੂਰੀ "[[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ([[ਸਥਿਰ]]) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸਨ]] ਸਦਕਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜੇਕਰ ਦੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਦੋਂ ਨਾਪੀ ਜਾਵੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਦੋਵੇਂ ਬਿੰਦੂ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵਕਤ ਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਇਨਸਾਨ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਦੇਖੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ (ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ) ਉਹ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੁਜੀਸਨ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਜਾਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਭਾਵੀ [[ਦੂਰੀ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਨਾਪ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਦੂਰੀ ਦਾ ਤੁੱਲ [[ਅਰਸਾ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਟਾਈਮ ਇੱਕ ਚੌਥੇ ਅਯਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਇਸੇ ਕਾਰਨ [[ਚਾਰ-ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ ਸਪੇਸ|ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ]] ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਜੜ ਦੇਣ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੋ [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਘਟਨਾਵਾਂ]] ਦਰਮਿਆਨ ਵਕਤ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉੱਤੇ ([[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਣ) ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ([[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸਨ]] ਕਾਰਣ) ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਕਤ ਅਤੇ ਦੂਰੀ ਨਾਪਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਖੋਜਣਗੇ। ਮੰਨ ਲਓ ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਕਤ ਵਿੱਚ <math>\Delta t</math> ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਿਕ ਦੂਰੀ <math>\Delta x</math> ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ <math>{\left(\Delta{s}\right)}^2</math> ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਰੀ <math>\Delta{x}</math> ਅਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਰਸਾ <math>\Delta{t}</math> ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 </math> (ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਪੇਸ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, <math>(\Delta s)^2 = (\Delta ct)^2 - (\Delta x)^2 - (\Delta y)^2 - (\Delta z)^2</math>) ਸਥਿਰਾਂਕ <math>\textrm{c}</math>, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ, ਦੂਰੀ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਮੀਟਰਾਂ) ਨੂੰ, ਵਕਤ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਸਕਿੰਟਾਂ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਖੇਪਤਾ ਲਈ, ਅਰਸਾ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਡੈਲਟਿਆਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਦੀ ਜਿਅਦਾਤਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਮਿਲ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ, <math>x</math> ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ <math>\Delta{x}</math>, ਆਦਿ। ਸਾਡਾ ਵਾਸਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਸਥਾਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਮੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ([[ਉਰਿਜਨ]]) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸਲਈ ਇਕਲੌਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਮੁੱਲ ਕੋਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। [[File:Spacetime Diagram of Two Photons and a Slower than Light Object.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-1. ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਦੋ ਫੋਟੌਨਾਂ A ਅਤੇ B, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਧੀਮੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਸਤੂ C, ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ]] ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਥਿਊਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ <math>(\textrm{c} \, t)^2</math> ਅਤੇ <math>x^2</math> ਰਕਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮਾਈਨਸ ਦੇ ਚਿੰਨ ਦਾ ਹੀ ਫਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਮਾਤਰਾ <math>s^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਖੁਦ <math>s</math>। ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਅਰਸੇ ਨੈਗਟਿਵ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨੈਗਟਿਵ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਰਗਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਜਗਹ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ <math>s^2</math> ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਰਗ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ੋਂ, ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਾਲਾ ਚਿੰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|217}} ਮਾਈਨਸ ਚਿੰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ <math>s^2</math> ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪੇਸ ਨਾਲੋਂ ਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ <math>s^2</math> ਨੈਗਟਿਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਕਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿੱਖੜਵੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ [[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]] ਜਾਂ [[ਨੱਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਬੀਤੀ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦੇ ਲਾਂਘੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ (ਸਾਡੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ) ਸਾਲਾਂ ਬਿਤਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸਤੌਰ ਤੇ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ&nbsp;2&#8209;1 ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਦੋ ਫੋਟੌਨਾਂ A ਅਤੇ B ਦੀਆਂ [[ਵਰਲਡ ਲਾਈਨਾਂ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ) ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, C ਲਾਈਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉ਼ਦੀ ਹੈ। ਵਰਟੀਕਲ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ <math>\textrm{c}</math> ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰਾਂ ਸਕੇਲਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀਆੰ ਉਹੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਹੋਣ (ਮੀਟਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਜੋ ਹੌਰੀਜ਼ੌਨਟਲ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਢਲਾਣ ±1 ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਦਾ ਹਰੇਕ ਮੀਟਰ, ਤਕਰੀਬਨ ਵਕਤ ਦੇ 3.3 ਨੈਨੋਸਕਿੰਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨੋਟ:''' ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਚਿੰਨ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ ਹਨ: : <math>s^2 = (\textrm{c} t)^2 - x^2 - y^2 - z^2</math> : ਅਤੇ : <math>s^2 = - (\textrm{c} t)^2 + x^2 + y^2 + z^2</math> ਇਹ ਚਿੰਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ [[ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚਰ]]ਾਂ {{nowrap|(+&thinsp;−&thinsp;−&thinsp;−)}} ਅਤੇ {{nowrap|(−&thinsp;+&thinsp;+&thinsp;+).}} ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ਼ੋਂ ਅਖੀਰਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬਦਲਾਓ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ}} === ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮਾਂ === [[#ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Standard configuration of coordinate systems.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-2. ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] [[File:Galilean and Spacetime coordinate transformations.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 2-3. (a) ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ। (b) ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ। (c) ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ।]] ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ]] ਅੰਦਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਵੇਲ਼ੇ, ਕਿਸੇ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;2 ਵਿੱਚ, ਦੋ [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ 3-ਸਪੇਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ) ਨੂੰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S ਪਹਿਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਅਤੇਫ੍ਰੇਮ S’ (ਜਿਸਨੂੰ "S&nbsp;ਪ੍ਰਾਈਮ" ਉੱਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O′ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। * ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ''x'', ''y'', ''z'' ਧੁਰੇ, ਫ੍ਰੇਮ S’ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਧੁਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। * ਫ੍ਰੇਮ S′, ਫ੍ਰੇਮ S ਦੀ ''x''-ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ ਨਾਪੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਫ੍ਰੇਮਾਂ S ਅਤੇ S′ ਦੇ ਉਰਿਜਨ ਉਦੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਾਸਤੇ ਟਾਈਮ ''t'' = 0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਾਸਤੇ ''t''′ = 0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier">{{cite book|last1=Collier|first1=Peter|title=A Most Incomprehensible Thing: Notes Towards a Very Gentle Introduction to the Mathematics of Relativity|date=2014|publisher=Incomprehensible Books|isbn=9780957389458|edition=2nd}}</ref>{{rp|107}} ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3a, ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;2 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਤੋਂ ਵਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3b ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ S ਅਤੇ S’ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਵਕਤਾਂ ''t''&nbsp;=&nbsp;0 (ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ''t''′&nbsp;=&nbsp;0 (ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ) ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ''ct''′ ਧੁਰਾ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0 ਵਾਲ਼ੇ ਬਿੰਦੂ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਫ੍ਰੇਮ S ਦੀ ''x''-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲਣ। ਇਸਲਈ, ''ct''′ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਐਂਗਲ਼ ''θ'' ਦੁਆਰਾ ''ct'' ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; : <math>\tan\ \theta = v/c .</math> ''x''′ ਧੁਰਾ ਵੀ ''x'' ਧੁਰੇ ਤੋਂ ਘੁਮਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੋੜ ਦੇ ਕੇਣ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਤੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੀ ਢਲਾਣ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ&nbsp;±1. Fig.&nbsp;2&#8209;3c ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਘਟਨਾ P, ''x''′&nbsp;=&nbsp;0, ''ct''′&nbsp;=&nbsp;−''a'' ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਰੰਗ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮੇ (ਘਟਨਾ Q) ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ''a'' ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਸਥਿਰ ਕਿਸੇ ਦਰਪਣ ਤੋਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵੱਲ ''x''′&nbsp;=&nbsp;0,&nbsp;''ct''′&nbsp;=&nbsp;''a'' (ਘਟਨਾ R) ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ P, Q, R ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3b ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਵਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ&nbsp;=&nbsp;1 and&nbsp;−1 ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ΔPQR ਇੱਕ ਸਮਕੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤਿਕੋਣ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ OP&nbsp;=&nbsp;OQ&nbsp;=&nbsp;OR, ਇਸਲਈ ''x''′ ਅਤੇ ''x'' ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ''θ'' ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|113–118}} ਜਦੋਂਕਿ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅਜਿਹੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਕੋਣਾਂ ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਕਿਊਟ ਐਂਗਲ਼ ਉੱਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੀ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ]] ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਸ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਕ [[ਮਰਕੇਟਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਮੈਪ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਪੋਲਾਂ (ਗ੍ਰੀਨਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ) ਨਜ਼ਦੀਕ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਅਕਾਰ ਭੂ-ਮੱਧ-ਰੇਖਾ ਨੇੜੇ ਧਰਤੀ ਪੁੰਜਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰੀ (ਵਧੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਲਾਈਟ ਕੋਨ}} === ਲਾਈਟ ਕੋਨ === {{main|ਲਾਈਟ ਕੋਨ}} [[#ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|Figure 2-4}} [[File:ModernPhysicsSpaceTimeA.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-4. ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ, ਭੂਤਕਾਲ, ਅਤੇ "ਹੋਰ ਸਭ ਜਗਹ" ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।]] ਚਿੱਤਰ. 2-4 ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਮੂਲ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਰੇਖਾਵਾਂ ਓਹ ਚੀਜ਼ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦੀ [[ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੀ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ]] (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;5) ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ [[ਕੋਨ|ਸਮਕੋਣ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਕੋਨਾਂ]] ਅਪਣੇ ਅਪਾਈਸਾਂ&nbsp;O ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੋਨ ਭਵਿੱਖ (t>0) ਵੱਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੀ ਕੋਨ ਭੂਤਕਾਲ (t<0) ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:World line.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-5. 2D ਸਪੇਸ + ਇੱਕ ਟਾਈਮ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਦੋਹਰੀ) ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਅਪੈਕਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਈਟਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਕਤ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ [[ਟਾਈਮ]] (ਅਸਥਾਈ ਦੂਰੀ) ਰਾਹੀਂ ਅਪੈਕਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦੇ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭਵਿੱਖ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭੂਤਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਲਈ ''ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ'' ਵਿੱਚ &Delta;''ct'', &Delta;''x'' ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪੌਜ਼ੀਟਿਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਈਟਕੋਨ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਰਚਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ [[ਸਮਾਂ|ਸਮੇਂ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ [[ਸਪੇਸ]] ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਦਾ [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਖੇਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4. ਵਿੱਚ “ਹੋਰ ਸਭ ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਜਗਹ” ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁਦ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ &nbsp;O ਤੋਂ [[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]] (ਜਾਂ “ਨੱਲ ਸੈਪਰੇਟਿਡ”) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਸਦਕਾ, ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਨਿਰੀਖਕ) ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇਸ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਗੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220}} ਲਾਈਟ ਕੋਨ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। &nbsp;O ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ D (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4) ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਪੀਡ-ਤੋਂ-ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੰਕੇਤ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਵਾਸਤੇ ਘਟਨਾ&nbsp;D ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਅਸਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ O ਰਾਹੀਂ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਰ ਪੁਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, A ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ O ਦੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਸਿਗਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਤੇ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ O ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਫਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਘਟਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ&nbsp;B or&nbsp;C, ਜੋ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ (ਬਾਕੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ), ਨਾ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰਣਾਲ਼ੀ ਅਪਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਅਧੀਨ, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਦੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Curiel|first1=Erik|last2=Bokulich|first2=Peter|title=Lightcones and Causal Structure|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-singularities/lightcone.html|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 March 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ}} === ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ === [[#=== ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ===|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|ਚਿੱਤਰ 2-6}} [[File:Relativity of Simultaneity Animation.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-6. ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਸਤੇ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਵਾਸਤੇ, ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ, ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਦ ਸਬੰਧ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਸਪੇਸਲਾਈਕ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{nowrap|1=''v'' = 0}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ [[#ਚਿੱਤਰ 2-4|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;4''']] ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾ&nbsp;C, ਘਟਨਾ&nbsp;O, ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ&nbsp;B, ਘਟਨਾ&nbsp;O ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ-ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਰੀਖਣ ਕਿ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ [[ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Savitt|first1=Steven|title=Being and Becoming in Modern Physics. 3. The Special Theory of Relativity|url=https://plato.stanford.edu/entries/spacetime-bebecome/#Spec|website=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|accessdate=26 March 2017}}</ref> ਚਿੱਤਰ. 2-6 ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਫਰੇਮਾਂ” ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;3 ਵਾਸਤੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਘਟਨਾਵਾਂ {{nowrap|1=(A, B, C)}}, {{nowrap|1=''v'' = 0}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਕ੍ਰਮ {{nowrap|1=''v'' = 0.3 ''c''}} ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। {{nowrap|1=''v'' = −0.5 ''c''}} ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਇਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਦੇ ਦਿਸਣ ਦਾ ਕ੍ਰਮ {{nowrap|1=A, B, C}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਟੀ ਰੇਖਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਪਾਸਟ ਤੋਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ “ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਤਹਿ” ਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੂਰਾ ਖੇਤਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਿਰ ([[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]]) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਉੰਨਾ ਹੀ ਡਿਸਟੈਂਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਪੇਗਾ ਜੇਕਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਾਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ “[[ਪ੍ਰੌਪਰ ਡਿਸਟੈਂਸ]]”, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸ਼ੁੱਧ ਦੂਰੀ = <math display="inline">\sqrt{-s^2}.</math> ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਓੰਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਕਲੌਕ ਵਧਦੀ ਜਾਂ ਘਟਦੀ ਹੋਈ ਟਿੱਕ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਸਪਰ ਅਰਸਾ ''ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ'' = <math display="inline">\sqrt{s^2}</math> ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220–221}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ}} === ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ === [[#ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] {{anchor|ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਲਪ੍ਰਬੋਲੇ}} [[File:Spacelike and Timelike Invariant Hyperbolas.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 2-7. (a) ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ। (b) ਦੋ ਸ਼ੀਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਦੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਅਇਡ।]] ਸਧਾਰਨ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ [[ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ]] ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ [[ਦੂਰੀ]] ਤੇ ਸਥਿਤ [[ਬਿੰਦੂ]]ਆਂ ਦਾ [[ਸੈੱਟ]], ਕੋਈ [[ਚੱਕਰ]] (ਦੋ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ), ਜਾਂ ਕੋਈ [[ਸਫੀਅਰ]] (ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ) ਰਚਦਾ ਹੈ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ, ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ [[ਕਰਵ]] ([[ਵਕਰ]]) ਰਚਦੇ ਹਨ; : <math>c^2 t^2 - x^2 = \text{some constant}</math> ਉੱਪਰਲੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ ''x''&ndash;''ct'' ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 2-7a ਵਿੱਚ, ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਹਰੇ ਰੰਗਾ ਵਾਲੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨੋਟ:''' ਗੁਲਾਬੀ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਜੋ ''x'' ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] (ਸਪੇਲਾਈਕ ਨਹੀਂ) ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉਹ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਸਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਰਕੇ ਕੱਟਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਰੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਜੋ ''ct'' ਧੁਰਾ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਅਰਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;7b ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਪੇਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਦੇ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਆਇਡ]] ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੋ ਸ਼ੀਟਾਂ ਦੇ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੋਆਇਡ ਰਚਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ}} === ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ === [[#ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Spacetime diagram of invariant hyperbola.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-8. ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲੌਕ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਫਿਕਸ ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।]] ਚਿੱਤਰ. 2-8 ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ [[ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ]] ਤੋਂ 5&nbsp;ਮੀਟਰ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|1.67|e=−8|u=s}}) ਦੇ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆਂ [[ਸੰਸਾਰ]] [[ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ [[ਕਲੌਕ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਪ੍ਰਤਿ ਰੁਕੇ ਹੋਏ (ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ) ਕਲੌਕ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] [[ਵਰਟੀਕਲ]] (ਖੜਵੀਂ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਬੀਤਿਆ [[ਸਮਾਂ]] ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 0.3''c'' ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਵਾਸਤੇ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ 5.24 ਮੀਟਰ ({{val|1.75|e=−8|u=s}}) ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ 0.7''c'' ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਲਈ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਬੀਤਿਆ ਵਕਤ 7.00 ਮੀਟਰ ({{val|2.34|e=−8|u=s}}) ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ ਵਰਤਾਰਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਕਲੌਕ ਪ੍ਰੌਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉੱਡੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਟਿੱਕ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ (ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ) ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ x&ndash;ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਧ ਦੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|220–221}} ਵੱਖਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੀ ਗਈ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਪਰਸਪ੍ਰਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਅਪਣੀ ਫ਼ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਅਪਣੀ ਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦੇ ਨਾਪੇਗਾ। {{anchor|ਚਿੱਤਰ 2-9}} [[File:Animated Spacetime Diagram - Length Contraction.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-9. ਇਸ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੌਡ ਦੀ 1&nbsp;m ਲੰਬਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟਿਆ ਡਿਸਥੈਂਸ OC ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]] [[ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ]] ([[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]]), ਦੇਰੀ (ਡੀਲੇਸਨ) ਦੀ ਤਰਾਂ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਨਾਪ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਨਾਪ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੋਣ। ਪਰ ਓਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਰੈਫ਼੍ਰੈਂਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਤੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ. 2-9 ਇੱਕ 1&nbsp;m ਰੌਡ ਦੀ ਗਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 0.5&nbsp;''c'' ਉੱਤੇ ''x'' ਧੁਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਪੱਟੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰੌਡ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਅੰਤਲੇ-ਸਿਰਿਆਂ ਦੀਆਂ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ 1&nbsp;m ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰੇ O ਅਤੇ B ਜਦੋਂ {{′|''t''}}&nbsp;=&nbsp;0 ਤੋਂ ਨਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਫ੍ਰੇਮ S ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ, ਘਟਨਾਵਾਂ O ਅਤੇ B ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਲੰਬਾਈ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ, ਫ੍ਰੇਮ S ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰੌਡ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਪਣੀਆੰ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਰੌਡ ਦੀ [[ਵਰਲਡ-ਸ਼ੀਟ]] ਦੀ x-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਅੱਗਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਟੀ ਹੋਈ ਲੰਬਾਈ OC ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|125}} (ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ) A ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਖੜਵੀਂ ([[ਵਰਟੀਕਲ]]) ਰੇਖਾ ਡਰਾਈਂਗ ਜੋ x-ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟੇ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਭਾਵੇਂ OB ਦੀ ਤਰਾਂ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਦੇ ਨ਼ਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇਤਰਾਂ OA ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਹੋਰਾੰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜੇ ਹੋਏ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ === {{main|ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ}} ==== ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ==== [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਵਿਰੋਧੀ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਗਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ A, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ A ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਪੀਡ v ਉੱਤੇ B ਦਾ ਗਤੀ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਰਿਲਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਵੀ ਇਸੇਤਰਾਂ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਝ ਦੇ ਧੁਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"<ref name="Schutz"/>{{rp|198}} ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ, A ਅਤੇ B ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਨਾਪ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਲੌਕ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਟਿੱਕ-ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, A ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਪਣੇ ਦੋ ਕਲੌਕ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਓਹ ਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕਰੇਗਾ ਜਿੱਥੇ B ਦਾ ਕਲੌਕ ”B ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ” ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਟਿੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਲੌਕ, ਓਹ ਸਮਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰੇਗਾ ਜਿੱਥੇ B ਦਾ ਕਲੌਕ ”B ਦੀ ਅਗਲੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ” ਇਸਦੀ ਦੂਜੀ ਟਿੱਕ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਔਬਜ਼ਰਵਰ A ਨੂੰ ਦੋ ਕਲੌਕਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ B ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਵਿੱਚ ਸਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। A ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲੌਕ A ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, B ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕਲੌਕ ਉਸਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਦੀ ਓੱਥੇ ਟਿੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜਗਹ ਸਿੰਕ੍ਰੋਨਾਈਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ A ਦੇ ਕਲੌਕ ਅਪਣੇ ਟਿੱਕ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ, A ਅਤੇ B ਹਰੇਕ ਹੀ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸੈੱਟਾਂ ਨਾਲ ਅਪਣੇ ਅਪਣੇ ਨਾਪ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਇਸਲਈ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਜਨਮਜਾਤ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪ ਇਸਤਰਾਂ ਉਲਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ”ਅਨੁਕੂਲ” ਹੋਣਗੇ ਕਿ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਦੌੜਦਾ ਨਾਪੇ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪਹਿਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚਲਦਾ ਹੀ ਨਾਪੇਗਾ।<ref name="Schutz"/>{{rp|198–199}} ਪਰਸਪਰ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, [[#ਚਿੱਤਰ 2-9|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;9''']] ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ (ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ) ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ, ਕਿਸੇ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਐਂਗਲ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਸਪਰ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ#ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਘੁਮਾਈਆਂ ਹੋਇਆਂ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਜੋ ਯੁਕਿਲਡਨ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਅੰਦਰ ਸਧਾਰਨ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ)।<ref group=note> ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ]] ਅੰਦਰ, ਸਧਾਰਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਗੈਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।</ref> ਇਸ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਮੀਟਰ-ਸਟਿੱਕ ਦੀ, ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ ਕੀਤੇ x-ਦੁਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੀ ਮੀਟਰ-ਸਟਿੱਕ ਦੀ, ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ x’-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਅਗਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:Spacetime Diagrams of Mutual Time Dilation.gif|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-10. ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ]] ਚਿੱਤਰ. 2-10 ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਬਾਬਤ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਘਟਨਾਵਾਂ A ਅਤੇ C, ਘਟਨਾ O ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ A ਅਤੇ B ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਤਰਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੇ-ਗਏ-ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਵਕਤ ਬੀਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ C ਅਤੇ D ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਈਮ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਕੀਤੇ-ਗਏ-ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਜਿਆਦਾ ਵਕਤ ਬੀਤਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Collier"/>{{rp|124}} ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ [[ਨਾਪ]] ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]] ਦੀਆਂ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ]]ਾਂ (ਨਿਰੀਖਣਾਂ) ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 2-10 ਵਿੱਚ, x-ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਵਾਹੀ ਗਈ ਹਰੇਕ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਨਾ-ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ''ct'' ਦਾ ਮੁੱਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, {{′|''x''}} ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਵਾਹੀ ਗਈ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਓਸ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ {{′|''ct''}} ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ-ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ==== [[#ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਕਸਰ [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨੂੰ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੇ [[ਪੈਰਾਡੌਕਸ]]ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਪਹੇਲੀਆਂ, ਦਰਅਸਲ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੇਵਲ ਗਲਤ-ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਜਾਂ ਗਲਤ-ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਤੁਲਨਾਯੋਗ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਇਲਾਜ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸਮਝ-ਵਿਰੋਧੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਤਿ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜੋਕੀ ਸਹਿਜ-ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Schutz1985">{{cite book|last1=Schutz|first1=Bernard F.|title=A first course in general relativity|date=1985|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|isbn=0521277035|page=26}}</ref> [[ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ (ਟਵਿਨਾਂ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਰੌਕਟ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਤੇ ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦਾ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਉਸਤੋਂ (ਉਮਰ ਵਿੱਚ) ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਬੁਝਾਰਤ ਭਰਿਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਟਵਿਨ ਦੂਜੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਿਸੇਗਾ, ਕਿ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਜਣਾ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਕਿਸੇ ਤੀਜੇ ਕਲੌਕ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨੂੰ ਮੁਕਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਪਰਸਪਰ ਟਾਈਮ ਦੇਰੀ ([[ਡੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਾਸਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸਾਈਡ ਤੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|207}} ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, [[ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ ਪਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਇਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਰ ਕਿ ਕੋਈ ਪਹੇਲੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਕੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਿੰਗ ਅੰਤ੍ਰਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਟਵਿਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਣਯੋਗ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣੇ ਰੌਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਘਰ-ਰੁਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।<ref name="Weiss"/> [[File:Introductory Physics fig 4.9.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 2-11. ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਦੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਿਆਖਿਆ]] ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਮਝ ਸਕੀਏ ਕਿ ਕਿਉਂ ਇਹ ਫਰਕ ਟਵਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਰਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗਹਿਰੇ [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;11 ਦੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਇਹ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਰਹੇ ਇੱਕ ਟਵਿਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਮਾਮਲਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ-ਠਹਿਰੇ ਟਵਿਨ ਦੇ ਖੜਨ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ, ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਬਾਬਤ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁੱਝ ਵੀ [[ਬੁਝਾਰਤ]] ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। O ਤੋਂ C ਤੱਕ ਦੀ ਟਵਿਨ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]], ਅਤੇ C ਤੋਂ B ਤੱਕ ਨਾਪੇ ਗਏ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਦਾ ਜੋੜ ਕੇ O ਤੋਂ A ਤੋਂ B ਤੱਕ ਦੇ ਨਾਪੇ ਗਏ ਘਰ-ਠਹਿਰੇ ਟਵਿਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੁਆਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਰਵ (ਵਕਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਿਆਂ ([[ਕੰਪਲੈਕਸ ਟ੍ਰੈਜੈਕਟ੍ਰੀ]]ਆਂ) ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਲਾਈਨ ਇੰਟਗ੍ਰਲ|ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Weiss">{{cite web |last1=Weiss |first1=Michael |title=The Twin Paradox |url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/TwinParadox/twin_paradox.html |website=The Physics and Relativity FAQ|accessdate=10 April 2017}}</ref> ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇਕਰ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਟਵਿਨ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਵੇਇੱਸ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਘਰ-ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਟੇਰੈਂਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨ ਨੂੰ ਸਟੈੱਲਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਣ ਹੱਲ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸਤਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਿੱਪ ਲਈ ਗਤੀਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜਨ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣੇ ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸੂਡੋਫੋਰਸ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਨਾਕਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Weiss"/> [[#ਚਿੱਤਰ 2-6|'''Figs.&nbsp;2&#8209;6''']] ਅਤੇ 2&#8209;11 ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ (ਸਤਹਿਾਂ) ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੇ x-ਧੁਰੇ (xy-ਪਲੇਨ) ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;11 ਵਿੱਚ, ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ, ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਉਸਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਟੇਰੈਂਸ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਲੇਟਵੀਆਂ (ਹੌਰੀਜ਼ੌਂਟਲ) ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਦੇਖੇਗਾ)। ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਾਹਰੀਹੱਦ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਹੱਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ, ਉਹ ਅਪਣੇ ਕਲੌਕ ਨਾਲ਼ੋਂ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਸਮੇਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ), ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਐਂਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਸਕਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਸਕਿਪ-ਓਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸਦੀ ਅਪਣੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਉਸਦੇ ਟ੍ਰਿਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਸਟੈੱਲਾ ਖੋਜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੇਰੈਂਸ ਉਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="Weiss"/> ਭਾਵੇਂ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਟਵਿਨ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਫੇਰ ਵੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਵਿਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤਿ ਕੁੱਝ ਵਾਧੂ ਗਹਿਰੀ-ਸਮਝ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸਟੈੱਲਾ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਤੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਟ੍ਰਿਪ ਵਾਸਤੇ ਗਤੀਹੀਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਇੰਜਣ ਦੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਸਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੇਰੈਂਸ ਦਾ ਕਲੌਕ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਲਈ ਅਪਣੇ ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਫ੍ਰੇਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਧੱਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਟੈਰੈਂਸ ਓਸ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਦਿਸੇਗਾ ਅਤੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਕਾਰਣ, ਉਸਦਾ ਕਲੌਕ ਤੇਜ਼ ਭੱਜਦਾ ਦਿਸੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਰਹੇ ਕਿ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਟੈੱਲਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੀਤੀ ਹੋਵੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਿਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ।<ref name="Weiss"/> ਜਿਵੇਂ ਅਗਲੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ [[#ਵਕਤ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|ਵਕਤ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ]] ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਆਰਗੂਮੈਂਟਾਂ ਨਜਲ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਥਿਊਰੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ}} === ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THIS SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, AVOID MATHEMATICS. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS INTRODUCTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> [[#ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਇਹ ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਤਮਿਕ ਹਿੱਸਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਹੈ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਫਲੈਟ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ [[ਪਿਛੋਕੜ]] ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ। [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਹਾਜ਼ਰੀ]] ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕ੍ਰਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵਾਂ, ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮੋੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗਹ ਦੇ ਸਕਦੀਆਂ (ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ) ਹਨ।<ref name="Schutz"/>{{rp|221}} ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਬਾਦ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤ == {{anchor|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ}} === ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ === <!-- NOTE TO FUTURE EDITORS!!! THE "BASIC MATHEMATICS OF SPACETIME" SECTION IS INTENDED TO PROVIDE A GENTLE INTRODUCTION TO THE MATHEMATICS OF SPACETIME. TO THE LIMIT OF WHAT IS FEASIBLE, KEEP TO BASIC ALGEBRA. IF YOU ARE EAGER TO SHARE YOUR KNOWLEDGE OF SOME HIGHLY TECHNICAL MATERIAL, PUT YOUR CONTRIBUTION IN ONE OF THE LATER SECTIONS OF THIS ARTICLE AND NOT HERE. WE SHOULD ENDEAVOR TO KEEP THIS BASIC MATHEMATICS SECTION UNDERSTANDABLE BY THE MAIN TARGET AUDIENCE, WHICH I HAVE ENVISIONED TO BE A TYPICAL HIGH SCHOOL SCIENCE STUDENT. --> {{main|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਗਰੁੱਪ}} [[#ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਤਵ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਫ੍ਰੇਮ S ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕਾਂ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'', ''t'')}} (ਦੇਖੋ [[#ਚਿੱਤਰ 1-1|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;1&#8209;1''']]) ਦੇ ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਵਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰਲਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਉਸਦੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਿੱਚ ਓਸੇ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ {{nowrap|1=({{′|''x''}}, {{′|''y''}}, {{′|''z''}}, {{′|''t''}})}} ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ([[ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ]]) ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸੈੱਟ ਸਾਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'', ''t'')}} ਨੂ੍ੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ {{nowrap|1=({{′|''x''}}, {{′|''y''}}, {{′|''z''}}, {{′|''t''}})}} ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿ ਦੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਮਿਆਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਇਹ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ {{nowrap|1=(''x'', ''y'', ''z'')}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂਤਰ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ {{nowrap|1=''t'' = 0}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ {{nowrap|1={{′|''t''}} = 0}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|last1=Mould|first1=Richard A.|title=Basic Relativity |date=1994 |publisher=Springer |isbn=9780387952109 |page=42|edition=1st|accessdate=22 April 2017|url=https://books.google.com/books?id=lfGE-wyJYIUC&pg=PA42}}</ref><ref>{{cite book|last1=Lerner|first1=Lawrence S.|title=Physics for Scientists and Engineers, Volume 2|date=1997|publisher=Jones & Bartlett Pub |isbn=9780763704605 |page=1047|edition=1st |accessdate=22 April 2017|url=https://books.google.com/books?id=B8K_ym9rS6UC&pg=PA1047}}</ref> :<math>x' = x - v t </math> :<math>y' = y </math> :<math>z' = z </math> :<math>t' = t .</math> [[File:Galilean Spacetime and composition of velocities.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-1. '''ਗੈਲੀਲੀਅਨ''' ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ]] ਚਿੱਤਰ. 3-1 ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ [[ਯੂਨੀਵਰਸਲ]] (ਸੰਸਾਰੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਟੀ]]।<ref name="Bais"/>{{rp|36–37}} ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚਾਰੋ: ਲਾਲ ਤੀਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ 0.4&nbsp;c ਉੱਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਗੱਡੀ ਅੰਦਰ, ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ 0.4&nbsp;c ਦੀ ਸਪੀਡ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੀਲ ਤੀਰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੀ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਗੋਲੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ 0.8&nbsp;c ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਮੂਲ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੰਨ ਲਓ ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{′|''u''}} ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ S ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u'' ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ {{nowrap|1=''x'' = ''ut''}}, {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''x'' − ''vt''}}, ਅਤੇ {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}}}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ {{nowrap|1={{′|''x''}} = ''ut'' − ''vt''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v'')''t''}} = {{nowrap|1=(''u'' − ''v''){{′|''t''}}}} ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ {{nowrap|1={{′|''u''}} = {{′|''x''}}/{{′|''t''}}}} ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ :<math>u' = u - v</math>&nbsp;&nbsp;or&nbsp;&nbsp;<math>u = u' + v ,</math> ਜੋ ਸਾਂਝੀ-ਸਮਝ '''ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਸਤੇ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਨਿਯਮ''' ਹੈ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ}} === ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ === {{main|ਵਿਲੌਸਟੀ ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲਾ}} [[#ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[File:Relativistic composition of velocities.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-2. ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਬਣਤਰ]] [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਾਫੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ੌਰਟਹੈਂਡ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, :<math>\beta = v/c</math> ਚਿੱਤਰ. 3-2a ਇੱਕ ਲਾਲ ਟ੍ਰੇਨ ([[ਰੇਲਗੱਡੀ]]) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ {{nowrap|1=''v''/''c'' = ''&beta;'' = ''s''/''a''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੱਥੇ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ {{nowrap|1={{′|''u''}}/''c'' = {{′|''&beta;''}} = ''n''/''m''}} ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਸ਼ੂਟ ਕਰਦਾ ਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੀ ([[ਡਿਸਟੈਂਸ]]) ਨੂੰ ਲਾਲ {{′|''x''}} ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਕਿਸੇ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਾਲੇ x-ਧੁਰੇ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ। ਜਿਵੇਂ ਨੀਲੇ ਤੀਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗੋਲੀ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u'' ਕੀ ਹੈ? ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;2b ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲਾ ਜੋ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਅਤੇ ''v'' ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਕੰਪੇਅਰ (ਤੁਲਨਾ) ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਗੁਣਨਫਲ {{′|''vu''}}/''c''<sup>2</sup> ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਨਤੀਜਾ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਜੋੜ ਲਈ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ (ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ) ਵਰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ''u''&nbsp;=&nbsp;{{′|''u''}}&nbsp;+&nbsp;''v''। ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਨਿਮਨ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂਹੋਣਯੋਗ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫਾਰਮੂਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। * ਜੇਕਰ {{′|''u''}} ਨੂੰ ''c'' ਬਰਾਬਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਫਾਰਮੂਲਾ, ''u''&nbsp;=&nbsp;''c'' ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ''v'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਟੀ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਣ।<ref name="Bais"/>{{rp|49}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ}} === ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ === {{main|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ}} [[File:Spacetime Diagrams Illustrating Time Dilation and Length Contraction.png|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-3. ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਦੋਹਰਾਅ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਬਾਰੇ, ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਹਨਾਂ ਅਸਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀਆਂ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;3 ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮੰਤਵਾਂ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਸਰਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਨਾਮਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਘਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ''ct''&nbsp ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ੌਰਟਹੈਂਡ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੈਰਾਇਟੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ;: :<math>\Tau = ct</math> ਅਤੇ <math>w = ct</math> ਆਮ ਹਨ। :ਪ੍ਰੰਪਰਾ <math>c = 1.</math> ਦੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[File:Lorentz factor.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-4. ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ]] ਚਿੱਤਰ. 3-3a ਵਿੱਚ, ਹਿੱਸੇ ''OA'' ਅਤੇ ''OK'' ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ''OB''/''OK'' ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] [[ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਸਮੀਕਰਨ {{nowrap|1={{math|''w'' {{=}} {{radical|''x''<sup><small>2</small></sup> + ''k''<sup><small>2</small></sup>}}}}}} ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ''k''&nbsp;=&nbsp;''OK'', ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੇਖਾ, ''w''&nbsp;=&nbsp;''x''/''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''xc''/''v'' ਸਮੀਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ <math display="inline">OB = OK / \sqrt{1 - v^2/c^2} </math> ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਰਗਮੂਲ ਚਿੰਨ ਸਮੇਤ ਵਾਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਟਾ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ (1/ਸਮੀਕਰਨ) ਨੂੰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰ ਗਾਮਾ <math>\gamma</math> ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name=Forshaw>{{cite book|last1=Forshaw|first1=Jeffrey|last2=Smith|first2=Gavin|title=Dynamics and Relativity|date=2014|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118933299|page=118|url=https://books.google.com/books?id=5TaiAwAAQBAJ|accessdate=24 April 2017|language=en}}</ref> :<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} </math> ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ''v'', ''c'' ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ <math>\gamma</math> ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬੇਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ''c'', ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਸਪੀਡ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਦ, ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸੇ ਵੀ ''v'' ਲਈ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ [[ਕਰਵ]] ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਨ ਸਪੀਡਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅੱਤ (ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ) ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ. 3-3b ਵਿੱਚ, ਹਿੱਸੇ ''OA'' ਅਤੇ ''OK'' ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਨੂੰ ਅਨੁਪਾਤ ''OB''/''OK'' ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ {{nowrap|1={{math|''x'' {{=}} {{radical|''w''<sup><small>2</small></sup> + ''k''<sup><small>2</small></sup>}}}}}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ''k''&nbsp;=&nbsp;''OK'', ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਬੈਂਡ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਲੋਪ (ਢਲਾਣ) 1/''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''c''/''v'' ਵਾਲੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਰੌਡ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਟਨਾ&nbsp;A ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; (''x'',&nbsp;''w'')&nbsp;=&nbsp;(''&gamma;k'',&nbsp;''&gamma;&beta;k'')। ਕਿਉਂਕਿ A ਅਤੇ B ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ''w''&nbsp;=&nbsp;(''x''&nbsp;−&nbsp;''OB'')/''&beta;'' ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ''&gamma;&beta;k''&nbsp;=&nbsp;(''&gamma;k''&nbsp;−&nbsp;''OB'')/''&beta;'' ਅਤੇ; :<math>OB/OK = \gamma (1 - \beta ^ 2) = \frac{1}{\gamma}</math> ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ}} === ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ === {{main|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ}} [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੌਸਟੀ]]ਆਂ ਦੇ [[ਜੋੜ]] ਦੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਂਝੀ-ਬੁੱਧੀ ਦੇ [[ਨਿਯਮ]], ਪਲੇਨਾਂ, ਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੇਂਦਾਂ ਦੇ ਸਾਡੇ ਸਧਾਰਨ ਘੱਟ-[[ਸਪੀਡ]] ਵਾਲੇ [[ਸੰਸਾਰ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ, [[ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ]] ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਤਮਿਕਤਾ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ [[ਵਿਸੰਗਤੀ]]ਆਂ ([[ਬੇਮੇਲਤਾ]]ਵਾਂ) ਖੋਜਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ [[ਵਿਲੌਸਟੀ]]ਆਂ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਜੋੜ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀਆਂ ਸਨ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਅੰਦਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ: :<math>\begin{align} t' &= \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right) \\ x' &= \gamma \left( x - v t \right)\\ y' &= y \\ z' &= z \end{align}</math> ਉਲਟੀਆਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>\begin{align} t &= \gamma \left( t' + \frac{v x'}{c^2} \right) \\ x &= \gamma \left( x' + v t' \right)\\ y &= y' \\ z &= z' \end{align}</math> ਜਦੋਂ ''v'' ≪ ''c'' ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ''v''<sup>2</sup>/c<sup>2</sup> ਅਤੇ ''vx''/''c''<sup>2</sup> ਰਕਮਾਂ ਜ਼ੀਰੋ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ <math>t' = \gamma ( t - v x/c^2),</math> <math>x' = \gamma( x - v t) </math> ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇਸੇਤਰਾਂ ਲਿਖਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਕਸਰ ਸਾਡਾ ਭਾਵ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ <math>\Delta t' = \gamma (\Delta t - v \Delta x/c^2),</math> <math>\Delta x' = \gamma(\Delta x - v \Delta t) </math> ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ, ਬਹਾਦਰ ਬਣਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਨੂੰ ਡੈਲਟਿਆਂ ਟੌਪੌਲੌਜੀ ਬਗੈਰ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ''x'' ਦਾ ਅਰਥ &Delta;''x'' ਹੈ, ਆਦਿ। ਅਸੀਂ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। '''ਨਾਮਕਰਨ ਉੱਤੇ ਨੋਟ:''' ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਨੌਰਮਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵੱਖਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸੈੱਟ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਸੈੱਟ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ S ਫ੍ਰੇਮ ਸਿਰਫ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ {{′|''S''}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਣਾ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ''v'' ਨੂੰ −''v'' ਨਾਲ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਹੀ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|71–79}} <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਟੇਰੈਂਸ ਅਤੇ ਸਟੈੱਲਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੱਕ ਸਪੇਸ ਰੇਸ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਟੇਰੈਂਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਔਫੀਸ਼ੀਅਲ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਟੈੱਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗੀ ਹੈ। {{nowrap|1=''t'' = {{′|''t''}} = 0}} ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਸਟੈੱਲਾ ਦਾ ਸਪੇਸ਼-ਸ਼ਿਪ ਤਤਕਾਲੀਨ ਇੱਕ ਸਪੀਡ 0.5&nbsp;''c'' ਤੱਕ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੱਕ ਦੀ [[ਦੂਰੀ]] 300 ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|90.0|e=6|u=km}}) ਹੈ। ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਫਿਨਿਸ਼-ਲਾਈਨ ਕਲੌਕ ''t''&nbsp;=&nbsp;600.00&nbsp;s ਤੇ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਟੈੱਲਾ ਅਪਣੇ ਸ਼ਿਪ-ਕ੍ਰੋਨੋਮੀਟਰ ਉੱਤੇ ਟਾਈਮ {{nowrap|1={{′|''t''}} =}}&nbsp;{{nowrap|1=<math>\gamma</math>(t − vx/c<sup>2</sup>)}} = 519.62&nbsp;s ਹੁੰਦਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਓਂ ਹੀ ਉਹ ਫਿਨਿਸ਼ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੇ ਅੰਤ-ਲਾਈਨ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ 259.81 ਲਾਈਟ-ਸੈਕੰਡ (ਤਕਰੀਬਨ {{val|77.9|e=6|u=km}}) ਹੁੰਦਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। </small> 1). [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ==== {{main| ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ}} [[File:Derivation of Lorentz Transformation.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-5. ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ]] 1905 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਉਰਿਜਿਨਲ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਦ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ| ਕਈ ਦਰਜਣਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]] ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦਾ ਅਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੋਕਸ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ [[ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] (ਸਥਿਰਤਾ) ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਫੇਰ ਵੀ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਫਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਅਲਟ੍ਰਨੇਟਿਵ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ [[ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਕਣਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ (ਤਤਕਾਲੀਨ) ਸੰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਕਦਾ।<ref>{{cite book|last1=Landau|first1=L. D.|last2=Lifshitz|first2=E. M.|title=The Classical Theory of Fields, Course of Theoretical Physics, Volume 2|date=2006|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=9780750627689|pages=1–24|edition=4th}}</ref> ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ ਜੋ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;5 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਿਸ਼ਰਣ, [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]], ਅਤੇ [[ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਾਇਸ<ref name="Bais"/>{{rp|64–66}} ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਘਟਨਾ&nbsp;P ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (''w'',&nbsp;''x'') ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਲੇ ਰੈਸਟ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ({{′|''w''}},&nbsp;{{′|''x''}}) ਲਾਲ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] [[ਪੈਰਾਮੀਟਰ]] ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''v''/''c'' ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ {{′|''w''}} ਅਤੇ {{′|''x''}} ਨੂੰ ''w'' ਅਤੇ ''x'' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? (ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ) ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। #ਅਸੀਂ ਓਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੰਬਾਈ ਫੈਲਾਓ/ਸੁੰਗੜਨ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ''y{{'}}'' ਜਰੂਰ ਹੀ ''y'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ {{′|''z''}} ਜਰੂਰ ਹੀ ''z'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਸ਼ੀਲ 1&nbsp;m ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ 1&nbsp;m ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਸੁਰਾਖ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਫੈਲਾਓ/ਸੁੰਗੜਨ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Morin">{{cite book|last1=Morin|first1=David|title=Special Relativity for the Enthusiastic Beginner|url=https://archive.org/details/specialrelativit0000unse_c6v8|date=2017|publisher=CreateSpace Independent Publishing Platform|isbn=9781542323512}}</ref>{{rp|27–28}} #ਡਰਾਇੰਗ ਤੋਂ, ''w'' = ''a'' + ''b'' ਅਤੇ ''x''&nbsp;=&nbsp;''r''&nbsp;+&nbsp;''s''। #ਸਮਰੂਪ ਤਿਕੋਣਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪਿਛਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ''s''/''a''&nbsp;=&nbsp;''b''/''r'' = ''v''/''c''&nbsp;=&nbsp;''β''। #ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ, ''a''&nbsp;=&nbsp;''&gamma;''{{′|w''}}। #ਸਮੀਕਰਨ (4) ਨੂੰ ''s''/''a''&nbsp;=&nbsp;''β'' ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ''s''&nbsp;=&nbsp;{{′|''&gamma;w''}}''β'' ਮਿਲਦਾ ਹੈ। #ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਅਤੇ ਸਮਰੂਪ ਤਿਕੋਣਾਂ ਸਾਨੂੰ ''r''&nbsp;=&nbsp;{{′|''&gamma;x''}} ਅਤੇ ''b''&nbsp;=&nbsp;''&beta;r'' = ''&beta;&gamma;''{{′|''x''}} ਦਿੰਦੇ ਹਨ। # ''s'', ''a'', ''r'' ਅਤੇ ''b'' ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਟੈਪ&nbsp;2 ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; #:<math>w = \gamma w' + \beta \gamma x' </math> #:<math>x = \gamma x' + \beta \gamma w' </math> ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ t ਅਤੇ x ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ct'' ਨੂੰ ''w'' ਲਈ, {{′|''ct''}} ਨੂੰ {{′|''w''}} ਲਈ, ਅਤੇ ''v''/''c'' ਨੂੰ ''&beta;'' ਵਾਸਤੇ ਭਰਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਤੋਂ, ਫਾਰਵਰਡ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਨੂੰ {{′|''t''}} ਅਤੇ {{′|''x''}} ਵਾਸਤੇ ਵਿਓੰਤਬੰਦ ਕਰਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ ==== ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ''x{{'}}'' ਅਤੇ ''t{{'}}'' ਨੂੰ ''x'' ਅਤੇ ''t'' ਦੇ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਗੈਰ ਉੱਚ ਪਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਮੌਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਚੁੱਪਚਾਪ) ਓਦੋਂ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਕਿ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲੋਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਭ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|67}} ਸਾਰੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਪਿੱਛੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ।<ref name="Morin"/>{{rp|72–73}} ਕੋਈ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਪਣੇ ਨਾਪ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ ਵੀ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਰਨਗੀਆਂ।<ref name="Schutz"/>{{rp|190}} ਲੀਨੀਅਰਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ) ਲੜੀਵਾਰ (ਕ੍ਰਮਵਾਰ) ਲਾਗੂ (ਅਪਲਾਈ) ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਤੋਂ 0.500&nbsp;c ਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸਟੈੱਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਲਈ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.500 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਟੈੱਲਾ, ਅਪਣੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਉਰਸੁਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਤੋਂ 0.250&nbsp;c ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਰਸੁਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.250 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰੇਖਿਕਤਾ ([[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]]) ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਰਸੁਲਾ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;0.666 ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹੈ।</small> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} === ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ === {{ਮੁੱਖ ਲੇਖ|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} [[#ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਰੀਸੀਵਰ ਅਤੇ ਸੋਰਸ (ਸੋਮੇ) ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਦੀ ਵੇਵਲੈਂਥ ([[ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ]]) ਜਾਂ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਲਤਾ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਦੋ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਥਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: (1) ਸੋਮੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਇੱਨਬਿੰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਨ (ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ), ਅਤੇ (2) ਗਤੀਆਂ ਕਹੀ ਗਈ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਹਨ ([[ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]])। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਕਥਾ-ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋ-ਓਹਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਜਿਹੇ ਦੇ ਕੋਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ==== ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== ਕਲਾਸੀਕਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਹਨਾਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਨ ਅੰਦਰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਵਾਜ਼ ਤਰੰਗਾਂ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਵੱਲ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮਾ, ਰੀਸੀਵਰ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿ ਰੀਸਵਰ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ (ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ''&beta;<sub>s</sub>'' ਦੇ ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਲਈ ''v<sub>s</sub>'' ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f'' ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; : <math>f = \frac{1}{1+\beta _s}f_0</math> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਜਿਹਾ [[ਸੀਨਾਰੀਓ]] ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਸੋਰਸ ਤੋਂ ''&beta;<sub>r</sub>'' ਦੇ ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਲਈ ''v<sub>r</sub>'' ਦੀ ਕਿਸੇ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਸਗੋਂ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨ ਵਿਲੌਸਟੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਤ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f'' ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; : <math>f = (1-\beta _r)f_0</math> [[File:Spacetime Diagram of Relativistic Doppler Effect.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-6. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਜਾਂ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;6 ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ''&beta;'' ਵਿਲੌਸਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਮੇ ਅਤੇ ਰੀਸੀਵਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮੇਂ ''w'' ਉੱਤੇ ਨਿਖੇੜ (ਸੈਪ੍ਰੇਸ਼ਨ) ''&beta;w'' ਹੈ। ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ, ''w&nbsp;=&nbsp;&gamma;w{{'}}'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ ਦੀ ਸਲੋਪ -1 ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ T&nbsp;=&nbsp;''w+&beta;w'' = ''&gamma;w{{'}}''(1''+&beta;'') ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ<ref name="Bais"/>{{rp|58–59}} ::<math>f = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_0.</math> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ==== [[File:Transverse Doppler effect scenarios.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-7. ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀਨਾਰੀਓ]] ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਇੱਕ ਸੋਰਸ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੀਸੀਵਰ ਕੋਈ ਵੀ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਡਿਟੈਕਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉਮੀਦ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਜਦੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਅਜਿਹਾ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਇਹ ਹਨ:<ref name="Morin"/>{{rp|94–96}} {{plainlist| * ਚਿੱਤਰ. 3-7a. ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਰੀਸੀਵਰ ਦੇ ਦੇਖਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਪ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7b. ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਪ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰੀਸੀਵਰ, ਸੋਮੇ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਨਜ਼ਕੀਤਾਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7c. ਜੇਕਰ ਰੀਸੀਵਰ ਸੋਮੇ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪੀ ਗਈ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? * ਚਿੱਤਰ. 3-7d. ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਲਈ, ਰੀਸੀਵਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? }} ਸੀਨਾਰੀਓ (a) ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਵੱਜਣ ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਰਅਸਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੋਮਾ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਭਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। S’ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਮੇ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹ ਪਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੀ ਬਨਾਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (ਯਾਨਿ ਕਿ, dr/dt&nbsp;=&nbsp;0 ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ r ਰੀਸੀਵਰ ਅਤੇ ਸੋਮੇ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਕੋਈ ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਸ਼ਿਫਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ''f{{'}}'' ਵਾਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੀਸੀਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਵੀ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੇਮ &nbsp;S ਵਿੱਚ, ਇਸਤਰਾਂ ਰੀਸੀਵਰ ਇਸ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਵਾਲੀ [[ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟਡ]] ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math>f = f' \gamma = f' / \sqrt { 1 - \beta ^2 }</math> ਸੀਨਾਰੀਓ (b) S ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬੈਸਟ (ਚੰਗਾ) ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੀਸੀਵਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੀਸੀਵਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰਾਹੀਂ ਚਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਮਾ ਹੁਣ ਗਤੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮੇ ਦਾ ਕਲੌਕ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ dr/dt ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ 0 ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਇਸ ਨਜ਼ਦੀਕਾਤਮਿਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਾਲ [[ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>f = f' / \gamma = f' \sqrt { 1 - \beta ^2 }</math> ਸੀਨਾਰੀਓ (c) ਅਤੇ (d) ਨੂੰ ਸਰਲ ਸਮਾੰ ਦੇਰੀ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (c) ਵਿੱਚ, ਰੀਸੀਵਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੋਮੇ ਤੋਂ <math>\gamma</math> ਦੇ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟਡ ਹੋਇਆ ਵਿਆ (ਹੋਇਆ) ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ (d) ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੈਡਸ਼ਿਫਟਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦਿਸਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਲੌਕ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਕਲੌਕ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਪੀਡ ਹੀ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦੇ ਵਕਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਇਸਦਾ ਉਲਟ, ਫੇਰ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। <ref name="Morin"/>{{rp|94–96}} ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਖਿਸਕਾਅ (ਸ਼ਿਫਟ) ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇੱਕ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆੰ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਸੀਨਾਰੀਓ (b) ਜਾਂ (d) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref group=note> ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਸਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੈਡਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗ ਰੋਟਰ ਅਤੇ ਰਿੱਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਬਜ਼ੌਰਬਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੌਸਬਾਓਇਰ ਸੋਰਸ ਸੈਟਅਪ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਬਲੀਊਸ਼ਿਫਟ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ [[ਈਵਜ਼-ਸਟਿਕਲਵੈਲ ਪ੍ਰਯੋਗ#ਸਾਪੇਖਿਕ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਕੁੰਡਿਗ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।</ref> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ}} === ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ === {{main|ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ|ਮੋਮੈਂਟਮ|ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਮਾਨਤਾ}} [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] ==== ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣਾ ==== [[File:Relativistic spacetime momentum vector.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 3-8. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ]] [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਨੂੰ ਇਸਦੇ [[ਪੁੰਜ]] ਅਤੇ ਇਸਦੀ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]], ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਯੁਕਿਲਡਨ ਵੈਕਟਰ|ਵੈਕਟਰ]] ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਓਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀ: '''''p'''''&nbsp;=&nbsp;''m'''v''''' ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੇ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ [[ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ]] ਬਾਹਰੀ ਫੋਰਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਕੁੱਲ ਲੀਨੀਅਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਰ [[ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ]]ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਟਾਈਮ]] [[ਕੰਪੋਨੈਂਟ]] ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਵੈਕਟਰ ''(x,&nbsp;t)'' ਦੀ ਤਰਾਂ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਸਤੇ, ਅਸੀਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;8a ਵਿੱਚ, ਇਹ ਜਾਂਚਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਕਣ [[ਰੈਸਟ]] ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] ਕੰਪੋਨੈਂਟ 0 ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ''p&nbsp;=&nbsp;0'', ਪਰ ਟਾਈਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''mc'' ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਪੁਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾੰ ਕਿ ''(mc){{'}}&nbsp;=&nbsp;&gamma;mc'' ਅਤੇ ''p{{'}}&nbsp;=&nbsp;−&beta;&gamma;mc'' ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਲ ਧੁਰੇ ਗਾਮੇ ਤੋਂ ਪੁਨਰ-ਪੈਮਾਨਾਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;8b ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਓਵੇਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ (ਕੰਪੋਨੈਂਟ) ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''c'' ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|84–87}} ਅਸੀਂ ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਦੀ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ==== [[File:Calculating the energy of light in different inertial frames.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-9. ਵੱਖਰੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਕਣ, ਜਾਂ [[ਫੋਟੌਨ]], ''c'' ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ [[ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ। ਇਹ ਕਥਨ ਕੋਈ [[ਟਾਓਟੌਲੌਜੀ]] (ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ) ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਅਜੋਕੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਰ ਸਪੀਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸਲਈ ਫੋਟੌਨ ਕਿਸੇ ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਢੁਕਵੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਅੰਦਰ, ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਦੀ [[ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ([[ਰੇਸ਼ੋ]]) ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ''E/p&nbsp;=&nbsp;c''। ਪੁਨਰ-ਵਿਵਸਿਥ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ''E/c''&nbsp;=&nbsp;''p'', ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਟੌਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ (ਕੰਪੋਨੈਂਟ) ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ, ''E/c'' ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਸਮਾਂ ਪੁਰਜੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫੋਟੌਨ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ, ''&gamma;mc'' ਅੰਦਰਲੀ ਪੁੰਜ-ਰਕਮ ਜਰੂਰ ਹੀ 0 ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਫੋਟੌਨ [[ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਗੁਣਾ ਜ਼ੀਰੋ ਇੱਕ ਨਾ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਪਰ ''E/c'' ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਜੇਕਰ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ''E'' ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ {{nowrap|1=''E{{'}} = (1 − &beta;)&gamma;E''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;9 ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|88}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਬੰਧ ==== ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ (ਲਿਜਾਂਦਾ)। *ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਜਿਓਂ ਹੀ ''&beta;''&nbsp;=&nbsp;''v/c'' ਜ਼ੀਰੋ ਨਜ਼ਦਇਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, <math>\gamma</math> 1 ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਇਸਤਰਾਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=''&beta;&gamma;mc = &gamma;mv''}} ਦਾ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''mv'' ਨਜ਼ਦਇਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਕਮ]] ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ''&gamma;m'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ''m'' ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਰਵਸਧਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ]] ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫਾਰਮੂਲੇ {{nowrap|1=''m<sub>rel</sub> = &gamma;m''}} ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸੇਤਰਾਂ, ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, {{nowrap|1=''&gamma;mc = m<sub>rel</sub>c = E/c''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ {{nowrap|1=''E = m<sub>rel</sub>c<sup>2</sup>''}} ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ। ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਸਰਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਘੱਟ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਉੱਤੇ {{nowrap|1=''&gamma;mc''<sup>2</sup>}} ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਰੀਜ਼ ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ: : <math> E = \gamma m c^2 =\frac{m c^2}{\sqrt{1 - \beta ^ 2}}</math> <math>\approx m c^2 + \frac{1}{2} m v^2 ...</math> ਦੂਜੀ ਰਕਮ ਕਣ ਦੀ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵਾਸਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਰਸਾਅ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|90–92}}<ref name="Morin"/>{{rp|129–130,180}} ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ 1905 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ, ''m<sub>rel</sub>'', ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਗਲੋਬ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕਣ ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉੱਚ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਾਂ,<ref>{{cite journal|last1=Rose|first1=H. H.|title=Optics of high-performance electron microscopes|journal=Science and Technology of Advanced Materials|date=21 April 2008|volume=9|issue=1|page=014107|doi=10.1088/0031-8949/9/1/014107|url=http://iopscience.iop.org/article/10.1088/0031-8949/9/1/014107/meta;jsessionid=0563FE25EBD1037B8CBE393A21A5E2CC.c4.iopscience.cld.iop.org|accessdate=4 July 2017|bibcode=2008STAdM...9a4107R|archive-date=7 ਫ਼ਰਵਰੀ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207014846/https://www.webcitation.org/6rghMOfkh|dead-url=yes|url-status=dead}}</ref> ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਰੰਗਦਾਰ ਟੈਲੀਵਿਯਨ ਸੈੱਟ ਆਦਿ.), ਫੇਰ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਓਸ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਲਦਾਇਕ ਧਾਰਨਾ ਹੋਣਾਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਵਿਕਾਸਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੋਵੇ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਰੋਲ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਕਾਰਨ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਪੀਡਾਗੌਜੀਕਲ]] (ਵਿੱਦਿਆ-ਵਿਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ) ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਨਿਯਮਾਵਲੀ) ਵਰਤਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Griffiths |first1=David J. |title=Revolutions in Twentieth-Century Physics |date=2013 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9781107602175 |page=60 |url=https://books.google.com/books?id=Tv8cz-kN2z0C&pg=PA60 |accessdate=24 May 2017 |language=en}}</ref> "ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ" ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੱਦ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ [[ਪੁੰਜ]] ਅਪਣੇ ਆਪ ਹੀ [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] ਜਾਂ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਮਾਸ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਲੰਬਾਈ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, : <math> E^2 - p^2c^2 = m^2 c^4 </math> ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ, ਪੁੰਜਹੀਣ ਅਤੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ, ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜਹਿਣ ਫੋਟੌਨਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਓਹੀ ਸਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, {{nowrap|1=''E = ±pc''}}.<ref name="Bais"/>{{rp|90–92}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ==== ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਰਮਿਆਨ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧਾਂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ 4&#8209;ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨੂੰ ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ 4&#8209;ਵੈਕਟਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਲਾ P ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਲੋਅਰਕੇਸ '''''p''''' ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, : <math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> ਜਾਂ ਬਦਲਵੇਂ ਤੌਰ ਤੇ, : <math>P \equiv (E, \vec{p}) = (E, p_x, p_y, p_z) </math> ਇਹ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿ <math>c = 1</math><ref name="Morin"/>{{rp|129–130,180}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] {{anchor|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ}} === ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ === {{main|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ}} [[#ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਸਾਰਾਂਸ਼|’‘‘‘‘ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ’’’’’]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਨਾਪਣਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। 1915 ਵਿੱਚ, [[ਐੱਮੀ ਨੋਇਥਰ]] ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਪਿੱਛੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਛਿਪੀ (ਜ਼ਿਮੇਂਵਾਰ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|last1=Byers|first1=Nina|title=E. Noether's Discovery of the Deep Connection Between Symmetries and Conservation Laws|url=https://arxiv.org/abs/physics/9807044|website=arXiv.org|publisher=Cornell University|accessdate=13 May 2017}}</ref> ਤੱਥ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ [[ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ([[ਸਪੇਸ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਮਰੂਪਤਾ]]) ਹਨ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੱਥ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਾਂ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ) ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ([[ਸਮਾਂ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਮਰੂਪਤਾ]]), [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ। ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਜਾਂਚਾਂਗੇ। ==== ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ==== [[File:Relativistic conservation of momentum.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 3-10. ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦਾ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ [[ਅਯਾਮ]] ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕੀਤੀਆਂ ਦੋ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆੰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜਾਂਚਾਂਗੇ। [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਦੋ ਅੱਤ ਮਾਮਲੇ ਨਿਊਨਤਮ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਵਾਲ਼ੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਖੇੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: (1) ਦੋਵੇਂ ਬਾਡੀਆਂ ([[ਵਸਤੂ]]ਆਂ) ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ [[ਇਲਾਸਟਿਕ ਕੋਲਿਜ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (2) ਦੋਵੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਮਾਮਲਾ [[ਸੰਪੂਰਣ]] [[ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਕੋਲਿਜ਼ਨ]] ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ]], [[ਪੁੰਜ]], ਅਤੇ ਕੁੱਲ [[ਐਨਰਜੀ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕ੍ਰਾਓ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ [[ਹੀਟ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਪੁੰਜ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1='''''p<sub>1</sub>''' = m<sub>1</sub>'''v<sub>1</sub>'''''}} ਅਤੇ {{nowrap|1='''''p<sub>2</sub>''' = m<sub>2</sub>'''v<sub>2</sub>'''''}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਟਕਰਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=''m = m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>''}} ਮੂਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਪੁੰਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ|ਸੈਂਟਰ ਔਫ ਮਾਸ]] ਵਿਲੌਸਿਟੀ, {{nowrap|1='''''v<sub>cm</sub>''' = (m<sub>1</sub>'''v<sub>1</sub>''' + m<sub>2</sub>'''v<sub>2</sub>''')/(m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>'')}}ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1='''''p''' = '''p<sub>1</sub>''' + '''p<sub>2</sub>'''''}} ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;10 ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਦੋ ਕਣਾਂ ਦੇ ਇਨਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''E<sub>1</sub>/c'' ਅਤੇ ''E<sub>2</sub>/c'' ਜੁੜ ਕੇ ਨਤੀਜਨ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ''E/c'' ਜਿੰਨੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''p<sub>1</sub>'' ਅਤੇ ''p<sub>2</sub>'' ਜੁੜ ਕੇ ਨਤੀਜਨ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ''p'' ਰਚਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ, ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਫਿਊਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] [[ਪੁੰਜ]], ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਊਰਜਾ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਕਰਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:{{nowrap|1=''m > m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>''}}।<ref name="Bais"/>{{rp|94–97}} ਇਸ ਸੀਨਾਰੀਓ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁੰਜ ਦੀ ਗੈਰ-ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਸਥਿਰ [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ]] ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੀ ਦੋ ਹਲਕੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਸੇਅ ([[ਵਿਕੀਰਤ]]) ਹੋ (ਰਿਸ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ। ਪੁੰਜ ਦਾ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|134–138}} [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ==== {{multiple image|align=right|image1=2-body Particle Decay-Lab.svg|width1=115|image2=2-body Particle Decay-CoM.svg|width2=105|caption1=ਚਿੱਤਰ 3-11. <br/>(ਉੱਪਰ) '''ਲੈਬ ਫ੍ਰੇਮ'''.<br/>(ਸੱਜੇ) ''ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਫ੍ਰੇਮ'''|&nbsp;}} ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਚੁਣਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੰਮ ਲਈ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਹੋਵੇ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਐਨਰਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਸਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਫ੍ਰੇਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ''[[ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦਾ-ਕੇਂਦਰ ਫ੍ਰੇਮ]]'' (ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਫ੍ਰੇਮ, ਜਾਂ COM ਫ੍ਰੇਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;11 ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਸਪੀਡ ਕਣ ਦਾ ਦੋ ਡੌਟਰ (ਔਲਾਦ) ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੈਬ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ, ਔਲਾਦ ਕਣ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੂਲ ਕਣ ਦੇ ਵਕ੍ਰਿਤ ਪਥ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਿਕਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲ਼ੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਦੋਵੇਂ ਔਲਾਦ ਕਣ ਉਲਟੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] ==== ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ==== ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ, ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਭ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ। ਕਿਉਂਕਿ {{nowrap|1=''v{{'}} = v − u''}}, ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=''p{{'}} = p − mu''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਹ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name="Morin"/>{{rp|241–245}} ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇਹ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟਕਰਾਓ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ''p''&nbsp;=&nbsp;0 ਰਹੇ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੰਦਰ, ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਕਿ {{nowrap|1=''m = m<sub>1</sub> + m<sub>2</sub>''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਸੀਨਾਰੀਓ ਲਈ, ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਕਣਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਮੋਮੈਂਟਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਸਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਵਾਧੂ ਹੱਦਬੰਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ&mdash;ਇੱਕ ਊਰਜਾ ਸ਼ਰਤ। [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਸੰਪੂਰਣ ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ-ਦੇ-ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ-ਬਾਊਂਡ ਹੁੰਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੇ ਗੈਰ-ਇਲਾਸਟਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਰੀਬਾਊਂਡ ਹੁੰਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਊਟਗੋਇੰਗ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਜ਼ੀਰੋ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।<ref name="Morin"/>{{rp|241–245}} ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ, ਜੋ {{nowrap|1=''p = mv''}} ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ {{nowrap|1=''v{{'}} = v − u''}} ਦੀ ਰੇਖਿਕ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਲੀਨੀਅਰ {{nowrap|1=''v{{'}} = (v − u)/(1 − vu/c<sup>2</sup>)'',}} ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਕੋਈ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਦੂਜੀਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ (ਇਨਵੈਲਿੱਡ) ਰਹੇ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ [[#ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ|ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।, ਇਹ ਦੂਜਾ ਵਿਕਲਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Bais"/>{{rp|104}} {{multiple image <!-- Layout parameters --> | align = center, none | direction = vertical | width = 220 <!--image 1--> | image1 = Energy-momentum diagram for pion decay (A).png | width1 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | alt1 = | caption1 = ਚਿੱਤਰ 3-12a. ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੀਔਨ ਦੇ ਡਿਸੇਅ ਵਾਸਤੇ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਚਿੱਤਰ <!--image 2--> | image2 = Energy-momentum diagram for pion decay (B).png | width2 = <!-- displayed width of image; overridden by "width" above --> | alt2 = | caption2 = ਚਿੱਤਰ 3-12b. ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੀਔਨ ਡਿਸੇਅ ਦਾ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ। }} ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਊਰਜਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁੱਲ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸਰਲ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। [[ਹੀਟ]] ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਈ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਪੁੰਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|127}} <small>'''ਉਦਾਹਰਨ:''' ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੱਕ-ਸਮਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ ਪੁੰਜ, ਊਰਜਾ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{nowrap|1=1 MeV = 1×10<sup>6</sup>}} ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵੋਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪਾਈਔਨ, ਪੁੰਜ 139.57&nbsp;MeV (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਨਾਲੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 273 ਗੁਣਾ) ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਰ-ਸਥਿਰ ([[ਅਨਸਟੇਬਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁੰਜ 105.66&nbsp;MeV (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 207 ਗੁਣਾ) ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਊਔਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਵਿੱਚ ਡਿਸੇਅ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੰਜ ਤਕਰੀਬਨ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਾਈਔਨ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਮਿਊਔਨ ਪੁੰਜ ਦਰਮਿਆਨ ਫਰਕ 33.91&nbsp;MeV ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</small><small> : {{SubatomicParticle|Pion-}} → {{SubatomicParticle|link=yes|Muon-}} + {{SubatomicParticle|link=yes|Muon antineutrino}} </small><small> ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;12a ਪਾਈਔਨ ਦੀ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇਸ ਡਿਸੇਅ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਾਸਤੇ ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਅਪਣੇ ਨਾ-ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਜ ਕਰਕੇ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਊਰਜਾ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦਰਸਾਅ, [[ਫੋਟੋਨ]] ਦੀ ਤਰਾਂ, {{nowrap|1=''E<sub>&nu;</sub> = pc'',}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਿਊਔਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਸਪੇਸ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਸੇਅ ਰੀਐਕਸ਼ਨ ਦੀ ਊਰਜਾਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ,<ref>{{cite web|last1=Nave|first1=R.|title=Energetics of Charged Pion Decay|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/Particles/piondec.html|website=Hyperphysics|publisher=Department of Physics and Astronomy, Georgia State University|accessdate=27 May 2017}}</ref> ਇਸਲਈ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;3&#8209;12bਈਸਦੀ ਜਗਹ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੈਲੁਲੇਟਰ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਨੀਊਟ੍ਰੀਨੋ]] ਦੀ ਊਰਜਾ 29.79&nbsp;MeV ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਊਔਨ ਦੀ ਊਰਜਾ {{nowrap|1=33.91 − 29.79 = 4.12 MeV.}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਲਸਚਪੀ ਨਾਲ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਊਰਜਾ ਜ਼ੀਰੋ-ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਪੁੰਜ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। </small> [[#Contents|’‘ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ’’]] == ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ == {{anchor|ਤੀਬਰਤਾ}} '''''ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਕਠਿਨਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ''[[#ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ |ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]]'' ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।''''' === ਤੀਬਰਤਾ === {{Main|ਤੀਬਰਤਾ}} [[#ਤੀਬਰਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ। ]] {{multiple image | direction = horizontal | width1 = 135 | image1 = Trig functions (sine and cosine).svg | caption1 = ਚਿੱਤਰ 4-1a. ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(cos ''a'', sin ''a'')}} ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨਿਟ ਸਰਕਲ]] {{nowrap|1=''x<sup>2</sup> + y<sup>2</sup>'' = 1}} ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਿਰਨ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਕਿਰਨ, ਚੱਕਰ, ਅਤੇ ''x''-ਧੁਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | width2 = 190 | image2 = Hyperbolic functions-2.svg | caption2 = ਚਿੱਤਰ 4-1b. ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(cosh ''a'', sinh ''a'')}}ਵਿੱਚ, [[ਯੂਨਿਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ]] {{nowrap|1=''x<sup>2</sup> - y<sup>2</sup>'' = 1}} ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਕਿਰਨ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਕਿਰਨ, ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ, ਅਤੇ ''x''-ਧੁਰੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। }} [[File:Sinh+cosh+tanh.svg|thumb|180px|ਚਿੱਤਰ 4-2. ਤਿੰਨ ਮੁਢਲੇ [[:en:Hyperbolic function|ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਦਾ ਪਲੌਟ: ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਸਾਈਨ ([[:Image:Hyperbolic Sine.svg|sinh]]), ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਕੋਜ਼ਾਈਨ ([[:Image:Hyperbolic Cosine.svg|cosh]]) ਅਤੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਟੇਂਜੈਂਟ ([[:Image:Hyperbolic Tangent.svg|tanh]])। Sinh ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ, cosh is ਨੀਲੇ ਅਤੇ tanh ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈ।]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਦੋ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਜੋੜਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਤਾ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਚੋਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ।<ref name="Taylor"/>{{rp|47–59}} ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ {{nowrap|1=x–ct}} ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਹਾਇਪ੍ਰੋਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਟ੍ਰਿਗਨੋਮੈਟ੍ਰਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਤੁੱਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;1a ਇੱਕ [[ਯੂਨਿਟ ਸਰਕਲ]] ਨੂੰ sin(''a'') ਅਤੇ cos(''a'') ਸਮੇਤ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਡਾਇਆਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਟ੍ਰਿਗਨੋਮੈਟ੍ਰੀ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ''a'' ਨੂੰ ਕਿਰਨ ਅਤੇ {{nowrap|1=''x''-axis}} ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਣ (ਐਂਗਲ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ {{nowrap|1=''x''-axis}} ਤੋਂ ਕਿਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮੱਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸੈਕਟਰ (ਹਿੱਸੇ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਸੰਖਿਅਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ ਕੋਣ ਅਤੇ {{nowrap|1=2 × area}} ਨਾਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।) ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;1b sinh(''a'') ਅਤੇ cosh(''a'') ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਯੂਨਿਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ]] ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ''a'' ਨੂੰ ਇਸੇਤਰਾਂ, ਰੰਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Thomas|first1=George B.|last2=Weir|first2=Maurice D.|last3=Hass|first3=Joel|last4=Giordano|first4=Frank R.|title=Thomas' Calculus: Early Transcendentals|url=https://archive.org/details/thomascalculusea0000unse|date=2008|publisher=Pearson Education, Inc.|location=Boston|isbn=0321495756|page=[https://archive.org/details/thomascalculusea0000unse/page/533 533]|edition=Eleventh}}</ref> ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;2 sinh, cosh, ਅਤੇ tanh ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਪਲੌਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੂਨਿਟ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ, ਕਿਰਨ ਦੀ ਸਲੋਪ ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :<math>\text{slope} = \tan a = \frac{\sin a }{\cos a }.</math> ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਪਲੇਨ ਅੰਦਰ, ਐਂਗਲ ''&theta;'' ਦੁਆਰਾ ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(''x{{'}}, y{{'}}'')}} ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ {{nowrap|1=(''x, y'')}} ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਇਸਤਰਾਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; :<math> \begin{pmatrix} x' \\ y' \\ \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cos \theta & -\sin \theta \\ \sin \theta & \cos \theta \\ \end{pmatrix}\begin{pmatrix} x \\ y \\ \end{pmatrix}.</math> ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਮਾਪਦੰਡ <math>\beta</math> ਸਲੋਪ ਦਾ ਤੁੱਲ ਹੈ। ''ਤੀਬਰਤਾ'', ''&phi;'', ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ<ref name="Morin"/>{{rp|96–99}} :<math>\beta \equiv \tanh \phi \equiv \frac{v}{c},</math> ਜਿੱਥੇ :<math>\tanh \phi = \frac{\sinh \phi}{\cosh \phi} = \frac{e^\phi-e^{-\phi}}{e^\phi+e^{-\phi}}.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਤੀਬਰਤਾ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਰਤੋਂਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਓਦੋਂ ਇੱਕ ਸਰਲਤਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੀਬਰਤਾ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕੋ-ਲੀਨੀਅਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲੇ ਅੰਦਰ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ;<ref name="Taylor"/>{{rp|47–59}} :<math>\beta = \frac{\beta_1 + \beta_2}{1 + \beta_1 \beta_2} = </math> <math>\frac{\tanh \phi_1 + \tanh \phi_2}{1 + \tanh \phi_1 \tanh \phi_2} =</math> <math>\tanh(\phi_1 + \phi_2),</math> ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ;<math>\phi = \phi_1 + \phi_2.</math> ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ''&gamma;'' ਫੈਕਟਰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, :<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \tanh^2 \phi}}</math> <math>= \cosh \phi,</math> :<math>\gamma \beta = \frac{\beta}{\sqrt{1 - \beta^2}} = \frac{\tanh \phi}{\sqrt{1 - \tanh^2 \phi}}</math> <math>= \sinh \phi.</math> ਇੱਕਸਾਰ ਵਿਲੌਸਟੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੇ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਗਤੀ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ''ਬੂਸਟਸ'' (ਬੂਸਟਾਂ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''&gamma;'' ਅਤੇ ''&gamma;&beta;'' ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, {{nowrap|1=''x'' direction}} ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟਾਂ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & -\sinh \phi \\ -\sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} ct \\ x \end{pmatrix},</math> ਅਤੇ {{nowrap|1=''x'' ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਉਲਟ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; :<math> \begin{pmatrix} c t \\ x \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & \sinh \phi \\ \sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix}.</math> ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਅੰਦਰ [[ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|96–99}} ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟੇਲਰ ਅਤੇ ਵੀਲਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਵਰਤਣਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Taylor"/><ref name="Taylor_1992">{{cite book|last1=Taylor|first1=Edwin F.|last2=Wheeler|first2=John Archibald|title=Spacetime Physics|url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0|date=1992|publisher=W. H. Freeman|isbn=0716723271|edition=2nd}}</ref> <ref group=note> ਤੀਬਰਤਾ, [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਦੇ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ|ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ#ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲਜਬਰਾ ਅਧਾਰ|ਬੂਸਟ ਜਨਰੇਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਐਂਗਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ|ਲਾਈ ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ#ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਲਜਬਰਾ ਅਧਾਰ|ਬੂਸਟ ਜਨਰੇਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) (ਸਾਪੇਖਿਕ {{nowrap|2{{pi}}}}) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਾਈ ਅਲਜਬਰੇ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।) ਇੱਕ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਤੀਜਨ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਕੋਣ ਵਿੱਚ ਪੀਰੀਔਡਿਕ (ਆਵ੍ਰਤਿਕ) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਨਤੀਜਨ ਬੂਸਟਾਂ ਤੀਬਰਤਾ ਅੰਦਰ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ (ਸਗੋਂ ਇੱਕ-ਨਾਲ-ਇੱਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।) ਬੂਸਟਾਂ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮਾਨਤਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਦਿੱਖ ਹੀ ਹੈ।</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|4‑ਵੈਕਟਰ}} === 4‑ਵੈਕਟਰ === {{Main|ਚਾਰ-ਵੈਕਟਰ}} [[#4‑ਵੈਕਟਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਉੱਪਰ ਨਾਮ ਲਏ ਗਏ [[ਚਾਰ-ਵੈਕਟਰ]] ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ]] (ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}}, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਇਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾਤਮਿਕ ਸਮਝ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਜਿਹੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ (ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ) ਹੈ ਜੋ ''ਸਪੱਸ਼ਟ (ਪ੍ਰਗਟ) ਤੌਰ ਤੇ'' ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਇਨੇਰੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਸੰਦ੍ਰਭਾਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਫਾਇਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਪਣੀ ਆਮ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੂਖਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ [[ਫੀਲਡ ਸਟ੍ਰੈਂਥ ਟੈਂਸਰ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰੁਟੀਨ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ (ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]], ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ, ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਇਕਾਈਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਖਾਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀਆਂ, ਟੈਂਸਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ {{nowrap|1=4‑ਵੈਕਟਰ}} ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਜੋੜਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ [[ਫਲੈਟ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ। ਟੈਂਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਰਚਾ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ==== ਇੱਕ 4-ਟੁਪਲ, {{nowrap|1=''A = (A<sub>0</sub>, A<sub>1</sub>, A<sub>2</sub>, A<sub>3</sub>'')}} ਇੱਕ "4-ਵੈਕਟਰ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''A<sub>&thinsp;i</sub>'' ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ {{nowrap|1=''(ct, x, y, z)''}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਵਰਤੀਏ, ਤਾਂ ''A'' ਇੱਕ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ({{nowrap|1=''x''-direction}} ਵਿੱਚ) ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ; :<math>\begin{align} A_0' &= \gamma \left( A_0 - (v/c) A_1 \right) \\ A_1' &= \gamma \left( A_1 - (v/c) A_0 \right)\\ A_2' &= A_2 \\ A_3' &= A_3 \end{align}</math> ਜੋ [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ''ct'' ਨੂੰ ''A<sub>0</sub>'' ਨਾਲ ਅਤੇ ''x'' ਨੂੰ ''A<sub>1</sub>'' ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ''x'', ''t'', ਆਦਿ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਤਲਬ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ''&Delta;x'', ''&Delta;t'' ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਤਿੰਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ [[ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਵੈਕਟਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਈ, ਇੱਕ {{nowrap|1=4–ਵੈਕਟਰ}} ਜਰੂਰ ਹੀ {{nowrap|1=''(c &Delta;t, &Delta;x, &Delta;y, &Delta;z)''}} ਦੀ ਤਰਾਂ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਰੁਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ==== * '''ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਅਧੀਨ ਬੰਦ ਕਰਨਾ:''' ਜੇਕਰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ, ਤਾਂ {{nowrap|1=''C = aA + aB''}} ਵੀ ਇੱਕ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * '''ਇਨਰ-ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ:''' ਜੇਕਰ ''A'' ਅਤੇ ''B'' {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ ([[ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]]) ([[ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ]] [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਓਸ ਫ੍ਰੇਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ, <math>\vec{A}</math> ਅਤੇ <math>\vec{B}</math>, {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਹਨ: :: <math>A \cdot B \equiv </math> <math>A_0 B_0 - A_1 B_1 - A_2 B_2 - A_3 B_3 \equiv </math> <math>A_0 B_0 - \vec{A} \cdot \vec{B}</math> : [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ]] ਅਧੀਨ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਉੱਪਰਲਾ [[ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]] {{nowrap|1=3-space}} ਵਿੱਚ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਵੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। : ਦੋ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ <math>A \cdot B = 0</math> ਹੋਵੇ। {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ,}} ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਉਲਟ, [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੋਣ। ਕਨੂੰਨ (ਰੂਲ) ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਓਸ 45° ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੇ ਕੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਹੋਣ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਔਰਥੋਗੋਨਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * '''ਕਿਸੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੇ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ|ਮੁੱਲ]] ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]]:''' ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦਾ [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਨਰ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਫ੍ਰੇਮ-ਤੋਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਰਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, [[ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ]] ਪੌਜ਼ਟਿਵ, ਨੈਗਟਿਵ ਜਾਂ 0 ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]], [[ਸਪੇਸਲਾਈਕ]] ਜਾਂ [[ਨੱਲ]] ([[ਲਾਈਟਲਾਈਕ]]) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ [[ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ]] [[ਜ਼ੀਰੋ ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਤਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਕ [[ਨੱਲ ਵੈਕਟਰ]] ਉਹ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਲਈ <math>A \cdot A = 0</math> ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ 0 ਵੈਕਟਰ ਓਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋਣ। ਨੀਤੀ (ਨੌਰਮ) ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉੰਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਅਰਸਾ <math>c^2 t^2 - x^2</math> ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਲੰਬਾਈ <math>E^2 - p^2 c^2 </math> ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|178–181}}<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== 4-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ==== * '''ਵਿਸਥਾਪਨ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਜਿਸਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ''ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੂਰੀ'' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ {{nowrap|1=(''&Delta;t, &Delta;x, &Delta;y, &Delta;z''),}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਤਿਸੂਖਮ ਦੂਰੀਆਂ ਲਈ {{nowrap|1=(''dt, dx, dy, dz'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ::<math>dS \equiv (dt, dx, dy, dz)</math> * '''ਵਿਲੌਸਟੀ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਉਦੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ]] (ਵਿਸਥਾਪਨ) {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਨੂੰ <math>d \tau</math> ਰਾਹੀਂ ਤਕਸੀਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ <math>d \tau</math> ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ''dt, dx, dy'', ਅਤੇ ''dz'' ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ::<math>V \equiv \frac{dS}{d \tau} = \frac{(dt, dx, dy, dz)}{dt/\gamma} = </math> <math>\gamma \left(1, \frac{dx}{dt}, \frac{dy}{dt}, \frac{dz}{dt} \right) = </math> <math>(\gamma, \gamma \vec{v} ) </math> {{multiple image | direction = horizontal | width1 = 150 | image1 = Momentarily Comoving Reference Frame.gif | caption1 = ਚਿੱਤਰ 4-3a. ਕਿਸੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ। | width2 = 150 | image2 = Lorentz transform of world line.gif | caption2 = ਚਿੱਤਰ 4-3b. ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ (ਕੇਂਦਰ) ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ। }} :{{nowrap|1=4-velocity}} ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਣ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। :ਕੋਈ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੈਸਟ ਤੇ ਰਹੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ [[#ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਖੋਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਲਭਰ ਲਈ ਕਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ, [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। :ਕਿਉਂਕਿ [[ਫੋਟੌਨ]] [[ਨੱਲ]] ਰੇਖਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਵਾਸਤੇ <math>d \tau = 0</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ {{nowrap|1=4-velocity}} ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ [[ਫੋਟੌਨ]] ਅਰਾਮ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਪਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। * '''ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਜਿਵੇਂ [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ::<math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> : ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਲਈ ਬਦਲਦੇ ਇਲਾਜ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਨੂੰ <math>(E, \vec{p})</math> ਜਾਂ <math>(E, \vec{p}c) </math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਹਿਲਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਅੰਦਰ ਕਣ (ਜਾਂ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ) ਦੀ (ਪੁੰਜ ਸਮੇਤ) ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਇਸਦਾ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * '''ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ <math>\tau </math> ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ::<math>A \equiv \frac{dV}{d \tau} = </math> <math>\frac{d}{d \tau} (\gamma, \gamma \vec{v}) = </math> <math>\gamma \left( \frac{d \gamma}{dt}, \frac{d(\gamma \vec{v})}{dt} \right)</math> * '''ਫੋਰਸ 4-ਵੈਕਟਰ:''' ਇਹ ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦਾ <math>\tau </math> ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ::<math>F \equiv \frac{dP}{d \tau} = </math> <math>\gamma \left(\frac{dE}{dt}, \frac{d \vec{p}}{dt} \right) = </math> <math> \gamma \left( \frac{dE}{dt},\vec{f} \right) </math> ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਿਆਰੀ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰ}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ {{nowrap|1=3-ਮੋਮੈਂਟਮ}}, {{nowrap|1=3-ਫੋਰਸ}} ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|178–181}}<ref name="Schutz1985"/>{{rp|36–59}} ==== 4-ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ==== [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਸਭ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਫ੍ਰੈਮਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਿਫ੍ਰੈਂਟੀਸ਼ੀਏਟ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ [[#ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਵਾਲੀ ਪਿਛਲੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲੈਣ ਨਾਲ਼ੋਂ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਓਹਨਾਂ ਬਣਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਕੇਲਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਫ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਵਾਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਢੁਕਵੇਂ ਰੈਂਕ (ਰੁਤਬੇ) ਵਾਲੇ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਤੋਂ ਬਣੇ ਸੋਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Morin"/>{{rp|186}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ}} === ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ === {{See|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)}} [[#ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਗਲਤ-ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਓਦੋਂ ਹੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ।<ref name="PhysicsFAQ">{{cite web|last1=Gibbs|first1=Philip|title=Can Special Relativity Handle Acceleration?|url=http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/acceleration.html|website=The Physics and Relativity FAQ|publisher=math.ucr.edu|accessdate=28 May 2017}}</ref> ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁੱਝ ਸਾਵਧਾਨੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ *(1) [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *(2) [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ, ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਤਿਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।<ref name="PhysicsFAQ"/> ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਾਲੇ ਕਈ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਾਂਗੇ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ}} ==== ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ==== {{main|ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ}} ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ ([[ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ]]) ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ ਅਸਹਿਯੋਗਿਕ ਸਹਿਜ-ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[File:Bell's spaceship paradox - two spaceships - initial setup.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-4. ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸਸ਼ਿਪ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;4 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ [[ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਤੈਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਰੈਸਟ]] ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਡੋਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦੇ ਹੀ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਪਲ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੌਪਰ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੀ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰੌਪਰ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਭੌਤਿਕੀ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਐਕਸਲ੍ਰੋਮੀਟਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਣਯੋਗ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ)। ਇਸਤਰਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਫਰੀ-ਫਾਲ (ਸੁਤੰਤਰ-ਗਿਰਾਵਟ), ਜਾਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਤਿ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾਪੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲਭਰ ਵਾਸਤੇ ਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।</ref> ਕੀ ਡੋਰੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ|ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਾਸਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖ]] ਪੁਨਰ-ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਪਹੇਲੀ ਨਵੀਂ ਨਵੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਿਆਤ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਠਿਨਾਈ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਸੀ। ਤਰਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਉਲਟ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਤਰਕ, ਜੋ ਥੱਲੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਦੋਸ਼ਪੂਰਨ (ਗਲਤ) ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਸਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}} # ਰੈਸਟ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਲਈ, ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕ ਦੂਰੀ L ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਵੇਗ]] ਦੌਰਾਨ ਇੰਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਦੂਰੀ {{nowrap|1=''L{{'}} = &gamma;L''}} ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੰਗੜੀ ਹੋਈ ਦੂਰੀ L ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਦ, ''&gamma;'' ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਫੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਜਰੂਰ ਟੁੱਟ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। # ਮੰਨ ਲਓ ''A'' ਅਤੇ ''B'' ਪਿਛਲਾ ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਹਨ। ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ, ਹਰੇਕ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਦੂਜੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕੁੱਝ ਕਰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਖੁਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। A ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ B ਦਾ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਉੰਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਸਦਾ ਅਪਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ B ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ A ਉਸਦੀ ਹਰੇਕ ਮੂਵ (ਹਿਲਜੁਲ) ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੋਰੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}} ਪਹਿਲੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਦੋਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਵਧ ਰਹੀ ਦੂਰੀ ਨਾਪਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਡੋਰੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਗਲਤ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਨਤੀਜਾ ਸਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰਕ ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਹੀ ਹੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਤਰਕ, ਫੇਰ ਵੀ, ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਪੇਖਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Morin"/>{{rp|106,120–122}}ਵ [[ਤਸਵੀਰ:ਬੈੱਲ ਦਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਯੋਗ2.PNG|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-5. ਨੀਲੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ A ਅਤੇ B ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਥਿਰ ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। A’ ਅਤੇ B’ ਉੱਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਾਣੇਦਾਰ ਰੇਖਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਲਈ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5) ਇਸ ਪਹੇਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਹੀ ਹੱਲ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਤੁਰੰਤ ਸਬੂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ, ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ <math>\sigma</math> ਵਾਸਤੇ, ਸਥਿਰ ਮੁੱਲ <math>k</math> ਪ੍ਰਵੇਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਪ੍ਰਵੇਗ ਅਤੇ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਖੁਦ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ)। ਉਹ ਇਸ [[ਫੇਜ਼]] ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਅੰਦਰ, ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ ਹਿੱਸੇ <math>A'B''</math> ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਹਿੱਸੇ <math>AB</math> ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਧ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5 ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਵੇਗ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਪ ਕਿਸੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'.</math> ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣਗੇ ਜੇਕਰ <math>x_{A}</math> ਅਤੇ <math>x_{B}=x_{A}+L</math> ਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀਆਂ <math>S</math> ਅੰਦਰ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'</math> ਵਿੱਚ ਪੁਜਿਸ਼ਨਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:<ref name="Franklin">{{cite journal |author=Franklin, Jerrold |title=Lorentz contraction, Bell's spaceships, and rigid body motion in special relativity |journal=European Journal of Physics |volume=31 |year=2010 |pages=291–298 |doi=10.1088/0143-0807/31/2/006 |bibcode = 2010EJPh...31..291F |issue=2 |arxiv = 0906.1919}}</ref> :<math>\begin{align} x'_{A}& = \gamma\left(x_{A}-vt\right)\\ x'_{B}& = \gamma\left(x_{A}+L-vt\right)\\ L'& = x'_{B}-x'_{A} =\gamma L \end{align}</math> ਪਹੇਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸੀ।, ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੈੱਲ ਨੇ ਅਪਣੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇਸਤਰਾਂ ਰਚੀ। ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਆਮ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ, ਰੈਸਟ ਲੰਬਾਈ ਫਿਕਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੰਬਾਈ ਫ੍ਰੇਮ <math>S</math> ਅੰਦਰੋਂ ਨਾਪਣ ਤੇ ਘਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;5 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੈੱਲ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੰਬਾਈਆਂ <math>AB</math> ਅਤੇ <math>A'B'</math> ਨੂੰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S</math> ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੈਸਟ ਫ੍ਰੇਮ ਲੰਬਾਈ <math>A'B''</math> ਨੂੰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ <math>S'</math> ਅੰਦਰ ਵਧਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ}} ==== ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ==== {{main|ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ#ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੌਰਿਜ਼ਨ |ਰਿੰਡਲ੍ਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ}} ਕੁੱਝ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਆਮ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਬਾਬਤ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ]]। [[#ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਈਪ੍ਰਬੋਲੇ|'''ਚਿੱਤਰ.&nbsp;2&#8209;7''']] ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਨੋਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਬ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਵਕਤਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ, ਸਾਡੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Accelerated relativistic observer with horizon.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 4-6. ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਔਬਜ਼ਰਵਰ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਵਾਹੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਇੱਲੁਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਸਮਝ) [[:File:ConstantAcceleration02.jpg|'''ਇੱਥੇ''']] ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।]] ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;6 ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ (ਸਮੇਂ ਦੇ) ਪਲ ਉੱਤੇ, ਉਸਦਾ ਸਪੇਸ-ਧੁਰਾ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਉਸਦਾ ਟਾਈਮ-ਧੁਰਾ ਉਸਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਦੇ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹੁਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ <math>\beta</math> ਇੱਕ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ <math>ct</math> ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, <math>\gamma</math> ਦਾ ਮੁੱਲ ਅਨੰਤ ([[ਇਨਫਿਨਟੀ]]) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੌਪਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: #ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ <math>\beta = ct/x</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #ਕਿਉਂਕਿ <math>c^2 t^2 - x^2 = s^2</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦੇ ਹਾਂ ਕਿ <math>\beta (ct) = ct/ \sqrt{c^2 t^2 - s^2}</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #<math>\gamma = 1/\sqrt{1 - \beta ^2} = </math> <math>\sqrt{c^2 t^2 - s^2}/s</math> #ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫੋਰਸ ਨਿਯਮ ਤੋਂ, <math>F = dp/dt = </math><math>dpc/d(ct) = d(\beta \gamma m c^2)/d(ct)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। #<math>\beta(ct)</math> ਨੂੰ ਕਦਮ 2 ਤੋਂ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਦਮ 3 ਤੋਂ <math>\gamma</math> ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ <math>F = mc^2 / s </math> ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} ਚਿੱਤਰ.&nbsp;4&#8209;6 ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀਨਾਰੀਓ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟੇਰੈਂਸ (A) ਅਤੇ ਸਟੈੱਲਾ (B) ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਬਿੱਦੂ ਤੋਂ 100 ਪ੍ਰਕਾਸ਼&nbsp;ਘੰਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਟੈੱਲਾ 0 ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਅਪਣੇ ਸਪੇਸ-ਕ੍ਰਾਫਟ ਨੂੰ 0.01&nbsp;c ਪ੍ਰਤਿ ਘੰਟੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੇ ਸਟਾਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਵੀਹ ਘੰਟਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਨੂੰ ਘਰ (ਠੋਸ ਹਰੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ) ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਜਾਂ (ਬੈਠੀ<!--ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਟੇਰੈਂਸ ਮੇਲ ਹੈ ਜਾਂ ਫੀਮੇਲ -->) ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੇਡੀਓ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜ ਕੇ ਅਪਡੇਟ ਕਰਦਾ (ਜਾਂ ਕਰਦੀ)<!--ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਟੇਰੈਂਸ ਮੇਲ ਹੈ ਜਾਂ ਫੀਮੇਲ --> ਹੈ। ਸਟੈੱਲਾ ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਤ (ਰੈਗੁਲਰ) ਪ੍ਰਸਾਰਾਂ (ਟ੍ਰਾਂਸਮਿਸ਼ਨਾਂ) ਨੂੰ ਰੀਸੀਵ (ਪ੍ਰਾਪਤ) ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਧ ਰਿਹਾ (ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ) [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] (ਦੂਰੀ) ਉਸਨੂੰ ਟੇਰੈਂਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰੀਸੀਵ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਕਲੌਕ ਤੋਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਪਣੇ (ਹਰੀਆਂ ਦਾਣੇਦਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਾਲੇ) ਕਲੌਕ ਉੱਤੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਦ ਟੇਰੈਂਸ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਚਨਾ ਰੀਸੀਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਕਲੌਕ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਮੇਂ ਵਾਲੇ 100 ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਦ, ਸਟੈੱਲਾ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਟੇਰੈਂਸ ਦੇ ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਭਵਿੱਖ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਟੇਰੈਂਸ ਸਟੈੱਲਾ ਤੋਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵੱਲ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਾਫੀ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸਦੇ ਈਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਸਟੈੱਲਾ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ ਕਿ ਇਸ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੀ ਹੋ (ਚੱਲਦਾ) ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Bais"/>{{rp|110–113}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == {{main|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ|ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} {{anchor|ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ}} === ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ === [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ'''''<br/> <small>'''ਨੋਟ:''' ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ-ਸੰਪ੍ਰਕਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੈਲਾ ਲੈਣ।</small>]] ਨਿਊਟਨ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਗਤੀ, ਕਿਸੇ ਰਿਜਿਡ (ਠੋਸ) ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੈਕਡ੍ਰੌਪ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰਹੱਸਮਈ ਫੋਰਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਾਰਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref group=note> ਨਿਊਟਨ ਖੁਦ ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਨਮਜਾਤ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਵਹਾਰਿਕ ਮਸਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹੀ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। 1692 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਪਣੇ ਦੋਸਤ ਰਿਚਰਡ ਬੈਂਟਲੇ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ: "ਇਹ ਗੱਲ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਪਦਾਰਥ ਲਈ ਜਨਮਜਾਤ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਤੋਂ [[ਵੈਕੱਮ]] ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕੇ, ਤੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਧਿਅਮ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ (ਐਕਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਫੋਰਸ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਬੇਅਰਥ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਜਿਸ ਕੋਲ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਚ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸੁਵਿਧਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਹੈ।"</ref> ਇਸਦੇ ਤੁੱਲ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਯੁਕਿਲਡਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਫੋਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੀ ਅਪਣੀ ਬਣਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} [[File:Principle of the tidal force.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-1. ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ <ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"> ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰਿਪੋਰਟਰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਤਿ ਅਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। (i) ਕੋਈ ਪਹਿਲਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਕਣਾਂ {{nowrap|1=''2'' ਅਤੇ ''3''}} ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜ&nbsp;''1'' ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਨਾਰੀਓ&nbsp;''A'' ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਧੱਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਫੋਰਸ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਸੀਨਾਰੀਓ&nbsp;''B'' ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਫੋਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ii) ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੁੰਜ&nbsp;''1'' ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੇ ਸਿੱਧਰੇਪਣ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਕਣਾਂ {{nowrap|1=''2'' ਅਤੇ ''3''}} ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਫੋਰਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਪੁੰਜ&nbsp;''1''ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਖਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। (iii) ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਰਿਪੋਰਟਰ, ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਅਸਲ, ਤਿੰਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਫੋਰਸ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਸਭ ਤਿੰਨੇ ਵਸਤੂਆਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ [[ਜੀਓਡੈਸਿਕਸ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।</ref>]] ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਧਰਤੀ ਦੁਆਲ਼ੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦਾ ਪਥ (ਰਸਤਾ) ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੂਰਸਥਿਤ ਅਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਗੋਂ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਫ ਸਥਾਨਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ (ਕੰਡੀਸ਼ਨਾਂ) ਪ੍ਰਤਿ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲੈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ, ਇਸਲਈ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀ ਲੋਕਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਜੀਓਡੈਸਿਕ|ਜੀਓਡੈਸਿਕ]] ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।<ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਪ੍ਰਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;1 ਵਿੱਚ, ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਣ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਇਸਤਰਾਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਸਥਾਨਿਕ ਗੈਰ-ਇੱਕਸਾਰਤਾਵਾਂ (ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਟੀਆਂ) ਕਾਰਣ ਬਣੇ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦ੍ਰਿਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਣ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤਿ ਇਹ ਕਣ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ ਫੋਰਸਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਦੀ ਵਜਾਏ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ [[ਕਰਵੇਚਰ]]। ਇਹ ਟਾਈਡਲ ਪ੍ਰਵੇਗਸਖਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਈ ਸਥਾਨਿਕ ਕਰਵੇਚਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕੁੱਲ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਲੰਬੀ ਰੇਂਜ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦੇ ਵਜੋਂ ਦਿਸਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Taylor"/>{{rp|175–190}} [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਕਥਨ ਛੁਪੇ ਹਨ। *ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਲਪ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਹੈ: ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਰਜ਼ਨ ਤੋਂ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ([[ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ]]) [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ ਅੰਦਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਵਾਸਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਖੁਦ ਦੇ (ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਲਈ, "ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਫਿਤਰਤ ਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਤੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਅੰਦਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ (ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ) ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ।"<ref name="PrincipleOfRelativity">{{cite book |last1=Lorentz |first1=H. A. |last2=Einstein|first2=A. |last3=Minkowski |first3=H. |last4=Weyl |first4=H. |title=The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs on the Special and General Theory of Relativity |url=https://archive.org/details/principleofrelat00lore |date=1952 |publisher=Dover Publications|isbn=0486600815}}</ref>{{rp|113}} ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਇੱਕ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਅਜਿਹੇ ਫੋਰਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਕਰਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Mook">{{cite book |last1=Mook |first1=Delo E. |last2=Vargish |first2=Thoma s|title=Inside Relativity |url=https://archive.org/details/insiderelativity0000mook |date=1987 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey |isbn=0691084726 }}</ref>{{rp|137–149}} [[File:Elevator gravity.svg|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-2. [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]]]] *[[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਾਫੀ ਛੋਟੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਸਰ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। :ਚਿੱਤਰ. 5-2 ਵਿੱਚ, ਇਨਸਾਨ A ਕਿਸੇ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਇੱਕਸਾਰ ''g'' ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ B ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰੇ ਕਿਸੇ ਡੱਬੇ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਕਾਫੀ ਛੋਟਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਟਾਈਡਲ ਅਸਰ ਨਾਪੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ (ਵਰਤਮਾਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨਾਪ ਉਪਕਰਣਤਾਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਵੇੰਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, A ਅਤੇ B ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲਿੱਲੀਪਟੀਅਨ]] (ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ) ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ), ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ A ਅਤੇ B ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਸੈਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ।<ref name="Mook"/>{{rp|141–149}} : ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬਦਲਵੀਂ ਸਮੀਕਰਨ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ, {{nowrap|1=''F = GMm''<sub>g</sub>''&thinsp;/r''<sup>2</sup> = }} ''m''<sub>g</sub>''g'' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ, {{nowrap|1=''F = m''<sub>&thinsp;i</sub>''a''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ''a&nbsp;ਪੂਰਵ'' ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਉਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ''m''<sub>g</sub> ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ''m''<sub>&thinsp;i</sub> ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੰਜ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Mook"/>{{rp|141–149}} [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਿਵਰਿਤ ਮੁਢੈ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਵਿਵਰਣ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ [[ਟੈਂਸਰ]] [[ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਅਤੇ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਅਧਿਐਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗਣਿਤਿਕ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਬਾਬਤ ਲਿਖਣਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਾਬਤ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ (ਅਜੇ ਇੱਕ ਹੋਰ) ਗੈਰ-ਗਣਿਤਿਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜਗਹ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ '''[[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]]''' ਅਤੇ '''[[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]]''' ਪੜਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਮੁਢਲੇ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣਾ ਰਹੇਗਾ ਜੋ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਸਵਾਦ ਦੇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗਾ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ}} === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ === [[#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:Einstein's argument suggesting gravitational redshift.svg|thumb|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਸੁਝਾ ਰਿਹਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਤਰਕ |thumb|ਚਿੱਤਰ 5-3. ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਸੁਝਾ ਰਿਹਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਤਰਕ]] [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ, ਫੋਰਸ, ਕਿਸੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਅਦਾ ਕਰਦੇ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਾਰਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਭਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਲੌਕ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚਮੁਚ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਇੱਕਸਾਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਵਾਬ ਨਾਂਹ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਕਿਸੇ ਗਲੋਬਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ, ਲੋਕਲ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕਠੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸਟਿਚਿੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|118–126}} 1916 ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਬਾਦ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਖੁਦ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ [[ਸੋਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਸੁਝਾਇਆ: (i) ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਉੱਚਾਈ ''h'' (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;3) ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਖੰਭਾ (ਟਾਵਰ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। (ii) ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਰੈਸਟ ਪੁੰਜ ''m'' ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕਣ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟੋ। ਇਹ ਪ੍ਰਵੇਗ ''g'' ਸਮੇਤ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=''v'' = (2''gh'')<sup>1/2</sup>}} ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ''E'', ਜਿਵੇਂ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੀ ਜਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, {{nowrap|1=''m'' = ½''mv''<sup>2</sup>/''c''<sup>2</sup> =}} {{nowrap|''m + mgh/c''<sup>2</sup> }} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (iii) ਇੱਕ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਕਨਵਰਟਰ (ਪਰਿਵਰਤਕ) ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ [[ਫੋਟੋਨ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇਹ ਉੱਪਰਵੱਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। (iv) ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਊਰਜਾ-ਪੁੰਜ ਪਰਿਵਰਤਕ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ''E{{'}}'' ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਇੱਕ ਰੈਸਟ ਪੁੰਜ ''m{{'}}'' ਵਾਲੇ ਕਣ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz1985"/>{{rp|118–126}} ਜਰੂਰ ਹੀ {{nowrap|1=''m'' = ''m{{'}}''}} ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ [[ਪਰਪਚੁਅਲ ਮੋਸ਼ਨ]] ਯੰਤਰ ਰਚਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਣਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਇਸਲਈ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ {{nowrap|1=''E{{'}}'' = ''m''}} ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ : <math>\frac{E'}{E} = \frac{h \nu \, '}{ h \nu} =</math> <math>\frac{m}{m + mgh/c^2} =</math> <math>1 - \frac{gh}{c^2}</math> ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਚੜ ਰਿਹਾ ਕੋਈ [[ਫੋਟੋਨ]] ਊਰਜਾ ਖੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੈਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਤਮਿਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਸਦਕਾ, ਇਸ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯਤਨ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਅਨਿਰਣਾਤਮਿਕ ਸਨ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਨਿਰੀਖਣ [[ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਪਾਉਂਡ ਅਤੇ ਰੇਬਕਾ (1959)]] ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਡ ਅਤੇ ਸਨਿਡਰ (1964) ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite web |last1=Mester |first1=John |title=Experimental Tests of General Relativity |url=https://luth2.obspm.fr/IHP06/lectures/mester-vinet/IHP-2GravRedshift.pdf |publisher=Laboratoire Univers et Théories |accessdate=9 June 2017 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6r6GxyRdY?url=https://luth2.obspm.fr/IHP06/lectures/mester-vinet/IHP-2GravRedshift.pdf |archivedate=9 ਜੂਨ 2017 |dead-url=no }}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਕਿਸੇ ਕਲੌਕ ਦੀ ਕਸਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡ-ਸ਼ਿਫਟ ਖੁਦ ਹੀ ਵਕਤ ਬਾਬਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਦੋ ਇੱਕ ਜਿਹੇ ਅਜਿਹੇ ਕਲੌਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਐਟੌਮਿਕ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਸਦਕਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਲੌਕ ਨੂੰ ਟਾਵਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿਓ, ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਰਹਿਣ ਦਿਓ। ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਖਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗਕਰਤਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕ ਤੋਂ ਸਿਗਨਲ, ਟਾਵਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਕਲੌਕ ਵਾਲੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਟਾਵਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰੈੱਸਟਾਂ (ਉਛਾਲ਼ਾਂ) ਵਾਸਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨਾਂ ਟਾਵਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਉੱਨੀਆਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਤਲ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗ-ਕਰਤਾ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਵਾਲਾ ਕਲੌਕ ਧੀਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਾਲੇ ਕਲੌਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਲਈ ਟਾਵਰ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16–18}} ਕਿਸੇ 1&nbsp;km ਟਾਵਰ ਲਈ, ਬੇਮੇਲਤਾ ਤਕਰੀਬਨ 9.4&nbsp;ਨੈਨੋ-ਸਕਿੰਟ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਾਪਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਕਲੌਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇੱਕੋ ਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦੇ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਨੇ ਠੋਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਸਮਾਂ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਾਉਂਡ-ਰੇਬਕਾ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰਕ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਉੱਤੇ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਥਿਊਰੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ ਜੇਕਰ ਇਹ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|16}} ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ, [[ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਹੱਦ]] (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਕਣ ਧੀਮਾ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ), ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ।<ref name="Carroll">{{cite journal|last1=Carroll|first1=Sean M.|title=Lecture Notes on General Relativity|date=2 December 1997|url=https://arxiv.org/abs/gr-qc/9712019|accessdate=15 April 2017|publisher=University of California, Santa Barbara}}</ref>{{rp|101–106}} ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਥਿਊਰੀ]] ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ ''G'', ਇੱਕ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਤਾਰੇ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ''M'', ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ''r'' ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਗੈਰ-ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸਮਾਂ ਗੁਣਾਂਕ (ਟਾਈਮ ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟ) ਹੀ [[ਵੇਰੀਏਬਲ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="Schutz"/>{{rp|229–232}} : <math>\Delta s^2 = \left( 1 - \frac{2GM}{c^2 r} \right) (c \Delta t)^2</math><math></math><math>- \, (\Delta x)^2 - (\Delta y)^2 - (\Delta z)^2 </math> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ}} === ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ === [[#ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] <math>(c \Delta t)^2</math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 - 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਹੀ ਫੈਕਟਰ (ਹਿੱਸਾ), <math>G</math> ਅਤੇ <math>M</math> ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੀਨੋਮੀਨੇਟਰ ਅੰਦਰ <math>r</math> ਕਾਰਣਮ ਸੋਧ ਫੈਕਟਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਉਂ ਹੀ ਕੋਈ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਕਤ ਵਕਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਜੇਕਰ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਰ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਕਰਵੇਚਰ ਸੋਧ ਫੈਕਟਰਾਂ ਕਾਰਣ, ਨਹੀਂ ਦਿਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ? ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਰ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਵਾਸਤੇ, <math>(c \Delta t)^2</math> ਰਕਮ, ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਦਿਸਣ ਲਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇਪਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਹਿਲਾ ਇਸ਼ਾਰਾ, ਕਿ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਗਲਤ ਹੈ, ਡੇਢ ਕੁ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1859 ਵਿੱਚ, [[ਉਰਬੀਅਨ ਲੇ ਵੈਰੀਅਰ]] ਨੇ, 1697 ਤੋਂ 1848 ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਡਿਸਕ ਉੱਤੇ [[ਮਰਕਰੀ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮਰਕਰੀ]] ਦੀਆਂ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਾਂ ਦੇ ਉਪਲਬਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਗਿਆਤ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਅਸਟ੍ਰੋਇਆਡ ਬੈਲਟ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮਰਕਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਦੀ ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਟੈਸਟ#ਮਰਕਰੀ ਦੀ ਪੈਰੀਹੀਲੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਦਰ]] ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਧੱਕੇ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last1=Le Verrier|first1=Urbain|title=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète|journal=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences (Paris) |date=1859 |volume=49 |pages=379–383 |url=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up}}</ref> ਇਸ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ (ਸਿਰਫ 43 [[ਆਰਕ ਸਕਿੰਟ]] ਪ੍ਰਤਿ [[ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਸਾਲ|ਊਸ਼ਣਕਟੀਬੰਧੀ ਸਦੀ]]) ਦੇ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਪਣ ਅਤੇ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗਤਾ, 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ [[ਅਸਟ੍ਰੋਮੀਟਰੀ]] ਦੀ ਜਟਿਲ ਬਣਾਵਟ ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੂਤ ਹੈ। [[File:General relativity time and space distortion frame 1.png|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-4. ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। [[:File:General relativity time and space distortion extract.gif|'''ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''']] ]] ਯੂਰੇਨਸ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥ ਅੰਦਰ ਡਾਂਵਾਂਡੋਲਤਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਸਦਕਾ "ਅਪਣੇ ਪੈਨ ਦੀ ਨਿੱਬ ਉੱਤੇ" ਨੈਪਚਿਊਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੋਜ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਗੋਲ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਲੇ ਵੈਰੀਅਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੇ ਵੁਲਕਨ-ਮੇਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋ-ਦਹਾਕੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਅਮੇਚੁਅਰ ਖਗੋਲਸ਼ਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸੇਤਰਾਂ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਨਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਬਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਵੁਲਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਝੂਠੀਆਂ ਸਮਝਾਂ (ਰਮਜ਼ਾਂ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਖਗੋਲੀ ਪਿੰਡ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।<ref>{{cite web|last1=Worrall |first1=Simon |title=The Hunt for Vulcan, the Planet That Wasn’t There |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/11/151104-newton-einstein-gravity-vulcan-planets-mercury-astronomy-theory-of-relativity-ngbooktalk/ |website=National Geographic|publisher=National Geographic|accessdate=12 June 2017 <!-- |archiveurl=https://www.webcitation.org/6r9dK9rAK |archivedate=11 June 2017 --> }}</ref> 1916 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਮਰਕਰੀ ਦੀ ਇਹ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਵਿੱਚ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਸਦਕਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਥਾਈ ਰਕਮ ਅੰਦਰਲਾ ਕਰਵੇਚਰ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਸਾਓ ਹੋਣ ਨਾਤੇ, ਇਸ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਸਦੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ ਕਿ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਨਦਾਰਤਾ ਉਸਦਾ ਇਹ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਸੀ ਕਿ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਥਾਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਵਸਤੂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਢਲਾਣ (ਸਲੋਪ) &nbsp;±1 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇਸਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਅਰਸੇ ਦੇ ਕਮਜੋਰ ਫੀਲਡ ਦਰਸਾਓ ਵਾਸਤੇ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨਬਿੰਨ ਬਰਾਬਰ ਪਰ ਉਲਟ ਚਿੰਨ ਕਰਵੇਚਰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} : <math>\Delta s^2 = \left( 1 - \frac{2GM}{c^2 r} \right) (c \Delta t)^2</math><math>- \, \left( 1 + \frac{2GM}{c^2 r} \right) \left[ (\Delta x)^2 + (\Delta y)^2 + (\Delta z)^2 \right] </math> ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, <math>(c \Delta t)^2</math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 - 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ, ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, <math>\left[ (\Delta x)^2 + (\Delta y)^2 + (\Delta z)^2 \right] </math> ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ <math>(1 + 2GM/(c^2 r) )</math> ਗੁਣਾਂਕ, ਕੁੱਲ ਝੁਕਾਓ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਹਰੇਪਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutz"/>{{rp|234–238}} 1919 ਦੇ ਐਡਿੰਗਟਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਜਗਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।<ref>{{cite web|last1=Levine|first1=Alaina G.|title=May 29, 1919: Eddington Observes Solar Eclipse to Test General Relativity|url=https://www.aps.org/publications/apsnews/201605/physicshistory.cfm|website=APS News: This Month in Physics History|publisher=American Physical Society|accessdate=12 June 2017 <!--|archiveurl=https://www.webcitation.org/6r9jDRTvM|archivedate=12 June 2017 --> }}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ}} === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ === [[#ਸਪੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਾਰਾਂਸ਼|'''''ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ''''']] [[File:StressEnergyTensor contravariant.svg|thumb|250px|ਚਿੱਤਰ 5-5. ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ ਦੇ ਕੌਂਟਰਾਵੇਰੀਅੰਟ ਕੰਪੋਨੈਂਟ]] [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯਮ|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੋਮਾ [[ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੁੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੋਮੇ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] : <math>R_{\mu \nu} - \tfrac{1}{2}R \, g_{\mu \nu} + \Lambda g_{\mu \nu} = \frac{8 \pi G }{c^4} T_{\mu \nu}</math> ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ [[ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ]], <math>T_{\mu \nu},</math> ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;5 ਸਟ੍ਰੈੱਸ-ਐਨਰਜੀ ਟੈਂਸਰ ਅੰਦਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੋਮਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। * <math>T^{00}</math> (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ): ਕੁੱਲ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ (ਮਾਸ-ਐਨਰਜੀ ਡੈਂਸਟੀ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਤਾਪ ਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸਾਂ ਤੋਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਤਿ ਕੋਈ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। * <math>T^{0i}</math> ਅਤੇ <math>T^{i0}</math> (ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ): ਇਹ ਮੋਮੈਂਟਮ ਡੈਂਸਟੀ ਰਕਮਾਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਤਾਪ ਸੰਚਾਰ ਸਦਕਾ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਊਰਜਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। * <math>T^{ij}</math>, ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ {{nowrap|1=''i''-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} ਦੇ {{nowrap|1=''j''-ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ (ਫਲੋ) ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ (ਰੇਟ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਤੀ ਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਤਾਪ ਗਤੀਆਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੀਆਂ, ਇਸ ਕਰਕੇ {{nowrap|1=''i'' = ''j''}} ਰਕਮਾਂ (ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਆਈਸੋਟ੍ਰੋਪਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ {{nowrap|1=''i'' ≠ ''j''}} ਰਕਮਾਂ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ), ਸ਼ੀਅਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Hobson |first1=M. P. |last2=Efstathiou |first2=G. |last3=Lasenby |first3=A. N. |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000hobs |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521829519 |pages=[https://archive.org/details/generalrelativit0000hobs/page/176 176]–179}}</ref> ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ, ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ''ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੁਦ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਨੂੰ ਰਚਦੀ ਹੈ।''<ref group=note>ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਲ (ਕਪਲ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਦੋ ਬਿੰਦੂ ਪੁੰਜਾਂ ਕਾਰਨ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਪਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਦੋ ਕਣ ਜੋ ਅਪਣੀ ਪਰਸਪਰ ਖਿੱਚ ਸਦਕਾ ਬੰਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਪਣੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ (ਨੈਗਟਿਵ ਬਾਈਂਡਿੰਗ ਊੇਰਜਾ ਕਾਰਨ) ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਣਗੇ। ਦੇਖੋ ਕੈਰੋਲ,(''op.&nbsp;cit.'', pp. 112–113)</ref> ਊਰਜਾ ਪੁੰਜ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਇੱਕ ਊਰਜਾ {{nowrap|1=''E = mgh''}} ਸਬੰਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੀ ਊਰਜਾ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਲਗਦੀ ਗੁਣਨਫਲ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁੱਝ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਠਿਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਕਮਜੋਰ ਫੀਲਡ ਮਾਮਲੇ ਹੀ ਸੌਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name=Schutz/>{{rp|240}} [[ਸੰਖਿਅਕ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਖ ਹੈ ਜੋ ਤਾਕਤਵਰ ਫੀਲਡ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ ਹੋਰ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ]], [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਤਰੰਗਾਂ]], [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰੇ|ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਿਆਂ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਅਕਸਰ ਸੁਪਰਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ ਸੰਖਿਅਕ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ==== {{multiple image <!-- Layout --> | total_width = 330 <!-- Header --> <!--image 1--> | image1 = Gravitation_space_source.svg | width1 = 869 | height1 = 580 <!--image 2--> | image2 = Gravitomagnetic field due to angular momentum.svg | width2 = 261 | height2 = 200 <!-- Footer --> | footer_background = | footer_align = <!-- left (default), center, right --> | footer = ਚਿੱਤਰ 5-6. (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਲਪੇਟਦੀ ਹੈ। (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] '''J''' ਸਮੇਤ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ|ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ]] '''H''' ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।}} [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ, [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ [[#ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉੱਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਮਕ ਸੱਤਾ (ਇਕਾਈ) ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਯੂਨੀਫਾਈਡ (ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ), [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾਮਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਮਾਤਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੀ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੋਣੀ, ਇਸ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਪੁੰਜ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਸਦਕਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਫਦੇ ਤੁੱਲ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |author1=Thorne, Kip S. |editor1-last=Fairbank |editor1-first=J. D. |editor2-last=Deaver, Jr. |editor2-first=B. S. |editor3-last=Everitt |editor3-first=W. F. |editor4-last=Michelson |editor4-first=P. F. |title=Near zero: New Frontiers of Physics |date=1988 |publisher=W. H. Freeman and Company |pages=573–586 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/f9b7/4f316437af586bc20835fe2f6fc47eeca3c2.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/6rbWgTLxe?url=https://pdfs.semanticscholar.org/f9b7/4f316437af586bc20835fe2f6fc47eeca3c2.pdf |archivedate=30 ਜੂਨ 2017 |access-date=20 ਸਤੰਬਰ 2017 |dead-url=no }}</ref> ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਬਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਕਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਫੇਨਾਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਵੌਲਿਊਮ 2 {{nowrap|1=chapter 13–6}} ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ''ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ'' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਔਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Feynman|first1=R. P.|last2=Leighton|first2=R. B.|last3=Sands|first3=M.|title=The Feynman Lectures on Physics, vol. 2|date=1964|publisher=Basic Books|isbn=9780465024162|pages=13-6 to 13-11 |edition=New Millenium Edition |url=http://www.feynmanlectures.caltech.edu/II_13.html |accessdate=1 July 2017}}</ref>) ਤੁੱਲ ਤਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;7a ਵਿੱਚ, ਭਾਰੀ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਮਾਂਤਰ, ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਸਟਰੀਮਾਂ), ਕਿਸੇ ਰੈਸਟ ਕਰ ਰਹੇ ਟੈਸਟ ਕਣ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ, ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ''−v'' ਅਤੇ ''+v'' ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। [[File:Special relativistic explanation of gravitomagnetism.svg|250px|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-7. ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦਾ ਮੁੱਢ।]] ਸੈੱਟ-ਅਪ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਕਾਰਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਫੋਰਸ 0 ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ {{nowrap|1=''v'' << ''c''}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਰਹਿਣ। ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;7b ਇੰਨਬਿੰਨ ਇਹੀ ਸੈੱਟ-ਅਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਪਰਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਫ਼ਰੇਮ ਵਿੱਚ। ਟੈਸਟ ਕਣ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''+v'' ਹੈ, ਅਤੇ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ +2''v'' ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਸਿਰਫ ਓਹ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਨਿਰੀਖਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਟੈਸਟ ਪਾਰਟੀਕਲ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਗਏ ਫੋਰਸ ਬਰਾਬਰ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। # ਕਿਉਂਕਿ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਸ਼ਿਖਰਲੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਸ਼ਿਖਰ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੁੰਜ ਊਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। # ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਸ਼ਿਖਰਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣ, ਜਿਆਦਾ ਕਣ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। # ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੋਗਦਾਨ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਰਕਮ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ, ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ, ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇੱਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮੰਗਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟੈਸਟ ਕਣ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Galaxies-AGN-Inner-Structure.svg|right|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-8. ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ। <ref group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ">[[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਆਇਨਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਂ (ਕਿਰਨਾਂ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਟਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ|ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਲੈਕਸੀਆਂ], [[ਰੇਡੀਓ ਗਲੈਕਸੀ]]ਆਂ ਜਾਂ [[ਕੁਆਸਰ]]ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੇਂਦਰੀ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ, ਅਤੇ [[ਸਟੈੱਲਰ ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ, [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਸਟਾਰ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਪੁਲਸਾਰ]]ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਰੀਖਤਾਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਨ ਲੰਬਾਈਆਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ parsecs ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।</ref>]] ਟੈਸਟ ਕਣ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਫੋਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨੂੰ ਧੱਕਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ''ਜੋ ਤਲ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'' ਇਹ ਵਿਲੌਸਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Schutz/>{{rp|245–253}} ਕਿਸੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰਾਹੀਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਇਸ ਕਰਕੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਇੰਡਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੁੱਲ [[ਫ੍ਰੇਮ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਨਾਮਕ ਅਸਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ; ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕੀ ਫੋਰਸ ਕਿਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ [[ਸੁਪਰ-ਭਾਰੀ ਬਲੈਕ ਹੋਲ]]ਾਂ<ref>{{Cite journal|last=Williams |first=R. K. |authorlink= |date=1995 |title=Extracting X rays, Ύ rays, and relativistic e<sup>−</sup>–e<sup>+</sup> pairs from supermassive Kerr black holes using the Penrose mechanism |journal=Physical Review D |volume=51 |issue=10 |pages=5387–5427 |doi=10.1103/PhysRevD.51.5387 |url= |accessdate= |quote= |bibcode = 1995PhRvD..51.5387W |pmid=10018300}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Williams |first=R. K. |authorlink= |date=2004 |title=Collimated escaping vortical polar e<sup>−</sup>–e<sup>+</sup> jets intrinsically produced by rotating black holes and Penrose processes |journal=The Astrophysical Journal |volume=611 |issue= 2|pages=952–963 |doi=10.1086/422304 |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-08-20_611_2/page/952|accessdate= |quote= |bibcode=2004ApJ...611..952W|arxiv = astro-ph/0404135 }}</ref> ਰਾਹੀਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਜੈੱਟ]]ਾਂ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;8) ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਪਿੱਛੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ==== ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵੀ ਹੋਣੀਆਂ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅੰਦਰੂਨੀ [[ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ]] ਅਤੇ [[ਸਟ੍ਰੈੱਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟ੍ਰੈੱਸ]] ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਲੈਣ ਤੇ, {{nowrap|1=ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ}}, ਮੋਮੈਂਟਮ, ਪ੍ਰੇੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਸਭ ਹੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਕਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਬਨਾਮ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾਟਕੀ ਫਰਕਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਰਕਮ ਕਿਸੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ|ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰੇ]] ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਸੈੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਭਾਰੀ ਕੋਈ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਫੇਰ ਵੀ, ਤਾਰੇ ਦੇ ਪੁੰਜ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਟੋਲਮਨ-ਔੱਪਨਹੀਮਰ-ਵੋਲਕੌਫ ਹੱਦ]] ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁੰਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਤਾਰਾ ਕਿਸੇ [[ਬਲੈਕ ਹੋਲ]] ਤੱਕ ਟੁੱਟ (ਮੁੱਕ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=Schutz/>{{rp|243,280}} ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਰਕਮਾਂ ਉੱਚ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕੋਰ-ਕੌਲੈਪਸ ਸੁਪਰਨੋਵਾ ਦੀਆਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸਟਿਮੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite web |last1=Kuroda |first1=Takami |last2=Kotake |first2=Kei |last3=Takiwaki |first3=Tomoya |title=Fully General Relativistic Simulations of Core-Collapse Supernovae with An Approximate Neutrino Transport |url=https://arxiv.org/abs/1202.2487 |website=arXiv |publisher=Cornell University Library |accessdate=30 June 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ==== ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ==== ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਅਰੰਭਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਡੋਮੀਨੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite web |last=Wollack |first=Edward J. |title=Cosmology: The Study of the Universe |work=Universe 101: Big Bang Theory |publisher=[[NASA]] |date=10 December 2010 |url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |accessdate=2017-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514230003/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/ |archivedate=14 May 2011 |deadurl=yes |ref=harv |df= }}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰਲਵਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਂਕੜਾ (ਜਿਵੇਂ [[ਨਿਊਕਲੀਓਸਿੰਥੈਸਿਸ]] ਮਲਬਾ ਆਦਿ) ਪੁਨਰਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਾਂ {{nowrap|1=mass-energy}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਜਿੰਨੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਰਕਮਾਂ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਜੋ ਚੰਗਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਕੋਈ ਸਿੱਧੇ ਮਾਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਿਤਾਮਿਕ ਜਾਂ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਨਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਇਹ ਰਕਮਾਂ ਸਹੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ? ===== • ਐਕਟਿਵ, ਪੈੱਸਿਵ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ ===== ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਹੋਰ ਸੋਮਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਪੁੰਜ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਬੋਂਦੀ ਦੇ ਫਰਕਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ: # ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_a</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਦੇ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; # ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_p</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; # ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_i</math>)}} ਉਹ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਵੇਗ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=Bondi/> * <math>m_p</math> ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|ਮੁਢਲੇ ਕਥਨਾਂ]] ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਅਪਣੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁੰਜ {{nowrap|1=(<math>m_g</math>)}} ਦੇ ਨਾਮਕ ਰਕਮ ਸ਼ਬਦਬੱਧ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, * ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲਾ ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ <math>m_a</math> ਅਤੇ <math>m_p</math> ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕੋ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। *ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, <math>m_p</math> ਅਤੇ <math>m_i</math> ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, * <math>m_p</math> ਅਤੇ <math>m_i</math> ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * <math>m_a</math> ਅਤੇ <math>m_p</math> ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਬੰਧ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref name=Bondi>{{cite book|last1=Bondi|first1=Hermann|editor1-last=DeWitt|editor1-first=Cecile M.|editor2-last=Rickles|editor2-first=Dean|title=The Role of Gravitation in Physics: Report from the 1957 Chapel Hill Conference|date=1957|publisher=Max Planck Research Library|location=Berlin|isbn=9783869319636|pages=159–162|url=http://www.edition-open-sources.org/sources/5/24/index.html|accessdate=1 July 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ===== • ਇੱਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ===== [[File:Cavendish and Kreuzer Torsion Balance Diagrams.svg|thumb|330px|ਚਿੱਤਰ 5-9. (A) ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ (B) ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਸਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪੁੰਜ) ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1797 ਵਿੱਚ [[ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਹੈਨਰੀ ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼]] (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;9a) ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਸੰਘਣੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਕਿਸੇ ਬਰੀਕ ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਲਟਕਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ [[ਟੌਰਿਜ਼ਨ ਸੰਤੁਲਨ]] ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੇਂਦਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਟੈਸਟ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਾ ਇੱਕ ਪਛਾਣਯੋਗ [[ਟੌਰਕ]] ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਟੌਰੀਜ਼ਨ ਤਾਰ ਦੇ ਨਾਪਣਯੋਗ ਸਪ੍ਰਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਅਯਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ G ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਟੈਸਟ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਉਮੀਦਹੀਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਿਸੇ ਧਾਤੂ ਦੀ ਗੇਂਦ ਦੀ {{nowrap|1=ਪੁੰਜ-ਊੇਰਜਾ}} ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਸ ਕੇ ਨਪੀੜੇ ਜਾ ਰਹੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ|ਪ੍ਰੋਟੌਨਾਂ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧੱਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ 10<sup>28</sup>&nbsp;atm ≈ 10<sup>33</sup>&nbsp;Pa ≈ 10<sup>33</sup>&nbsp;kg·s<sup>−2</sup>m<sup>−1</sup> ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪੁੰਜ ਘਣਤਾ ਦਾ ਲੱਗਪਗ 1% ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਕਰੀਬਨ 10<sup>18</sup>kg/m<sup>3</sup> (c<sup>2</sup> ≈ 9×10<sup>16</sup>m<sup>2</sup>s<sup>−2</sup> ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book |last1=Crowell |first1=Benjamin |title=General Relativity |date=2000 |publisher=Light and Matter |location=Fullerton, CA |pages=241–258 |url=http://www.lightandmatter.com |accessdate=30 June 2017}}</ref> {{multiple image <!-- Layout --> | total_width = 330 <!-- Header --> <!--image 1--> | image1 = Apollo 11 Lunar Laser Ranging Experiment.jpg | width1 = 2349 | height1 = 2373 <!--image 2--> | image2 = LunarLaserMLRS.gif | width2 = 473 | height2 = 729 <!-- Footer --> | footer_background = | footer_align = <!-- left (default), center, right --> | footer = ਚਿੱਤਰ 5-10. ਲੂਨਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰੇਂਜਿੰਗ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਖੱਬੇ) ਇਹ [[ਰੈਟ੍ਰੋਰਿਫਲੈਕਟਰ]] ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤੇ ਖਗੋਲਯਾਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ [[ਅਪੋਲੋ 11]] ਮਿਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। (ਸੱਜੇ) ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਖਗੋਲਸ਼ਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਅਪੋਲੋ ਖਗੋਲਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸ਼ੀਅਨ ਲੂਨਰ ਰੋਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਰੈਟ੍ਰੋਰਿਫਲੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਜ਼ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਊਂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਤੀ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। }} ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਨੁਪਾਤ <math>m_a/m_p</math> ਉੱਚੇ ਐਟੌਮਿਕ ਨੰਬਰ Z ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਆਈਆਂ ਵਾਸਤੇ ਘੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=ਐੱਲ. ਬੀ. ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ}} (1968) ਨੇ ਟੈਫਲੌਨ (ਚਿੱਤਰ.&nbsp;5&#8209;9b) ਜਿੰਨੀ ਬਾਇਓਐਂਟ ਘਣਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲਾਂ ਟ੍ਰਾਈਕਲੋਰੋਇਥਲੀਨ ਅਤੇ ਡਾਈਬ੍ਰੋਮੋਈਥੇਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਲਟਕਾਏਇੱਕ ਟੈਫਲੌਨ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਕੈਵੈਂਡਿਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲੋਰੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨੰਬਰ {{nowrap|1=''Z'' = 9}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬ੍ਰੋਮੀਨ ਦਾ {{nowrap|1=''Z'' = 35}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੀਊਜ਼ਰ ਨੇ ਖੋਜਿਆ ਕਿ ਟੈਫਲੌਨ ਪੁੰਜ ਦਾ ਪੁਨਰਸਥਾਨੀਕਰਨ ਟੌਰਿਜ਼ਨ ਬਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਡਿਫਲੈਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਨੂੰ 5×10<sup>−5</sup> ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal |last1=Kreuzer |first1=L. B. |title=Experimental measurement of the equivalence of active and passive gravitational mass |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1968-05-25_169_5/page/n2 |journal=Physical Review |date=1968 |volume=169 |issue=5 |pages=1007–1011|bibcode = 1968PhRv..169.1007K |doi = 10.1103/PhysRev.169.1007 }}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਰੀਊਜ਼ਰ ਨੇ ਮੌਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਐਕਟਿਵ ਪੁੰਜ ਦੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਵਿੱਲ (1976) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਕਪਲਿੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਟੈਸਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite journal|last1=Will|first1=C. M.|title=Active mass in relativistic gravity-Theoretical interpretation of the Kreuzer experiment|journal=The Astrophysical Journal|date=1976|volume=204|pages=224–234|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/ApJ../0204/1976ApJ...204..224W.html|bibcode=1976ApJ...204..224W|doi=10.1086/154164|access-date=22 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-date=28 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928123722/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/ApJ../0204/1976ApJ...204..224W.html|url-status=dead}}</ref> 1986 ਵਿੱਚ, ਬਾਰਲੈੱਟ ਅਤੇ ਵਾਨ ਬੁਰਾਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਲੂਨਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰੇਂਜਿੰਗ]] ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ 2-ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਔਫਸੈੱਟ ਪਛਾਣਿਆ (ਡਿਟੈਕਟ ਕੀਤਾ) ਹੈ। ਇਹ Fe (ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕੋਰ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ) ਅਤੇ Al (ਇਸਦੀ ਕ੍ਰਸਟ ਅਤੇ ਪਾਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ) ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਨੇ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਤਰਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਪ੍ਰਤਿ ਬਰਾਬਰ ਤੌਰ ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਦਕਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਚੱਕਰਪਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਕਟਿਵ ਅਤੇ ਪੈੱਸਿਵ ਪੁੰਜ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਮੇਲਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ 1×10<sup>−12</sup> ਤੱਕ ਕਸਣ ਲਈ ਅਪਣੇ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite journal |last1=Bartlett |first1=D. F. |last2=Van Buren |first2=Dave |title=Equivalence of active and passive gravitational mass using the moon |journal=Phys. Rev. Lett. |date=1986 |volume=57 |pages=21–24 |doi=10.1103/PhysRevLett.57.21 |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.57.21 |accessdate=1 July 2017|bibcode = 1986PhRvL..57...21B }}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] ===== • ਗ੍ਰੈਵੀਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ===== [[Image:Gravity Probe B Confirms the Existence of Gravitomagnetism-en.jpg|330px|thumb|ਚਿੱਤਰ 5-11. ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਖੋਜ B ਨੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਸੀ]] ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ [[ਗਰੈਵਿਟੀ ਪ੍ਰੋਬ B]] {{nowrap|1=(GP-B)}} ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ, ਜੋ 20 ਅਪਰੈਲ 2004 ਨੂੰ ਲੌਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref> {{cite web |url=http://einstein.stanford.edu/content/faqs/faqs.html#launch |title=Gravity Probe B: FAQ |accessdate=2 July 2017 }}</ref> ਸਪੇਸ-ਉਡਾਨ ਫੇਜ਼ (ਅਵਸਥਾ) <time>2005</time> ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੰਤਵ, [[ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ]] ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਜੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਨਾਪਣਾ ਸੀ। ਅਰੰਭਿਕ ਨਤੀਜਿਆ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ [[ਜੀਓਡੈਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ 1% ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਜੋ ਸਰਲ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਕਾਰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੀ ਸਿੱਟਰ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ [[ਫ੍ਰੇਮ-ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ]] ਪ੍ਰਭਾਵ (ਜੋ ਗ੍ਰੈਵਿਟੋ-ਚੁੰਬਕਤਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਲੈਂਜ਼-ਥਰਿੰਗ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [[ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ]]ਾਂ ਵਿੱਚ [[ਵੇਰੀਏਬਲ]] [[ਡ੍ਰਿਫਟ]] ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਚਾਰਜ]] ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਪਣਾ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, <time datetime="2008-08">ਅਗਸਤ 2008</time> ਤੱਕ, ਫ੍ਰੇਮ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਮੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ 15% ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ,<ref name = "Gugliotta2009"> {{cite news | last = Gugliotta | first = G. | title = ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਰਿਲੇਟੀਵਿਥੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟ ਵਾਸਤੇ ਜਿੱਦ ਕਰਨੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ | work = [[ਨਿਊ ਯੌਰਕ ਟਾਈਮਜ਼]] | date = 16 ਫਰਵਰੀ 2009 | url = https://www.nytimes.com/2009/02/17/science/17gravity.html?_r=1 | accessdate =2 July 2017 }}</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਜੀਓਡੈਟਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ 0.5% ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੰਗਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।<ref> {{cite web |author1=Everitt, C.W.F. |author2=Parkinson, B.W. |url=http://einstein.stanford.edu/content/final_report/GPB_Final_NASA_Report-020509-web.pdf |title=Gravity Probe B Science Results—NASA Final Report |format=PDF |date=2009 |accessdate=2 July 2017 }}</ref><ref name=PRL>{{cite journal | author=Everitt | display-authors=etal | date=2011| title=Gravity Probe B: Final Results of a Space Experiment to Test General Relativity| journal=Physical Review Letters| volume = 106 | issue = 22 | page=221101 | doi = 10.1103/PhysRevLett.106.221101 |arxiv =1105.3456 | bibcode=2011PhRvL.106v1101E | pmid=21702590}} </ref> [[LARES (satellite)|LARES]], {{nowrap|1=[[LAGEOS]]-1}} ਅਤੇ {{nowrap|1=LAGEOS-2}} ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਦੀਆਂ ਲੇਜ਼ਰ-ਰੇਂਜਿੰਗ ਜਾਂਚਾਂ-ਪੜਤਾਲਾਂ (ਨਿਰੀਖਣਾਂ) ਸਦਕਾ ਫ੍ਰੇਮ ਡ੍ਰੈਗਿੰਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਨਾਪਾਂ ਨੇ {{nowrap|1=GP-B}} ਨਾਪ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਨਤੀਜੇ ਇਸਦੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕੀਮਤ ਦੇ 5% ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਸਨ,<ref>{{cite journal |last1=Ciufolini |first1=Ignazio |last2=Paolozzi |first2=Antonio Rolf Koenig |last3=Pavlis |first3=Erricos C. |last4=Koenig |first4=Rolf |title=A test of general relativity using the LARES and LAGEOS satellites and a GRACE Earth gravity model |journal=Eur Phys J C Part Fields |date=2016 |volume=76 |issue=3 |page=120 |doi=10.1140/epjc/s10052-016-3961-8|pmc=4946852 |accessdate=|arxiv = 1603.09674 |bibcode = 2016EPJC...76..120C }}</ref> ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਅਸਹਮਿਤੀ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last=Iorio|first=L.|title=A comment on "A test of general relativity using the LARES and LAGEOS satellites and a GRACE Earth gravity model. Measurement of Earth's dragging of inertial frames," by I. Ciufolini et al.|journal=The European Physical Journal C|date=February 2017|volume=77|pages=73|doi=10.1140/epjc/s10052-017-4607-1|bibcode = 2017EPJC...77...73I |arxiv = 1701.06474 }}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਯਤਨ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਤੋਂ 1400&nbsp;m ਥੱਲੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਮਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਤਿੰਨ 6&nbsp;m [[ਰਿੰਗ ਲੇਜ਼ਰ]]ਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |last1=Cartlidge |first1=Edwin |title=Underground ring lasers will put general relativity to the test |url=http://physicsworld.com/cws/article/news/2016/jan/20/underground-ring-lasers-will-put-general-relativity-to-the-test |website=physicsworld.com |publisher=Institute of Physics |accessdate=2 July 2017}}</ref><ref>{{cite web|title= Einstein right using the most sensitive Earth rotation sensors ever made |url=https://phys.org/news/2017-05-einstein-sensitive-earth-rotation-sensors.html |website=Phys.org |publisher=Science X network |accessdate=2 July 2017}}</ref> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਸੰਗ == === ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ === {{main|ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ}} {{:ਰੀਮਾਨੀਅਨ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ|transcludesection=Lede section}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਵਕਰਿਤ ਮੈਨੀਫੋਲਡਾਂ === {{main|ਮੇਨੀਫੋਲਡ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਨੀਫੋਲਡ|ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਮੈਨੀਫੋਲਡ}} ਭੌਤਿਕੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕੰਟੀਨੁਮ]] ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ, ਸੁਚਾਰੂ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] <math>(M,g)</math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੁਚਾਰੂ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] <math>g</math> ਦਾ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਿਗਨੇਚੁਰ|ਸਿਗਨੇਚੁਰ]] <math>(3,1)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਟ੍ਰਿਕ, ''{{vanchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰੀ|ਸਪੇਸਟਾਈਮ_ਰੇਖਾਗਣਿਤ}}'' ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ [[ਜੀਓਡੈਸਿਕ]]ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਉੱਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ (ਘਟਨਾ) ਬਾਰੇ, [[ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]]ਾਂ ਅੰਦਰ [[ਔਬਜ਼ਰਵਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟ]]ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ <math>(x, y, z, t)</math> ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਰਲਤਾ ਲਈ, ਨਾਪ ਦੀਆਂ [[ਇਕਾਈ]]ਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] <math>c</math> = 1 ਬਰਾਬਰ ਰਹੇ।<ref name="Pfaffle">{{cite book|last1=Bär|first1=Christian|last2=Fredenhagen|first2=Klaus|title=Quantum Field Theory on Curved Spacetimes: Concepts and Mathematical Foundations|date=2009|publisher=Springer|location=Dordrecht|isbn=9783642027796|pages=39–58|url=https://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783642027796-c1.pdf?SGWID=0-0-45-800045-p173910618|accessdate=14 April 2017|archiveurl=https://www.webcitation.org/6phJmiTfc?url=http://www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783642027796-c1.pdf?SGWID=0-0-45-800045-p173910618|archivedate=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|chapter=Lorentzian Manifolds|dead-url=no}}</ref> ਕਿਸੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ (ਔਬਜ਼ਰਵਰ) ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <math>p</math> ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਹਰੇਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Pfaffle"/> ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਓਵਰਲੈਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟ) ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿੱਚ <math>p</math> ਹੋਵੇ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੋ <math>q</math> ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।), ਚਾਰਟਾਂ ਦੀ ਕਾਟ ([[ਇੰਟਰਸੈਕਸ਼ਨ]]) ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਉਹ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣ। ਨਾਪਾਂ ਦੇ ਦੋ ਸੈੱਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਇਸ ਕਾਟ-ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇਇੱਕ [[ਗੈਰ-ਸਿੰਗੁਲਰ]] ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਥਾਨਿਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਚਾਰਟਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਸਪਾਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋਣ ਚੰਗੀ ਭੌਤਿਕੀ ਸਮਝ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭੌਤਿਕੀ ਆਂਕੜੇ ਨੂੰ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Pfaffle"/> ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੂਪੀਟਰ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਕੇਟ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੂਪੀਟਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਧੁਮਕੇਤੂ ਦੇ ਕ੍ਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਇਹ ਘਟਨਾ <math>p</math> ਹੈ)। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੰਨਬੁੰਨ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਟਾਈਮਿੰਗ ਬਾਬਤ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਵੱਖਰੇ 4-ਟੁਪਲ <math>(x, y, z, t)</math> ਹੋਣਗੇ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖਰੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਰਤ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।) ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਵਿਆਖਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਫੇਰ ਵੀ [[ਡਾਇਨਾਮਿਕਲ]] (ਭੌਤਿਕੀ) ਨਿਯਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਅਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ, ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਖੜਨਗੇ। ਦਰਅਸਲ, ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਇਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਸਤੋਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਹਨਾਂ (ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭੌਤਿਕੀ) ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਰੂਪ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਜੀਓਡੈਸਿਕ]]ਾਂ ਨੂੰ [[ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ]], [[ਨੱਲ]], ਜਾਂ [[ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਜੀਓਡੈਸਿਕ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੁੰਦੂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਪਰਸ਼ ਵੈਕਟਰ ਇਸ ਫਿਤਰਤ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਟਾਈਮ-ਲਾਈਕ ਅਤੇ ਨੱਲ (ਲਾਈਟ-ਲਾਈਕ) ਜੀਓਡੈਸਿਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Pfaffle"/> [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === 3+1 ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ === {{main|ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ}} {{:ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|transcludesection=3+1 ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ}} [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਹਿੱਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ == === ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|{{big|'''^ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਸਪੇਸ]] ਤੋਂ [[ਸਮਾਂ]] ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਫਿਊਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ 4-ਅਯਾਮੀ ਮੈਨੀਫੋਲਡ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦ [[ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਧਿਆਨਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ [[ਕੌਮਨ ਸੈਂਸ]] ਦਾ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਅਪਣਾਇਆ ਹੁੰਦਾ। * ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ [[ਘਟਨਾ]]ਵਾਂ ਪੁਕਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਮੂਨਾਬੱਧ, ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਤੀ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।</small> * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਟ੍ਰੇਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਣ ਦੀ [[ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਨ ਜਾਂ [[ਨਾਪ]]ਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇਸਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਨੂੰ ਮੇਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਲੌਕਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਅਨੰਤ ਜਾਲ-ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਤ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। {{anchor|ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਇਤਿਹਾਸ|{{big|'''^ਇਤਿਹਾਸ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਮੱਧ-1800ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਰੰਗੀ ਸੁਭਾਓ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰੰਗਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਿਊਮਨੀਫੇਰੁਸ ਏਇਥਰ ਨਾਮਕ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਰਿਸਰਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਆਪਾਵਿਰੋਧੀ ਨਤੀਜੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਟੈੱਲਰ ਅਬੈਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸੀ। ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਕੋਈ ਕਪਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਮਾਈਕਲਸਨ-ਮੋਰਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਏਇਥਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਪੂਰਨ ਕਪਲਿੰਗ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। * ਫਿਟਜ਼ਗੇਰਾਲਡ ਅਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨ ਵਾਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਆਸ਼ਾਹੀਣ ਗੈਰ-ਜਰੂਰੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਕਣ, ਜਦੋਂ ਏਇਥਰ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲ਼ੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਬਾਓ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਥਿਊਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * "ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ... 1905 ਵਿੱਚ ਖੋਜਣ ਲਈ ਪੱਕ (ਯੋਗ ਹੋ) ਚੁੱਕੀ ਸੀ।" * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀ [[ਥਿਊਰੀ]] (1905), ਜੋ [[ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਪ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀਪੂਰਵਕ ਜਾਂਚ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਥਿਊਰੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੁਨਰ-ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। * ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਨੇ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। 1907 ਅਤੇ 1908 ਦਰਮਿਆਨ, ਉਸਨੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ) ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਜਾਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਸੀ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ|{{big|'''^ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਮਾਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਅਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। * ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਗਤੀ ਅੰਦਰਲੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸੇਸ਼ ਮੇਲ ਦੇ ਨਾਪ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿਣਗੇ। * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ, ਨੈਗਟਿਵ ਜਾਂ [[ਸਿਫਰ]] ([[ਜ਼ੀਰੋ]]) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਣ ਸਿਫਰ ([[0]]) [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ]] ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। * ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਧੁਰਾ <math>c</math> ਨਾਲ ਪੈਮਾਨਾਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ (ਮੀਟਰਾਂ ਵਿੱਚ) ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰਹਿਣ। {{anchor|ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ|{{big|'''^ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਅੰਦਰ ਦੋ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੇ ਗੈਲੀਲੀਅਨ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ 3-ਸਪੇਸ) ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੇਖਾਬੱਧ ਕਿਤੇ ਗਏ ਧੁਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ੀ ਕਿਸੇ ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ''t&nbsp;=&nbsp;0'' ਸਮੇਂ ਇੱਕੋ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। * ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਸਮਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਨਾਲ ਵਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ''x'' ਅਤੇ ''ct'' ਧੁਰੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਫ੍ਰੇਮ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ''x{{'}}'' ਅਤੇ ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ, ''x'' ਅਤੇ ''ct'' ਧੁਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਉਲਟ ਕੋਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟੇਢੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। * ਭਾਵੇਂ ਗੈਰ-ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧੁਰੇ [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧੁਰੇ ਟੇਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਾ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਮੈਪਿੰਗ ਡਿਸਟੋਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਓਸ ਡਿਸਟੋਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਜੋ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਗੋਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮੈਪਿੰਗ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। {{anchor|ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਲਾਈਟ ਕੋਨ|{{big|'''^ਲਾਈਟ ਕੋਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਉੱਤੇ, ਦੋ 45° ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜੋ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਵੱਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਫਾਲਤੂ ਸਪੇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ [[ਲਾਈਟ ਕੋਨ]] ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। * ਲਾਈਟ ਕੋਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਟਾਈਮਲਾਈਕ]] ਭਵਿੱਖ (ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ), ਇੱਕ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਭੂਤਕਾਲ, ਅਤੇ ਇੱਕ “ਬਾਕੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਾਲੇ” ਖੇਤਰ (ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਰਸੇ ਦੁਆਰਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਲੱਗ ਕੀਤੇ ਹੋਏ) ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਲਾਈਟ ਕੋਨਾਂ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਕੀਤੇ ਵੀ ਵਅਲੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀਆਂ। {{anchor|ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ|{{big|'''^ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਤਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਣ (ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ), ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ-ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਸਥਿਰ (ਫਿਕਸ) ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਜੇਕਰ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਪੇਸ-ਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਣ (ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ), ਤਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਫੈਸਲੇ ਰੱਖਣਗੇ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਘਟਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। * ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। * ਦੋ ਤਤਕਾਲੀਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਡਿਸਟੈਂਸ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸਾ [[ਪ੍ਰੌਪਰ ਟਾਈਮ]] ਦਿੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ|{{big|'''^ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਇੱਕਸਮਾਨ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸੈੱਟ (ਸਮੂਹ) ਇੱਕ [[ਚੱਕਰ]] ਰਚਦਾ ਹੈ। * ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਫਿਕਸ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅਰਸੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ, ਇੱਕ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਾ ਰਚਦਾ ਹੈ। * ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਰਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ [[ਲੋਕੀਆਇ]], ਟਾਈਮਲਾਈਕ ਅਤੇ ਸਪੇਸਲਾਈਕ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲੇ ਰਚਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ|{{big|'''^ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜੇਕਰ ਫ੍ਰੇਮ S', ਫ੍ਰੇਮ S ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ''ct{{'}}'' ਧੁਰਾ ''ct'' ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਟੇਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਇਸ ਟੇਢੇਪਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ , ''ct'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਕਿੰਟ ''ct{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਵੱਡਾ ਮੈਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। * ''x{{'}}'' ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਬੱਧ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਕੋਈ ਰੌਡ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ''x'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ, ''x'' ਧੁਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਬੱਧ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਕੋਈ ਰੌਡ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ''x{{'}}'' ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ-ਸਕਿੰਟ ਨਾਲ਼ੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹੋਏ ਵੇ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ|{{big|'''^ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] {{anchor|ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ|'''^ ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ''' (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ, ਪਰਸਪਰ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਸਵੈ-ਵਿਰੋਧੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੋ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਣਗੇ। * ਸਮਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਭੇਤ ਖੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਦਾ ਉਲਟ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਾ ਜਨਮਜਾਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। * B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਲੌਕ ਦੀ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨਾਪਣ ਲਈ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ&nbsp;A ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਪਣੇ ਦੋ ਕਲੌਕ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਦਰਜ ਕਰ ਸਕੇ ਜਿੱਥੇ B ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਟਿੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ B ਦੇ ਕਲੌਕ ਨੇ ਦੂਜਾ ਟਿੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕ ਨਾਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B, ਔਬਜ਼ਰਵਰ A ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਦੀ ਦਰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲੌਕ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। A&nbsp;ਅਤੇ&nbsp;B ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਾਪ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। {{anchor|ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ|'''^ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ''' (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਟਵਿਨ A ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਸਪੀਡ ਰਾਕਟ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਰੁੱਪ ਪਰਤਣ ਤੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟਵਿਨ B ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। * ਟਵਿਨ ਪਹੇਲੀ ਕੋਈ ਪਹੇਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਟਵਿਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। * ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਵਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਆਊਟਬਾਊਂਡ ਅਤੇ ਇਨਬਾਊਂਡ ਲੱਤਾਂ, ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ, A, ਔਬਜ਼ਰਵਰ B ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਕਲੌਕਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਧੀਮਾ ਚਲਦਾ ਨਾਪਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੁੜਨ ਦੌਰਾਨ, A ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਿਫਟ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ B, ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ|{{big|'''^ਗ੍ਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਫਲੈਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨੂੰ ਪੇਚੀਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਬੈਕਗ੍ਰਾਊਂਡ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗਣਿਤ === {{anchor|ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|{{big|'''^ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਟੀਚਾ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। * ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦੀਆਂ x-ਧੁਰੇ ਅੰਦਰ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨਾਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ::<math>x' = x - v t </math> * ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ S’, ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ S ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''v'' ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਫ੍ਰੇਮ S’ ਅੰਦਰ ਔਬਜ਼ਰਵਰ O’ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ''u{{'}}'' ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ::<math>u' = u - v</math>&nbsp;&nbsp;or&nbsp;&nbsp;<math>u = u' + v</math> {{anchor|ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ|{{big|'''^ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਿਲੌਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਬਣਤਰ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ (ਕੰਪਲੈਕਸ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ::<math> u = {v+u'\over 1+(vu'/c^2)} . </math> * ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ, ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। * ਦੋ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। {{anchor|ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ|{{big|'''^ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਸੁੰਗੜਨਾ ਪੁਨਰ-ਦੋਹਰਾਅ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ, ਗਾਮਾ <math>\gamma ,</math> ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। <math>\beta = v/c </math> ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, ::<math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1 - v^2/c^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} </math> * <math>\gamma </math> ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਫੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ <math>1 / \gamma </math> ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਫੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * <math> v \ge c </math> ਵਾਸਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਗੈਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ|{{big|'''^ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ, ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ, ਲੈਂਥ ਕੰਟ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨਤਾ ਦੀ ਸਪੇਖਿਤਾ ਨੂੰ, ਦੋ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੈਪਿੰਗ ਨਾਪਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤੇ ਸੈੱਟ ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਮਿਆਰੀ ਬਣਤਰ ਅੰਦਰ ਦੋ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, <math>t</math> ਅਤੇ <math>x</math> ਧੁਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਇਹ ਹਨ: ::<math>\begin{align} t' &= \gamma \left( t - \frac{v x}{c^2} \right) \\ x' &= \gamma \left( x - v t \right) \end{align}</math> * 1905 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਦ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬਦਲਵੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] (ਰੇਖਿਕਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿ: #ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਸਭ ਜਗਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। #ਕੋਈ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। #ਜੇਕਰ ਦੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਲੜੀਵਾਰ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ, ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ}} [[#ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ|{{big|'''^ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਕਲਾਸੀਕਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਧਿਅਮ ਪ੍ਰਤਿ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਸੋਮਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ ਜਾਂ ਰਿਸੀਵਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। * ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਸੋਮਾ ਰਿਸੀਵਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਰਿਸੀਵਰ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੌਂਗੀਟਿਊਡਨਲ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ, ਦੋਵੇਂ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ::<math>f = \sqrt{\frac{1 - \beta}{1 + \beta}}\,f_0.</math> * ਟ੍ਰਾਂਸਵਰਸ ਡੌਪਲਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਿਫਟ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੀਨਾਰੀਓਆਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਸਮਾਂ ਦੇਰੀ ਤਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ|{{big|'''^ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਚਾਰ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਤਰਾਂ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਰਕਮਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫੋਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ P ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਲੇ p ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ, ਫੋਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :: <math>P \equiv (E/c, \vec{p}) = (E/c, p_x, p_y, p_z)</math> * ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਸਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਅਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ <math>E = m c^2</math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪੁੰਜ ਦੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। {{anchor|ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸ਼੍ਰੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ|{{big|'''^ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸੁਰੱਖਿਅਰਾ ਨਿਯਮ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। * ਪੁੰਜ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਪਰਸਪਰ ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਪੁੰਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨੂੰ ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਫ੍ਰੇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * <math>p = mv,</math> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਮੋਮੈਂਟਾ, ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਪੂਰੀ ਸਹੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮ, ਊਰਜਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਪੁੰਜ ਲਈ ਤਿੰਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਬੁਨਿਆਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਤੀਬਰਤਾ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਤੀਬਰਤਾ|{{big|'''^ਤੀਬਰਤਾ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕਤਾ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਡੀ ਚੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਵੱਖਰੀਆਂ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ <math>\beta</math> ਸਲੋਪ ਦਾ ਤੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਬਰਤਾ, ''&phi;'', ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ::<math>\beta \equiv \tanh \phi \equiv \frac{v}{c}</math> * [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਸਰਲਤਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੀਬਰਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਬਣਤਰ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ <math>\phi = \phi_1 + \phi_2 </math> ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * {{nowrap|1=''x'' ਦਿਸ਼ਾ}} ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਇਹ ਹਾਇਪ੍ਰਬੋਲਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ::<math> \begin{pmatrix} c t' \\ x' \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} \cosh \phi & -\sinh \phi \\ -\sinh \phi & \cosh \phi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} ct \\ x \end{pmatrix}</math>. {{anchor|4-ਵੈਕਟਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#4‑ਵੈਕਟਰ|{{big|'''^4‑ਵੈਕਟਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਟੈਂਸਰਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਵਰਗੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਖਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦਾ [[ਗਿਆਨ]] [[ਟੈਂਸਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਪੂਰਵ-ਮੰਗ ਹੈ। * ਇੱਕ 4-ਟੁਪਲ, {{nowrap|1=''A = (A<sub>0</sub>, A<sub>1</sub>, A<sub>2</sub>, A<sub>3</sub>'')}} ਇੱਕ "{{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}" ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ''A<sub>&thinsp;i</sub>'' ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਤਿੰਨ ਪੁਰਜੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਤਿੰਨਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਵੈਕਟਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ, ਇਨਰ-ਗੁਣਨਫਲ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]], ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ [[ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਅਧੀਨ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। * {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}}, ਅਤੇ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰ}} ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। * ਪਲਭਰ ਲਈ ਸਹਿਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਦੇ ਯੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। * ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਅੰਦਰ ਖਰੇ ਉਤਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਪਣੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ {{nowrap|1=3-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਨਾਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਕੇਲਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਤੋਂ ਸੰਪਰਕ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਰੈਂਕ ਦੇ ਟੈਂਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ {{nowrap|1=4-ਵੈਕਟਰਾਂ}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। {{anchor|ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ|{{big|'''^ਪ੍ਰਵੇਗ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਹੈ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵੇਗਿਤ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਿਬਟਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਦੀਵਾਨ-ਬੇਰਾਨ-ਬੈੱਲ ਸਪੇਸ-ਸ਼ਿਪ ਪਹੇਲੀ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤਿ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਅਸਹਿਯੋਗਿਕ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਸਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤੁੱਛ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਵਿਸਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। * ਕੁੱਝ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਬਾਬਤ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] === ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪ੍ਰਤਿ ਜਾਣ-ਪਛਾਨ ਸਾਰਾਂਸ਼ === {{anchor|ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਥਨ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ|{{big|'''^ਮੁਢਲੇ ਕਥਨ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿਸੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਧਰਤੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਦੂਰ-ਸਥਿਤ ਫੋਰਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਗੋਂ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀ ਸਥਾਨਿਕ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। * ਹਰੇਕ ਕਣ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੋ ਕੇਂਦਰੀ ਕਥਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; # ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। # ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਰ ਪ੍ਰਵੇਗ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਸਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੂਜਾ ਕਥਨ [[ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੈ। {{anchor|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|{{big|'''^ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਇਨ੍ਰਸ਼ੀਅਲ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੜ ਰਿਹਾ ਕੋਈ [[ਫੋਟੌਨ]] ਊੇਰਜਾ ਗੁਆ ਕੇ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਕਤ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਬੀਤਣ ਲਗਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਕਥਨ ਲਈ ਜਿਮੇਂਵਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਵਕਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ, ਇਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰੀ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। * ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਕਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। {{anchor|ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ|{{big|'''^ਸਪੇਸ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰਵੇਚਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਅਸਰਾਂ ਲਈ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਅਰਸੇ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਪੁਰਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਰਵੇਚਰ ਰਕਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਗ੍ਰਹਿਾਂ ਦੀ ਸਪੀਡ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਪਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਧੀਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਅਰਬੇਨ ਲੀ ਵੈਰੀਅਰ ਨੇ, 1859 ਵਿੱਚ, ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਵਿੱਚ ਕਮੀਆਂ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀਆਂ। * ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਕਮੀ, ਜੋ ਮਰਕਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਹੈ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। * ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ, ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਅਰਸੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਰਕਮਾਂ ਅਸਥਾਈ ਰਕਮ ਪ੍ਰਤਿ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਅਸਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਰਹਿਣ। * ਪ੍ਰਸਿੱਧ 1919 ਐਡਿੰਗਟਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨੀ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਝੁਕਣਾ ਸਪੇਸ ਦੇ ਕਰਵੇਚਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਅਤ ਇੱਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। {{anchor|ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਾਰਾਂਸ਼}} [[#ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ|{{big|'''^ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮੇ'''}} (ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਪਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ)]] * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਊਟਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ ਦਾ ਇੱਕਲੌਤਾ ਸੋਮਾ ਪੁੰਜਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਪੁੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਈ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੇ: ਪੁੰਜ-ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ, ਮੋਮੈਂਟਮ ਘਣਤਾ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੀਅਰ ਸਟ੍ਰੈੱਸ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਖੁਦ ਹੀ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਹੈ। * ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਪੁੰਜ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਗ੍ਰੈਵੀਟੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੋਮੇ ਵਜੋਂ, ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ, ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾਟਕੀ ਅੰਤਰਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਹੀ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਕਰਵੇਚਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧੁੰਦਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[#Contents|''ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵੱਲ ਪਰਤੋ'']] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|ਟਾਈਮ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਪੇਸ}} * [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] * [[ਗਲੋਬਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਬਣਤਰ]] * [[ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਸਪੇਸ]] * [[ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] == ਨੋਟਸ == {{reflist|group=note|30em}} == ਵਾਧੂ ਵੇਰਵੇ == {{reflist|group="ਵਾਧੂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ"|30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{BarrowTipler1986}} * [[George F. Ellis]] and Ruth M. Williams (1992) ''Flat and curved space–times''. Oxford Univ. Press. {{isbn|0-19-851164-7}} * [[Hendrik Lorentz|Lorentz, H. A.]], [[Albert Einstein|Einstein, Albert]], [[Hermann Minkowski|Minkowski, Hermann]], and [[Hermann Weyl|Weyl, Hermann]] (1952) ''The Principle of Relativity: A Collection of Original Memoirs''. Dover. * [[John Lucas (philosopher)|Lucas, John Randolph]] (1973) ''A Treatise on Time and Space''. London: Methuen. * {{cite book| last = Penrose| first = Roger| authorlink = Roger Penrose| title =[[The Road to Reality]] | publisher = Oxford University Press| year= 2004| location = Oxford| pages =| url =| doi =| id =| isbn = 0-679-45443-8 }} Chpts. 17–18. * {{cite book| last = Taylor| first = E. F.|author2=Wheeler, John A. |authorlink2=John A. Wheeler | title = Spacetime Physics | publisher = W. H. Freeman| year= 1963| location = | pages =| url =https://archive.org/details/bwb_P9-AFK-061| doi =| id =| isbn = 0-7167-2327-1 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} {{Wikibooks|ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} * [http://www.britannica.com/topic/Albert-Einstein-on-Space-Time-1987141 Albert Einstein on space-time] 13th edition [[Encyclopædia Britannica]] Historical: Albert Einstein's 1926 article * [http://www.scholarpedia.org/article/Encyclopedia_of_Space-time_and_gravitation Encyclopedia of Space-time and gravitation] [[Scholarpedia]] Expert articles * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: [http://plato.stanford.edu/entries/spacetime-iframes/ Space and Time: Inertial Frames] by Robert DiSalle. {{Dimension topics}} {{Time Topics}} {{Time measurement and standards}} {{Relativity}} {{Authority control}} {{Use dmy dates|date=April 2017}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[Category:ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] 2te2wzz12yas9bmuec3dwk91cgcwoh8 0 67140 843609 822176 2026-07-30T00:07:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843609 wikitext text/x-wiki [[File:Tempura, sashimi, pickles, ris og misosuppe (6289116752).jpg|thumb|270px|A Japanese ''teishoku'' meal including [[tempura]], [[sashimi]], and [[miso soup]]]] {{Culture of region | name = Culture of Japan | region = Japan | image=Flag of Japan.svg |imagesize=150 |border=yes |alt=Red disc centered on a white rectangle | ethnooverride = Japanese people | langoverride = Languages of Japan | tradoverride = Traditions | tradtopics = *[[Japanese values|Values]] *[[Etiquette in Japan|Etiquette]] *[[Marriage in Japan|Marriage]] *[[Japanese funeral|Funerals]] *[[Japanese tea ceremony|Tea ceremony]] *[[Geisha]] *[[Onsen]]{{\}}[[Sentō]] *[[Japanese clothing|Clothing]] *[[List of Japanese games|Games]] | mythoverride = Japanese mythology | folkoverride = Japanese folklore | cuisoverride = Japanese cuisine | festoverride = Japanese festivals | reltopics = *[[Buddhism in Japan|Buddhism]] *[[Japanese new religions|New religions]] *[[Shinto]] | artoverride = Japanese art | arttopics = *[[Ikebana]] *[[Bonsai]] *[[Japanese garden|Gardens]] *[[Japanese pottery and porcelain|Pottery and porcelain]] | litoverride = Japanese literature | littopics = *[[Manga]] *[[Japanese poetry|Poetry]] | paoverride = Theatre of Japan | mediaoverride = Media of Japan | mediatopics = *[[Japanese mobile phone culture|Mobile phone culture]] *[[Anime]] | sporttopics = *[[Japanese martial arts|Martial arts]] | monutopics = *[[Japanese architecture|Architecture]] | orgtopics = *[[Japanese museums|Museums]] }}<noinclude> '''ਜਪਾਨੀ ਪਕਵਾਨ''' ਜਪਾਨ ਦੇ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਵੰਡ ਹੈ। "ਵਾਸ਼ੋਕੁ" ਪਾਰੰਪਰਕ ਜਪਾਨੀ ਭੋਜਨ ਹੈ ਤੇ "ਯੂਸ਼ੋਕੁ" ਪੱਛਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਸਥਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਪਾਨੀ ਭੋਜਨ ਜਪਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ==ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ== ਜਪਾਨੀ ਭੋਜਨ ਮਤਲਬ ਮੂਲ ਜਪਾਨੀ ਭੋਜਨ ਜੋ ਕੀ ਏਦੋ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਰਭਾਵਤ ਪਕਵਾਨ ਵੀ ਆ ਗਏ ਹਨ। [[File:Breakfast at Tamahan Ryokan, Kyoto.jpg|thumb|Breakfast at a [[ryokan (Japanese inn)]], featuring grilled [[Mackerel (food)|mackerel]], Kansai style ''dashimaki'' egg, tofu in ''kaminabe'' (paper pot)]] ==ਉਦਾਹਰਨ == <ref name="tsuji">{{cite book|last=Tsuji|first=Shizuo|author2=M.F.K. Fisher|title=Japanese Cooking: A Simple Art|url=https://archive.org/details/japanesecookings0000tsuj|publisher=Kodansha।nternational|year=2007|edition=25|pages=[https://archive.org/details/japanesecookings0000tsuj/page/280 280]–281|isbn=978-4-770-03049-8}}</ref> ===ਸੋਯਾ ਬੀਨ=== [[File:Kaiseki 001.jpg|thumb|Kaiseki appetizers on a legged tray]] [[File:Tempura 02.jpg|thumb|''[[Tempura]]'' battered and deep fried seafood and vegetables ]] ਸੋਯਾ ਬੀਨ ਜਪਾਨੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਯਾ ਸੌਸ, ਮਿਸੋ, ਟੋਫ਼ੂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਯਾ ਦੁੱਦ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਸੋਯਾ ਬੀਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਟੋਫ਼ੂ. ਟੋਫ਼ੂ ਸੋਯਾਬੀਨ ਨੂੰ ਦਬਾਕੇਉਸਨੁ ਚੌਕਾਰ ਕੱਟਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਬਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੋਫ਼ੂ ਨੂੰ ਸੂਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਲੇ ਹੋਏ ਟੋਫ਼ੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਪਾਨੀ ਪਕਵਾਨ ਜਿਂਵੇ ਕੀ ਕਿਤਸੁਨੇ ਉਦੋਨ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਯਾ ਬੀਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਓਮੇਗਾ ਫ਼ੈਟੀ ਐਂਸਿਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੀ ਸਾਲਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=heibonsha-nihonryori>{{Harvnb|Heibonsha|1969}}</ref><ref>[http://www.tjf.or.jp/eng/content/japaneseculture/pdf/ge09shun.pdf "A Day in the Life: Seasonal Foods"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116212751/http://www.tjf.or.jp/eng/content/japaneseculture/pdf/ge09shun.pdf |date=2013-01-16 }}, The Japan Forum Newsletter No.September 14, 1999.</ref> ===ਨੂਡਲ=== [[File:Udon-M1336.jpg|thumb|[[Udon]] noodles]] [[File:Otsu Tsuruki-soba01st3200.jpg|thumb|[[Soba]] noodles]] ਨੂਡਲ ਅਕਸਰ ਜਪਾਨੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੀਨ ਜਾਨ ਕੋਰੀਆ ਤੋ ਆਏ ਸੀ। * ਰਾਮੇਨ (ਅੰਡੇ ਵਾਲੇ ਨੂਡਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਪ, ਸਬਜੀਆਂ, ਮੀਟ ਜਾਨ ਮੱਛੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) *ਉਦੋਨ (ਮੋਟੇ ਨੂਡਲ ਸੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੋਫ਼ੂ, ਮੀਟ ਜਜਾਨ ਸਬਜੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ) *ਸੋਬਾ (ਪਤਲੇ ਨੂਡਲ ਸੋਯਾ ਸੌਸ ਸੂਪ ਨਾਲ. ਗਰਮ ਸੋਬਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕੀ ਠੰਡਾ ਸੋਬਾ ਦੋ ਪਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) *ਯਾਕੀਸੋਬਾ (ਤਲੀ ਹੋਈ ਸਬਜੀਆਂ ਜਾਨ ਮੀਟ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਯਾ ਸੌਸ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਵਾਲੇ ਨੂਡਲ) [[File:Soy ramen.jpg|thumb|[[Ramen]] noodles]] ===ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਕਵਾਨ=== ਜਪਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਕਵਾਨ ਜਪਾਨੀ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। *[[ਸੂਸ਼ੀ]] (ਕੱਚੀ ਮੱਛੀ, ਸਬਜੀਆਂ ਜਾਨ ਹੋਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਦਾਰਥ) *ਸਾਸ਼ੀਮੀ (ਕਟੀ ਹੋਈ ਕੱਚੀ ਮੱਛੀ) *ਯਾਕੀਜ਼ਾਕਾਨਾ (ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਮੱਛੀ) * ਅਸਾਰੀ ਨੋ ਮਿਸੋ ਸ਼ਿਰੂ (ਮਿਸੋ ਸੂਪ) ===ਮੀਟ=== [[File:090906 yakiniku.jpg|thumb|right|[[Yakiniku]]]] ਜਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਣ ਤੱਕ ਕਦੇ ਮੀਟ ਨਹੀਂ ਖਾਇਆ ਸੀ. ਮੱਛੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਮ ਆਹਾਰ ਸੀ। * ਯਾਕੀਨੀਕੂ (ਬੀਫ ਦੇ ਕੱਟੇ ਪੀਸ ਵਿੱਚ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਸੌਸ) *ਯਾਕੀਤੋਰੀ (ਚਿਕਨ ਸੋਯਾ ਸੌਸ ਨਾਲ) *ਸ਼ਾਬੂ ਸ਼ਾਬੂ (ਮੀਟ ਤੇ ਉਬਲੀ ਸਬਜੀਆਂ ਮੱਛੀ ਜਾਂ ਸੀਵੀਡ ਨਾਲ) * ਬੋਤਾਨ ਨਾਬੇ <ref>{{Harvnb|Heibonsha|1964}}, vol. 17, p.355, "Nihon ryori", section by {{link-interwiki|vertical-align=sup|en=Toshio Yanagihara|lang=ja|lang_title=柳原敏雄}}</ref> ===ਵਾਸਾਬੀ=== ਵਾਸਾਬੀ ਜਪਾਨੀ ਗਾਜਰ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਮਤਰ ਤੇ ਹਾਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪੇਸਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਸਾਸ਼ਿਮੀ ਤੇ ਸੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖਾ ਸਵਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ===ਸਾਸ਼ਿਮੀ=== ਸਾਸ਼ਿਮੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲੇ ਕਟੇ ਕੱਚਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਂਤੀ ਭਾਂਤੀ ਦੀ ਤਾਜ਼ੀ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਕੱਚੇ ਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਸ਼ਿਮੀ ਵੀ ਐਸੀ ਤਰਾਂ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਕੇ ਵਾਲੇ ਚੌਲ ਨਹੀਂ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ। ===ਸੀਵੀਡ=== ਸੀਵੀਡ ਜਪਾਨੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਿਆਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਕੋਮਬੂ (ਵੱਡੀ ਸੀਵੀਡ) *ਵਾਕਾਮੇ *ਨੋਰੀ ==ਗੈਲੇਰੀ== <gallery> File:Chicken Teriyaki Bento।chiban Sushi.jpg|thumb|right|Chicken [[teriyaki]]-salmon [[sashimi]] set [[bento]], served in a Japanese restaurant in [[Jakarta]] File:Kokoro Sushi restaurant, Sutton High Street, Sutton, Surrey, Greater London.JPG|thumb|A branch of Kokoro in [[Sutton High Street]], [[Sutton, London|Sutton]], [[Greater London]] File:Oseti.jpg|thumb|right|[[Osechi]], new year special dishes in three-tiered box File:Natto mixed.jpg|thumb|right|[[Natto]], Japanese soybean-based vegetarian food File:Japanese Cuisine Kaiseki Ryori 3.jpg|thumb|Japanese ''Kaiseki ryori'' File:Kikkoman Soy Sauce, Front-view jp-type,.jpg|thumb|upright|The use of [[soy sauce]] is prevalent in Japanese cuisine File:Tonkatsu by ayustety in Tokyo.jpg|thumb|''[[Tonkatsu]]'' pork cutlet [[Curry]] was introduced to Japan by the British in the [[Meiji era]] File:Chicken Teriyaki Bento।chiban Sushi.jpg|thumb|right|Chicken [[teriyaki]]-salmon [[sashimi]] set [[bento]], served in a Japanese restaurant in [[Jakarta]] </gallery> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨੀ ਪਕਵਾਨ|*]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਪਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ]] 2wohqx0qc3zrrkd0qteaa573w72vapz 0 67942 843503 288046 2026-07-29T22:22:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843503 wikitext text/x-wiki '''ਕਮਿਊਨਲ ਅਵਾਰਡ''' ਬਰਾਤਨਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਮਸੇ ਮੈਕਡੋਨਾਲਡ ਦੁਆਰਾ 16 ਅਗਸਤ 1932 ਨੂੰ ਐਲਾਨਿਆ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਜਨਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਐਲਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ, ਬੋਧੀਆਂ, ਭਾਰਤੀ ਈਸਾਈਆਂ, ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨਾਂ, ਯੂਰੋਪੀਅਨਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਬਲਕਿ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੀਟਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਅਵਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ (ਅਧੀਨ) ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲ਼ੀ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨਪਾਲਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 'ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਚੋਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ' ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਕਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਔਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ 1935 ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੀ। ਇਸ ਅਵਾਰਡ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਤਿੱਖਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ 51% [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ 30% ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿਰਫ 19% ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Engineer2006">{{cite book|author=Asgharali Engineer|title=They too fought for India's freedom: the role of minorities|year=2006|publisher=Hope India Publications|isbn=978-81-7871-091-4|page=177}}</ref><ref name="">{{cite book|author=Bipan Chandra Engineer|title=India's Struggle for Independence|url=https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse|year=1989|publisher=Penguin India|isbn=978-0-140-10781-4|page=[https://archive.org/details/indiasstrugglefo0000unse/page/290 290]}}</ref> ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਇਸ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਲਿਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੀਵੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਪੂਨੇ ਦੀ ਯੇਰਵਾੜਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੂੰ 'ਪੂਨਾ ਪੈਕਟ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਰੱਖ ਲਈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਾਕੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1932 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ]] cewbt40np2e0sei4ig6nl1jj1hc0z67 0 67966 843716 842026 2026-07-30T09:29:50Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843716 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = ਗੋਆ | official_name = ਗੋਆ ਰਾਜ | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | image1 = BeachFun.jpg | caption1 = [[ਦੱਖਣੀ ਗੋਆ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੀਚ | image2 = DoodhSagar Waterfalls.jpg | caption2 = ਦੂਧਸਾਗਰ ਝਰਨਾ | image3 = Mangueshi Temple Goa.jpg | caption3 = ਮੰਗੂਸ਼ੀ ਮੰਦਿਰ | image4 = Gallery de Fontainhas.jpg | caption4 = ਗੈਲਰੀ ਡੀ ਫੋਂਟੇਨਹਾਸ | image5 = | caption5 = | image6 = Shantadurga temple.jpg | caption6 = ਸ਼ਾਂਤਾ ਦੁਰਗਾ ਮੰਦਿਰ | image7 = Basilica of bom jesus - Front View.jpg | caption7 = ਬੋਮ ਜੀਸਸ ਦੀ ਬੇਸਿਲਿਕਾ}} | type = ਰਾਜ | image_seal = Emblem of Goa.svg{{!}}class=skin-invert | nickname = "ਪੂਰਬ ਦਾ ਮੋਤੀ" | motto = ਸਰਵ ਭਦ੍ਰਾਣੀ ਪਸ਼ਯੰਤੁ ਮਾ ਕਸ਼ਚਿਦ ਦੁਖਮਾਪਨੁਯਾਤ ([[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]])<br/>"ਹਰ ਕੋਈ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇਖੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਹੋਵੇ" ਬਲ ਇਕਵਚਨ | image_map = File:IN-GA.svg | coordinates = {{coord|15.50|N|73.83|E|type:adm1st_region:IN-GA|display=inline,title}} | region = ਪੱਛਮ ਭਾਰਤ | before_was = ਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਉ | formation_date = 19 ਦਸੰਬਰ 1961 | formation_date3 = ਗਠਨ | formation_date4 = 30 ਮਈ 1987 | capital = ਪੰਜਿਮ | largestcity = ਵਾਸਕੋ ਦਾ ਗਾਮਾ | districts = ਗੋਆ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ | Governor = ਅਸ਼ੋਕ ਗਜਪਤੀ ਰਾਜੂ | Chief_Minister = ਪ੍ਰਮੋਦ ਸਾਵੰਤ | party = [[ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ]] | legislature_type = ਇਕਸਾਰ | assembly = ਗੋਆ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ | assembly_seats = 40 ਸੀਟਾਂ | rajya_sabha_seats = 1 ਸੀਟ | lok_sabha_seats = 2 ਸੀਟਾਂ | judiciary = ਬੰਬੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ | area_footnotes = <ref>{{cite journal |last1=Nadaf |first1=F M |title=Geographical Diagnosis of Goa's Tourism beyond Sun and Sand|journal=Online International Interdisciplinary Research Journal |date=April 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/334710163}}</ref> | area_total_km2 = 3,702 | area_rank = 28th | elevation_max_m = 1,026 | elevation_max_point = ਸਨਸੋਗੋਰ | elevation_min_m = 0 | elevation_min_point = [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] | population_footnotes = <ref>{{cite book | url=https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | title=Population Projections for India and States, 2011–2036 | date=July 2020 | access-date=25 March 2023 | archive-date=13 March 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230313055356/https://ruralindiaonline.org/en/library/resource/population-projections-for-india-and-states-2011-2036/ | url-status=live }}</ref> | population_total = 1,591,000 | population_as_of = 2025 | population_rank = 28th | population_density = 380 | population_urban = 77.89% | population_rural = 22.11% | population_demonym = ''ਗੋਏਂਕਰ'', ਗੋਅਨ | 0fficial_Langs = [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ]]<ref>{{cite web |title=The Goa, Daman and Diu Official Language Act, 1987 |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/6809/1/official_language_act.pdf |access-date=12 November 2022 |website=indiacode.nic.in }}</ref> | additional_official = [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ | ਮਰਾਠੀ]]<ref>{{Cite web |title=Languages of Goa |url=https://dip.goa.gov.in/languages-of-goa/ |url-status=unfit |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231202646/https://dip.goa.gov.in/languages-of-goa/ |archive-date=31 December 2023 |website=Department of Information and Publicity}}</ref> and [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]<ref>{{cite web |title=The Goa, Daman and Diu Official Language Act, 1987 (Act No. 5 of 1987) [14-4-1987] |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/7081/1/ocrol.pdf |website=Secretary to the Government of Goa, Daman and Diu |access-date=6 July 2024}}</ref> | official_script = ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ | GDP_footnotes = <ref name="PRSIndia">{{cite web|url=https://prsindia.org/budgets/states/goa-budget-analysis-2025-26|title=Goa BudgetAnalysis 2025-26|date=15 March 2021|accessdate=28 March 2021}}</ref> | GDP_total = ਵਾਧਾ $15.85 ਬਿਲੀਅਨ (ਮਾਮੂਲੀ)<br/>ਵਾਧਾ $68.89 ਬਿਲੀਅਨ (PPP)<ref name="auto">{{cite web |title=Goa Budget 2025–26 |url=https://www.goabudget.gov.in/index.html |publisher=Government of Goa |year=2025 |access-date=20 May 2025 |archive-date=8 ਮਈ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508093949/https://goabudget.gov.in/index.html |url-status=dead }}</ref> | GDP_year = 2025–2026 | GDP_rank = 23rd | GDP_per_capita = {{Increase}} : {{INRConvert|873000|lk=r}} (nominal)<br/>{{Increase}} $47,713 (PPP) | GDP_per_capita_rank = 2nd | HDI = {{Increase}} 0.801 {{color|green|Very High}}<ref>{{cite web |title=India: Subnational HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/IND/ |website=Global Data Labs |access-date=8 June 2025}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_rank = 1st | literacy = 99.7%<ref>{{cite news |last1=Shetye |first1=Murari |date=31 May 2025 |title=Centre declares Goa 100% literate, becomes fourth to achieve status |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/centre-declares-goa-100-literate-becomes-fourth-to-achieve-status/articleshow/121525082.cms |work=The Times of India |access-date=17 July 2025}}</ref> | literacy_year = 2025 | literacy_rank = 2nd | sex_ratio = 986[[female|♀]]/1000 [[male|♂]] | sexratio_year = 2025 | sexratio_rank = 5th | iso_code = IN-GA | registration_plate = GA | website = https://goa.gov.in | foundation_day = ਗੋਆ ਦਿਵਸ | mammal = ਗੌਰ | bird = ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬੁਲਬੁਲ | flower = ਜੈਸਮੀਨ | tree = ਟਰਮੀਨਲੀਆ ਐਲਿਪਟਿਕਾ | fruit = ਕਾਜੂ }}'''ਗੋਆ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Goa'''), ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਆਪਣੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਗੀਰੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਆ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਸੀ। ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗੋਆ ਉੱਤੇ ਲਗਪਗ 450 ਸਾਲ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1961 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। 30 ਮਈ, 1987 ਨੂੰ ਗੋਆ ਭਾਰਤ ਦੇ 25ਵੇਂ ਰਾਜ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਰਨਾਟਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Which are the Largest and Smallest States in India in Terms of Area? |url=https://www.mapsofindia.com/answers/states/which-are-the-largest-and-smallest-states-in-india-in-terms-of-area/ |website=Answers |date=1 September 2020 |access-date=23 March 2025}}</ref> [[ਪੰਜਿਮ|ਪਣਜੀ]] (ਪੰਜਿਮ) ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਾਸਕੋ ਦਾ ਗਾਮਾ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://iiosc2020.incois.gov.in/IIOSC2020/AboutGoa.jsp|title=International Indian Ocean Science Conference(IIOSC)-2022|access-date=2026-03-06|archive-date=2025-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417053511/https://iiosc2020.incois.gov.in/IIOSC2020/AboutGoa.jsp|url-status=dead}}</ref> ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੋਂਕਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Puzzle wrapped in an enigma, understanding Konkani in Goa |url=https://goanet.goanet.narkive.com/H1jxktcU/reader-puzzle-wrapped-in-an-enigma-understanding-konkani-in-goa |access-date=25 August 2025 |website=narkive.com |archive-date=5 ਅਗਸਤ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805172148/https://goanet.goanet.narkive.com/H1jxktcU/reader-puzzle-wrapped-in-an-enigma-understanding-konkani-in-goa |url-status=dead }}</ref> ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਜੋਂ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਗੋਆ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਦਸੰਬਰ 1961 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 451 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web |title=Goa's Liberation |url=https://www.mha.gov.in/en/division_of_mha/GoaLiberation |website=Ministry of Home Affairs, Government of India |access-date=17 July 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1960s/Goa01.html |title=The Liberation of Goa: an Overview |access-date=17 July 2007 |last=Pillarisetti |first=Jagan |work=The Liberation of Goa:1961 |publisher=bharat-rakshak.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809202539/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/1960s/Goa01.html |archive-date=9 August 2007}}</ref> ਮਾਰਗਾਓ (ਮਡਗਾਓਂ) ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜੇ ਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਆ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ GDP ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹੈ,<ref name="MOSPI">{{cite web|url=http://mospi.nic.in/sites/default/files/press_releases_statements/State_wise_SDP_15_03_2021.xls|title=MOSPI State Domestic Product, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India|date=15 March 2021|accessdate=28 March 2021}}</ref><ref>{{Cite book|title=Courts in federal countries : federalists or unitarists?|publisher=University of Toronto Press|author1=Kincaid, John|author1-link=John Kincaid (political scientist)|author2=Aroney, Nicholas|year=2017|isbn=9781487514662|location=Toronto|pages=225|chapter=The Supreme Court of India|oclc=982378193}}</ref> ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ GDP ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੈ।<ref name="report" /> ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੋਆ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਥਾਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਬਾਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="report">{{cite book|author=India Finance Commission|title=Reports of the finance commissions of India: First Finance Commission to the Twelfth Finance Commission: the complete report|publisher=Academic Foundation |location=New Delhi|year=2005|page=268|isbn=978-81-7188-474-2}}</ref> ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕਾਂਕ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://ceda.ashoka.edu.in/hdi-how-states-fare-in-human-development/|title=HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|date=17 May 2025 |access-date=2 October 2022}}</ref> ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇੱਕ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਹੌਟਸਪੌਟ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/destinations/south-goa-vs-north-goa-what-you-should-know/articleshow/77565379.cms|title=South Goa vs North Goa: What You Should Know |website=[[The Times of India]] }}</ref> == ਵਿਉਂਤਪਤੀ == 1510 ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਦੇ ਬਾਹਮਣੀ-ਬੀਜਾਪੁਰੀ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਅਫੋਂਸੋ ਡੀ ਅਲਬੂਕਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਐਸਟਾਡੋ ਦਾ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ}} ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮ ਗੋਆ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ, ਗੋਆ ਨੂੰ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੋਮਾਂਚਲਾ, ਗੋਪਕੱਟਨ, ਗੋਪਕੱਟਨ, ਗੋਪਕੱਟਨ, ਗੋਪਕਪੁਰੀ, ਗੋਵਾਪੁਰੀ, ਗੋਵੇਮ ਅਤੇ ਗੋਮੰਤਕ।<ref name="nic1">{{cite web|url=http://www.india.gov.in/knowindia/st_goa.php |title=Goa |publisher=[[National Informatics Centre]](NIC) |access-date=4 January 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218193633/http://india.gov.in/knowindia/st_goa.php |archive-date=18 December 2008}}</ref> ਗੋਆ ਦੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਮ ਸਿੰਦਾਪੁਰ, ਸੰਦਾਪੁਰ ਅਤੇ ਮਹਾਸੱਪੱਟਨ ਹਨ।<ref name="sakname">{{cite book|last1=Sakshena|first1=R.N.|title=Goa: Into the Mainstream|page=5|url=https://books.google.com/books?id=7kUE7TV3ZWEC&pg=PA5|isbn=9788170170051|date=June 2003|publisher=Abhinav Publications |access-date=9 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021094358/https://books.google.com/books?id=7kUE7TV3ZWEC&pg=PA5|archive-date=21 October 2016|url-status=live}}</ref> == ਸੰਗਠਿਤ ਅਪਰਾਧ == ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਰਤੀ, ਰੂਸੀ, ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਅਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ। ਸੂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, ਫ੍ਰੈਂਚ, ਇਤਾਲਵੀ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕੌਮੀਅਤਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਿਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਗਾਹਕ ਹਨ। ​​ਗੋਆ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਪਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਰੱਖਿਅਤ ਗੋਆ ਤੱਟ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਸਕਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਆਸਾਨ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤੱਟ ਰੱਖਿਅਕ, ਨੇਵੀ, ਕਸਟਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ==ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ== ਗੋਆ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 3,702 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1,429 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ। ਇਹ 14°53′54″ ਉੱਤਰ ਅਤੇ 15°40′00″ ਉੱਤਰ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ ਅਤੇ 73°40′33″ ਪੂਰਬ ਅਤੇ 74°20′13″ ਪੂਰਬ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last1=Gaonkar|first1=Gangesh|last2=Desai|first2=Karishma|last3=Rodrigues|first3=Queency|last4=Sangaonkar|first4=Tosha Sinai|last5=Sail|first5=Swaroopa|last6=Fernandes|first6=Glancia|date=February 2017|title=G.I.S. for Urban Planning|url=https://www.researchgate.net/publication/314101976|journal=International Journal of Engineering Research in Mechanical and Civil Engineering|issn=2456-1290}}</ref> ਗੋਆ, ਕੋਂਕਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੱਕ ਉੱਠਦਾ ਇੱਕ ਢਲਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਦੱਖਣ ਪਠਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਿੰਦੂ ਸੋਨਸੋਗੋਰ ਚੋਟੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਉਚਾਈ 1,026 ਮੀਟਰ (3,366 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਗੋਆ ਦਾ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (99 ਮੀਲ) ਹੈ। [[File:Usgalimal.PNG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Usgalimal.PNG|left|thumb|ਉਸਗਾਲੀਮਲ ਚੱਟਾਨ ਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਕਲਾਕਾਰੀ ]] ਗੋਆ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ [[ਮਹਾਂਦੇਈ ਨਦੀ|ਮੰਡੋਵੀ]], ਜ਼ੁਆਰੀ, ਤੇਰੇਖੋਲ, ਚਾਪੋਰਾ, [[ਗਲਗੀਬਾਗਾ ਬੀਚ|ਗਲਗੀਬਾਗ]], ਕੰਬਾਰਜੁਆ ਨਹਿਰ, ਤਾਲਪੋਨਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਹਨ। ਜ਼ੁਆਰੀ ਅਤੇ [[ਮੰਡੋਵੀ ਨਦੀ|ਮੰਡੋਵੀ]] ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੰਬਾਰਜੁਆ ਨਹਿਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੰਬਾਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Hiremath">{{Cite book|title=Recent advances in environmental science|last=Hiremath|first=K. G.|publisher=Discovery Pub. House|year=2003|isbn=9788171416790|pages=401|oclc=56390521}}</ref> ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਖੁਆਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਸਿਨ ਰਾਜ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ 69% ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਹਨ। ਗੋਆ ਵਿੱਚ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਬਾਰ, ਅੱਠ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 90 ਨਦੀ ਟਾਪੂ ਹਨ। ਗੋਆ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਨੇਵੀਗੇਬਲ ਲੰਬਾਈ 253 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (157 ਮੀਲ) ਹੈ। ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਕਦੰਬਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕ ਅਤੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿਕਿਤਸਕ ਝਰਨੇ ਹਨ। ਜ਼ੁਆਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਮੋਰਮੁਗਾਓ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Se’_Cathedral,_Goa.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Se%E2%80%99_Cathedral,_Goa.jpg|left|thumb|ਪੁਰਾਣੇ ਗੋਆ ਵਿਖੇ 1619 ਸੇ ਗਿਰਜਾਘਰ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਚਰਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।]] ਗੋਆ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੱਕਣ ਫੈਰਿਕ-ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਲੈਟਰਾਈਟਸ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਿੱਟੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਲੋੜੀ ਅਤੇ ਦੋਮਟ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਖਣਿਜਾਂ ਅਤੇ ਹੁੰਮਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਗੋਆ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਮੋਲੇਮ ਅਤੇ ਅਨਮੋਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੋਂਡਜੇਮੀਟਿਕ ਗਨੀਸ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 3,600 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰੂਬੀਡੀਅਮ ਆਈਸੋਟੋਪ ਡੇਟਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਮਿਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੱਟਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਗੋਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<gallery mode="packed" heights="150" caption="ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਅਤੇ ਮੋਲੇਮ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਵਿਖੇ ਦੂਧਸਾਗਰ ਝਰਨਾ"> File:Doodhsagar_Waterfalls.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Doodhsagar_Waterfalls.jpg|ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਦੂਧਸਾਗਰ ਝਰਨਾ File:Dudhsagar_Falls_Triplet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dudhsagar_Falls_Triplet.jpg|ਦੂਧਸਾਗਰ ਝਰਨੇ ਦੇ ਨੇੜਿਓਂ ਲੰਘਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ File:Dudhsagar_Falls_triplet,_2009.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dudhsagar_Falls_triplet,_2009.JPG|ਦੂਧਸਾਗਰ ਝਰਨੇ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ </gallery> === ਜਲਵਾਯੂ === ਕੋਪੇਨ ਜਲਵਾਯੂ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੇ ਤਹਿਤ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਮਾਨਸੂਨ ਜਲਵਾਯੂ ਹੈ। ਗਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਜਲਵਾਯੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 35°C (95°F) ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਉੱਚ ਨਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਚ ਨਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੁਪਹਿਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤਾਪਮਾਨ 48°C ਜਾਂ 118.4°F ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਬੇਅਰਾਮੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੀਨਾ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੋਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੌਸਮ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਸਮਾਂ (ਜੂਨ-ਸਤੰਬਰ), ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਮਿਆਦ (ਅਕਤੂਬਰ-ਜਨਵਰੀ), ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ (ਫਰਵਰੀ-ਮਈ) ਹਨ। ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ (3,048 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਜਾਂ 120 ਇੰਚ) ਦਾ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{{Weather box | location = Goa | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 31.6 | Feb high C = 31.5 | Mar high C = 32.0 | Apr high C = 33.0 | May high C = 33.0 | Jun high C = 30.3 | Jul high C = 28.9 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 29.5 | Oct high C = 31.6 | Nov high C = 32.8 | Dec high C = 32.4 | Jan mean C = 26.0 | Feb mean C = 26.3 | Mar mean C = 27.7 | Apr mean C = 29.3 | May mean C = 30.0 | Jun mean C = 27.6 | Jul mean C = 26.7 | Aug mean C = 26.4 | Sep mean C = 26.9 | Oct mean C = 27.9 | Nov mean C = 27.6 | Dec mean C = 26.6 | Jan low C = 19.6 | Feb low C = 20.5 | Mar low C = 23.2 | Apr low C = 25.6 | May low C = 26.3 | Jun low C = 24.7 | Jul low C = 24.1 | Aug low C = 24.0 | Sep low C = 23.8 | Oct low C = 23.8 | Nov low C = 22.3 | Dec low C = 20.6 | rain colour = green | Jan rain mm = 0.2 | Feb rain mm = 0.1 | Mar rain mm = 1.2 | Apr rain mm = 11.8 | May rain mm = 112.7 | Jun rain mm = 868.2 | Jul rain mm = 994.8 | Aug rain mm = 512.7 | Sep rain mm = 251.9 | Oct rain mm = 124.8 | Nov rain mm = 30.9 | Dec rain mm = 16.7 | year rain mm = 2926 | Jan rain days = 0.0 | Feb rain days = 0.0 | Mar rain days = 0.1 | Apr rain days = 0.8 | May rain days = 4.2 | Jun rain days = 21.9 | Jul rain days = 27.2 | Aug rain days = 13.3 | Sep rain days = 13.5 | Oct rain days = 6.2 | Nov rain days = 2.5 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 90.1 | Jan sun = 313.1 | Feb sun = 293.8 | Mar sun = 291.4 | Apr sun = 288.0 | May sun = 297.6 | Jun sun = 126.0 | Jul sun = 105.4 | Aug sun = 120.9 | Sep sun = 177.0 | Oct sun = 248.0 | Nov sun = 273.0 | Dec sun = 300.7 | year sun = | source 1 = ''ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ''<ref>{{cite web |url = http://www.worldweather.org/066/c00528.htm |title = Weather Information for Goa |access-date = 24 July 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120702052414/http://www.worldweather.org/066/c00528.htm |archive-date = 2 July 2012 |url-status = live }}</ref> | source 2 = ''ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਆਬਜ਼ਰਵੇਟਰੀ''<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/india/goa_e.htm |title=Climatological Information for Goa, India |publisher=Hong Kong Observatory |date=15 August 2011 |access-date=16 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120084100/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/india/goa_e.htm |archive-date=20 January 2012 }}</ref> ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਲਈ | source = }} ==ਜਨਸੰਖਿਆ== === ਆਬਾਦੀ === ਗੋਆ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੋਆ (ਰੋਮੀ ਕੋਂਕਣੀ ਵਿੱਚ ਗੋਏਂਕਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2011 ਤੱਕ ਗੋਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1.459 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਕਮ, ਮਿਜ਼ੋਰਮ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="THReligion">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|title=India's religions by numbers|date=29 March 2016|work=[[The Hindu]]|access-date=6 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110201326/http://www.thehindu.com/news/national/religious-communities-census-2011-what-the-numbers-say/article7582284.ece|archive-date=10 January 2016|publication-date=26 August 2015|url-status=live}}</ref> ਗੋਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਘਣਤਾ 394 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 382 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਗੋਆ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 62.17% ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 973 ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। 2007 ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਰ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 15.70 ਸੀ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1.74% ਅਤੇ 10.23% ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 76% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਗੋਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਾਂ ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Table D-01 Population classified by place of birth and sex: Goa |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10682/download/13794/DS-3000-D01-MDDS.XLSX |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> 2021 ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਥਾਈ ਨਿਵਾਸੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 50% ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੈਰ-ਗੋਆ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੂਲ ਨਸਲੀ ਗੋਆ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ।<ref name="Menezes">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/society/who-belongs-to-goa-this-question-resurfaces-as-the-state-battles-the-raging-pandemic/article34554870.ece|title=Who belongs to Goa? This question resurfaces as the State battles the raging pandemic|last=Menezes|first=Vivek|date=15 May 2021|work=[[The Hindu]]|access-date=30 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213112/https://www.thehindu.com/society/who-belongs-to-goa-this-question-resurfaces-as-the-state-battles-the-raging-pandemic/article34554870.ece|archive-date=2 June 2021|quote=Goans today represent less than 50% of the permanent population, and the pandemic has greatly accelerated this imbalance}}</ref> ਨੀਤੀ ਆਯੋਗ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਸਿਹਤ ਸੂਚਕਾਂਕ 2025 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਆ 53.6 ਦੇ ਸਕੋਰ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/indias-top-10-best-performing-states-in-the-fiscal-health-index-2025-9801341/|title=India's top 10 best-performing states in the Fiscal Health Index 2025|last=Gupta|first=Cherry|date=28 January 2025|work=The Indian Express|access-date=17 February 2025}}</ref> === ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ === ਗੋਆ, ਦਮਨ ਅਤੇ ਦੀਵ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ, 1987, ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ [[ਕੋਂਕਣੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਂਕਣੀ]] ਨੂੰ ਗੋਆ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਠੀ ਨੂੰ "ਸਾਰੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ" ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ [[ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੁਰਤਗਾਲੀ]] ਇਕਲੌਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਦੇਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਕੋਂਕਣੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕੋਂਕਣੀ ਨੂੰ ਗੋਆ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਹੈ।<ref>{{cite web |title=Solving the Language Imbroglio |url=http://www.navhindtimes.com/story.php?story=2008083147 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20120907004813/http://www.navhindtimes.com/story.php?story=2008083147 |archive-date=7 September 2012 |access-date=15 October 2008 |work=[[Navhind Times]]}}</ref> ਰਾਜ ਦੇ ਲਗਭਗ 66.11% ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੋਂਕਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਗੋਆ ਵਾਸੀ ਕੋਂਕਣੀ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹ [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] (10.89%), [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] (8.64%), [[ਕੰਨੜ]] (4.65%) ਅਤੇ [[ਉਰਦੂ]] (2.82%) ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।<ref name="demographics">{{cite web |title=Census of India – DISTRIBUTION OF 10,000 PERSONS BY LANGUAGE |url=http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement3.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011050151/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement3.htm |archive-date=11 October 2012 |access-date=17 March 2012 |work=censusindia.gov.in}}</ref> ==ਵਿੱਦਿਆ== ==ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ== ==ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ== ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੋਆ]] n6lyu8wo1rdsacsikv8f56kbdgiwzqa 0 68414 843401 713166 2026-07-29T20:34:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843401 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:SEM_blood_cells.jpg|right|thumb|ਚਿੱਟੇ ਬਲੱਡ ਸੈੱਲ]] ਚਿੱਟੀਆਂ ਰਕਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ (WBC), ਜਾਂ ਸ਼ਵੇਤਾਣੁ ਜਾਂ ਲਿਊਕੋਸਾਇਟਸ (ਯੂਨਾਨੀ: ਲਿਊਕੋਸ - ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਕਾਇਟੋਸ - ਕੋਸ਼ਿਕਾ), ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਕ੍ਰਾਮਿਕ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤੀਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾ ਹਨ। ਲਿਊਕੋਸਾਇਟਸ ਪੰਜ<ref name="isbn978-0-323-04950-4">{{cite book |author=Brooks, Myrna LaFleur |title=Exploring Medical Language: A Student-Directed Approach, 7th Edition |url=https://archive.org/details/exploringmedical00myrn |publisher=Mosby Elsevier |location=St. Louis, Missouri, USA |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/exploringmedical00myrn/page/404 398] |isbn=978-0-323-04950-4 |oclc= |doi=}}</ref> ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਸਾਰੇ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਹੱਡ ਮੱਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਲਟੀਪੋਟੇਂਟ, ਹੀਮੇਟੋਪੋਈਏਟਿਕ ਸਟੇਮ ਸੇਲ ਵਲੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਿਊਕੋਸਾਇਟਸ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਕਤ ਅਤੇ ਲਸੀਕਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੱਡ ਮੱਜਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਂਟੀਜਨ ਅਤੇ ਐਂਟੀਬਾਡੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਤੀਰਕਸ਼ਾ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਣੀ ਹੁਈ ਏੰਟੀਬਾਡੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਤ ਰਕਤਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂਦਾ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਬਨਣਾ ਲਿਊਕੇਮਿਆ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਲਡ ਕੈਂਸਰ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book | last = Maton | first = die | authorlink = | coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright | title = Human Biology and Health | publisher = Prentice Hall | date = 1000008 | location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA | pages = | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | doi = | id = | isbn = 0-13-981176-1}}</ref> ਰਕਤ ਵਿੱਚ ਲਿਊਕੋਸਾਇਟਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਰੋਗ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਕਤ ਦੀ ਇੱਕ ਲਿਟਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ 4×109 ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ 1 . 1×1010 ਦੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਰਕਤਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਤੰਦੁਰੁਸਤ ਬਾਲਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰਕਤ ਦਾ ਲਗਭਗ 1 % ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="alberts table">{{Cite web|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?highlight=leukocyte,functions&rid=mboc4.table.4143|title=Leukocyte functions and percentage breakdown|accessdate=2007-04-14|publisher=NCBI Bookshelf|year=2005|author=Alberts, Bruce|work=Molecular Biology of the Cell}}</ref> ਲਿਊਕੋਸਾਇਟਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਰੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਧਾ ਸ਼ਵੇਤਾਣੁਵ੍ਰਿਧੀ ਜਾਂ ਲਿਊਕੋਸਾਇਟੋਸਿਸ (leukocytosis) ਕਹਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿਮਨ ਸੀਮਾ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਵੇਤਾਣੁਹਰਾਸ ਜਾਂ ਲਿਊਕੋਪੇਨੀਆ (leucopenia) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿਊਕੋਸਾਇਟਸ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਤਰਾ, ਚਾਲਕਤਾ ਅਤੇ ਕਣਿਕਾਮਇਤਾ, ਸਕਰਿਅਣ, ਅਪਰਿਪੱਕ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਵੇਤਰਕਤਤਾ (ਲਿਊਕੇਮੀਆ) ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਘਾਤਕ ਲਿਊਕੋਸਾਇਟਸ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ===ਦਿਖਾਵਟ=== <!--{{confusing|section|reason=[[white blood cell#Overview table|overview table]] lists 7 types, but other areas indicate 5 types. Also, macrophages and dendritic cells are derived/differentiated from monocytes, so there really are 5 main types|date=September 2011}} see [[Talk:White_blood_cell]]--> {|class="wikitable" ! Type !! Microscopic appearance !! Diagram !! Approx. %<br/>in adults<br><sup> See also:<br/>[[Blood values#Hematology|Blood values]]</sup> !! Diameter ([[micrometre|μm]])<ref name="isbn0-443-01657-7">{{cite book |author=Daniels, V. G., Wheater, P. R., & Burkitt, H.G. |title=Functional histology: A text and colour atlas |url=https://archive.org/details/functionalhistol00whea_0 |publisher=Churchill Livingstone |location=Edinburgh |year=1979 |pages= |isbn=0-443-01657-7 |oclc= |doi=}}</ref> !! Main targets<ref name="alberts table"/> !! Nucleus<ref name="alberts table"/> !! Granules<ref name="alberts table"/> !! Lifetime<ref name="isbn0-443-01657-7"/> |- | [[Neutrophil granulocyte|Neutrophil]] | [[Image:pBNeutrophil.jpg|60px]] || [[Image:Neutrophil.png|60px]] || 62% || 10–12 || *[[Bacteria]] *[[Fungi]] | [[Multilobed]] || Fine, faintly pink (H&E stain) || 6 hours–few days<br>(days in [[spleen]] and other tissue) |- | [[Eosinophil granulocyte|Eosinophil]] || [[Image:pBEosinophil.jpg|70px]] || [[Image:Eosinophil 1.png|70px]] || 2.3% || 10–12 || *Larger [[parasite]]s *Modulate [[allergy|allergic]] [[inflammation|inflammatory]] responses | [[Bi-lobed]] || Full of pink-orange (H&E stain)|| 8–12 days (circulate for 4–5 hours) |- | [[Basophil granulocyte|Basophil]] || [[Image:PBBasophil.jpg|60px]] || [[Image:Basophil.png|60 px]] || 0.4% || 12–15 || *Release [[histamine]] for [[inflammation|inflammatory]] responses |[[Bi-lobed]] or [[tri-lobed]] || Large blue || A few hours to a few days |- | [[Lymphocyte]] || [[Image:Lymphocyte2.jpg|60px]] || [[Image:Lymphocyte.png|70px]] || 30% || Small lymphocytes 7–8 Large lymphocytes 12–15|| * [[B cell]]s: releases antibodies and assists activation of T cells * [[T cell]]s: **[[CD4]]+ [[T helper cell|Th (T helper) cells]]: activate and regulate T and B cells **[[CD8|CD8+]] [[cytotoxic T cell]]s: [[virus (biology)|virus]]-infected and [[tumor]] cells. **[[γδ T cells]]: bridge between [[Innate immune system|innate]] and [[Adaptive immune system|adaptive]] immune responses; phagocytosis **[[Regulatory T cell|Regulatory (suppressor) T cell]]s: Returns the functioning of the immune system to normal operation after infection; prevents [[autoimmunity]] * [[Natural killer cell]]s: [[virus (biology)|virus]]-infected and [[tumor]] cells. | Deeply staining, eccentric || NK-cells and cytotoxic (CD8+) T-cells || Years for memory cells, weeks for all else. |- | [[Monocyte]] || [[Image:Monocyte.jpg|85px]] || [[Image:Monocyte.png|100px]] || 5.3% || 15–30<ref>{{cite book|last=Handin|first=Robert।.|author2=Samuel E. Lux |author3=Thomas P. Stossel |title=Blood: Principles and Practice of Hematology|publisher=Lippincott Williams and Wilkins|location=Philadelphia|year=2003|edition=2nd|page=471|url=https://books.google.com/?id=H85dwxYTKLwC&pg=PA472&dq=monocyte+diameter#v=onepage&q=monocyte%20diameter&f=false|accessdate=2013-06-18|isbn=9780781719933}}</ref> || Monocytes migrate from the bloodstream to other tissues and differentiate into tissue resident [[macrophage]]s, [[Kupffer cell]]s in the liver. || Kidney shaped ||rowspan=3| None || Hours to days |- <!-- | [[Macrophage]] || [[Image:Macrophage.jpg|90px]] || [[Image:Macrophage.png|95px]] || || Approx 21 and sometimes as great as 60–80 ||Is a monocyte derivative. [[Phagocytosis]] (engulfment and digestion) of cellular debris and [[pathogen]]s, and stimulation of [[lymphocyte]]s and other immune cells that respond to the pathogen. || || Activated: Days<br>।mmune: Months to years |- | [[Dendritic cell]]s||[[Image:Dendritic cell.JPG|50px]] || [[Image:Dendritic Cell ZP.svg|50px]] || || || Can be myeloid or lymphoid derived. Main function is as an [[antigen-presenting cell]] (APC) that activates T lymphocytes. || || Similar to macrophages |- --> |} == ਹਵਾਲੇ == <div class="reflist " style=" list-style-type: decimal;"> <references></references></div> 0v32t5ywu1tigon647pzdat33fm99ly 0 68449 843572 835671 2026-07-29T23:33:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843572 wikitext text/x-wiki {{Quantum field theory}} [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ('''QED''') ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਹੈ। ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ ਜਿਸਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਪੂਰਣ ਸਹਮਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। QED ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰਜ ਹੋਏ ਕਣ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਰੋਧੀਸਾਥੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਵੈਕੱਮ ਦੀ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੇ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਦੀ ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ “ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਗਹਿਣਾ” ਕਿਹਾ। <ref name=feynbook>{{cite book |last=Feynman |first=Richard |authorlink=Richard Feynman |year=1985 |isbn=978-0-691-12575-6 |title=QED: The Strange Theory of Light and Matter |url=https://archive.org/details/qedstrangetheory0000feyn_n4u2 |publisher=Princeton University Press}}</ref> ==ਇਤਿਹਾਸ== {{main|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} [[File:Dirac 3.jpg|upright|thumb|right|[[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]]]] ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨਿਕ [[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]] ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ (1920ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ) ਕਿਸੇ ਐਟਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂਕ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name=dirac> {{cite journal | author=P.A.M. Dirac | authorlink= Paul Adrien Maurice Dirac | year=1927 | title=The Quantum Theory of the Emission and Absorption of Radiation | journal=[[Proceedings of the Royal Society of London A]] | volume=114 | pages=243–265 | doi=10.1098/rspa.1927.0039 |bibcode = 1927RSPSA.114..243D | issue=767 }}</ref> |bibcode = 1932RvMP....4...87F }}</ref>ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਤਮਿਕ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਵੁਲਫਗਾਂਗ ਪੌਲੀ]], [[ਇਉਜੀਨ ਵਿਗਨਰ]], [[ਪਾਸਕਲ ਜੌਰਡਨ]], [[ਵਰਨਰ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ ਜੋ [[ਐਨ੍ਰੀਕੋ ਫਰਮੀ]]<ref name=fermi> {{cite journal | author=E. Fermi | authorlink= Enrico Fermi | year=1932 | title=Quantum Theory of Radiation | journal=[[Reviews of Modern Physics]] | volume=4 | pages=87–132 | doi=10.1103/RevModPhys.4.87 |bibcode = 1932RvMP....4...87F }}</ref> ਕਾਰਨ ਸੀ, ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਸਦਕਾ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ, ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਫੋਟੌਨਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, [[ਫਲੈਕਸ ਬਲੋਚ]] ਦੇ [[ਅਰਨਾਲਡ ਨੌਰਡਸਿਕ]]</ref> and [[Victor Weisskopf]],<ref name=weisskopf>{{cite journal | author=V. F. Weisskopf | authorlink= Victor Weisskopf | year=1939 | title=On the Self-Energy and the Electromagnetic Field of the Electron | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-07-01_56_1/page/n72 | journal=[[Physical Review]] | volume=56 | pages=72–85 | doi=10.1103/PhysRev.56.72 |bibcode = 1939PhRv...56...72W }}</ref> ਅਤੇ [[ਵਿਕਟਰ ਵੇਸਕੌਫ]]<ref name=weisskopf>{{cite journal | author=V. F. Weisskopf | authorlink= Victor Weisskopf | year=1939 | title=On the Self-Energy and the Electromagnetic Field of the Electron | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-07-01_56_1/page/n72 | journal=[[Physical Review]] | volume=56 | pages=72–85 | doi=10.1103/PhysRev.56.72 |bibcode = 1939PhRv...56...72W }}</ref> ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੇ 1937 ਅਤੇ 1939 ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਭੇਤ ਖੋਲਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਫ [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ [[ਰੌਬਰਟ ਅੱਪਨਹੀਮਰ]]<ref name=oppenheimer>{{cite journal | author=R. Oppenheimer | authorlink= Robert Oppenheimer | year=1930 | title=Note on the Theory of the Interaction of Field and Matter | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1930-03-01_35_5/page/n21 | journal=[[Physical Review]] | volume=35 | pages=461–477 | doi=10.1103/PhysRev.35.461 |bibcode = 1930PhRv...35..461O | issue=5 }}</ref> ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਨੰਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥਹੀਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਅਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਥਿਰਤਾ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਅਣਸੁਲ਼ਝੇ ਹੱਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਬੇਮੇਲਤਾ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। [[File:Hans Bethe.jpg|upright|thumb|left|[[ਹੰਸ ਬੈਥੇ]]]] 1940 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ। ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਤਕਨੀਕ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ]]<ref name=lamb> {{cite journal | authorlink1= Willis Lamb | authorlink2=Robert Retherford | year=1947 | title=Fine Structure of the Hydrogen Atom by a Microwave Method, | url= https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-01_72_3/page/n51 | journal=[[Physical Review]] | volume=72 | pages= 241–243 | doi=10.1103/PhysRev.72.241 |bibcode = 1947PhRv...72..241L | issue=3 | last1= Lamb | first1= Willis | last2= Retherford | first2= Robert }}</ref> ਦੇ ਲੈਵਲਾਂ ਦੇ ਖਿਸਕਾਓ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਸੰਭਵ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ [[ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=foley> {{cite journal | authorlink2=Polykarp Kusch | authorlink1=H. M. Foley | year=1948 | title=On the Intrinsic Moment of the Electron | journal=[[Physical Review]] | volume=73 | pages=412 | doi=10.1103/PhysRev.73.412 | bibcode = 1948PhRv...73..412F | issue=3 | last1= Foley | first1= H. | last2= Kusch | first2= P. }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਥਿਊਰੀ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕੇਤ ਹੰਸ ਬੈਥੇ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਊਯੌਰਕ ਤੋਂ ਸ਼ੈਨੇਕਟਡੀ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ<ref name=schweber>{{cite book |last=Schweber |first=Silvan |authorlink=Silvan Schweber |year=1994 |isbn=978-0-691-03327-3 |title=QED and the Men Who Did it: Dyson, Feynman, Schwinger, and Tomonaga |url=https://archive.org/details/qedmenwhomadeitd0000schw_i5v2 |chapter=Chapter 5 |page=[https://archive.org/details/qedmenwhomadeitd0000schw_i5v2/page/230 230] |publisher=Princeton University Press}}</ref>, ਤਾਂ ਸ਼ੈਲਟਰ ਆਈਸਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਬੈਥੇ ਨੇ ਲੈਂਬ ਅਤੇ [[ਰੇਥਰਫੋਰਡ]]<ref name=bethe> {{cite journal | author=H. Bethe | authorlink= Hans Bethe | year=1947 | title=The Electromagnetic Shift of Energy Levels | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-15_72_4/page/n75 | journal=[[Physical Review]] | volume=72 | pages=339–341 | doi=10.1103/PhysRev.72.339 |bibcode = 1947PhRv...72..339B | issue=4 }}</ref> ਦੁਆਰਾ ਨਾਪੀਆਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਖਿਸਕਾਓ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਹਿਮਤੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ। ਵਿਚਾਰ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਮੁੱਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੰਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਉਹਨਾਂ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਖ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ [[ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ]] (ਰੀਨੌਰਮਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। [[File:Feynman and Oppenheimer at Los Alamos.jpg|thumb|right|[[ਲੌਸ ਅਲਮਸ]] ਵਿਖੇ [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ|ਫੇਨਮੈਨ]] (ਵਿਚਕਾਰ) ਅਤੇ [[ਰੌਬਰਟ ਅੱਪਨਹੀਮਰ|ਅੱਪਨਹੀਮਰ]] (ਸੱਜੇ)]] ਬੈਥੇ ਦੇ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਅਤੇ [[ਸਿਨ-ਲਤੀਰੋ ਟੋਮੋਨਾਗਾ]]<ref name=tomonaga> {{cite journal | author=S. Tomonaga | authorlink= Sin-Itiro Tomonaga | year=1946 | title=On a Relativistically Invariant Formulation of the Quantum Theory of Wave Fields | journal=[[Progress of Theoretical Physics]] | volume=1 | pages= 27–42 | doi=10.1143/PTP.1.27 | issue=2 }}</ref>, [[ਜੂਲੀਅਨ ਸ਼ਵਿੰਗਰ]],<ref name=schwinger1> {{cite journal | author=J. Schwinger | authorlink= Julian Schwinger | year=1948 | title=On Quantum-Electrodynamics and the Magnetic Moment of the Electron | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-02-15_73_4/page/n144 | journal=[[Physical Review]] | volume=73 | pages= 416–417 | doi=10.1103/PhysRev.73.416 |bibcode = 1948PhRv...73..416S | issue=4 }}</ref><ref name=schwinger2> {{cite journal | author=J. Schwinger | authorlink= Julian Schwinger | year=1948 | title=Quantum Electrodynamics. I. A Covariant Formulation | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-11-15_74_10/page/n169 | journal=[[Physical Review]] | volume=74 | pages= 1439–1461 | doi=10.1103/PhysRev.74.1439 |bibcode = 1948PhRv...74.1439S | issue=10 }}</ref> [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]]<ref name=feynman1> {{cite journal | author=R. P. Feynman | authorlink= Richard Feynman | year=1949 | title=Space–Time Approach to Quantum Electrodynamics | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-09-15_76_6/page/n63 | journal=[[Physical Review]] | volume=76 | pages= 769–789 | doi=10.1103/PhysRev.76.769 |bibcode = 1949PhRv...76..769F | issue=6 }}</ref><ref name=feynman2> {{cite journal | author=R. P. Feynman | authorlink= Richard Feynman | year=1949 | title=The Theory of Positrons | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-09-15_76_6/page/n43 | journal=[[Physical Review]] | volume=76 | pages= 749–759 | doi=10.1103/PhysRev.76.749 |bibcode = 1949PhRv...76..749F | issue=6 }}</ref><ref name=feynman3> {{cite journal | author=R. P. Feynman | authorlink= Richard Feynman | year=1950 | title=Mathematical Formulation of the Quantum Theory of Electromagnetic Interaction | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-11-01_80_3/page/n130 | journal=[[Physical Review]] | volume=80 | pages= 440–457 | doi=10.1103/PhysRev.80.440 |bibcode = 1950PhRv...80..440F | issue=3 }}</ref> ਅਤੇ [[ਫਰੀਮੈਨ ਡੇਅਸਨ]]<ref name=dyson1> {{cite journal | author=F. Dyson | authorlink= Freeman Dyson | year=1949 | title=The Radiation Theories of Tomonaga, Schwinger, and Feynman | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-02-01_75_3/page/n136 | journal=[[Physical Review]] | volume=75 | pages= 486–502 | doi=10.1103/PhysRev.75.486 |bibcode = 1949PhRv...75..486D | issue=3 }}</ref><ref name=dyson2> {{cite journal | author=F. Dyson | authorlink= Freeman Dyson | year=1949 | title=The S Matrix in Quantum Electrodynamics | url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-06-01_75_11/page/n100 | journal=[[Physical Review]] | volume=75 | pages= 1736–1755 | doi=10.1103/PhysRev.75.1736 |bibcode = 1949PhRv...75.1736D | issue=11 }}</ref> ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੇਪਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ [[ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਊਂਤਬੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀਆਂ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਸਿਨ-ਲਤੀਰੋ ਟੋਮੋਨਾਗਾ, ਜੂਲੀਅਨ ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ 1965 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ, ਅਤੇ ਫਰੀਮੈਨ ਡੇਅਸਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ, ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਅਤੇ ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਜੋ [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਪਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਨਮੈਨ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਤਕਨੀਕ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ-ਥਿਊਰੈਟਿਕ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਲਗਦੀ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਅਤੇ ਟੋਮੋਨਾਗਾ ਦੀ ਓਪਰੇਟਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਸੀ, ਪਰ ਫਰੀਮੈਨ ਡੇਅਸਨ ਨੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸਨ। [[ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ]], ਜੋ ਇੰਟਗ੍ਰਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਡਾਇਵਰਜੰਸਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਅਰਥ ਜੋੜਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ, ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਰੀਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ) ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਫੇਨਮੈਨ ਇਸਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਸ਼ੈੱਲ ਗੇਮ” ਅਤੇ “ਹੋਕੁਸ ਪੋਕੁਸ” (ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਲਈ ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ ਬਾਦ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰੋਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਹੈ, ਜੋ 1960ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕਿਸਮ [[ਐੱਚ. ਡੇਵਿਡ ਪੋਲੀਟਜ਼ਰ]], [[ਸਿਡਨੇ ਕੋਲੇਮਨ]], [[ਡੇਵਿਡ ਗ੍ਰੌਸ]], ਅਤੇ [[ਫ੍ਰੈਂਕ ਵਿਲਜ਼ੱਕ]] ਦੁਆਰਾ 1975 ਵਿੱਚ ਆਈ। ਸ਼ਵਿੰਗਰ, [[ਗੇਰਾਲਡ ਗੁਰਾਲਨਿਕ]], [[ਡਿਕ ਹਾਗਨ]], ਅਤੇ [[ਟੌਮ ਕਿੱਬਲ]], [[ਪੀਟਰ ਹਿੱਗਜ਼]], [[ਜੈੱਫ੍ਰੀ ਗੋਲਡਸਟੋਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, [[ਸ਼ੈਲਡਨ ਗਲਾਸ਼ੋਅ]], [[ਸਟੀਵਨ ਵੇਨਬਰਗ]] ਅਤੇ [[ਅਬਡਸ ਸਾਲਮ]] ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਮਜੋਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਬਲ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਫੋਰਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ==ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪ੍ਰਤਿ ਫੇਨਮੈਨ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ== ===ਜਾਣ ਪਛਾਣ=== ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ, [[ਰਿਚਰਡ ਪੀ. ਫੇਨਮੈਨ]] ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਉੱਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਰੀਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਲੈਕਚਰ ਫੇਨਮੈਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸਨ ਜੋ ਫੇਨਮੈਨ (1985), ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ: ਦਿ ਸਟ੍ਰੇਂਜ ਥਿਊਰੀ ਆਫ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਮੈਟਰ, (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਥਿਊਰੀ) ਦੇ ਨਾਮ ਛਾਪੇ ਗਏ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਗਣਿਤਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦੀ ਫੇਨਮੈਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਜ ਹਨ। * ਇੱਕ [[ਫੋਟੌਨ]] ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ [[ਫੋਟੌਨ]] ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। [[File:Feynman Diagram Components.svg|thumb|right|300px|[[ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰ]] ਤੱਤ]] ਇਹ ਕਾਰਜ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਫੋਟੌਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰੰਗੀ ਰੇਖਾ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਰੰਗੀ ਰੇਖਾ ਦਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਸੋਖੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸ਼ਿਖਰ ਲਈ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਾ ਕਰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਣ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਕਿ ਕਣ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹਨ ਜਾਂ ਵਕਰਿਤ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਸਥਿਰ ਸਪੀਡਾਂ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੋਟੌਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਰੇਖਾ ਦੀ ਵਜਾਏ ਤਰੰਗੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਤੱਥ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤਰੰਗ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਿਰਫ ਚਿੰਨ ਹਨ: ਫੋਟੌਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ, ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਫੋਟੌਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਖਦੇ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਕੁੱਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਥਿਊਰੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ (ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ) ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਫੇਨਮੈਨ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਫੇਨਮੈਨ ਨੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨਾਮਕ ਸੰਖਿਅਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਦਾ ਵਰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਫੋਟੌਨ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ- ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤ A – ਤੋਂ- ਦੀਜੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ – B- ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਫੇਨਮੈਨ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ P(A ਤੋਂ B) ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਲਈ ਇਹੀ ਮਾਤਰਾ E(C ਤੋਂ D) ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ C ਤੋਂ D ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਾਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਸੋਖੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਉਡ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਉਸਨੇ “j” ਕਿਹਾ। ਇਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਚਾਰਜ “e” ਨਾਪਣ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਫਿੱਟ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਵਿਚਾਰਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ (P(A ਤੋਂ B), E(A ਤੋਂ B) ਅਤੇ 'j') ਕੁੱਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦਾ ਵਰਗ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ “ਸ਼ਾਇਦ” ([[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]]) ਵਾਂਗ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਫੇਨਮੈਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਸਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਅੰਦਾਜ਼ ਗਣਿਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਨੂੰਨ ਜੋ ਵਰਤੇ ਜਾਣਗੇ ਇਹ ਹਨ; # ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਵਿਭਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ#ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਸੰਭਵ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। # ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਉੱਪ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ#ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਬਿਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ===ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਣਤਰਾਂ=== ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ (ਇਸ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹਿਆ ਨਾਮਕਰਨ A ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ (ਜਿਸਨੂੰ B ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ [[ਫੋਟੌਨ]] ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ: ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ C (ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਾਲੇ ਵਕਤ) ਅਤੇ ਇੱਕ [[ਫੋਟੌਨ]] ਨੂੰ D (ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ) ਉੱਤੇ ਖੋਜਣ ਦੀ ਖੋਜਣਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਕੀ ਹੈ?। ਇਸ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਰਲਤਮ ਕ੍ਰਿਆ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਲਈ A ਤੋਂ C ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਨ ਦੀ (ਇੱਕ ਮੁਢਲੇ ਕਾਰਜ) ਅਤੇ ਫੋਟੌਨ ਲਈ B ਤੋਂ D ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਨ ਦੀ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ ਕਾਰਜ) ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਉੱਪ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ E(A ਤੋਂ C) ਅਤੇ P(B ਤੋਂ D) ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ- ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਦੂਜੇ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਲ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖੋਜਯੋਗਤਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਖੋਜਯੋਗਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[File:Compton Scattering.svg|thumb|left|200px|[[ਕੌਂਪਟਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ]]]] ਪਰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ E ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਫੋਟੌਨ ਨੂੰ ਸੋਖ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਫੇਰ F ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫੋਟੌਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਹੋਵੇ; ਫੇਰ C ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਡਿਕੈਕਟ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂਕਿ ਨਵਾਂ ਫੋਟੌਨ D ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਫੇਰ ਤੋਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਾਰਜਾਂ (ਐਕਸ਼ਨਾਂ): ਤਿੰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਕਸ਼ਨਾਂ, ਦੋ ਫੋਟੌਨ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਸ਼ਿਖਰਾਂ- ਇੱਕ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੋਖਣਾ (ਅਬਜ਼ੌਰਪਸ਼ਨ)- ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕੁੱਲ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਉਡ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ ਉਮੀਦ E ਅਤੇ F ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਹਰੇਕ ਕਾਰਜ (ਐਕਸ਼ਨ) ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਾਂਗੇ। ਫੇਰ ਅ ਸਾਨੂੰ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਪਹਿਲਾ ਕਨੂੰਨ ਵਰਤ ਕੇ, E ਅਤੇ F ਲਈ ਸਾਰੇ ਬਦਲਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਪਏਗਾ। (ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ G ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ D ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ H ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਫੋਟੌਨ ਨੂੰ C ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ (ਸਾਰੇ G ਅਤੇ H ਬਿੰਦੂਆਂ ਲਈ) ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਫੇਰ ਸਾਡੇ ਅਸਲੀ ਸਰਲ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਸੰਭਾਵਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣੇ ਕੁੱਲ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਦਾ ਇੱਕ ਬੇਹਤਰ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਤਫਾਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਾਲ ਇੱਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ [[ਕੌਂਪਟਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ]] ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਫੋਟੌਨ ਸੌਖੇ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਨਿਕਾਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਨ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਿਸਾਨ ਕਿਤਾਬ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਜਿੰਨਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਉੰਨਾ ਹੀ ਘੱਟ ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੂਲ ਸਵਾਲ ਜਿੰਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਜਵਾਬ ਖੋਜਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਕਤ ਅਤੇ ਯਤਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਤਰੀਕੇ ਨੋਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਚਿੱਤਰ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਖੋਜਣ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਨੂੰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੱਚਾ ਢਾਂਚਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਵਰਣ ਤੱਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੁੱਝ ਸੰਕਲਪਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੋੜ ਇਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਕਣ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ A ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦੀ B ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਮੁਢਲੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਥਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਇੱਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ) ===ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ=== [[File:Feynmans QED probability amplitudes.gif|frame|right|ਫੇਨਮੈਨ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਜਗਹ ਸਪਿੱਨਿੰਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਨਤੀਜਨ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਘਟਨਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਸੋਮੇ '''''S''''' ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ '''''P''''' ਉੱਤੇ ਡਿਟੈਕਟਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਪਣ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਛਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਸਤਿਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਜਰੂਰ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗ੍ਰਾਫ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੱਲ ਵਕਤ ਦੇ ਖਰਚ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਖੋਜਯੋਗਤਾਵਾਂ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ) ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਲਈ ਆਮ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨੰਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦੇ ਵਰਗ (ਸਕੁਏਅਰ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਨਮੈਨ ਕਿਸੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਲ ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤਕੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਅੱਗੇ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ]] ਦੀ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਤੀਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਪੇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ [[ਅਯਾਮ|ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਕਤ ਦੇ [[ਅਯਾਮ]] ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਹਨ)। ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਤੀਰ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀਜਨਕ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੁਆਂਟਮ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਸਰਲ ਕਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਦੇ ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਸਬੰਧਤ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਤੀਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਵਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਦੋ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ v ਅਤੇ w ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math>P=|\mathbf{v}+\mathbf{w}|^2</math> ਜਾਂ :<math>P=|\mathbf{v} \,\mathbf{w}|^2.</math> ਕਨੂੰਨ ਜਿਵੇਂ ਜੋੜਨਾ ਜਾਂ ਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ, ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਖੋਜਯੋਗਤਾਵਾਂ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ) ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਜਾਂ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਉੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਜਾਂ ਗੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜੋ ਹੁਣ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[File:AdditionComplexes.svg|thumb|right|200px|ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜ]] [[File:MultiplicationComplexes.png|thumb|right|200px|ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਣਨਫਲ]] ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਜੋੜਫਲ ਅਤੇ ਗੁਣਨਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਹਨ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜੋੜ ਇਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਜੋੜ ਫੇਰ ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਤੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋਵੇਂ ਲੰਬਾਈਆਂ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਣਨਫਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਐਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਖੋਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਉਹ ਐਂਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁਣਨਫਲ ਨੂੰ ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਦਲੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫੋਟੌਨਾਂ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੋਲਰਾਈਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਲਟਕਾਓ ਵੀ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, P(A ਤੋਂ B) ਅਸਲ ਵਿੱਚ 16 ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਜਾਂ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਰਾ “j” ਨਾਲ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸੂਖਮ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨਾਂ ਲਈ 90 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂਕ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਇਆ ਜਾਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨੂੰ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਛੋਟਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਵਿਵਰਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤੱਥ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਨੂੰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੂਰਕ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ (ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ) ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਨਤੀਜਨ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਨੈਗਟਿਵ- ਉਲਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲਤਮ ਮਾਮਲਾ A ਅਤੇ B ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ C ਅਤੇ D ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਦਾ ਹਿਸਾਬ “ਅੰਤਰ”, E(A ਤੋਂ D) × E(B ਤੋਂ C) − E(A ਤੋਂ C) × E(B ਤੋਂ D) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਦੇ ਅਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ===ਪ੍ਰਸਾਰਕ=== ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਫੋਟੌਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ P (A ਤੋਂ B) ਅਤੇ E (C ਤੋਂ D) ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫੋਟੌਨ ਦੇ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਨਮੈਨ ਪ੍ਰੌਪੇਗੇਟਰ (ਪ੍ਰਸਾਰਕ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਬਦਲ ਇਸਤਰਾਂ ਹੈ: :<math>P(\mbox{A to B}) \rightarrow D_F(x_B-x_A),\quad E(\mbox{C to D}) \rightarrow S_F(x_D-x_C) </math> ਜਿੱਥੇ <math>x_A</math> ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸੰਕੇਤ ਚਿੰਨ ਚਾਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨੰਬਰਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ A ਨਾਮਕ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ===ਪੁੰਜ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ=== {{Main|ਸਵੈ-ਊਰਜਾ}} [[File:Electron self energy loop.svg|thumb|right|200px|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ [[ਸਵੈ-ਊਰਜਾ]] ਲੂਪ]] ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਿਸਨੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਤਰੱਕੀ ਰੋਕੀਂ ਰੱਖੀ: ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ “ਸਰਲ” ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਖੇਡ ਦੇ ਕਨੂੰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ A ਤੋਂ B ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਰਸਤੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰਨੇ ਪੈਣਗੇ: ਉਹਨਾਂ ਅੰਤਿਮ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰ। ਇਸ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ C ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਫੋਟੋਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਸਨੂੰ B ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਾਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਵਾਰ ਵੀ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਭਿੰਨ-ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰ ਪਾਈਏ ਤਾਂ ਇਹ “ਸਰਲ” ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਰੇਖਾ, ਜੇਕਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਤੋਂ ਦੇਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ “ਸਰਲ” ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਭਾਲਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਵਰਣ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਰਾ ਜਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇੰਨੀ ਜਿਆਦਾ ਬੁਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸੀ ਸਰਲ ਸੋਧ ਨੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਵੱਲ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਓਸ ਵਕਤ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਸੁਲਝਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਫੇਨਮੈਨ ਖੁਸ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ “ਪਾਗਲ ਵਿਧੀ” ਕਿਹਾ। ===ਪਰਿਣਾਮ=== ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਢਾਂਚੇ ਅੰਦਰ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਫੇਰ [[ਅਸੰਗਤ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]] ਵਰਗੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਫੇਨਮੈਨ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਵਰਗੇ ਕਣ [[ਪੁੰਜ]] ਕਿਉਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। “ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਥਿਊਰਿ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੰਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਸੀਂ ਅਪਣੀਆਂ ਸਭ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ- ਉਹ ਕੀ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ” ==ਗਣਿਤ== ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] U(1) ਸਮਿੱਟਰੀ ਗਰੁੱਪ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਅਬੇਲੀਅਨ ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ]] ਹੈ। ਗੇਜ ਫੀਲਡ ਜੋ ਚਾਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ [[ਸਪਿੱਨ-½]] ਫੀਲਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਪਿੱਨ-½ ਫੀਲਡ ਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ [[ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ]] ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, :<math>\mathcal{L}=\bar\psi(i\gamma^\mu D_\mu-m)\psi -\frac{1}{4}F_{\mu\nu}F^{\mu\nu}</math> ਜਿੱਥੇ :<math> \gamma^\mu </math> ਡੀਰਾਕ ਮੈਟ੍ਰੀਸੀਜ਼ ਹਨ; :<math>\psi</math> ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਦੀ ਬਾਇਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ-ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ ਫੀਲਡ); :<math>\bar\psi\equiv\psi^\dagger\gamma^0</math> , ਨੂੰ "ਸਾਈ-ਬਾਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਡੀਰਾਕ ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>D_\mu \equiv \partial_\mu+ieA_\mu+ieB_\mu \,\!</math> ਗੇਜ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੈ; :''e'' ਕਪਲਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਇਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; :''m'' ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜਾਂ ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੈ; :<math>A_\mu</math> ਖੁਦ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦਾ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਫੋਰ-ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਹੈ; :<math>B_\mu</math> ਬਾਹਰੀ ਸੋਮੇ ਦੁਆਰਾ ਥੋਪੀ ਗਈ ਬਾਹਰੀ ਫੀਲਡ ਹੈ; :<math>F_{\mu\nu} = \partial_\mu A_\nu - \partial_\nu A_\mu \,\!</math> ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਟੈਂਸਰ ਹੈ। ===ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ=== ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ, ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਵਿੱਚ D ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, :<math>\mathcal{L} = i \bar\psi \gamma^\mu \partial_\mu \psi - e\bar{\psi}\gamma_\mu (A^\mu+B^\mu) \psi -m \bar{\psi} \psi - \frac{1}{4}F_{\mu\nu}F^{\mu\nu}. \,</math> ਇਸਤੋਂ ਬਾਦ, ਅਸੀਂ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫੀਲਡ ਲਈ ਗਤੀ ਦੀ ਇਲੁਰ-ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ ਫੀਲਡ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਮਿਲ ਸਕਣ। :<math> \partial_\mu \left( \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial ( \partial_\mu \psi )} \right) - \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \psi} = 0 \,</math> --- 2 ਫੇਰ, ਇਸ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਤੋਂ ਇਹ ਦੋ ਰਕਮਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, :<math>\partial_\mu \left( \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial ( \partial_\mu \psi )} \right) = \partial_\mu \left( i \bar{\psi} \gamma^\mu \right), \,</math> :<math>\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \psi} = -e\bar{\psi}\gamma_\mu (A^\mu+B^\mu) - m \bar{\psi}. \,</math> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਇਲੁਰ-ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਸਮੀਕਰਨ 2 ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, :<math>i \partial_\mu \bar{\psi} \gamma^\mu + e\bar{\psi}\gamma_\mu (A^\mu+B^\mu) + m \bar{\psi} = 0 \,</math> ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਨਾਲ :<math>i \gamma^\mu \partial_\mu \psi - e \gamma_\mu (A^\mu+B^\mu) \psi - m \psi = 0. \,</math> ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਰਕਮ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਲਿਆਉਣ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਸਮੀਕਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, <math>i \gamma^\mu \partial_\mu \psi - m \psi = e \gamma_\mu (A^\mu+B^\mu) \psi \,</math> ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਮੂਲ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਤ ਫੀਲਡ <math>A^\mu</math> ਲਈ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਏ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਲੁਰ-ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਕੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਖੋਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: :<math> \partial_\nu \left( \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial ( \partial_\nu A_\mu )} \right) - \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial A_\mu} = 0\,. </math> ----3 ਇਸ ਵਕਤ ਦੋਵੇਂ ਰਕਮਾਂ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, :<math>\partial_\nu \left( \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial ( \partial_\nu A_\mu )} \right) = \partial_\nu \left( \partial^\mu A^\nu - \partial^\nu A^\mu \right), \,</math> :<math>\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial A_\mu} = -e\bar{\psi} \gamma^\mu \psi \,</math> ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਕਮਾਂ, ਜਦੋਂ ਵਾਪਿਸ ਸਮੀਕਰਨ 3 ਵਿੱਚ ਭਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, :<math>\partial_\nu F^{\nu \mu} = e \bar{\psi} \gamma^\mu \psi \,</math> ਹੁਣ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਲੌਰੰਜ ਗੇਜ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਥੋਪੀਏ, ਤਾਂ ਫੋਰ ਪੁਟੈਸ਼ਨ ਦਾ ਡਾਇਵੇਰਜੰਸ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, :<math>\partial_{\mu} A^\mu = 0 </math> ਫੇਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, :<math>\Box A^{\mu}=e\bar{\psi} \gamma^{\mu} \psi\,,</math> ਜੋ ਫੋਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਲਈ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੌਰੰਜ਼ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਰੂਪ ਹੈ। (ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਵਰਗ, ਡੀ’ਅਲਬ੍ਰਟ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ) ===ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤਸਵੀਰ=== ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਬੋਸੌਨਿਕ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਸੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਰਚਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਖੋਜਯੋਗਤਾ (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ) ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨ (ਉਤਪਤੀ) ਓਪਰੇਟਰ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਜੋ , ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ <math>|i\rangle</math> ਲਈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ <math>\langle f|</math> ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਮਿਲ ਸਕੇ :<math>M_{fi}=\langle f|U|i\rangle.</math> ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ S-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਤਪਤੀ ਓਪਰੇਟਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਵਕਤ ਉਤਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਘਣਤਾ ਵਿਚਲੀ ਦੂਜੀ ਰਕਮ ਦੀ ਸਪੇਸ ਉੱਪਰ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>V=e\int d^3x\bar\psi\gamma^\mu\psi A_\mu</math> ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ, ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, :<math>U=T\exp\left[-\frac{i}{\hbar}\int_{t_0}^tdt'V(t')\right]</math> ਜਿੱਥੇ '''T''' ਟਾਈਮ ਔਰਡਰਿੰਗ ਓਪਰੇਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਪਤੀ ਓਪਰੇਟਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਮਾਪਦੰਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਵਾਲਾ ਪਰਚਬੇਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਸੀਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਡੇਅਸਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ===ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰ=== ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪ੍ਰਤਿ ਇਸ ਫੇਨਮੈਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਸੰਕਲਪਿਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੱਗਭੱਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਅਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੇਨਮੈਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ। ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਫੋਰੀਅਰ ਟਰਾਂਸਫੌਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਅਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜਗਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਅਸਾਨੀਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਣਦੇ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰ ਫੇਰ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਰੇਖਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫੋਟੌਨ ਰੇਖਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਰਟੈਕਸ ਚਿੱਤਰ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਊਰਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੇਅਸਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿੱਕ ਥਿਊਰਮ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਈ S-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਮਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ ਲਈ ਕਨੂੰਨ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਹਨ; <center>[[Image:qed rules.jpg|488px]]</center> <center>[[image:ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ.jpg|488px|ਫੇਨਮੈਨ ਚਿੱਤਰ]]</center> ਇਹਨਾਂ ਕਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਬੰਦ ਲੂਪਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਨੂੰਨ ਜੋੜਨਾ ਪਏਗਾ ਜੋ ਮੋਮੈਂਟਾ <math>\int d^4p/(2\pi)^4</math> ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ (ਵਰਚੁਅਲ) ਕਣ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ- ਭਾਵੇਂ ਜੋ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਸਿੱਧੇ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ, ਇਲਾਸਟਿਕ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫੋਟੌਨ ਵਾਲੀ ਕੌਂਪਟਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਹੈ। <center>[[Image:compton qed.jpg|300px]]</center> ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਅਸੀਂ S-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਸਬੰਧਤ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ: :<math>M_{fi}=(ie)^{2}\overline{u}(\vec{p}\,',s')\epsilon\!\!\!/\,'(\vec{k}\,',\lambda')^{*}{p\!\!\!/+k\!\!\!/+m_{e} \over (p+k)^{2}-m^{2}_{e}}\epsilon\!\!\!/(\vec{k},\lambda)u(\vec{p},s)+(ie)^{2}\overline{u}(\vec{p}\,',s')\epsilon\!\!\!/(\vec{k},\lambda){p\!\!\!/-k\!\!\!/'+m_{e}\over (p-k')^{2}-m^{2}_{e}}\epsilon\!\!\!/\,'(\vec{k}\,',\lambda')^{*}u(\vec{p},s)</math> ਜਿਸਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਵਾਸਤੇ ਕ੍ਰੌਸ ਸੈਕਸ਼ਨ (ਕਾਟ ਹਿੱਸਾ) ਪਤਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ==ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ== ਉੱਚ ਕ੍ਰਮ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪਤੀ ਓਪਰੇਟਰ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਰਕਮਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਏ ਅਜਿਹੇ ਸਰਲ ਚਿੱਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬੰਦ ਲੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਗਣਿਤਿਕ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਫੈਲ ਰਹੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। <gallery class="center"> Image:vacuum_polarization.svg | ਵੈਕੱਮ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Pi\,</math> ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ-ਲੂਪ ਯੋਗਦਾਨ Image:electron_self_energy.svg | ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ [[ਸਵੈ-ਊਰਜਾ]] ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Sigma \,</math> ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ-ਲੂਪ ਯੋਗਦਾਨ Image:vertex_correction.svg | ਵਰਟੈਕਸ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Gamma\,</math> ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ-ਲੂਪ ਯੋਗਦਾਨ </gallery> ਇਸ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਲਈ, [[ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ]] (ਰੀਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ) ਨਾਮ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਨਤੀਜੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਸੌਟੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫੈਲ ਰਹੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੀਖਣਯੋਗਾਂ (ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ) ਦੀ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀਮਤ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਅਣਛੂਹਿਆ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦਾ ਉਹ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਫੈਲ ਰਹੇ ਚਿੱਤਰ (ਡਾਇਵਰਜਿੰਗ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ) ਹੀ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਅਜਿਹੇ [[ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ]] (ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ) ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜਾਇਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗਤਾ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਸੌਟੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ]], ਜਿਸਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਵਿਰੋਧੀਸਾਥੀ ਅਜੱਕਲ ਖੋਜ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨਯੋਗ ਥਿਊਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਸੀਰੀਜ਼ ਦੀ ਗੈਰ-ਕਨਵਰਜੰਸ== [[ਫਰੀਮੈਨ ਡੇਅਸਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਤਰਕ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਕਨਵਰਜੰਸ ਦਾ [[ਰੇਡੀਅਸ]] ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਢਲਾ ਤਰਕ ਕੁੱਝ ਇਸਤਰਾਂ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕਪਲਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਨੈਗਟਿਵ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੂਲੌਂਬ ਫੋਰਸ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਨੈਗੈਟਵ ਹੋਣ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਨੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਚਾਰਜ ਖਿੱਚਦੇ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਚਾਰਜ ਧੱਕਦੇ। ਇਸਨੇ ਵੈਕੱਮ ਨੂੰ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਰਣ ਤੋਂ ਉਲਟ ਅਸਥਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਪਲਿੰਗ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਨੈਗਟਿਵ ਮੁੱਲ ਵਾਸਤੇ ਥਿਊਰੀ ਕਮਜੋਰ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸੀਰੀਜ਼ ਇੱਕੋ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਸਿੰਪਟੋਟਿਕ ਸੀਰੀਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਜੋਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]], ਮਨਚਾਹੀ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਤੱਕ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਥਿਊਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਊਰਜਾ ਉੱਤੇ ਮੇਲਣ ਵਾਲੇ (ਕਪਲਿੰਗ) ਸਥਿਰਾਂਕ, ਇੱਕ [[ਲਾਨਦਾਓ ਪੋਲ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਭੱਜ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ, ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਖਮਤਾ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਥਿਊਰੀ ([[ਗ੍ਰੈਂਡ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਥਿਊਰੀ]]) ਅੰਦਰ ਜੜੇ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{ਫਾਟਕ|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|2}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == === ਪੁਸਤਕਾਂ === * {{cite book |last=De Broglie |first=Louis |authorlink=Louis de Broglie |title=Recherches sur la theorie des quanta [Research on quantum theory] |year=1925 |publisher=Wiley-Interscience |location=France}} * {{cite book |last=Feynman |first=Richard Phillips |authorlink=Richard Feynman |title=Quantum Electrodynamics |year=1998 |publisher=Westview Press |edition=New |isbn=978-0-201-36075-2}} * {{cite book |last1=Jauch |first1=J.M. |last2=Rohrlich |first2=F. |title=The Theory of Photons and Electrons |url=https://archive.org/details/theoryofphotonse0000jauc |year=1980 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-0-387-07295-1}} * {{cite book |last1=Greiner |first1=Walter |last2=Bromley |first2=D.A. |last3=Müller |first3=Berndt |title=Gauge Theory of Weak Interactions |year=2000 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-67672-0}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon, L. |title=Modern Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/modernelementary0000kane |year=1993 |publisher=Westview Press |isbn=978-0-201-62460-1}} * {{cite book |last=Miller |first=Arthur I. |title=Early Quantum Electrodynamics: A Sourcebook |url=https://archive.org/details/earlyquantumelec0000mill |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-56891-3}} * Milonni, Peter W., (1994) ''The quantum vacuum - an introduction to quantum electrodynamics''. Academic Press. ISBN 0-12-498080-5 * {{cite book |last=Schweber |first=Silvan S. |title=QED and the Men Who Made It |url=https://archive.org/details/qedmenwhomadeitd0000schw_i5v2 |year=1994 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-03327-3}} * {{cite book |last=Schwinger |first=Julian |authorlink=Julian Schwinger |title=Selected Papers on Quantum Electrodynamics |url=https://archive.org/details/selectedpaperson0000schw |year=1958 |publisher=Dover Publications |isbn=978-0-486-60444-2}} * {{cite book |last1=Tannoudji-Cohen |first1=Claude |authorlink1=Claude Cohen-Tannoudji |last2=Dupont-Roc |first2=Jacques |last3=Grynberg |first3=Gilbert |title=Photons and Atoms: Introduction to Quantum Electrodynamics |year=1997 |publisher=Wiley-Interscience |isbn=978-0-471-18433-1}} === ਰਸਾਲੇ === * {{cite journal | last1 = Dudley | first1 = J.M. | last2 = Kwan | first2 = A.M. | year = 1996 | title = Richard Feynman's popular lectures on quantum electrodynamics: The 1979 Robb Lectures at Auckland University | url = | journal = American Journal of Physics | volume = 64 | issue = 6| pages = 694–698 | doi = 10.1119/1.18234 |bibcode = 1996AmJPh..64..694D }} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] b3t8razg202m56vd2s2mn4zkpcb1zqr 0 69874 843577 842347 2026-07-29T23:39:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843577 wikitext text/x-wiki <!--ਇਹ ਆਰਟੀਕਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਪੂਰਣ ਲੇਖ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰੋ--> [[Image:Standard conf.png|right|thumb|250px|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਲਈ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ (ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ) ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬ]] ਗਰੁੱਪ O(3,1) ਦੇ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਭੌਤਿਕੀ ਮੋੜ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨਾਂ]] । [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਗਰੁੱਪ]] ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਲ (ਇੰਟਰਵਲ) ਨੂੰ 4-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ [[ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ]] ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅੰਤਰਾਲ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਰਿਜਿਨ ਨੂੰ ਫਿਕਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਇ[[ਲੀਨੀਅਰ ਅਕਾਰ]] ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ) ਤੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਕ ਕੀਤੇ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ Φ ਦੇ ਨਾਲ η (ਇਸਦੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ==ਗਣਿਤ== ਸਰਲਤਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਬੂਸਟ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਰੇ ਵਜੋਂ, x-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੂਸਟ ਇਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; :<math> \begin{bmatrix} U'_0 \\ U'_1 \\ U'_2 \\ U'_3 \end{bmatrix} = \begin{bmatrix} \gamma&-\beta \gamma&0&0\\ -\beta \gamma&\gamma&0&0\\ 0&0&1&0\\ 0&0&0&1\\ \end{bmatrix} \begin{bmatrix} U_0 \\ U_1 \\ U_2 \\ U_3 \end{bmatrix}, </math> ਜਿੱਥੇ :<math>\gamma = { 1 \over \sqrt{1 - {v^2 \over c^2}} }</math> ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ :<math>\beta = { v \over c} \,.</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ| ਹੋਰ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ O(3,1) ਦੇ ਸਬਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੇ [[ਐਲੀਮੈਂਟ]] ਵੀ । ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ [[ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਬੂਸਟ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਦਲਾਓ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ (ਪਰਿਵਰਤਨ) ਉਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ (PT) । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਉਸੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਡਾਇਗਰਾਮ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਫੁਟਨੋਟਸ == {{reflist|group=nb}} == ਨੋਟਸ == {{reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == === ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ === *{{citation|first1 = John J.|last1 = O'Connor|first2 = Edmund F.|last2 = Robertson|title = A History of Special Relativity|url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html|year = 1996|access-date = 2018-07-08|archivedate = 2013-12-09|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131209071558/http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html}} *{{citation |first = Harvey R. |last = Brown |title = Michelson, FitzGerald and Lorentz: the Origins of Relativity Revisited |url = http://philsci-archive.pitt.edu/id/eprint/987|year=2003}} === ਪਰਚੇ === {{refbegin|3}} *{{cite journal | first = J. T. | last = Cushing | title = Vector Lorentz transformations | journal = [[American Journal of Physics]] | year = 1967 |volume = 35 | doi = 10.1119/1.1974267 | pages = 858–862 |url=https://www.deepdyve.com/browse/journals/the-american-journal-of-physics/1967/v35/i9?page=4|bibcode = 1967AmJPh..35..858C }} *{{cite journal | first = A. J. | last = Macfarlane| title = On the Restricted Lorentz Group and Groups Homomorphically Related to It | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-mathematics-and-physics_november-december-1962_3_6/page/1116 | journal = [[Journal of Mathematical Physics]] | year = 1962 | volume = 3| issue=6 | pages = 1116–1129| doi=10.1063/1.1703854 | bibcode=1962JMP.....3.1116M}} *{{citation |first = Tony |last = Rothman |title = Lost in Einstein's Shadow |url = http://www.americanscientist.org/libraries/documents/200622102452_866.pdf |journal = American Scientist |volume = 94 |issue = 2 |pages = 112f. |year = 2006}} *{{Citation |author=Darrigol, Olivier |title=The Genesis of the theory of relativity |year=2005 |journal=Séminaire Poincaré |volume=1 |pages=1–22 |url=http://www.bourbaphy.fr/darrigol2.pdf |doi=10.1007/3-7643-7436-5_1}} *{{citation |first = Michael N. |last = Macrossan |title = A Note on Relativity Before Einstein |url = http://espace.library.uq.edu.au/view.php?pid=UQ:9560 |journal=Brit. Journal Philos. Science |volume = 37 |year=1986 |pages= 232–34 |doi=10.1093/bjps/37.2.232|citeseerx=10.1.1.679.5898}} *{{citation |first = Henri |last = Poincaré |author-link = Henri Poincaré |title = [[s:Translation:On the Dynamics of the Electron (June)|On the Dynamics of the Electron]] |journal = Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |volume = 140 |pages = 1504–1508 |year = 1905}} *{{Citation |author=Einstein, Albert |year=1905 |title=Zur Elektrodynamik bewegter Körper |journal=Annalen der Physik |volume=322 |issue=10 |pages=891–921 |url=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1905_17_891-921.pdf |doi=10.1002/andp.19053221004|bibcode = 1905AnP...322..891E }}. See also: [http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/ English translation]. *{{Cite web|last=Einstein |first=A. |year=1916 |author-link=Albert Einstein|title=Relativity: The Special and General Theory |format=PDF |pages= |url=https://archive.org/stream/cu31924011804774#page/n35/mode/2up |accessdate=2012-01-23}} *{{cite journal|title=Thomas rotation and the parameterization of the Lorentz transformation group|first=A. A. |last=Ungar|journal=Foundations of Physics Letters|year=1988|volume=1|issue=1|pages=55&ndash;89|doi=10.1007/BF00661317|publisher=Kluwer Academic Publishers-Plenum Publishers|issn=0894-9875|subscription=yes|url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00661317|bibcode=1988FoPhL...1...57U}} eqn (55). *{{cite journal | first = A. A. | last = Ungar | url = http://www.springerlink.com/content/g157304vh4434413/ | title = The relativistic velocity composition paradox and the Thomas rotation | journal = [[Foundations of Physics]] | volume = 19 | pages = 1385–1396 | year = 1989 | bibcode = 1989FoPh...19.1385U | doi = 10.1007/BF00732759 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite journal | first = A. A. | last = Ungar | title = The relativistic composite-velocity reciprocity principle | citeseerx = 10.1.1.35.1131 | journal = [[Foundations of Physics]] | year = 2000 | publisher = Springer | volume = 30 | issue = 2 | pages = 331–342 }} *{{cite journal | first = C. I. | last = Mocanu | title = Some difficulties within the framework of relativistic electrodynamics| journal = Archiv für Elektrotechnik | year = 1986 | publisher = Springer | volume = 69 | pages = 97–110 | doi=10.1007/bf01574845}} *{{cite journal | first = C. I. | last = Mocanu | title = On the relativistic velocity composition paradox and the Thomas rotation| journal = [[Foundations of Physics]] | year = 1992 | publisher = Plenum | volume = 5 | pages = 443–456 | doi=10.1007/bf00690425|bibcode = 1992FoPhL...5..443M }} *{{cite book|ref=harv|last=Weinberg|first=S.|year=2002|title=The Quantum Theory of Fields, vol I|isbn=0-521-55001-7|authorlink=Steven Weinberg|publisher=[[Cambridge University Press]]}} {{refend}} === ਕਿਤਾਬਾਂ === {{refbegin|2}} *{{cite book|title=University Physics – With Modern Physics|url=https://archive.org/details/isbn_9781256885665|edition=12th|first1=H. D.|last1=Young|first2=R. A.|last2=Freedman|year=2008|isbn=0-321-50130-6}} *{{cite book|title=3000 Solved Problems in Physics|url=https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp|series=Schaum Series|first=A.|last=Halpern|publisher=Mc Graw Hill|year=1988|isbn=978-0-07-025734-4|page=[https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp/page/688 688]}} *{{cite book|title=Dynamics and Relativity|url=https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors|first1=J. R.|last1=Forshaw|first2=A. G.|last2=Smith|series=Manchester Physics Series|publisher=John Wiley & Sons Ltd|year=2009|isbn=978-0-470-01460-8|pages=[https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors/page/124 124]–126}} *{{cite book|title=Spacetime Physics|first1=J. A.|last1=Wheeler|first2=E. F|last2=Taylor|author-link1=John Archibald Wheeler|author-link2=Edwin F. Taylor|year=1971|publisher=Freeman|ISBN=0-7167-0336-X}} *{{cite book|title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn_o3a5|first1=J. A.|last1=Wheeler|first2=K. S.|last2=Thorne|first3=C. W. |last3=Misner|author-link1=John Archibald Wheeler|author-link2=Kip Thorne|author-link3=Charles W. Misner|year=1973|publisher=Freeman|ISBN=0-7167-0344-0}} *{{cite book|title=Spacetime and Geometry: An Introduction to General Relativity |edition=illustrated |first1=S. M. |last1=Carroll |author-link=Sean M. Carroll|publisher=Addison Wesley |year=2004 |isbn=0-8053-8732-3 |page=22 |url=https://books.google.com/books?id=1SKFQgAACAAJ}} *{{cite book|title=Electromagnetism |edition=2nd |first1=I. S.|last1=Grant|first2=W. R.|last2=Phillips|series=Manchester Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|isbn=0-471-92712-0|chapter=14}} *{{cite book|title=Introduction to Electrodynamics|edition=3rd|first1= D. J.|last1=Griffiths|author-link=David Griffiths (physicist)|publisher=Pearson Education, Dorling Kindersley,|year=2007|isbn=81-7758-293-3}} *{{cite book|ref=harv|year=2003|first=Brian C.|last=Hall|title=Lie Groups, Lie Algebras, and Representations An Elementary Introduction|publisher=[[Springer Publishing]]|isbn=0-387-40122-9}} *{{citation |first = S. |last = Weinberg |title = Cosmology |author-link = Steven Weinberg |publisher = Wiley |year = 2008|isbn = 978-0-19-852682-7}} *{{citation |first = S. |last = Weinberg |author-link = Steven Weinberg |title = The quantum theory of fields (3 vol.)|publisher = Cambridge University Press | year = 2005 |isbn = 978-0-521-67053-1|volume=1}} *{{citation |first = T. |last = Ohlsson |author-link = Tommy Ohlsson |title = Relativistic Quantum Physics|publisher = Cambridge University Press | year = 2011 |isbn = 978-0-521-76726-2}} *{{cite book|ref=harv|last=Goldstein|first=H.|author-link=Herbert Goldstein|title=Classical Mechanics|url=https://archive.org/details/classicalmechani02edgold|edition=2nd|publisher=[[Addison-Wesley Publishing Company|Addison-Wesley]]|location=Reading MA|isbn=0-201-02918-9|year=1980|orig-year=1950}} *{{cite book|ref=harv|first=J. D.|last=Jackson|author-link=John David Jackson (physicist)|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/classicalelectro00jack_0|pages=[https://archive.org/details/classicalelectro00jack_0/page/542 542]–545|edition=2nd|year=1975|orig-year=1962|isbn=0-471-43132-X|publisher=[[John Wiley & Sons]]|chapter=Chapter 11}} *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L. D.|author-link1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E. M.|author-link2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=[[Course of Theoretical Physics]]|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth&ndash;Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939|pages=9–12}} *{{cite book|ref=harv|last1=Feynman|first1=R. P.|author-link1=Richard Feynman|last2=Leighton|first2= R. B.|author-link2=Robert B. Leighton|last3=Sands|first3=M. |author-link3=Matthew Sands|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=1|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-02117-X|year=1977|orig-year=1963|chapter=15}} *{{cite book|ref=harv|last1=Feynman|first1=R. P.|author-link1=Richard Feynman|last2=Leighton|first2= R. B.|author-link2=Robert B. Leighton|last3=Sands|first3=M. |author-link3=Matthew Sands|title=The Feynman Lectures on Physics|volume=2|publisher=Addison Wesley|isbn=0-201-02117-X|year=1977|orig-year=1964|chapter=13}} *{{cite book|ref=harv|last1=Misner |first1=Charles W. |authorlink1=Charles W. Misner|last2=Thorne |first2=Kip S. |authorlink2=Kip Thorne|last3=Wheeler |first3=John Archibald |authorlink3=John Archibald Wheeler|year=1973|title=Gravitation|url=https://archive.org/details/gravitation0000misn|publisher=[[W. H. Freeman]]|location=San Francisco|isbn=978-0-7167-0344-0}} *{{cite book|ref=harv|first=W.|last=Rindler|author-link=Wolfgang Rindler|year=2006|orig-year=2001|title=Relativity Special, General and Cosmological|url=https://archive.org/details/relativityspecia0000rind_g7b6|chapter = Chapter 9|edition=2nd|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Dallas|isbn=978-0-19-856732-5}} *{{cite book|ref=harv|first=L. H.|last=Ryder|author-link=Lewis Ryder|title=Quantum Field Theory|url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000ryde_a7q5|year=1996|orig-year=1985|isbn=978-0521478144|edition=2nd|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge}} *{{cite book|ref=harv|last=Sard|first=R. D.|title=Relativistic Mechanics - Special Relativity and Classical Particle Dynamics|url=https://archive.org/details/relativisticmech0000sard|year=1970|publisher=W. A. Benjamin|location=New York|isbn=978-0805384918}} *{{cite book|ref=harv|author=R. U. Sexl, H. K. Urbantke|title=Relativity, Groups Particles. Special Relativity and Relativistic Symmetry in Field and Particle Physics|year=2001|orig-year=1992|publisher=Springer|isbn=978-3211834435|url=https://books.google.com/books?id=iyj0CAAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=sexl+relativity&hl=en&sa=X&ved=0CB8Q6wEwAGoVChMIo7itmMnnxgIVCz4UCh3rVQR1#v=onepage&q=sexl%20relativity&f=false}} *{{cite book|ref=harv|last=Gourgoulhon|first=Eric|title=Special Relativity in General Frames: From Particles to Astrophysics|year=2013|publisher=Springer|isbn=978-3-642-37276-6|page=213|url=https://books.google.com/books?id=N4HBBAAAQBAJ&pg=PA215&lpg=PA215&dq=mcfarlane+1962+lorentz+transformation&source=bl&ots=KGCT4Mojmz&sig=F6Ed6sgSf1dczXzR13XtA0U1RT0&hl=en&sa=X&ved=0CCQQ6AEwAGoVChMI7Y3Qu92GyQIVBWsUCh25ewBl#v=onepage&q=mcfarlane%201962%20lorentz%20transformation&f=false}} *{{cite book|ref=harv|last1=Chaichian|first1=Masud|last2=Hagedorn|first2=Rolf|title=Symmetry in quantum mechanics:From angular momentum to supersymmetry|year=1997|publisher=IoP|isbn=0-7503-0408-1|page=239|url=https://books.google.com/books?id=pEhjQgAACAAJ&dq=Symmetry+in+quantum+mechanics&hl=en&sa=X&redir_esc=y}} *{{cite book|ref=harv|last1=Landau|first1=L.D.|authorlink1=Lev Landau|last2=Lifshitz|first2=E.M.|authorlink2=Evgeny Lifshitz|title=The Classical Theory of Fields|series=Course of Theoretical Physics|volume=2|edition=4th|publisher=[[Butterworth&ndash;Heinemann]]|isbn=0 7506 2768 9|year=2002|orig-year=1939}} {{refend}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{Citation |first = Albert |last = Einstein |author-link = Albert Einstein |title = Relativity: The Special and the General Theory |place = New York|url = http://www.marxists.org/reference/archive/einstein/works/1910s/relative/ | publisher = Three Rivers Press|year = 1961|publication-date = 1995|isbn = 0-517-88441-0}} *{{Citation |first1=A. |last1=Ernst |first2=J.-P. |last2=Hsu |title=First proposal of the universal speed of light by Voigt 1887 |journal=Chinese Journal of Physics |volume=39 |issue=3 |url=http://psroc.phys.ntu.edu.tw/cjp/v39/211.pdf |pages=211–230 |year=2001 |bibcode=2001ChJPh..39..211E |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716083015/http://psroc.phys.ntu.edu.tw/cjp/v39/211.pdf |archivedate=2011-07-16 |df= }} *{{Citation |first1 = Stephen T. |last1 = Thornton |first2 = Jerry B. |last2 = Marion |title = Classical dynamics of particles and systems |edition = 5th |place = Belmont, [CA.] |publisher = Brooks/Cole |year = 2004 |pages = 546–579 |isbn = 0-534-40896-6}} *{{Citation |first = Woldemar |last = Voigt |author-link = Woldemar Voigt |title = Über das Doppler'sche princip |journal = Nachrichten von der Königlicher Gesellschaft den Wissenschaft zu Göttingen |volume = 2 |pages = 41–51 |year = 1887}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikisource portal|ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} {{wikibooks|ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ}} *[http://www2.physics.umd.edu/~yakovenk/teaching/Lorentz.pdf Derivation of the Lorentz transformations]. This web page contains a more detailed derivation of the Lorentz transformation with special emphasis on group properties. *[http://casa.colorado.edu/~ajsh/sr/paradox.html The Paradox of Special Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206092114/http://casa.colorado.edu/~ajsh/sr/paradox.html |date=2006-12-06 }}. This webpage poses a problem, the solution of which is the Lorentz transformation, which is presented graphically in its next page. *[http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch07/ch07.html Relativity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829032009/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch07/ch07.html |date=2011-08-29 }} – a chapter from an online textbook *[http://www.adamauton.com/warp/ Warp Special Relativity Simulator]. A computer program demonstrating the Lorentz transformations on everyday objects. *{{YouTube|C2VMO7pcWhg|Animation clip}} visualizing the Lorentz transformation. *[http://math.ucr.edu/~jdp/Relativity/Lorentz_Frames.html Lorentz Frames Animated] ''from John de Pillis.'' Online Flash animations of Galilean and Lorentz frames, various paradoxes, EM wave phenomena, ''etc''. {{Relativity}} [[Category:ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] [[Category:ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] [[Category:ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ]] [[Category:ਹੈਂਡ੍ਰਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼]] mt4fjym80216abn2eb8tncw14vl75ff 0 69912 843393 832083 2026-07-29T20:26:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843393 wikitext text/x-wiki {{distinguish|ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ}} {{seeintro}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ}} [[File:Hydrogen Density Plots.png|thumb|286x286px|ਵੱਖਰੇ ਊਰਜਾ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] ਐਟਮ ਲਈ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਹੱਲ. ਚਮਕਦਾਰ ਖੇਤਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ]] '''ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ('''QM'''; ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਕੁਆਂਟਮ ਫਿਜ਼ਿਕਸ''' ਜਾਂ '''ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ''' ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਓਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ [[ਐਟਮ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਸਬ-ਐਟੌਮਿਕ ਕਣ]]ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਊਰਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਥਿਊਰੀ ਹੈ।<ref name="Feynman">{{cite book | last1 = ਫਾਇਨਮੈਨ | first1 = ਰਿਚਰਡ | last2 = ਲੇਟਨ | first2 = ਰੌਬਰਟ | last3 = ਸੈਂਡਜ਼ | first3 = ਮੈਥੀਊ | title = ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਫੇਨਮੈਨ ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਫਿਜ਼ਿਕਸ, Vol. 3 | publisher = ਕੈਲਫੋਰਨੀਆ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਔਫ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ | date = 1964 | location = | pages = 1.1 | language = | url = http://www.feynmanlectures.caltech.edu/III_01.html | doi = | id = | isbn = 0201500647 }}</ref> [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ) ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਓੰਤਬੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ([[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]]) ਤੱਕ ਅਕਸਰ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਸਤੂਆਂ [[ਕਣ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਤਰੰਗ]]ਾਂ ([[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]]) ਦੋਵੇਂ ਤਰਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਓਸ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ([[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]])। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ 1900 ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਦੇ [[ਬਲੈਕ-ਬੌਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਸਮੱਸਿਆ (ਜੋ 1859 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਈ) ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ ਤੋਂ ਅਤੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੇ 1905 ਵਾਲ਼ੇ ਓਸ ਪੇਪਰ ਤੋਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਦਰਜੇਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਗਈ]] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ [[ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] (ਜੋ 1887 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ-ਅਧਾਰਿਤ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। [[ਪੁਰਾਣੀ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ|ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਜੋਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੱਧ-1920ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮਝੀ (ਵਿਚਾਰੀ) ਗਈ ਸੀ। ਪੁਨਰ-ਵਿਚਾਰੀ ਗਈ ਥਿਊਰੀ ਵਿਭਿੰਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ]] ਅੰਦਰ ਵਿਓੰਤਬੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਓਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋੰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]], [[ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ]], [[ਮੋਮੈਂਟਮ]], ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ<ref>{{cite web|last1=Matson|first1=John|title=What Is Quantum Mechanics Good for?|url=http://www.scientificamerican.com/article/everyday-quantum-physics/|publisher=Scientific American|accessdate=18 May 2016}}</ref> ਵਿੱਚ [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੈਮਿਸਟਰੀ]], [[ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਮੈਗਨੈਟ]], [[ਲਾਈਟ-ਇਮਿੱਟਿੰਗ ਡਾਇਓਡ]], ਅਤੇ [[ਲੇਜ਼ਰ]], [[ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ]] ਅਤੇ [[ਸੇਮੀਕੰਡਕਟਰ]] ਜਿਵੇਂ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਪ੍ਰੋਸੈੱਸਰ]], [[ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ|ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਰਿਸਰਚ ਇਮੇਜਿੰਗ]] ਜਿਵੇਂ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਇਮੇਜਿੰਗ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]], ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਇਓਲੌਜੀਕਲ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।{{citation needed lead|date=April 2016}} == ਇਤਿਹਾਸ == {{Modern physics}} {{Main|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ}} ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਫਿਤਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪੁੱਛਗਿੱਛ 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀਆਂ ਅੰਦਰ ਓਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ [[ਰੌਬ੍ਰਟ ਹੁੱਕ]], [[ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਹੂਈਜਨਸ]] ਅਤੇ [[ਲੀਓਨਹਾਰਡ ਇਲੁਰ]] ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।<ref name="Born & Wolf">[[Max Born]] & Emil Wolf, Principles of Optics, 1999, Cambridge University Press</ref> 803 ਵਿੱਚ, [[ਥੌਮਸ ਯੰਗ (ਵਿਗਿਆਨੀ)|ਥੌਮਸ ਯੰਗ]], ਜੋ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ [[ਪੌਲੀਮੈਥ]] ਸੀ, ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਯੰਗ ਦਾ ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ ਪ੍ਰਯੋਗ|ਡਬਲ-ਸਲਿੱਟ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ''ਔਨ ਦੀ ਨੇਚਰ ਔਫ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਕਲਰਜ਼'' (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਰੰਗਾੰ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਉੱਤੇ) ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵੇਵ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀ ਆਮ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। 1938 ਵਿੱਚ, [[ਮਾਇਕਲ ਫੈਰਾਡੇ]] ਨੇ [[ਕੈਥੋਡ ਕਿਰਣ]]ਾਂ ਖੋਜੀਆਂ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ 1859 ਵਿੱਚ [[ਗੁਸਤਵ ਕ੍ਰਿਸਚੌੱਫ]] ਦੁਆਰਾ [[ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਕਥਨ, 1877 ਵਿੱਚ [[ਲੁਡਵਿਗ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ]] ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਕਿ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਅਨਿਰੰਤਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 1900 ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।<ref>{{cite book |first=J. |last=Mehra |first2=H. |last2=Rechenberg |title=The historical development of quantum theory |location=New York |publisher=Springer-Verlag |year=1982 |isbn=0387906428 }}</ref> ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ, ਕਿ ਊਰਜਾ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਕੁਆਂਟੇ (ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਪੈਕਟਾਂ) ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਏਟ ਜਾਂ ਸੋਖੀ (ਖਪਤ ਕੀਤੀ/ਹੁੰਦੀ) ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰੀਖਤ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਮਿਲੀ। 1896 ਵਿੱਚ, [[ਵਿਹੇਲਮ ਵੇਇਨ]] ਨੇ ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਨਿਯਮ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ,<ref>{{cite book |title=Quantum Generations: A History of Physics in the Twentieth Century |first1=Helge |last1=Kragh |publisher=Princeton University Press |year=2002 |isbn=0-691-09552-3 |page=58 |url=https://books.google.com/books?id=ELrFDIldlawC&pg=PA58}} [https://books.google.com/books?id=ELrFDIldlawC&pg=PA58 Extract of page 58]</ref> ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਜੋਂ [[ਵੇਇਨ ਅਪ੍ਰੌਕਸੀਮੇਸ਼ਨ|ਵੇਇਨ ਦਾ ਨਿਯਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੁਡਵਿਗ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਪੜਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਗਿਣਦਾ ਸੀ। ਬਾਦ ਵਿੱਚ, ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਇਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਦੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪ੍ਰਤਿ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਹੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਨਿਯਮ]] ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਜਕੱਲ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਤਿ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। (1859 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ) ਬਲੈਕ ਬਾਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤਿ 1900 ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਦੇ ਹੱਲ ਦੇ ਮਗਰੋਂ, [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ (1905 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ) [[ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਇੱਫੈਕਟ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। 1900-1910 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੱਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ [[ਐਟੌਮਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੌਰਪਸਕਲਰ ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ<ref>{{cite book |title=Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences, Volume 1 |first1=Ari |last1=Ben-Menahem |publisher=Springer |year=2009 |isbn=3540688315 |page=3678 |url=https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC}} [https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA3678 Extract of page 3678]</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਈਆਂ; ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ [[ਪਦਾਰਥ]] ਦੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਅੰਦਰਲੇ ਕੁਆਂਟਮ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਅਰਥਰ ਕੌਂਪਟਨ]], [[ਸੀ। ਵੀ ਰਮਨ]], ਅਤੇ [[ਪੀਟਰ ਜ਼ੀਮਨ]] ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਇੱਫੈਕਟ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਰੌਬਰਟ ਐਂਡ੍ਰੀਊਸ ਮਿੱਲੀਕਨ]] ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਇੱਫੈਕਟ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਇਸਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਸੇ ਵਕਤ, [[ਅਰਨੈਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ]] ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਐਟਮ ਦਾ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮਾਡਲ ਖੋਜਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ [[ਨੀਲ ਬੋਹਰ]] ਨੇ ਐਟੌਮਿਕ ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਤਿ ਆਪਣੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਬਾਦ ਵਿੱਚ [[ਹੈਨਰੀ ਮੋਜ਼ਲੇ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1913 ਵਿੱਚ, [[ਪੀਟਰ ਡੀਬਾਇ]] ਨੇ ਐਟੌਮਿਕ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀ ਨੀਲ ਬੋਹਰ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ [[ਅੰਡਾਕਾਰ ਔਰਬਿਟ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਜੋ [[ਅਰਨੌਲਡ ਸੋਮੱਰਫੈਲਡ]] ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੰਕਲਪ ਸੀ।<ref>{{cite journal|url=http://www.ias.ac.in/resonance/Volumes/15/12/1056-1059.pdf|journal=Resonance (journal)|volume=15|issue=12|year=2010|publisher=Indian Academy of Sciences|title=Peter Debye|author=E Arunan}}</ref> ਇਸ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ [[ਪੁਰਾਣੀ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ == == ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਥਿਊਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਮੇਲ == === ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ === === ਕੁਆਂਟਮ ਬਨਾਮ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਇਨਾਮੈਟਿਕਸ ਦੀ ਕੌਪਨਹੀਗਨ ਵਿਆਖਿਆ === === ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ === === ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਯਤਨ === == ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ == == ਉਪਯੋਗ == === ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ === === ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ === === ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ === === ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੇਲ ਕੁਆਂਟਮ ਪ੍ਰਭਾਵ === === ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ === == ਉਦਾਹਰਨਾਂ == === ਸੁੰਤਤਰ ਕਣ === === ਸਟੈੱਪ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ === === ਆਇਤਾਕਾਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਬੈਰੀਅਰ === === ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕਣ === === ਸੀਮਤ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਖੂਹ === === ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Portal|Physics}} * [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚਿੱਤਰ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)]] * [[EPR ਪਹੇਲੀ]] * [[ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਣਤਮਿਕ ਹੱਲਾਂ ਸਮੇਤ ਕੰਪੋਨੈਂਟ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਵਰਤਾਰੇ]] * [[ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] * [[ਨਿਯਮਿਤਿਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਅਧਾਰ]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|colwidth=30em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Refbegin}} The following titles, all by working physicists, attempt to communicate quantum theory to lay people, using a minimum of technical apparatus. * Chester, Marvin (1987) ''Primer of Quantum Mechanics''. John Wiley. ISBN 0-486-42878-8 * {{cite book | first1= Brian | last1= Cox |author-link1=Brian Cox (physicist)| first2= Jeff | last2= Forshaw | title= [[The Quantum Universe|The Quantum Universe: Everything That Can Happen Does Happen]]: | publisher = Allen Lane | year = 2011 | isbn= 1-84614-432-9 }} * [[Richard Feynman]], 1985. ''[[QED: The Strange Theory of Light and Matter]]'', [[Princeton University Press]]. ISBN 0-691-08388-6. Four elementary lectures on [[quantum electrodynamics]] and [[quantum field theory]], yet containing many insights for the expert. * [[Giancarlo Ghirardi|Ghirardi, GianCarlo]], 2004. ''Sneaking a Look at God's Cards'', Gerald Malsbary, trans. Princeton Univ. Press. The most technical of the works cited here. Passages using [[algebra]], [[trigonometry]], and [[bra–ket notation]] can be passed over on a first reading. * [[N. David Mermin]], 1990, "Spooky actions at a distance: mysteries of the QT" in his ''Boojums all the way through''. [[Cambridge University Press]]: 110-76. * [[Victor Stenger]], 2000. ''Timeless Reality: Symmetry, Simplicity, and Multiple Universes''. Buffalo NY: Prometheus Books. Chpts. 5-8. Includes [[cosmological]] and [[philosophical]] considerations. More technical: * [[Bryce DeWitt]], R. Neill Graham, eds., 1973. ''The Many-Worlds Interpretation of Quantum Mechanics'', Princeton Series in Physics, [[Princeton University Press]]. ISBN 0-691-08131-X * {{cite book |last=Dirac |first=P. A. M. |authorlink=P. A. M. Dirac |year=1930 |title= [[Principles of Quantum Mechanics|The Principles of Quantum Mechanics]]|isbn=0-19-852011-5}} The beginning chapters make up a very clear and comprehensible introduction. * [[Hugh Everett]], 1957, "Relative State Formulation of Quantum Mechanics", ''Reviews of Modern Physics'' 29: 454-62. * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard P. |authorlink1=Richard Feynman |last2=Leighton |first2=Robert B. |authorlink2=Robert B. Leighton |last3=Sands |first3=Matthew |year=1965 |title=[[The Feynman Lectures on Physics]] |volume=1-3 |publisher=[[Addison-Wesley]] |isbn=0-7382-0008-5}} * {{cite book | author=Griffiths, David J.| title=Introduction to Quantum Mechanics (2nd ed.) | publisher=Prentice Hall |year=2004 |isbn=0-13-111892-7 | oclc=40251748}} A standard undergraduate text. * [[Max Jammer]], 1966. ''The Conceptual Development of Quantum Mechanics''. McGraw Hill. * [[Hagen Kleinert]], 2004. ''Path Integrals in Quantum Mechanics, Statistics, Polymer Physics, and Financial Markets'', 3rd ed. Singapore: World Scientific. [http://www.physik.fu-berlin.de/~kleinert/b5 Draft of 4th edition.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080615134934/http://www.physik.fu-berlin.de/~kleinert/b5 |date=2008-06-15 }} * Gunther Ludwig, 1968. ''Wave Mechanics''. London: Pergamon Press. ISBN 0-08-203204-1 * [[George Mackey]] (2004). ''The mathematical foundations of quantum mechanics''. Dover Publications. ISBN 0-486-43517-2. * [[Albert Messiah]], 1966. ''Quantum Mechanics'' (Vol. I), English translation from French by G. M. Temmer. North Holland, John Wiley & Sons. Cf. chpt. IV, section III. * {{cite book | author=[[Roland Omnès|Omnès, Roland]] | title=Understanding Quantum Mechanics | url=https://archive.org/details/understandingqua00omne | publisher=Princeton University Press | year=1999 | isbn=0-691-00435-8 | oclc=39849482 }} * Scerri, Eric R., 2006. ''The [[Periodic Table]]: Its Story and Its Significance''. Oxford University Press. Considers the extent to which chemistry and the periodic system have been reduced to quantum mechanics. ISBN 0-19-530573-6 * {{cite book| author=[[Transnational College of Lex]]| title=What is Quantum Mechanics? A Physics Adventure| url=https://archive.org/details/whatisquantummec0000unse_x3q5| publisher=Language Research Foundation, Boston| year=1996| isbn=0-9643504-1-6| oclc=34661512}} * {{cite book |last=von Neumann |first=John |authorlink=John von Neumann |year=1955 |title=Mathematical Foundations of Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/mathematicalfoun0613vonn |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-02893-1 }} * [[Hermann Weyl]], 1950. ''The Theory of Groups and Quantum Mechanics'', Dover Publications. * D. Greenberger, K. Hentschel, F. Weinert, eds., 2009. ''Compendium of quantum physics, Concepts, experiments, history and philosophy'', Springer-Verlag, Berlin, Heidelberg. {{Refend}} == ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite book | author=Bernstein, Jeremy|title=Quantum Leaps| publisher=Belknap Press of Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts|year=2009|isbn=978-0-674-03541-6|url=https://books.google.com/books?id=j0Me3brYOL0C&printsec=frontcover}} * {{cite book | author=[[David Bohm|Bohm, David]] | title=Quantum Theory | publisher=[[Dover Publications]] | year=1989 | isbn=0-486-65969-0}} * {{cite book | author=Eisberg, Robert; [[Robert Resnick|Resnick, Robert]] | title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei, and Particles (2nd ed.) | url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb | publisher=Wiley | year=1985 | isbn=0-471-87373-X}} * {{cite book | author=[[Liboff, Richard L.]] | title=Introductory Quantum Mechanics | url=https://archive.org/details/introductoryquan0004libo | publisher=Addison-Wesley | year=2002 | isbn=0-8053-8714-5}} * {{cite book | author=Merzbacher, Eugen | title=Quantum Mechanics | url=https://archive.org/details/quantummechanics0000merz | publisher=Wiley, John & Sons, Inc | year=1998 | isbn=0-471-88702-1}} * {{cite book | author=[[J. J. Sakurai|Sakurai, J. J.]] | title=Modern Quantum Mechanics| publisher=Addison Wesley | year=1994 | isbn=0-201-53929-2}} * {{cite book | author=Shankar, R. | title=Principles of Quantum Mechanics | url=https://archive.org/details/principlesofquan0000shan_x3c9 | publisher=Springer | year=1994| isbn=0-306-44790-8}} * {{cite book | author=Stone, A. Douglas |title=Einstein and the Quantum | url=https://archive.org/details/einsteinquantumq0000ston | publisher=Princeton University Press | year=2013 | isbn=978-0-691-13968-5}} * [[Martinus J. G. Veltman]], 2003 ''Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics''. * {{cite book|author=Shushi, Tomer|title=The Influence of Particle Interactions on the Existence of Quantum Particles Properties|publisher=Journal of Physical Science and Application|location=Haifa, Israel|year=2014|url=http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/55c84ab660c47.pdf|access-date=2016-09-14|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304040438/http://www.davidpublisher.org/Public/uploads/Contribute/55c84ab660c47.pdf|url-status=dead}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Sister project links|s=ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ}} * [https://beta.wikiversity.org/wiki/Course:%E0%A8%95%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%82%E0%A8%9F%E0%A8%AE_%E0%A8%AE%E0%A8%95%E0%A9%88%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%B8/%E0%A8%97%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%9C%E0%A9%82%E0%A8%8F%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8_QM-%E0%A8%95%E0%A9%8B%E0%A8%B0%E0%A8%B8 ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਰੈਜੂੈਸ਼ਨ ਕੋਰਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016230214/https://beta.wikiversity.org/wiki/Course:%E0%A8%95%E0%A9%81%E0%A8%86%E0%A8%82%E0%A8%9F%E0%A8%AE_%E0%A8%AE%E0%A8%95%E0%A9%88%E0%A8%A8%E0%A8%BF%E0%A8%95%E0%A8%B8/%E0%A8%97%E0%A8%B0%E0%A9%88%E0%A8%9C%E0%A9%82%E0%A8%8F%E0%A8%B8%E0%A8%BC%E0%A8%A8_QM-%E0%A8%95%E0%A9%8B%E0%A8%B0%E0%A8%B8 |date=2019-10-16 }} * [http://www.toutestquantique.fr/ 3D animations, applications and research for basic quantum effects] (animations also available in [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Jubobroff commons.wikimedia.org] (Université paris Sud)) * [http://oyc.yale.edu/sites/default/files/notes_quantum_cookbook.pdf Quantum Cook Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010142610/http://oyc.yale.edu/sites/default/files/notes_quantum_cookbook.pdf |date=2023-10-10 }} by R. Shankar, Open Yale PHYS 201 material (4pp) * [http://www.lightandmatter.com/lm/ The Modern Revolution in Physics] - an online textbook. * J. O'Connor and E. F. Robertson: [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/HistTopics/The_Quantum_age_begins.html A history of quantum mechanics.] * [https://web.archive.org/web/20080913201312/http://www.quantiki.org/wiki/index.php/Introduction_to_Quantum_Theory Introduction to Quantum Theory at Quantiki.] * [http://bethe.cornell.edu/ Quantum Physics Made Relatively Simple]: three video lectures by [[Hans Bethe]] * [http://www.nonlocal.com/hbar/ H is for h-bar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002191047/http://www.nonlocal.com/hbar/ |date=2007-10-02 }} * [http://www.freebookcentre.net/Physics/Quantum-Mechanics-Books.html Quantum Mechanics Books Collection]: Collection of free books ;ਕੋਰਸ ਸਮੱਗਰੀ * [http://qpdb.eu/ Quantum Physics Database - Fundamentals and Historical Background of Quantum Theory.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926135051/http://qpdb.eu/ |date=2015-09-26 }} * [http://arxiv.org/abs/quant-ph/0605180 Doron Cohen: Lecture notes in Quantum Mechanics (comprehensive, with advanced topics).] * [[MIT OpenCourseWare]]: [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505005511/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Chemistry/index.htm |date=2010-05-05 }}. * MIT OpenCourseWare: [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/index.htm Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505172535/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/index.htm |date=2010-05-05 }}. See [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-04Spring-2006/CourseHome/index.htm 8.04] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173052/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-04Spring-2006/CourseHome/index.htm |date=2010-05-28 }} * [https://www.youtube.com/stanford#g/c/84C10A9CB1D13841 Stanford Continuing Education PHY 25: Quantum Mechanics] by [[Leonard Susskind]], see [http://continuingstudies.stanford.edu/courses/course.php?cid=20072_PHY%2025 course description]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Fall 2007 * [http://www.physics.csbsju.edu/QM/ 5½ Examples in Quantum Mechanics] * [http://www.imperial.ac.uk/quantuminformation/qi/tutorials Imperial College Quantum Mechanics Course.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810075114/http://www.imperial.ac.uk/quantuminformation/qi/tutorials |date=2011-08-10 }} * [http://www.sparknotes.com/testprep/books/sat2/physics/chapter19section3.rhtml Spark Notes - Quantum Physics.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190605194351/http://www.sparknotes.com/testprep/books/sat2/physics/chapter19section3.rhtml |date=2019-06-05 }} * [http://www.quantum-physics.polytechnique.fr/ Quantum Physics Online: interactive introduction to quantum mechanics (RS applets).] * [http://www.didaktik.physik.uni-erlangen.de/quantumlab/english/index.html Experiments to the foundations of quantum physics with single photons.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025073450/http://www.didaktik.physik.uni-erlangen.de/quantumlab/english/index.html |date=2012-10-25 }} * [http://www.nanohub.org/topics/AQME AQME]: Advancing Quantum Mechanics for Engineers&nbsp;— by T.Barzso, D.Vasileska and G.Klimeck online learning resource with simulation tools on [[nanohub]] * [https://web.archive.org/web/20091229101144/http://www.lsr.ph.ic.ac.uk/~plenio/lecture.pdf Quantum Mechanics] by Martin Plenio * [https://web.archive.org/web/20110124130101/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/qm/389.pdf Quantum Mechanics] by Richard Fitzpatrick * [http://nanohub.org/resources/2039 Online course on ''Quantum Transport''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100607065203/http://nanohub.org/resources/2039 |date=2010-06-07 }} ;FAQs * [http://www.hedweb.com/manworld.htm Many-worlds or relative-state interpretation.] * [http://www.mtnmath.com/faq/meas-qm.html Measurement in Quantum mechanics.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717113602/http://www.mtnmath.com/faq/meas-qm.html |date=2011-07-17 }} ;ਮੀਡੀਆ * [http://oyc.yale.edu/physics/phys-201#sessions PHYS 201: Fundamentals of Physics II] by Ramamurti Shankar, Open Yale Course * [https://www.youtube.com/view_play_list?p=84C10A9CB1D13841 Lectures on Quantum Mechanics] by [[Leonard Susskind]] * [http://www.newscientist.com/channel/fundamentals/quantum-world Everything you wanted to know about the quantum world]&nbsp;— archive of articles from ''[[New Scientist]]''. * [http://www.sciencedaily.com/news/matter_energy/quantum_physics/ Quantum Physics Research] from ''[[Science Daily]]'' * {{cite news|url=http://www.nytimes.com/2005/12/27/science/27eins.html?scp=1&sq=quantum%20trickery&st=cse|title=Quantum Trickery: Testing Einstein's Strangest Theory|date=December 27, 2005|work=The New York Times | first=Dennis | last=Overbye | accessdate=April 12, 2010}} * [http://www.astronomycast.com/physics/ep-138-quantum-mechanics/ Audio: Astronomy Cast] Quantum Mechanics&nbsp;— June 2009. [[Fraser Cain]] interviews [[Pamela L. Gay]]. ;ਫਿਲਾਸਫੀ * {{cite SEP |url-id=qm |title=Quantum Mechanics |last=Ismael |first=Jenann}} * {{cite SEP |url-id=qt-measurement |title=Measurement in Quantum Theory |last=Krips |first=Henry}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿਸ਼ੇ}} {{Physics-footer}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ| ]] s58la43cpdp0yuvy9w4c49o02t1xd1s 0 70382 843689 813101 2026-07-30T01:33:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843689 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Humayun Emperor.jpg | caption = ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ | succession = [[File:Flag of the Mughal Empire.svg|border|22x20px]] ਦੂਜਾ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] | reign = 26 ਦਸੰਬਰ 1530 – 17 ਮਈ 1540 | coronation = 29 ਦਸੰਬਰ 1530, [[ਆਗਰਾ]] | predecessor = [[ਬਾਬਰ]] | successor = [[ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]] (ਸੂਰ ਵੰਸ਼) | spouse= ਬੇਗਾ ਬੇਗਮ<br>[[ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]] | spouse-type= ਰਾਣੀ | spouses= [[ਮਾਹ ਚੂਚਕ ਬੇਗਮ]]<br>ਗੁਨਵਰ ਬੀਬੀ<br>ਚਾਂਦ ਬੀਬੀ<br>ਸ਼ਦ ਬੀਬੀ<br>ਖਨੀਸ਼ ਅਘਾਚਾ<br>ਮੇਵਾ ਜਾਨ | spouses-type=ਪਤਨੀ | issue = ਅਲ-ਅਮਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ<br>[[ਅਕਬਰ]]<br>ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ<br>ਇਬਰਾਹਿਮ ਸੁਲਤਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ<br>ਫਾਰੁਖ-ਫਲ ਮਿਰਜ਼ਾ<br>ਅਕੀਕਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ<br>ਜਹਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ<br>ਬਕਸ਼ੀ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ<br>ਫਾਖਰ-ਉਲ ਬੇਗਮ<br>ਬਖਤ-ਉਨ ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ<br>ਅਮੀਨਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ<br>ਸਕੀਨਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ | house = [[ਤੈਮੂਰ|ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਘਰ]]<br>[[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਬਾਬਰ ਦਾ ਘਰ]] | father = [[ਬਾਬਰ]] | mother = [[ਮਾਹਮ ਬੇਗ਼ਮ]] | birth_date = {{birth date|1508|3|6|df=y}} | birth_place = [[ਕਾਬੁਲ]], [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]] | death_date = {{death date and age|1556|1|27|1508|3|17|df=yes}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | place of burial = [[ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]], [[ਦਿੱਲੀ]] | religion = [[ਇਸਲਾਮ]] | full name = |reign1=22 ਜੂਨ 1555 – 27 ਜਨਵਰੀ 1556|predecessor1=[[ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ]]|successor1=[[ਅਕਬਰ]]}} '''ਨਸੀਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ''' ({{lang-fa|{{Nq|ناصرالدین محمد}}}}) ({{IPA-fa|na'siːrʊdiːn mʊha'mad}}; 6 ਮਾਰਚ 1508 – 27 ਜਨਵਰੀ 1556), ਜੋ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਕੀ ਨਾਮ '''ਹੁਮਾਯੂੰ''' ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ({{IPA-fa|hʊma'juːn}}), ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1530 ਤੋਂ 1540 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1555 ਤੋਂ 1556 ਤੱਕ ਪੂਰਬੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।<ref name="Mehta86"/> ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਬਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਮਰਾਜ ਛੇਤੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਵਾਧੂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਫਾਵਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। 1556 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1530 ਵਿੱਚ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ। 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ, ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਦੋ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ ਕੌੜੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਜਾਣਗੇ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਤੋਂ ਮੁਗਲ ਇਲਾਕੇ ਗੁਆ ਲਏ, ਪਰ 15 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਫਾਵਿਦ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਈਸ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਲਾ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਕਬਰ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਕੇ। 1535 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਕੈਮਬੇ (ਖੰਭਾਟ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੋਲੀਆਂ ਨੇ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ।<ref>{{Cite book |last=Shah |first=Ghanshyam |url=https://books.google.com/books?id=zHHaAAAAMAAJ |title=Caste Association and Political Process in Gujarat: A Study of Gujarat Kshatriya Sabha |date=1975 |publisher=Popular Prakashan |year=1975 |location=New Delhi, India, Asia |pages=11: 1The Gazetteers and the Census describe Kolis as a tribe which entered Gujarat in the early 16th century. They came in groups and often looted villages and towns. In 1535, the camp of Moghul Emperor Humayun at Cambay was plundered by them. They attacked Mehmedabad, a town in Kaira district |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Shah |first=A. M. |url=https://books.google.com/books?id=zePZAAAAMAAJ |title=Exploring India's Rural Past: A Gujarat Village in the Early Nineteenth Century |date=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2002 |isbn=978-0-19-565732-6 |location=New Delhi, India |pages=22: Throughout the period of Musum rule in Gujarat, the Kolis are frequently referred to as dacoits, robbers, marauders and pirates, and as having helped many political adventurers by joining their irregular armies. The Kolis plundered the camp of the Mughal emperor Humayun at Cambay, and gave considerable trouble to Aurangzeb when he was Governor of Gujarat ( Commissariat 1938 : 356-7 ) . It is clear from all this information that the Kolis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Erskine |first=William |url=https://books.google.com/books?id=PXzW-XS9TQMC&dq=Humayun+Koli&pg=PA61 |title=A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun |date=2012-05-24 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2012 |isbn=978-1-108-04620-6 |location=New Delhi, India |pages=61 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Lobo |first=Lancy |url=https://books.google.com/books?id=1DBuAAAAMAAJ |title=The Thakors of North Gujarat: A Caste in the Village and the Region |date=1995 |publisher=Hindustan Publishing Corporation |year=1995 |isbn=978-81-7075-035-2 |location=New Delhi, India |pages=The Kolis had even plundered the camp of the Moghul Emperor Humayun at Cambay ( Khambhat ) in 1535 |language=en}}</ref> ==ਪਿਛੋਕੜ== ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1508 ਦੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪਤਨੀ ਮਹਿਮ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਨਾਸਿਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਬੂ ਫਜ਼ਲ ਅੱਲਾਮੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਿਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਨੇਕ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਜਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite work|work= The Life and Times of Humayun|editor-last1=Prasad|editor-first1=Ishwari|publisher=Orient Longman Limited|year=1955|url=https://archive.org/details/dli.ernet.507583/page/n19/mode/1up?view=theater|page=1-Footnotes|title=''As Mughal Prince'' }}</ref><ref>{{Cite work|work=Akbarnama|translator=Henry Beveridge|editor-last1=Fazl|editor-first1=Abul|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.55648/page/n296/mode/1up?view=theater|page=285|title =Humayun|publisher=Asiatic Society of Bengal|year=1907}}</ref> ਬਾਬਰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਚੰਗੀਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਮ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਭਿਆਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਟਿਮੂਰਿਡਾਂ ਨੇ ਚੰਗੀਜ਼ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚਿੰਗਿਸਿਡ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਤੇ ਖਾਨਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਰਦ ਚਿੰਗਿਸਿਡ ਨੂੰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਿਮੂਰਿਡ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੰਗਿਸਿਡ ਨਹੀਂ ਸਨ)।<ref name="Multiple"/> ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੰਗੀਜ਼ ਖਾਨ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਚਿੰਗੀਸਿਡ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਭਰਤ ਹੱਤਿਆ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Soucek |first=Svat |date=2000 |title=A History of Inner Asia |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65704-4 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofinneras00souc}}</ref>{{Page needed|date=November 2012}} ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ, ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ, ਖਲੀਲ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅੰਤਰ-ਪਰਿਵਾਰਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ।<ref name="Multiple">Sharaf Al-Din: "Zafar-nama".</ref>{{full citation needed|date=November 2012}}{{npsn|date=May 2017}} ਬਾਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਉਮਰਾਹ (ਰਈਸ) ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਜਾ ਮਹਿਦੀ ਖਵਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।<ref>[https://archive.org/stream/cu31924073036752#page/n189/mode/2up ''Tabakāt Akbarī''], a translation from Volume V of [[The History of India, as Told by Its Own Historians]], 1867</ref>{{full citation needed|date=November 2012}}{{npsn|date=May 2017}} == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜ == [[File:1508-Babur celebrates the birth of Humayun in the Chahar Bagh of Kabul.jpg|thumb|ਬਾਬਰ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਚਾਰਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ।]] ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕਈ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਹੋਰ ਭਰਾ ਖਲੀਲ ਮਿਰਜ਼ਾ (1509-1530) ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਮਰਾਟ ਨੇ 1538 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਫਾਰਸ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।{{citation needed|date=May 2017}} ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਈ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਸਨ: ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ (ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਧਮਕੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ, ਮਾਲਵਾ, ਚੰਪਾਨੇਰ ਅਤੇ ਮੰਡੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="Keay">{{cite book |last1=Keay |first1=John |title=India : A History |url=https://archive.org/details/indiahistory0000keay |date=2000 |publisher=HarperCollins |location=London |isbn=0002557177 |page=[https://archive.org/details/indiahistory0000keay/page/298 298]}}</ref> ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਬਹਾਦੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਛਿੱਟੇ-ਪੱਟੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਬਹਾਦੁਰ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਕਰਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਪੈਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref name="Multiple2"/> 1535 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮੁਗਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੰਡੂ ਅਤੇ ਚੰਪਾਨੇਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਪਣੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਮੁਹਿੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ।<ref name="Banerji1938">{{harvnb|Banerji|1938}}</ref> ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਫੀਮ ਦੀ ਅਕਸਰ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite thesis |last=Honchell |first=Stephanie |date=August 2010 |title=Pursuing pleasure, attaining oblivion : the roles and uses of intoxicants at the Mughal court |type=M.A. |publisher=University of Louisville |doi=10.18297/etd/628 |url=https://ir.library.louisville.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1627&context=etd |access-date=9 September 2020}}</ref> ==ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ== [[File:Flight of Sultan Bahadur During Humayun's Campaign in Gujarat 1535.jpg|thumb|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ, ਸਾਲ 1535 ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਹੈ।.]] ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਉੱਤੇ ਕੂਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਆਗਰਾ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਖੋਹਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਖ਼ਬਰ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਲਏ ਗਏ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਰਵਰੀ 1537 ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਹਾਦੁਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਘਿਨੌਣੀ ਯੋਜਨਾ ਇੱਕ ਫਾਇਰ-ਫਾਈਟ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ।{{citation needed|date=May 2017}} ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਆਗਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵਿਲਾਇਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਗੌੜ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਚੁਨਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਗੌਰੀ ਵਿਖੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਕੂੜਾ ਕਰਕਟ ਪਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ।<ref name="Multiple3"/> ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੌਲਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੰਗੀ ਸੀਨਾ ਮਿਲਿਆ।<ref name="Multiple2"/> ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਪਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ: ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ"।<ref name="Multiple3">Jauhar: "Tadhkirat al-Waqiat".</ref>{{full citation needed|date=November 2012}}{{npsn|date=May 2017}} ਹਿੰਦਾਲ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ 19 ਸਾਲਾ ਭਰਾ, ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਮਰਾਟ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮੁਫਤੀ, ਸ਼ੇਖ ਬੁਹਲੂਲ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਤਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ; ਸ਼ੇਖ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ, ਹਿੰਦਾਲ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੁੱਖ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਖੁਤਬਾ, ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼, ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।<ref name="Gascoigne1971p50">{{harvnb|Gascoigne|1971|p=50}}: "Hindal ... had been stationed ... for the purpose of securing Humayun's rear, but he had deserted his post ... another brother, Kamran, ... was also converging on Delhi from his territories in the Punjap – ostensibly to help Humayun but in reality ... to stake his own claim to his brother's crumbling empire. [Kamran] dissuaded Hindal from further open disloyalty, but ... the two brothers now disregarded Humayun's urgent appeals for help on his dangerous journey back through the territory which had been relinquished by Hindal to Sher Khan."</ref> [[File:Rohtas Fort Magnificent Kabuli Gate.jpg|thumb|ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਾਜਾ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਫਾਰਸ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਸਲਿਮ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਿਆ।<ref>''The Life and Times of Humāyūn'' by Ishwari Prasad, Published by Orient Longmans, 1956, p. 36</ref><ref>{{cite book |last=Rehman |first=Abdur |year=1989 |chapter=Salt Range: History and Culture |editor1=Kamil Khan Mumtaz |editor2=Siddiq-a-Akbar |title=Temples of Koh-e-Jud & Thar: Proceedings of the Seminar on Hindu Shahiya Temples of the Salt Range, Held in Lahore, Pakistan, June 1989 |publisher=Anjuman Mimaran |page=8 |oclc=622473045 |quote=Babar established good relations with them [the Ghakhars] and hereafter they always sided with the Mughals. Sher Shah Suri therefore determined to crush the Ghakhars and built a fort at Rohtas;}}</ref>]] ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੀ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਇਰਾਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਹਿ ਰਹੇ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਿੰਦਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਨਵੇਂ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਬੇਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮਰਾਨ ਬਣਾਏਗਾ।<ref name="Gascoigne1971p50"/>{{citation needed|date=May 2017}} ਜੂਨ 1539 ਵਿੱਚ ਬਕਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੌਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਇੱਕ ਫਸਵੀਂ ਲੜਾਈ ਬਣਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਦਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ, ਤੋਪਖਾਨਾ, ਹੁਣ ਅਚੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨੂੰ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਾਟ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਤੋਂ ਘੱਟ। ਦੋਵਾਂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਚਿਹਰਾ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੌਦਾ ਵੀ ਕੀਤਾ: ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕਰਨਗੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਫਿਰ ਡਰਾਉਣੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ.<ref>Badauni: "Muntakhab al-Tawarikh".</ref>{{Primary source inline|date=May 2017}} ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਾਰਜ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਰਾਤ, ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਮੁਗਲ ਕੈਂਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਰਾਟ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰੀ "ਪਾਣੀ ਦੀ ਚਮੜੀ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਤੈਰ ਕੇ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।<ref name="Multiple2">Rama Shankar Avasthy: "The Mughal Emperor Humayun".</ref>{{page needed|date=March 2020}}<ref>{{harvnb|Gascoigne|1971|pp=50–51}}: "Humayun's brief advance brought his army out of its prepared defensive position, and Sher Shah, having withdrawn a few miles, returned at night to find the Mogul camp asleep and unprepared. The emperor himself escaped only because one of his water-bearers inflated his water-skin with air for Humayun to hold in his arms and float [across the Ganges] ... Humayun crept back to Agra."</ref> ਸ਼ਮਸ ਅਲ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੁਆਰਾ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Lal2005">{{cite book|author=Ruby Lal|title=Domesticity and Power in the Early Mughal World|url=https://books.google.com/books?id=B8NJ41GiXvsC&pg=PA64|date=22 September 2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85022-3|pages=64}}</ref> ===ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ=== [[File:Хумаюн. Деталь миниатюры из Бабурнаме. 1590е гг. Москва, ГМВ.jpg|thumb|ਹੁਮਾਯੂੰ, ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਦੇ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਵੇਰਵਾ]] ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਗਰਾ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨੋਂ ਭਰਾ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚਣ ਲਈ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਦਾਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਲਈ ਵੀ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਆਰਾਮ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਗਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਕਾਮਰਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝਗੜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਹੈ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਮਰਾਨ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ, ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।{{citation needed|date=May 2017}} ਜਦੋਂ ਕਾਮਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ ਅਸਕਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦਾਲ ਨਾਲ 17 ਮਈ 1540 ਨੂੰ ਕਨੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (120 ਮੀਲ) ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਆਗਰਾ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦਿੱਲੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੁਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਜਿਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਹ ਤਹਮਾਸਪ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਹੋਈ।<ref name="sen2">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |year=2013 |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |page=154 |isbn=978-93-80607-34-4 |quote=Kamran withdrew from Agra to Lahore. ... In the Battle of Kanauj (17 May 1540) ... Humayun was defeated. His two younger brothers, Askari and Hindal, also ... Humayun fled to Agra but was pursued by the Afghans, who drove him first to Delhi and then to Lahore. ... Finally ... he took shelter at the court of the Iranian king, Shah Tahmasp. Thus began a weary exile which lasted for nearly 15 years.}}</ref> ===ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ=== ਚਾਰੇ ਭਰਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਜਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਕਿ “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ [ਭਾਵ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ] ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਬਣੋ। ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮੈਂ." ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਕਾਬੁਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਾਮਰਾਨ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੇਗਾ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਛੇਤੀ ਹੀ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਕਾਮਰਾਨ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, "ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰੋ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਣ।"<ref name="Multiple8">[[Abu'l-Fazl ibn Mubarak|Abul-Fazel]]: "Akbar-nama".</ref>{{npsn|date=May 2017}} === ਹੋਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ === [[File:Humayun's Genealogical Order up to Timure.jpg|thumb|ਤੈਮੂਰ ਤੱਕ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਕ੍ਰਮ]] ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਜੇ ਹੋਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਅਕਲਮੰਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਓ ਮਾਲਦੇਓ ਰਾਠੌਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਗਈ। ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਕਦਮਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਘੱਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਰਾਣੀ (ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ) ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਖੁਦ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (ਚਾਰ ਮੀਲ) ਤੱਕ ਊਠ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਲਿਦ ਬੇਗ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮਾਊਂਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਬਿੰਦੂ ਦੱਸਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਰੋਹੀ ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਸਿੰਧ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦੇ ਅਮੀਰ ਹੁਸੈਨ ਉਮਰਾਨੀ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹਮੀਦਾ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਸੀ; ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਪੀਰ ਪਰਿਵਾਰ (ਇੱਕ ਪੀਰ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਈਡ ਹੈ) ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀ ਹਮੀਦਾ ਅੱਗੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਅਮਰਕੋਟ (ਹੁਣ ਸਿੰਧ ਸੂਬੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਦੇ ਓਏਸਿਸ ਕਸਬੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲਈ।<ref>{{cite book|title=Tareekh-i- Sher Shahi|last=Sarwani|first=Abbas Khan|publisher=Sang-i-Meel Publishers|year=2006|isbn=978-9693518047|location=Lahore, Pakistan}}</ref> ਅਮਰਕੋਟ ਦੇ ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰਾਓ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਥੇ, ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਈਸ ਦੇ ਘਰ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ, ਇੱਕ ਸਿੰਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਧੀ, ਨੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1542 ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਖਗੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਇਹ ਬੱਚਾ 34 ਸਾਲਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਾਰਸ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਅਮਰਕੋਟ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ, ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਉਸ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਟਿਕਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਧ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਅਮੀਰ ਹੁਸੈਨ ਉਮਰਾਨੀ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਰ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਰਘੂਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਹੁਸੈਨ ਉਮਰਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਆਚੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਆਖਰਕਾਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਧੀ ਅਤੇ ਬਲੋਚ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਬਾਬਰ ਦਾ ਸਹੀ ਤਿਮੂਰਿਡ ਵਾਰਸ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। == ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ == [[File:Humayun finally defeated his rebellious brother Kamran in Kabul in 1553.jpg|thumb|ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ 1553 ਵਿੱਚ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।]] ਹੁਮਾਯੂੰ 300 ਊਠ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੰਗਲੀ) ਅਤੇ 2000 ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਨਾਲ 11 ਜੁਲਾਈ 1543 ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕੰਧਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸੂਰੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਘਾਰੀ, ਮਗਸੀ, ਰਿੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਨ।{{citation needed|date=May 2017}} ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਖੁਤਬਾ ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ, ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇੱਕ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਉੱਤੇ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਕੰਧਾਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਸੰਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸੀ, ਹਿੰਦੂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 14 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਠੰਡਾ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਕਾਮਰਾਨ ਅਤੇ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>Abū al-Faz̤l ibn Mubārak, ch. 29, 194-95 in Henry Beveridge trans.; Henry Sullivan Jarrett and Jadunath Sarkar, eds., ''The Akbar Nāmā of Abu-l-Fazl,'' Volume 1 (London: Royal Asiatic Society, 1907), pp. 395-96. Jadunath's editorial footnote adds, "This lady went, after her husband's death, to Mecca in company with Gulbadan Begam and others in 1574." (396) Akbar himself remained between Kandahar and Kabul until 1551, the year of his first marriage and imperial appointment, in [[Ghazni]]; see {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC&pg=PG189|title=Advanced Study in the History of Medieval India|last=Mehta|first=Jaswant Lal|publisher=Sterling Publishers|year=1984|isbn=978-81-207-1015-3|edition=2nd|volume=II|page=189|oclc=1008395679|orig-year=First published 1981}}</ref> ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਕੰਧਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਪਈ।<ref>{{cite book |last=Ikram |first=S. M. |author-link=S. M. Ikram |date=1964 |chapter=X. The Establishment of the Mughal Empire |chapter-url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_10.html |title=Muslim Civilization in India |location=New York |publisher=Columbia University Press |quote=He ... turned toward Qandahar where his brother Kamran was in power, but he received no help and had to seek refuge with the Shah of Persia.}}</ref> == ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ == [[File:Shah Tahmasp and Humayun.jpeg|thumb|ਸ਼ਾਹ ਤਹਮਾਸਪ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ 12,000 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਅਤੇ 300 ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਗਾਰਡ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਆਪਣੇ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਡੋਮੇਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ।<ref>{{cite book |last1=Eraly |first1=Abraham |author-link=Abraham Eraly |year=2000 |title=Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals |url=https://books.google.com/books?id=04ellRQx4nMC&q=Shah+Tahmasp+Humayun+12,000+cavalry&pg=PA108 |isbn=978-0-14-100143-2}}</ref>]] [[File:Tahmasp, Humayun Meeting.jpg|thumb|ਸ਼ਾਹ ਤਹਮਾਸਪ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਇਸਫਹਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ।]] ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੇਗਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਨਾਲ 40 ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫਾਰਸ ਵਿੱਚ ਸਫਾਵਿਦ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |last1=Rapson |first1=Edward James |last2=Haig |first2=Sir Wolseley |last3=Burn |first3=Sir Richard |date=1968 |title=The Cambridge History of India |volume=5 |publisher=Cambridge University Press Archive |quote=The tomb was built by Humayun's widow, Haji Begum, who shared his long exile at the court of the Safavids.}}</ref> ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵਾਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ। ਹੋਰ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਹੈਲਮੇਟ ਵਿਚ ਉਬਾਲੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਮਾਸ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਉਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਰਾਤ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਐਸਕਾਰਟ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ਼ਾਹ, ਤਾਹਮਾਸਪ ਪਹਿਲੇ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉਲਟ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਮਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ: ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਕੰਮ ਤੈਮੂਰੀਦ ਸੁਲਤਾਨ ਹੁਸੈਨ ਬੇਕਾਰਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗੌਹਰ ਸ਼ਾਦ ਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਹੱਥ.{{citation needed|date=May 2017}} ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮਿਨੀਏਟਰਿਸਟਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਮਲੇਦੀਨ ਬਹਿਜ਼ਾਦ ਨੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ: ਉਹ ਮੰਨ ਗਏ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਪਰਸ਼ੀਆ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਹੇਰਾਤ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਕਾਜ਼ਵਿਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਅਵਤ ਅਤੇ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਇਸਫਾਹਾਨ ਵਿੱਚ ਚੇਹੇਲ ਸੋਤੂਨ (ਚਾਲੀ ਕਾਲਮ) ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਧ-ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੇ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਈ ਸੌ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੁੰਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਗਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਸਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ੀਆ ਧਰਮ ਦੀ ਇਸ ਬਾਹਰੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਹਮਾਸਪ ਆਖਰਕਾਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ।<ref>{{harvnb|Richards|1993|p=11|ps=: "At the Safavid court, Humayun, under extreme duress, accepted the Shia faith in order to keep himself and several hundred followers alive. After this initial test, Tahmasp grew more friendly and eventually agreed to underwrite Humayun's attempt to regain power."}}</ref> ਜਦੋਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ, ਮਰੇ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਾ, ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਨੇ 300 ਤੰਬੂ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਾਰਪੇਟ, 12 ਸੰਗੀਤਕ ਬੈਂਡ ਅਤੇ "ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੀਟ" ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ, ਅਤੇ 12,000 ਕੁਲੀਨ ਘੋੜਸਵਾਰ ਕਾਮਰਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਨ। ਤਾਹਮਾਸਪ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੰਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ, ਜੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੰਧਾਰ ਉਸ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।{{citation needed|date=July 2015}} == ਕੰਧਾਰ ਅਤੇ ਅੱਗੇ == {{Unreferenced section|date=May 2017}} [[File:‘Abd al-Samad. Akbar Presents a Painting to His Father Humayun. Mughal, probably Kabul, c. 1550–1556. Golestan Palace Library, Tehran.jpg|thumb|upright|ਬੱਚਾ ਅਕਬਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।]] ਇਸ ਫਾਰਸੀ ਸਫਾਵਿਦ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਤੋਂ ਕੰਧਾਰ ਲੈ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤਵੰਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਗਏ, "ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਇੱਜੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੂਜੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ"। ਕੰਧਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ, ਫਾਰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਲ ਪੁੱਤਰ, ਮੁਰਾਦ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਤਾਕਤਵਰ ਸਮਝਿਆ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੇ ਕਾਬੁਲ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ. ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ, ਸਾਬਕਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਪਾਸਾ ਬਦਲਿਆ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਫਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਫੌਜ ਬਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨਵੰਬਰ 1545 ਵਿੱਚ, ਹਮੀਦਾ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦਾਵਤ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਾਅਵਤ ਵੀ ਰੱਖੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਸੁੰਨਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।[[File:The Emperor Humayun Returning from a Journey Greets his Son.jpg|thumb|ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਕੋਲ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਸੀ, ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾੜੇ ਫੌਜੀ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਕੰਧਾਰ 'ਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਰਮੀ ਲਈ ਉਸਦੀ ਨੇਕਨਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। . ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਵਫ਼ਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਲੜਦਿਆਂ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਅਸਕਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਹੱਜ 'ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦਮਿਸ਼ਕ ਦੇ ਬਾਹਰ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1552 ਵਿੱਚ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਗਖਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਗਖੜ ਕਬਾਇਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਨ ਜੋ ਮੁਗਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸਹੁੰ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਖਰਾਂ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਆਦਮ ਨੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਮਾਯੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਹੱਜ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ 1557 ਵਿੱਚ ਅਰਬ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੱਕਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਹਾਲੀ == [[File:Humayun Receives the Head of Qaracha Khan.jpg|thumb|ਹੁਮਾਯੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਕਰਾਚਾ ਖਾਨ ਦਾ ਸਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।]] [[File:Humayun sitting.jpg|thumb|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਇੱਕ ਐਲਬਮ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।]] ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀ ਮੌਤ 1545 ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 1554 ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਮੌਤਾਂ ਨੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਸਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਮੌਕਾ ਸੀ।{{citation needed|date=May 2017}} ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਫਾਵਿਦ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸ਼ੀਆ ਧਰਮ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਮੇਰੇ ਰਾਜੇ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਰਫੀਜ਼ੀ ਹੈ... ਹਰ ਥਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਪਾਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਾਰ ਅਲੀ ਜਾਂ ਕਸ਼ਫੀ ਅਲੀ ਜਾਂ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੋਣ।"<ref>{{cite journal |url= https://www.jstor.org/stable/44141140 |title= LIBERTY AND RESTRAINT—A STUDY OF SHIAISM IN THE MUGIAL NOBILITY |page= 276 |author= Afzal Husain and Afzal Husan |journal= Proceedings of the Indian History Congress |year= 1981 |volume= 42 |jstor= 44141140 }}</ref> ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਘਾਰੀ, ਮਗਸੀ ਅਤੇ ਰਿੰਦ ਦੇ ਬਲੋਚ ਕਬੀਲੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਫੌਜੀ ਅਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਦਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਬੈਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। 22 ਜੂਨ 1555 ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਸਿਕੰਦਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਹਾਰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=2018-03-18 |title=Battles for India at Sirhind |url=https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/shooting-straight/battles-for-india-at-sirhind/ |access-date=2022-10-25 |website=Times of India Blog |language=en-US}}</ref> === ਖਾਨਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਬੰਧ === ਉਲਵਰ ਦਾ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{quote|ਬਾਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਹੁਮਾਯੂੰ, 1540 ਈ. ਵਿੱਚ ਪਠਾਨ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਬਾਅਦ 1545 ਈ: ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੇਵਾਤ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਝਿਰਕਾ ਵਿਖੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹਾਰ ਗਈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। 1552 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਠਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਸਰੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਬਾਬਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਨਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਬਾਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਹਸਨ ਖਾਨ ਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮੇਵਾਤੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |last=Powlett |first=P. W. |date=1878 |title=Gazetteer of Ulwur |url=https://archive.org/stream/gazetteerofulwur00powliala#page/8/mode/2up/search/bairam |location=London |publisher=Trübner & Co. |pages=7–8}}</ref>}} ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰੋਹਤਾਸ ਦਾ ਕਿਲਾ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੁਆਰਾ 1541-1543 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਗਖਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲੀ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਹਤਾਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ 12.5 ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਉਚਾਈ 18.28 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੈ। ਇਹ 4 ਕਿਮੀ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ 68 ਅਰਧ-ਗੋਲਾਕਾਰ ਬੁਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ, ਨੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚੇ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{citation needed|date=May 2017}} ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਸੂਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਖੁੱਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਡਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਫਸੀਆਂ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।{{citation needed|date=April 2018}} ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਫੌਜ ਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। 23 ਜੁਲਾਈ 1555 ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾ।{{citation needed|date=May 2017}} === ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਤੇ ਰਾਜ === [[File:Copper coin of Humayun, 944 A. H., Delhi.JPG|thumb|240px|ਹੁਮਾਯੂੰ ਦਾ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ]] ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਹੁਣ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹੜੱਪਣ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਈ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੇ ਜੋਤਿਸ਼-ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book |last=Prasad |first=Ishwari |author-link=Ishwari Prasad |year=1976 |title=The Life and Times of Humayun |url=https://books.google.com/books?id=-HxDAAAAYAAJ&q=Humayun |publisher=Central Book Depot}}</ref> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == [[File:Humayun Tomb, Delhi, from the entrance portal.jpg|thumb|ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]] 24 ਜਨਵਰੀ 1556 ਨੂੰ, ਹੁਮਾਯੂੰ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸ਼ੇਰ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਪੌੜੀਆਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁਅਜ਼ਿਨ ਨੇ ਅਜ਼ਾਨ (ਨਮਾਜ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼) ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੰਮਨ ਸੁਣਦੇ ਸਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਰਧਾ ਵਿੱਚ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦੇ ਸਨ। ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਆਪਣੇ ਚੋਗੇ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ, ਕਈ ਕਦਮ ਹੇਠਾਂ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੱਚੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book |last=Smith |first=Vincent Arthur |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1958 |orig-year=First published 1917 |title=Akbar: The Great Mogul 1542–1605 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.499248/page/n37/mode/1up |edition=2nd |publisher=[[S. Chand & Co.]] |pages=21–22}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣ ਕਿਲਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ, ਹੇਮੂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਹੇਮੂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਾਗ ਮਕਬਰਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਸਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਬੇਗਾ ਬੇਗਮ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=Takeo>{{cite web |last=Kamiya |first=Takeo |title=Humayun's Tomb in Delhi |url=http://www.kamit.jp/02_unesco/12_humayun/hum_eng.htm |publisher=[[UNESCO]] |access-date=12 July 2013}}</ref><ref name="Hum">{{harvnb|Banerji|1938|pp=97, 232}}</ref><ref>{{cite book |last=Burke |first=S. M. |title=Akbar, the Greatest Mogul |year=1989 |publisher=Munshiram Manoharlal Publishers |page=191 |oclc=243709755 |quote=The mausoleum which Haji Begum built at Delhi to shelter her late husband's mortal remains ... Another pleasing feature is the laying out of a large garden round the building.}}</ref><ref>{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Mughal world: Life in India's Last Golden Age |url=https://archive.org/details/mughalworldlifei00eral |url-access=limited |year=2007 |publisher=Penguin Books |page=[https://archive.org/details/mughalworldlifei00eral/page/n374 369] |isbn=978-0-14-310262-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Henderson |first=Carol E. |title=Culture and Customs of India |url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000hend |year=2002 |publisher=Greenwood Press |page=[https://archive.org/details/culturecustomsof0000hend/page/90 90] |isbn=978-0-313-30513-9 |quote=After Mughal emperor Humayan's death in 1556, his wife, Hajji Begum, assembled a team of architects and builders to create a grand tomb in Delhi. She placed the tomb in a grid with a garden. This setting became a signature of Mughal architecture and is most perfectly realized in the Taj Mahal.}}</ref><ref name=mau>{{cite news |title=Mausoleum that Humayun never built |url=https://www.thehindu.com/thehindu/mp/2003/04/28/stories/2003042800730200.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20030708165811/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2003/04/28/stories/2003042800730200.htm |url-status=dead |archive-date=8 July 2003 |access-date=31 January 2013 |newspaper=[[The Hindu]]|date=28 April 2003}}</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਆ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਮ (ਜਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ-ਨਾਮਾ), ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਹਵਾਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਜਮਾਹ ਕਰਦਮ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਬਿੰਤ ਬਾਬਰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਅੰਮਾ ਅਕਬਰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ।<ref>[http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00litlinks/gulbadan/index.html The Humayun Namah, by Gulbadan Begam, a study site by Deanna Ramsay<!-- Bot generated title -->]</ref> ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਸਧਾਰਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੋਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਜੀਵਨੀਆਂ (ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਬਾਬਰਨਾਮਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅਕਬਰਨਾਮਾ) ਦੇ ਉਲਟ ਕੋਈ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਖਰਾਬ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਧੂਰੀ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। 1860 ਐਨੇਟ ਬੇਵਰਿਜ ਨੇ 1901 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ,<ref name="Beveridge2">{{cite book |last1=Begam |first1=Gulbaden |editor1-last=Beveridge |editor1-first=Annette Susannah |title=The history of Humāyūn (Humāyūn-nāma) |date=1902 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |url=https://archive.org/details/historyhumynhum00bevegoog |access-date=14 December 2017}}</ref> ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਰਨ 2000 ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>Bengali: trans by Pradosh Chattopadhyay, 2006, pub. Chirayata Prokashan, {{ISBN|81-85696-66-7}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] iodpp5bi4mtd5b5m5h10ru0bjd3dvl7 0 71349 843704 830253 2026-07-30T04:33:01Z Kuldeepburjbhalaike 18176 removed duplicate image 843704 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ | background = ਸੋਲੋ_ਗਾਇਕ | image = Padam Shree Hans Raj Hans.jpg | landscape = no | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1964|04|09}} | religion = [[ਸਿੱਖੀ]] | caption = ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਬੇਟੇ [[ਯੁਵਰਾਜ ਹੰਸ]] ਦੇ ਨਾਲ | origin = ਸ਼ਾਫ਼ੀਪੁਰ, [[ਜਲੰਧਰ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | years_active = 1983–ਵਰਤਮਾਨ | website = [http://www.hansrajhans.org/ www.hansrajhans.org] }} [[ਤਸਵੀਰ:Hans Raj Hans Ji.jpg|thumb|ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ 2026 ਵਿੱਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Hans Raj Hans1.jpg|thumb|ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ 2026 ਵਿੱਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Hans Raj Hans 20026.jpg|thumb|ਹਸ ਰਾਜ ਹੰਸ 2026 ਵਿੱਚ]] '''ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ''' ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀਆ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋ ਲੋਕ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਹੁਣ ਉਹਨਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਅਸੈਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਜੋ ਪਦਮ-ਸ਼੍ਰੀ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।<ref name="Padma Awards">{{cite web | url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | title=Padma Awards | publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India | date=2015 | accessdate=21 July 2015 | archive-date=15 ਨਵੰਬਰ 2014 | archive-url=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | dead-url=yes }}</ref> ਇਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਚ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਫ਼ੀਪੁਰ, ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਹ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਐਲਬਮ 'ਇੰਡੀਪੋਪ'ਰੀਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾ ਨੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੁਸਰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਫਿਲਮ [[ਕੱਚੇ ਧਾਗੇ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/music-reviews/Patiala-House/articleshow/7302466.cms |work=The Times of India |title=Patiala House |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110122082051/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/music-reviews/Patiala-House/articleshow/7302466.cms |archivedate=22 ਜਨਵਰੀ 2011 |access-date=18 ਜਨਵਰੀ 2016 }}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਫ਼ੀਪੁਰ ਨੇੜੇ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ ਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਰਸ਼ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਿਰਜਨ ਕੌਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹਨਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਗੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਫਿਰ ਵੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਹਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੁਵਕ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਤਣ ਕਰਕੇ ਹੋਈ। ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਹੁਨਰ ਲੈ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਭਾਂਵੇ ਕੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸੜਕ ਤੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਰੋਜ ਉਹਨਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ [[ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ]] ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਸੀ। ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਉਸਤਾਦ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਹਕੋਟੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸਨ ਜਿਨਾ ਤੋ ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਨੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਸਮੇਂ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਸਤਾਦ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਹਕੋਟੀ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ [[ਸੂਫ਼ੀ ਗਾਇਕ]] ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਨੇ ਵੀ ਸੂਫੀਆਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਹਨਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਨਾਮ 'ਹੰਸ'(ਇਕ [[ਪੰਛੀ]]) ਉਹਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਭਰੀ ਗਾਇਕੀ ਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਤੋ ਭਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿਤਾ। ਉਹਨਾ ਨੇ ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 'ਹੰਸ' ਪੰਛੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ==ਕੈਰੀਅਰ== ===ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ=== ਹੰਸ ਰਾਜ ਹੰਸ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਚ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਚਰਨਜੀਤ ਔਜਲਾ ਤੋ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਦੋ ਹੀ ਉਹਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ,ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।]<ref>[http://www.hindustantimes.com/If-one-thing-falls-in-place-/Article1-653162.aspx If one thing falls in place...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110126011100/http://www.hindustantimes.com/If-one-thing-falls-in-place-/Article1-653162.aspx |date=2011-01-26 }}. Hindustan Times (21 January 2011). Retrieved on 19 April 2013.</ref> ਉਹਨਾ ਨੇ ਫਿਲਮਾਂ ਚ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਐਲਬਮ 'ਇੰਡੀਪੋਪ' ਰੀਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਸੰਗੀਤਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਫਿਲਮ 'ਕੱਚੇ ਧਾਗੇ' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web|url=http://www.symphonyhall.co.uk/press_office.asp?id=38|title=Symphony Hall, Birmingham:Press Office|accessdate=5 October 2006}}</ref> ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀਸੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਸੈਨ ਜੋਸੇ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੇਸਰ ਵਜੋ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{cite news|title=Melody is out, noise is in, says Hans Raj Hans|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-29/chandigarh/27196682_1_hans-raj-hans-cadets-sufi-singer|work=The Times of India|access-date=2016-01-18|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029001659/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-29/chandigarh/27196682_1_hans-raj-hans-cadets-sufi-singer|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-29/chandigarh/27196682_1_hans-raj-hans-cadets-sufi-singer |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-01-18 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029001659/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-06-29/chandigarh/27196682_1_hans-raj-hans-cadets-sufi-singer |url-status=dead }}</ref> ===ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ=== ਉਹ 16 ਮਈ 2009 ਨੂੰ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਲੋਂ [[ਜਲੰਧਰ]],[[ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸੀਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 'ਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।<ref>{{cite web |url= http://www.business-standard.com/article/economy-policy/punjabi-singer-hans-raj-hans-in-ls-battle-from-jalandhar-109042700181_1.html |title=Punjabi singer Hans Raj Hans in LS battle from Jalandhar |work=business-standard.com |accessdate=22 April 2012}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ]] bmptht0kevde413jwl4j1wj8npbaad3 0 71567 843580 536108 2026-07-29T23:42:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843580 wikitext text/x-wiki {{Violence against women}} '''ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ''' ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਮਾਈ|ਮੁਖਤਾਰਾਂ ਬੀਬੀ]] ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Laird"/><ref name=Khan>{{cite news|last=Khan|first=Aamer Ahmed|title=Pakistan's real problem with rape|newspaper=BBC|date=8 September 2005}}</ref> [[ਵਾਰ ਅਗੈਂਸਟ ਰੇਪ]] ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਇਹਨਾਂ ਬਲਾਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਵਰਤੀ ਗਈ।<ref name=Karim>{{cite book|last=Karim|first=Farhad|title=Contemporary Forms of Slavery in Pakistan|url=https://archive.org/details/contemporaryform0000unse|year=1996|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1564321541|page=[https://archive.org/details/contemporaryform0000unse/page/72 72]}}</ref> ਪ੍ਰੋ.ਸ਼ਾਹਾਲਾ ਹਾਏਰੀ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਉੱਪਰ ਸੱਟਡੀ ਅਨੁਸਾਰ,ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ "ਅਕਸਰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੰਦੇ ਹਨ"।<ref>http://www.dawn.com/news/1175081/lahore-gets-first-women-only-auto-rickshaw-to-beat-male-pests</ref><ref name="Haeri">{{cite book|last=Haeri|first=Shahla|title=No Shame for the Sun: Lives of Professional Pakistani Women|year=2002|publisher=Syracuse University Press|isbn=978-0815629603|edition=1st|page=163|url=http://books.google.com/books?id=KsVnV_IUNnAC&printsec=frontcover&dq=Haeri,+No+Shame+for+the+Sun&hl=en&src=bmrr&sa=X&ei=-ZTsT-6rJeHk2AW3ncCpAQ&ved=0CDcQ6AEwAA#v=onepage&q=institutionalized%20and%20has%20the%20tacit&f=false}}</ref> ==ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ== 2000ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਸਰੀਰਕ ਸੋਸ਼ਣ]] ਖਿਲਾਫ਼ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਕੇ ਸਹਿੰਦੀਆਂ ਆ ਹਨ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਤ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref name="Afsaruddin" /> [[ਹਿਊਮਨ ਰਾਇਟ ਕਮਿਸ਼ਿਨ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ 2009 ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 46% ਔਰਤਾਂ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="Nosheen Schellmann" /> ==ਹਵਾਲੇ== 4ubwkhdd6oj9kfa3j83rfuqtqh4m2xl 0 72020 843473 835709 2026-07-29T21:46:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843473 wikitext text/x-wiki [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] ਇੱਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]], ਜਿਸਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ '''c''' ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਸਪੇਸ]] ਅਤੇ [[ਵਕਤ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ [[ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਸਮਾਨ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਅਯੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਦਲਵੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, [[ਰਿੱਫਰੈਕਟਿਵ ਇੰਡੈਕਸ]] (ਪਰਿਵਰਤਿਕ ਸੂਚਕਾਂਕ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ [[ਕੰਡੈਨਸਡ ਮੈਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਮਾਧਿਅਮ]] ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਤੇ ਧੀਮਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਜਾਏ [[ਪੁਲਾੜ]] ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਭੌਤਿਕੀ ਕੌਂਸਟੈਂਟ|ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਮਿਆਰੀ ਇਕਾਈ]] (SI) ਵਿੱਚ 299792458 [[ਮੀਟਰ]]/[[ਸਕਿੰਟ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਵੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ [[ਮੀਟਰ]] ਅਤੇ [[ਸਕਿੰਟ|ਸਕਿੰਟਾਂ]] ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਨੂੰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼]] ਥਿਊਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 1911<ref>{{cite journal|author=A. Einstein|title = Über den Einfluß der Schwerkraft auf die Ausbreitung des Lichtes| journal = Annalen der Physik|year = 1911|volume = 35|pages = 898–906 |url=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1911_35_898-908.pdf|doi=10.1002/andp.19113401005|bibcode = 1911AnP...340..898E }}</ref> ਵਿੱਚ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੁਆਰਾ, 1957 ਵਿੱਚ [[ਰੌਬਰਟ ਡਿਕੀ]] ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਈ ਖੋਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਬਾਰੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਸਥਾਪਿਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ, ਇਸਲਈ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] ਥਿਊਰੀਆਂ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ==1911 ਵਿੱਚ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਯਤਨ== ਜਦੋਂਕਿ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1907 <ref>{{cite journal | author = Albert Einstein | journal = Jahrbuch für Radioaktivität und Elektronik | year = 1907 | volume = 4 | pages = 411–462 }}</ref> ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਸਨੇ 1911 ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪੁਨਰ-ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਕਿਸੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ <math> c = \nu \lambda </math> [[ਸਮੀਕਰਨ]] ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]] <math> \lambda </math>, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਧੀਮੀ ਸਪੀਡ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ ਘੜੀਆਂ ਧੀਮੀਆਂ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਬੰਧਤ [[ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ]]ਆਂ <math> \nu </math> ਇਸ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: : <math> \nu_1 = \nu_2 \left(1+\frac{GM}{r c^2}\right). </math> [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ (ਪੰਨਾ 906-907) ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: <!--ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਇਸ ਉਰਿਜਨਲ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪੈਰਾਗ੍ਰਾਫ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ--> "Aus dem soeben bewiesenen Satze, daß die Lichtgeschwindigkeit im Schwerefelde eine Funktion des Ortes ist, läßt sich leicht mittels des Huygensschen Prinzipes schließen, daß quer zum Schwerefeld sich fortpflanzende Lichtstrahlen eine Krümmung erfahren müssen." ("ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ, ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] [[ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ [[ਹੂਈਜਨ-ਫ੍ਰੈਸਨਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|ਹੂਈਜਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ]] ਤੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ]] ਤੋਂ ਸਮਕੋਣ ਉੱਤੇ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀਆਂ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਹੀ [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।) 1912 <ref>{{cite journal|author=A. Einstein|title = Lichtgeschwindigkeit und Statik des Gravitationsfeldes| journal = Annalen der Physik|year = 1912|volume = 38|pages = 355–369 |url=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1912_38_355-369.pdf|doi=10.1002/andp.19123430704|bibcode = 1912AnP...343..355E }}</ref>ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਗਲੇ ਪਰਚੇ ਅੰਦਰ, ਉਸਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ: <!--ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲੀ ਇਸ ਉਰਿਜਨਲ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪੈਰਾਗ੍ਰਾਫ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ--> “Das Prinzip der Konstanz der Lichtgeschwindigkeit kann nur insofern aufrechterhalten werden, als man sich auf für Raum-Zeitliche-Gebiete mit konstantem Gravitationspotential beschränkt.“ (“[[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਦੀ [[ਸਥਿਰਤਾ]] ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੁਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਥਿਰ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਮੀਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।) ਫੇਰ ਵੀ, [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ [[ਸੂਰਜ]] ਉੱਤੇ “ਲੱਗਪਗ ਇੱਕ ਆਰਕ-ਸਕਿੰਟ” ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਡਿੱਫਲੈਕਸ਼ਨ (ਝੁਕਾਓ) ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਉਸਦੀ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਹੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਸਿਰਫ ਅੱਧਾ ਮੁੱਲ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂਕਿ 1919 ਵਿੱਚ ਐਡਿੰਗਟਨ ਦੁਆਰਾ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਪਣੀ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ ਪਰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ 1915 ਵਿੱਚ ਅਪਣੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ, 107 ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਪਣੀ ਕਿਤਾਬ<ref>{{cite book|last1=Einstein|first1=Albert|title=The Meaning of Relativity|date=1953|edition=5th}}</ref> ਦੇ 5 ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਾਦ ਦੇ ਕਈ ਪੈਰਾਗ੍ਰਾਫਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ। 1911 ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਨੂੰ ਹੀ [[ਬਦਲਣਯੋਗ]] ([[ਵੇਰੀਏਬਲ]]) ਮੰਨਿਆ ਸੀ।, ਜਦੋਂਕਿ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਦਰਭ ਅਧੀਨ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਤ ਦੋਵੇਂ ਨਾਪ ਹੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੁੰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। [[ਪੀਟਰ ਬਰਗਮਾੱਨ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਗਿਆਨਿਕ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ [[ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ]] ਵਰਗੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਹਿਮਤ ਰਹੇ ਹਨ। ==1905 ਤੋਂ 1915 ਤੱਕ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ== [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] 1905 ਅਤੇ 1915 ਦਰਮਿਆਨ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਕਈ ਵਰਜ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉਦੋਂ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, <ref>{{cite book|last1=Einstein|first1=Albert|title=Relativity - The Special And The General Theory|url=https://archive.org/details/relativityspecia00eins_0|date=1961|publisher=Bonanza|location=New York|isbn=0-517-029618|page=[https://archive.org/details/relativityspecia00eins_0/page/76 76]|edition=15th reprint from 1952}}</ref> ਪਰ ਕਿਸੇ ਬਦਲਦੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਨੂੰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਸੇ ਪੁਸਤਕ ਅੰਦਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਢਾਂਚੇ (ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮ) ਅੰਦਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Einstein|first1=Albert|title=Relativity - The Special And The General Theory|url=https://archive.org/details/relativityspecia00eins_0|date=1961|publisher=Bonanza|location=New York|isbn=0-517-029618|page=[https://archive.org/details/relativityspecia00eins_0/page/145 145]|edition=15th reprint from 1952}}</ref> ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਪਾਠਕ ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ<ref>{{cite book|last1=Einstein|first1=Albert|title=The Meaning of Relativity|url=https://archive.org/details/meaningofrelati00eins|date=1984|publisher=Barns & Noble|location=New York|isbn=1-56731-136-9|page=[https://archive.org/details/meaningofrelati00eins/page/93 93]|edition=5th reprint from 1953}}</ref> ਦੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ]ਅਲਫਾ (α) ਦਾ ਇੱਕ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਸਮੀਕਰਨ 107 ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟਡ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿੱਫਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਫੰਕਸ਼ਨ]] (ਇੱਕ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਿੰਨ ਵਿੱਚ [[ਡੀਨੋਮੀਨੇਟਰ]] (ਹਰ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ (ਕਿਸੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਤਰਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਣਯੋਗ [[ਸਕੇਲਰ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] (L) ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੁਆਰਾ ਵੰਡ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਇਸਲਈ ਕਿਸੇ ਬਦਲਣਯੋਗ [[ਸਕੇਲਰ]] [[ਸਪੀਡ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]] ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਅੰਦਰ L = c/c<sub>o</sub> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ c<sub>o</sub> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਫਲੈਟ [[ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ [[ਸਪੀਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <big>α=<big>∫</big><sup>+∞</sup><sub>-∞</sub>(1/L)(∂L/∂x<sub>1</sub>) dx<sub>3</sub></big> [[ਪੀਟਰ ਬਰਗਮਾੱਨ]] [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ ਸਮਰੱਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਅਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ <ref>{{cite book|last1=Bergmann|first1=Peter|title=Introduction to the Theory of Relativity|url=https://archive.org/details/introductiontoth00berg|date=1976|publisher=Dover|location=New York|isbn=0-486-63282-2|page=[https://archive.org/details/introductiontoth00berg/page/221 221]|edition=1st reprint from 1942}}</ref> ਤੋਂ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ। 1968 ਵਿੱਚ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਬਰਗਮਾੱਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ <ref>{{cite book|last1=Bergmann|first1=Peter|title=The Riddle of Gravitation|url=https://archive.org/details/riddleofgravitat0000berg_w0i1|date=1992|publisher=Dover|location=New York|isbn=0-486-27378-4|page=[https://archive.org/details/riddleofgravitat0000berg_w0i1/page/66 66]|edition=1st reprint from 1968}}</ref> ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿ ਵੈਕਟਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਪੀਡ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀ। ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਲਾਹ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਰਗਮਾੱਨ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਪੀਡ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਵੈਂਟ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। <ref>{{cite book|last1=Bergmann|first1=Peter|title=The Riddle of Gravitation|url=https://archive.org/details/riddleofgravitat0000berg_w0i1|date=1992|publisher=Dover|location=New York|isbn=0-486-27378-4|page=[https://archive.org/details/riddleofgravitat0000berg_w0i1/page/94 94]|edition=1st reprint from 1968}}</ref> [[ਮੈਕਸ ਬੌਰਨ]] ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਅਤੇ 1920 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ 1923 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਪੀਡ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ <ref>{{cite book|last1=Born|first1=Max|title=Einstein’s Theory of Relativity|url=https://archive.org/details/einsteinstheoryo0000born_m4g4|date=1965|publisher=Dover|location=New York|isbn=0-486-60769-0|page=[https://archive.org/details/einsteinstheoryo0000born_m4g4/page/357 357]|edition=1st reprint from 1923}}</ref> ਅੰਦਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਅਪਣੇ ਭਾਵ ਬਾਬਤ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਛੱਢੇ ਹੋਏ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਗਰੈਵਿਟੀ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ( -g<sub>44</sub>/g<sub>11</sub> ) [[ਵਰਗਮੂਲ]] ([[ਸਕੁਏਅਰ ਰੂਟ]]) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕੀਤਾ। [[ਰਿਚਰਡ ਟੋਲਮਨ]] ਵੀ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ dr/dt ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਰੇਡੀਅਲ ਸਪੀਡ]] ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕੀਤਾ: <ref>{{cite book|last1=Tolman|first1=Richard|title=Relativity Cosmology and Thermodynamics|date=1958|publisher=Oxford|location=Oxford UK|page=212|edition=1st reprint from 1934}}</ref> <big>dr/dt = ( 1- 2m/r)</big> ਜਿੱਥੇ m ਦਾ ਅਰਥ MG/c<sup>2</sup> ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਕਾਈਆਂ (ਯੂਨਿਟਾਂ) ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ c<sub>o</sub> ਰਹੇ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ, ਬੌਰਨ, ਅਤੇ ਟੋਲਮਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪੀਟਰ ਬਰਗਮਾੱਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ==ਡਿਕੇ ਦਾ 1957 ਦਾ ਯਤਨ ਅਤੇ ਮੈਕ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ== 1957 ਵਿੱਚ [[ਰੌਬਰਟ ਡਿਕੇ]] ਨੇ ਗਰੈਵਿਟੀ <ref name="Dicke">{{cite journal|author=R. Dicke|title=Gravitation without a Principle of Equivalence|doi=10.1103/RevModPhys.29.363|journal= Reviews of Modern Physics|year=1957|volume = 29|pages=363–376|bibcode=1957RvMP...29..363D}}</ref> ਦੀ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] ਥਿਊਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ। ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਡਿਕੇ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਹੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਵੇਵਲੈਂਥਾਂ ਵੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ <math> c = \nu \lambda </math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਨੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਦਿੱਗਣੇ ਮੁੱਲ ਜਿੰਨੀ c ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ। ਡਿਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆ [[ਰਿਫ੍ਰੈਕਟਿਵ ਸੂਚਕਾਂਕ]] ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਝੁਕਾਔ ਵਾਸਤੇ ਨਿਰੀਖਤ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ: <math> n= \frac{c}{c_0} = 1+\frac{2 GM}{r c^2} </math> (eqn.5) [[ਮੈਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ, ਡਿਕੇ ਨੇ ਸੁਝਾਓ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਜਦੋਂਕਿ ਸਮੀਕਰਨ 5 ਵਿੱਚ ਰਕਮ ਦਾ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ, 1, “ਅਪਣੀ ਜੜ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ”। ਕਿਸੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਪੁੰਜ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ [[ਰਿੱਫ੍ਰੈਕਟਿਵ ਸੂਚਕਾਂਕ]] ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਡਿਕੇ ਨੇ ਅਜਿਹੀ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਿੱਥੇ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ c ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਹੱਬਲ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ]] <ref name="Dicke"/> ਦੀ ਇੱਕ ਬਦਲਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਪੰਨਾ 374)। ਡਿਕੇ ਦੀ ਥਿਊਰੀ c= 299792458 m/s ਵਾਲੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਇਕਾਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਕਤ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ [[ਸੈਕੰਡ]] ਅਤੇ [[ਮੀਟਰ]] ਇਸਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਡਿਕ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਯਤਨ== ਹਾਲਾਂਕਿ ਡਿਕੇ ਦੇ ਯਤਨ ਨੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਫੇਰ ਵੀ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਸਪੇਸ ਵਿਵਰਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਵਿੱਲ <ref>{{cite book|author=C.M. Will |title=Theory and Experiment in Gravitational Physics|publisher=Cambridge University Press|year=1995|page=144}}</ref>, ਸਮੀਕਰਨ 6.14, 6.15, ਜਾਂ ਵੇਨਬਰਗ <ref>{{cite book|author=S. Weinberg |title=Gravitation and Cosmology|url=https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0 |publisher=Wiley| year=1972|location=London |page=[https://archive.org/details/gravitationcosmo00stev_0/page/222 222]}}</ref>, ਸਮੀਕਰਨ 9.2.5 ((<math> \phi </math>, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ &nbsp;&minus;''GM''/''r'' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ): “ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਸਪੀਡ … <math> |u| = 1+2 \phi +O(v^3)</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਮਾਡਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] <ref>{{cite journal|author=J. Broekaert |title =A Spatially-VSL Gravity Model with 1-PN Limit of GRT|journal=Foundations of Physics|year = 2008| volume = 38| pages=409–435|arxiv=gr-qc/0405015|doi=10.1007/s10701-008-9210-8|bibcode = 2008FoPh...38..409B }}</ref> ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਤ ਟੈਸਟਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉੱਚ-ਵਿਵਸਥ ਟੈਸਟਾਂ <ref>{{cite journal|author=K. Krogh |title=Gravitation Without Curved Space-time|year = 1999| arxiv=astro-ph/9910325|bibcode = 1999astro.ph.10325K }}</ref> ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਮਾਡਲ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ <ref>{{cite journal|author=M. Arminjon |title = Space Isotropy and Weak Equivalence Principle in a Scalar Theory of Gravity| journal = Brazilian Journal of Physics |arxiv=gr-qc/0412085|year = 2006|volume = 36|pages = 177–189| doi = 10.1590/S0103-97332006000200010|bibcode = 2006BrJPh..36..177A }}</ref> ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ [[ਡੀਰਾਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖਿਆ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] <ref>{{cite journal|author=A. Unzicker |title=A look at the abandoned contributions to cosmology of Dirac, Sciama, and Dicke|journal=Annalen der Physik| year = 2009|volume=521|pages=57–70| arxiv=0708.3518|doi=10.1002/andp.200810335|bibcode = 2009AnP...521...57U }}</ref> ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਜੋੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਕੌਸਮਿਕ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜੋਕੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਥਿਊਰੀਆਂ== [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ [[ਜੀਨ-ਪੀਅਰੇ ਪੇਟਿਟ]] ਦੁਆਰਾ 1988 <ref>{{cite journal |title= An interpretation of cosmological model with variable light velocity |author= J.P. Petit |journal= Mod. Phys. Lett. A |volume= 3 |issue= 16 |year= 1988 |pages= 1527&ndash;1532 |doi= 10.1142/S0217732388001823 |bibcode= 1988MPLA....3.1527P |url= http://www.bigravitytheory.com/pdf/modern_physics_letters_a1.pdf |access-date= 2016-02-01 |archive-date= 2015-02-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150203223151/http://bigravitytheory.com/pdf/modern_physics_letters_a1.pdf |dead-url= yes }}</ref><ref>{{Cite journal |title= Cosmological model with variable light velocity: the interpretation of red shifts |author= J.P. Petit |journal= Mod. Phys. Lett. A |volume= 3 |issue= 18 |year= 1988 |pages= 1733&ndash;1744 |doi= 10.1142/S0217732388002099 |bibcode= 1988MPLA....3.1733P |url= http://www.bigravitytheory.com/pdf/modern_physics_letters_a2.pdf |access-date= 2016-02-01 |archive-date= 2014-07-18 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140718123926/http://bigravitytheory.com/pdf/modern_physics_letters_a2.pdf |dead-url= yes }}</ref><ref>{{cite journal |title= Gauge cosmological model with variable light velocity. Comparizon with QSO observational data |author= J.P. Petit, M. Viton |journal= Mod. Phys. Lett. A |volume= 4 |issue= 23 |year= 1989 |pages= 2201&ndash;2210 |doi= 10.1142/S0217732389002471 |bibcode= 1989MPLA....4.2201P |url= http://www.bigravitytheory.com/pdf/modern_physics_letters_a3.pdf |access-date= 2016-02-01 |archive-date= 2015-02-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150204010624/http://bigravitytheory.com/pdf/modern_physics_letters_a3.pdf |dead-url= yes }}</ref><ref>{{cite journal |title= Scale invariant cosmology |author= P. Midy, J.P. Petit |journal= Int. J. Mod. Phys. D |issue= 8 |year= 1989 |pages= 271&ndash;280 |url= http://www.bigravitytheory.com/pdf/scale_inv.pdf |access-date= 2016-02-01 |archive-date= 2014-07-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140717164810/http://bigravitytheory.com/pdf/scale_inv.pdf |dead-url= yes }}</ref> ਵਿੱਚ, [[ਜੌਹਨ ਮੋੱਫਟ]] ਦੁਆਰਾ 1992 <ref> {{cite journal | title= Superluminary Universe: A Possible Solution to the Initial Value Problem in Cosmology | author= J. Moffat | journal= Int. J. Mod. Phys. D |volume= 2 |issue= 3 |year=1993 | pages=351&ndash;366 | doi= 10.1142/S0218271893000246 |arxiv = gr-qc/9211020 |bibcode = 1993IJMPD...2..351M }}</ref> ਵਿੱਚ, ਅਤੇ [[ਆਂਦ੍ਰੇਸ ਅਲਬ੍ਰੈਚਟ]] ਤੇ [[ਜੋਆਓ ਮਅਗਿਓਇਜੋ]] ਦੀ ਇੱਕ ਦੋ –ਮੈਂਬਰੀ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ 1998 <ref> {{cite journal |author= J.D. Barrow |title= Cosmologies with varying light-speed |year= 1998 |doi= 10.1103/PhysRevD.59.043515 |journal= Physical Review D |volume= 59 |issue= 4 |arxiv=astro-ph/9811022|bibcode = 1999PhRvD..59d3515B }}</ref><ref> {{cite journal |title= A time varying speed of light as a solution to cosmological puzzles |author= A. Albrecht, J. Magueijo |journal= Phys. Rev. |volume= D59 |pages= 043516 |year= 1999 |arxiv=astro-ph/9811018|bibcode = 1999PhRvD..59d3516A |doi = 10.1103/PhysRevD.59.043516 }}</ref><ref name="local"> {{cite journal |author= J. Magueijo |title= Covariant and locally Lorentz-invariant varying speed of light theories |journal=Phys. Rev. |volume= D62 |year= 2000 |pages= 103521 |arxiv=gr-qc/0007036|bibcode = 2000PhRvD..62j3521M |doi = 10.1103/PhysRevD.62.103521 }}</ref><ref> {{cite journal |author= J. Magueijo |title= Stars and black holes in varying speed of light theories |journal= Phys. Rev. |volume= D63 |year= 2001 |pages= 043502 |arxiv=astro-ph/0010591|bibcode = 2001PhRvD..63d3502M |doi = 10.1103/PhysRevD.63.043502 }}</ref><ref> {{cite journal |author= J. Magueijo |title= New varying speed of light theories |journal= Rept. Prog. Phys. |volume= 66 |year= 2003 |issue= 11 |pages= 2025 |doi= 10.1088/0034-4885/66/11/R04 |arxiv = astro-ph/0305457 |bibcode = 2003RPPh...66.2025M }}</ref><ref> {{cite book |title= Faster Than the Speed of Light: The Story of a Scientific Speculation |url= https://archive.org/details/fasterthanspeedo00magu |author= J. Magueijo |publisher= Perseus Books Group |location= Massachusetts |year= 2003 |isbn= 0-7382-0525-7}}</ref> ਵਿੱਚ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ [[ਹੌਰਿਜ਼ਮ ਸਮੱਸਿਆ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਇਨਫਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਦਲਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਮਾਡਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{cite arXiv |author= J. Casado |title= A Simple Cosmological Model with Decreasing Light Speed |journal= |volume= |year= 2003 |pages= |doi= |eprint=astro-ph/0310178 |class= astro-ph}}</ref> ਪੇਟਿਟ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਮਾਡਲ ਅੰਦਰ, c ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਤ [[ਪੈਮਾਨਾ ਕਾਰਕ]] ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕ|ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ]] ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਨਾਪ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੌਰਾਨ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ। [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਫੀਲਡ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]], [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਵਿੱਚ '''c''' ਅਤੇ '''G''' ਦੀਆਂ ਅਸਾਨ ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਥਿਰ (ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਡਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਹੌਰਿਜ਼ਨ '''R''' ਵਾਂਗ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਪੈਮਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵ-ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਇੱਕਸਾਰਤਾ (ਹੋਮੋਜੀਨੀਅਟੀ) ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਆਂਕੜੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉੱਚ [[ਊਰਜਾ ਘਣਤਾ]] ਪ੍ਰਤਿ ਸਥਿਰਾਂਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਓ ਤੇ ਪਾਬੰਧੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਨ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ]] ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕ (ਗਣਿਤ)]] ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ-ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਾਲ ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਕਨਫਰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਧਰਾ]] ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{cite conference |title= Twin matter against dark matter |author= J.P. Petit, P. Midy, F. Landsheat |conference= Int. Conf. on Astr. & Cosm |booktitle= "Where is the matter?" (See sections '''14''' and '''15''' pp. 21&ndash;26) |year= 2001 |url= http://www.bigravitytheory.com/pdf/where_is_the_matter_2001.pdf |access-date= 2016-02-01 |archive-date= 2015-02-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150204024619/http://bigravitytheory.com/pdf/where_is_the_matter_2001.pdf |dead-url= yes }}</ref><ref> {{cite arXiv |title= Bigravity: a bimetric model of the Universe with variable constants, including VSL (variable speed of light) |author= J.P Petit, G. d'Agostini |year = 2007 |eprint=0803.1362 |class= physics.gen-ph}}</ref> ਮੋਫੱਟ ਅਤੇ ਅਲਬ੍ਰੇਚਟ-ਮੈਗਿਉਜੋ ਤੋਂ ਆਇਆ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ 60 ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਫੈਲ ਰਹੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਕੋਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੇਲਵੇ ਪਰਸਪਰ ਮੇਲਜੋਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਸੀ। ਸੁਰਬੱਧ-ਬਣਤਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਹੌਰਿਜ਼ਨ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਇ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਤਬਦੀਲੀ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੀ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਬਣਤਰ]] ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਬਦਲ ਕੇ ਜਾਂ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਗਰੈਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ <ref>{{cite journal |title= Dynamical Mechanism for Varying Light Velocity as a Solution to Cosmological Problems |author= M. A. Clayton, J. W. Moffat |journal= Phys. Lett. |volume= B460 |year= 1999 |pages= 263–270 |arxiv=astro-ph/9812481|bibcode = 1999PhLB..460..263C |doi = 10.1016/S0370-2693(99)00774-1 }}</ref><ref> {{cite journal |title= Geometrodynamics of variable-speed-of-light cosmologies |author= B.A. Bassett, S. Liberati, C. Molina-Paris, M. Visser |journal= Phys. Rev. |volume= D62 |year= 2000 |pages= 103518 |arxiv=astro-ph/0001441|bibcode = 2000PhRvD..62j3518B |doi = 10.1103/PhysRevD.62.103518 }}</ref> [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਦੀਆਂ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾ c ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਅਜੋਕੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਸਥਾਨਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਸਥਰਿਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="local"/> ==ਹੋਰ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਮੌਜੂਦਗੀਆਂ== ===ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ=== [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ]] ਵੀ ਥੋੜੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੁੱਝ ਵੀ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼]] ਗਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ (ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਦੇਖੋ) ਕਿਸੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵਕਤ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਬਦਲਣ ਵਰਗਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਸੰਖਿਆ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ ਜਿਵੇਂ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਸਚਰ ਕੌਂਸਟੈਂਟ|ਸੁਰਬੱਧ ਰਚਨਾ ਸਥਿਰਾਂਕ]]), [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਿਵਾਦਾਗ੍ਰਸਤ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ===ਬਦਲਦੀ ਫੋਟੌਨ ਸਪੀਡ=== [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰਸ]] ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ [[ਫੋਟੌਨ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਕਣ ਪੁੰਜਹੀਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਪ੍ਰੋਕਾ ਐਕਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ ਕ੍ਰਿਆ ਇੱਕ ਪੁੰਜਯੁਕਤ <ref>{{cite book |author=J. D. Jackson |title=Classical Electrodynamics |year=1998 |publisher=Wiley |edition=3rd}}</ref> ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਫੋਟੌਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਅੱਤ ਹਲਕਾ ਹੋਵੇ ਪਰ [[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ]] ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਪੁੰਜ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਫੋਟੌਨ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਪੀਡ ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, [[ਫੋਟੌਨ]] ਦਾ [[ਪੁੰਜ]] [[ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ|ਗੇਜ ਸਥਿਰਤਾ]] ਜਾਂ [[ਪੁਨਰ-ਮਾਨਕੀਕਰਨ-ਯੋਗਤਾ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਲਸੋਨੀਅਨ [[ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਫੋਟੌਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਹਿਗਜ਼ ਮਕੈਨਿਜ਼ਮ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਕਾ ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਵਿਭਿੰਨ ਨਿਰੀਖਣਾਂ/ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਤੀਜਨ ਹੱਦਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ [[ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। <ref name="adel">{{cite journal|author1=Eric Adelberger|author2=Gia Dvali|author3=Andrei Gruzinov|title=Photon Mass Bound Destroyed by Vortices|doi=10.1103/PhysRevLett.98.010402|year=2007|journal=Physical Review Letters|volume=98|issue=2|arxiv=hep-ph/0306245|bibcode = 2007PhRvL..98a0402A|pmid=17358459|pages=010402}}</ref> ===ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ c=== {{Main|ਪ੍ਰਸਾਰਕ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਸਬੰਧ]] ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੋਟੌਨ ਘੱਟ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰ ਸਲਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰੀ ਦੀ [[ਫੇਨਮੈਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਵਰਚੁਅਲ ਪਾਰਟੀਕਲ|ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ]] ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਮਾਸ ਸ਼ੈੱਲ|ਪੁੰਜ ਸ਼ੈੱਲ]] ਤੋਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੋਟੌਨ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਮੁਤਾਬਿਕ … “ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ਼ੋਂ ਤੇਜ਼ (ਜਾਂ ਧੀਮਾ) ਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਇੱਕ [[ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਲੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਖੋਜਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ ਸਿੱਧੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ; ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਖੋਜੋ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਹੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ! ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਫੋਟੌਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਸਪੀਡ c ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਧੀਮਾ ਗਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” <ref>{{cite book |author=R. Feynman |title=QED: the strange theory of light and matter |publisher=Princeton University Press |page=89 |year=1988}}</ref> ਇਹ [[ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ]], ਫੇਰ ਵੀ, [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] ਜਾਂ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਸੂਚਨਾ [[ਗੈਰ-ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ]] ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। [[ਫੇਨਮੈਨ ਡਾਇਗ੍ਰਾਮ]] ਅਤੇ ਬਣਾਵਟੀ ਫੋਟੌਨ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਭੌਤਿਕੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਸਾਨ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਔਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਖਿਆਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜੋ, ਕੁੱਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਵਿਲੌਸਿਟਿਆਂ ਵੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਲਗਦੇ ਹਨ)। ==ਹੋਰ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ== ===ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ G=== 1937 ਵਿੱਚ, [[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਵਕਤ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। <ref>{{cite journal|author=P.A.M. Dirac|year=1938 |title=A New Basis for Cosmology |journal=[[Proceedings of the Royal Society A]] |volume=165 |issue=921 |pages=199–208 |doi=10.1098/rspa.1938.0053 |bibcode = 1938RSPSA.165..199D }}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਹੋਰ [[ਮੁਢਲੇ ਫੋਰਸ|ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਲਾਂ]] ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਫੋਰਸ]] ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਕਮਜੋਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ|ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਸਥਿਰਾਂਕ]] G ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 10<sup>11</sup> ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 5 ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਨੂੰ [[ਡੀਰਾਕ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ <ref>{{cite book |author=R. P. Feynman |title=Lectures on Physics |year=1970 |publisher=Addison Wesley Longman |volume=1 |chapter=7}}</ref> ਕਿ [[ਭੂਗੋਲਿਕ]] ਅਤੇ [[ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ]] ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪਿਛਲੇ 4 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ (ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਹੋਰ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਬਗੈਰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਬਾਬਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ([[ਤਾਕਤਵਰ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਵੀ ਦੇਖੋ) ===ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ α=== ਦੂਰਸਥਿਤ [[ਕੁਆਸਰ|ਕੁਆਸਰਾਂ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਨੇ 10<sup>5</sup> ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ <ref>{{cite journal |author=J.K. Webb, M.T. Murphy, V.V. Flambaum, V.A. Dzuba, J.D. Barrow, C.W. Churchill, J.X. Prochaska and A.M. Wolfe |title=Further Evidence for Cosmological Evolution of the Fine Structure Constant |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=87 |year=2001 |pages=091301 |doi=10.1103/PhysRevLett.87.091301 |pmid=11531558 |issue=9 |bibcode=2001PhRvL..87i1301W |arxiv = astro-ph/0012539}}</ref> ਦੀ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਸਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਉੱਚੀ ਸੰਵੇਂਦਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਛਾਣ=ਨਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। <ref>{{cite journal |author=H. Chand, R. Srianand, P. Petitjean and B. Aracil |title=Probing the cosmological variation of the fine-structure constant: results based on VLT-UVES sample |journal=Astron. Astrophys. |volume=417 |year=2004 |issue=3 |pages=853 |doi=10.1051/0004-6361:20035701 |bibcode=2004A&A...417..853C |arxiv = astro-ph/0401094}}</ref><ref>{{cite journal |author=R. Srianand, H. Chand, P. Petitjean and B. Aracil |title=Limits on the time variation of the electromagnetic ne-structure constant in the low energy limit from absorption lines in the spectra of distant quasars |journal=Phys. Rev. Lett. |volume=92 |year=2004 |pages=121302 |doi=10.1103/PhysRevLett.92.121302 |pmid=15089663 |issue=12 |bibcode=2004PhRvL..92l1302S |arxiv = astro-ph/0402177}}</ref><ref>{{cite journal |author=S. A. Levshakov, M. Centurion, P. Molaro and S. D’Odorico |title=VLT/UVES constraints on the cosmological variability of the fine-structure constant |journal=Astron. Astrophys. |arxiv=astro-ph/0408188|doi = 10.1051/0004-6361:20041827 |bibcode=2005A&A...434..827L}}</ref> 1972 ਵਿੱਚ [[ਓਕਲੋ]] [[ਨੇਚੁਰਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਜ਼ਨ ਰੀਐਕਟਰ]] ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਬਾਦ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਸਖਤ ਸਥਿਰਾਂਕ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਮੌਜਦਗੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇ <ref>{{cite journal |author=A. I. Shlyakhter |title=Direct test of the constancy of fundamental nuclear constants |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-11-25_264_5584/page/340 |journal=Nature |volume=264 |year=1976 |issue=5584 |pages=340 |doi=10.1038/264340a0 |bibcode = 1976Natur.264..340S }}</ref><ref>{{cite journal |author=T. Damour and F. Dyson |title=The Oklo bound on the time variation of the fine-structure constant revisited |journal=Nucl. Phys. |volume=B480 |year=1996 |issue=1–2 |pages=37 |doi=10.1016/S0550-3213(96)00467-1 |arxiv = hep-ph/9606486 |bibcode = 1996NuPhB.480...37D}}</ref>, ਜੋ ਇੱਕ (ਅਨੁਮਾਨਿਤ) 2 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਫਿਜ਼ਨ ਰੀਐਕਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪੈਦਾਵਰਾਂ ਹੋਣਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਕੁੱਝ [[ਆਈਸੋਟ੍ਰਿਪਿਕ]] ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਫੇਰ ਵੀ, [[ਲੌਸ ਅਲਮੌਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲੈਬਰੌਟਰੀ]] ਦੇ ਲੈਮੋਰੀਅਕਸ ਅਤੇ ਟੌਰਜਰਸਨ ਨੇ 2004 ਵਿੱਚ ਓਕਲੋ ਤੋਂ ਆਂਕੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 2 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ α, 10<sup>8</sup> ਵਿੱਚੋਂ 4.5ਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਸ਼ਾਇਦ 20% ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰੀਐਕਟਰ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਅਜੇ ਹੋਰ [[ਰਿਸਰਚ]]ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ। <ref> {{Cite journal | author = S.K. Lamoreaux, J.R. Torgerson | year = 2004 | title = Neutron Moderation in the Oklo Natural Reactor and the Time Variation of Alpha | journal = [[Physical Review D]] | volume = 69 |pages= | doi= 10.1103/PhysRevD.69.121701 | arxiv = nucl-th/0309048 |bibcode = 2004PhRvD..69l1701L | issue = 12 }}</ref><ref> {{Cite web | author=E.S. Reich | date=30 June 2004 | title=Speed of Light May Have Changed Recently | url=http://www.newscientist.com/article/dn6092-speed-of-light-may-have-changed-recently.html | publisher=[[New Scientist]] | accessdate=30 January 2009 }}</ref><ref> {{Cite web | author= | date=12 May 2005 | title=Scientists Discover One Of The Constants Of The Universe Might Not Be Constant | url=http://www.sciencedaily.com/releases/2005/05/050512120842.htm | publisher=[[ScienceDaily]] | accessdate=30 January 2009 }}</ref> [[ਪੌਲ ਡੇਵਿਸ]] ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਸਥਿਰਾਂਕ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਸਥਿਰਾਂਕ ([[ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਾਰਜ]], [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ]], ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ]]), ਤਬਦੀਲੀ <ref>{{cite journal |title = Cosmology: Black holes constrain varying constants |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-08_418_6898/page/602 |author=P.C.W. Davies, Tamara M. Davis, Charles H. Lineweaver |year=2002 |journal=Nature |volume=418 |pages=602&ndash;603 |doi = 10.1038/418602a |pmid = 12167848 |issue = 6898|bibcode = 2002Natur.418..602D }}</ref> ਵਾਸਤੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। <ref>M. J. Duff, "Comment on time-variation of fundamental constants", {{arxiv|hep-th/0208093}}.</ref><ref>{{cite journal |title=Black holes may not constrain varying constants |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-30_421_6922/page/498 |author=S. Carlip and S. Vaidya |year=2003 |journal=Nature |volume=421 |pages=498 |doi=10.1038/421498a |pmid=12556883 |issue=6922 |arxiv=hep-th/0209249|bibcode = 2003Natur.421..498C }}</ref> ==ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਧਾਰਨਾ ਦੀਆਂ ਅਲੋਚਨਾਵਾਂ== ===ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਤੇ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ=== ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਬਤ ਕਰਨੀ ਪਏਗੀ ਕਿ ਇੱਕ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਤਰਾ ਸਿਰਫ ਇਕਾਈਆਂ (ਯੂਨਿਟਾਂ) ਦੀ ਚੋਣ ਬਦਲਣ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। [[ਜੌਹਨ ਬੈਰੋ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: “ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ α ਵਰਗੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨੰਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਸ਼ਿੱਧ ਨੰਬਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਕੌਂਸਟੈਂਟ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ α ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਚਾਰਜ]] e, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] c, ਅਤੇ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਥਰਿਾਂਕ, h ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਣ ਵੱਲ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋਵਾਂਗੇ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਗਤੀ ਧੀਮੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ c, n, ਅਤੇ e ਸਭ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ (ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ) ਇਕਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਮਿਲਣ, ਪਰ α ਦਾ ਮੁੱਲ ਉਹੀ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਸਾਡੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰੀਖਣਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਵੱਖਰਾਕਰਨਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਪੁੰਜਾਂ (ਪਲੈਂਕ ਪੁੰਜ m<sub>P</sub> ਸਮੇਤ) ਦਾ ਮੁੱਲ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੋੜੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਸ਼ੁੱਧ ਨੰਬਰ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ। <ref>[[John D. Barrow]], ''The Constants of Nature; From Alpha to Omega &ndash; The Numbers that Encode the Deepest Secrets of the Universe,'' Pantheon Books, New York, 2002, ISBN 0-375-42221-8.</ref> [[ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ]] ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ [[ਸਮੀਕਰਨ]] ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਰੀਆਂ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ (ਜਿਸਨੂੰ [[ਗੈਰ-ਅਯਾਮਾਤਮਿਕਤਾ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਕੀ ਬਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਪਣੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੁੱਝ ਇਸਤਰਾਂ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕ]] [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ|c]], [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ|G]], [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ|ħ = h/(2π)]], [[ਵੈਕੱਮ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ|4πε<sub>0</sub>]], ਅਤੇ [[ਬੋਲਟਜ਼ਮੈਨ ਸਥਿਰਾਂਕ|k<sub> B </sub>]] , ਦਾ ਮੁੱਲ [[ਇੱਕ]] ਬਣ ਜਾਵੇ , ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰੇਕ ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤਰਾ ਇਸਦੀ ਸਬੰਧਤ [[ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟ]] ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>J. P. Uzan, "The fundamental constants and their variation: Observational status and theoretical motivations," ''Rev. Mod. Phys.'' '''75''', 403 (2003). {{arxiv|hep-ph/0205340}}</ref> ਇਸਦੇ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਯਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾ ਦੀ [[ਉਤਪਤੀ]] ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਬੇਅਰਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਦੋਂ [[ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟ|ਪਲੈਂਕ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੈਰ-ਅਯਾਮਾਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ|c]], [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ|G]], [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ|ħ = h/(2π)]], [[ਵੈਕੱਮ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ|4πε<sub>0</sub>]], ਅਤੇ [[ਬੋਲਟਜ਼ਮੈਨ ਸਥਿਰਾਂਕ|k<sub> B </sub>]] ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵੀ ਭੌਤਿਕੀ ਸਥਿਰਾਂਕ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਸਿਰਫ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਐਂਥ੍ਰੋਪੋਮੈਟ੍ਰਿਕ|ਮਾਨਵਸ਼ਾਸਤਰੀ]] ਯੂਨਿਟ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਛੀਨਾ ਝਪਟੀ ਸਦਕਾ, ਨਾ ਹੀ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]], [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ]], ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੀ, ਅਜਿਹੀ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਤਬਦੀਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਹੇ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਥਿਰਾਂਕ]] G ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅੰਤ ਨੂੰ [[ਪਲੈਂਕ ਪੁੰਜ]] ਦੇ [[ਮੁਢਲੇ ਕਣ|ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ]] ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਪਾਤ ਬਣ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਯਾਮਹੀਣ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੋਣੀਆਂ ਸੋਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ) ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, (ħ, e, ε<sub>0</sub> ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਅਯਾਮਯੁਕਤ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ) ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਕੌਂਸਟੈਂਟ]] ਜਾਂ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਅਨੁਪਾਤ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਸਥਿਰਤਾ (ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ) ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਵ ਉਲੰਘਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। <ref>''ibid''</ref> ===ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਅਤੇ c ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ=== ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ ਵੱਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੇਕਰ [[SI]] [[ਮੀਟਰ]] ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ|ਆਦਰਸ਼]] ਬਾਰ ਉੱਤੇ ਇੱਲ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਪੂਰਵ-1960 ਵਾਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪਲਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਵੇ, ਤਾਂ c ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਝਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ (ਇਸ [[ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ]] ਲੰਬਾਈ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਉਲਟ/[[ਰੈਸੀਪ੍ਰੋਕਲ]]), [[ਪਲੈਂਕ ਲੈਂਥ]] ਪ੍ਰਤਿ ਮੀਟਰ [[ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ]] ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਾਂ [[ਪਲੈਂਕ ਟਾਈਮ]] ਪ੍ਰਤਿ ਸਟੈਂਡਰਡ ਯੂਨਿਟ [[ਸੈਕੰਡ]] ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਖਿਅਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਅਖਿਆਬੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ [[ਮੀਟਰ]] [[ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ]] ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਵਾਸਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ), ਤਾਂ '''c''' ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਝਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ, ਪਲੈਂਕ ਲੈਂਥ ਦੇ [[ਬੋਹਰ ਦਾ ਰੇਡੀਅਸ|ਬੋਹਰ ਦੇ ਰੇਡੀਅਸ]] ਪ੍ਰਤਿ ਜਾਂ ਐਟਮਾਂ ਦੇ ਅਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਪਲੈਂਕ ਟਾਈਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ [[ਸੀਜ਼ੀਅਮ]]-133 [[ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਾਲ (ਪੀਰੀਅਡ) ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤ, ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਹੀਣ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ===ਬਦਲਦੀ c ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦੀ ਆਮ ਅਲੋਚਨਾ=== ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, [[ਜੌਰਜ ਫਰਾਂਸਿਸ ਰੇਅਨਰ ਐਲਿਸ|ਜੀ. ਐਲਿਸ]] ਨੇ ਵਾਸਤਾ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਬਦਲ ਰਹੀ c, ਕਿਸੇ ਸਥਿਰਾਂਕ c ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਅਜੋਕੀ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="Ellis">{{cite journal | doi = 10.1007/s10714-007-0396-4 | title = Note on Varying Speed of Light Cosmologies | url = https://archive.org/details/sim_general-relativity-and-gravitation_2007-04_39_4/page/511 | author = George F R Ellis | journal = General Relativity and Gravitation |date=April 2007 | issue = 4 | pages = 511–520 | volume = 39 | arxiv=astro-ph/0703751 |bibcode = 2007GReGr..39..511E }}</ref> ਐਲਿਸ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲਦੀ c ਥਿਊਰੀ #ਜਰੂਰ ਹੀ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। #ਜਰੂਰ ਹੀ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ [[ਟੈਂਸਰ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਬਦਲਵੀਂ ਸਮੀਕਰਨ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। #ਜਰੂਰ ਹੀ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸੋਧਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। #ਜਰੂਰ ਹੀ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਸਤੇ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] (1911) ਅਤੇ ਡਿਕੇ (1957) ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਬਹਿਸ <ref>{{cite journal|author=A. Unzicker |title=The VSL Discussion: What Does Variable Speed of Light Mean and Should we be Allowed to Think About ? |date=2007-09-09 |url=https://archive.org/details/arxiv-0708.2927 |arxiv = 0708.2927|bibcode = 2007arXiv0708.2927U }}</ref> ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਦਲਣਯੋਗ ਸਪੀਡ]] ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ [[ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੀ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== *http://www.phys.unsw.edu.au/einsteinlight/jw/module6_constant.htm [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] qprmv4f9m85xf0ha6sgxlikxb6kplxt 0 74715 843331 764246 2026-07-29T19:18:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843331 wikitext text/x-wiki {{ਅਧਾਰ}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ}} ਇਹ ਅੰਡਰਗਰੈਜੁਏਟ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਲਈ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਹੈ। ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ: * ਵੱਖਰੇ ਲੇਖਕ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। * ਚਰਚਾਵਾਂ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] ਅਤੇ ਗੈਰ-[[ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹਨ। * ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ: ** <math> | x \rangle </math> - ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ। ** <math>| \alpha \rangle, | \beta \rangle, | \gamma \rangle ...</math> -ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ ** <math> \Psi </math> - ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਕੁੱਲ ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ। ** <math> \psi </math> - ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ (ਜੋ ਕੋਈ ਕਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ। ** <math> \psi_\alpha(x,t) </math> - ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ ਜੋ <math> \langle x | \alpha \rangle </math> ਬਰਾਬਰ ਹੈ। == ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == === ਕਾਇਨਾਮੈਟੀਕਲ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ === ; ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਸੈੱਟ : ਕਿਸੇ [[ਸਿਸਟਮ]] ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ [[ਹਿਲਬ੍ਰਟ ਸਪੇਸ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਬੇਸਿਸ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਅਧਾਰ]] ; [[ਬ੍ਰਾ]] : ਕਿਸੇ [[ਕੈੱਟ]] ਦਾ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ]] [[ਕੰਜੂਗੇਟ]] ਇੱਕ ਬ੍ਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <math>\langle \alpha| = (|\alpha \rangle)^\dagger</math>. ਦੇਖੋ "ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਧਾਰਨਾ"। ; [[ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਧਾਰਨਾ]] : ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਧਾਰਨਾ ਐਂਗਲ ਬ੍ਰੈਕੈੱਟਾਂ ਅਤੇ ਖੜਵਿਆਂ ਡੰਡਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, : <math>| \alpha \rangle</math> ਅਤੇ <math>| \alpha \rangle \langle \beta|</math>. ; [[ਡੈੱਨਸਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] : ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਜਿਸਦਾ ਕੈੱਟ <math>|\alpha \rangle</math> ਹੋਵੇ <math>|\alpha \rangle \langle \alpha|</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। : ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: :* <math>\operatorname{Tr}(\rho) = 1</math> :* <math>\rho^\dagger = \rho</math> ; ਡੈੱਨਸਟੀ ਓਪਰੇਟਰ : "ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ" ਦੇ ਸਮਾਨ ; ਡੀਰਾਕ ਧਾਰਨਾ : "ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਧਾਰਨਾ" ਦੇ ਸਮਾਨ ; [[ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ]] : ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਲਈ, ਸੰਭ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੈਕਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਬੰਧਤ [[ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਕਿਰਣ (ਵੈਕਟਰ ਸਿਰਫ ਫੇਜ਼ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਫਰਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ) ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref group="nb">Exception: superselection rules</ref> ; [[ਕੈੱਟ]] : <math>|a\rangle</math> ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਕੈਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਖੋ "ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਧਾਰਨਾ" ; [[ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ]] : ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। : ਲੱਛਣ: :: ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ: <math>\operatorname{Tr}(\rho^2) = 1</math> :: ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ: <math>\operatorname{Tr}(\rho^2) < 1</math> ; [[ਨੌਰਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] : ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>|\alpha' \rangle</math> ਨੌਰਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ <math>\langle \alpha'| \alpha' \rangle < \infty</math> ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਨੌਰਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੌਰਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, <math>|a' \rangle \to \alpha = \frac{|\alpha' \rangle}{\sqrt{\langle \alpha'|\alpha' \rangle}}</math>. ; ਨੌਰਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ : ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>| a \rangle</math> ਤਾਂ ਨੌਰਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ: <math>\langle a| a \rangle = 1</math> ਹੋਵੇ। ; [[ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ]] : ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ/ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੈੱਟ/ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਖੋ "ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ।" ; [[ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] : [[ਵਟਾਂਦਰਾਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਰੱਖ ਰਹੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਸੈੱਟ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ ਨੰਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ। : ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਉਦਾਹਰਨ ਕੇਂਦਰੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾ ਹੈ: <math>(n, l, m, s)</math>, ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ਦੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ <math>H</math> (<math>r</math> ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ), <math>L</math> (ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਮੁੱਲ), <math>L_z</math> (<math>z</math>-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ), ਅਤੇ <math>S_z</math> ; [[ਸਪਿੱਨ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਕਣ (ਜਾਂ ਕਣਾਂ) ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਦੇਖੋ "ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ"। ; [[ਸਪਿੱਨੌਰ]] "ਸਪਿੱਨ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ" ਦੇ ਸਮਾਨ ; ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਣ (ਜਾਂ ਕਣਾਂ) ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਦੇਖੋ "ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ"। ; [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ|ਅਵਸਥਾ]] : ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਵੇਰਵਾ। : ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ "ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ" ਜਾਂ "ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ" ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ; ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ : "ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ" ਦੇ ਸਮਾਨ ; [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ (ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] : ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖਿਆ। ; [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ|ਸਿਸਟਮ]] : ਜਾਂਚ-ਪਰਖ ਵਾਸਤੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਜਰੂਰਤ ਮੁਤਾਬਿਕ [[ਬੰਦ ਸੁਤੰਤਰ ਹਿੱਸਾ ; [[ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ]] ਦਾ [[ਟੈਂਸਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]] : ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਦੋ ਉੱਪ-ਸਿਸਟਮਾਂ A ਅਤੇ B ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ <math>H_A \otimes H_B</math> ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ A ਅਤੇ B ਵਾਸਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ <math>H_A</math> ਅਤੇ <math>H_B</math> ਹੋਵੇ। ; ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ : ਸਿੰਗਲ-ਕਣ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਕੁੱਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Psi</math> ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨੌਰ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਵਾਸਤੇ ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਦੇ ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਟੈਂਸਰ ਗੁਣਨਫਲ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ; [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] : ਸ਼ਬਦ "ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: :# ਹਿਲਬਰਟ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; "ਕੈੱਟ" ਜਾਂ "ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ" ਦੇ ਸਮਾਨ :# ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਾਰ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਵੈਕਟਰ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :# ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, <math>\psi_\alpha(x_0) = \langle x_0 | \alpha \rangle</math>, ਜਿੱਥੇ <math>| x_0 \rangle</math> ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ === {{Main|ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} ; ਡੀਜਨ੍ਰੇਸੀ : ਦੇਖੋ "ਡਿਜਨ੍ਰੇਸੀ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲ". ;ਡਿਜਨ੍ਰੇਸੀ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲ : ਜੇਕਰ ਵੱਖਰੀ ਅਵਸਥਾ (ਅਜਿਹੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਾਂਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ) ਦੀ ਊਰਜਾ ਉਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲ ਨੂੰ ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ ਕਿਜਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। : ਇੱਕ ਅਯਾਮੀ (1D) ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਿਜਣਰੇਟ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ; [[ਐਨਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] : [[ਐਨਰਜੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੰਭਵ [[ਊਰਜਾ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। : ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ (ਬੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਵਾਸਤੇ, ਊਰਜਾ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ [[ਅਨਿਰੰਤਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗੈਰ-ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ([[ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ) ਵਾਸਤੇ, ਊਰਜਾ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ [[ਨਿਰੰਤਰ]] (ਲਗਾਤਾਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :: ''ਸਬੰਧਤ ਗਣਿਤਿਕ ਟੌਪਿਕ: [[ਸਟ੍ਰਮ-ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]'' ; [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] <math>\hat H</math> : [[ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ [[ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ; [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] :: <math>i\hbar\frac{\partial}{\partial t} |\alpha\rangle = \hat H | \alpha \rangle</math> -- (1) : (1)ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ "ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ" (TDSE) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ; [[ਸਮੇਂ-ਤੋਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (TISE)]] : [[ਸਮੇਂ-ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਸਮੱਸਿਆ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਧਾਰ। ਇਸਦੇ ਹੱਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਊਰਜਾ [[ਆਈਗਨਸਟੇਟ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। :: <math>E \alpha \rangle = \hat H | \alpha \rangle</math> -- (2) ==== ਕਿਸੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਇਕਲੌਤੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ/ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ==== :: ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਅੰਦਰ, SE ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :::<math>i\hbar\frac{\partial}{\partial t} \Psi_\alpha(\mathbf{r},\,t) = \hat H \Psi = \left(-\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2 + V(\mathbf{r})\right)\Psi_\alpha(\mathbf{r},\,t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi_\alpha(\mathbf{r},\,t) + V(\mathbf{r})\Psi_\alpha(\mathbf{r},\,t)</math> :: ਇਸਨੂੰ <math> \Psi_\alpha(x,t):= \langle x |\alpha\rangle</math> and <math> \hat H:= -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2 + \hat V</math> ਲੈ ਕੇ (1) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ; ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ : ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਨੰਤ ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸਾਰੇ ਵਕਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋਣ ਵੱਲ ਜਾਵੇ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਕਣ (ਜਾਂ ਕਣਾਂ) ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਵਿਤ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਅਕਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ, <math>| \psi(\mathbf{r}, t) |^2 \to 0</math> when <math>|\mathbf{r}| \to +\infty</math>, for all <math>t >0 </math>. : ਉਰਜਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :: ਮੰਨ ਲਓ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਉਰਜਾ <math>E</math> ਹੋਵੇ। ਇਹ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇਗੀ [[ਜੇਕਰ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਜੇਕਰ]] :<math>E < \operatorname{min}\{ V(r \to - \infty), V(r \to + \infty) \}</math> ; [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] : ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ : <math> \Psi_\alpha(x,t):= \langle x |\alpha\rangle</math> : ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ : <math> \tilde{\Psi}_\alpha(p,t):= \langle p |\alpha\rangle</math> ; : ਜਿੱਥੇ ਕੰਮਵਾਰ <math> | x \rangle </math> ਪੁਜੀਸ਼ਨ [[ਆਈਗਨਸਟੇਟ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ <math> | p \rangle </math> ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਈਗਨਸਟੇਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। : ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ [[ਫੋਰੀਅਰ ਪਰਿਵਰਤਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ; ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ : "ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਘਣਤਾ" ਦੇ ਬਰਾਬਰ ; [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ]] : ਪੁੰਜ ਘਣਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਘਣਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਤੇ, ਫੇਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ <math>J</math> ਕਰੰਟ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :: <math> J(x,t) = \frac{i \hbar}{2m} (\psi \frac{\partial \psi^*}{\partial x} - \frac{\partial \psi}{\partial x} \psi) </math> : ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਘਣਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ [[ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ: :: <math> \frac{\partial }{\partial t}|\psi(x,t)|^2 + \nabla \cdot \mathbf{J(x,t)} = 0 </math> ; [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ]] : ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਣ ਤੇ, <math>|\psi(x,t)|^2</math> ਪੁਜੀਸ਼ਨ <math>x</math> ਅਤੇ ਵਕਤ <math>t</math> ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <math>|\psi(x_0,t)|^2 \, dx</math> ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਣ ਨੂੰ <math>x_0</math> ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੋਜਣ ਦੀ ਖੋਜਯੋਗਤਾ ਘਣਤਾ ([[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈੱਨਸਟੀ]])। ; ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਅਵਸਥਾ : ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਤਰੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। "ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ" ਵੀ ਦੇਖੋ। : ਊਰਜਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਪਦੰਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :: ਮੰਨ ਲਓ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ <math>E</math> ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਕੈਟ੍ਰਿਕਗ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਤੇ ਸਿਰਦ ਜੇਕਰ <math>E > \operatorname{min}\{ V(r \to - \infty), V(r \to + \infty) \}</math> ਹੋਵੇ। ; ਸਕੁਏਅਰ-ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟੇਬਲ (ਵਰਗ-ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟ ਹੋਣ ਯੋਗ) : ਸਕੁਏਅਰ-ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟੇਬਲ ਕਿਸੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਬੰਨੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ/ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। : ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ <math>\Psi(x,t)</math> ਹੋਣ ਤੇ, ਸਕੁਏਅਰ-ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟੇਬਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: :: 1D case: <math>\int_{-\infty}^{+\infty} |\Psi(x,t)|^2 \, dx < +\infty</math>. :: 3D case: <math>\int_{V} |\Psi(\mathbf{r},t)|^2 \, dV < +\infty </math>. ; ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ : ਕਿਸੇ ਬੰਨੇ ਹੋਏ [[ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]] [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਸਟੈਂਡਰਡ ਤਰੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref group="nb">Some textbooks (e.g. Cohen Tannoudji, Liboff) define "stationary state" as "an eigenstate of a Hamiltonian" without specific to bound states.</ref> :* [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੀ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨਸਟੇਟ]] :* [[ਸਮੇਂ-ਤੋਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨਫੰਕਸ਼ਨ]] :* ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ :* ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ "ਹਰੇਕ ਉਮੀਦ-ਮੁੱਲ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ" :* ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ (<math> |\psi(x,t)|^2</math>) ਵਕਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, <math>\frac{d}{dt}|\Psi(x,t)|^2 = 0</math> === ਨਾਪ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ === {{Main|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪ}} ; [[ਬੌਰਨ ਦਾ ਕਨੂੰਨ]] : ਕਿਸੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਦੀ ਅਵਸਥਾ : <math>| \alpha \rangle</math> ਦੀ ਕਿਸੇ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ : <math>| k \rangle</math> ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਣ (ਕੌਲੈਪਸ ਹੋਣ) ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ : <math>|\langle k | \alpha \rangle|^2</math>. ; [[ਕੌਲੈਪਸ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ|ਕੌਲੈਪਸ]] : "ਕੌਲੇਪਸ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ]] ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] ਦੀ [[ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]] ਵਿੱਚ ਨਾਪ ਦੌਰਾਨ ਤਦਬੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ; [[ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] : ਕਿਸੇ [[ਓਪਰੇਟਰ]] <math>A</math> ਦੀ [[ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]] ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਆਈਗਨ [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੇ ਖਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ : <math>A |\alpha \rangle = c |\alpha \rangle</math>, ਜਿੱਥੇ <math>c</math> ਇੱਕ [[ਸਕੇਲਰ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। : ਆਮਤੌਰ ਤੇ, [[ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ]] ਚਿੰਨਾਂ ਅੰਦਰ, [[ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]] ਆਪਣੀ ਮੇਲਖਾਂਦੀ [[ਆਇਗਨ-ਵੈਲੀਊ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇਕਰ ਸਬੰਧਤ ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ ([[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]]) ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ; [[ਐਕਸਪੈਕਟੇਸ਼ਨ ਵੈਲੀਊ]] : ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ <math>| \alpha</math> ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ M ਦੀ ਐਕਸਪੈਕਟੇਸ਼ਬ ਵੈਲੀਊ (ਉਮੀਦ-ਮੁੱਲ), <math> <M></math> ਅਵਸਥਾ <math>| \alpha</math> ਦੇ ਇੱਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ <math>M</math> ਨਾਪਣ ਦੇ ਔਸਤ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। : <math> <M></math> ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :: <math> <M> = \langle \alpha | M | \alpha \rangle</math>. : ਜੇਕਰ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ <math>\rho</math> ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ :<math> <M> = \operatorname{Tr}(M \rho)</math> ; [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]] : ਇੱਕ ਓਪਰੇਟਰ ਜੋ <math>A = A^\dagger</math> ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ : ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ <math>|\alpha\rangle</math> ਵਾਸਤੇ <math>\langle \alpha | A|\alpha \rangle = \langle \alpha | A^\dagger |\alpha \rangle </math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ; [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] : ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ; [[ਕੁਆਂਟਮ ਜ਼ੀਨੋ ਇੱਫੈਕਟ]] : ਉਹ ਵਰਤਾਰਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਨਾਪ ਅਵਸਥਾ ਦੇ “ਜਾਮ ਹੋਣ” ਵੱਲ ਜਾਣ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਗੈਰ-ਵੱਖਰੇ-ਪਛਾਣਨਯੋਗ ਕਣ === ; ਵਟਾਂਦਰਾ ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣ : ਜੇਕਰ ਦੋ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜੋ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਚਾਰਜ, ਕੁੱਲ ਸਪਿੱਨ, ਪੁੰਜ) ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਜਾਂ ਆਇਡੈਂਟੀਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ; [[ਗੈਰ-ਵੱਖਰੇ-ਪਛਾਣਨਯੋਗ ਕਣ]] : ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਓਸ ਵੇਲੇ ਨਾਪਣਯੋਗ ਅੰਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਜਦੋਂ ਇਸਦੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਣ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਵੱਖਰੇ-ਪਛਾਣਨਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ; [[ਬੋਸੌਨ]] : ਬੋਸੌਨ ਉਹ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਅੰਕ [[ਸਪਿੱਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਪਿੱਨ]] (''s'' = 0, 1, 2, ...) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ (ਜਿਵੇਂ [[ਫੋਟੌਨ]]) ਜਾਂ ਸੰਯੁਕਤ (ਜਿਵੇਂ [[ਮੀਜ਼ੋਨ]], ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਐਟਮ) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਗਿਆਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬੋਸੌਨ ਹਨ: * ਚਾਰ ਫੋਰਸ ਆਵਾਜਾਈ ਗੇਜ ਬੋਸੌਨ ** γ ([[ਫੋਟੌਨ]]), ** g ([[ਗਲੂਔਨ]]), ** Z ([[ਜ਼ੀ ਬੋਸੌਨ]]) ਅਤੇ ** W ([[ਡਬਲੀਊ ਬੋਸੌਨ]]), ਅਤੇ * [[ਹਿਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ]] ; [[ਫਰਮੀਔਨ]] : ਫਰਮੀਔਨ ਉਹ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ-ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ (''s'' = 1/2, 3/2, 5/2, ...) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਸੌਨਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: * [[ਕੁਆਰਕ]] ਅਤੇ * [[ਲੈਪਟੌਨ]], ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਣਹਾਰੇ ਹਨ। ; [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਦੀ [[ਐਂਟੀ-ਸਮਰੂਪਤਾਮਿਕਤਾ]] ; [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ|ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ [[ਸਮਿੱਟਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ; [[ਪੌਲੀ-ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] === ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ === ; [[ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ; [[ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਕੰਡੈਂਸੇਸ਼ਨ]] ; [[ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਕੰਡੈਂਸੇਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾ (BEC ਅਵਸਥਾ)]] ; [[ਫਰਮੀ ਐਨਰਜੀ]] ; [[ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ; [[ਸਲੇਟਰ ਡਿਟ੍ਰਮੀਨੈਂਟ]] == ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ == ; [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ; [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ]] ; [[ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾ]] ; [[ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਅਵਸਥਾ]] ; [[ਨੋ ਕਲੋਨਿੰਗ ਥਿਊਰਮ]] == ਰੋਟੇਸ਼ਨ: ਸਪਿੱਨ/ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ == ; [[ਸਪਿੱਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ))|ਸਪਿੱਨ]] ; [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ; [[ਕਲੈਬਸ਼-ਜੌਰਡਨ ਗੁਣਾਂਕ]] ; [[ਇਕਲੌਤੀ ਅਵਸਥਾ]] ਅਤੇ [[ਟ੍ਰਿਪਲੈਟ ਅਵਸਥਾ]] == ਸੰਖੇਪਤਾ ਤਰੀਕੇ == ; [[ਐਡੀਆਬੈਟਿਕ ਸੰਖੇਪਤਾ]] ; [[ਬੌਰਨ-ਔੱਪਨਹੀਮਰ ਸੰਖੇਪਤਾ]] ; [[WKB ਸੰਖੇਪਤਾ]] ; [[ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਪਰਚ੍ਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ; [[ਸਮੇਂ-ਤੋਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਪਰਚ੍ਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] == ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ == {{Empty section|date=May 2011}} == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਬਦ/ਅਰਧ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲਾਜ == ; [[ਐਹਰਨਫੈਸਟ ਥਿਊਰਮ]] : ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਥਿਊਰਮ ; [[ਪਹਿਲੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] : <math> x \to \hat x, \, p \to i \hbar \frac{\partial}{\partial x}</math> ; [[ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰਾਪਣ]] == ਗੈਰ-ਸੂਚੀਬੱਧ ਸ਼ਬਦ == ; [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਸਿਧਾਂਤ]] ; [[ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧ]] ; [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ; [[ਵੇਵ-ਨੰਬਰ]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਗਣਿਤਿਕ ਟੌਪਿਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਪੁਟੈਸ਼ਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]] == ਨੋਟਸ == <references group="nb" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ** {{cite book | author=[[David J. Griffiths|Griffiths, David J.]] | title=Introduction to Quantum Mechanics (2nd ed.) | publisher=Prentice Hall | year=2004 | isbn=0-13-805326-X}} ** {{cite book | author=[[Liboff, Richard L.]] | title=Introductory Quantum Mechanics | url=https://archive.org/details/introductoryquan0004libo | publisher=Addison-Wesley | year=2002 | isbn=0-8053-8714-5}} ** {{cite book | author=Shankar, R. | title=Principles of Quantum Mechanics | url=https://archive.org/details/principlesofquan0000shan_x3c9 | publisher=Springer | year=1994| isbn=0-306-44790-8}} ** {{cite book |author1=Claude Cohen-Tannoudji |author2=Bernard Diu |author3=Frank Laloë |title=Quantum Mechanics |publisher=Wiley-Interscience |year=2006 |isbn=978-0-471-56952-7}} * ਗਰੈਜੁਏਟ ਪੁਸਤਕਾਂ ** {{cite book | author=[[J. J. Sakurai|Sakurai, J. J.]] | title=Modern Quantum Mechanics| publisher=Addison Wesley | year=1994 | isbn=0-201-53929-2}} * ਹੋਰ ** {{cite book |author=Greenberger, Daniel; Hentschel, Klaus; Weinert, Friedel (Eds.) |title=Compendium of Quantum Physics - Concepts, Experiments, History and Philosophy |publisher=Springer |year=2009 |isbn=978-3-540-70622-9}} ** {{Cite book | first = Bernard | last = d'Espagnat | year = 2003 | title = Veiled Reality: An Analysis of Quantum Mechanical Concepts | edition = 1st | location = US | publisher = Westview Press }} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{DEFAULTSORT:ਬੁਨਿਆਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 4gzf2xjmhs5kobwgmy1kvq5pfva28ot 0 76299 843692 615835 2026-07-30T01:37:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843692 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਮਾਰੀਆ ਗੋਇਪਰਟ-ਮਾਇਰ | image = Maria Goeppert-Mayer.jpg | birth_date = {{Birth date|1906|6|28|mf=y}} | birth_place = [[Katowice|Kattowitz]], [[German Empire]]<br />(today [[Katowice]], Poland) | birth_name = Maria Göppert | death_date = {{death date and age|1972|2|20|1906|6|28|mf=y}} | death_place = [[San Diego, California]], United States | citizenship = Germany<br />United States | nationality = | field = [[Physics]] | work_institution = [[Sarah Lawrence College]]<br />[[Columbia University]]<br />[[Los Alamos Laboratory]]<br />[[Argonne National Laboratory]]<br />[[University of California, San Diego]] | alma_mater = [[University of Göttingen]] | doctoral_advisor = [[Max Born]] | doctoral_students = | known_for = [[Nuclear shell model|Nuclear Shell Structure]] | prizes = {{nowrap|[[Nobel Prize for Physics]] (1963)}} | signature = Maria Goeppert-Mayer signature.JPG }} '''ਮਾਰੀਆ ਗੋਇਪਰਟ-ਮਾਇਰ '''ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜੂਨ 1906 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। 1963 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== <span data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTESachs1979312_4-0" class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTESachs1979312_4-0" rel="dc:references" contenteditable="false"></span> ==ਫੋਟੋ ਗੈਲਰੀ== {|class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:5%;" |- ![[ਤਸਵੀਰ:HD.3A.050_(10481713035).jpg|left|thumb|ਮਾਰੀਆ ਗੋਇਪਰਟ-ਮਾਇਰ ਦਾ ਚਿੱਤਰ]] ![[ਤਸਵੀਰ:Maria_Goeppert-Mayer_(3321963421).jpg|right|thumb|Maria Goeppert Mayer walking into the Nobel ceremony with King Gustaf VI Adolf of Sweden in 1963]] |} == ਮੋਤ ਅਤੇ ਸੰਪੰਤੀ == 20 ਫਰਵਰੀ 1972 ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। <span class="cx-segment" data-segmentid="322"></span> == ਹੋਰ ਦੇਖੋ == * [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|List of female Nobel laureates]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{Cite book|last=Dash|first=Joan|year=1973|title=A life of One's Own: Three Gifted Women and the Men they Married|url=https://archive.org/details/lifeofonesownthr0000dash|location=New York|publisher=Harper & Row|isbn=978-0-06-010949-3|oclc=606211|ref=harv}} * {{Cite book|last=Ferry|first=Joseph|title=Maria Goeppert Mayer|url=https://archive.org/details/mariagoeppertmay0000ferr|publisher=Chelsea House Publishers|location=Philadelphia|year=2003|isbn=0-7910-7247-9|oclc=50730923|ref=harv}} * {{Cite book|last=Kean|first=Sam|title=The Disappearing Spoon and Other True Tales from the Periodic Table of the Elements|url=https://archive.org/details/disappearingspoo0000samk|year=2010|location=New York|publisher=Little, Brown and Co|isbn=978-0-552-77750-6|ref=harv}} * {{Cite book|last=Sachs|first=Robert|authorlink=Robert G. Sachs|title=Maria Goeppert Mayer 1906–1972|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/mayer-maria.pdf Biographical Memoir|publisher=National Academy of Sciences|series=Biographical Memoirs|year=1979|accessdate=September 14, 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Schiebinger|first=Londa|title=Has Feminism Changed Science?|url=https://archive.org/details/hasfeminismchang0000schi|year=1999|publisher=Harvard University Press|location=London, England|isbn=0-674-38113-0|ref=harv}} == ਹੋਰ ਪੜੋ == * {{Cite book|last=Wuensch|first=Daniela|title=Der letzte Physiknobelpreis für eine Frau? Maria Goeppert Mayer: Eine Göttingerin erobert die Atomkerne. Nobelpreis 1963. Zum 50. Jubiläum.|year=2013|publisher=Termessos Verlag|location=Göttingen, Germany|isbn=978-3-938016-15-2|pages=148, 44 photos, 2 diagrams}} * {{Cite book|last=Opfell|first=Olga S.|title=The Lady Laureates: Women who have won the Nobel Prize|url=https://archive.org/details/ladylaureateswom0000opfe|year=1978|publisher=Scarecrow Press|location=Metuchen, N.J.|isbn=0-8108-1161-8|pages=[https://archive.org/details/ladylaureateswom0000opfe/page/194 194]–208}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.osti.gov/accomplishments/mayer.html Biography and Bibliographic Resources], from the Office of Scientific and Technical Information, United States Department of Energy [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2016 ਐਡੀਟਾਥਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1906]] 6byqvj7zky4e1hxfivktc2okhli8h49 0 76330 843682 725506 2026-07-30T01:28:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843682 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=June 2012}} {{Infobox economist | name =ਏਲੀਨੋਰ ਓਸਟਰੋਮ | school_tradition = [[New institutional economics]] | color = black | image = Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-30.jpg | image_size = 200px | caption = | birth_name = Elinor Claire Awan | birth_date = {{birth date|1933|8|7|mf=yes}} | birth_place = [[Los Angeles, California]],<br />[[United States]] | death_date = {{death date and age|2012|6|12|1933|8|7|mf=yes}} | death_place = [[Bloomington, Indiana|Bloomington]], [[Indiana]],<br />United States | nationality = [[United States|American]] | citizenship = United States | institution = {{unbulleted list |[[Indiana University]] |[[Arizona State University]] | [[Virginia Tech]] | [[University of California, Los Angeles|UCLA]]}} | field = {{unbulleted list |[[Public economics]] |[[Public choice theory]]}} | alma_mater = UCLA | influences = {{unbulleted list |[[Friedrich von Hayek]] |[[John R. Commons]] |[[Herbert A. Simon|Herbert Simon]]|[[James M. Buchanan]]}} | influenced =[[Clark Gibson]] | opposed = | contributions = {{unbulleted list | [[Institutional analysis|Institutional Analysis and Development framework]] | ''Governing the [[Commons]]''}} | awards = {{unbulleted list |{{small|2009}} [[Nobel Memorial Prize in Economic Sciences|Nobel Memorial Prize]] |{{small|2004}} [[John J. Carty Award for the Advancement of Science|John J. Carty Award]] |{{longitem|{{small|2001}} [[United States National Academy of Sciences|US National Academy of Sciences electee]]}} |{{longitem|{{small|1999}} [[Johan Skytte Prize in Political Science]]}} }} | spouses = Charles Scott<br/>{{longitem|[[Vincent Ostrom]] {{small|(1965–2012; his death)}}}} | repec_prefix = e | repec_id = pos55}} ''ਏਲੀਨੋਰ ਓਸਟਰੋਮ '''ਦਾ ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ 1933 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਰੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਔਲਿਵਰ ਵਿਲਿਯਮਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਯੁੱਕਤ ਰੂਪ ਤੋਂ 2009 ਵਿੱਚ [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ]] ਦੇ ਨੋਬਲ ਸਮਰਿਤਿ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਜੇਤਾ ਸੀ। [[ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਏਲੀਨੋਰ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ।   == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਆ == == ਕੇਰਿਅਰ == == ਖੋਜ == == ਇਨਾਮ == === ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:Announcement_Nobelprize_Economics_2009-5.ogv|thumb|Telephone interview with Elinor Ostrom.]] == ਮੋਤ == === ਕਿਤਾਬਾ === * {{Cite book|last=Ostrom|first=Elinor|title=Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action|url=https://archive.org/details/governingcommons0000ostr|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1990|isbn=9780521405997}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action''. Cambridge, UK: Cambridge University Press. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]9780521405997.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.aufirst=Elinor&rft.aulast=Ostrom&rft.btitle=Governing+the+Commons%3A+The+Evolution+of+Institutions+for+Collective+Action&rft.date=1990&rft.genre=book&rft.isbn=9780521405997&rft.place=Cambridge%2C+UK&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|last1=Ostrom|first1=Elinor|last2=Schroeder|first2=Larry|last3=Wynne|first3=Susan|title=Institutional incentives and sustainable development: infrastructure policies in perspective|url=https://archive.org/details/institutionalinc0000ostr|publisher=Westview Press|location=Boulder|year=1993|isbn=9780813316192}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Institutional incentives and sustainable development: infrastructure policies in perspective''. Boulder: Westview Press. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]9780813316192.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.aufirst=Elinor&rft.aulast=Ostrom&rft.au=Schroeder%2C+Larry&rft.au=Wynne%2C+Susan&rft.btitle=Institutional+incentives+and+sustainable+development%3A+infrastructure+policies+in+perspective&rft.date=1993&rft.genre=book&rft.isbn=9780813316192&rft.place=Boulder&rft.pub=Westview+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|last1=Ostrom|first1=Elinor|last2=Walker|first2=James|last3=Gardner|first3=Roy|title=Rules, games, and common-pool resources|url=https://archive.org/details/rulesgamescommon0000ostr|publisher=University of Michigan Press|location=Ann Arbor|year=1994|isbn=9780472065462}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Rules, games, and common-pool resources''. Ann Arbor: University of Michigan Press. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]9780472065462.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.aufirst=Elinor&rft.au=Gardner%2C+Roy&rft.aulast=Ostrom&rft.au=Walker%2C+James&rft.btitle=Rules%2C+games%2C+and+common-pool+resources&rft.date=1994&rft.genre=book&rft.isbn=9780472065462&rft.place=Ann+Arbor&rft.pub=University+of+Michigan+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|last1=Ostrom|first1=Elinor|last2=Walker|first2=James|title=Trust and reciprocity: interdisciplinary lessons from experimental research|url=https://archive.org/details/isbn_0871546477|publisher=Russell Sage Foundation|location=New York|year=2003|isbn=9780871546470}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Trust and reciprocity: interdisciplinary lessons from experimental research''. New York: Russell Sage Foundation. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]9780871546470.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.aufirst=Elinor&rft.aulast=Ostrom&rft.au=Walker%2C+James&rft.btitle=Trust+and+reciprocity%3A+interdisciplinary+lessons+from+experimental+research&rft.date=2003&rft.genre=book&rft.isbn=9780871546470&rft.place=New+York&rft.pub=Russell+Sage+Foundation&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|last=Ostrom|first=Elinor|title=Understanding institutional diversity|url=https://archive.org/details/understandingins0000ostr|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=2005|isbn=9780691122380}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Understanding institutional diversity''. Princeton: Princeton University Press. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]9780691122380.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.aufirst=Elinor&rft.aulast=Ostrom&rft.btitle=Understanding+institutional+diversity&rft.date=2005&rft.genre=book&rft.isbn=9780691122380&rft.place=Princeton&rft.pub=Princeton+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|last1=Ostrom|first1=Elinor|last2=Kanbur|first2=Ravi|last3=Guha-Khasnobis|first3=Basudeb|author-link2=Ravi Kanbur|title=Linking the formal and informal economy: concepts and policies|url=https://archive.org/details/linkingformalinf0000unse_r3d8|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2007|isbn=9780199237296}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Linking the formal and informal economy: concepts and policies''. Oxford: Oxford University Press. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]9780199237296.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.aufirst=Elinor&rft.au=Guha-Khasnobis%2C+Basudeb&rft.au=Kanbur%2C+Ravi&rft.aulast=Ostrom&rft.btitle=Linking+the+formal+and+informal+economy%3A+concepts+and+policies&rft.date=2007&rft.genre=book&rft.isbn=9780199237296&rft.place=Oxford&rft.pub=Oxford+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|last1=Ostrom|first1=Elinor|last2=Hess|first2=Charlotte|title=Understanding knowledge as a commons: from theory to practice|publisher=MIT Press|location=Cambridge, Massachusetts|year=2007|isbn=9780262516037}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Understanding knowledge as a commons: from theory to practice''. Cambridge, Massachusetts: MIT Press. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]9780262516037.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.aufirst=Elinor&rft.au=Hess%2C+Charlotte&rft.aulast=Ostrom&rft.btitle=Understanding+knowledge+as+a+commons%3A+from+theory+to+practice&rft.date=2007&rft.genre=book&rft.isbn=9780262516037&rft.place=Cambridge%2C+Massachusetts&rft.pub=MIT+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> === Chapters in books === === ਜਰਨਲ ਆਰਟੀਕਲ === * {{Cite journal|last1=Ostrom|first1=Elinor|last2=Crawford|first2=Sue E. S.|title=A grammar of institutions|journal=American Political Science Review|volume=89|issue=3|pages=582–600|publisher=American Political Science Association via JSOR|doi=10.2307/2082975|date=September 1995|url=http://dx.doi.org/10.2307/2082975|ref=harv|postscript=.}}<cite class="citation journal" id="CITEREFOstromCrawford1995" contenteditable="false">[[doi:10.2307/2082975|"A grammar of institutions"]]. </cite><cite class="citation journal" id="CITEREFOstromCrawford1995" contenteditable="false">''American Political Science Review'' (American Political Science Association via JSOR) '''89''' (3): 582–600. doi:[[doi:10.2307/2082975|10.2307/2082975]].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.atitle=A+grammar+of+institutions&rft.au=Crawford%2C+Sue+E.+S.&rft.aufirst=Elinor&rft.aulast=Ostrom&rft.date=1995-09&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fdx.doi.org%2F10.2307%2F2082975&rft_id=info%3Adoi%2F10.2307%2F2082975&rft.issue=3&rft.jtitle=American+Political+Science+Review&rft.pages=582-600&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=89" contenteditable="false"></span> * {{Cite journal|last=Ostrom|first=Elinor|title=A behavioral approach to the rational choice theory of collective action: Presidential address, American Political Science Association, 1997|journal=American Political Science Review|volume=92|issue=1|pages=1–22|publisher=American Political Science Association via JSTOR|doi=10.2307/2585925|date=March 1998|url=http://dx.doi.org/10.2307/2585925|ref=harv|postscript=.}}<cite class="citation journal" id="CITEREFOstrom1998" contenteditable="false">[[doi:10.2307/2585925|"A behavioral approach to the rational choice theory of collective action: Presidential address, American Political Science Association, 1997"]]. </cite><cite class="citation journal" id="CITEREFOstrom1998" contenteditable="false">''American Political Science Review'' (American Political Science Association via JSTOR) '''92''' (1): 1–22. doi:[[doi:10.2307/2585925|10.2307/2585925]].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.atitle=A+behavioral+approach+to+the+rational+choice+theory+of+collective+action%3A+Presidential+address%2C+American+Political+Science+Association%2C+1997&rft.aufirst=Elinor&rft.aulast=Ostrom&rft.date=1998-03&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fdx.doi.org%2F10.2307%2F2585925&rft_id=info%3Adoi%2F10.2307%2F2585925&rft.issue=1&rft.jtitle=American+Political+Science+Review&rft.pages=1-22&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=92" contenteditable="false"></span> * {{Cite journal|last=Ostrom|first=Elinor|title=Beyond markets and states: polycentric governance of complex economic systems|journal=American Economic Review|volume=100|issue=3|pages=641–672|publisher=American Economic Association|doi=10.1257/aer.100.3.641|date=June 2010|url=http://dx.doi.org/10.1257/aer.100.3.641|ref=harv|postscript=.}}<cite class="citation journal" id="CITEREFOstrom2010" contenteditable="false">[[doi:10.1257/aer.100.3.641|"Beyond markets and states: polycentric governance of complex economic systems"]]. </cite><cite class="citation journal" id="CITEREFOstrom2010" contenteditable="false">''American Economic Review'' (American Economic Association) '''100''' (3): 641–672. doi:[[doi:10.1257/aer.100.3.641|10.1257/aer.100.3.641]].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.atitle=Beyond+markets+and+states%3A+polycentric+governance+of+complex+economic+systems&rft.aufirst=Elinor&rft.aulast=Ostrom&rft.date=2010-06&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fdx.doi.org%2F10.1257%2Faer.100.3.641&rft_id=info%3Adoi%2F10.1257%2Faer.100.3.641&rft.issue=3&rft.jtitle=American+Economic+Review&rft.pages=641-672&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=100" contenteditable="false"></span> [http://bnp.binghamton.edu/wp-content/uploads/2011/06/Ostrom-2010-Polycentric-Governance.pdf Pdf version.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131105113916/http://bnp.binghamton.edu/wp-content/uploads/2011/06/Ostrom-2010-Polycentric-Governance.pdf |date=ਨਵੰਬਰ 5, 2013 }} == ਹੋਰ ਦੇਖੋ == * Co-production of public services by service users and communities. == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਪੜੋ == * {{Cite book|last1=Aligica|first1=Paul Dragos|last2=Boettke|first2=Peter|authorlink2=Peter_Boettke|title=Challenging Institutional Analysis and Development: The Bloomington School|url=https://archive.org/details/challenginginsti0000alig|publisher=[[Routledge]]|year=2009|isbn=978-0-415-77820-6}}<cite class="citation book" contenteditable="false">''Challenging Institutional Analysis and Development: The Bloomington School''. Routledge. </cite><cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]978-0-415-77820-6.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.au=Boettke%2C+Peter&rft.aufirst=Paul+Dragos&rft.aulast=Aligica&rft.btitle=Challenging+Institutional+Analysis+and+Development%3A+The+Bloomington+School&rft.date=2009&rft.genre=book&rft.isbn=978-0-415-77820-6&rft.pub=Routledge&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false"></span> * Ostrom, Vincent and Elinor Ostrom. [http://www.mercatus.org/PublicationDetails.aspx?id=15952 "Rethinking Institutional Analysis: Interviews with Vincent and Elinor Ostrom."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013195015/http://www.mercatus.org/PublicationDetails.aspx?id=15952 |date=ਅਕਤੂਬਰ 13, 2009 }} By Paul Dragos Aligica. Interview, [http://www.mercatus.org Mercatus Center at George Mason University], 2003. * {{Cite journal|last=Auer|first=Matthew|title=Collective Action and the Evolution of Social Norms: The Principled Optimism of Elinor Ostrom.|journal=Journal of Natural Resources Policy Research|volume=6|issue=4|pages=265–271|publisher=Taylor & Francis|doi=10.1080/19390459.2014.941177|date=August 2014|url=http://dx.doi.org/10.1080/19390459.2014.941177|ref=harv|postscript=.}}<cite class="citation journal" id="CITEREFAuer2014" contenteditable="false">[[doi:10.1080/19390459.2014.941177|"Collective Action and the Evolution of Social Norms: The Principled Optimism of Elinor Ostrom."]]. </cite><cite class="citation journal" id="CITEREFAuer2014" contenteditable="false">''Journal of Natural Resources Policy Research'' (Taylor & Francis) '''6''' (4): 265–271. doi:[[doi:10.1080/19390459.2014.941177|10.1080/19390459.2014.941177]].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AElinor+Ostrom&rft.atitle=Collective+Action+and+the+Evolution+of+Social+Norms%3A+The+Principled+Optimism+of+Elinor+Ostrom.&rft.aufirst=Matthew&rft.aulast=Auer&rft.date=2014-08&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fdx.doi.org%2F10.1080%2F19390459.2014.941177&rft_id=info%3Adoi%2F10.1080%2F19390459.2014.941177&rft.issue=4&rft.jtitle=Journal+of+Natural+Resources+Policy+Research&rft.pages=265-271&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&rft.volume=6" contenteditable="false"></span> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [http://www.slavicvoice.org/ukraine/2012/10/01/elinor-ostrom "Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121122134111/http://www.slavicvoice.org/ukraine/2012/10/01/elinor-ostrom/ |date=ਨਵੰਬਰ 22, 2012 }}, published in [[ਯੂਕਰੇਨ|Ukraine]]. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00f1l78 On Collaboration] Elinor Ostrom speaks on [http://www.bbc.co.uk/programmes/p004kln9 BBC The Forum] * [http://www.indiana.edu/~workshop/ The Workshop in Political Theory and Policy Analysis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007083917/http://www.indiana.edu/~workshop/ |date=ਅਕਤੂਬਰ 7, 2009 }} at Indiana University. ** [http://www.indiana.edu/~workshop/people/lostromcv.htm Elinor Ostrom Curriculum Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017183218/http://www.indiana.edu/~workshop/people/lostromcv.htm |date=ਅਕਤੂਬਰ 17, 2011 }} * [http://csid.asu.edu/ Center for the Study of Institutional Diversity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206013311/http://csid.asu.edu/ |date=ਦਸੰਬਰ 6, 2006 }} at Arizona State University * [http://www.shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom No Panaceas!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912201804/http://www.shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom |date=ਸਤੰਬਰ 12, 2012 }} [http://www.shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom Elinor Ostrom Talks with Fran Korten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120912201804/http://www.shareable.net/blog/no-panaceas-a-qa-with-elinor-ostrom |date=ਸਤੰਬਰ 12, 2012 }} * [http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2009/ostrom-lecture.html Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems], 2009 lecture at [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|NobelPrize.org]]. * {{Worldcat id|lccn-n80-1519}}WorldCat<span contenteditable="false"> catalog)</span> * [http://www.heraldtimesonline.com/pages/nobel Elinor Ostrom news, photos and videos] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20100810142539/http://www.heraldtimesonline.com/pages/nobel |date=ਅਗਸਤ 10, 2010 }} from the ''The Herald-Times'', Bloomington, Indiana. * [http://www.iss.nl/About-ISS/History/Honorary-Fellows Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204051702/http://www.iss.nl/About-ISS/History/Honorary-Fellows |date=ਦਸੰਬਰ 4, 2010 }} at the International Institute of Social Studies (ISS). * Video of [http://www.annualreviews.org/page/audio#ostrom Annual Reviews Conversations Interview with Elinor Ostrom] (2011). * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=91839365 Dr Elinor "Lin" Ostrom]<span> at </span>''Find a Grave'' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2016 ਐਡੀਟਾਥਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1933]] 9vc1eyib8nkcnnybzoflawkr7q7px6k 0 76536 843464 725543 2026-07-29T21:38:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843464 wikitext text/x-wiki '''ਮਿਲਾਨ''' ({{IPAc-en|lang|m|ɨ|ˈ|l|æ|n}} or {{IPAc-en|US|m||ɨ|ˈ|l|ɑː|n}};<ref>{{Cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/Milan|title=Milan: definition of Milan in Oxford dictionary (American English)|work=oxforddictionaries.com|accessdate=5 November 2015|archive-date=18 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118160617/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/milan|dead-url=yes}}</ref> {{Lang-it|Milano}} {{IPA-it|miˈlaːno||It-Milano.ogg}}; Lombard, Milanese variant: ''Milan'' {{IPA-all|miˈlã|}})<ref>{{Cite book|title=Dizionario di toponomastica. Storia e significato dei nomi geografici italiani|year=1990|publisher=UTET|location=Torino}}</ref> [[ਇਟਲੀ]] ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ [[ਲੋਂਬਾਰਦੀਆ]] ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 13 ਲੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 50 ਲੱਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ 5ਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮਿਲਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 70 ਤੋਂ 100 ਲੱਖ ਹੈ<ref name="OECD">{{Cite web|url=http://cmimarseille.org/_src/UD1_Guide/documents/6-OCDE%20Competitive%20Cities%20a%20new%20entrepreurial%20paradigm%20in%20spatial%20developpement.pdf|format=PDF|title=Competitive Cities in the Global Economy|author=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=30 April 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714145232/http://cmimarseille.org/_src/UD1_Guide/documents/6-OCDE%20Competitive%20Cities%20a%20new%20entrepreurial%20paradigm%20in%20spatial%20developpement.pdf|archivedate=14 July 2014}}</ref><ref>{{Cite web|title=Global Metro Monitor: Metropolitan Area Profiles|url=http://www.brookings.edu/~/media/Research/Files/Reports/2010/11/30%20global%20metro%20monitor/profiles/Europe/Milan.pdf|website=http://www.brookings.edu/|publisher=Brookings Institution|accessdate=20 June 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.emi-network.eu/dsresource?objectid=7699&type=org|format=PDF|title=Case study Milan Metropolitan Area|author=European Metropolitan network Institute|accessdate=14 September 2013|archive-date=7 ਜਨਵਰੀ 2016|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160107192949/http%3A//emi%2Dnetwork.eu/dsresource?objectid%3D7699%26type%3Dorg|dead-url=yes}}</ref><ref name="Salet">{{Cite book|last1=Salet|first1=Willem|last2=Thornley|first2=Andy|last3=Kreukels|first3=Anton|title=Metropolitan governance and spatial planning: comparative case studies of European city-regions|url=https://archive.org/details/metropolitangove0000unse_j4u8|date=2003|publisher=Spon Press|location=New York|isbn=978-0415274494|page=[https://archive.org/details/metropolitangove0000unse_j4u8/page/265 265]|accessdate=20 June 2014}}</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਨ, ਬੇਰਗਾਮੋ, ਕੋਮੋ, ਲੇਚੋ, ਲੋਦੀ, ਮੋਂਸਾ ਤੇ ਬਰੀਆਂਸਾ, ਪਾਵੀਆ, ਵਾਰੇਸੇ ਅਤੇ ਨੋਵਾਰਾ ਸੂਬੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  == ਇਤਿਹਾਸ == === ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ === 400 ਈਪੂ ਦੌਰਾਨ ਕੈਲਟਿਕ ਇੰਸੂਬਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਿਲਾਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|last=Tellier|first=Luc-Normand|title=Urban World History|url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell|year=2009|publisher=Press de l'Université du Québec|location=Québec|isbn=978-2-7605-1588-8|page=[https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell/page/274 274]}}</ref> 222 ਈਪੂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਮੇਦੀਓਲੈਨਮ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟਸ === {{Reflist}} 3o3dvv8faos2tr9f634qnusqb3z5l16 0 77089 843598 729402 2026-07-29T23:59:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843598 wikitext text/x-wiki '''ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ''' ਜਾ ਸਟਰੇਨ ਜਾ ਸਟਰੇਨ ਡੀਸਟੇਟ, ਜਿਵੇਂ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਚਮੜੀ ਰੋਗਾ ਵਿੱਚ ਕੇਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਬੰਦ -ਰੰਗ ਆਭਾ ਨਾਲ ਚਮੜੀ 'ਤੇ ਜਲੇ ਹੋਏ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਨ. ਇਹ ਟਿਸ਼ੂ ਤੇ ਪਟਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰਹ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ, ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਖਿਚਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜਲਦੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਜਵਾਨੀ, ਗਰਭ, ਸ਼ਰੀਰ ਬਣਾਉਣ, ਹਾਰਮੋਨ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਥੈਰੇਪੀ ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ<ref>Bernstein, Eric. [http://www.stretchmarks.org/causes.aspx What Causes Stretch Marks?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502161334/http://www.stretchmarks.org/causes.aspx |date=2009-05-02 }}. 15 December 2008. The Patient's Guide to Stretch Marks. 10 Feb 2009</ref> ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ striae atrophicae, vergetures, stria distensae, striae cutis distensae, lineae atrophicae, linea albicante ਇਸ ਤਰਹ ਦੇ ਮਾਰਕਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ. ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਤਿਮਾਹੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਢਿੱਡ, [[ਛਾਤੀ]], ਪੱਟ, ਕੁੱਲ੍ਹੇ, ਹੇਠਲੇ ਵਾਪਸ ਅਤੇ buttocks 'ਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਬਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹ striae gravidarum ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{cite web|url=http://www.americanpregnancy.org/commondiscomforts/PE-pregnancy-stretchmarks-different.html|title=Are Pregnancy Stretch Marks Different?|publisher=American Pregnancy Association|access-date=2016-04-08|archive-date=2013-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119091203/http://americanpregnancy.org/commondiscomforts/PE-pregnancy-stretchmarks-different.html|dead-url=yes}}</ref> ==ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ== ਸਟਰੇਨ ਜਾ ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਲਾਲ ਜਾ ਜਾਮਨੀ ਜਖਮਾ ਤੋ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਚਰਬੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਹੋਵੇ ਓਥੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਬ ਤੋ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਤਰਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਆਮ ਸਥਾਨ ਪੇਟ ਹੈ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਾਭੀ ਦੇ ਨੇੜੇ), ਇਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਛਾਤੀ, ਬਾਹਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰਆਤ ਉਪਰ ਵੱਲ, ਕਛਾ, ਪਿਠ ਤੇ, ਪੱਟ (ਦੋਨੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ), ਕੁੱਲ੍ਹੇ, ਅਤੇ buttocks ਤੇ ਵੀ ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਦੇਖਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਓਹਨਾ ਸਥਾਨਾ ਦੀ ਰੰਜਾਕਤਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਗਹ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਤੇ ਨਰਮ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/568975/stretch-mark|title=Stretch Mark|accessdate=1 November 2009|work=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.drbatul.com/treatments-procedures/stretch-mark-removal/ |title=Stretch Marks Removal |publisher=drbatul.com |date= |accessdate=8 April 2016}}</ref> ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ ਟਿਸ਼ੂਆ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮੱਧ ਲਚਕੀਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾ ਕੇ ਰਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਜਦੋਂ ਤਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਿਸ਼ੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਵੀ ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ ਹਨ. ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਖਿਚਾਵ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੀ ਮਾਰਕਸ ਜਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਭਰ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ. ਇਸ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਜਲਨ, ਖੁਜਲੀ ਜਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਣਾਅ ਵੀ ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਉਬਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸੇਹਤ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਕਮ ਕਰਨ ਦੋ ਸ਼ਮਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਮਤਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{cite web|url=http://www.ivillage.co.uk/beauty/bodybasics/stretch/articles/0,,548150_183143,00.html|title=How to prevent and treat stretch marks|work=iVillage|accessdate=1 November 2009|archive-date=4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100204131119/http://www.ivillage.co.uk/beauty/bodybasics/stretch/articles/0,,548150_183143,00.html|dead-url=yes}}</ref> ਪਰ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕਾਸਮੈਟਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Stretch Mark">{{cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/stretch-marks/DS01081k |title=Stretch Mark |accessdate=2011-11-10 }}</ref> ਜਵਾਨ ਔਰਤਾ ਆਮ ਤੋ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆ ਹਨ ਅਤੇ ਓਹ ਚਮੜੀ ਦੇ ਮਹਿਰਾ ਤੋ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆ ਹਨ<ref name="ReferenceA">{{cite journal |last1=Chang |first1=AL|last2=Agredano| first2=YZ| last3=Kimball| first3=AB| title=Risk factors associated with striae gravidarum| journal=J Am Acad Dermatol| year=2004| volume=51| pages=881–5| doi=10.1016/j.jaad.2004.05.030}}</ref> ਅਤੇ ਗਰਬ ਧਾਰਨ ਤੋ ਵਾਦ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ<ref name="Andrews">{{cite book |author=James, William D.; Berger, Timothy G.|title=Andrews' Diseases of the Skin: clinical Dermatology |url=https://archive.org/details/andrewsdiseaseso0000jame_10ed|publisher=Saunders Elsevier |location= |year=2006 |pages= |isbn=0-7216-2921-0 |oclc= |doi= |accessdate=|display-authors=etal}}</ref> ==ਕਾਰਨ== Mayo ਕਲੀਨਿਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ ਚਮੜੀ ਦੇ ਖਿਚਣ ਕਰਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੇ ਕੀ ਇੱਕ ਹਾਰਮੋਨ adrenal glands ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਕੋਰਟੀਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਟਰੇਚ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਉਬਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਓ ਕਲੀਨਿਕ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰ ਵਧਣਾ (ਚਰਬੀ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ), ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵਾਧੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ. ਦਵਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਕਲੀਨਿਕ ਇੱਕ ਆਮ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ "ਕੋਰਟੀਕੋਸਟੀਰਾਇਡ ਕਰੀਮਾਂ, ਲੋਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸਟੀਰੌਇਡ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਰਤੋਂ" ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਐਹਲਰਸ-ਡੈਨਲੋਸ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਕੁਸ਼ਿੰਗ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਮਾਰਫਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਅਤੇ "ਐਡਰੀਨਲ ਗਲੈਂਡ ਰੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਗਰਭ == === ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟ੍ਰਾਈ ਗ੍ਰੈਵੀਡਾਰਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਅਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਚਾਨਕ ਭਾਰ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਪੇਟ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਦਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਰੂਪ ਹੈ. ਤਕਰੀਬਨ 90% affectedਰਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ. === === ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਰਕ ਸਟ੍ਰੈਚਮਾਰਕਸ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: 324 ofਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਘੱਟ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਾਸ ਇੰਡੈਕਸ, 15 ਕਿਲੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰ (33 ਪੌਂਡ) ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਦਾ ਭਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਟਰਾਈ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ. ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੋਖਮ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ. === === ਇਹ ਰੰਗ ਦੇ ਦਾਗ-ਧੱਬੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਡਰਮੇਸ ਦੇ ਫਟੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਐਟ੍ਰੋਫੀ ਅਤੇ ਰੀਟ ਰੀਡਜ਼ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਇਹ ਦਾਗ ਅਕਸਰ ਪੇਟ 'ਤੇ ਲਾਲ ਜਾਂ ਨੀਲੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ' ਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅਵਾਜਾਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਥਾਈ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ. === === ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਗਾੜ ਅਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੇਟ, ਛਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਟਾਂ) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਟਰਾਈਏ ਗਠਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਕਈਆਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਰਿਲੇਕਸਿਨ ਅਤੇ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਕੋਰਟੀਸੋਲ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਿopਕੋਪੋਲੀਸੈਕਰਾਇਡਜ਼ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੁੜੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮਾਈ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਕੈਨੀਕਲ ਤਣਾਅ ਦੇ ਪਾੜ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਸਰੀਰ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸੂਚਕਾਂਕ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਟਰਾਈ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਵਾਨ ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਸਟਰੀਏ ਹੋਣ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. === === ਆਵਾਜਾਈ ਗਰੈਵੀਡਾਰਮ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੈ. ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਹਿਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਐਸ ਦੀ ਆਮ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਟਰੀਏ ਦਾ ਇੱਕ 50% -90% ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੈ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਹਾਰਮੋਨਲ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ. ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਸਟ੍ਰਾਈ ਗ੍ਰੈਵੀਡਰਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਲਗਭਗ 45% ਔਰਤਾਂ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ 24 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਚਾਨਕ ਗ੍ਰੈਵੀਡਾਰਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਜਖਮਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ. ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਾਰਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਨਸਲ ਵੀ ਸਟਰੀਏ ਦੀ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਦੇ ਹਨ === == ਰੋਕਥਾਮ == ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸਮੀਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਰੀਮ ਅਤੇ ਤੇਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ. ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ, ਸੇਂਟੇਲਾ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕਾ ਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਗਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਜ 'ਤੇ ਸਬੂਤ ਸੀਮਤ ਹਨ। == ਇਲਾਜ == ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਉਪਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਹੈ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਸੁਝਾਅ ਹਨ. ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਜ਼ਰ ਇਲਾਜ, ਗਲਾਈਕੋਲਿਕ ਐਸਿਡ, ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਡਰਮਾਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਐੱਫ ਡੀ ਏ ਦੁਆਰਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਟੌਪਿਕਲ ਟਰੇਟੀਨੋਇਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਟੇਰਾਟੋਜਨ (ਗਰੱਭਸਥ ਸ਼ੀਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਖਰਾਬੀ ਦਾ ਕਾਰਨ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਕਾਰਬੋਕਸਿਥੇਰਿਪੀ ਇੱਕ ਜਾਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਬੂਤ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਗਰਭਵਤੀ pregnancyਰਤਾਂ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਖਿੱਚ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਦੋਵੇਂ ਜੈਤੂਨ ਦਾ ਤੇਲ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਥੋਪੀਆਈ ਅਤੇ ਸੋਮਾਲੀਸ ਨੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਈ ਮੈਡੀਕਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰਾਈ ਐਟ੍ਰੋਫਾਈਸੀ, ਵਰਜੈਚਰਜ਼, ਸਟਰਾਈਆ ਡਿਸਐਨਸੈ, ਸਟ੍ਰਾਈ ਕੂਟਿਸ ਡਿਸਟੈਂਸ, ਲਾਈਨ ਐਟ੍ਰੋਫਿਕਾ, ਲਾਈਨ ਅਲਬੀਕੈਂਟ ਜਾਂ ਸਿੱਧੇ ਸਟ੍ਰਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== q5a5mq5mv2m445tlf70v93d289ht5fd 0 77373 843489 841742 2026-07-29T22:08:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843489 wikitext text/x-wiki [[File:CERN LHC Tunnel1.jpg|right|thumb|CERN LHC Tunnel1]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਕਣਾਂ (ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ), ਅਤੇ ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ ਰਾਹੀਂ ਚੁੱਕੇ ਐਂਗੁਲਰ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਸਪਿੱਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਾਥੀ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਘੁਮਾਓਦਾਰ ਜਾਂ ਵਟੇਦਾਰ ਰਸਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕਿਸੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੁਆਲੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਅਪਣਾਉਣ ਤੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਟੈਰਨ-ਗਾਰਲਚ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰੱਖਦੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਰਫ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕੁੱਝ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਪਿੱਨ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਮਾਤਰਾ ਹੈ; ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੇ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਪਰ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ [[ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ)। ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦੀ SI ਯੂਨਿਟ ਜੂਲ-ਸੈਕੰਡ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਫੇਰ ਵੀ, ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ħ ਦੇ ਗੁਣਾਂਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ, ħ ਨੂੰ ਨਾ ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਨੰਬਰ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਯੂਨਿਟ ਤਹਿਤ ਨੰਬਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਨਾਮ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਸਾਰਣੀ ਲਈ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੋਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। 1925 ਵਿੱਚ, ਰਾਲਫ ਕ੍ਰੋਨਿਗ, ਜੌਰਜ ਉਹਲਨਬੈੱਕ ਅਤੇ ਸੈਮਉਅਲ ਗੋਉਡਸਮਿੱਥ ਨੇ ਲੀਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਵਿਖੇ ਅਪਣੀ ਧੁਰੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਝਾਈ। ਗਣਿਤਿਕ ਥਿਊਰੀ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਦੁਅਰਾ 1927 ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 1928 ਵਿੱਚ ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਅਪਣਾ ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਸਪਿੱਨ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਜਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। == ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ == ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਅਪਣੀ ਹੀ ਧੁਰੀ ਦੁਆਲੇ ਗਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਝ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਹੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਿੱਨ ਉਹੀ ਗਣਿਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸਪਿੱਨ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਅਨੋਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: * ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ * ਭਾਵੇਂ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਹੌਲੀ ਘੁੰਮਣ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। * ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇੱਕ 1 ਤੋਂ g-ਫੈਕਟਰ ਅੰਤਰ ਵਾਲੇ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਈਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਂ ਹੀ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕਣ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਾਰਜ ਇਸਦੇ [[ਪੁੰਜ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਸਪਿੱਨ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਨੰਬਰ, s ਲਈ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ s=n/2 ਹੈ, ਜਿੱਥੇ n ਕੋਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਨੈਗੇਟਿਵ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ s ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲ 0, 1/2, 1, 3/2, 2, ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਲਈ s ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਿਰਫ ਕਣ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਆਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ (ਹੇਠਾਂ ਦਰਸਾਈ ਸਪਿੱਨ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ)। ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, S ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। S ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math>S = \hbar \, \sqrt{s (s+1)}=\frac{h}{4\pi} \, \sqrt{n(n+2)},</math> ਜਿੱਥੇ h ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ s ਦੇ ਸਿਰਫ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਯਾਨਿ ਕਿ, n ਦੇ ਇਵਨ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਫਰਮੀਔਨ ਅਤੇ ਬੋਸੌਨ === ਅੱਧਾ-ਅੰਕ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫਰਮੀਔਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 1/2, 3/2, 5/2 ਸਪਿੱਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੂਰਕ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਜਿਵੇਂ 0,1,2 ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਬੋਸੌਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਫੈਮਲੀਆਂ ਵੱਖਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਫੈਮਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫਰਮੀਔਨ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਯਾਨਿ ਕਿ ਦੋ ਇੱਕੇ ਜਿਹੇ ਫਰਮੀਔਨ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ (ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ, ਇੱਕੋ ਪੁਜੀਸ਼ਨ, ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ)। ਇਸਤੋਂ ਉਲਟ, ਬੋਸੌਨ ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸਲਈ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਛੇ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸੰਯੁਕਤ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ ਦਾ ਸਪਿੱਨ 0 ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਬੋਸੌਨ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਸਭ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਹਨ: * ਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਲੈਪਟੌਨ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਸਮੇਤ), ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ “ਪਦਾਰਥ” ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਪਿੱਨ ½ ਵਾਲੇ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਪਦਾਰਥ ਜਗਹ ਘੇਰਦਾ ਹੈ” ਵਾਲਾ ਸਾਂਝਾ ਵਿਚਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਕਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸੰਘਣਾਪਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾ ਮੱਲਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ (ਦਬਾਓ) ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਦਬਾਓ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰੇੱਸ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੁੱਕ ਰਹੇ ਭਾਰੀ ਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੱਤ ਦੇ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਅਧੀਨ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਕੇ ਰਾਹ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਰਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੱਪਰਨੋਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਧਮਾਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ 2014 ਤੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨਾਂ (3/2, 5/2 ਆਦਿ) ਵਾਲੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। * ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੋਰਸ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਪਿੱਨ 1 ਵਾਲੇ ਬੋਸੌਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਫੋਟੌਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰਸ ਕੈਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਲੂਔਨ (ਤਾਕਤਵਰ ਫੋਰਸ), ਅਤੇ W ਅਤੇ Z ਬੋਸੌਨ (ਕਮਜੋਰ ਫੋਰਸ) ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ (ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਫਰੀਕੁਐਂਸੀ) ਮੱਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਲੇਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਵਾਲੇ ਕਈ ਫੋਟੌਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਪਰਫਲੱਡ ਤਰਲ ਹੀਲੀਅਮ ਜੋ ਹੀਲੀਅਮ-4 ਐਟਮਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਹੈ ਬੋਸੌਨ ਹੁੰਦੀ ਹਰੈ, ਅਤੇ ਸੁੱਪਰਕੰਡਕਟੀਵਿਟੀ ਜਿੱਥੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ (ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਸਿੰਗਲ ਸੰਯੁਕਤ ਬੋਸੌਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। * ਹੋਰ ਸਪਿੱਨਾਂ (0,2,3 ਆਦਿ) ਵਾਲੇ ਮੁਢਲੇ ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਚਰਾਯੋਗ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਰਤਾਓ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਣੀਆਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਅੰਦਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸਪਿੱਨ 2 ਵਾਲੇ ਗਰੈਵੀਟੋਨ (ਕੁੱਝ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ 0 ਵਾਲੇ ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ (ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਸਮਿੱਟਰੀ ਬਰੇਕਿੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ) ) ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। 2013 ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਪਿੱਨ 0 ਵਾਲੇ ਹਿੱਗਜ਼ ਬੋਸੌਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ [[ਸਕੇਲਰ]] ਕਣ (ਸਪਿੱਨ 0) ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦਗੀ ਗਿਆਤ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਪਿੱਨ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਰੇਡੀਅਸ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੁੰਜ-ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੂਖਮ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਹੁਣ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਸੇ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇਸਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਣ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਰੈਸਟ ਮਾਸ/ਪੁੰਜ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। === ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ === ਅੱਧਾ –ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ (ਫਰਮੀਔਨਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ, ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ (ਬੋਸੌਨਾਂ) ਦੁਆਰਾ ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਟਰਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੱਲਣ ਕਾਰਣ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਬੂਤ, ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰਮ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ, ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਸਬੰਧ ਨੂੰ “[[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਸ == [[File:Neutron spin dipole field.svg|thumbnail|right|ਨਿਊਟਰੌਨ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਿੱਤਰ। ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਨੈਗੇਟਿਵ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਡਾਇਪੋਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰੇਖਾਵਾਂ ਥੱਲੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ]] ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣ ਇੱਕ ਮੈਗਨੈਟਿਕ (ਚੁੰਬਕੀ) ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਟਰਨ-ਗਾਰਲਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਨਹੋਮੋਜੀਨੀਅਸ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਣਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਓ, ਜਾਂ ਖੁਦ ਕਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪ ਕੇ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ½ ਕਣ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ μ, ਚਾਰਜ q, ਪੁੰਜ m, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ S ਨਾਲ ਇਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\boldsymbol{\mu} = \frac{g_s q}{2m} \mathbf{S} </math> ਜਿੱਥੇ ਅਯਾਮ-ਰਹਿਤ ਮਾਤਰਾ ''g<sub>s</sub>'' ਨੂੰ ਸਪਿੱਨ g-ਫੈਕਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਔਰਬਿਟਲ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਇਹ 1 ਹੋਵੇਗਾ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੇਡੀਅਸ ਵਾਲੇ ਗੋਲੇ ਘੇਰਦੇ ਹਨ)। ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਮੁਢਲਾ ਕਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ, ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ g-ਫੈਕਟਰ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੈ, ਜੋ −2.0023193043622(15) ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਕ ਆਖਰੀ ਦੋ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਝੁਕਾਓ ਉੱਤੇ ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਲ 2 ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਹੈ ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਇਸਦੀਆਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੋਧ 0.002319304...ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਅਪਣੀ ਫੀਲਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਵੀ ਅਪਣੇ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਇੱਕ ਤੁਰੰਤ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਕਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਕੁਅਰਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰਜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁਆਰਕਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਗਤੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ (ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ) ਹੈ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੁਢਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਨਤਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਜੋ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਸਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ; :<math>\mu_{\nu}\approx 3\times 10^{-19}\mu_\mathrm{B}\frac{m_{\nu}}{\text{eV}}</math> ਜਿੱਥੇ ''&mu;''<sub>ν</sub> ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਹਨ,''m''<sub>ν</sub> ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜ ਹਨ, ਅਤੇ''μ''<sub>B</sub> ਬੋਹਰ ਮੈਗਨੇਟੌਨ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਵੀਕ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਉੱਚੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੱਗਭੱਗ 10<sup>−14</sup>μ<sub>B</sub> ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ 1 eV ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੋਧਾਂ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਰੱਦ ਹੋਣ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੁਰਬੱਧ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦਾ ਨਾਪ ਖੋਜ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2001 ਵਿੱਚ, ਤਾਜ਼ਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦੇ {{val|1.2|e=-10}} ਗੁਣਨਫਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਕੈਂਸਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਡਾਇਪੋਲ ਕਿਸੇ ਉੱਘੜ-ਦੁੱਗੜ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੈਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥ ਅਪਣੇ ਕਿਊਰਿ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਚੁੰਬਕੀ ਡੋਮੇਨਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਟੋਮਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੋਮੇਨ ਤੋਂ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਸਧਾਰਣ ਚੁੰਬਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੂ ਹਾਂ। ਪੈਰਾਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾਇਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਊਰਜਾ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਪਿੱਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੰਡੈੱਨਸਡ (ਸੰਘਣੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ) ਪਦਾਰਥ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਰੀਸਰਚ ਦਾ ਅਮੀਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਜ਼ਿੰਗ ਮਾਡਲ ਅਜਿਹੇ ਸਪਿੱਨ (ਡਾਇਪੋਲ) ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਪ ਅਤੇ ਡਾਊਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਫੇਜ਼ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਦਿਸ਼ਾ == === ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਮਲਟੀਪਲੀਸਿਟੀ === [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਕਣ ਦਾ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰਾ (ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ) ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ (ਕਣ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਪ ਜਾਂ ਡਾਊਨ) ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਿਰਫ ਇਹ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> S_i = \hbar s_i, \quad s_i \in \{ - s, -(s-1), \dots, s-1, s \} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ''S<sub>i</sub>'', i-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ x, y, ਜਾਂ z), ''s<sub>i</sub>'', i-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ s, ਮੁੱਖ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)। ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੀ ਗਈ ਦਿਸ਼ਾ z-ਧੁਰੇ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> S_z = \hbar s_z, \quad s_z \in \{ - s, -(s-1), \dots, s - 1, s \} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ''S<sub>z</sub>'', z-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''s<sub>z</sub>'', z-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ''s''<sub>z</sub> ਦੇ 2s+1 ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੰਬਰ “2s+1” ਸਪਿੱਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮਲਟੀਪਲੀਸਿਟੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:''s''<sub>z</sub>=+1/2 ਅਤੇ ''s''<sub>z</sub>=&minus;1/2। ਇਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ +z ਜਾਂ –z ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ “ਸਪਿੱਨ ਅੱਪ” ਅਤੇ “ਸਪਿੱਨ ਡਾਊਨ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-3/2 ਕਣ ਲਈ, ਡੈਲਟਾ ਬੇਰੌਨ ਵਾਂਗ, ਸੰਭਵ ਮੁੱਲ +3/2, +1/2, −1/2, −3/2 ਹਨ। === ਵੈਕਟਰ === [[File:Spin One-Half (Slow).gif|thumb|ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਬਗੈਰ ਉਲਝਣ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਇੱਕ 360 ਡਿਗਰੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਕੁੰਡਲੀ ਕਲੌਕਵਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਐਂਟੀਕਲੌਕਵਾਈਜ਼ ਘੁੰਮਣ-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਣੀ ਮੂਲ ਬਣਤਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪੂਰੇ 720 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਦ ਮੁੜਦੀ ਹੈ]] ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ <math>\lang S \rang </math> ਬਾਬਤ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹਰੇਕ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦੇ ਉਮੀਦ ਮੁੱਲ ਹੋਣ, ਯਾਨਿ ਕਿ, <math>\lang S \rang = [\lang S_x \rang, \lang S_y \rang, \lang S_z \rang]</math> ਉਹ ਵੈਕਟਰ ਫੇਰ ਓਸ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਏਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਾਸਤਵਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤਾ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ : ''s<sub>x</sub>'', ''s<sub>y</sub>'' ਅਤੇ ''s<sub>z</sub>'', ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਅਨਰਸਟਰਨੀ ਰਿਲੇਸ਼ਨ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਬੰਧ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਆਂਕੜੇ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਟਰਨ-ਗਾਰਲਾਚ ਯੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਓਸ ਸਧਾਰਣ ਸਪੇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸਤੋਂ ਇੱਕ ਅਗਲਾ ਡਿਟੈਕਟ੍ਰ ਜਰੂਰ ਹੀ (ਘੁਮਾ ਕੇ) ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕਣ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ (100%) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਉਂ ਹੀ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ ਡਿਟੈਕਟਰ ਵਿਚਲਾ ਐਂਗਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ 180 ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਐਂਗਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਤੋਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਡਿਟੈਕਟ੍ਰਾਂ ਲਈ, ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਡਿਟੈਕਟ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅਵਸਥਾ 0% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਿਕ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਤਮਿਕ) ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਅਕਸਰ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣੀ ਅਸਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੁਬਕੀ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ “ਟੌਰਕ” ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਫੀਲਡ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ- ਅਗਲਾ ਭਾਗ ਦੇਖੋ)। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਵੈਕਟਰ ਪਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (ESR) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰੋਟੌਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਐਟੋਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ (NMR) ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਅਤੇ ਇਮੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ [[ਵੈਕਟਰ]] ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪਿਨੌਰਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਅਧੀਨ, ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਦਰਮਿਆਨ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ–½ ਕਣ ਨੂੰ 360 ਡਿਗਰੀ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਲਟੀ ਕੁਆਂਟਮ ਫੇਜ਼ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੰਟਰਫੇਰੈਂਸ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਣ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਾਓਣ ਦੇ ਲਈ, ਇੱਕ 720 ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-0 ਕਣ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਅਵਸਥਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਟੌਰਕ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ-2 ਕਣ ਨੂੰ 180 ਡਿਗਰੀ ਘੁਮਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-4 ਕਣ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ 90 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਘੁਮਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-2 ਕਣ ਕਿਸੇ ਸਿੱਧੀ ਸੋਟੀ ਸਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ 180 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਘੁਮਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਪਿੱਨ-0 ਕਣ ਇੱਕ ਗੋਲੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੋਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਜਿੱਧਰ ਮਰਜੀ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਲਵੋ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਦਿਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। == ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੂਤਰੀਕਰਨ == === ਓਪਰੇਟਰ === ਸਪਿੱਨ ਕਮਿਊਟੇਟਿਵ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਂਗ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>[S_i, S_j ] = i \hbar \epsilon_{ijk} S_k</math> ਜਿੱਥੇ <math>\epsilon_{ijk}</math> ਲੇਵੀ-ਸਿਵਿਟਾ ਚਿੰਨ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ (ਜਿਵੇਂ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ''S''<sup>2</sup> ਅਤੇ ''S''<sup>2</sup> ਦੇ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] (ਕੁੱਲ S ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਕੈੱਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ) ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\begin{align} S^2 |s,m\rangle &= \hbar^2 s(s + 1) |s,m\rangle \\ S_z |s,m\rangle &= \hbar m |s,m\rangle. \end{align}</math> ਇਹਨਾਂ ਆਈਗਨ ਵੈਕਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਰੇਜ਼ਿੰਗ ਅਤੇ ਲੋਅਰਿੰਗ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਇਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: :<math>S_\pm |s,m\rangle = \hbar\sqrt{s(s+1)-m(m\pm 1)} |s,m\pm 1 \rangle</math>, ਜਿੱਥੇ <math>S_\pm = S_x \pm i S_y. </math> ਪਰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਉਲਟ [[ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ]] ਸਫੈਰੀਕਲ ਹਾਰਮੋਨਿਕਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ θ ਅਤੇ φ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। s ਅਤੇ m ਦੇ ਅੱਧੇ ਅੰਕ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ ਕਣ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪਿੱਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਪਿੱਨ 0 ਵੀ ਹੋਵੇ)। ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਰਿਡਿਊਸਡ ਪਲੈਂਕ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰਾਂ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਣ ਦਾ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ <math>\psi = \psi(\mathbf r)</math>, ਨਾ ਹੋ ਕੇ <math>\psi =\psi(\mathbf r,\sigma)\, </math> ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ <math>\sigma </math> ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸੈੱਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\sigma \in \{-s\hbar, -(s - 1)\hbar, \cdots, +(s - 1)\hbar, +s\hbar\}.</math> ਬੋਸੌਨਾਂ (ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ) ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ (ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਸਪਿੱਨ) ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੁੱਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਫੇਰ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ === ਸਪਿੱਨ-½ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] ਮਕੈਨੀਕਲ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਹ ਹਨ: :<math>\hat{\mathbf{S}}=\frac{\hbar}{2}\boldsymbol{\sigma}</math> ਜਿੱਥੇ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟ :<math> S_x = {\hbar \over 2} \sigma_x,\quad S_y = {\hbar \over 2} \sigma_y,\quad S_z = {\hbar \over 2} \sigma_z \,.</math> ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੇਸ ਲਈ,, σx, σy ਅਤੇ σz, ਤਿੰਨ ਪੌਲੀ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹਨ, ਜੋ ਇਸਤਰਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \sigma_x = \begin{pmatrix} 0 & 1\\ 1 & 0 \end{pmatrix}\, \quad \sigma_y = \begin{pmatrix} 0 & -i\\ i & 0 \end{pmatrix} \, \quad \sigma_z = \begin{pmatrix} 1 & 0\\ 0 & -1 \end{pmatrix}\,. </math> === ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ === ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ N ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ N ਕਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਦੇਣ ਤੇ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; :<math>\psi ( \cdots \mathbf r_i,\sigma_i\cdots \mathbf r_j,\sigma_j\cdots ) = (-1)^{2s}\psi ( \cdots \mathbf r_j,\sigma_j\cdots \mathbf r_i,\sigma_i\cdots ) .</math> ਇਸਤਰਾਂ, ਬੋਸੌਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਫੈਕਟਰ (−1)2s ਘਟ ਕੇ +1 ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਲਈ ਇਹ -1 ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਕਣ ਜਾਂ ਬੋਸੌਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊੇਰੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ‘ਸੁੱਪਰਸਮਿੱਟਰਿਕ’ ਕਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਸੌਨਿਕ ਅਤੇ ਫਰਮੀਔਨਿਕ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਮੇਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਦੋ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੀਫੈਕਟਰ (−1)2s ਐਨੀਔਨ ਵਾਂਗ 1 ਮੁੱਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]] ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। N ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਕ੍ਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਚਿੱਤ੍ਰਣ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਸਾਇਣ ਜਾਂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ। === ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ === ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਪੇ ਗਏ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨੰਬਰ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਵਰਣ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨ ½ ਕਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਨੰਬਰਾਂ ''a''<sub>±1/2</sub> ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪਏਗੀ, ਜੋ ਇਸ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਜਰੂਰਤ ਤੇ ਖਰਾ ਉਤਰਦਾ ਹੋਇਆ, ħ/2 ਅਤੇ −ħ/2 ਬਰਾਬਰ ਇਸਦੇ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਚ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ; :<math>\left|a_\frac{1}{2}\right|^2 + \left|a_{-\frac{1}{2}}\right|^2 \, = 1.</math> ਸਪਿੱਨ s ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ ਕਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ 2s + 1 ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨੰਬਰ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਧੁਰੇ ਦੇ ਘੁਮਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਸੂਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਲੀਨੀਅਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਹਰੇਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕੀਏ, ਅਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ A ਅਤੇ B ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਦੋ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਜਰੂਰ ਹੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ AB ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਰਹੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਸਾਡੇ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: :<math> \sum_{m=-j}^{j} a_m^* b_m = \sum_{m=-j}^{j} \left(\sum_{n=-j}^j U_{nm} a_n\right)^* \left(\sum_{k=-j}^j U_{km} b_k\right)</math> :<math> \sum_{n=-j}^j \sum_{k=-j}^j U_{np}^* U_{kq} = \delta_{pq}.</math> ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰੋਟਰੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ SO(3) ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਾਈਟਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਿਵ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹਰੇਕ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ SO(3) ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ SU(2) ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਯਾਮ ਲਈ ਇੱਕ n-ਅਯਾਮੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਘਟਾਈ ਅਵਸਥਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ SU(2) ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਔਡ n ਲਈ n-ਅਯਾਮੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਇਵਨ n (ਇਸਲਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਯਾਮ 2n ਲਈ) n-ਅਯਾਮੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਰਮਲ ਵੈਕਟਰ <math>\hat{\boldsymbol{\theta}}</math> ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਵਿੱਚ ਐਂਗਲ θ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, U ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math> U = e^{-\frac{i}{\hbar} \boldsymbol{\theta} \cdot \mathbf{S}},</math> ਜਿੱਥੇ <math>\boldsymbol{\theta} = \theta \hat{\boldsymbol{\theta}}</math> ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਹੈ ਅਤੇ S ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਦਾ ਵੈਕਟਰ ਹੈ। <blockquote> {{hidden |(ਸਬੂਤ ਦੇਖਣ ਲਈ “ਵੇਖਾਓ” ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ ਜਾਂ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ “ਓਹਲੇ” ਦਬਾਓ) |2= ---- ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿੱਥੇ <math>\hat{\theta} = \hat{z}</math> ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹਾਂਗੇ ਕਿ ''S''<sub>x</sub> ਅਤੇ ''S''<sub>y</sub> ਐਂਗਲ θ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਏ ਗਏ ਹਨ। ''S''<sub>x</sub> ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ħ = 1 ਵਾਲੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ : : <math>\begin{align} S_x \rightarrow U^\dagger S_x U &{}= e^{i \theta S_z} S_x e^{-i \theta S_z} \\ &{} = S_x + (i \theta) [S_z, S_x] + \left(\frac{1}{2!}\right) (i \theta)^2 [S_z, [S_z, S_x]] + \left(\frac{1}{3!}\right) (i \theta)^3 [S_z, [S_z, [S_z, S_x]]] + \cdots\\ \end{align}</math> ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਔਡ ਰਕਮਾਂ ਲਈ ਕਮਿਉਟੇਟਰ, i''S''<sub>y</sub> ਤੱਕ, ਅਤੇ ਇਵਨ ਰਕਮਾਂ ਲਈ ''S''<sub>x</sub> ਤੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ: :<math>\begin{align} U^\dagger S_x U &{}= S_x \left[ 1 - \frac{\theta^2}{2!} + ... \right] - S_y \left[ \theta - \frac{\theta^3}{3!} \cdots \right] \\ &{} = S_x \cos\theta - S_y \sin\theta\\ \end{align}</math> ਜਿਵੇਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਮਿਉਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਬੂਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਯਾਮ ਤੇ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ s ਤੇ) ---- }} </blockquote> ਇਲੁਰ ਐਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਓਪਰੇਟਰ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਕਰਕੇ 3-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: :<math> \mathcal{R}(\alpha,\beta,\gamma) = e^{-i\alpha S_x}e^{-i\beta S_y}e^{-i\gamma S_z}</math> ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਨਾ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿਗਨਰ D-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: :<math> D^s_{m'm}(\alpha,\beta,\gamma) \equiv \langle sm' | \mathcal{R}(\alpha,\beta,\gamma)| sm \rangle = e^{-im'\alpha} d^s_{m'm}(\beta)e^{-i m\gamma}, </math> ਜਿੱਥੇ :<math>d^s_{m'm}(\beta)= \langle sm' |e^{-i\beta s_y} | sm \rangle</math> ਵਿਗਨਰ ਦਾ ਛੋਟਾ d-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ γ = 2π ਅਤੇ α = β = 0 ਲਈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, z-ਧੁਰੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, ਵਿਗਨਰ D-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math> D^s_{m'm}(0,0,2\pi) = d^s_{m'm}(0) e^{-i m 2 \pi} = \delta_{m'm} (-1)^{2m}.</math> ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ m ਨਾਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁੱਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ s ਕੋਈ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ m ਦੇ ਮੁੱਲ ਵੀ ਅੱਧਾ ਅੰਕ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ m ਲਈ (−1)<sup>2''m''</sup> = −1 ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਣ 2π ਰਾਹੀਂ ਰੋਟੇਸ਼ਕ ਤੱਕ, ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਮਾਈਨਸ ਚਿੰਨ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ ਸਪਿੱਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹੈ। === ਲੌਰੰਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨ === ਅਸੀਂ ਜਨਰਲ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ। SO(3) ਦੀ ਤਰਾਂ, SO(3,1) ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ, ਠੋਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਯੂਨਾਇਟਰੀ, ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਣਤਰ ਲੱਭਣੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੀਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਹਰੇਕ ਕਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ 4-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਡੀਰਾਕ ਸਪਿਨੌਰ <math>\psi</math> ਜੋੜਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਪਿਨੌਰ ਇਸ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math>\psi' = \exp{\left(\frac{1}{8} \omega_{\mu\nu} [\gamma_{\mu}, \gamma_{\nu}]\right)} \psi</math> ਜਿੱਥੇ <math>\gamma_{\mu}</math> ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹਨ ਅਤੇ <math>\omega_{\mu\nu}</math> ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਐਂਟੀਸਮਿੱਟਰਿਕ 4×4 ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਕੇਲਰ ਗੁਣਨਫਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। :<math>\langle\psi|\phi\rangle = \bar{\psi}\phi = \psi^{\dagger}\gamma_0\phi</math> ਇਹ ਫੇਰ ਵੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੌਜ਼ੇਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਤਿਤੀ ਯੂਨਾਇਟਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। === x, y, ਅਤੇ z ਧੁਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) === ਹਰੇਕ (ਹਰਮਿਸ਼ਨ) ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦੇ ਦੋ ਆਈਗਨਮੁੱਲ +1 ਅਤੇ -1 ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਬੰਧਤ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ [[ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ]] ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \begin{array}{lclc} \psi_{x+}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{1}\end{pmatrix}, & \psi_{x-}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{-1}\end{pmatrix}, \\ \psi_{y+}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{i}\end{pmatrix}, & \psi_{y-}=\displaystyle\frac{1}{\sqrt{2}}\!\!\!\!\! & \begin{pmatrix}{1}\\{-i}\end{pmatrix}, \\ \psi_{z+}= & \begin{pmatrix}{1}\\{0}\end{pmatrix}, & \psi_{z-}= & \begin{pmatrix}{0}\\{1}\end{pmatrix}. \end{array} </math> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, x, y ਜਾਂ z ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਡਿਜਾਈਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਓਸ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ (''S<sub>x</sub>'', ''S<sub>y</sub>'' or ''S<sub>z</sub>'') ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਇਗਨਮੁੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ħ/2 ਜਾਂ –ħ/2 ਨੂੰ। ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ (ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਤਿ) ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੇ ਸਪਿਨੌਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। :<math> \psi = \begin{pmatrix} {a+bi}\\{c+di}\end{pmatrix}.</math> ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ (ਏਸ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ x ਧੁਰਾ) ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਪਿਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਦੇ ħ/2 ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ <math>\left\vert \langle \psi_{x+} \vert \psi \rangle \right\vert ^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਦੇ –ħ/2 ਨਾਪੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ <math>\left\vert \langle \psi_{x-} \vert \psi \rangle \right\vert ^2</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਪ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਣ ਦੀ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਸਬੰਧਤ ਆਈਗਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਵੇਗੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਕੋਈ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] ਰੱਖਦਾ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਨਾਪ ਉਹੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਗੇ (ਕਿਉਂਕਿ <math>\left\vert \langle \psi_{x+} \vert \psi_{x+} \rangle \right\vert ^2 = 1 </math>, ਅਦਿ), ਬਸ਼ਰਤੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾਪ ਹੋਰ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। === ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) === ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਾਪਣ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਤੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ''u'' = (''u<sub>x</sub>'', ''u<sub>y</sub>'', ''u<sub>z</sub>'') ਇੱਕ ਮਨਚਾਹਿਆ ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ ਹੈ। ਤਾਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> S_u = \frac{\hbar}{2}(u_x\sigma_x + u_y\sigma_y + u_z\sigma_z)</math> ਓਪਰੇਟਰ Su ਦੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ±ħ/2 ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਲੱਭਣ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਉੱਚ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ x, y, z ਧੁਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਦਾ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਡੌਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੁਣਨਫਲ) ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (''u<sub>x</sub>'', ''u<sub>y</sub>'', ''u<sub>z</sub>'') ਦਿਸ਼ਾ (ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ ਡਾਊਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ 0/0 ਦੇਵੇਗਾ) ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ–½ ਲਈ ਇੱਕ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ ਸਪਿਨੌਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \frac{1}{\sqrt{2+2u_z}}\begin{pmatrix} 1+u_z \\ u_x+iu_y \end{pmatrix}.</math> ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਸਪਿਨੌਰ ਇੱਕ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ <math>\sigma_u</math> ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਨੂੰ ਡਾਇਗਨਲਾਇਜ਼ਿੰਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਇਗਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਖੋਜ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਵੈਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ “ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ਡ” ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫੈਕਟਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਇਕਾਈ (ਯੁਨਿਟੀ) ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। === ਨਾਪ (ਮੀਟ੍ਰੌਲੌਜੀ) ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === ਕਿਉਂਕਿ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਕਮਿਊਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ (ਵਟਾਂਦਰਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ), ਇਸਲਈ ਵੱਖਰੇ ਧੁਰਿਆਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਨਾਪ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਸੀਂ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ y-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਨਾਪਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ x-ਧੁਰੇ ਵਾਲੇ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੀ ਅਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰੀਕਸਾਂ ਦੀ ਆਇਗਨਵੈਕਟਰਾਂ (ਯਾਨਿ ਆਈਗਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \mid \langle \psi_{x\pm} \mid \psi_{y\pm} \rangle \mid ^ 2 = \mid \langle \psi_{x\pm} \mid \psi_{z\pm} \rangle \mid ^ 2 = \mid \langle \psi_{y\pm} \mid \psi_{z\pm} \rangle \mid ^ 2 = \frac{1}{2}. </math> ਇਸਲਈ ਜਦੋਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਨਾਪਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ħ/2, ਤਾਂ ਕਣ ਦੀ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਆਇਗਨ ਅਵਸਥਾ <math>\mid \psi_{x+} \rangle</math> ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫੇਰ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਨਾਪ y-ਧੁਰੇ ਵੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਤਾਂ <math>\mid \psi_{x+} \rangle</math> ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫੇਰ <math>\mid \psi_{y-} \rangle</math> ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਲਈ ½ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ (ਅੱਧੀ-ਅਧੀ ਸੰਭਾਵਨਾ) ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਕਹੀਏ ਕਿ, ਸਾਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ –ħ/2 ਨਾਪਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵਾਪਿਸ ਫੇਰ ਤੋਂ ਕਣ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਾਪਣ ਮੁੜਦੇ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੋਬੋਬੇਲਥੀਆਂ ਜੋ ਹਰੇਕ ਲਈ ½ ਹਨ, ħ/2 ਜਾਂ –ħ/2 ਨਾਪ ਦੇਣਗੀਆਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ <math> \mid \langle \psi_{x+} \mid \psi_{y-} \rangle \mid ^ 2</math> ਅਤੇ <math> \mid \langle \psi_{x-} \mid \psi_{y-} \rangle \mid ^ 2 </math> ਹਨ)। ਇਸਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਾਪ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਦੇਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ x-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਪਿੱਨ, ਹੁਣ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਾਪਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। === ਉੱਚੇ ਸਪਿੱਨ === ਸਪਿੱਨ–½ ਓਪਰੇਟਰ S = ħ/2 σ, SU(2) ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਦੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਹਰਾ ਦੋਹਰਾ ਕੇ ਕਰੋਨੈੱਕਰ ਗੁਣਨਫਲ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਘਟਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ s ਲਈ, ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਿਕ ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ, ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਲੈਡਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-1 ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac{\hbar}{\sqrt{2}} \begin{pmatrix} 0 &1 &0\\ 1 &0 &1\\ 0 &1 &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac{\hbar}{\sqrt{2}} \begin{pmatrix} 0 &-i &0\\ i &0 &-i\\ 0 &i &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \hbar \begin{pmatrix} 1 &0 &0\\ 0 &0 &0\\ 0 &0 &-1 \end{pmatrix} \, \end{align}</math> ਸਪਿੱਨ-3/2 ਲਈ ਨਤੀਜਨ ਸਪਿੱਨ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &\sqrt{3} &0 &0\\ \sqrt{3} &0 &2 &0\\ 0 &2 &0 &\sqrt{3}\\ 0 &0 &\sqrt{3} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &-i\sqrt{3} &0 &0\\ i\sqrt{3} &0 &-2i &0\\ 0 &2i &0 &-i\sqrt{3}\\ 0 &0 &i\sqrt{3} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 3 &0 &0 &0\\ 0 &1 &0 &0\\ 0 &0 &-1 &0\\ 0 &0 &0 &-3 \end{pmatrix} \, \end{align}</math> ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ 5/2 ਲਈ ਇਹ ਹਨ: :<math>\begin{align} S_x &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &\sqrt{5} &0 &0 &0 &0 \\ \sqrt{5} &0 &2\sqrt{2} &0 &0 &0 \\ 0 &2\sqrt{2} &0 &3 &0 &0 \\ 0 &0 &3 &0 &2\sqrt{2} &0 \\ 0 &0 &0 &2\sqrt{2} &0 &\sqrt{5} \\ 0 &0 &0 &0 &\sqrt{5} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_y &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 0 &-i\sqrt{5} &0 &0 &0 &0 \\ i\sqrt{5} &0 &-2i\sqrt{2} &0 &0 &0 \\ 0 &2i\sqrt{2} &0 &-3i &0 &0 \\ 0 &0 &3i &0 &-2i\sqrt{2} &0 \\ 0 &0 &0 &2i\sqrt{2} &0 &-i\sqrt{5} \\ 0 &0 &0 &0 &i\sqrt{5} &0 \end{pmatrix} \, \\ S_z &= \frac\hbar2 \begin{pmatrix} 5 &0 &0 &0 &0 &0 \\ 0 &3 &0 &0 &0 &0 \\ 0 &0 &1 &0 &0 &0 \\ 0 &0 &0 &-1 &0 &0 \\ 0 &0 &0 &0 &-3 &0 \\ 0 &0 &0 &0 &0 &-5 \end{pmatrix} \,. \end{align}</math> ਮਨਚਾਹੇ s ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੀ ਜਨਰਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ, :<math>\begin{align} \left(S_x\right)_{ab} & = \frac{\hbar}{2}(\delta_{a,b+1}+\delta_{a+1,b} ) \sqrt{(s+1)(a+b-1)-ab} \, \\ \left(S_y\right)_{ab} & = \frac{\hbar}{2i}(\delta_{a,b+1}-\delta_{a+1,b} ) \sqrt{(s+1)(a+b-1)-ab} \, \quad 1 \le a, b \le 2s+1 \, \\ \left(S_z\right)_{ab} & = \hbar (s+1-a) \delta_{a,b} =\hbar (s+1-b) \delta_{a,b} \,. \end{align}</math> ਆਮ ਪੌਲੀ ਗਰੁੱਪ''G<sub>n</sub>'', ਜੋ ਮਲਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ n-ਫੋਲਡ ਟੈਂਸਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੁਰ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਇਹ ਹੈ: :<math>e^{i \theta(\hat{\mathbf{n}} \cdot \boldsymbol{\sigma})} = I\cos\theta + i (\hat{\mathbf{n}} \cdot \boldsymbol{\sigma}) \sin \theta \,</math> ਜੋ ਉੱਚੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਲਈ ਅਰਾਮਦਾਇਕ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਸਰਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। == ਪੇਅਰਟੀ (ਅਨੁਰੂਪਤਾ) == ਨਿਊਕਲੀਆਇ ਜਾਂ ਕਣਾਂ ਲਈ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ s ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ, ਸਪਿੱਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕ "+" ਜਾਂ "−" ਚਿੰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਵਨ ਪੇਅਰਟੀ ਲਈ "+" ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਥਾਨਿਕ ਉਲਟਾਓਣ ਨਾਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ) ਅਤੇ ਔਡ ਪੇਅਰਟੀ ਲਈ "−" ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਇਨਵਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੈਗੈਟਿਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਿਸਮੁਥ (bismuth) ਦੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਦੇਖੋ। == ਉਪਯੋਗ == ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਉਪਯੋਗ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਧੇ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: * ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ (NMR); * ਰਸਾਇਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ; * ਉਪਯੋਗਿਕ (NMR) ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਜਿਸਨੂੰ ਮੇਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਇਮੇਜਿੰਗ (MRI) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਸਪਿੱਨ ਡੈਨੱਸਿਟੀ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; * ਮਾਡਰਨ ਹਾਰਡ ਡਿਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਈਵ ਹੈੱਡ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਜੀਏਂਟ ਮੈਗਨੇਟੋਰਿਜ਼ਿਸਟਿਵ (GMR) ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਮੈਗਨੈਟਿਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਉਪਯੋਗ ਜਿਵੇਂ [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਮੈਮੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੈਮੀਕਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੌ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓਫਰੀਕੁਐਂਸੀ ਤਰੰਗਾਂ (ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ) ਰਾਹੀਂ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਤੋੜ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਕਪਲਿੰਗ, ਐਟੋਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਦੀ ਸੁਰਬੱਧ ਬਣਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਕੰਡ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਟੌਮਿਕ ਕਲੌਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ g-ਫੈਕਟਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫੋਟੌਨ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਇੱਕ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਉਪਯੋਗ ਸਪਿੱਨ ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਇਨਰੀ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਮੂਲ ਸੰਕਲਪ, ਜੋ 1990 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਦੱਤਾ-ਦਾਸ ਸਪਿੱਨ [[ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਨੂੰ [[ਸਪਿੱਨਟ੍ਰੌਨਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਰਲ ਚੁੰਬਕੀ ਸੇਮੀ-ਕੰਡਕਟਰ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਟਲ-ਡੋਪਡ ZnO ਜਾਂ TiO2, ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਜੋੜ ਤੋੜ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਹੋਰ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਕੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਰਥਾ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ ਸਬੰਧਿਤ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੇ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹਨ, ਜੋ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin||18em}} * [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ-ਡੀ ਹਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵ]] * [[ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟਲ]] * [[ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] * [[ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਪ੍ਰਿਮਾਕੋੱਫ ਪਰਿਵਰਤਨ]] * [[ਪੌਲੀ ਸਮੀਕਰਨ]] * [[ਪੌਲੀ-ਲੁਬਾਂਸਕੀ ਸੂਡੋਵੈਕਟਰ]] * [[ਰਾਰਿਟਾ-ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ]] * [[SU(2) ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਸਪਿੱਨ-½|ਸਪਿੱਨ-{{sfrac|1|2}}]] * [[ਸਪਿੱਨ-ਵਟਾ]] * [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਆਇਸੋਮਰ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਟੈਂਸਰ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਤਰੰਗ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] * [[ਯ੍ਰਾਸਟ]] * [[ਝਿੱਟਰਬਿਊਗੁੰਗ]] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|group=note}} {{reflist|30em}} == ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਪੜਨ ਲਈ == {{refbegin}} * {{cite book|last1=Cohen-Tannoudji|first1= Claude|last2= Diu|first2= Bernard|last3= Laloë|first3=Franck|year=2006|title=Quantum Mechanics|publisher= John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-56952-7|edition=2 volume set}} * {{cite book|first1=E. U.|last1= Condon |first2= G. H. |last2=Shortley |year=1935|title=The Theory of Atomic Spectra|url=https://archive.org/details/bwb_W9-CSE-848|publisher= Cambridge University Press| isbn= 0-521-09209-4|chapter=Especially Chapter 3}} * {{cite book|first1=J. A.|last1= Hipple |first2=H.|last2=Sommer|last3= Thomas|first3=H.A.| year=1949|title=A precise method of determining the faraday by magnetic resonance| doi= 10.1103/PhysRev.76.1877.2}}[https://www.academia.edu/6483539/John_A._Hipple_1911-1985_technology_as_knowledge%20 https://www.academia.edu/6483539/John_A._Hipple_1911-1985_technology_as_knowledge ] * {{cite book|last=Edmonds|first= A. R. |year=1957|title=Angular Momentum in Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/angularmomentumi0000edmo|publisher= Princeton University Press|isbn= 0-691-07912-9}} * {{cite book|last=Jackson|first= John David |year=1998|title=Classical Electrodynamics|url=https://archive.org/details/apu.537.601.jac.33531|edition=3rd |publisher=John Wiley & Sons| isbn =978-0-471-30932-1}} * {{cite book | last1=Serway|first1= Raymond A.|last2= Jewett|first2= John W. | title=Physics for Scientists and Engineers| url=https://archive.org/details/physicssciengv2p00serw|edition=6th | publisher=Brooks/Cole | year=2004 | isbn=0-534-40842-7}} * {{cite book|last=Thompson|first= William J. |year=1994|title=Angular Momentum: An Illustrated Guide to Rotational Symmetries for Physical Systems|publisher=Wiley| isbn =0-471-55264-X}} * {{cite book | last=Tipler|first= Paul | title=Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics| url=https://archive.org/details/physicsforscient0002tipl|edition= 5th | publisher=W. H. Freeman | year=2004 | isbn=0-7167-0809-4}} {{refend}} *Sin-Itiro Tomonaga, The Story of Spin, 1997 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *"[http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0007A735-759A-1CDD-B4A8809EC588EEDF Spintronics. Feature Article]" in ''[[Scientific American]]'', June 2002. *[http://www.lorentz.leidenuniv.nl/history/spin/goudsmit.html Goudsmit on the discovery of electron spin.] *''[[Nature (journal)|Nature]]'': "[http://www.nature.com/milestones/milespin/index.html Milestones in 'spin' since 1896.]" * [http://nanohub.org/resources/6025 ECE 495N Lecture 36: Spin] Online lecture by S. Datta {{ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਓਪਰੇਟਰ}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਿੱਟਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕੀ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] hye0f9nkkdjlnln48avtrigsa28ols3 0 78776 843311 535624 2026-07-29T15:36:14Z ~2026-42005-93 61285 843311 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ਨੇਮਾਰ | image = | image_size = | caption = | fullname = ਨੇਮਾਰ ਡਾ ਸਿਲਵਾ ਸੈਂਟੋਸ ਜੂਨਿਔਰ<br> | birth_date = {{Birth date and age|1992|02|05|df=y}} | birth_place = ਮੋਗੀ ਦਾਸ ਕਰੂਜ਼ਜ, Brazil | height = {{convert|1.74|m|ftin|0|abbr=on}} | position = ਫ਼ਾਰਵਰਡ/ਮਿਡਫ਼ੀਲਡਰ | currentclub = [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] | clubnumber = 11 | youthyears1 = 1999–2003 | youthclubs1 = ਪੁਰਤਗਾਜ਼ਾ ਸੈਂਤਿਸਤਾ | youthyears2 = 2003–2009 | youthclubs2 = ਸੈਂਟੌਸ | years1 = 2009–2013 | clubs1 = ਸੈਂਟੌਸ | caps1 = 103 <!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | goals1 = 54 <!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | years2 = 2013–2017 | clubs2 = [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] | caps2 = 16 <!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | goals2 = 6<!--ONLY LEAGUE APPS & GOALS--> | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅੰਡਰ 17 | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2011 | nationalteam2 = ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅੰਡਰ 20 | nationalcaps2 = 7 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2012 | nationalteam3 = ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅੰਡਰ 23 | nationalcaps3 = 7 | nationalgoals3 = 4 | nationalyears4 = 2010–2026 | nationalteam4 = [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] | nationalcaps4 = 46 | nationalgoals4 = 27 | medaltemplates = | club-update = 12:56, 12 January 2014 (UTC) | nationalteam-update = 00:35, 17 November 2013 (UTC) }} '''ਨੇਮਾਰ ਡਾ ਸਿਲਵਾ ਸੈਂਟੋਸ ਜੁਨਿਔਰ''' ({{IPA-pt|nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ}};ਜਨਮ 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1992)<ref name="Neymar">{{cite web|url=http://espnfc.com/player/_/id/132948/neymar-da-silva-santos-j%C3%BAnior?cc=3888|title=Neymar|publisher=ESPN}}</ref> ਆਮ-ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੇਮਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, [[ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਲਾ-ਲੀਗਾ ਵਿੱਚ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਕਲੱਬ [[ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ]] ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਹ [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ]] [[ਦੇਸ਼]] ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨੇਮਾਰ ਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ 2012 ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।<ref name="goal.com">{{cite news | date = 31 दिसम्बर 2011 | url = http://www.goal.com/en/news/584/brazil/2011/12/31/2825160/santos-neymar-named-south-american-player-of-the-year | title = Santos' Neymar named South American Player of the Year |work=Goal.com | accessdate = 31 दिसम्बर 2011 }}</ref> ਨੇਮਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗਤੀ, ਤੀਬਰਤਾ, ਪ੍ਰੀਖਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੇਲੇ, ਰੋਨਾਲਡਿਨਹੋ ਆਦਿ ਵੀ ਉਸਦੀ ਖੇਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news | date = 3 अगस्त 2011 | url = http://www.guardian.co.uk/football/2011/aug/03/pele-neymar-premier-league-santos | title = Neymar should reject Premier League and stay at Santos, says Pelé |work=The Times | accessdate = 3 अगस्त 2011 | location=London}}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2128350/Pele-says-Neymar-better-Lionel-Messi.html "Messi, better than me? No chance, he's not even as good as Neymar, says Pele"]. Daily Mail</ref><ref>[http://www.goal.com/en-us/news/82/south-america/2012/12/07/3586215/ronaldinho-neymar-will-be-the-best-in-the-world "Ronaldinho: Neymar will be the best in the world"] Goal.com</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1992]] 73pbgomunbxzb8tuc1gy4implbes3zm 0 78847 843396 836561 2026-07-29T20:29:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843396 wikitext text/x-wiki '''ਜਗਿਆਸਾ''' ਜਾਂ '''ਉਤਸੁਕਤਾ''' ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਖੋਜ, ਪੜਤਾਲ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਜਨਮਜਾਤ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।<ref name="pmid13190171">{{Cite journal| author = Berlyne DE. | title = A theory of human curiosity. | journal = Br J Psychol. | volume = 45 | issue = 3 | pages = 180–91 | year = 1954 | pmid = 13190171 | doi=10.1111/j.2044-8295.1954.tb01243.x}}</ref><ref name="pmid13252149">{{Cite journal| author = Berlyne DE. | title = The arousal and satiation of perceptual curiosity in the rat. | journal = J Comp Physiol Psychol. | volume = 48 | issue = 4 | pages = 238–46 | year = 1955 | pmid = 13252149 | doi=10.1037/h0042968}}</ref><ref name=":0">{{cite book|vauthors=Zuss M|title=The Practice of Theoretical Curiosity|url=https://archive.org/details/practiceoftheore0000zuss|year=2012|publisher=Springer Publishing|location=New York|isbn=978-9-40072-117-3}}</ref> ਜਗਿਆਸਾ [[ਵਿਕਾਸਮਾਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ]] ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0" /> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਵਲੇ]] ai8gcnvvzfy6rhjmvk5lltmb7jbttqr 0 79109 843443 840904 2026-07-29T21:20:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843443 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = ਹੈਸਕਲ | logo = [[File:Haskell-Logo.svg|120px|Logo of Haskell]] | paradigm = [[functional programming|functional]], [[lazy evaluation|lazy]]/[[non-strict programming language|non-strict]], [[modular programming|modular]] | released = {{start date and age|1990}}{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007}} | designer = [[Lennart Augustsson]], Dave Barton, Brian Boutel, Warren Burton, Joseph Fasel, Kevin Hammond, Ralf Hinze, [[Paul Hudak]], [[John Hughes (computer scientist)|John Hughes]], Thomas Johnsson, Mark Jones, [[Simon Peyton Jones]], John Launchbury, [[Erik Meijer (computer scientist)|Erik Meijer]], John Peterson, Alastair Reid, Colin Runciman, [[Philip Wadler]] | developer = | latest release version = <!-- Of language specification, not [[Haskell Platform]]! -->Haskell 2010<ref name="2010ann">{{cite mailing list |url=http://www.haskell.org/pipermail/haskell/2009-November/021750.html |title=Announcing Haskell 2010 |date=24 November 2009 |accessdate=12 March 2011 |mailinglist=Haskell |last=Marlow |first=Simon}}</ref> | latest release date = {{start date and age|df=yes|2010|07}} | latest test version = Haskell 2014 announced<ref>{{cite mailing list|url=http://www.haskell.org/pipermail/haskell-prime/2013-May/003825.html |title=Haskell 2014 |date=1 May 2013 |accessdate=9 October 2013 |mailinglist=Haskell-prime |last=Lynagh |first=Ian}}</ref> | latest test date = | typing = [[static typing|static]], [[strong typing|strong]], [[type inference|inferred]] | implementations = [[Glasgow Haskell Compiler|GHC]], [[Hugs]], NHC, JHC, [[Yhc]], UHC | dialects = [[Helium (Haskell)|Helium]], [[Gofer (software)|Gofer]] | influenced by = [[Clean (programming language)|Clean]],<ref name="haskell-report-influences">{{harvnb|Peyton Jones|2003|p=xi}}</ref> [[FP (programming language)|FP]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Gofer (programming language)|Gofer]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Hope (programming language)|Hope]] and Hope<sup>+</sup>,<ref name="haskell-report-influences"/> [[Id (programming language)|Id]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[ISWIM]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Kent Recursive Calculator|KRC]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Lisp (programming language)|Lisp]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Miranda (programming language)|Miranda]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[ML (programming language)|ML]] and [[Standard ML]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Orwell (programming language)|Orwell]], [[SASL (programming language)|SASL]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[Scheme (programming language)|Scheme]],<ref name="haskell-report-influences"/> [[SISAL]]<ref name="haskell-report-influences"/>| influenced = [[Agda (programming language)|Agda]],<ref>{{cite web|url=http://www.cse.chalmers.se/~ulfn/papers/afp08/tutorial.pdf|title=Dependently Typed Programming in Agda|last=Norell|first=Ulf|year=2008|publisher=Chalmers University|accessdate=9 February 2012|location=Gothenburg}}</ref> [[Bluespec, Inc.|Bluespec]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|p=12-38,43}} [[C++11]]/[[Concepts (C++)|Concepts]],<ref>{{cite journal |title=Design of Concept Libraries for C++ |first1=Bjarne |last1=Stroustrup |authorlink1=Bjarne Stroustrup |first2=Andrew |last2=Sutton |url=http://www2.research.att.com/~bs/sle2011-concepts.pdf |year=2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120210041742/http://www2.research.att.com/~bs/sle2011-concepts.pdf |archivedate=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 |journal= |access-date=29 ਮਈ 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210041742/http://www2.research.att.com/~bs/sle2011-concepts.pdf |date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012 }}</ref> [[C Sharp (programming language)|C#]]/[[Language Integrated Query|LINQ]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref name="meijer2012"/><ref>{{cite web|url=http://channel9.msdn.com/shows/Going+Deep/Lecture-Series-Erik-Meijer-Functional-Programming-Fundamentals-Chapter-1/|title=C9 Lectures: Dr. Erik Meijer&nbsp;– Functional Programming Fundamentals, Chapter 1 of 13|last=Meijer|first=Erik|date=1 October 2009|work=[[Channel 9 (discussion forum)|Channel 9]]|publisher=Microsoft|accessdate=9 February 2012|archive-date=16 ਜੂਨ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616051226/http://channel9.msdn.com/shows/Going+Deep/Lecture-Series-Erik-Meijer-Functional-Programming-Fundamentals-Chapter-1/|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616051226/http://channel9.msdn.com/shows/Going+Deep/Lecture-Series-Erik-Meijer-Functional-Programming-Fundamentals-Chapter-1/ |date=16 ਜੂਨ 2012 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.infoq.com/interviews/LINQ-Erik-Meijer|title=Erik Meijer on LINQ|last=Drobi|first=Sadek|date=4 March 2009|work=InfoQ|publisher=C4Media Inc.|accessdate=9 February 2012|location=QCon [[San Francisco|SF]] 2008}}</ref> [[CAL (Quark Framework)|CAL]],{{Citation needed|date=February 2012}} [[Cayenne (programming language)|Cayenne]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Clean (programming language)|Clean]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Clojure]],<ref>{{cite web|url=http://www.amazon.com/gp/richpub/listmania/fullview/R3LG3ZBZS4GCTH|title=Clojure Bookshelf|last=Hickey|first=Rich|work=Listmania!|publisher=Amazon.com|accessdate=9 February 2012}}</ref> [[CoffeeScript]],<ref>{{cite news|url=http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html|title=Turn up your nose at Dart and smell the CoffeeScript|last=Heller|first=Martin|date=18 October 2011|work=JavaWorld|publisher=InfoWorld|accessdate=9 February 2012|archive-date=10 ਫ਼ਰਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210141629/http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2016-05-29 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210141629/http://www.javaworld.com/javaworld/jw-10-2011/111018-coffeescript-vs-dart.html |url-status=dead }}</ref> [[Curry (programming language)|Curry]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Elm (programming language)|Elm]], [[Epigram (programming language)|Epigram]],{{Citation needed|date=February 2012}} [[Escher (programming language)|Escher]],<ref>{{cite web|url=http://www.cs.bris.ac.uk/Publications/Papers/1000073.pdf|title=Declarative programming in Escher|accessdate=2015-10-07}}</ref> [[F Sharp (programming language)|F#]],<ref>{{cite book|last1=Syme|first1=Don|authorlink1=Don Syme|last2=Granicz|first2=Adam|last3=Cisternino|first3=Antonio|title=Expert F#|url=https://archive.org/details/expertf0000syme|year=2007|publisher=[[Apress]]|page=[https://archive.org/details/expertf0000syme/page/2 2] |quote=F# also draws from Haskell particularly with regard to two advanced language features called ''sequence expressions'' and ''workflows''.}}</ref> [[Frege (programming language)|Frege]],<ref>{{cite web|last=Wechsung|first=Ingo|title=The Frege Programming Language|url=http://www.frege-lang.org/doc/Language.pdf|accessdate=26 February 2014}}</ref> [[Hack (programming language)|Hack]],<ref>{{cite web|url=http://www.wired.com/2014/03/facebook-hack/|title=Facebook Introduces 'Hack,' the Programming Language of the Future|date=20 March 2014|work=WIRED}}</ref> [[Idris (programming language)|Idris]],<ref>{{cite web|title=Idris, a dependently typed language|url=http://www.idris-lang.org/|accessdate=2014-10-26}}</ref> [[Isabelle theorem prover|Isabelle]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Java (programming language)|Java]]/[[Generics in Java|Generics]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[LiveScript]],<ref>{{cite web|url=http://livescript.net/#inspiration|title=LiveScript Inspiration|accessdate=2014-02-04}}</ref> [[Mercury (programming language)|Mercury]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}} [[Ωmega]],{{Citation needed|date=February 2012}} [[Perl 6]],<ref>{{cite web|url=http://www.perlfoundation.org/perl6/index.cgi?glossary_of_terms_and_jargon|title=Glossary of Terms and Jargon|work=Perl Foundation Perl 6 Wiki|publisher=[[The Perl Foundation]]|accessdate=9 February 2012|archive-date=21 ਜਨਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121145808/http://www.perlfoundation.org/perl6/index.cgi?glossary_of_terms_and_jargon|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121145808/http://www.perlfoundation.org/perl6/index.cgi?glossary_of_terms_and_jargon |date=21 ਜਨਵਰੀ 2012 }}</ref> [[Python (programming language)|Python]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref>{{cite web|url=https://docs.python.org/howto/functional.html|title=Functional Programming HOWTO|last=Kuchling|first=A. M.|work=Python v2.7.2 documentation|publisher=Python Software Foundation|accessdate=9 February 2012}}</ref> [[Rust (programming language)|Rust]],<ref>{{cite web|url=http://doc.rust-lang.org/reference.html#appendix-influences|accessdate=2016-02-03|title=The Rust Reference: Appendix: Influences}}</ref> [[Scala (programming language)|Scala]],{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref>{{cite web|url=http://blog.fogus.me/2010/08/06/martinodersky-take5-tolist/|title=MartinOdersky take(5) toList|last=Fogus|first=Michael|date=6 August 2010|work=Send More Paramedics|accessdate=9 February 2012}}</ref> [[Swift (programming language)|Swift]],<ref name="lattner2014">{{cite web|url=http://nondot.org/sabre/|title=Chris Lattner's Homepage|last=Lattner|first=Chris|date=2014-06-03|accessdate=2014-06-03|publisher=Chris Lattner|quote=The Swift language is the product of tireless effort from a team of language experts, documentation gurus, compiler optimization ninjas, and an incredibly important internal dogfooding group who provided feedback to help refine and battle-test ideas. Of course, it also greatly benefited from the experiences hard-won by many other languages in the field, drawing ideas from Objective-C, Rust, Haskell, Ruby, Python, C#, CLU, and far too many others to list.}}</ref> [[Timber (programming language)|Timber]],<ref>{{cite web|url=http://www.timber-lang.org/index_histcred.html|title=Timber/History|accessdate=2015-10-07|archive-date=2020-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031165644/http://www.timber-lang.org/index_histcred.html|url-status=dead}}</ref> [[Visual Basic .NET|Visual Basic 9.0]]{{sfn|Hudak|Hughes|Peyton Jones|Wadler|2007|pp=12-45–46}}<ref name="meijer2012">{{cite journal|authorlink=Erik Meijer (computer scientist)|first=Erik|last=Meijer|title=Confessions of a Used Programming Language Salesman: Getting the Masses Hooked on Haskell|url=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.72.868&rep=rep1&type=pdf|journal=[[OOPSLA]] 2007}}</ref> | operating system = [[Cross-platform]] | license = | website = {{url|haskell.org}} | file ext = <code>.hs</code>, <code>.lhs</code> }} '''ਹੈਸਕਲ '''(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Haskell''')''' '''ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ੍ਰਿਤ, ਆਮ-ਮਕਸਦ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ [[ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਭਾਸ਼ਾ|ਭਾਸ਼ਾ]] ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈਸਕਲ ਕਰੀ ਨਾਮ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੋਂ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਈ 2016 ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਅਗਲੀ ਵਰਜਨ, Haskell 2020,ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>https://mail.haskell.org/pipermail/haskell-prime/2016-April/004050.html</ref> == ਕੋਡ ਮਿਸਾਲ == ਹੇਠ ਦਿੱਤਾ ਹੈਲੋ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈਸਕਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:<ref group="because">'Hello world' is meant as the introductory prototype of a read-eval-print_loop.</ref><source lang="haskell"> module Main where main:: IO () main = putStrLn "Hello, World!" </source>[[ਫ਼ੀਬੋਨਾਚੀ ਤਰਤੀਬ|ਫਿਬੋਨਾਚੀ ਨੰਬਰ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਤਾਮੀਲ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸੂਚੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ:<source lang="haskell"> -- Type annotation (optional) fib:: Int -> Integer -- With self-referencing data fib n = fibs !! n where fibs = 0: scanl (+) 1 fibs -- 0,1,1,2,3,5,... -- Same, coded directly fib n = fibs !! n where fibs = 0: 1: next fibs next (a: t@(b:_)) = (a+b): next t -- Similar idea, using zipWith fib n = fibs !! n where fibs = 0: 1: zipWith (+) fibs (tail fibs) -- Using a generator function fib n = fibs (0,1) !! n where fibs (a,b) = a: fibs (b,a+b) </source> === ਵੈਬ === ਹੈਸਕਲ ਵੈੱਬ ਫਰੇਮਵਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ,<ref>{{Cite web|url=http://www.haskell.org/haskellwiki/Web/Frameworks|title=Web/Frameworks|publisher=}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * Yesod * Happstack * Snap<ref>{{Cite web|url=http://snapframework.com/|title=Snap: A Haskell Web Framework: Home|publisher=Snapframework.com|accessdate=2013-06-26|archive-date=2013-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620221057/http://snapframework.com/|url-status=dead}}</ref> == ਟਿੱਪਣੀ == {{Reflist|30em|group=because}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == ; ਰਿਪੋਰਟ * {{Cite book|editor-first=Simon|editor-last=Peyton Jones|editor-link=Simon Peyton Jones|title=Haskell 98 Language and Libraries: The Revised Report|url=http://haskell.org/onlinereport/|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521826144|ref=harv}}<cite class="citation book" id="CITEREFPeyton_Jones2003" contenteditable="false">[http://haskell.org/onlinereport/ ''Haskell 98 Language and Libraries: The Revised Report'']. Cambridge University Press. </cite><cite class="citation book" id="CITEREFPeyton_Jones2003" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0521826144.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.btitle=Haskell+98+Language+and+Libraries%3A+The+Revised+Report&rft.date=2003&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fhaskell.org%2Fonlinereport%2F&rft.isbn=0521826144&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|editor-first=Simon|editor-last=Marlow|editor-link=Simon Marlow|title=Haskell 2010 Language Report|url=https://www.haskell.org/definition/haskell2010.pdf|year=2010|publisher=Haskell.org|ref=harv}}<cite class="citation book" id="CITEREFMarlow2010" contenteditable="false">[https://www.haskell.org/definition/haskell2010.pdf ''Haskell 2010 Language Report''] (PDF). </cite><cite class="citation book" id="CITEREFMarlow2010" contenteditable="false">Haskell.org.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.btitle=Haskell+2010+Language+Report&rft.date=2010&rft.genre=book&rft_id=https%3A%2F%2Fwww.haskell.org%2Fdefinition%2Fhaskell2010.pdf&rft.pub=Haskell.org&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> ; ਕਿਤਾਬਾ * {{Cite book|first=Antony|last=Davie|title=An Introduction to Functional Programming Systems Using Haskell|url=https://archive.org/details/introductiontofu0000davi|publisher=Cambridge University Press|year=1992|isbn=0-521-25830-8}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0-521-25830-8.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Antony&rft.aulast=Davie&rft.btitle=An+Introduction+to+Functional+Programming+Systems+Using+Haskell&rft.date=1992&rft.genre=book&rft.isbn=0-521-25830-8&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first=Richard|last=Bird|authorlink=Richard Bird (computer scientist)|title=Introduction to Functional Programming using Haskell|edition=2nd|publisher=Prentice Hall Press|year=1998|isbn=0-13-484346-0|url=http://www.cs.ox.ac.uk/publications/books/functional/}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0-13-484346-0.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Richard&rft.aulast=Bird&rft.btitle=Introduction+to+Functional+Programming+using+Haskell&rft.date=1998&rft.edition=2nd&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.cs.ox.ac.uk%2Fpublications%2Fbooks%2Ffunctional%2F&rft.isbn=0-13-484346-0&rft.pub=Prentice+Hall+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first=Paul|last=Hudak|authorlink=Paul Hudak|title=The Haskell School of Expression: Learning Functional Programming through Multimedia|publisher=Cambridge University Press|location=New York|year=2000|isbn=0521643384|url=http://www.cs.yale.edu/homes/hudak/SOE/}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0521643384.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Paul&rft.aulast=Hudak&rft.btitle=The+Haskell+School+of+Expression%3A+Learning+Functional+Programming+through+Multimedia&rft.date=2000&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.cs.yale.edu%2Fhomes%2Fhudak%2FSOE%2F&rft.isbn=0521643384&rft.place=New+York&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first=Graham|last=Hutton|authorlink=Graham Hutton|title=Programming in Haskell|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521692695|url=http://www.cs.nott.ac.uk/~gmh/book.html|access-date=2016-05-29|archive-date=2007-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110212407/http://www.cs.nott.ac.uk/~gmh/book.html|url-status=dead}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0521692695.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Graham&rft.aulast=Hutton&rft.btitle=Programming+in+Haskell&rft.date=2007&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.cs.nott.ac.uk%2F~gmh%2Fbook.html&rft.isbn=0521692695&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|first1=Bryan|last1=O'Sullivan|authorlink1=Bryan O'Sullivan (computer programmer)|first2=Don|last2=Stewart|authorlink2=Don Stewart (computer programmer)|last3=Goerzen|first3=John|authorlink3=John Goerzen|title=[[Real World Haskell]]|year=2008|publisher=O'Reilly|location=Sebastopol|isbn=0-596-51498-0|postscript=&nbsp;([http://book.realworldhaskell.org/read/ full text])}} * {{Cite book|first=Simon|last=Thompson|title=Haskell: The Craft of Functional Programming|edition=3rd|publisher=Addison-Wesley|year=2011|isbn=0201882957|url=http://www.haskellcraft.com/}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;0201882957.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Simon&rft.aulast=Thompson&rft.btitle=Haskell%3A+The+Craft+of+Functional+Programming&rft.date=2011&rft.edition=3rd&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.haskellcraft.com%2F&rft.isbn=0201882957&rft.pub=Addison-Wesley&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite book|last=Lipovača|first=Miran|title=Learn You a Haskell for Great Good!|url=http://learnyouahaskell.com/|date=April 2011|publisher=No Starch Press|location=San Francisco|isbn=978-1-59327-283-8|access-date=2016-05-29|archive-date=2021-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112141306/http://learnyouahaskell.com/|url-status=dead}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;978-1-59327-283-8.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Miran&rft.aulast=Lipova%C4a&rft.btitle=Learn+You+a+Haskell+for+Great+Good%21&rft.date=2011-04&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Flearnyouahaskell.com%2F&rft.isbn=978-1-59327-283-8&rft.place=San+Francisco&rft.pub=No+Starch+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> ([http://learnyouahaskell.com/chapters full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531081445/http://learnyouahaskell.com/chapters |date=2016-05-31 }}) * {{Cite book|first=Richard|last=Bird|authorlink=Richard Bird (computer scientist)|title=Thinking Functionally with Haskell|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=978-1-107-45264-0}}<cite class="citation book" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;978-1-107-45264-0.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.aufirst=Richard&rft.aulast=Bird&rft.btitle=Thinking+Functionally+with+Haskell&rft.date=2014&rft.genre=book&rft.isbn=978-1-107-45264-0&rft.pub=Cambridge+University+Press&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span> ; ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ * {{Cite web|url=http://haskell.org/tutorial/|title=A Gentle Introduction To Haskell, Version 98|date=June 2000|first1=Paul|last1=Hudak|first2=John|last2=Peterson|first3=Joseph|last3=Fasel|work=Haskell.org}}<cite class="citation web" contenteditable="false">''Haskell.org''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=A+Gentle+Introduction+To+Haskell%2C+Version+98&rft.au=Fasel%2C+Joseph&rft.aufirst=Paul&rft.aulast=Hudak&rft.au=Peterson%2C+John&rft.date=2000-06&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fhaskell.org%2Ftutorial%2F&rft.jtitle=Haskell.org&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> * [http://hal3.name/docs/daume02yaht.pdf Yet Another Haskell Tutorial], by Hal Daumé III; assumes far less prior knowledge than official tutorial * {{Cite journal|last=Yorgey|first=Brent|date=12 March 2009|title=The Typeclassopedia|journal=The Monad.Reader|issue=13|pages=17–68|url=http://www.haskell.org/wikiupload/8/85/TMR-Issue13.pdf|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as needed. -->{{inconsistent citations}}|access-date=29 ਮਈ 2016|archive-date=24 ਦਸੰਬਰ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121224200242/http://www.haskell.org/wikiupload/8/85/TMR-Issue13.pdf|url-status=dead}}<cite class="citation journal" contenteditable="false">''Reader'' (13): 17–68</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=The+Typeclassopedia&rft.aufirst=Brent&rft.aulast=Yorgey&rft.date=2009-03-12&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.haskell.org%2Fwikiupload%2F8%2F85%2FTMR-Issue13.pdf&rft.issue=13&rft.jtitle=The+Monad.Reader&rft.pages=17-68&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> ; ਇਤਿਹਾਸ * {{Cite journal|first1=Paul|last1=Hudak|authorlink1=Paul Hudak|first2=John|last2=Hughes|authorlink2=John Hughes (computer scientist)|first3=Simon|last3=Peyton Jones|authorlink3=Simon Peyton Jones|first4=Philip|last4=Wadler|authorlink4=Philip Wadler|title=A History of Haskell: Being Lazy with Class|url=http://research.microsoft.com/~simonpj/papers/history-of-haskell/history.pdf|doi=10.1145/1238844.1238856|year=2007|journal=Proceedings of the third ACM [[SIGPLAN]] conference on History of programming languages ([[HOPL]] III)|pages=12-1–55|isbn=978-1-59593-766-7|ref=harv}}<cite class="citation journal" id="CITEREFHudakHughesPeyton_JonesWadler2007" contenteditable="false">[http://research.microsoft.com/~simonpj/papers/history-of-haskell/history.pdf "A History of Haskell: Being Lazy with Class"] (PDF). ''Proceedings of the third ACM SIGPLAN conference on History of programming languages (HOPL III)'': 12–1–55. doi:[[doi:10.1145/1238844.1238856|10.1145/1238844.1238856]]. </cite><cite class="citation journal" id="CITEREFHudakHughesPeyton_JonesWadler2007" contenteditable="false">[[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;978-1-59593-766-7.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=A+History+of+Haskell%3A+Being+Lazy+with+Class&rft.aufirst=Paul&rft.au=Hughes%2C+John&rft.aulast=Hudak&rft.au=Peyton+Jones%2C+Simon&rft.au=Wadler%2C+Philip&rft.date=2007&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fresearch.microsoft.com%2F~simonpj%2Fpapers%2Fhistory-of-haskell%2Fhistory.pdf&rft_id=info%3Adoi%2F10.1145%2F1238844.1238856&rft.isbn=978-1-59593-766-7&rft.jtitle=Proceedings+of+the+third+ACM+SIGPLAN+conference+on+History+of+programming+languages+%28HOPL+III%29&rft.pages=12-1-55&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> * {{Cite journal|last=Hamilton|first=Naomi|date=19 September 2008|title=The A-Z of Programming Languages: Haskell|journal=[[Computerworld]]|url=http://www.computerworld.com.au/article/261007/a-z_programming_languages_haskell/}}<cite class="citation journal" contenteditable="false">[http://www.computerworld.com.au/article/261007/a-z_programming_languages_haskell/ "The A-Z of Programming Languages: Haskell"]. </cite><cite class="citation journal" contenteditable="false">''Computerworld''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AHaskell+%28programming+language%29&rft.atitle=The+A-Z+of+Programming+Languages%3A+Haskell&rft.aufirst=Naomi&rft.aulast=Hamilton&rft.date=2008-09-19&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.computerworld.com.au%2Farticle%2F261007%2Fa-z_programming_languages_haskell%2F&rft.jtitle=Computerworld&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> == External links == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|https://www.haskell.org/}} * [https://wiki.haskell.org/ ਹੈਸਕਲ ਵਿ] ਕੀ  * [http://hackage.haskell.org/ Hackage] – ਪੈਕੇਜ ਆਰਚੀਵ * [https://www.haskell.org/hoogle/ Hoogle] – API ਖੋਜ ਇੰਜਣ ; ਟਿਊਟੋਰਿਅਲ * [http://tryhaskell.org/ Try Haskell!] – in-browser interactive tutorial * [https://www.fpcomplete.com/school School of Haskell] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151225023455/https://www.fpcomplete.com/school |date=2015-12-25 }} – online tutorials ; ਫੁਟਕਲ * [http://themonadreader.wordpress.com/ The Monad.Reader] – quarterly magazine on Haskell topics * [http://www.willamette.edu/~fruehr/haskell/evolution.html The Evolution of a Haskell Programmer] – slightly humorous overview of different programming styles in Haskell 09v5vq36dhis8b2llhhy83tt5z0wfeq 0 79526 843690 713140 2026-07-30T01:34:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843690 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Cholestasis_2_high_mag.jpg|thumb|338x338px|ਬਾਇਲ, ਜਿਗਰ ਵਿੱਚ ]] '''ਬਾਇਲ''' ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਗੂੜਾ ਹਰਾ ਤੇ ਖੱਟਾ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਜਿਗਰ (ਲੀਵਰ) ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਅੰਤੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਗਾਲ ਬਲੈਡਰ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਇਲ ਵਿਚ  97% ਪਾਣੀ, 0.7%<ref name="barrett">{{Cite book|last1=Barrett|first1=Kim E.|title=Ganong's review of medical physiology.|url=https://archive.org/details/ganongsreviewofm0000unse|date=2012|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-178003-2|pages=[https://archive.org/details/ganongsreviewofm0000unse/page/512 512]|edition=24th}}</ref> ਬਾਇਲ ਲੂਣ, 0.2% ਬਿਲੀਰੁਬਿਨ, 0.51% ਚਰਬੀ,<ref name="barrett"/> ਅਤੇ 200 meq/ ਅਜੈਵਿਕ ਲੂਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੀ ਚਰਬੀ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|last=Guyton and Hall|title=Textbook of Medical Physiology|date=2011|publisher=Saunders Elsevier|location=U.S.|isbn=978-1-4160-4574-8|page=784}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Lipid_and_bile_salts.svg|right|thumb|225x225px|ਬਾਇਲ ਲੂਣ ਦਾ ਕੰਮ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bile_recycling.png|thumb|236x236px|ਬਾਇਲ ਦੀ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ<br> ]] == ਮੁੱਖ ਬਾਈਲ ਤੇਜ਼ਾਬ == <gallery class="center"> File:Cholic acid.svg|ਕਹੋਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ File:Chenodeoxycholic acid.svg|ਕੈਨੋਡੀਆਕਸੀਕਹੋਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ File:Glycocholsäure.svg|ਗਲਾਇਕਹੋਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ File:Taurocholic acid.svg|ਟਾਉਰੋਕਹੋਲਿਕਨ File:Deoxycholic acid.svg|ਡੀਆਕਸੀਕਹੋਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ File:Lithocholic_acid_acsv.svg|ਲੀਥੋਕਹੋਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite web|url=http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/digestion/liver/bile.html|title=Secretion of Bile and the Role of Bile Acids In Digestion|work=Colorado State Hypertextbook article on Bile|last=Bowen|first=R.|date=2001-11-23|accessdate=2007-07-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070529085534/http://www.vivo.colostate.edu/hbooks/pathphys/digestion/liver/bile.html|archivedate=29 May 2007 <!--DASHBot-->|deadurl=no}} * {{Cite journal|last=Krejčí|first=Z|author2=Hanuš L.|author3=Podstatová H.|author4=Reifová E|title=A contribution to the problems of the pathogenesis and microbial etiology of cholelithiasis|journal=Acta Universitatis Palackianae Olomucensis Facultatis Medicae|pages=279–286|volume=104|year=1983|pmid=6222611}} * {{Cite book|last=Maton|first=Anthea|authorlink=|author2=Jean Hopkins|author3=Charles William McLaughlin|author4=Susan Johnson|author5=Maryanna Quon Warner|author6=David LaHart|author7=Jill D. Wright|title=Human Biology and Health|publisher=Prentice Hall|year=1993|location=Englewood Cliffs, New Jersey, USA|pages=|url=https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho|doi=|isbn=0-13-981176-1}} rrgq7tekrtfaejfioz1huni7hq44l0j 0 79651 843513 578464 2026-07-29T22:34:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843513 wikitext text/x-wiki ਅਵਟੁ (ਥਾਇਰਾਇਡ) ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅੰਤ: ਸਰਾਵੀ ਗਰੰਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਦਵਿਪਿੰਡਕ ਰਚਨਾ ਨਿਮਨ ਧੌਣ ਵਿੱਚ ਅਵਟੁ ਕੋਮਲ ਹੱਡੀ (ਥਾਇਰਾਇਡ ਕਾਰਟਿਲੇਜ) ਸਵਰਇੰਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਲਯਾਕਾਰ ਕੋਮਲ ਹੱਡੀ (ਕਰਾਇਕਾਇਡ ਕਾਰਟਿਲੇਜ) ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਮਾਨ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਇਰਾਕਿਸਨ (T4), ਟਰਾਇ - ਆਇਡੋਥਾਇਰੋਨੀਨ (T3) ਅਤੇ ਥਾਇਰੋਕੈਲਸਿਟੋਨੀਨ ਨਾਮਕ ਹਾਰਮੋਨ ਸਰਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਊਰਜਾ ਕਸ਼ਏ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਰਮੋਨ ਚਯਾਪਚਏ ਦੀ ਦਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਰੀਰਕ ਤੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਹਾਰਮੋਨ ਕੈਲਸੀਟੋਨਿਨ ਕੈਲਸ਼ਿਅਮ ਸਾੰਮਆਵਸਥਾ (ਕੈਲਸ਼ਿਅਮ ਹੋਮਯੋਸਟੈਸਿਸ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਯੋਡੀਨ T3 ਅਤੇ T4 ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਘਟਕ ਹੈ।<ref name="boron">{{Cite book|last1=Boron|first1=WF.|last2=Boulapep|first2=EL.|title=Medical Physiology|url=https://archive.org/details/medicalphysiolog0000unse_a0b3|date=2012|publisher=Saunders|location=Philadelphia|page=[https://archive.org/details/medicalphysiolog0000unse_a0b3/page/1052 1052]|isbn=978-1437717532|edition=2nd}}</ref> ਥਾਇਰਾਕਸਿਨ ਹਾਰਮੋਨ ਚਰਬੀ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਕਾਰਬੋਹਾਇਡਰੇਟ ਦੇ ਮੇਟਾਬੋਲਿਜਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਕਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਕਰਾ, ਕੋਲੇਸਟਰੋਲ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਲਿਪਿਡ ਦਾ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਲ ਰਕਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕਰ ਰਕਤਾਲਪਤਾ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ, ਪੇਸ਼ੀਆਂ, ਲੈਂਗਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਾਧਾ ਨੂੰ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਗਧ ਸਰਾਵ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਿਰਦਾ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਰਕਤਚਾਪ ਨੂੰ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="harrison's">{{Citebook|last1=Longo|first1=D|last2=Fauci|first2=A|last3=Kasper|first3=D|last4=Hauser|first4=S|last5=Jameson|first5=J|last6=Loscalzo|first6=J|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2|date=2012|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0071748896|edition=18th|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2/page/2913 2913], 2918}}</ref> ਅਵਟੁ ਗਰੰਥਿ ਹਾਇਪੋਥੈਲੇਮਸ, ਪੀਊਸ਼ ਗਰੰਥਿ ਆਦਿ ਕਾਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਵਟੁ ਗਰੰਥਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਵਟੁ ਗਰੰਥਿ ਦੀ  ਅਤੀਸਕਰਿਅਤਾ (ਹਾਇਪਰਥਾਇਰਾਇਡਿਜਮ) ਅਤੇ ਅਵਟੁ ਗਰੰਥਿ ਦੀ ਨਿੰਨਸਕਰਿਅਤਾ (ਹਾਇਪੋਥਾਇਰਾਇਡਿਜਮ) ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਵਟੁਗਰੰਥਿ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਾਰਮੋਨ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ, ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋ ਮਾਤਰਾ ਜਿਆਦਾ ਕਰਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਹਾਇਪਰ ਥਾਇਰਾਡਿਜਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਵਟੁਗਰੰਥਿ ਸਮਰੱਥ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਾਰਮੋਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਸਰੀਰ, ਊਰਜਾ  ਦੀ ਵਰਤੋ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਕਰਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਾਇਪੋਥਾਇਰਾਡਿਜਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਦੋਂ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਤੋਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਜਿਆਦਾ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। == ਹੋਰ ਤਸਵੀਰਾਂ == <gallery> Illu thyroid parathyroid.jpg| File:Gray1174 colored.png| File:Slide5f.JPG| </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == * [http://www.EndocrineWeb.com EndocrineWeb.com for more information on thyroid disease, hormones, and surgery] * [http://www.thyroid.org American Thyroid Association] (Thyroid Information and professional organization) * Histology at KUMC<span> </span>''[http://www.kumc.edu/instruction/medicine/anatomy/histoweb/epithel/epith03.htm epithel-epith03] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303230101/http://www.kumc.edu/instruction/medicine/anatomy/histoweb/epithel/epith03.htm |date=2016-03-03 }}'' "Thyroid Gland" [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧੌਣ]] b7m4o3drvslu5xj5qqzhbj0332re23b 0 80209 843520 841769 2026-07-29T22:41:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843520 wikitext text/x-wiki {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਰਿਲੇਟਿਵਿਸਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ (RQM) [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ [[ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਕੋਵੇਰਿਅੰਟ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ c ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਸਾਰੀਆਂ [[ਵਿਲੌਸਿਟੀ]]ਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ [[ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣ|ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣਾਂ]] ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ ਕਣ|ਪੁੰਜ-ਰਹਿਤ ਕਣਾਂ]] ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਦੇ ਉਪਯੋਗ [[ਉੱਚ-ਊਰਜਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]],<ref>{{cite book|author=D.H. Perkins|title=Introduction to High Energy Physics|publisher=Cambridge University Press|year=2000|url=http://books.google.co.uk/books?id=e63cNigcmOUC&pg=PA19&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-52162-1968}}</ref>, [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਐਕਸਲ੍ਰੇਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref name="Martin, Shaw, p 3">{{cite book| author=B. R. Martin, G.Shaw|title=Particle Physics|edition=3rd|series=Manchester Physics Series |publisher=John Wiley & Sons|pages=3|isbn=978-0-470-03294-7}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>{{cite book|author=M.Reiher, A.Wolf|title=Relativistic Quantum Chemistry|publisher=John Wiley & Sons|year=2009|url=http://books.google.co.uk/books?id=YwSpxCfsNsEC&pg=PA1&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-52762-7499}}</ref>, ਅਤੇ [[ਕੰਡੈੱਨਸਡ ਮੈਟਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]]<ref>{{cite book|author=P. Strange|title=Relativistic Quantum Mechanics: With Applications in Condensed Matter and Atomic Physics|publisher=Cambridge University Press|year=1998|url=http://books.google.co.uk/books?id=sdVrBM2w0OwC&pg=PR15&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=0521565839}}</ref><ref>{{cite book|author=P. Mohn|title=Magnetism in the Solid State: An Introduction|page=6|publisher=Springer|volume=134|series=Springer Series in Solid-State Sciences Series|year=2003|url= http://books.google.co.uk/books?id=ZgyjojQUyMcC&pg=PA6&dq=electromagnetic+multipoles+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20multipoles%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-54043-1837}}</ref> ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। [[ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਗੈਲੀਲੀਅਨ ਸਾਪੇਖਿਕਤਾ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਆਦਾ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਸਥਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦਾ [[ਨਿਰਾਧਾਰੀਕਰਨ]] ਕਰਦਾ ਹੈ। '''ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਉਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਹੈ ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਹਿਲੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] ਅਤੇ [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਤਸਵੀਰ]] ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰਸਾਪੇਖਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕੁੱਝ ਸੰਦ੍ਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ: [[ਐਂਟੀਮੈਟਰ]], [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ]], [[ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣ|ਬੁਨਿਆਦੀ]] [[ਸਪਿੱਨ-1/2]] [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮੀਔਨਾਂ]] ਦੀ [[ਸਪਿੱਨ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾ]], [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]], ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ]] ਅੰਦਰ [[ਚਾਰਜਡ ਕਣ|ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ]] ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ।<ref name="Martin, Shaw, pp 5–6">{{cite book| author=B. R. Martin, G.Shaw|title=Particle Physics|edition=3rd|series=Manchester Physics Series |publisher=John Wiley & Sons|pages=5–6|isbn=978-0-470-03294-7}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਤੀਜਾ [[ਡੀਰਾਕ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਆਪੇ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਖੱਟਣ ਲਈ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਾਖਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਿਆਤ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਜਿੱਥੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪਦਾਰਥਕ ਰਚਨਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨਾਸ਼]] ([[ਐਨਹੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਿੱਚ।<ref name="A. Messiah 1981 875">{{cite book| author = A. Messiah| year = 1981| title = Quantum Mechanics|publisher=North-Holland Publishing Company|volume=2|page=875|url=http://books.google.co.uk/books?id=VR93vUk8d_8C&pg=PA876&dq=lorentz+group+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=lorentz%20group%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false| isbn =0-7204-00457}}</ref> ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਹੋਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਵੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ [[ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਲੇਖ ਦੇਖੋ) ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਿਆਤ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਾਪੇਖਿਕ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਂਖੇਪਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਜਿੱਥੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪਦਾਰਥਕ ਰਚਨਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਨਾਸ਼]] ([[ਐਨਹੀਲੇਸ਼ਨ]]) ਵਿੱਚ।<ref name="A. Messiah 1981 875"/> ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੱਕੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਥਿਊਰੀ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਹੋਂਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਵੇ [[ਰਿਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ [[ਫੀਲਡ ਕੁਆਂਟਾ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਲੇਖ ਦੇਖੋ) ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ 3-ਅਯਾਮੀ [[ਵੈਕਟਰ ਕੈਲਕੁਲਸ]] ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਲਈ [[ਟੋਪੀ]]ਆਂ (ਹੈਟ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ (ਜੋ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਰਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, [[ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਧਾਰਨਾ]] ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਧਾਰਨਾ|ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਜੋੜ ਪ੍ਰੰਪਰਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ [[SI ਇਕਾਈਆਂ]] ਇੱਥੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; [[ਗਾਔਸ਼ੀਅਨ ਇਕਾਈਆਂ]] ਅਤੇ [[ਕੁਦਰਤੀ ਇਕਾਈਆਂ]] ਸਾਂਝੇ ਬਦਲਵੇਂ ਬਿਕਲਪ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਅੰਦਰ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਾਸਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਿਆ ਹੈ – ਦੇਖੋ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ]] == ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਨਾ == ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸੋਧਣਾ ਹੈ।<ref name="Martin, Shaw, p 3"/> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ [[ਟਾਈਮ ਐਵੋਲੀਊਸ਼ਨ]], ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: :<math>i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\psi =\hat{H}\psi</math> ਹੱਲ, ਇੱਕ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]]-ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''('''r''', ''t'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ, ਵਕਤ {{math|''t''}} ਉੱਤੇ ਕਣ ਦੇ [[ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ|3-ਅਯਾਮੀ]] [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''r'''}} ਦਾ ਇੱਲ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਕਣ ਦਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਨੈਗਟਿਵ [[ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] {{math|''s''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੰਬਰ {{math|2''s''}} ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮੀਔਨਾਂ]] ਲਈ [[ਔਡ]] (ਟਾਂਕ ਜਾਂ ਬਿਖਮ) ਅਤੇ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਲਈ [[ਈਵਨ]] (ਸਮ ਜਾੰ ਜਿਸਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ {{math|''s''}} ਦੇ {{math|2''s'' + 1}} ''z''-ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; {{math|''σ'' {{=}} ''s'', ''s'' − 1, ..., −''s'' + 1, −''s''}}.<ref group="note">ਹੋਰ ਸਾਂਝੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ {{math|''m<sub>s</sub>''}} ਅਤੇ {{math|''s<sub>z</sub>''}} ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਗੈਰ-ਜਰੂਰੀ ਉੱਪ-ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਨਾਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਸਪਿੱਨ ਮੁੱਲ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਉਪ-ਸਕ੍ਰਪਿਟਾਂ {{math|''σ''}} ਪ੍ਰਤਿ ਨਾ ਹੀ [[ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕ ਚਿੰਨ|ਟੈਂਸਰ ਸੂਚਕਾਂਕਾਂ]] ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] ਨਾਲ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਨਹੀਂ ਪਾਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਅਤਿਰਿਕਤ ਅਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; {{math|''ψ''('''r''', ''t'', ''σ'')}}। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 1920 ਵਿੱਚ [[ਵੌਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ|ਪੌਲੀ]], [[ਰਾਲਫ ਕ੍ਰੋਨਿਗ|ਕ੍ਰੋਨਿਗ]], [[ਜੌਰਜ ਓਲਹਨਬੈਕ|ਉਲਹਨਬੈਕ]] ਅਤੇ [[ਸੈਮੂਅਲ ਗੁਡਸਮਿਥ|ਗੁਡਸਮਿਥ]] ਵੱਲੋਂ ਸਪਿੱਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪਹਿਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ। ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ, [[ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] (1925) ਅਤੇ [[ਮਾਰਕਸ ਫੀਅਰਜ਼|ਫੀਅਰਜ਼]] ਦੀ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ [[ਸਪਿੱਨ-ਸਟੈਟਿਕਟਿਸ ਥਿਊਰਮ]] (1939) ਦਾ ਸਹੋਯੋਗ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਦ ਪੌਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਐਟਮਾਂ, ਨਿਊਕਲੀਆਇ (ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਟੇਬਲ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ [[ਰਸਾਇਣਿਕ ਤੱਤ|ਤੱਤਾਂ]] ਦੀ ਵੀ) [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਰਚਨਾ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਆਰਕ ਬਣਤਰਾਂ ਅਤੇ [[ਕਲਰ ਚਾਰਜ]] (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਮੀਜ਼ੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ) ਤੱਕ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ [[ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਕਣ]] ਫਿਤਰਤ ਦੀ ਡਾਇਵਰਸ <!--ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ --> ਰੇਂਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਨੁਮਾਨ ਸਾਪੇਖਿਕ [[ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ]] ਹੈ; [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] {{math|''m''}}, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ [[ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਢਾਂਚਾ|ਰੈੱਫ੍ਰੈਂਸ ਫਰੇਮ]] ਅੰਦਰ [[ਊਰਜਾ]] {{math|''E''}} ਅਤੇ ਡੌਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ {{math|''p'' {{=}} {{sqrt|'''p''' • '''p'''}}}} ਮਾਤਰਾ ਵਾਲੇ 3-[[ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|'''p'''}} ਸਮੇਤ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ ਇਹ ਸਬੰਧ ਇਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Dynamics and Relativity|url=https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors|author1=J.R. Forshaw |author2=A.G. Smith |series=Manchester Physics Series|publisher=John Wiley & Sons|year=2009|pages=[https://archive.org/details/dynamicsrelativi0000fors/page/258 258]–259|isbn=978-0-470-01460-8}}</ref> :<math>E^2 = c^2\mathbf{p}\cdot\mathbf{p} + (mc^2)^2\,.</math> ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿੱਫ਼੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਜੋ ਕਣ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਯੰਤ੍ਰਾਵਲੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ {{math|''ψ''}} ਵਾਸਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਕ [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਰਚਣ ਲਈ, ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ [[ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ|ਊਰਜਾ]] ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ|ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)#ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਓਪਰੇਟਰ|ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਹਨ: :<math>\hat{E}=i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\,,\quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar\nabla\,,</math> === ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ === [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਅਤੇ ਕਣ ਹਮੇਸਾਂ ਹੀ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਟਿੱਕ ਟਿੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਾਤਮਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ [[ਕਈ ਕਣ ਸਿਸਟਮ]] ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ {{math|''ψ''('''r'''<sub>1</sub>, '''r'''<sub>2</sub>, '''r'''<sub>3</sub>, ..., ''t'', ''σ''<sub>1</sub>, ''σ''<sub>2</sub>, ''σ''<sub>3</sub>...)}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਰਿਲੇਟਵਿਸਟਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ|ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ]] ਅਤੇ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਸਮਾਂ]] ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਕੋਈ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣ, [[ਘਟਨਾ (ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ)|ਘਟਨਾ]]ਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਪ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ [[ਚਾਰ ਵੈਕਟਰ#ਫੋਰ-ਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|'''X''' {{=}} (''ct'', '''r''')}} ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਤੇ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਣ ਦਾ [[ਫੋਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|'''P''' {{=}} (''E''/''c'', '''p''')}} ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਰੈੱਫਰੈਂਸ ਫਰੇਮ]] ਵਿੱਚ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਮੂਲ ਫਰੇਮ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਘੁਮਾਉਣ ਤੇ ਜਾਂ/ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵਧਾ ਕੇ ਨਾਪਣ ਤੇ ਇੱਕ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸਨ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਓਪਰੇਟਰ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਊਰਜਾ ਤੇ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਵੀ ਗੈਰ-ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਅਸਥਿਰ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੌਰੱਟਜ਼ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਧੀਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ [[ਔਰਥੋਕ੍ਰੋਨਸ]] [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸਨ]] {{math|('''r''', ''t'') → Λ('''r''', ''t'')}} ਅਧੀਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਕ-ਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ {{math|''ψ<sub>σ</sub>''}} ਸਥਾਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ]] {{math|''D''}} ਅਧੀਨ ਪਰਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:<ref name="Weinberg">{{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=133|pages=B1318–B1332|year=1964|doi=10.1103/PhysRev.133.B1318|title=Feynman Rules ''for Any'' spin|issue=5B|bibcode=1964PhRv..133.1318W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg1.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204053451/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg1.pdf|dead-url=yes}}; {{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=134|pages=B882–B896|year=1964|doi=10.1103/PhysRev.134.B882|title=Feynman Rules ''for Any'' spin. II. Massless Particles|issue=4B|bibcode=1964PhRv..134..882W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg2.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309040610/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg2.pdf|dead-url=yes}}; {{cite journal|author=Weinberg, S.|journal=Phys. Rev.|volume=181|pages=1893–1899|year=1969|doi=10.1103/PhysRev.181.1893|title=Feynman Rules ''for Any'' spin. III|issue=5|bibcode=1969PhRv..181.1893W|url=http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg3.pdf|access-date=2017-01-20|archive-date=2022-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325020742/http://theory.fi.infn.it/becattini/files/weinberg3.pdf|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{cite arXiv | author = K. Masakatsu | year = 2012 | title = Superradiance Problem of Bosons and Fermions for Rotating Black Holes in Bargmann–Wigner Formulation | arxiv = 1208.0644 }}</ref> :<math>\psi_\sigma(\mathbf{r}, t) \rightarrow D(\Lambda) \psi_\sigma(\Lambda^{-1}(\mathbf{r}, t)) </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''D''(Λ)}} ਇੱਕ ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ {{math|(2''s'' + 1)×(2''s'' + 1)}} [[ਸਕੁਏਅਰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੈ। ਫੇਰ ਤੋਂ, {{math|''ψ''}} ਨੂੰ {{math|''σ''}} ਦੇ {{math|(2''s'' + 1)}} ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {{math|''s''}} ਅਤੇ {{math|''σ''}} ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਨਿਰੰਤਰ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਬਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{math|''σ''}} ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। {{ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ|ਜਨਰੇਟਰ (ਗਣਿਤ)|ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ|ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ}} === ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ === {{main article|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ}} ਕਿਸੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]], [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] {{math|'''p'''·'''p'''/2''m''}} ਅਤੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]] {{math|''V''('''r''', ''t'')}} ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] ਅੰਦਰ ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r},t) </math> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਨਾਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਜੋ ਵਿਧੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੀ ਬਦਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਇਹ ਇੰਨੀ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਐਨਰਜੀ ਅੰਦਰ ਦੋਘਾਤੀ ([[ਕੁਆਡ੍ਰੈਟਿਕ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਸੈਟਿੰਗ: :<math>\hat{H} = \hat{E} = \sqrt{c^2 \hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}} + (mc^2)^2} \quad \Rightarrow \quad i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\psi = \sqrt{c^2 \hat{\mathbf{p}}\cdot \hat{\mathbf{p}} + (mc^2)^2} \, \psi</math> ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਦਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ਉਵੇਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ [[ਪਾਵਰ ਸੀਰੀਜ਼]] ਅੰਦਰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਰਕਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਵਰ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਤੇ, ਇਹ {{math|''ψ''}} ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਵਰ ਸੀਰੀਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ (ਗਣਿਤ)|ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]] ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਸਮਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸਪੇਸ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਅਨੰਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਂ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤੋਂ, ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਗਮੂਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ|ਗੈਰਸਥਾਨਿਕ]] ਹੋਣਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] (ਕੈਜ਼ੂਅਲਟੀ) ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਣ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ {{math|'''r'''<sub>0</sub>}} ਉੱਤੇ ਸਥਾਨਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ {{math|''ψ''('''r'''<sub>0</sub>, ''t'' {{=}} 0)}} ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਜਗਹ ਜ਼ੀਰੋ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹਰੇਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਡੀਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਸਥਾਂਤਰਨ) {{math|''ψ''('''r''', ''t'') ≠ 0}} ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ {{math|{{!}}'''r'''{{!}} > ''ct''}} ਲਈ ਵੀ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਤਰੰਗ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇਲਾਜ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਰੋਕਥਾਮ {{math|''ψ''({{math|{{!}}'''r'''{{!}} > ''ct''}}, ''t'') {{=}} 0}}.<ref name="Parker 1994">{{cite book|pages=[https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park/page/1193 1193]–1194| author=C.B. Parker| title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park| publisher=McGraw Hill|edition=2nd| year=1994| isbn=0-07-051400-3}}</ref> ਲਗਾ ਕੇ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ-ਯੁਕਤ ਕਣ {{math|''μ<sub>B</sub>''}} ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ ਸਪਿੱਨ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ [[ਬੋਹਰ ਮੈਗਨੇਟੌਨ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:<ref>{{cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb/page/274 274]|author1=R. Resnick |author2=R. Eisberg |publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0}}</ref><ref>{{cite book|author1=L.D. Landau |author2=E.M. Lifshitz |title=Quantum Mechanics Non-Relativistic Theory|volume=3|page=455|publisher=Elsevier|year=1981|url=https://books.google.com/books?id=SvdoN3k8EysC&pg=PA455&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-08-050348-9}}</ref> :<math>\hat{\boldsymbol{\mu}}_S = - \frac{g\mu_B}{\hbar}\hat{\mathbf{S}}\,,\quad \left|\boldsymbol{\mu}_S\right| = - g\mu_B \sigma\,,</math> === ਸੁਤੰਤਰ ਕਣਾਂ ਲਈ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਅਤੇ ਡੀਰਾਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ === ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਮੁੱਲ ਭਰਨਾ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਦੱਸਦਾ ਲਗਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite news|author=A. Wachter|page=5|title=Relativistic quantum mechanics |publisher=Springer|year=2011|url=https://books.google.com/books?id=NjZogv2yFzAC&pg=PA367&dq=electromagnetic+multipoles+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20multipoles%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=90-481-3645-8}}</ref> :<math>\hat{E}^2 \psi = c^2\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}\psi + (mc^2)^2\psi \,,</math> ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਸੀ, ਇਹ 1925 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਉਸਨੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਖੋਜੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਨੇ ਵੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੋਵੇਰੀਅੰਸ|ਸਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਿਰ]] ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਕੁੱਝ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਕਾਫੀ ਬੁਨਿਆਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੈਗਟਿਵ-ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੱਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ,<ref name="Martin, Shaw, p 3"/><ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n434 415]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> ਦੂਜਾ ਕਾਰਣ ਡੈਂਸਟੀ (ਅੱਗੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ) ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਉਸਤਰਾਂ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਕਣਾਂ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="Penrose 2005, p 620–621">{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=[https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0/page/620 620]–621| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}}</ref><ref>{{Cite book|title=Physics of Atoms and Molecules|url=https://archive.org/details/physicsofatomsmo0000bran|author=Bransden, BH|author2=Joachain, CJ |year=1983|publisher=Prentice Hall|edition=1st|page=[https://archive.org/details/physicsofatomsmo0000bran/page/634 634]|isbn=0-582-44401-2}}</ref> :<math> \left(\hat{E} - c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} - \beta mc^2 \right)\left(\hat{E} + c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} + \beta mc^2 \right)\psi=0 \,, </math> ਜਿੱਥੇ {{math|'''α''' {{=}} (''α''<sub>1</sub>, ''α''<sub>2</sub>, ''α''<sub>3</sub>)}} ਅਤੇ {{math|''β''}} ਸਿਰਫ ਨੰਬਰ ਜਾਂ ਵੈਕਟਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ 4 × 4 [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹਨ ਜੋ {{math|''i'' ≠ ''j''}} ਵਾਸਤੇ [[ਐਂਟੀਕਮਿਊਟ]] ਹੋਣੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: :<math>\alpha_i \beta = - \beta \alpha_i, \quad \alpha_i\alpha_j = - \alpha_j\alpha_i \,,</math> ਅਤੇ [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਕਿਸ]] ਪ੍ਰਤਿ ਵਰਗ ਹੋਣਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ: :<math> \alpha_i^2 = \beta^2 = I \,, </math> ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਜਦੋਂਕਿ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਵਾਲੀਆੰ ਰਕਮਾਂ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚ ਜਾਣ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਾ: :<math>\left(\hat{E} - c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} - \beta mc^2 \right)\psi=0 \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = c\boldsymbol{\alpha}\cdot\hat{\mathbf{p}} + \beta mc^2</math> [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ [[ਨੈਗਟਿਵ ਪੁੰਜ]] ਵਾਲੇ ਕਣ ਲਈ ਹੈ।<ref name="Penrose 2005, p 620–621"/> ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ (ਫੈਕਟਰ) ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਸਥਿਰ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰਾਂ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਉੱਪ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਅੰਦਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਲਓ, ਜਿਵੇਂ ਡੀਰਾਕ ਨੇ 1928 ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ, ਫੇਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਓਪਰੇਟਰਾਂ {{math|''E'' + ''c'''''α''' · '''p''' + ''βmc''<sup>2</sup>}} ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦੇਵੋ, ਅਤੇ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ {{math|'''α'''}} ਅਤੇ {{math|''β''}} ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਪੁੰਜ ਵਾਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬੇਗਹਿਚਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। {{math|''ψ''}} ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਸਕੇਲਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੀ ਇਕਾਈ (ਚੀਜ਼) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਵਾਲੇ ਹੱਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ,<ref name="Martin, Shaw, pp 5–6"/><ref>{{cite book|author=W.T. Grandy|title=Relativistic quantum mechanics of leptons and fields|volume=|page=54|publisher=Springer|year=1991|url=https://books.google.com/books?id=BPCFI4yFMbcC&pg=PA67&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-7923-1049-7}}</ref> ਇਸਲਈ ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਘੇਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਪੌਲੀ ਸਿਧਾਂਤ]] ਮੁਤਾਬਿਕ, [[ਐਟਮ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਤੋਂ ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀ]]ਆਂ ਮਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ [[ਡੀਰਾਕ ਸਾਗਰ]] ਦੇਖੋ। ਜਿੱਥੇ {{math|''g''}}, ਕਣ ਵਾਸਤੇ (ਸਪਿੱਨ) [[g-ਫੈਕਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|g-ਹਿੱਸਾ]] (ਫੈਕਟਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|'''S'''}}, [[ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] {{math|'''B'''}} ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਰਕਮ<ref name="Schuam p 181">{{cite book|author1=Y. Peleg |author2=R. Pnini |author3=E. Zaarur |author4=E. Hecht | year = 2010|edition=2nd| title = Quantum Mechanics|series=Shaum's outlines|publisher=McGraw–Hill|page=181|volume=| isbn = 978-0-07-162358-2}}</ref> :<math>\hat{H}_B = - \mathbf{B} \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S </math> ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਤੇ ਜੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ (ਐਟੋਮੈਟਿਕਲੀ) ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n444 425]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ; [[ਰੈਸਟ ਮਾਸ]] ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰਕਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਰਕ ਇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ (ਗਣਿਤ)|ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਇੰਡੈਕਸ {{math|''σ''}} ਉੱਤੇ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਗੁਣਨਫਲ]] ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ: :<math>\hat{H} = \hat{H}(\mathbf{r}, t, \hat{\mathbf{p}}, \hat{\mathbf{S}})</math> ਸਪੇਸ, ਸਮੇਂ, ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਘਣਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰੰਟ == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''}} ਦਾ ਸਕੁਏਅਰ-ਮੌਡੂਲਸ, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ρ'' {{=}} {{!}}''ψ''{{!}}<sup>2</sup>}} ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਗਪਗ 1927 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਹੈ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ {{math|''ψ''('''r''', ''t'')}} ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਆਖਿਆ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅੰਦਰਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ {{math|''ρ''}} ਜਾਂ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ]] {{math|'''j'''}} (ਜਿਸਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ “ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ” ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਪਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n442 423]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref> :<math>\rho=\psi^\dagger \psi, \quad \mathbf{j} = \psi^\dagger \gamma^0 \boldsymbol{\gamma} \psi \quad \rightleftharpoons \quad J^\mu = \psi^\dagger \gamma^0 \gamma^\mu \psi </math> ਜਿੱਥੇ ਡੈਗਰ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਅਡਜੋਆਇੰਟ]] (ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ [[ਡੀਰਾਕ ਅਡਜੋਆਇੰਟ]] ਵਾਸਤੇ {{math|{{overline|''ψ''}} {{=}} ''ψ''<sup>†</sup>''γ''<sup>0</sup>}} ਲਿਖਦੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|''J<sup>μ</sup>''}}, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ#ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ (ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) 4-ਕਰੰਟ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਚਾਰ-ਕਰੰਟ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ:<ref>{{cite book|title=Quantum Field Theory|url=https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma|series=Demystified|author=D. McMahon|publisher=McGraw Hill|page=[https://archive.org/details/quantumfieldtheo0000mcma/page/114 114]|year=2008|isbn=978-0-07-154382-8}}</ref> :<math>\rho = \frac{i\hbar}{2mc^2}\left(\psi^{*}\frac{\partial \psi}{\partial t} - \psi \frac{\partial \psi^*}{\partial t}\right)\,,\quad \mathbf{j} = -\frac{i\hbar}{2m}\left(\psi^* \nabla \psi - \psi \nabla \psi^*\right) \quad \rightleftharpoons \quad J^\mu = \frac{i\hbar}{2m}(\psi^*\partial^\mu\psi - \psi\partial^\mu\psi^*) </math> ਜਿੱਥੇ {{math|∂<sup>''μ''</sup>}}, [[ਚਾਰ-ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ {{math|''ψ''}} ਅਤੇ {{math|∂''ψ''/∂''t''}}, ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੀਮਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਡੈਂਸਟੀ ਨੇਗਟਿਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ ਨੂੰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ [[ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ]] ਅਤੇ [[ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ, ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀੰ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਕੋਈ ਫੀਲਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਅਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Parker 1994"/> ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਹਮੇਸਾਂ ਹੀ ਇੱਕ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ]] ([[ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>\frac{\partial \rho}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{J} = 0 \quad \rightleftharpoons \quad \partial_\mu J^\mu = 0 \,, </math> ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਚਾੇਰਜ ਇੱਕ [[ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਤਰਾ]] (ਕੰਜ਼੍ਰਵਡ ਕੁਆਂਟਿਟੀ) ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਵੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਰਤ੍ਰਤਾ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ ਇਹੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਕਣ == ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੇਲ]] ([[ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ]]) ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] {{math|''q''}} ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਜੋ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ {{math|'''B''' {{=}} &nabla; &times; '''A'''}}, ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] {{math|''ϕ''('''r''', ''t'')}} ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] {{math|'''A'''('''r''', ''t'')}} ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:<ref>{{Cite book|title=Physics of Atoms and Molecules|url=https://archive.org/details/physicsofatomsmo0000bran|author=Bransden, BH|author2=Joachain, CJ |year=1983|publisher=Prentice Hall|edition=1st|pages=[https://archive.org/details/physicsofatomsmo0000bran/page/632 632]–635|isbn=0-582-44401-2}}</ref> :<math>\hat{E} \rightarrow \hat{E} - q\phi \,, \quad \hat{\mathbf{p}}\rightarrow \hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A} \quad \rightleftharpoons \quad \hat{P}_\mu \rightarrow \hat{P}_\mu -q A_\mu</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''P<sub>μ</sub>''}} ਇੱਕ [[ਚਾਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[4-ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]], ਅਤੇ {{math|''A<sub>μ</sub>''}} [[ਫੋਰ-ਪੁਟੇਂਸ਼ਲ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੀਮਾ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵੱਲ ਇਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: :<math>E - e\phi \approx mc^2\,,\quad \mathbf{p} \approx m \mathbf{v}\,,</math> ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਲੱਗਪਗ ਛੋਟੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਰੈਸਟ ਐਨਰਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲੱਗਪਗ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਸਪਿੱਨ-0 === ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ; :<math>{(\hat{E} - q\phi)}^2 \psi = c^2{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2\psi + (mc^2)^2\psi \quad \rightleftharpoons \quad \left[{(\hat{P}_\mu - q A_\mu)}{(\hat{P}^\mu - q A^\mu)} - {(mc)}^2 \right] \psi = 0.</math> ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰਕ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੀਕਰਨ ਮਮੂਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗੈਰ-ਸਿਫਰ ਚਾਰਜ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਕੇਲਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਘਟਾਈ-ਨਾ-ਜਾ-ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਸਕੇਲਰ [[ਲੌਰੱਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ|{{math|(0,0)}}]] ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸਦੇ ਹੱਲ {{math|(0,0)}} ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਧੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਲ ਘਟਾਈ-ਨਾ-ਜਾ-ਸਕਣ-ਯੋਗ {{math|(0,0)}} ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਹ ਦੋ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਰੱਖਣਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਹੱਲ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਿਫਰ ਸਪਿੱਬਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਿੱਨ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੋਕਥਾਮ ਲਗਾਉਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੇਖੋ ਥੱਲੇ, ਸਪਿੱਨ ½ ਵਾਸਤੇ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਸਿਰਫ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਨੂੰ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਕਣ, ਜਿਵੇਂ [[π-ਮੀਜ਼ੌਨ]], ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ, ਹੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ [[ਸਪਿੱਨ]]ਹੀਣ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। [[ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ [[ਬੋਸੌਨ|ਬੋਸੌਨਾਂ]] ਤੇ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Martin, Shaw, p 3"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਪਿੱਨਹੀਣ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:<ref name="Schuam p 181"/> :<math>\left (i\hbar \frac{\partial}{\partial t}- q\phi\right) \psi = \frac{1}{2m}{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2 \psi \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = \frac{1}{2m}{(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A})}^2 + q\phi.</math> === ਸਪਿੱਨ-½ === {{main article|ਸਪਿੱਨ-1/2}} ਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਲਈ 1927 ਵਿੱਚ [[ਵੌਲਫਗੈਂਗ ਪੌਲੀ|ਪੌਲੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ ਮਾਡਲ|ਫੀਨੋਮੀਨੌਲੌਜੀਕਲ]] (ਵਰਤਾਰਿਕ) ਤੌਰ ਤੇ 2 &times; 2 [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]]ਾਂ, ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਅਰਥਾਂ): :<math>\left(i \hbar \frac{\partial}{\partial t} - q \phi \right) \psi = \left[ \frac{1}{2m}{(\boldsymbol{\sigma}\cdot(\mathbf{p} - q \mathbf{A}))}^2 \right] \psi \quad \Leftrightarrow \quad \hat{H} = \frac{1}{2m}{(\boldsymbol{\sigma}\cdot(\mathbf{p} - q \mathbf{A}))}^2 + q \phi </math> ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ {{math|''&psi;''}} ਸਿਰਫ ਕੋਈ ਸਕੇਲਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਾਲੀ [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math>\psi=\begin{pmatrix}\psi_{\uparrow} \\ \psi_{\downarrow} \end{pmatrix}</math> ਜਿੱਥੇ ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ↑ ਅਤੇ ↓ ਸਪਿੱਨ ਅੱਪ ({{math|''σ'' {{=}} +1/2}}) ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ-ਡਾਊਨ ({{math|''σ'' {{=}} −1/2}}) ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ<ref group="note">ਇਹ ਸਪਿੱਨੌਰ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਮਤੌਰ ਤੇ <math>\psi=\begin{pmatrix} u^1 \\ u^2 \end{pmatrix}</math> ਜਾਂ <math>\psi=\begin{pmatrix} \chi \\ \eta \end{pmatrix}</math> ਆਦਿ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਪਿੱਨ-½ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪਛਾਣ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ; :<math>\left(i \hbar \frac{\partial}{\partial t} -q\phi \right)\psi = \gamma^0 \left[ c\boldsymbol{\gamma}\cdot{(\hat{\mathbf{p}} - q\mathbf{A})} - mc^2 \right] \psi \quad \rightleftharpoons \quad \left[\gamma^\mu (\hat{P}_\mu - q A_\mu) - mc^2 \right]\psi = 0</math> ਅਤੇ ਇਹ ਸਪਿੱਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੀ, ਜੋ 4 &times; 4 [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ]] {{math|''γ''<sup>0</sup> {{=}} ''β'', '''γ''' {{=}} (''γ''<sub>1</sub>, ''γ''<sub>2</sub>, ''γ''<sub>3</sub>) {{=}} ''β'''''α''' {{=}} (''βα''<sub>1</sub>, ''βα''<sub>2</sub>, ''βα''<sub>3</sub>)}} ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੈ। ਇੱਕ 4 × 4 [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ (ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ ਰਕਮ ਸਮੇਤ) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਰਲਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, 1 ਨੰਬਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਇੱਥੇ {{math|''&psi;''}} ਇੱਕ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref group="note">ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਤੋਂ ਇਹ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਕੋਈ ਮਿਆਰੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਲਿਟ੍ਰੇਚਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੈ :<math>\psi=\begin{pmatrix}u \\ v \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} u^1 \\ u^2 \\ v^1 \\ v^2 \end{pmatrix} </math> etc., ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨਰਜੀ, ਹੈਲੀਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।</ref> :<math>\psi=\begin{pmatrix}\psi_{+} \\ \psi_{-} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix}\psi_{+\uparrow} \\ \psi_{+\downarrow} \\ \psi_{-\uparrow} \\ \psi_{-\downarrow} \end{pmatrix} </math> 2-ਸਪਿੱਨੌਰ {{math|''ψ''<sub>+</sub>}} ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ 4-ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|(''E'', '''p''')}} ਅਤੇ ਚਾਰਜ {{math|''q''}} ਅਤੇ ਦੋ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ {{math|''σ'' {{=}} ±1/2}}) ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ 2-ਸਪਿੱਨੌਰ {{math|''ψ''<sub>−</sub>}} ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਅਜਿਹੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਨੈਗਟਿਵ 4-ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|−(''E'', '''p''')}} ਅਤੇ ''ਨੈਗਟਿਵ'' ਚਾਰਜ {{math|−''q''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਨੈਗਟਿਵ ਐਨਰਜੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਮਾਂ-ਪਲਟਿਆ]] ਮੋਮੈਂਟਮ, ਅਤੇ [[C-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਨਕਾਰਿਆ ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਕਣ ([[ਪਾਰਟੀਕਲ]]) ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧਤ [[ਐਂਟੀ-ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਪਿੱਨੌਰਾੰ ਦੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ ਦੇਖੋ [[ਡੀਰਾਕ ਸਪਿੱਨੌਰ]] ਅਤੇ [[ਬਾਇਸਪਿੱਨੌਰ]]। ਗੈਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਡਿਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੱਕ ਘਟ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਕਾਰਣ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ#ਪੌਲੀ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ|ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]])। ਢੁਕਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਤੇ {{math|'''A''' {{=}} '''0'''}} ਅਤੇ {{math|''ϕ''}} ਸੈੱਟ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਜਾਂ ਆਇਨ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਰਕਮਾਂ [[ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]], ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ [[ਜਾਇਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਅਨੁਪਾਤ]], ਅਤੇ [[ਡਾਰਵਿਨ ਰਕਮ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਧਾਰਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਪਰਚ੍ਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਊੇਰਜਾਵਾਂ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]] <!--ਪੰਜਾਬੀ ਐਡੀਟਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਵਧੀਆ ਬਣਤਰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਨਾ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਸਹੀ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ--> ਵਾਸਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਘਟ ਕੇ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math> \left(\frac{\hat{E}}{c} + \boldsymbol{\sigma}\cdot \hat{\mathbf{p}} \right) \psi_{+} = 0 \,,\quad \left(\frac{\hat{E}}{c} - \boldsymbol{\sigma}\cdot \hat{\mathbf{p}} \right) \psi_{-} = 0 \quad \rightleftharpoons \quad \sigma^\mu \hat{P}_\mu \psi_{+} = 0\,,\quad \sigma_\mu \hat{P}^\mu \psi_{-} = 0\,,</math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ [[ਵੇਇਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੈ, ਜੋ ਪੁੰਜਹੀਣ [[ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ]]ਆਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਯੋਗ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਯੋਗ ਸਰਲਤਾ ਹੈ<ref name="C.B. 1994">{{cite book|author=C.B. Parker|year=1994|title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park|edition=2nd|publisher=McGraw Hill|page=[https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park/page/1194 1194]|isbn=0-07-051400-3}}.</ref> ਇਸ ਵਕਤ ਇੱਥੇ ਇੱਕ 2 × 2 [[ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਇਸਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ {{math|''σ''<sub>0</sub>}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨਾੋਲ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ([[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]]) ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੌਲੀ ਅਤੇ ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਇੱਥੇ ਸਿਧਾੰਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤ]] ਦੇ ਵਿੱਚ। ਇਹ [[ਕੁਆਟ੍ਰਨੀਔਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[SO(2)]] ਅਤੇ [[SO(3)]] [[ਲਾਈ ਗਰੁੱਪ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਕਮਿਊਟੇਟਰ]] [&nbsp;,&nbsp;] ਅਤੇ [[ਕਮਿਊਟੇਟਰ#ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਟਰ|ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਟਰr]] [&nbsp;,&nbsp;]<sub>+</sub> ਸਬੰਧਾੰ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ: :<math>\left[\sigma_a, \sigma_b \right] = 2i \varepsilon_{abc} \sigma_c \,, \quad \left[\sigma_a, \sigma_b \right]_{+} = 2\delta_{ab}\sigma_0</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''ε<sub>abc</sub>''}} [[ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ]] [[ਲੇਵੀ-ਸਿਵਿਟਾ ਚਿੰਨ]] ਹੈ। ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ [[ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਅਲਜਬਰਾ|ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਅਲਜਬਰੇ]] ਅੰਦਰ [[ਬੇਸਿਸ (ਰੇਖਿਕ ਅਲਜਬਰਾ)|ਬੇਸਿਸ]] ਰਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਂਟੀਕਮਿਊਟੇਸ਼ਨ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰ ਫਲੈਟ ਸਪੇਸਟਾਈਮ [[ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ]] {{math|''η<sup>αβ</sup>''}} ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: :<math>\left[\gamma^\alpha,\gamma^\beta\right]_{+} = \gamma^\alpha\gamma^\beta + \gamma^\beta\gamma^\alpha = 2\eta^{\alpha\beta}\,,</math> ([[ਕਾਰਟਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਵੇਰਬੇਨ]]ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੂੰ [[ਵਕਰਿਤ ਸਪੇਸ]]ਟਾਈਮ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।) 1929 ਵਿੱਚ, [[ਬ੍ਰੇਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਖੋਜੀ ਗਈ ਜੋ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨ-1/2 [[ਫਰਮੀਔਨ|ਫਰਮਿਔਨਾਂ]] ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਤੱਕ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ।; ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ [[ਕਈ-ਕਣ ਸਿਸਟਮ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ, ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜੋੜਾਂ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਅਤੇ ਚੀਰੈਲਿਟੀ === {{main article|ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)}} {{see also|ਸਪਿੱਨ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ}} [[ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ]] ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\hat{h} = \hat{\mathbf{S}}\cdot \frac{\hat{\mathbf{p}}}{|\mathbf{p}|} = \hat{\mathbf{S}} \cdot \frac{c\hat{\mathbf{p}}}{\sqrt{E^2 - (m_0c^2)^2}}</math> ਜਿੱਥੇ '''p''' ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, '''S''' ਕਿਸੇ ''s'' ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ''E'', ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ''m''<sub>0</sub> ਇਸਦਾ ਰੈਸਟ ਮਾਸ (ਪੁੰਜ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Supersymmetry|url=https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe|author=P. Labelle|series=Demystified|publisher=McGraw-Hill|year=2010|isbn=978-0-07-163641-4}}</ref> ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਫ੍ਰੇਮ-ਉੱਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਣ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅੰਦਰ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਾਰਣ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਂਤਰ ਸੇਧ ਵਾਸਤੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਂਤਰ ਸੇਧ ਵਾਸਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (ਅਤੇ ਵੇਇਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ) ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖੁਦ-ਬ-ਖੁਦ ਹੋਂਦ ਸਪਿੱਨ-½ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ 3-ਮੋਮੈਂਟਮ (ਗੁਣਾ ''c''), {{math|'''σ''' · ''c'' '''p'''}} ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ (ਪ੍ਰੋਜੈਕਸ਼ਨ) ਹੈ, ਜੋ ਹੈਲੀਸਿਟੀ (ਸਪਿੱਨ-½ ਮਾਮਿਲਆਂ ਲਈ) ਗੁਣਾ <math>\sqrt{E^2 - (m_0c^2)^2}</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: :<math>\hat{h} = \hat{\mathbf{S}} \cdot \frac{c\hat{\mathbf{p}}}{E} </math> === ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ === ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿਰਫ ਸਪਿੱਨ-1/2 ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾੰ ਵਿਭਿੰਨ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲ਼ੇ [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ]]ਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆੰ ਗਈਆਂ ਹਨ। 1936 ਵਿੱਚ, ਡੀਰਾਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਫਰਮੀਔਨਾਂ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ, ਤਿੰਨ ਸਾਲਾੰ ਬਾਦ [[ਮਾੇਰਕੁਸ ਫੇਅਰਜ਼|ਫੇਅਰਜ਼]] ਅਤੇ ਪੌਲੀ ਨੇ ਓਸੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite arXiv | author = S. Esposito | year = 2011 | title = Searching for an equation: Dirac, Majorana and the others | arxiv = 1110.6878 }}</ref> [[ਬ੍ਰਗਮਾੱਨ-ਵਿਗਨਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] 1948 ਵਿੱਚ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਖੋਜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਪਿੱਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣਯੋਗ ਹਨ।<ref>{{cite journal|author1=Bargmann, V.|author2=Wigner, E. P.|title=Group theoretical discussion of relativistic wave equations|year=1948|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=34|pages=211–23|url=http://www.pnas.org/content/34/5/211.full.pdf|issue=5|bibcode = 1948PNAS...34..211B |doi = 10.1073/pnas.34.5.211|pmid=16578292|pmc=1079095}}</ref><ref>{{cite journal | author = E. Wigner | year = 1937 | title = On Unitary Representations Of The Inhomogeneous Lorentz Group | journal = Annals of Mathematics | volume = 40 | number = 1 | page = 149 | url = http://courses.theophys.kth.se/SI2390/wigner_1939.pdf | doi = 10.2307/1968551 | bibcode = 1939AnMat..40..149W | access-date = 2017-02-07 | archive-date = 2015-10-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151004025027/http://courses.theophys.kth.se/SI2390/wigner_1939.pdf | dead-url = yes }}</ref> ਉੱਪਰ ਵਾਲ਼ੀ ਕਲੇਇਨ ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਹਿੱਸਾਬੰਦੀ) ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਠੋਸ ਤਰੌਰ ਤੌਰ ਤੇ [[ਲੌਰੱਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ]] [[ਥਿਊਰੀ]] ਦੁਆਰਾ, ਸਪਿੱਨ ਨੂੰ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾੰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਬਹੁ-ਹਿੱਸਾ-ਯੁਕਤ (ਮਲਟੀ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ) [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾੰ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਫੰਕਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ]] ਦੇ [[ਕਾਲਮ ਵੈਕਟਰ]]ਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{bmatrix} \psi_{\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \end{bmatrix}\quad\rightleftharpoons\quad {\psi(\mathbf{r},t)}^\dagger = \begin{bmatrix} {\psi_{\sigma=s}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t)}^\star & \cdots & {\psi_{\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{\sigma=-s}(\mathbf{r},t)}^\star \end{bmatrix}</math> ਜਿੱਥੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ਼ਾ ਦਰਸਾਓ [[ਹਰਮਿਸ਼ੀਅਨ ਕੰਜੂਗੇਟ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪਿੱਨ {{math|''s''}} ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਸੇ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਕਣ ਲਈ {{math|2''s'' + 1}} ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ [[ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ]] ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਹੋਰ {{math|2''s'' + 1}} ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਹਰੇਕ ਮਾਲੇ ਵਿੱਚ {{math|2''s'' + 1}} ਸੰਭਵ {{math|''σ''}} ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ), ਜੋ ਸਭ ਰਲਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ {{math|2(2''s'' + 1)}}-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ ਰਚਦੇ ਹਨ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{bmatrix} \psi_{+,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{+,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{+,\,\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{+,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t) \\ \vdots \\ \psi_{-,\,\sigma=-s + 1}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t) \end{bmatrix}\quad\rightleftharpoons\quad {\psi(\mathbf{r},t)}^\dagger\begin{bmatrix} {\psi_{+,\,\sigma=s}(\mathbf{r},t)}^\star & {\psi_{+,\,\sigma=s - 1}(\mathbf{r},t)}^\star & \cdots & {\psi_{-,\,\sigma=-s}(\mathbf{r},t)}^\star \end{bmatrix} </math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ + ਸਬਸਕ੍ਰਪਿਟ ਕਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ – ਸਬਸਕ੍ਰਿਪਟ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸਪਿੱਨ ''s'' ਰੱਖਦੇ ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਸਿਰਫ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫੀਲਡ ਓਸ ਕਣ ਲਈ ਹੁੱਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਅਵਸਥਾ +''s'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਉਲਟ ਹੈਲੀਸਿਟੀ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ −''s'' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\psi(\mathbf{r},t) = \begin{pmatrix} \psi_{+}(\mathbf{r},t) \\ \psi_{-}(\mathbf{r},t) \end{pmatrix}</math> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਾਰੇ ਪੁੰਜਹੀਣ ਕਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਏਲਾਇ ਕਾਰਟਨ]] ਨੇ 1913 ਵਿੱਚ [[ਸਪਿੱਨੌਰ]]ਾਂ ਦੀ ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਖੋਜੀ, ਜੋ 1927 ਸੰਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਸਪਿੱਨੌਰਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁੱਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉੱਚ-ਸਪਿੱਨ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਲਈ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸਰਲ ਮਿਨੀਮਲ ਕਪਲਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਗਲਤ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।<ref>{{cite journal|author1=T. Jaroszewicz |author2=P.S Kurzepa |year=1992|title=Geometry of spacetime propagation of spinning particles|journal=Annals of Physics|doi=10.1016/0003-4916(92)90176-M|bibcode = 1992AnPhy.216..226J|volume=216|pages=226–267}}</ref> ''ħ''/2 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵੱਡੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਲਈ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਣਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਸਪਿੱਨ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ: [[ਸਪਿੱਨ ਕੁਆਂਟਮ ਨੱਬਰ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ([[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ]]ਾਂ) ਮਨਮਰਜੀ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਚਾਰਜ]] ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਏਗਾ)। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਪਿੱਨ-½ ਮਾਮਲੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਦੀ ਹੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਪਿੱਨ-1 ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਚੁੰਬਕੀ ਕੁਆਡ੍ਰਪੋਲ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਡਾਇਪੋਲ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="C.B. 1994"/> ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਮਲਟੀਪਲ ਫੈਲਾਓ]] ਅਤੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) Cédric Lorcé (2009).<ref>{{cite arXiv | author = Cédric Lorcé | year = 2009 | title = Electromagnetic Properties for Arbitrary Spin Particles: Part 1 − Electromagnetic Current and Multipole Decomposition | arxiv = 0901.4199 }}</ref><ref>{{cite arXiv | author = Cédric Lorcé | year = 2009 | title = Electromagnetic Properties for Arbitrary Spin Particles: Part 2 − Natural Moments and Transverse Charge Densities | arxiv = 0901.4200 }}</ref> == ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ/ਪੌਲੀ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ {{math|'''p''' {{=}} ''m'' '''v'''}} ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਪੁੰਜਯੁਕਤ ਕਣ ਲਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|author=P. Strange|title=Relativistic Quantum Mechanics: With Applications in Condensed Matter and Atomic Physics|page=206|publisher=Cambridge University Press|year=1998|url=https://books.google.com/books?id=sdVrBM2w0OwC&pg=PA208&dq=velocity+operator+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=velocity%20operator%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-521-56583-9}}</ref> :<math>\hat{\mathbf{v}} = \frac{1}{m}\hat{\mathbf{p}}</math> ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਲ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਡੀਰਾਕ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\hat{\mathbf{v}} = \frac{i}{\hbar}\left[\hat{H},\hat{\mathbf{r}}\right]</math> ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਆਈਗਨਮੁੱਲ ±''c'' ਦਰਮਿਆਨ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਫੋਲਡੀ-ਵਾਓਥੁਸੇਨ ਪਰਿਵਰਤਨ]]। == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਪਿਕਚਰ ਅੰਦਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ, {{math|''ψ''}} ਵਾਸਤੇ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੋਰ ਬਦਲ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ (ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ)|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ]] (ਜਿਸਦਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਰਥ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਡੈਂਸਟੀ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ#ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਫੀਲਡ-ਥਿਓਰੈਟਿਕ ਇਲੁਰ-ਲਗ੍ਰਾਂਜ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ: :<math> \partial_\mu \left(\frac{\partial \mathcal{L}}{\partial (\partial_\mu \psi)} \right) - \frac{\partial \mathcal{L}}{\partial \psi} = 0 \,</math> ਕੁੱਝ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਡੀਰਾਕ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book|title=Supersymmetry|url=https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe|author=P. Labelle|series=Demystified|publisher=McGraw-Hill|page=[https://archive.org/details/supersymmetrydem0000labe/page/n29 14]|year=2010|isbn=978-0-07-163641-4}}</ref> :<math>\mathcal{L} = \overline{\psi}(\gamma^\mu P_\mu - mc)\psi</math> ਅਤੇ ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\mathcal{L} = - \frac{\hbar^2}{m} \eta^{\mu \nu} \partial_{\mu}\psi^{*} \partial_{\nu}\psi - m c^2 \psi^{*} \psi\,.</math> ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਰਣ ਕਿ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਹੈ: ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ ਅਤੇ ਸਮਿੱਟਰੀਆਂ, ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਢੁਕਵੀਆਂ ਗਰੁੱਪ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀਆੰ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। {{math|''ψ''}} ਦੀ ਫੀਲਡ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਤ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ: ਫਾਇਨਮੈਨ ਦਾ [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤਿ-ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਦੇਖੋ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) ਐੱਸ ਵੇਇਨਬ੍ਰਗ (1995)<ref>{{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 1995 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=1 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-521-55001-7}}</ref> == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]] ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਸੂਡੋਵੈਕਟਰ]] ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ {{math|'''L''' {{=}} '''r''' × '''p'''}} ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਓੱਥੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਔਰਬਿਟਲ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਟੈਂਸਰ ਅੰਦਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਬਾਹਰੀ ਅਲਜਬਰਾ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਬਾਇਵੈਕਟਰ]] ਦੇ ਸਮਾਨ, ਕਣ ਦੇ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=[https://archive.org/details/roadtorealitycom00penr_0/page/436 437], 566–569| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}} '''ਧਿਆਨ ਦੇਓ:''' ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਨਰੋਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈਟਿਨ ਅੱਖਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਅੰਦਰ ਵੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਂਸਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੈ</ref> :<math>M^{\alpha\beta} = X^\alpha P^\beta - X^\beta P^\alpha = 2 X^{[\alpha} P^{\beta]} \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{M} = \mathbf{X}\wedge\mathbf{P}\,,</math> ਜੋ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਛੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਬਣਦੇ ਹਨ: ਤਿੰਨ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ 3-ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; {{math|''M''<sup>12</sup> {{=}} ''L''<sup>3</sup>}}, {{math|''M''<sup>23</sup> {{=}} ''L''<sup>1</sup>}}, {{math|''M''<sup>31</sup> {{=}} ''L''<sup>2</sup>}}, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਤਿੰਨ {{math|''M''<sup>01</sup>}}, {{math|''M''<sup>02</sup>}}, {{math|''M''<sup>03</sup>}} ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ [[ਕੇਂਦਰੀ ਪੁੰਜ]] ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)-ਕੁਆਂਟਮ ਰਕਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਸਟ ਮਾਸ {{math|''m''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ, ਕੁੱਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਟੈਂਸਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>J^{\alpha\beta} = 2X^{[\alpha} P^{\beta]} + \frac{1}{m^2}\varepsilon^{\alpha \beta \gamma \delta} W_\gamma p_\delta \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{J} = \mathbf{X}\wedge\mathbf{P} + \frac{1}{m^2}\star(\mathbf{W}\wedge\mathbf{P})</math> ਜਿੱਥੇ ਸਟਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ [[ਹੋੱਜ ਡਿਊਲ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ :<math>W_\alpha =\frac{1}{2}\varepsilon_{\alpha \beta \gamma \delta}M^{\beta \gamma}p^\delta \quad \rightleftharpoons \quad \mathbf{W} = \star(\mathbf{M}\wedge\mathbf{P})</math> [[ਪੌਲੀ-ਲੋਬੰਸਕੀ ਸੂਡੋ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Quantum Field Theory|author=L.H. Ryder|publisher=Cambridge University Press|edition=2nd|isbn=0-521-47814-6|year=1996|page=62|url=https://books.google.com/books?id=nnuW_kVJ500C&pg=PA62&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}}</ref> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸਪਿੱਨ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਦੇਖੋ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) S.M. Troshin ਅਤੇ N.E. Tyurin (1994)<ref>{{cite book|author1=S.M. Troshin |author2=N.E. Tyurin |year=1994|publisher=World Scientific|title=Spin phenomena in particle interactions|url=https://books.google.com/books?id=AU2DV1hKpuoC&pg=PA9&dq=pauli-lubanski+pseudovector&redir_esc=y#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false|isbn=981-02-1692-0}}</ref> === ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ === 1926 ਵਿੱਚ [[ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ]] ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ: ਜੋ ਅਸਥੂਲ (ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ) ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਟਮਾਂ ਦੀ [[ਸਪਿਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਪਿੱਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਹਨ।<ref>{{cite book|author=[[Charles W. Misner|C.W. Misner]], [[Kip S. Thorne|K.S. Thorne]], [[John A. Wheeler|J.A. Wheeler]]|title=[[Gravitation (book)|Gravitation]]|page=1146|isbn=0-7167-0344-0}}</ref><ref>{{cite book|author1=I. Ciufolini |author2=R.R.A. Matzner |title=General relativity and John Archibald Wheeler| page=329|publisher=Springer|year=2010|url=https://books.google.com/books?id=v0pSfo8vrtsC&pg=PA329&lpg=PA329&dq=thomas+precession+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=thomas%20precession%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=90-481-3735-7}}</ref> 1939 ਵਿੱਚ ਵਿਗਨਰ ਨੇ ਥਫਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਵਿਓੰਤਬੰਦੀ ਬਣਾਈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ#E ਅਤੇ B ਫੀਲਡਾਂ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ {{math|'''v'''}} ਨਾਲ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ {{math|'''E'''}} ਰਾਹੀੰ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ {{math|'''B'''}} ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ|ਲੌਰੰਟਜ਼-ਪਰਿਵਰਤਿਤ]] ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ {{math|'''B&prime;'''}} ਅਨੁਭਵ ਕਰੇਗਾ: :<math>\mathbf{B}' = \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2\sqrt{1- \left(v/c\right)^2}} \,.</math> ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਹੱਦ {{math|''v'' << ''c''}} ਅੰਦਰ: :<math>\mathbf{B}' = \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2} \,,</math> ਇਸਲਈ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਪਿੱਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name="Kroemer">{{cite journal|author=H. Kroemer|year=2003|title=The Thomas precession factor in spin–orbit interaction |doi=10.1119/1.1615526|url=http://www.ece.ucsb.edu/faculty/Kroemer/pubs/13_04Thomas.pdf|arxiv = physics/0310016 |bibcode = 2004AmJPh..72...51K|volume=72|journal=American Journal of Physics|pages=51}}</ref> :<math>\hat{H} = - \mathbf{B}'\cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S = -\left(\mathbf{B} + \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{c^2} \right) \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S \,, </math> ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਰਕਮ (ਟਰਮ) {{math|(''v''/''c'')<sup>2</sup>}} ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਰੈਕਸ਼ਨ (ਸੋਧ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਐਟੌਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰਾ ਨਾਲ ½ ਦੇ ਫੈਕਟਰ (ਹਿੱਸੇ) ਜਿੰਨੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਐੱਲ ਥੌਮਸਨ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਤਤਕਾਲ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਕੋਣ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਐਕਸਲ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ ਵਕਰਿਤ (ਮੁੜਵੇਂ) ਰਸਤੇ (ਪਥ) ਉੱਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਇੱਕ [[ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਰੇਫ੍ਰੈਂਸ ਫ੍ਰੇਮ]] ਅੰਦਰ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਇਹ ਵਾਧੂ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਥੌਮਸਨ ਪ੍ਰੀਸੈੱਸ਼ਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref>{{cite book| author=Jackson, J. D.| authorlink=John David Jackson (physicist)|page=[https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9/page/548 548]|year=1999|title=Classical Electrodynamics| url=https://archive.org/details/classicalelectro0000jack_e8g9|edition=3rd|publisher=Wiley|isbn=0-471-30932-X}}</ref> ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਪਿੱਨ-ਔਰਬਿਟ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਘਟ ਕੇ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਸਿਰਫ ਅੱਧਾ ਮੁੱਲ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਅੰਦਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੋਧ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\hat{H} = - \mathbf{B}'\cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S = -\left(\mathbf{B} + \frac{\mathbf{E} \times \mathbf{v}}{2c^2} \right) \cdot \hat{\boldsymbol{\mu}}_S \,.</math> ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ, ½ ਵਾਲਾ ਫੈਕਟਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Kroemer"/> == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਤੱਕ ਜਾਣ ਤੱਕ ਦਾ ਨਿਰੰਰਤ ਸਮਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੰਖੇਪ-ਸ਼ਾਰਾਂਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ [ਦੇਖੋ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਆਰ- ਰੈਸਨਿੱਕ ਅਤੇ ਆਰ- ਏਇਸਬ੍ਰਗ (1885),<ref>{{cite book|title=Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles|url=https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/quantumphysicsof00eisb/page/57 57], 114–116, 125–126, 272|author1=R. Resnick |author2=R. Eisberg |publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=978-0-471-87373-0}}</ref> ਅਤੇ [[ਪੀਟਰ ਅਟਕਿਨਜ਼|ਪੀ ਡਬਲਿਊ ਅਟਕਿਨਜ਼]] (1974)<ref>{{cite book|title=Quanta: A handbook of concepts|url=https://archive.org/details/quantahandbookof0000atki|author=[[Peter Atkins|P.W. Atkins]]|publisher=Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/quantahandbookof0000atki/page/168 168]–169, 176, 263, 228|year=1974|isbn=0-19-855493-1}}</ref>]. 1890 ਤੋਂ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਦੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰਿਸਰਚ ਜੋ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਰਹੱਸ ਖੁੱਲਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਇਕੱਲੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸਮਝਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੋਜੀ ਗਈ SR ([[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]]), ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਯੂਨੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਵੀਨ ਖੋਜਾਂ [[ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]], ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ: ਜਿਸਲਈ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]], [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ]] ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂਆਂ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਊਕਲਾਇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਪਿੱਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢੇ। === ਕੁਆਂਟਮ ਵਰਤਾਰੇ ਅੰਦਰ ਕਣਾਂ ਦਾ ਸਾਪੇਖਿਕ ਵੇਰਵਾ === *1905 ਵਿੱਚ [[ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ [[ਫੋਟੋਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਸਮਝਾਇਆ; ਜੋ [[ਫੋਟੋਨ|ਫੋਟੌਨਾਂ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਕਣ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ। *1916 ਵਿੱਚ, [[ਅ੍ਰਨੌਲਡ ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ|ਸੋੱਮਰਫੈਲਡ]] ਨੇ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ]] ਸਮਝਾਈ; ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੋਧਾਂ ਕਾਰਣ [[ਐਟਮ|ਐਟਮਾਂ]] ਦੀਆਂ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾ]]ਵਾਂ ਦਾ ਖਿੰਡਣਾ ਹੈ। *1923 ਦੇ ਵਿੱਚ ਖੋਜੇ ਗਏ [[ਕੌੰਪਟਨ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਨੇ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਫੋਟੌਨ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਕਣ-ਵਿਵਰਣ ਸੀ। [[ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰਗਿੋਲਿ|ਡੀ ਬ੍ਰਗੋਲਿ]] ਨੇ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਨੂੰ [[ਪਦਾਰਥ]] ([[ਮੈਟਰ]]) ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ: [[ਡਿ ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਰਿਲੇਸ਼ਨਜ਼]], ਜੋ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। *1927 ਵਿੱਚ [[ਕਲਿੰਟਨ ਡੈਵੀੱਸਨ|ਡੈਵੀਸੱਨ]] ਅਤੇ [[ਲੈਸਟ੍ਰ ਜਰਮ੍ਰ|ਜ੍ਰਮਰ]] ਅਤੇ ਅਲੱਗ ਤੌਰ ਤੇ [[ਜੌਰਜ ਪਗਟ ਥੌਮਸਨ|ਗੀ ਥੌਮਸਨ]] ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਟ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ। === ਪ੍ਰਯੋਗ === *1897 [[ਜੇ ਜੇ ਥੌਮਸਨ]] [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ [[ਪੁੰਜ-ਤੋਂ ਚਾਰਜ ਅਨੁਪਾਤ]] ਨਾਪਦਾ ਹੈ। [[ਜ਼ੀਮੈਨ ਇਫੇੱਕਟ]] ਦੀ ਖੋਜ: ਕਿਸੇ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾ]] ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਣਾ। *1908 [[ਰੌਬ੍ਰਟ ਐਂਡ੍ਰੀਊਸ ਮਿੱਲੀਕਾਨ|ਮਿੱਲੀਕਾਨ]], [[ਔਇਲ ਡ੍ਰੌਪ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ([[ਤੇਲ ਦੇ ਤੁਪਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ]]) ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਉੱਤੇ ਦਾ ਚਾਰਜ ਨਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। *1911 [[ਅਲਫਾ ਕਣ]] ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਫਗ ਜੋ [[ਅ੍ਰਨੈਸਟ ਰਦ੍ਰਫੋਰਡ|ਰਦ੍ਰਫੋਰਡ]] ਦੁਆਰਾ [[ਗੀਗਰ-ਮਾਰਡੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਐਟਮ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਜੋ [[ਐਟੋਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|author=K.S. Krane|year=1988|title=Introductory Nuclear Physics|publisher=John Wiley & Sons|pages=396–405|isbn=978-0-471-80553-3}}</ref> *1913 [[ਸਟਾਰਕ ਇੱਫੈਕਟ]] ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ: ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਕਾਰਣ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਖਿੰਡਣਾ ਹੈ (ਜ਼ੀਮੈਨ ਇੱਫੈਕਟ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ)। *1922 [[ਸਟ੍ਰਨ-ਗ੍ਰਲਾਚ ਪ੍ਰਯੋਗ]]: ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਸਬੂਤ। *1924 [[ਐਡਮੰਡ ਕਲਿਫਟਨ ਸਟੋਨ੍ਰ|ਸਟੋਨ੍ਰ]] ਨੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਅੰਦਰ [[ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾ]]ਾਂ ਦੇ ਖਿੰਡਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। *1932 ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ [[ਕਾਰਲ ਡੇਵਿਡ ਐਂਡ੍ਰਸਨ|ਐਂਡ੍ਰਸਨ]] ਦੁਆਰਾ [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਜੇਮਸ ਚਾਡਵਿਕ|ਚਾਡਵਿਕ]] ਦੁਆਰਾ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਖੋਜ। *1958 [[ਮੌਸਬਾਓਇਰ ਇੱਫੈਕਟ]] ਦੀ ਖੋਜ: [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਰੈੱਡਸ਼ਿਫਟ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ ਡਿਲੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਾਪਾਂ ਲਈ ਅਤੇ [[ਹਾਈਪਰਫਾਈਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਕਿਸੇ ਠੋਸ ਅੰਦਰ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲਾਇ ਦੁਆਰਾ [[ਗਾਮਾ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਟ ਅਤੇ ਰਿਕੁਆਇਲ-ਮੁਕਤ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਖਪਤ।<ref>{{cite book|author=K.S. Krane|year=1988|title=Introductory Nuclear Physics|publisher=John Wiley & Sons|pages=361–370|isbn=978-0-471-80553-3}}</ref> === ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸਥਾਨਿਕਤਾ === 1935 ਵਿੱਚ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ, [[ਨਾਥਨ ਰੋਜ਼ਨ|ਰੋਜ਼ਨ]], [[ਬੋਰਿਸ ਪੋਡੋਲਸਕਿ|ਪੋਡੋਲਸਕਿ]] ਨੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ<ref>{{cite journal|title=Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality Be Considered Complete?|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1935-05-15_47_10/page/n71|author1=A. Einstein |author2=B. Podolsky |author3=N. Rosen |year=1935|doi=10.1103/PhysRev.47.777|journal=Phys. Rev.|volume=47|bibcode = 1935PhRv...47..777E |pages=777–780}}</ref> ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੈਰਸਥਾਨਿਕਤਾ]] ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਉਲੰਘਣਾ ਸੀ: ਕਿ ਕਣ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਤਤਕਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ (ਗੱਲਬਾਤ) ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਚਨਾ ਇੰਟੈਗਲਡ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਥਾਂਤ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਨਾਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਸਗੋਂ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਦੋ ਔਬਜ਼ਰਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇੱਕ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਨੇ ਦੂਜੇ ਔਬਜ਼ਰਵਰ ਤੱਕ ਸੰਕੇਤ ਭੇਜਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਸਫਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ)। ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।<ref>{{cite book|title=Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/quantummechanics0000aber|author=E. Abers|publisher=Addison Wesley|year=2004|page=[https://archive.org/details/quantummechanics0000aber/page/n211 192]|isbn=978-0-13-146100-0}}</ref><ref>{{cite book |author=R. Penrose| title=[[The Road to Reality]]| publisher= Vintage Books|pages=| year=2005 | isbn=978-0-09-944068-0}} ''Chapter '''23''': The entangled quantum world''</ref> 1959 ਵਿੱਚ, [[ਡੇਵਿਡ ਬੋਹਮ|ਬੋਹਮ]] ਅਤੇ [[ਯਾਕਿਰਅਹਾਰੋਨੋਵ]] ਨੇ [[ਅਹਾਰੋਨੋਵ-ਬੋਹਮ ਇੱਫੈਕਟ]] ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਛਾਪਿਆ<ref> {{cite journal |author1=Y. Aharonov |author2=D. Bohm |year=1959 |title=Significance of electromagnetic potentials in quantum theory |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1959-07-15_115_2/page/n263 |journal=[[Physical Review]] |volume=115 |pages=485–491 |doi=10.1103/PhysRev.115.485 |bibcode = 1959PhRv..115..485A }}</ref> ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਅੰਦਰ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਟੈਂਸਰ]] ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੋਰ-ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲਾਗੂ-ਹੋਣ-ਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਪੁਟੇਂਸ਼ਲ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਦੇਖੋ ਉੱਤੇ) ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਜ਼ੀਰੋ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਖੇਤਰ ਹੀ ਹੋਣ। 1964 ਵਿੱਚ, [[ਬੈੱਲ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]] ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਜੋ [[EPR]] ਪੈਰਾਡੌਕਸ (ਪਹੇਲੀ) ਉੱਤੇ ਸੀ।,<ref>{{cite journal |last=Bell |first=John |year=1964 |title=On the Einstein Podolsky Rosen Paradox |url=http://homepages.physik.uni-muenchen.de/~vondelft/Lehre/09qm/lec21-22-BellInequalities/Bell1964.pdf |journal=[[Physics (American Physical Society journal)|Physics]] |volume=1 |issue=3 |pages=195–200 }}</ref> ਜੋ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨੂੰ [[ਸਥਾਨਿਕ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਅਸਥਰਿਾਂਕਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ|ਲੋਕਲ ਹਿਡਨ ਵੇਰੀਏਬਲ ਥਿਊਰੀਆਂ]] ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਵਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜੇਕਰ ਸਥਾਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। === ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ === {{main article|ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ}} 1947 ਵਿੱਚ ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ ਖੋਜੀ ਗਈ ਸੀ।: ਜੋ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ ਲੈਵਲਾਂ <sup>2</sup>''S''<sub>1/2</sub> ਅਤੇ <sup>2</sup>''P''<sub>1/2</sub> ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਫਰਕ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਵੈਕੱਮ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਵਿਲਿੱਸ ਲੈਂਬ|ਲੈਂਬ]] ਅਤੇ [[ਰੌਬ੍ਰਟ ਰੇਦਰਫੋਰਡ|ਰੇਦਰਫੋਰਡ]] ਨੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ]] ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਮੂਹਿਕ ਰੇਡੀਓ-ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦੁਆਰਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੇ sup>2</sup>''S''<sub>1/2</sub> ਅਤੇ <sup>2</sup>''P''<sub>1/2</sub> ਲੈਵਲਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਨਾਪਿਆ।<ref>{{cite journal|title=Fine Structure of the Hydrogen Atom by a Microwave Method|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-01_72_3/page/n51|first=Willis E.|last=Lamb|author2=Retherford, Robert C. |authorlink=Willis Lamb|journal=[[Physical Review]]|volume=72|issue=3|pages=241–243|year=1947|doi=10.1103/PhysRev.72.241|bibcode = 1947PhRv...72..241L }}</ref> [[ਹੰਸ ਬੇਥ|ਬੇਥ]] ਦੁਆਰਾ ਲੈਂਬ ਸ਼ਿਫਟ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਪੇਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਗਏ ਸਨ।<ref><!---IF FOR ANY REASON THIS REF IS DELETED - MAKE SURE IT'S IN THE MAIN ARTICLE FIRST.--->{{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1950| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. Part I|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-08-01_79_3/page/n128 |journal=Phys. Rev.|volume=79|doi=10.1103/PhysRev.79.549 |bibcode = 1950PhRv...79..549L |pages=549–572}} {{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1951| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. Part II|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1951-01-15_81_2/page/n58 |journal=Phys. Rev.|volume= 81|doi=10.1103/PhysRev.81.222 |bibcode = 1951PhRv...81..222L |pages=222–232}}{{cite journal| author = W.E. Lamb, Jr.| year = 1952| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. III| url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-01-15_85_2/page/n100|journal=Phys. Rev.|volume= 85|doi=10.1103/PhysRev.85.259 |bibcode = 1952PhRv...85..259L| pages=259–276}} {{cite journal|author1=W.E. Lamb, Jr. |author2=R.C. Retherford |lastauthoramp=yes | year = 1952| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. IV|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-06-15_86_6/page/n200 |journal=Phys. Rev.|volume= 86|doi=10.1103/PhysRev.86.1014 |bibcode = 1952PhRv...86.1014L |pages=1014–1022}} {{cite journal|author1=S. Triebwasser |author2=E.S. Dayhoff |author3=W.E. Lamb, Jr. |last-author-amp=yes | year = 1953| title = Fine Structure of the Hydrogen Atom. V|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-01-01_89_1/page/n100 |journal=Phys. Rev.|volume= 89|doi=10.1103/PhysRev.89.98 |bibcode = 1953PhRv...89...98T |pages=98–106}}</ref> === ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ === *1943 [[ਸਿਨ-ਇਟੀਰੋ ਟੋਮੋਨਾਗਾ|ਟੋਮੋਨਾਗਾ]] ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਅਸਰਦਾਰ [[ਪੁਨਰਮਾਨਕੀਕਰਨ]] ([[ਰੀਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]]) ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। *1947 [[ਜੂਲੀਅਨ ਸ਼ਵਿੰਗਰ|ਸ਼ਵਿੰਗਰ]] [[ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਡਾਇਪੋਲ ਮੋਮੈਂਟ#ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਮੈਂਟ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਨਿਯਮ-ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਮੋਮੈਂਟ]] ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[ਪੌਲੀਕਾਰਪ ਕੁੱਚ|ਕੁੱਚ]] ਨਿਯਮਵਿਰੁੱਧ ਚੁੰਬਕੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{multicol}} === ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ === * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰੇਇਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਪਿੱਨ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ]] * [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚ੍ਰ ਸਥਿਰਾਂਕ]] === ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ === * [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] * [[ਸਪਿੱਨ ਰਿਸ਼ਤੇ]] * [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਬੰਡਲ]] * [[ਭੌਤਿਕੀ ਸਪੇਸ ਦੇ ਅਲਜਬਰੇ ਵਿੱਚ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਕੈਸਮੀਰ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ]] * [[ਕੈਸਮੀਰ ਓਪਰੇਟਰ]] * [[ਵਿਗਨਰ ਡੀ-ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] {{multicol-break}} === ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === * [[ਜ਼ਿੱਟ੍ਰਬਿਵੇਗੰਗ]] * [[ਦੋ-ਸ਼ਰੀਰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਭਾਰੀ ਆਇਓਨ ਕੋਲਾਈਡ੍ਰ]] * [[ਸਮਰੂਪਤਾ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਪੇਅਰਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[CPT ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] * [[ਚੀਰੈਲਿਟੀ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)]] * [[ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ]] * [[ਗੇਜ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਟੈਕਿਔਨ]] * [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਉਲੰਘਣਾ ਵਾਸਤੇ ਅਜੋਕੀਆਂ ਖੋਜਾਂ]] {{multicol-end}} == ਫੁੱਟਨੋਟਸ == {{Reflist|group="note"|1}} == ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟਸ === {{reflist}} === ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS WILL BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT---> * {{Cite book|title=Principles of Quantum Mechanics|author=[[Paul Dirac|P.A.M. Dirac]]|edition=4th|publisher=Clarendon Press|year=1981|url=http://books.google.co.uk/books?id=XehUpGiM6FIC&printsec=frontcover&dq=principles+of+quantum+mechanics+dirac+4th+edition&redir_esc=y#v=onepage&q=principles%20of%20quantum%20mechanics%20dirac%204th%20edition&f=false|isbn=9-780198-520115}} * {{cite book|author=P.A.M. Dirac|title=Lectures on Quantum Mechanics|publisher=Courier Dover Publications|year=1964|url=http://books.google.co.uk/books?id=GVwzb1rZW9kC&printsec=frontcover&dq=Relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=Relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-48641-7131}} * {{Cite book|title=The Dirac Equation|author=B. Thaller|year=2010 |publisher=Springer|isbn=3-64208-1347|url=http://books.google.co.uk/books?id=822rcQAACAAJ&dq=dirac+equation+springer&redir_esc=y}} * {{Cite book|title=General Principles of Quantum Mechanics|author=[[Wolfgang Pauli|W. Pauli]]|year=1980|publisher=Springer|isbn=3-54009-8429|url=http://books.google.co.uk/books?id=93sfAQAAMAAJ&q=General+Principles+of+Quantum+Mechanics&dq=General+Principles+of+Quantum+Mechanics}} * {{cite book| author = E. Merzbacher| year = 1998|edition=3rd| title = Quantum Mechanics| url = https://archive.org/details/quantummechanics0000merz|publisher=|volume=| isbn = 0-471-887-021}} * {{cite book| author = A. Messiah| year = 1961| title = Quantum Mechanics|publisher=John Wiley & Sons |volume=1| isbn = 047159766X}} * {{cite book|author1=J.D. Bjorken |author2=S.D. Drell | year = 1964| title = Relativistic Quantum Mechanics (Pure & Applied Physics) |url=https://archive.org/details/relativisticquan0000bjor |publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn = 007-0054-932}} * {{cite book|author1=R.P. Feynman |author2=R.B. Leighton |author3=M. Sands | year = 1965 | title = Feynman Lectures on Physics|publisher=Addison-Wesley|volume=3| isbn = 0-201-02118-8}} * {{cite book| author = L.I. Schiff| year = 1968 |edition=3rd| title = Quantum Mechanics| url = https://archive.org/details/quantummechanics0000schi|publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn =}} * {{cite book| author = [[Freeman Dyson|F. Dyson]]| edition=2nd|year = 2011| title = Advanced Quantum Mechanics|publisher=World Scientific|volume=| isbn = 981-4383-406}} * {{cite book|author=R.K. Clifton|title=Perspectives on Quantum Reality: Non-Relativistic, Relativistic, and Field-Theoretic|publisher=Springer|year=2011|url=http://books.google.co.uk/books?id=TTKacQAACAAJ&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=9-0481-46437}} * {{cite book| author = [[Claude Cohen-Tannoudji|C. Tannoudji]], B.Diu, F.Laloë| edition=|year = 1977| title = Quantum Mechanics|publisher=Wiley VCH|volume=1| isbn = 047-116-433-X}} * {{cite book| author = [[Claude Cohen-Tannoudji|C. Tannoudji]], B.Diu, F.Laloë| edition=|year = 1977| title = Quantum Mechanics|publisher=Wiley VCH|volume=2| isbn = 047-1164-356}} * {{cite book| author = A.I.M Rae|year = 2008| title = Quantum Mechanics|edition=5th|publisher=Taylor & Francis |volume=2| isbn = 1-5848-89705|url=http://books.google.co.uk/books?id=YDhHAQAAIAAJ&q=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&dq=quantum+mechanics+Alastair+Rae+5th+edition&redir_esc=y}} * {{cite book| author = H. Pilkuhn|edition=2nd|year = 2005 |series=Texts and Monographs in Physics Series| title = Relativistic Quantum Mechanics|volume= |publisher= Springer| isbn = 3-54028-5229|url=http://books.google.co.uk/books?id=jEW6fY6-iVcC&pg=PA1&dq=Relativistic+quantum+mechanics }} * {{cite book|author=R. Parthasarathy|title=Relativistic quantum mechanics |publisher=Alpha Science International|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=1t0WAQAAMAAJ&q=relativistic+quantum+mechanics&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|isbn=1-84265-5736}} * {{cite book|author=U. Kaldor, S.Wilson|title=Theoretical Chemistry and Physics of Heavy and Superheavy Elements |publisher=Springer|year=2003|isbn=1-4020-1371-X|url=http://books.google.co.uk/books?id=0xcAM5BzS-wC&printsec=frontcover&dq=Relativistic_quantum_mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=Relativistic_quantum_mechanics&f=false}} * {{cite book|author=B. Thaller|title=Advanced visual quantum mechanics|publisher=Springer|year=2005|url=http://books.google.co.uk/books?id=iq1Gi6hmTRAC&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=0-38727-1279}} * {{cite book|author=H.P. Breuer, F.Petruccione|title=Relativistic Quantum Measurement and Decoherence |publisher=Springer|year=2000|url=http://books.google.co.uk/books?id=ENp7B5U0mCcC&dq=Relativistic+quantum+mechanics|isbn=3-54041-0619}} * {{cite book|author=P.J. Shepherd|title=A Course in Theoretical Physics|publisher=John Wiley & Sons|year=2013|url=http://books.google.co.uk/books?id=CoV4JemLm40C&printsec=frontcover&dq=A+course+in+theoretical+physics&redir_esc=y|isbn=1-1185-16923}} *{{cite book|author=[[Hans Bethe|H.A. Bethe]], R.W. Jackiw|title=Intermediate Quantum Mechanics|page=|publisher=Addison-Wesley|year=1997|url=http://books.google.co.uk/books?id=7s5gog6O0fkC&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|isbn=0-2013-28313}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|author=W. Heitler|title=The Quantum Theory of Radiation|page=|publisher=Courier Dover Publications|year=1954|edition=3rd|url=http://books.google.co.uk/books?id=L7w7UpecbKYC&printsec=frontcover&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |isbn=0-48664-5584}} *{{cite book|author1=K. Gottfried |author2=T. Yan |edition=2nd|title=Quantum Mechanics: Fundamentals|page=245|publisher=Springer|year=2003|url=http://books.google.co.uk/books?id=8gFX-9YcvIYC&pg=PA245&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-38795-5763}} *{{cite book|author=F.Schwabl|title=Quantum Mechanics|page=220|publisher=Springer|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=pTHb4NK2eZcC&pg=PA220&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=3-54071-9334}} *{{cite book|author=R.G. Sachs|title=The Physics of Time Reversal|edition=2nd|page=|publisher=University of Chicago Press|year=1987|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ph4yNkXSsHUC&pg=PA280&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=022-6733-319}} === ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਗਰੁੱਪ ਥਿਊਰੀ === *{{cite book|author=[[Hermann Weyl|H. Weyl]]|title=The theory of groups and quantum mechanics|page=203|publisher=Courier Dover Publications|year=1950|url=http://books.google.co.uk/books?id=jQbEcDDqGb8C&pg=PA203&dq=magnetic+moments+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false}} *{{cite book|author= W.K. Tung|title=Group Theory in Physics |page=|publisher=World Scientific|year=1985|url=http://books.google.co.uk/books?id=O89tgpOBO04C&printsec=frontcover&dq=group+theory+in+physics&redir_esc=y#v=onepage&q=group%20theory%20in%20physics&f=false|isbn=997-1966-565}} *{{cite book|author=V. Heine|title=Group Theory in Quantum Mechanics: An Introduction to Its Present Usage |page=|publisher=Courier Dover Publications|year=1993|url=http://books.google.co.uk/books?id=NayFD34uEu0C&pg=PA363&dq=lorentz+group+in+relativistic+quantum+mechanics#v=onepage&q=lorentz%20group%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=048-6675-858}} === ਚੋਣਵੇਂ ਪੇਪਰ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE PAPERS WILL BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT---> * {{cite journal| author = [[Paul Dirac|P.A.M Dirac]]| year = 1932| title = Relativistic Quantum Mechanics|journal=[[Proceedings of the Royal Society A]]|volume= 136|doi=10.1098/rspa.1932.0094 |url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/136/829/453.full.pdf|bibcode = 1932RSPSA.136..453D }} * {{cite news| author = [[Wolfgang Pauli|W. Pauli]]| year = 1945| title = Exclusion principle and quantum mechanics |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1945/pauli-lecture.pdf}} * {{cite journal|author=J.P. Antoine|year=2004|title= Relativistic Quantum Mechanics |volume=37 |journal=J. Phys. A |doi=10.1088/0305-4470/37/4/B01|bibcode = 2004JPhA...37.1463P }} * {{cite news|title=Relativistic quantum mechanics of supersymmetric particles|author1=M. Henneaux |author2=C. Teitelboim |volume=143|year=1982}} * {{cite journal|journal=Phys. Rev. A|volume=34|year=1986|title=Parametrizing relativistic quantum mechanics|author=J.R. Fanchi |doi=10.1103/PhysRevA.34.1677|bibcode = 1986PhRvA..34.1677F }} * {{cite journal|author=G N Ord|year=1983|title= Fractal space-time: a geometric analogue of relativistic quantum mechanics |volume=16 |journal=J. Phys. A |doi=10.1088/0305-4470/16/9/012|bibcode = 1983JPhA...16.1869O }} * {{cite book|year=1982|title=Relativistic quantum mechanics of particles with direct interactions|author1=F. Coester |author2=W. N. Polyzou |journal=Phys. Rev. D 26|doi=10.1103/PhysRevD.26.1348|volume=26}} * {{cite journal|author1=R.B. Mann |author2=T.C. Ralph |year=2012|journal=Class. Quantum Grav.|doi=10.1088/0264-9381/29/22/220301|title= Relativistic quantum information |volume=29 |bibcode = 2012CQGra..29v0301M }} * {{cite journal|author=S.G. Low|year=1997|journal=J. Math. Phys|doi=10.1088/0264-9381/29/22/220301|title= Canonically Relativistic Quantum Mechanics: Representations of the Unitary Semidirect Heisenberg Group, U(1,3) *s H(1,3)|volume=38|arxiv=physics/9703008|bibcode = 2012CQGra..29v0301M }} * {{cite journal|author1=C. Fronsdal |author2=L.E. Lundberg |year=1970|journal=Phys. Rev. D|doi=10.1103/PhysRevD.1.3247|title= Relativistic Quantum Mechanics of Two Interacting Particles|volume=1 |arxiv=physics/9703008|bibcode = 1970PhRvD...1.3247F }} *{{cite journal|author1=V.A. Bordovitsyn |author2=A.N. Myagkii |title=Spin-orbital motion and Thomas precession in the classical and quantum theories |doi=10.1119/1.1615526|url=http://cds.cern.ch/record/488497/files/0102107.pdf|arxiv = physics/0310016 |bibcode = 2004AmJPh..72...51K }} *{{cite journal|author=K. Rȩbilas|year=2013|title=Comment on 'Elementary analysis of the special relativistic combination of velocities, Wigner rotation and Thomas precession' |journal=Eur. J. Phys.|volume=34 |doi=10.1088/0143-0807/34/3/L55|bibcode = 2013EJPh...34L..55R }} *{{cite journal|author=H.C. Corben|year=1993 |page=551|title=Factors of 2 in magnetic moments, spin–orbit coupling, and Thomas precession |journal=Am. J. Phys.|volume=61|doi=10.1119/1.17207 |bibcode = 1993AmJPh..61..551C }} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == === ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS MAY BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT, BUT THEY SERVE AS GOOD ENTRY POINTS INTO QFT AND HAVE SOME SCOPE FOR RQM---> * {{cite book|isbn=1-13950-4320|author=T. Ohlsson|title=Relativistic Quantum Physics: From Advanced Quantum Mechanics to Introductory Quantum Field Theory|publisher=Cambridge University Press|year=2011|page=10|url=http://books.google.co.uk/books?id=hRavtAW5EFcC&pg=PA11&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}} *{{cite book|author1=I.J.R. Aitchison |author2=A.J.G. Hey |title=Gauge Theories in Particle Physics: From Relativistic Quantum Mechanics to QED|volume=1|edition=3rd|page=|publisher=CRC Press|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=n7k_QS4Hb0YC&pg=PA50&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false|isbn=0-84938-7752}} * {{cite book|author=D. Griffiths|title=Introduction to Elementary Particles|page=|publisher=John Wiley & Sons|year=2008 |url=http://books.google.co.uk/books?id=Wb9DYrjcoKAC&printsec=frontcover&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false |isbn=3-52761-8473}} * {{cite book|title=Relativistic quantum mechanics and introduction to quantum field theory|url=http://books.google.co.uk/books?id=tTJHB5hepQUC&printsec=frontcover&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|author=Capri, Anton Z|year=2002|publisher=World Scientific|isbn=9-81238-1376}} * {{cite book|title=Relativistic quantum mechanics and quantum fields|url=http://books.google.co.uk/books?id=gJR_gVU52NkC&printsec=frontcover&dq=relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y|author1=Ta-you Wu |author2=W. Y. Pauchy Hwang |year=1991|publisher=World Scientific|isbn=9-81020-6089}} * {{cite book|title=Elementary particle physics, Quantum Field Theory|author=Y. Nagashima|volume=1|year=2010|isbn=978-35274-09624}} * {{cite book|author1=J.D. Bjorken |author2=S.D. Drell | year = 1965| title = Relativistic Quantum Fields (Pure & Applied Physics) |publisher=McGraw-Hill|volume=| isbn = 007-0054-940}} * {{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 1996 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=2 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-52155-0025}} * {{cite book| author = [[Steven Weinberg|S. Weinberg]] | year = 2000 | title = The Quantum Theory of Fields|volume=3 |publisher= Cambridge University Press| isbn = 0-52166-0009}} * {{cite book| author = F. Gross| year = 2008 | title = Relativistic Quantum Mechanics and Field Theory |volume= |publisher= John Wiley & Sons| isbn = 3-52761-7345|url=http://books.google.co.uk/books?id=o9dXoK_2s6MC&pg=PP2&dq=fractional+quantum+mechanics+books#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book| author = Y.V. Nazarov, J.Danon | year = 2013 | title = Advanced Quantum Mechanics: A Practical Guide |volume= |publisher= Cambridge University Press| isbn=0-52176-1506|url= http://books.google.co.uk/books?id=BrTP8hEWRGUC&printsec=frontcover&dq=Relativistic_quantum_mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=Relativistic_quantum_mechanics&f=false}} * {{cite book|title=General Principles of Quantum Field Theory|author=N.N. Bogolubov|publisher=Springer|edition=2nd|isbn=0-7923-0540-X|year=1989|page=272|url=http://books.google.co.uk/books?id=Ef4zDW1V2LkC&pg=PA187&dq=lamb+shift#v=onepage&q=lamb%20shift&f=false }} * {{cite book|title=Quantum Field Theory|author1=F. Mandl |author2=G. Shaw |publisher=John Wiley & Sons|edition=2nd|isbn=047-1496-839|year=2010|page=|url=http://books.google.co.uk/books?id=7VLMj4AvvicC&pg=PA273&dq=pauli-lubanski+pseudovector#v=onepage&q=pauli-lubanski%20pseudovector&f=false}} * {{cite book| author = I. Lindgren| year = 2011 | title = Relativistic Many-body Theory: A New Field-theoretical Approach|publisher= Springer| isbn=144-1983-090|volume=63|series=Springer series on atomic, optical, and plasma physics|url= http://books.google.co.uk/books?id=noUF83SAl2wC&pg=PA9&dq=hyperfine+structure+in+relativistic+quantum+mechanics&redir_esc=y#v=onepage&q=hyperfine%20structure%20in%20relativistic%20quantum%20mechanics&f=false}} *{{cite book|title=Relativistic Quantum theory of atoms and molecules|publisher=Springer|author=I. P. Grant|isbn=0-387-34671-6|year=2007|series=Atomic, optical, and plasma physics|url=http://books.google.co.uk/books?id=yYFCAAAAQBAJ}} === ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਆਮ ਉਪਯੋਗ === <!---PLEASE PLEASE PLEASE DO NOT DELETE ANYTHING AS "IRRELEVANT/OUTDATED" FROM PERSONAL PREFERENCES IN THIS REF SECTION - MOST OF THE BOOKS MAY BE MOVED INTO THE ARTICLE AT SOME POINT, BUT THEY SERVE AS GOOD ENTRY POINTS INTO QFT AND HAVE SOME SCOPE FOR RQM---> *{{cite book|author1=G. Aruldhas |author2=P. Rajagopal |title=Modern Physics|page=395|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|year=2005|url= http://books.google.co.uk/books?id=GnCWJF6TQUwC&pg=PA395&dq=electromagnetic+moments+for+high-spin+particles&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20moments%20for%20high-spin%20particles&f=false|isbn=8-12032-5974}} *{{cite book|author=R.E. Hummel|title=Electronic properties of materials|page=395|publisher=Springer|year=2011|url=http://books.google.co.uk/books?id=TsHFou6RftkC&pg=PA395&dq=electromagnetic+moments+for+high-spin+particles&redir_esc=y#v=onepage&q=electromagnetic%20moments%20for%20high-spin%20particles&f=false|isbn=1-44198-1640}} *{{cite book|author=D.L. Pavia|edition=4th|title=Introduction to Spectroscopy|page=105|publisher=Cengage Learning|year=2005|url= http://books.google.co.uk/books?id=FkaNOdwk0FQC&pg=PA105&dq=magnetic+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-49511-4782}} *{{cite book|author=U. Mizutani|title=Introduction to the Electron Theory of Metals|page=387|publisher=Cambridge University Press|year=2001|url= http://books.google.co.uk/books?id=zY5z_UGqAcwC&pg=PA387&dq=magnetic+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-52158-7093}} *{{cite book|author=G.R. Choppin|edition=3|title=Radiochemistry and nuclear chemistry|page=308|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=IsAEjPpvyrkC&pg=PA308&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=0-75067-4636}} *{{cite book|author=A.G. Sitenko|title=Theory of nuclear reactions|page=443|publisher=World Scientific|year=1990|url= http://books.google.co.uk/books?id=IcF5GV7ftT0C&pg=PA443&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=997-1504-820}} *{{cite book|author1=W. Nolting |author2=A. Ramakanth |title=Quantum theory of magnetism|page=|publisher=Springer|year=2008|url= http://books.google.co.uk/books?id=vrcHC9XoHbsC&pg=PA748&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false|isbn=3-54085-4169}} *{{cite book|author=H. Luth|title=Quantum Physics in the Nanoworld|page=149|publisher=Springer|series=Graduate texts in physics|year=2013|url=http://books.google.co.uk/books?id=9zrbFSHWcCAC&pg=PA149&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=3-64231-2381}} *{{cite book|author=K.D. Sattler|title=Handbook of Nanophysics: Functional Nanomaterials|pages=40–3|publisher=CRC Press|year=2010|url=http://books.google.co.uk/books?id=08BWNlciXx4C&pg=SA40-PA3&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=1-42007-5535}} *{{cite book|author=H.Kuzmany|title=Solid-State Spectroscopy|page=256|publisher=Springer|year=2009|url=http://books.google.co.uk/books?id=Jg89d0h9SIoC&pg=PA256&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=3-64201-4801}} *{{cite book|author=J.M. Reid|title=The Atomic Nucleus |page=|edition=2nd|publisher=Manchester University Press|year=1984|url=http://books.google.co.uk/books?id=rcdRAQAAIAAJ&pg=PA277&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=0-71900-9782}} *{{cite book|author=P. Schwerdtfeger|title=Relativistic Electronic Structure Theory - Fundamentals|page=208|volume=11|series=Theoretical and Computational Chemistry|publisher=Elsevier|year=2002|url=http://books.google.co.uk/books?id=9tO_9Tf6dZgC&pg=PA208&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=008-0540-465}} *{{cite book|author=L. Piela|title=Ideas of Quantum Chemistry|page=676|publisher=Elsevier|year=2006|url=http://books.google.co.uk/books?id=nbdITbfsP6oC&pg=PA676&dq=magnetic+multipole+moments+allowed+by+spin+quantum+number&redir_esc=y#v=onepage&q=magnetic%20multipole%20moments%20allowed%20by%20spin%20quantum%20number&f=false |isbn=008-0466-761}} *{{cite book|title=[[Quantum (book)]]|author=M. Kumar|isbn=1-84831-0358|year=2009}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{cite book|title=Relativistic Quantum Mechanics, an Introduction|orig-year=2004|author=W. Pfeifer|isbn=|url=http://www.walterpfeifer.ch/index.html|year=2008}} *{{cite news|title=Relativistic Quantum Mechanics (Lecture Notes)|author=Igor Lukačević|url=http://www.fizika.unios.hr/~ilukacevic/dokumenti/materijali_za_studente/qm2/Lecture_11_Relativistic_quantum_mechanics.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826114453/http://www.fizika.unios.hr/~ilukacevic/dokumenti/materijali_za_studente/qm2/Lecture_11_Relativistic_quantum_mechanics.pdf|archivedate=2014-08-26|year=2013|access-date=2016-06-27|dead-url=yes}} *{{cite arXiv|title= An Introduction to Relativistic Quantum Mechanics. I. From Relativity to Dirac Equation|author=M. De Sanctis|year=2011|arxiv=0708.0052}} *{{cite news|title= Relativistic Quantum Mechanics|publisher=[[University of Cambridge]], [[Cavendish Laboratory]]|url=http://www.tcm.phy.cam.ac.uk/~bds10/aqp/handout_relqu.pdf}} *{{cite news|author=D.G. Swanson|year=2007|title=Quantum Mechanics Foundations and Applications|page=160|location=Alabama, USA|publisher=Taylor & Francis}} *[http://mysite.du.edu/~jcalvert/phys/partelec.htm J. B. Calvert (2003) ''The Particle Electron and Thomas Precession''] *[http://www.antidogma.ru/english/node58.html S.N. Arteha ''Spin and the Thomas precession''] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿਸ਼ੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਟੋਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] 3yb9v6fomcdsbz8kmyd43ex136a6rg3 0 80370 843542 841770 2026-07-29T23:03:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843542 wikitext text/x-wiki {{Hatnote|ਟੌਪਿਕ ਸਬੰਧੀ ਇੰਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਈ, ਦੇਖੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ#ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ]].}} {{Use dmy dates|date=June 2016}} {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਸਮੀਕਰਨਾਂ}} [[File:Warszawa Centrum Nowych Technologii UW-6.jpg|thumb|right|[[ਵਾਰਸਾਅ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ]] ਦੇ ਸੈਂਟਰ ਔਫ ਨਿਊ ਟੈਕਨੌਲੀਜੀਜ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]], ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲਪੱਥਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1933 ਵਿੱਚ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪ੍ਰਾਈਜ਼]] ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਾਰ ਰਚਦੇ ਹੋਏ 1926 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Physicist Erwin Schrödinger's Google doodle marks quantum mechanics work|url=https://www.theguardian.com/technology/2013/aug/12/erwin-schrodinger-google-doodle|accessdate=25 August 2013|newspaper=[[The Guardian]]|date=13 August 2013}}</ref><ref name = sch> {{cite journal | last = Schrödinger | first = E. | title = An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules | url = http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081217040121/http://home.tiscali.nl/physis/HistoricPaper/Schroedinger/Schroedinger1926c.pdf | archivedate = 17 December 2008 | journal = [[Physical Review]] | volume = 28 | issue = 6 | pages = 1049–1070 | year = 1926 | doi = 10.1103/PhysRev.28.1049 |bibcode = 1926PhRv...28.1049S }}</ref> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਤਰੰਗ-ਸਮੀਕਰਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਹਿੱਲਜੁੱਲ ਦੇ ਇੱਕ ਗਣਿਤਿਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ]] ({{math|'''F''' {{=}} ''m'''''a'''}}) ਕੋਈ ਗਣਿਤਿਕ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਤ ਅਰੰਭਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੈੱਟ ਅਪਣਾਉਣਾਂ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਿਸਟਮ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਏਗਾ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ (ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਐਟਮ, ਮੌਲੀਕਿਊਲ, ਅਤੇ ਸਬਐਟੌਮਿਕ ਕਣ, ਚਾਹੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਸਥਾਨਬੱਧ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੋਣ) ਵਾਸਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਸਰਲ ਅਲਜਬ੍ਰਿਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਰੇਖਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਰੇਖਿਕ]] [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] (ਜਿਸਨੂੰ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=Griffiths2004>{{citation| author=Griffiths, David J.|title=Introduction to Quantum Mechanics (2nd ed.) | publisher=Prentice Hall |year=2004 |isbn= 0-13-111892-7}}</ref>{{rp|1–2}} [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਜਰੂਰ ਹੀ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਸਵੈ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ ਨਾ ਕੇਵਲ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲ|ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ]], [[ਐਟਮ|ਐਟੌਮਿਕ]], ਅਤੇ [[ਸਬਐਟੌਮਿਕ ਪਾਰਟੀਕਲ|ਉੱਪ-ਪ੍ਰਮਾਣੂ]] ਸਿਸਟਮ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਕੇਲ|ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ]] ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰਾ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name=Laloe>{{citation|last=Laloe|first=Franck|title=Do We Really Understand Quantum Mechanics| publisher=Cambridge University Press|year=2012| isbn = 978-1-107-02501-1}}</ref>{{rp|292ff}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਸਮੇਤ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਭ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਨਾਲ ਮੇਲਦੀ ਹੈ। [[ਸਟਰਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਗੀਆਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ]] ਦੀਆਂ [[ਥਿਊਰੀ]]ਆਂ ਵੀ '''ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਫਿਜਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਦਸ਼ਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ੧੯੨੫ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਅਤੇ ੧੯੨੬ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਇਰਵਿਨ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ]] ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref name = sch/> [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ [[ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ]] [[ਨਿਊਟਨ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ({{math|'''F''' {{=}} ''m'''''a'''}}) ਵਿੱਚ ਜਾਂ [[ਆਇਲਰ ਲਗਰਾਂਜੀ ਸਮੀਕਰਣ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸਿਸਟਮ ਅਰੰਭਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੇਠ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਪਰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸਾਨੂੰ [[ਭੌਤਿਕੀ ਅਵਸਥਾ|ਫਿਜੀਕਲ ਸਟੇਟ]] ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। [[ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਣ]] ਨਾ ਕੇਵਲ [[ਪਰਮਾਣੂ]], [[ਅਣੂ]], ਅਤੇ [[ਉਪ-ਪਰਮਾਣੂ]]ਕਣਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ [[ਮੈਕਰੋ ਸਿਸਟਮ]], ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੇ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਵਰਨਰ ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ]] ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ [[ਰਿਚਰਡ ਫਾਇਨਮਨ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]]। [[ਪੌਲ ਡੀਰਾਕ]] ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸਿੰਗਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। {{TOC limit|3}} == ਸਮੀਕਰਨ == === ਵਕਤ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਰੂਪ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਖਾਸ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਥੱਲੇ ਦੇਖੋ)। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਕਿਸਮ [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ#ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ|ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਕਤ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਰਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।:<ref name=Shankar1994> {{cite book |last=Shankar |first=R. |year=1994 |title=Principles of Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/principlesofquan0000shan_x3c9 |edition=2nd |publisher=[[Kluwer Academic]]/[[Plenum Publishers]] |isbn=978-0-306-44790-7 }}</ref>{{rp|143}} [[File:Wave packet (dispersion).gif|thumb|200px|ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਜੋ {{math|''V'' {{=}} 0}} ਨਾਲ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਖਾਲੀ ਸਪੇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ]] ਇੱਥੇ ਵਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।]] {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' ''(ਆਮ)'' |equation=<math>i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = \hat H \Psi(\mathbf{r},t)</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} ਜਿੱਥੇ *{{math|''i''}} [[ਕਾਲਪਿਨਕ ਇਕਾਈ]] ਹੈ, *{{math|''ħ''}} ਘਟਾਇਆ ਹੋਇਆ [[ਪਲੈਂਕ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<math>\hbar = \frac{h}{2 \pi}</math>, *ਚਿੰਨ {{math|{{sfrac|∂|∂''t''}}}}, [[ਟਾਈਮ]] {{math|''t''}} ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ]] ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, *{{math|''Ψ''}} (ਗ੍ਰੀਕ ਅੱਖਰ [[ਸਾਈ (ਅੱਖਰ)|ਸਾਈ]]) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''r'''}} ਅਤੇ {{math|''t''}} ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਵੈਕਟਰ]] ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਹਨ, ਅਤੇ *{{math|''Ĥ''}} [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] [[ਓਪਰੇਟਰ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਟਰ]] [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜੋ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ)। [[File:StationaryStatesAnimation.gif|300px|thumb|right|ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ|ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]] ਲਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ: [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ)। ਸੱਜੇ: ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਇਸ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਵਾਲੇ ਕਣ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]]। ਸ਼ਿਖਰਲੀਆਂ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਲ ਵਾਲੀ ਕਤਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੱਜਾ ਕਾਲਮ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਵਿੱਚ (ਪਰ ਕਿਸੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ: [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੇਖੋ) ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ;<ref>[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/quantum/scheq.html "Schrodinger equation"]. ''hyperphysics.phy-astr.gsu.edu''.</ref> {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ'''<br/>''(ਸਿੰਗਲ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਕਣ)'' |equation=<math>i\hbar\frac{\partial}{\partial t} \Psi(\mathbf{r},t) = \left [ \frac{-\hbar^2}{2\mu}\nabla^2 + V(\mathbf{r},t)\right ] \Psi(\mathbf{r},t)</math> |cellpadding |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ਜਿੱਥੇ *{{math|''μ''}} ਕਣ ਦਾ [[ਘਟਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|''V''}} [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੇ, *{{math|∇<sup>2</sup>}} [[ਲੈਪਲਾਸੀਅਨ]] (ਇੱਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ) ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''Ψ''}} [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੈ (ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਪੁਜੀਸ਼ਨ-ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕੁੱਲ [[ਊਰਜਾ]] ਬਰਾਬਰ ਹੈ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਪਲੱਸ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਐਨਰਜੀ]], ਪਰ ਹੇਠਾਂ ਸਮਝਾਏ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਰਕਮਾਂ ਬੇਪਛਾਣ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਖਾਸ ਡਿਫ਼੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਹ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ [[ਹੀਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਉਲਟ, ਇਹ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਐਂਟ ਰਕਮ ਅੰਦਰ ਹਾਜ਼ਰ [[ਕਾਲਪਿਨਕ ਯੂਨਿਟ]] ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ ਇੱਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ (ਉੱਪਰਲਾ ਪਹਿਲਾ ਬੌਕਸ) ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਖਾਸ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵਰਜ਼ਨ (ਉੱਪਰਲਾ ਦੂਜਾ ਬੌਕਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਾਂ) ਵੱਲ ਵੀ। ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਾਫੀ ਆਮ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਲਈ ਵਿਭਿੰਨ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਕੇ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਤੱਕ ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵਰਜ਼ਨ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਾਤਮਿਕ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ (ਦੇਖੋ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]])। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਹੈ ਓਪਰੇਟਰ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਅਤੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਨ ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਲਈ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਸੂਚਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਵਕਤ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ (ਔਰਬਿਟਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਐਟੌਮਿਕ ਔਰਬਿਟਲ]]ਾਂ ਜਾਂ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਔਰਬਿਟਲ]]ਾਂ ਵਿੱਚ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਲ ਕਿਸਮ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। (ਇਹ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਖੁਦ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' (''ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ'') |equation=<math>\operatorname{\hat H}\Psi=E\Psi</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ: ::''ਜਦੋਂ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|&Psi;}} ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਓਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|Ψ}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ (ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ {{math|Ψ}} ਇੱਕ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤਕ ਸਥਿਰਾਂਕ {{math|E}}, ਅਵਸਥਾ {{math|Ψ}} ਦੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।'' ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਰ [[#ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ|ਥੱਲੇ]] ਚਰਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ]] ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨਵੈਲੀਊ ਅਤੇ ਆਈਗਨਵੈਕਟਰ|ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ (ਪਰ ਕੋਈ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ) ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਵਾਸਤੇ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ)]] ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: {{Equation box 1 |indent=: |title='''ਸਮਾੰ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ''' (''ਸਿੰਗਲ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕਣ'') |equation=<math>\left[ \frac{-\hbar^2}{2\mu}\nabla^2 + V(\mathbf{r}) \right] \Psi(\mathbf{r}) = E \Psi(\mathbf{r})</math> |cellpadding |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ਜਿਸਦੀਆਂ ਉੱਪਰ ਵਾਂਗ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last1=Sakurai|first1=J. J.|title=Modern Quantum Mechanics|date=1995|publisher=Addison-Wesley|location=Reading, Massachusetts|page=68}}</ref> ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ t ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ <math>\Psi(t)</math> ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਲੀਨੀਅਰਟੀ]] ਸਦਕਾ, ਸਮੇਂ t’ ਉੱਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਜਰੂਰ ਹੀ <math> \Psi(t')=U(t',t) \Psi(t) </math> ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੇ, ਜਿੱਥੇ <math>U(t', t)</math> ਇੱਕ ਲੀਨੀਅਰ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ-ਉਤਪਤੀ ਜਰੂਰ ਹੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਨੌਰਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ <math> U(t',t) </math> ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗਰੁੱਪ]] ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ <math> t' = t </math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਜਰੂਰ ਹੀ <math> U(t,t) = 1 </math> ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, t ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ t’ ਲਈ, ਓਪਰੇਟਰ <math> U(t',t) </math> ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ <math> U(t',t) = 1 - i H (t' - t) </math> ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ H ਇੱਕ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਗਰੁੱਪ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਾ]] [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ]]ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ-ਅੰਤਰ <math>t' - t </math> ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਤੱਕ, H ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਅਮੂਰਤ ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, [[ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, H ਦੀ [[ਐਕਸਪੈਕਟੇਸ਼ਨ ਵੈਲੀਊ]] ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਰਸਪੌਂਡੈਂਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਕਰਕੇ ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਸਮ ਜਰੂਰ ਹੀ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵ == ਨਤੀਜੇ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲਾਂ ਨੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਬਾਰੇ ਸੋਚਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਾਰ ਦਾਖਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੱਲਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਵਕਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਬੇਉਮੀਦ ਸਨ। === ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਅਤੇ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] === [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਿਸਮ ਅਸਧਾਰਨ ਜਾਂ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] ਜਮਾਂ ਸਿਸਟਮ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਹ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰਲੀ ਊਰਜਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। === [[ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ]] === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਨਿਰਧਾਰੀਕ੍ਰਿਤ]] ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਖਾਸ ਅਨਿਰੰਤਰ ਮੁੱਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ [[ਊਰਜਾ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਹੈ: ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ [[ਊਰਜਾ]] ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ [[ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲ|ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ਡ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਲੈਵਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ [[ਐਟੌਮਿਕ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ]] ਰਾਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਇੱਕ ਤੱਥ ਹੈ। (ਊਰਜਾ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੂੰ [[#ਸਮਾਂ ਸੁਤੰਤਰ|ਥੱਲੇ]] ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ|ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ|ਐਟਮ ਦੇ ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਨਾਪ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪੌਜ਼ੀਟ੍ਰੌਨ]], [[ਮੋਮੈਂਟਮ]], [[ਟਾਈਮ]], ਅਤੇ (ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ) ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਰੇਂਜ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Zettili2009">{{cite book|author=Nouredine Zettili|title=Quantum Mechanics: Concepts and Applications|date=17 February 2009|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-02678-6}}</ref>{{rp|165–167}} === ਨਾਪ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ === {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਨਾਪ|ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ}} [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਕਣ, ਹਰੇਕ ਪਲ ਉੱਤੇ, ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਹੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਹੀ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਲ [[ਡਿਟ੍ਰਮੀਨਿਜ਼ਮ|ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਣ [[ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]]ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅਧੀਨ, ਕਣ ਸਹੀ ਸਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਕਿਸੇ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਮਨਚਾਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਨਾਪ ਦੇ ਸਹੀ ਸਹੀ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਦਾ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਜਨਮਜਾਤ ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੰਨੀ ਹੀ ਘੱਟ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ (ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ) ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਚਾਹੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਨਾਪ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ === {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਿਲਿੰਗ}} [[File:TunnelEffektKling1.svg|width = 300px|thumb|ਕਿਸੇ ਬੈਰੀਅਰ ਰਾਹੀਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]]। ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆ ਰਿਹਾ ਕੋਈ ਕਣ ਬੈਰੀਅਰ ਟੱਪਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਕਦੇ ਕਫਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੇਂਦ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਆਉਣ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜਾਣ ਲਈ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਚੜਨ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਕੋਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੇਂਦ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਲੀ ਜਾਏਗੀ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਿਖਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲਈ ਇਸ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲੋੜੀਂਦੀ ਊਰਜਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ: ਭਾਵੇਂ ਦੀ ਕਲਪਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੋਜਣ ਦਾ ਇੱਕ ਚਾਂਸ (ਮੌਕਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣ === {{main article|ਪਦਾਰਥ ਤਰੰਗ|ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰਾਪਣ|ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਪ੍ਰਯੋਗ}} [[File:Double-slit experiment results Tonomura 2.jpg|175px|thumb|ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਕਰੀਨ ਉੱਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਜਮਾਵੜੇ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਡਬਲ ਸਲਿਟ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ]] ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਾਮਕ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਅਕਸਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਤਰੰਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਓ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਅਜੋਕੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ- ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਤਰੰਗ, ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਇਹ ਕਣ-ਵਰਗੇ ਵਰਤਾਓ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਬੈਲੈਂਟੀਨ<ref name=Ballentine>{{citation|last=Ballentine|first=Leslie|title=Quantum Mechanics: A Modern Development | publisher=World Scientific Publishing Co.|year=1998| isbn = 9810241054}}</ref>{{rp|Chapter 4, p.99}} ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ-ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੈਂਲੈਂਟੀਨ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂਕਿ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ (ਸਬੰਧਤ ਕਰਨਾ) ਤਰਕਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਕਈ ਕਣਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ: :''"ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਫੀਲਡ ਨੂ੍ੰ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੇਵ-ਪੈਕਟ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ N ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ N ਤਰੰਗਾਂ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਜਰੂਰ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ (4.6) ਮੁਤਾਬਿਕ, ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅਮੂਰਤ 3N-ਅਯਾਮੀ ਰਚਨਾ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ ਇੱਕੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਈ ਦੀ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤਰੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ-ਵਿਆਖਿਆ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਾਂਝੇ ਉਪਯੋਗ ਇੱਕ-ਕਣ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਰਚਨਾ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਸਪੇਸ [[ਆਇਸੋਮਰਫਿਕ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।"'' [[ਡਬਲ-ਸਲਿਟ ਐਕਸਪੈਰੀਮੈਂਟ|ਦੋ-ਸਲਿਟ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਉਹਨਾਂ ਅਜੀਬ ਵਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਸਲਿੱਟਾਂ ਤੋਂ (ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ) ਔਵਰਲੈਪਿੰਗ (ਉੱਪਰ ਚੜਨ ਵਾਲੀਆਂ) ਤਰੰਗਾਂ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨਾਂ (ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ) ਤੇ ਇੱਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਮੂਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਲਿਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਨੂੰ ਫਾਇਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਣ ਇੱਕ ਸਲਿਟ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਸਲਿਟ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਸਲਿੱਟਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਓਵਰਲੈਪ ਵਿੱਚ ਨੂੰ ਹੀ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਡਬਲ-ਸਲਿੱਟ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਣ ਲਈ ਫਾਇਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਨਮੂਨਾ ਪ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖੋ)। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ: ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾੰ ਜੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨਮੂਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਹਿਜ ਸਮਝ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਅਨੁਮਾਨ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ [[ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। [[ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਕਣ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ#ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ (ਤਰੰਗ ਸੰਚਾਰ|ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ]] ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਕਣ ਨੂੰ ਦੋ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਕੋਈ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]], ਜੋ ਕੋਈ [[ਸਿਸਟਮ]], ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|''x''}} ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|''x''}} ਉੱਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਖੁਦ ਹੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਅਯੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। === ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡ ਵਿਆਖਿਆ === ਡਬਲਿਨ ਵਿਖੇ 1952 ਵਿੱਚ, [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਨੇ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਉਸਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਲਹਿਜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਪਗਲਪਣ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵੱਖਰੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਸਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੀ [[ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡ ਇੰਟ੍ਰਪ੍ਰੈਟੇਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਤਿ ਅਰੰਭਿਕਾਤਮਿਕ ਗਿਆਤ ਹਵਾਲਾ ਸੀ।<ref>David Deutsch, The Beginning of infinity, page 310</ref> == ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ == {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੌਰ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ]] ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਾਪਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨਾਤਮਿਕ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, ਕਣ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ ਦੌਰਾਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅਲੱਗ ਹੀ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਬਦਲਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਐਵਰੈਟ ਮੈਨੀ-ਵਰਲਡਜ਼ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅਤੇ [[ਅਨੁਕੂਲ ਇਤਿਹਾਸ]]ਾਂ) ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਖਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == [[File:Erwin Schrodinger2.jpg|right|thumb|[[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]]]] {{Main article|ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ}} ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ([[ਬਲੈਕ ਬੌਡੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ]] ਦੇਖੋ) ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਅਲਬ੍ਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]] ਨੇ ਪਲੈਂਕ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ|ਕੁਆਂਟਾ]] ਨੂੰ [[ਫੋਟੌਨ]]ਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕੌਰਪਸਕਿਊਲਰ ਥਿਊਰੀ|ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਕਣ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ [[ਪਲੈਂਕ ਸਬੰਧ|ਕਿਸੇ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ਊਰਜਾ ਉਸਦੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ]], ਜੋ [[ਤਰੰਗ-ਕਣ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਊਰਜਾ ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਅਤੇ [[ਵੇਵਨੰਬਰ]], [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੋਨ]] ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''p''}} ਇਸਦੀ [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] {{math|''λ''}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ [[ਵੇਵਨੰਬਰ]] {{math|''k''}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ (ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>p = \frac{h}{\lambda} = \hbar k</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''h''}} [[ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਥਿਰਾਂਕ]] ਹੈ। [[ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ]] ਨੇ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਵਰਗੇ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਕਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਸਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪਦਾਰਥਕ ਤਰੰਗਾਂ ਆਪਣੇ ਕਣ ਵਿਰੋਧੀਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]], [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]]ਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਅਨਿਰੰਤਰ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀਆਂ ਹੀ [[ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] ਦੁਆਲੇ ਕਿਸੇ [[ਐਟਮ]] ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal |last=de Broglie |first=L. |year=1925 |title=Recherches sur la théorie des quanta |trans_title=On the Theory of Quanta |url=http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/04/70/78/PDF/tel-00006807.pdf |journal=[[Annales de Physique]] |volume=10 |issue=3 |pages=22–128 |doi= |access-date=5 ਅਕਤੂਬਰ 2017 |archive-date=9 ਮਈ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509012910/http://www.ensmp.fr/aflb/LDB-oeuvres/De_Broglie_Kracklauer.pdf |dead-url=yes }}.</ref> ਇਹ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ਡ [[ਔਰਬਿਟ]] [[ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) [[ਊਰਜਾ ਪੱਧਰ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਨੇ ਐਨਰਜੀ ਲੈਵਲਾਂ ਲਈ [[ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ]] ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''L''}} ਦੀ ਮੰਨੀ ਹੋਈ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ: :<math> L = n{h \over 2\pi} = n\hbar</math> ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਮੁਤਾਬਿਕ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਤਰੰਗ]] ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]]ਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਨੰਬਰ ਜਰੂਰ ਹੀ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੇ [[ਔਰਬਿਟ]] ਦੇ [[ਘੇਰਾ|ਘੇਰੇ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: :<math>n \lambda = 2 \pi r.\,</math> ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ [[ਅਰਧ-ਵਿਆਸ]] ([[ਰੇਡੀਅਸ]]) {{math|''r''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਚੱਕਰੀ [[ਔਰਬਿਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਤਰੰਗ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 1921 ਵਿੱਚ, ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਥਰ ਚੀ ਲੁੱਨ ਨੇ ਸ਼ੀਕਾਗੋ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ, ਹੁਣ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਫੋਰ-ਵੈਕਟਰ|4-ਵੈਕਟਰ]] ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਓਹੀ ਤਰਕ ਵਰਤਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite journal|last=Weissman|first=M.B. |author2=V. V. Iliev |author3=I. Gutman|title=A pioneer remembered: biographical notes about Arthur Constant Lunn|journal=Communications in Mathematical and in Computer Chemistry|year=2008|volume=59|issue=3|pages=687–708}}</ref> ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਲੁੱਨ ਅਜਿਹੀ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਐਟਮ]] ਲਈ ਇਸਦੇ [[ਊਰਜਾ]] [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]]ਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੱਕ ਗਿਆ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਪੇਪਰ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਰੀਵੀਊ<!--ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਨੂੰ ਐਡਿਟ ਕਰਕੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ --> ਰਾਹੀਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੈਮਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|last=Kamen|first=Martin D.|title=Radiant Science, Dark Politics|url=https://archive.org/details/radiantscienceda00kame|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley and Los Angeles, CA|isbn=0-520-04929-2|pages=[https://archive.org/details/radiantscienceda00kame/page/29 29]–32}}</ref> ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਪੀਟਰ ਡਿਬਾਇ]] ਨੇ ਇੱਕ ਇੱਕਦਮ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਣ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਡੀਬਾਇ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਲਈ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ 3-ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਲ [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਖੋਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਰਗ ਦਰਸ਼ਣ [[ਵਿਲੀਅਮ ਰੋਵਨ ਹੈਮਿਲਟਨ]] ਦੀ [[ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਔਪਟਿਕਸ]] ਦਰਮਿਆਨ ਤੁੱਲਤਾ ([[ਐਨਾਲੌਗੀ]]) ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ, ਔਪਟਿਕਸ ਦੀ ਜ਼ੀਰਿ-ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਸੀਮਾ ਕਿਸੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ- [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ]]ਾਂ ਦੇ ਵਕਰਿਤ ਪਥ ਤਿੱਖੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਫਾਰਮਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਫਾਰਮਟ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਲੀਸਟ ਐਕਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਤੁੱਲ ([[ਐਨਾਲੌਗ]]) ਹੈ।<ref> {{Cite book |last=Schrodinger |first=E. |year=1984 |title=Collected papers |publisher=[[Friedrich Vieweg und Sohn]] |isbn=3-7001-0573-8 }} See introduction to first 1926 paper.</ref><!-- --- Is the non-formulation by Hamilton really relevant? Hamilton believed that mechanics was the zero-wavelength limit of wave propagation, but did not formulate an equation for those waves.<ref> {{cite web |last=Michon |first=G.P. |year=2009 |title=Hamilton's Analogy: Paths to the Schrödinger Equation |url=http://home.att.net/~numericana/answer/schrodinger.htm#1928 |work=Final Answers: The Schrödinger Equation |accessdate=28 February 2010 }}</ref> ---->ਉਸਦੇ ਤਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੋਕਾ ਵਰਜ਼ਨ ਥੱਲੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੀ ਗਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ:<ref name="verlagsgesellschaft1991">Encyclopaedia of Physics (2nd Edition), R.G. Lerner, G.L. Trigg, VHC publishers, 1991, (Verlagsgesellschaft) 3-527-26954-1, (VHC Inc.) {{isbn|0-89573-752-3}}</ref> :<math>i\hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},\,t)=-\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},\,t) + V(\mathbf{r})\Psi(\mathbf{r},\,t).</math> ਫੇਰ ਵੀ, ਓਸ ਵਕਤ ਤੱਕ, [[ਅਰਨਾਲਡ ਸੋਮਰਫੈਲਡ]] ਨੇ [[ਫਾਈਨ ਸਟ੍ਰਕਚਰ|ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰਾਂ]] ਸਦਕਾ [[ਸੋਮਰਫੈਲਡ-ਵਿਲਸਨ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਬੋਹਰ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।]]<ref> {{Cite book |last=Sommerfeld |first=A. |year=1919 |title=Atombau und Spektrallinien |publisher=[[Friedrich Vieweg und Sohn]] |location=Braunschweig |isbn=3-87144-484-7 }}</ref><ref>For an English source, see {{Cite journal |last=Haar |first=T. |title=The Old Quantum Theory |year=1967 |url=https://archive.org/details/oldquantumtheory00haar |publisher= |pages= |isbn= }}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ([[ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਵਿੱਚ) ਕਿਸੇ [[ਕੂਲੌਂਬ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅੰਦਰ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁਣ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ: :<math>\left(E + {e^2\over r} \right)^2 \psi(x) = - \nabla^2\psi(x) + m^2 \psi(x).</math> <!-- <math>\frac{1}{c^2}\left(E + {e^2\over 4 \pi \varepsilon_0 r} \right)^2 \psi(x) = -\hbar^2 \nabla^2\psi(x) + \frac{m^2c^2}{\hbar^2} \psi(x).</math> ?--> ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗਾਂ ਖੋਜੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਸੁਧਾਰ ਸੋਮਰਫੈਲਡ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਅਸਹਮਿਤ ਰਹੇ। ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ –ਕਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1925 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਦ ਪਹਾੜੀ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ ਤਨਹਾ ਕਰ ਲਿਆ।<ref> {{cite book |last=Rhodes |first=R. |year=1986 |title=Making of the Atomic Bomb |url=https://archive.org/details/makingofatomicbo00rich |publisher=[[Touchstone Books|Touchstone]] |pages= |isbn=0-671-44133-7 }}</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਇਸ ਕੈਬਿਨ ਉੱਤੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੇਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਛਪਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਾਪੇਖਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਵਾਸਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਸਮੀਕਰਨ ਹੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ (ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਹਰਮਨ ਵੇਇਲ]] ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਸੀ)<ref name="Schrödinger1982"/>{{rp|3}}) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਉਸਦੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਵਰਜ਼ਨ ਨੇ1926 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।<ref name="Schrödinger1982">{{cite book|author=Erwin Schrödinger|title=Collected Papers on Wave Mechanics: Third Edition|url=https://archive.org/details/collectedpaperso0000schr|year=1982|publisher=American Mathematical Soc.|isbn=978-0-8218-3524-1}}</ref>{{rp|1}}<ref>{{cite journal |last=Schrödinger |first=E. |year=1926 |title=Quantisierung als Eigenwertproblem; von Erwin Schrödinger |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k153811.image.langFR.f373.pagination |journal=[[Annalen der Physik]] |volume= 384|issue= |pages=361–377 |doi=10.1002/andp.19263840404 |bibcode = 1926AnP...384..361S }}</ref> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]] ਰਾਹੀਂ ਬਣਾਈ ਕਿਸੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵੈੱਲ]] {{math|''V''}} ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ]] ਦੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਨੂੰ ਟ੍ਰੀਟ ਕਰਕੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਸੀਰੀਜ਼]] ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ-ਕਤਾਬ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ [[ਬੌਹਰ ਮਾਡਲ]] ਦੇ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਖੁਦ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ: {{cquote|ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ... ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਾਈ-ਫੰਕਸ਼ਨ .... ਹੁਣ ਨਾਪ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਅਨੁਮਾਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪਰਭਰ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੋੜ ਜੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। |20px|20px|ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ<ref>Erwin Schrödinger, "The Present situation in Quantum Mechanics," p. 9 of 22. The English version was translated by John D. Trimmer. The translation first appeared first in ''Proceedings of the American Philosophical Society'', 124, 323–38. It later appeared as Section I.11 of Part I of ''Quantum Theory and Measurement'' by J.A. Wheeler and W.H. Zurek, eds., Princeton University Press, New Jersey 1983.</ref>}} ਇਸ 1926 ਦੇ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਵਜ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਪਦਾਰਥਕ-ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਿਜ-ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਦੇ [[ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੋਂ ਉਲਟ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਜਰੂਰਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਸਮੀ ਮੰਨਿਆ।<ref> {{Cite journal |last=Einstein |first=A. |author2=''et. al''. |title=Letters on Wave Mechanics: Schrodinger–Planck–Einstein–Lorentz |url= }}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ {{math|''Ψ''}} ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੀ [[ਫਿਤਰਤ]] ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੌਥੇ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।<ref name=Moore1992> {{cite book |last=Moore |first=W.J. |year=1992 |title=Schrödinger: Life and Thought |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-43767-9 }}</ref>{{rp|219}} 1926 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪੇਪਰ ਦੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਦ ਹੀ, [[ਮੇਕਸ ਬੌਰਨ]] ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ {{math|''Ψ''}} ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਕੁਏਅਰ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ]] ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name=Moore1992/>{{rp|220}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ, ਭਾਵੇਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ- ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਵਾਂਗਰ- ਕਿਸੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਸਟਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੋਲੈਪਸ|ਅਨਿਰੰਤਰਾਵਾਂ]] ਸਮੇਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ (ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦਾ) ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਕਿਸੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪੀ [[ਡਿਟ੍ਰਮੀਨਿਜ਼ਮ|ਡਿਟ੍ਰਮਿਨਿਸਟਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੈ- ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਨਾ ਕੀਤਾ।{{#tag:ref |It is clear that even in his last year of life, as shown in a letter to Max Born, that Schrödinger never accepted the Copenhagen interpretation.<ref name=Moore1992/>{{rp|220}}}} ਲੁਇਸ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ [[ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੋ-ਬੋਹਮ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਸਥਿਰਾਂਕ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। == ਕਣਾਂ ਲਈ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ == {{main article|ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਉਲਿਟੀ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਸਮੀਕਰਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>{{cite journal|author=Takahisa Okino|title=Correlation between Diffusion Equation and Schrödinger Equation|url=https://dx.doi.org/10.4236/jmp.2013.45088|journal=Journal of Modern Physics|year=2013|issue=4|pages=612–615}}</ref> ਜਿਸਦੇ ਹੱਲ ਅਜਿਹੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਰੰਗ-ਵਰਗੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ([[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ) ਆਮਤੌਰ ਤੇਹੋਰ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ- ਸਟਰਿੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ [[ਕੰਪਨ|ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੰਪਨਾਂ]] ਲਈ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਨਿਯਮ]]ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪਦਾਰਥ ਦਾ [[ਡਿਸਪਲੇਸਮੈਂਟ (ਵੈਕਟਰ)|ਵਿਸਥਾਪਨ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਤੋਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗਾਂ]] ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] [[ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ|ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ]] ਅਤੇ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਅਧਾਰ, ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਊਰਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ#ਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] [[ਸਿਸਟਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਵੇਰਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Chemistry 1977">Molecular Quantum Mechanics Parts I and II: An Introduction to Quantum Chemistry (Volume 1), P.W. Atkins, Oxford University Press, 1977, {{isbn|0-19-855129-0}}</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਫੇਇਨਮਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: {{cquote|ਅਸੀਂ ਓਹ (ਸਮੀਕਰਨ) ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ? ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋ। ਇਹ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।|20px|20px|ਰਿਚਰਡ ਫੇਇਨਮਨ<ref>ਦੀ ਨਿਊ ਕੁਆਂਟਮ ਯੂਨੀਵਰਸ, T.Hey, P.Walters, Cambridge University Press, 2009, {{isbn|978-0-521-56457-1}}</ref>}} ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਕਲਾਸੀਕਲ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਿਸੇ ਰੇਖਿਕ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਣ ਪ੍ਰਤਿ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਹੱਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। [[ਕੌਪਨਹਾਗਨ ਵਿਆਖਿਆ]] ਅੰਦਰ, {{math|''ψ''}} ਦਾ [[ਮੌਡੂਲਸ]] ਅਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਦੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ, ਵਕਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਲ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ (ਸਥਾਨਿਕ) ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੱਦੇ ਹਨ। {{math|''ψ''}} ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਖਾਸ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਕਣ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਗੇ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ [[ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,<ref name="Quanta 1974">Quanta: A handbook of concepts, P.W. Atkins, Oxford University Press, 1974, {{isbn|0-19-855493-1}}</ref> ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਵਾਂਗ ਰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Molecules, B.H. Bransden 1983">Physics of Atoms and Molecules, B.H. Bransden, C.J.Joachain, Longman, 1983, {{isbn|0-582-44401-2}}</ref> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਠੋਸ ਵਿਵਰਣ ਲਈ Resnick ''et al''.<ref name="Atoms, Molecules 1985"/> ਵੀ ਦੇਖੋ। === ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] {{math|''T''}} ਅਤੇ [[ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ]] {{math|''V''}} ਦੇ ਜੋੜ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੋੜਫਲ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ#ਬੁਨਿਆਦੀ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਆਖਿਆ|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] {{math|''H''}} ਲਈ ਅਕਸਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਵੀ ਹੈ: :<math>E = T + V =H \,\!</math> ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਅਯਾਮ]] ਵਿੱਚ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x''}}, [[ਪੁੰਜ]] {{math|''m''}} ਅਤੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] {{math|''p''}} ਅਤੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] {{math|''V''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਜੋ ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] {{math|''t''}} ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: :<math> E = \frac{p^2}{2m}+V(x,t)=H.</math> ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਲਈ, [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''r'''}} ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''p'''}} ਜਰੂਰ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ: :<math>E = \frac{\mathbf{p}\cdot\mathbf{p}}{2m}+V(\mathbf{r},t)=H</math> ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕਣਾੰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਿਕਸ ਕੀਤੇ ਨੰਬਰ ਤੱਕ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਫੇਰ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੱਲ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫੇਰ ਤੋਂ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ#ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ]] ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (ਇੱਕ [[ਮੈਨੀ ਬੌਡੀ ਪ੍ਰੌਬਲਮ|{{math|''N''}}-ਬੌਡੀ ਸਮੱਸਿਆ]]), ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ {{math|''V''}} ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਬਣਤਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ [[ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ]] [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ: :<math>E=\sum_{n=1}^N \frac{\mathbf{p}_n\cdot\mathbf{p}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots\mathbf{r}_N,t) = H \,\!</math> === ਰੇਖਿਕਤਾ (ਲੀਨੀਅਰਟੀ) === ਸਰਲਤਮ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਕ [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = A e^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''A''}} [[ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''k'''}} [[ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''ω''}} [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਦੀ ਐਂਗੁਲਰ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਇਸਲਈ ਸਰਵ ਸਧਾਰੀਕਰਨ ਲਈ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਸਾਈਨੁਸੋਆਇਡਲ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰੰਗ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਜੇਕਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲੀਨੀਅਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾੰ ਦਾ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਮੇਲ]] ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਲੋੜ ਇਹ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਰਹੇ। ਅਨਿਰੰਤਰ {{math|'''k'''}} ਲਈ, ਜੋੜ, ਪਲੇਨ ਤਰੰਗਾੰ ਦੀ ਇੱਕ [[ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ#ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਉਪਯੋਗ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \sum_{n=1}^\infty A_n e^{i(\mathbf{k}_n\cdot\mathbf{r}-\omega_n t)} \,\!</math> ਕੁੱਝ ਵਾਸਤਵਿਕ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਗੁਣਾਂਕਾਂ {{math|''A<sub>n</sub>''}} ਲਈ, ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ {{math|'''k'''}} ਲਈ, ਜੋੜ ਇੱਕ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਸਪੇਸ]] [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006">Quantum Mechanics Demystified, D. McMahon, Mc Graw Hill (USA), 2006, {{isbn|0-07-145546-9}}</ref> :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \frac{1}{(\sqrt{2\pi})^3}\int\Phi(\mathbf{k})e^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)}d^3\mathbf{k} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''d''<sup>3</sup>'''k''' {{=}} ''dk<sub>x</sub>dk<sub>y</sub>dk<sub>z</sub>''}} [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ|{{math|'''k'''}}-ਸਪੇਸ]] ਵਿੱਚ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਸਾਰੀ {{math|'''k'''}}-ਸਪੇਸ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੋਮੈਂਟਮ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''Φ''('''k''')}} ਇੰਟੀਗ੍ਰੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਪੇਸ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ [[ਫੋਰੀਅਰ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮ]] ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਡੀ-ਬ੍ਰਗੋਲਿ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ === [[File:Wavefunction values.svg|300px|"300px"|thumb|[[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਸਾਰਾਂਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Quanta 1974"/>]] [[ਫੋਟੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਈਟ ਕੁਆਂਟਾ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] (1905) ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਫੋਟੌਨ]] ਦੀ [[ਊਰਜਾ]] {{math|''E''}} ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ [[ਵੇਵ-ਪੈਕਟ]] ਦੀ [[ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]] {{math|''ν''}} (ਜਾਂ [[ਐਂਗੁਲਰ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ]], {{math|''ω'' {{=}} 2{{pi}}''ν''}}) ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>E = h\nu = \hbar \omega \,\!</math> ਇਸੇਤਰਾਂ [[ਪਦਾਰਥ ਤਰੰਗ|ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]] (1924) ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਣ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ (ਸਬੱਧਤ ਕੀਤਾ) ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਣ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|''p''}} ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਦੀ [[ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ]] {{math|''λ''}} ਦੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਲਟ-ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਾਂ [[ਵੇਵ-ਨੰਬਰ]], {{math|''k'' {{=}} {{sfrac|2π|''λ''}}}} ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ): :<math>p = \frac{h}{\lambda} = \hbar k\;,</math> ਜਦੋਂਕਿ ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] {{math|''λ''}} [[ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ]] {{math|'''k'''}} ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\mathbf{p} = \hbar \mathbf{k}\,,\quad |\mathbf{k}| = \frac{2\pi}{\lambda} \,. </math> ਪਲੈਂਕ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਸਬੰਧ ਊਰਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਾਲ, ਦਰਮਿਆਨ ਗਹਿਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਊਲਿਟੀ]] ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, {{math|''ħ'' {{=}} 1}} ਵਾਲੀਆਂ [[ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ]] ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀਆਂ ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਵੇਵ-ਸੰਖਿਆ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਕੇ ਵਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਕਲ (ਡੁਪਲੀਕੇਸ਼ਨ) ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਸਕੇ। ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਈ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ SI ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ,{{citation needed|date=January 2014}} ਨੇ 1925 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]] [[ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਸੇ [[ਪਲੇਨ ਵੇਵ]] ਦੇ [[ਫੇਜ਼ (ਤਰੰਗਾੰ)|ਫੇਜ਼]] ਨੂੰ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ: :<math>\Psi = Ae^{i(\mathbf{k}\cdot\mathbf{r}-\omega t)} = Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} </math> ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ [[ਅੰਸ਼ਿਕ ਡੈਰੀਵਿਟਵ]] ਇਹ ਸਨ: ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ: :<math> \nabla\Psi = \dfrac{i}{\hbar}\mathbf{p}Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} = \dfrac{i}{\hbar}\mathbf{p}\Psi </math> ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ: :<math> \dfrac{\partial \Psi}{\partial t} = -\dfrac{i E}{\hbar} Ae^{i(\mathbf{p}\cdot\mathbf{r}-Et)/\hbar} = -\dfrac{i E}{\hbar} \Psi </math> [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]]ਾਂ ਨੂੰ [[ਰੇਖਿਕ ਓਪਰੇਟਰ|ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਸੈਲਫ-ਅਡਜੋਆਇੰਟ ਓਪਰੇਟਰ|ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਓਪਰੇਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] ਉਹ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਡੈਰੀਵਿਟਵ, ਸਮਾਂ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ [[ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, :<math>\hat{E} \Psi = i\hbar\dfrac{\partial}{\partial t}\Psi = E\Psi </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''E''}} ਊਰਜਾ [[ਆਈਗਨਮੁੱਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ([[ਡੈਲ|ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] {{math|∇}}) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{math|'''p'''}} ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math>\hat{\mathbf{p}} \Psi = -i\hbar\nabla \Psi = \mathbf{p} \Psi </math> ਜਿੱਥੇ {{math|'''p'''}}, [[ਮੋਮੈਂਟਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿੱਚ, "[[ਸਰਕਿਉਮਫਲੈਕਸ|ਹੈਟ]]" ({{math|ˆ}}) ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਵੈਕਟਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ [[ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਓਪਰੇਟਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''V''}} ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਊਰਜਾ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਓਪਰੇਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>E= \dfrac{\mathbf{p}\cdot\mathbf{p}}{2m}+V \quad \rightarrow \quad \hat{E} = \dfrac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V </math> ਇਸਲਈ ਟਾਈਮ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''Ψ''}} ਉੱਤੇ ਇਸ ਓਪਰੇਟਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਸਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ:{{citation needed|date=January 2014}} :<math>i\hbar\dfrac{\partial \Psi}{\partial t}= -\dfrac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi +V\Psi</math> ਤਰੰਗ-ਕਣ ਦੋਹਰੇਪਣ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ]] {{math|''T''}} ਮੋਮੈਂਟਮ {{math|'''p'''}} ਦੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਣ ਦਾ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਵੇਵ-ਨੰਬਰ {{math|{{!}}'''k'''{{!}}}} ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਨਾਲ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ {{math|''λ''}} ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਸਕੇਲਰ ਅਤੇ ਵੈਕਟਰ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ (ਓਪਰੇਟਰ ਨਹੀਂ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ: :<math> \mathbf{p}\cdot\mathbf{p} \propto \mathbf{k}\cdot\mathbf{k} \propto T \propto \dfrac{1}{\lambda^2}</math> ਗਤਿਜ ਊਰਜਾ ਦੂਜੀ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਰੰਗ ਦੇ [[ਕਰਵੇਚਰ]] ਦੇ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੇ ਵੀ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \hat{T} \Psi = \frac{-\hbar^2}{2m}\nabla\cdot\nabla \Psi \, \propto \, \nabla^2 \Psi \,.</math> ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕਰਵੇਚਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਰੰਗ ਦਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਅਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਤੇ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈ ਦਰਮਿਆਨ ਉਲਟ ਸਬੰਧ, ਕਣ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਕਣ ਦੀ ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ, ਨਾਲ ਉਸੇ ਗਣਿਤਿਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Quanta 1974"/> === ਤਰੰਗ ਅਤੇ ਕਣ ਗਤੀ === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | image1 = Quantum mechanics travelling wavefunctions.svg | caption1 = [[ਵੇਵਪੈਕਟ]] ਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵਧ ਰਹੇ ਲੈਵਲ, ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਕਣ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਥਾਨਬੱਧ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। | width1 = 400 | image2 = Perfect localization.svg | caption2 = ਹੱਦ ''ħ'' → 0 ਵਿੱਚ, ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। | width2 = 150 }} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''}} ਦੇ ਨੇੜੇ,{{math|'''k'''}} ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੇਵ-ਵੈਕਟਰ ਨਾਲ, ਇੱਕ [[ਵੇਵ-ਪੈਕਟ]] ਹੱਲ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਕਰਿਤ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਤੀ ਕਰਨਗੇ ਜੋ {{math|'''k'''}} ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਵਿੱਚ) ਜੋ {{math|'''r'''}} ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਿਉਂਕਿ, {{math|'''k'''}} ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ, ਵਿਲੌਸਟੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਥਿਰਾਂਕ {{math|''ħ''}} ਪ੍ਰਤਿ ਅਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾੰ ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ {{math|''ħ''}} ਦੇ ਸਿਫਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸਟੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Analytical Mechanics 2008">Analytical Mechanics, L.N. Hand, J.D. Finch, Cambridge University Press, 2008, {{isbn|978-0-521-57572-0}}</ref> ਇਹ ਹੱਦ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਸੀਮਤ ਛੋਟੀ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਸਿਫਰ ਹੋ ਰਹੇ {{math|''ħ''}} ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਵੇਵ-ਪੈਕਟ ਲੋਕਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸੀਮਤ ਮਾਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖੋ)। ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਹੇਜ਼ਨਬ੍ਰਗ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿੱਚ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਜ਼ੀਰੋ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਓਂ ਹੀ {{math|''ħ'' → 0}} ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ: :<math> \sigma(x) \sigma(p_x) \geqslant \frac{\hbar}{2} \quad \rightarrow \quad \sigma(x) \sigma(p_x) \geqslant 0 \,\!</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''σ''}}, {{math|''x''}} ਅਤੇ {{math|''p<sub>x</sub>''}} (ਅਤੇ ਇਸੇਤਰਾਂ {{math|''y''}} ਅਤੇ {{math|''z''}}-ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ) ਵਿੱਚ (ਰੂਟ ਮੀਨ ਸਕੁਏਅਰ) [[ਨਾਪ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ]] ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇਸ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੱਕ ਹੀ ਗਿਆਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਆਪਣੀ ਜਨਰਲ ਕਿਸਮ, :<math> i\hbar \frac{\partial}{\partial t} \Psi\left(\mathbf{r},t\right) = \hat{H} \Psi\left(\mathbf{r},t\right) \,\!</math> ਵਿੱਚ [[ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੇਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] (HJE) ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math> \frac{\partial}{\partial t} S(q_i,t) = H\left(q_i,\frac{\partial S}{\partial q_i},t \right) \,\!</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''S''}} [[ਐਕਸ਼ਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਐਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|''H''}} [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਓਪਰੇਟਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। ਇੱਥੇ [[ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] {{math|''q<sub>i</sub>''}}, {{math|''i'' {{=}} 1, 2, 3}} ਲਈ (ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''q''<sub>1</sub>, ''q''<sub>2</sub>, ''q''<sub>3</sub>) {{=}} (''x'', ''y'', ''z'')}}<ref name="Analytical Mechanics 2008"/> ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸੈੱਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। :<math> \Psi = \sqrt{\rho(\mathbf{r},t)} e^{iS(\mathbf{r},t)/\hbar}\,\!</math> ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ {{math|''ρ''}} ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ {{math|''ħ'' → 0}} ਵਾਲੀ ਹੱਦ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਇਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ: * ਕਿਸੇ ਕਣ ਦੀ ਗਤੀ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ (ਘੱਟ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੇ) ਵੇਵ ਪੈਕਟ ਹੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਗਤੀ ਦੀ ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। * ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਵੇਵ ਪੈਕਟ ਹੱਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ (ਕੁਆਂਟਮ) ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਤਰੰਗ ਫ੍ਰੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਹੈਮਿਲਟਨ-ਜੈਕਬੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ (ਕਲਾਸੀਕਲ) ਕਣ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸਮਿਆਂ (ਵਕਰਿਤ ਰਸਤਿਆਂ) ਉੱਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਗਿਆਤ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। == ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੇ ਅਸਰਾਂ ਨੂੰ ਲਏ ਬਗੇਰ ਕਣਾਂ ਦਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]], ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ]] ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਪੀਡਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ, [[ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ: ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ, ਇੱਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਅਯਾਮ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਤੇ {{math|''N''}} ਕਣ। ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਸਿਸਟਮ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸੰਖਿਅਕ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਗਣਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਮਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਹੜੇ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹੜੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਰਮਿਆਨ, ਗਲਤਵਹਿਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Atoms, Molecules 1985">Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei and Particles (2nd Edition), R. Resnick, R. Eisberg, John Wiley & Sons, 1985, {{isbn|978-0-471-87373-0}}</ref> === ਵਕਤ ਸੁਤੰਤਰ === ਜੇਕਰ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਵਕਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮੀਕਰਨ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਅਤੇ [[ਟੈਂਪੋਰਲ]] ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦਾ ਨਿਖੇੜ|ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਹ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: :<math>\Psi(\text{space coords},t)=\psi(\text{space coords})\tau(t)\,.</math> ਜਿੱਥੇ {{math|''ψ''(ਸਪੇਸ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ)}} ਸਿਰਫ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ {{math|''τ''(''t'')}} ਸਿਰਫ ਵਕਤ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{math|''&psi;''}} ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਤ ਅਯਾਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸਬੰਧਤ ਸੰਖਿਆ ਲਈ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, [[ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਨਿਖੇੜ]] ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦਾ ਆਮ ਹੱਲ ਇਹ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref name="verlagsgesellschaft1991"/> :<math> \Psi(\text{space coords},t) = \psi(\text{space coords}) e^{-i{E t/\hbar}} \,.</math> ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਿਰਫ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਊਰਜਾ ਓਪਰੇਟਰ {{math|''Ê'' {{=}} ''iħ''{{sfrac|∂|∂''t''}}}} ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ {{math|''E''}} ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਲਈ ਇੱਕ [[ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ]] ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|143ff}} :<math>\hat{H} \psi = E \psi </math> ਇਹ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਯਾਮਾਂ (ਕਿਸੇ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ [[ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗ]] ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ (ਵੱਖਰੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਬਜਾਏ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਇਹਨਾਂ ਸਟੈਂਡਿੰਗ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਜਾਂ [[ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਬ]] ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਐਟੌਮਿਕ ਔਰਬਿਟਲ]] ਜਾਂ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਔਰਬਿਟਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਪੇਖਿਕ ਫੇਜ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿਰੰਤਰ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ (ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ)|ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ]] ਰਚਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਊਰਜਾ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ, ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਬੇਸਿਸ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ- ਕੋਈ ਵੀ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਜੋੜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਊਰਜਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਨਾਪ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਗਣਿਤ]] ਵਿੱਚ [[ਸਪੈਕਟ੍ਰਲ ਥਿਊਰਮ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਅਵਸਥਾ ਸਪੇਸ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ [[ਹਰਮਿਸ਼ਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਦੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। === ਇੱਕ-ਅਯਾਮੀ ਉਦਾਹਰਨ === ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{p}^2}{2m} + V(x) \,, \quad \hat{p} = -i\hbar \frac{d}{d x} </math> ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਤੇ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{d x^2}\psi(x) + V(x)\psi(x) = E\psi(x) </math> ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ [[ਅਸ਼ਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ|ਅੰਸ਼ਿਕ]] ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੋਣ ਨਾਲੋਂ, ਇੱਕ [[ਸਧਾਰਨ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ|ਸਧਾਰਨ]] ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਰਲ ਹੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \Psi(x,t)=\psi(x) e^{-iEt/\hbar} \, . </math> ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{p}_n^2}{2m_n} + V(x_1,x_2,\cdots x_N) \,,\quad \hat{p}_n = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x_n}</math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x<sub>n</sub>''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਬੰਧਤ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\frac{\partial^2}{\partial x_n^2}\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) + V(x_1,x_2,\cdots x_N)\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) = E\psi(x_1,x_2,\cdots x_N) \, .</math> ਇਸਲਈ ਆਮ ਹੱਲ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math> \Psi(x_1,x_2,\cdots x_N,t) = e^{-iEt/\hbar}\psi(x_1,x_2\cdots x_N) </math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਕਣਾਂ ਲਈ,<ref>{{cite book|author=N. Zettili|title=Quantum Mechanics: Concepts and Applications|edition=2nd|page=458|isbn=978-0-470-02679-3}}</ref> ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਸਿਰਫ ਹਰੇਕ ਕਣ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੁੱਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਲਈ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> V(x_1,x_2,\cdots x_N) = \sum_{n=1}^N V(x_n) \, .</math> ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਹਰੇਕ [[ਕਣ]] ਲਈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math> \Psi(x_1,x_2,\cdots x_N,t) = e^{-i{E t/\hbar}}\prod_{n=1}^N\psi(x_n) \,,</math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ [[ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣ]]ਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਜਰਾ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਇਹ ਕਣ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਖਰੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੀਆਂ [[ਪਰਮਿਊਟੇਸ਼ਨ]]ਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਯੋਜਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ==== ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ==== ਜ਼ੀਰੋ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਲਈ, {{math|''V'' {{=}} 0}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕਣ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੰਝ ਪੜਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|151ff}} :<math> - E \psi = \frac{\hbar^2}{2m}{d^2 \psi \over d x^2}\,</math> ਜੋ {{math|''E'' > 0}} ({{math|''C''<sub>n</sub>}} ਮਨਚਾਹੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਲਈ ਡੋਲਦੇ (ਔਸੀਲੇਟ ਕਰਦੇ) ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math>\psi_E(x) = C_1 e^{i\sqrt{2mE/\hbar^2}\,x} + C_2 e^{-i\sqrt{2mE/\hbar^2}\,x}\,</math> ਅਤੇ {{math|''E'' < 0}} ਲਈ [[ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ]] ਹੱਲ, :<math>\psi_{-|E|}(x) = C_1 e^{\sqrt{2m|E|/\hbar^2}\,x} + C_2 e^{-\sqrt{2m|E|/\hbar^2}\,x}.\,</math> ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹੱਲ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਨੌਰਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਪੀਰੀਔਡਿਕ ਜਾਂ ਫਿਕਸ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਘਣਫਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਚਰਚਾ ਲਈ [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ]] ਅਤੇ [[ਵੇਵਪੈਕਟ]] ਦੇਖੋ। ==== ਸਥਿਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ==== [[File:EffetTunnel.gif|left|ਕਿਸੇ ਬੈਰੀਅਰ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੀ ਕਿਸੇ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਤਰੰਗ ਦੀ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨ]] ਕਿਸੇ ਸਥਿਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਲਈ, *{{math|''V'' {{=}} ''V''<sub>0</sub>}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|''E'' > ''V''<sub>0</sub>}} ਲਈ, ਹੱਲ, ਔਸੀਲੇਟਰੀ ਹੁੱਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ *{{math|''E'' < ''V''<sub>0</sub>}} ਲਈ ਐਕਪੋਨੇਂਸ਼ੀਅਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਔਸੀਲੇਟਰੀ ਹੱਲ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਤੀਆੰ ਨਾਲ ਸਬੱਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ, ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਹੱਲ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟਨਲਿੰਗ]] ਸਦਕਾ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਆਂਟਮ ਬਲੀਡਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ {{math|''V''<sub>0</sub>}} ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਤੇ, ਹਰੇਕ ਹੱਲ ਕਿਸੇ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਤੱਕ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਤ ਕਿ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਊਰਜਾ ਲੈਵਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਸੈੱਟ ਤੱਕ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਊਰਜਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006"/> {{Clear}} ==== ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ ==== [[File:QuantumHarmonicOscillatorAnimation.gif|300px|thumb|right|[[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] (A-B) ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] (C-H) ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ]], ਇੱਕ ਗੇਂਦ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਹੁੱਕ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਸਪਰਿੰਗ]] ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਡੋਲਦੀ ਹੈ। (C–H) ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਹੱਲ ਹਨ। ਹੌਰੀਜ਼ੌਂਟਲ ਧੁਰਾ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੈ, ਵਰਟੀਕਲ ਧੁਰਾ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਨੀਲਾ) ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸਾ (ਲਾਲ) ਹੈ। [[ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ]]ਵਾਂ, ਜਾਂ ਊਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜੋ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ ਹਨ, C, D, E, F ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ G ਜਾਂ H ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।]] {{Main article|ਕੁਆਂਟਮ ਹਾਰਮੋਨਿਕ ਔਸੀਲੇਟਰ}} ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math> E\psi = -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2}{d x^2}\psi + \frac{1}{2}m\omega^2x^2\psi </math> ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਧਿਆਨਯੋਗ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੱਲ ਸਹੀ (ਪਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ- [[ਹਰਮਾਈਟ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]]ਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਕੰਪਨ|ਕੰਪਨ ਕਰ ਰਹੇ ਐਟਮਾਂ, ਅਣੂਆਂ]] ਸਮੇਤ, ਹੋਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੈਰਾਇਟੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref>Physical chemistry, P.W. Atkins, Oxford University Press, 1978, {{isbn|0-19-855148-7}}</ref> ਅਤੇ ਲੈਟਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਐਟਮਾਂ ਜਾਂ ਆਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ,<ref>Solid State Physics (2nd Edition), J.R. Hook, H.E. Hall, Manchester Physics Series, John Wiley & Sons, 2010, {{isbn|978-0-471-92804-1}}</ref> ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)#ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ|ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਧਾਰ]] ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਮਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਬੇਸਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; :<math> \psi_n(x) = \sqrt{\frac{1}{2^n\,n!}} \cdot \left(\frac{m\omega}{\pi \hbar}\right)^{1/4} \cdot e^{ - \frac{m\omega x^2}{2 \hbar}} \cdot H_n\left(\sqrt{\frac{m\omega}{\hbar}} x \right) </math> ਜਿੱਥੇ *{{math|''n'' {{=}} 0,1,2,...}} ਹੈ, ਅਤੇ *ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''H<sub>n</sub>''}} [[ਹਰਮਾਈਟ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ === ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਤੋਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮੀ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਓਪਰੇਟਰ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r}) \,, \quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar \nabla </math> ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\psi(\mathbf{r}) + V(\mathbf{r})\psi(\mathbf{r}) = E\psi(\mathbf{r}) </math> ਜੋ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r},t) = \psi(\mathbf{r}) e^{-iEt/\hbar} </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਲਾਭਕਾਰੀ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਇਹ ਹਨ; *[[ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''x'', ''y'', ''z'')}} ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *[[ਸਫੈਰੀਕਲ ਪੋਲਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾ]], ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ {{math|'''r''' {{=}} (''r'', ''θ'', ''φ'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਹੋਰ [[ਔਰਥੋਗਨਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਕੁੱਝ ਜੀਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਸਮਰੂਪਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰ, {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{\mathbf{p}}_n\cdot\hat{\mathbf{p}}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) \,,\quad \hat{\mathbf{p}}_n = -i\hbar \nabla_n </math> ਜਿੱਥੇ; *ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''<sub>''n''</sub>}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ *ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ ਓਪਰੇਟਰ ਕਣ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਪ੍ਰਤਿ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ [[ਪਾਰਸ਼ਲ ਡੈਰੀਵਿਟਿਵ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਅੰਦਰ, ਕਣ {{math|''n''}} ਲਈ, ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ {{math|'''r'''''<sub>n</sub>'' {{=}} (''x<sub>n</sub>'', ''y<sub>n</sub>'', ''z<sub>n</sub>'')}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ, [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਅਤੇ [[ਲੈਪਲਾਸੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ]] ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: :<math>\nabla_n = \mathbf{e}_x \frac{\partial}{\partial x_n} + \mathbf{e}_y\frac{\partial}{\partial y_n} + \mathbf{e}_z\frac{\partial}{\partial z_n}\,,\quad \nabla_n^2 = \nabla_n\cdot\nabla_n = \frac{\partial^2}{{\partial x_n}^2} + \frac{\partial^2}{{\partial y_n}^2} + \frac{\partial^2}{{\partial z_n}^2}</math> ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\nabla_n^2\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N)\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) = E\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N) </math> ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> \Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N,t) = e^{-iEt/\hbar}\psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N) </math> ਫੇਰ ਤੋਂ, ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਕਣ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots \mathbf{r}_N) = \sum_{n=1}^N V(\mathbf{r}_n) </math> ਅਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਕਣ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣਨਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math> \Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2\cdots \mathbf{r}_N,t) = e^{-i{E t/\hbar}}\prod_{n=1}^N\psi(\mathbf{r}_n) \, . </math> ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਲਈ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ, ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਗੁਣਨਫਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਮਿਉਟੇਸ਼ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਉਹ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਹੀ ਹੱਲ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਿਵਰਣਾਂ ਲਈ ਮੁੱਖ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ==== ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ ==== ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੂੰ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਐਟਮ]] ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="Quantum Chemistry 1977"/><ref name="Quanta 1974"/> :<math> E \psi = -\frac{\hbar^2}{2\mu}\nabla^2\psi - \frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0 r}\psi </math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''e''}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] [[ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, *{{math|'''r'''}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ]] ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r'' {{=}} {{abs|'''r'''}}}} ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), *ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਕਮ [[ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਕੂਲੌਂਬ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ *{{math|''ε''<sub>0</sub>}} [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਥਿਰਾਂਕ]] (ਸੁਤੰਤਰ ਸਪੇਸ ਦੀ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ *:<math> \mu = \frac{m_em_p}{m_e+m_p} </math>, ਪੁੰਜ {{math|''m''<sub>p</sub>}} ਵਾਲੇ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਨਿਊਕਲੀਅਸ (ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬਣਤਰ)|ਨਿਊਕਲੀਅਸ]] (ਸਿਰਫ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ]]) ਅਤੇ {{math|''m''<sub>e</sub>}} ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ 2-ਬਾਡੀ [[ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੈਗਟਿਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਕਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਉਲਟ ਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਪੁੰਜ ਦੀ ਜਗਹ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਇਕੱਠਿਆਂ, ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਲ਼ੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੂ-ਬਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਗਤੀ ਇੱਥੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਸਮਾਨ ਇੱਕ-ਬਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਘਟੇ ਹੋਏ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਲਈ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Physics for Scientists and Engineers – with Modern Physics (6th Edition), P. A. Tipler, G. Mosca, Freeman, 2008, {{isbn|0-7167-8964-7}}</ref> ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਪੋਲਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :<math> \psi(r,\theta,\phi) = R(r)Y_\ell^m(\theta, \phi) = R(r)\Theta(\theta)\Phi(\phi)</math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|''R''}} ਰੇਡੀਅਲ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ *{{math|''Y''{{su|p=''m''|b=''ℓ''}}(''θ'', ''φ'')}} ਡਿਗਰੀ {{math|''ℓ''}} ਅਤੇ ਔਰਡਰ {{math|''m''}} ਵਾਲੇ [[ਸਫੈਰੀਕਲ ਹਾਰਮੋਨਿਕ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਐਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਲਟੀ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਸੰਖੇਪਤਾ ਵਿਧੀਆਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਹੱਲਾਂ ਦੀ ਫੈਮਲੀ ਇਹ ਹੈ:<ref>{{cite book|author=David Griffiths|title=Introduction to elementary particles|url=https://books.google.com/books?id=w9Dz56myXm8C&pg=PA162|accessdate=27 June 2011|year=2008|publisher=Wiley-VCH|isbn=978-3-527-40601-2|pages=162–}}</ref> :<math> \psi_{n\ell m}(r,\theta,\phi) = \sqrt {{\left (\frac{2}{n a_0} \right)}^3\frac{(n-\ell-1)!}{2n[(n+\ell)!]} } e^{- r/na_0} \left(\frac{2r}{na_0}\right)^{\ell} L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}\left(\frac{2r}{na_0}\right) \cdot Y_{\ell}^{m}(\theta, \phi) </math> ਜਿੱਥੇ: *<math> a_0 = \frac{4 \pi \varepsilon_0 \hbar^2}{m_e e^2} </math> [[ਬੋਹਰ ਦਾ ਰੇਡੀਅਸ]] ਹੈ, *<math> L_{n-\ell-1}^{2\ell+1}(\cdots) </math> ਡਿਗਰੀ {{math|''n'' − ''ℓ'' − 1}} ਦੇ [[ਲੈਗੁਇਰੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ#ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨਿਮੀਅਲ|ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। *{{math|''n'', ''ℓ'', ''m''}} ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਮੁੱਖ]], [[ਐਜ਼ੀਮਿਊਥਲ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਐਜ਼ੀਮਿਊਥਲ]], ਅਤੇ [[ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ|ਚੁੰਬਕੀ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਇਹ ਮੁੱਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: :<math> \begin{align} n & = 1,2,3, \dots \\ \ell & = 0,1,2, \dots, n-1 \\ m & = -\ell,\dots,\ell \\ \end{align} </math> NB: [[ਲੈਗੁਇਰੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ#ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨਿਮੀਅਲ|ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ]] ਵੱਖਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ- ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਦੇਖੋ ਅਤੇ [[ਹਾਈਡੌਜਨ ਐਟਮ]] ਦੇਖੋ। ==== ਦੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਐਟਮ ਜਾਂ ਆਇਨ ==== ਕਿਸੇ ਦੋ-ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸਿਸਟਮ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਊਟ੍ਰਲ [[ਹੀਲੀਅਮ ਐਟਮ]] (He, {{math|''Z'' {{=}} 2}}), ਨੈਗਟਿਵ [[ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ]] [[ਆਇਨ]] (H<sup>−</sup>, {{math|''Z'' {{=}} 1}}), ਜਾਂ ਪੌਜ਼ਟਿਵ [[ਲੀਥੀਅਮ]] ਅਇਨ (Li<sup>+</sup>, {{math|''Z'' {{=}} 3}}) ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name="Molecules, B.H. Bransden 1983"/> :<math> E\psi = -\hbar^2\left[\frac{1}{2\mu}\left(\nabla_1^2 +\nabla_2^2 \right) + \frac{1}{M}\nabla_1\cdot\nabla_2\right] \psi + \frac{e^2}{4\pi\varepsilon_0}\left[ \frac{1}{r_{12}} -Z\left(\frac{1}{r_1}+\frac{1}{r_2} \right) \right] \psi </math> ਜਿੱਥੇ; *{{math|'''r'''<sub>1</sub>}} ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r''<sub>1</sub> {{=}} {{abs|'''r'''<sub>1</sub>}}}} ਇਸਦਾ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੱਦਾ ਹੇ), *{{math|'''r'''<sub>2</sub>}} ਦੂਜੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ({{math|''r''<sub>2</sub> {{=}} {{!}}'''r'''<sub>2</sub>{{!}}}} ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), *{{math|''r''<sub>12</sub> {{=}} {{!}}'''r'''<sub>12</sub>{{!}}}} ਇਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; :<math> |\mathbf{r}_{12}| = |\mathbf{r}_2 - \mathbf{r}_1 | \,\!</math> *{{math|''μ''}}, ਫੇਰ ਤੋਂ, ਪੁੰਜ {{math|''M''}} ਵਾਲੇ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਦਾ ਟੂ-ਬਾਡੀ ਘਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪੁੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਟਾਈਮ :<math> \mu = \frac{m_e M}{m_e+M} \,\!</math> ਅਤੇ *{{math|''Z''}}, ਤੱਤ ਲਈ [[ਐਟੌਮਿਕ ਨੰਬਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ)। ਦੋਵੇਂ ਲੈਪਲਾਸੀਅਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੌਸ-ਰਕਮ; :<math>\frac{1}{M}\nabla_1\cdot\nabla_2\,\!</math> ਨੂੰ ਪੁੰਜ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਰਕਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ|ਐਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਆਈ]] ਦੀ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]], ਦੋਵੇਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ [[ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। :<math> \psi = \psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2). </math> ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਕੋਈ ਬੰਦ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। === ਵਕਤ ਨਿਰਭਰ === ਇਹ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਲਈ ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਹੁੱਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|143ff}} :<math>i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi = \hat H \Psi.</math> ਅਤੇ ਹੱਲ, ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ, [[ਸਿਸਟਮ]] ਅਤੇ [[ਟਾਈਮ]] ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਮਾਮਲੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ; :<math> \hat{H} = \frac{\hat{p}^2}{2m} + V(x,t) \,,\quad \hat{p} = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x} </math> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(x,t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{\partial^2}{\partial x^2}\Psi(x,t) + V(x,t)\Psi(x,t) </math> ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{p}_n^2}{2m_n} + V(x_1,x_2,\cdots x_N,t) \,,\quad \hat{p}_n = -i\hbar \frac{\partial}{\partial x_n} </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] {{math|''x<sub>n</sub>''}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) = -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\frac{\partial^2}{\partial x_n^2}\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) + V(x_1,x_2\cdots x_N,t)\Psi(x_1,x_2\cdots x_N,t) \, .</math> ਤਿੰਨ ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \frac{\hat{\mathbf{p}}\cdot\hat{\mathbf{p}}}{2m} + V(\mathbf{r},t) \,,\quad \hat{\mathbf{p}} = -i\hbar \nabla </math> ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r},t) = -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2\Psi(\mathbf{r},t) + V(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t) </math> ਤਿੰਨ-ਅਯਾਮਾਂ ਅੰਦਰਲੇ {{math|''N''}} ਕਣਾਂ ਲਈ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat{H} = \sum_{n=1}^{N}\frac{\hat{\mathbf{p}}_n\cdot\hat{\mathbf{p}}_n}{2m_n} + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t)\,,\quad \hat{\mathbf{p}}_n = -i\hbar \nabla_n </math> ਜਿੱਥੇ ਕਣ {{math|''n''}} ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ {{math|'''r'''<sub>''n''</sub>}} ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:<ref name=Shankar1994/>{{rp|141}} :<math> i\hbar\frac{\partial}{\partial t}\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) = -\frac{\hbar^2}{2}\sum_{n=1}^{N}\frac{1}{m_n}\nabla_n^2\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) + V(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t)\Psi(\mathbf{r}_1,\mathbf{r}_2,\cdots\mathbf{r}_N,t) </math> ਇਹ ਆਖਰੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਅਯਾਮ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਹੱਲ ਦੇਖਣੇ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। == ਹੱਲ ਵਿਧੀਆਂ == {{prose|date=October 2016}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ਆਮ ਤਕਨੀਕਾਂ: * [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] * [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਵਿਧੀ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ]] ਵਿਧੀ * [[ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਥਿਊਰੀ]] * [[WKB ਸੰਖੇਪਤਾ]]ਆਤੇ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਸਥਾਰ {{Col-break}} ਖਾਸ ਮਾਮਿਲਆਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਧੀਆਂ: *[[ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਹੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਹਾਰਟੀ-ਫੋਕ]] ਵਿਧੀ ਅਤੇ [[ਪੋਸਟ ਹਾਰਟੀ-ਫੋਕ]] ਵਿਧੀਆਂ {{col-end}} == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਕੁੱਝ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਕਮੀਆਂ ਬਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ, ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਰੇਖਿਕਤਾ === {{See also|ਲੀਨੀਅਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਕਾਸ ਅੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨਤਾ ਲਈ ਰੇਖਿਕ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਦੋ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] {{math|''ψ''<sub>1</sub>}} ਅਤੇ {{math|''ψ''<sub>2</sub>}} ਹੱਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ [[ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ]] ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\displaystyle \psi = a\psi_1 + b \psi_2 </math> ਜਿੱਥੇ {{math|''a''}} ਅਤੇ {{math|''b''}} ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਜੋੜਫਲ ਨੂੰ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਇਹ [[ਖਾਸੀਅਤ]] ([[ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ]]) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਿੰਗਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਜੋੜ ਨੂੰ ਲੈਣ ਸਦਕਾ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਕਿ ਇਹ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੋ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁਣਨਫਲ ਰਹੇ: ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਫੰਕਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਫੰਕਸ਼ਨ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਸਮੀਕਰਨ ਵਰਤ ਕੇ ਖੋਜੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ {{math|''A<sub>n</sub>''}} ਵਾਲੇ {{math|''ψ<sub>E</sub>''(''x'')}} ਨਾਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਨਿਰਭਰ ਫੇਜ਼ ਫੈਕਟਰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, :<math>e^{{-iE_n t}/\hbar}, </math> ਤਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਹੱਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>\displaystyle \Psi(x,t) = \sum\limits_{n} A_n \psi_{E_n}(x) e^{{-iE_n t}/\hbar}. </math> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਿਸੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਹੱਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੱਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ {{math|''ψ<sub>n</sub>''}} ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ; :<math>\displaystyle \Psi = \sum\limits_{n} A_n \psi_n </math> ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; :<math>\displaystyle \sum\limits_{n}|A_n|^2 = 1 </math> ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ; :<math>\displaystyle \int\limits_{-\infty}^{\infty}|\Psi(x)|^2\,dx = \int\limits_{-\infty}^{\infty}\Psi(x)\Psi^{*}(x)\,dx = 1. </math> === ਵਾਸਤਵਿਕ ਉਰਜਾ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ === ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ, ਰੇਖਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਲੱਛਣ ਇੰਝ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਦੋ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''<sub>1</sub>}} ਅਤੇ {{math|''&psi;''<sub>2</sub>}}, ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਓਸੇ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} ਸਮੇਤ ਹੱਲ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math> \hat H (a\psi_1 + b \psi_2) = a \hat H \psi_1 + b \hat H \psi_2 = E (a \psi_1 + b\psi_2). </math> ਇੱਕੋ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਹੱਲਾਂ ਨੂੰ [[ਡੀਜਨਰੇਟ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Quantum Mechanics Demystified 2006"/> ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅੰਦਰ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ {{math|''ψ''}} ਸਮਾਂ-ਸੁਤੰਤਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ]], ਜੋ {{math|''ψ''*}} ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਲੈ ਕੇ, {{math|''ψ''}} ਦੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹਿੱਸੇ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਡੀਜਨਰੇਸੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅੰਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅੰਦਰ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਤਰੰਗਾਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ {{math|''Ψ''(''x'', ''t'')}} ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ {{math|''Ψ''*(''x'', –''t'')}} ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਟਾਈਮ-ਰਿਵਰਸਲ ਸਮਰੂਪਤਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਟਾਈਮ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ === [[File:Wavefunction continuity space.svg|250px|"250px"|thumb|ਕਿਸੇ ਵਕਤ {{math|''t''}} ਉੱਤੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ({{math|''x''}} ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, {{math|''y''}} ਅਤੇ {{math|''z''}} ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ]] ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ]] ਦੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ)। 3-ਅਯਾਮੀ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕਾਂ (ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਾਂ) ਅੰਦਰ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਣ ਲਈ- ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math>i\hbar{\partial \Psi \over \partial t} = - {\hbar^2\over 2m} \left ({\partial^2 \Psi \over \partial x^2} + {\partial^2 \Psi \over \partial y^2} + {\partial^2 \Psi \over \partial z^2} \right) + V(x,y,z,t)\Psi.\,\!</math> ਪਹਿਲੇ ਟਾਈਮ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ ({{math|''t'' {{=}} 0}} ਉੱਤੇ) ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁੱਲ :<math> \Psi(x,y,z,0) \,\!</math> ਕੋਈ ਮਨਚਾਹਾ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇਤਰਾਂ- ਸਪੇਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਔਰਡਰ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਟਵਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ :<math> \begin{align} & \Psi(x_b,y_b,z_b,t) \\ & \frac{\partial}{\partial x}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \quad \frac{\partial}{\partial y}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \quad \frac{\partial}{\partial z}\Psi(x_b,y_b,z_b,t) \end{align} \,\!</math> ਸਾਰੇ ਹੀ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸੈੱਟ ਉੱਤੇ ਮਨਚਾਹੇ ਸਥਿਰਾਂਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ {{math|''x<sub>b</sub>''}}, {{math|''y<sub>b</sub>''}}, {{math|''z<sub>b</sub>''}} ਅਜਿਹੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੀਮਾ {{math|''b''}} ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ, ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, [[ਸਟੈੱਪ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਅਤੇ [[ਕਿਸੇ ਬੌਕਸ ਵਿੱਚ ਕਣ]]। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਔਰਡਰ ਵਾਲ਼ੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਮਨਚਾਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇਤਰਾਂ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਵੀ ਸਪੇਸ ਦਾ ਇੱਕ [[ਸੁਚਾਰੂ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਨਿਰੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਏਬਲ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ, [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦਾ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਮੈਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਔਰਡਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ]] [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੋਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। === ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ === {{Main article|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ|ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕੰਜ਼੍ਰਵੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਗੁਣਨਫਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ ਨਾਲ ਗੁਣਨਫਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਘਟਾਓ ਕਰਨ ਤੇ, [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਲਈ [[ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ#ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸਮੀਕਰਨ]] ਮਿਲਦੀ ਹੈ:<ref name="Quantum Mechanics 2004">Quantum Mechanics, E. Abers, Pearson Ed., Addison Wesley, Prentice Hall Inc, 2004, {{isbn|978-0-13-146100-0}}</ref> :<math>{ \partial \over \partial t} \rho\left(\mathbf{r},t\right) + \nabla \cdot \mathbf{j} = 0, </math> ਜਿੱਥੇ; :<math>\rho=|\Psi|^2=\Psi^*(\mathbf{r},t)\Psi(\mathbf{r},t)\,\!</math> [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਘਣਤਾ]] (ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ,, {{math|*}} [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਕੰਜੂਗੇਟ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ :<math> \mathbf{j} = {1 \over 2m} \left(\Psi^*\hat{\mathbf{p}}\Psi - \Psi\hat{\mathbf{p}}\Psi^* \right)\,\!</math> [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਰੰਟ]] (ਜੋ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਖੇਤਰਫਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। === ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਐਨਰਜੀ === ਜੇਕਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ ਦੀ ਕੋਈ ਨਿਊਨਤਮ ਕੀਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅਜਿਹੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। (ਥੱਲੇ ਵੀ ਦੇਖੋ) ਥੱਲੇ ਤੋਂ [[ਬਾਊਂਡਡ ਓਪਰੇਟਰ|ਬੰਨੇ ਹੋਏ]] ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਲੀਨੀਅਰ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] {{math|''Â''}} ਲਈ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਵਾਲਾ [[ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ]], [[ਵੈਕਟਰ]] {{math|''ψ''}} ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ {{math|''ψ''}} ਉੱਤੇ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ (ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ) ਕਰਦਾ ਹੈ: :<math> \langle \psi |\hat{A}|\psi \rangle </math> ਜੋ [[ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ੇਬਲ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ|ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Quantum Mechanics 2004"/> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਊਨਤਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਨੂੰ [[ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਲ ਸਿਧਾਂਤ]] ਰਾਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬਾਊਂਡ ਕੀਤੇ (ਬੰਨੇ ਹੋਏ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ {{math|''Ĥ''}} ਲਈ, ਨਿਊਨਤਮ ਆਈਗਨ-ਮੁੱਲ ਨੂੰ [[ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ]] ਊਰਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਹ ਊਰਜਾ; :<math>\langle \psi|\hat{H}|\psi\rangle = \int \psi^*(\mathbf{r}) \left[ - \frac{\hbar^2}{2m} \nabla^2\psi(\mathbf{r}) + V(\mathbf{r})\psi(\mathbf{r})\right] d^3\mathbf{r} = \int \left[ \frac{\hbar^2}{2m}|\nabla\psi|^2 + V(\mathbf{r}) |\psi|^2 \right] d^3\mathbf{r} = \langle \hat{H}\rangle </math> ਦਾ ਨਿਊਨਤਮ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਹਿੱਸਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ)। {{math|''ψ''<sup>2</sup>}} ਦੇ [[ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ#ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੌਡੂਲਸ]] (ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਸਦਕਾ, ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ {{math|''V''(''x'')}} ਦੇ ਨਿਊਨਤਮ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਗਰਾਉਂਡ ਸਟੇਟ ਐਨਰਜੀ ਓਦੋਂ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ {{math|''V''(''x'')}} ਸਭ ਜਗਹ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਥੱਲੇ ਤੋਂ ਬੰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਉੱਪਰ ਅਨੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਊਨਤਮ ਊਰਜਾ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਾਸਤਵਿਕ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਧ ਅਤੇ ਘਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰੀਆਂ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]]ਾਂ ਲਈ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਗਟਿਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ: ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤਬਦੀਲੀ ਵੇਲੇ ਮੋੜਾਂ ਨੂੰ (ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਨੀਮਾਈਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ) ਸੁਚਾਰੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ [[ਇੰਟਗ੍ਰਲ]] ਪ੍ਰਤਿ [[ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ]] ਯੋਗਦਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਾਰਨ [[ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਐਨਰਜੀ]] ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ, ਜਦੋਂਕਿ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਊਰਜਾ]] ਰੇਖਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ। ਗਤਿਜ ਅਤੇ ਸਥਿਤਿਕ ਊਰਜਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਸਥਿਰ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਜੋ ਵਾਪਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ (ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ)। ਹੱਲ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਚਿੰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਇਹ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਗੈਰ-ਡਿਜਨ੍ਰੇਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਂਝੀ ਊਰਜਾ {{math|''E''}} ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰੇਖਿਕ ਮੇਲ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜ਼ੀਰੋ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। === ਡਿੱਫਿਊਜ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ === {{see also|ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ#ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|label 1=ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ (ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ)}} ਓਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ (ਊਰਜਾ ਦੀ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਕੋਈ [[ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਹੋਣ ਦੀ [[ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ]] ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲਿ ਤਰੰਗਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਹੂਈਜੀਨਸ-ਫ੍ਰੇਸਨਲ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਫੈਲ ਰਹੇ ਵੇਵਫਰੰਟ, ਘੁਲਮਿਲ ਰਹੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Quantum Mechanics 2004"/> ਕੋਈ [[ਮਨਚਾਹੀ ਸੈਰ]] ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ) ਲਈ, ਸਮਾਂ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ {{math|''τ'' {{=}} ''it''}} ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:<ref>http://www.stt.msu.edu/~mcubed/Relativistic.pdf</ref> :<math> {\partial \over \partial \tau} X(\mathbf{r},\tau) = \frac{\hbar}{2m} \nabla ^2 X(\mathbf{r},\tau) \,, \quad X(\mathbf{r},\tau) = \Psi(\mathbf{r},\tau/i)</math> ਜੋ [[ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਰਗੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਡਿਫਿਊਜ਼ਨ ਗੁਣਾਂਕ {{math|{{sfrac|''ħ''|2''m''}}}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਘੁਲਮਿਲਤਾ (ਡਿਫਿਊਜ਼ੀਵਿਟੀ), [[ਮਾਰਕੋਵ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਮੁਤਾਬਿਕ ਡੀ ਬ੍ਰੋਗਲੀ ਸਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|author=Takahisa Okino|title=Mathematical Physics in Diffusion Problems|url=https://dx.doi.org/10.4236/jmp.2015.614217| journal=Journal of Modern Physics|year=2015|issue=6|pages=2109–2144}}</ref> === ਨਿਯਮਿਤਿਤਾ === ਸਕੁਏਅਰ-ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਬਲ ਡੈਂਸਟੀਆਂ ਦੀ ਸਪੇਸ <math>L^2</math> ਉੱਤੇ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਅਰਧ-ਸਮੂਹ (ਸੇਮੀ-ਗਰੁੱਪ) <math>e^{it\hat{H}}</math>, ਇੱਕ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ]] ਊਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਤਮਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਵਾਹ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ <math>i\partial_t u = \widehat{H}u</math> ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਨੂੰ [[ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਗਣਿਤ)|ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵੇਂ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨਾਂ (ਜਿਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਧਿਆ ਹੋਇਆ [[ਲੈਪਲੈਸ ਓਪਰੇਟਰ]]) ਲਈ <math>\widehat{H}</math>, <math>L^2</math>, ਅੰਦਰ ਬੰਨਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਰਧ-ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਵਾਹ ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ ਸੋਬੋਲਲੇਵ ਨਿਯਮਿਤਿਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਜਗਹ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਹੱਲ ਕਿਸੇ [[ਸਟ੍ਰਿਚਾਰਟਜ਼ ਅਨੁਮਾਨ]] ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। == ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਇਕੱਠੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਊਰਜਾ]] [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) [[ਊਰਜਾ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ]] ਤੋਂ [[ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। :<math>E^2 = (pc)^2 + (m_0c^2)^2 \,, </math> [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਹਨ। ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, :<math> \frac {1}{c^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} \psi - \nabla^2 \psi + \frac {m^2 c^2}{\hbar^2} \psi = 0. </math>, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਸੀ।, ਜੋ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਸਪਿੱਨ-ਹੀਣ ਕਣਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ, ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਣਨਫਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਵੇਵ ਓਪਰੇਟਰ ਨੂੰ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਓਪਰੇਟਰ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਓਪਰੇਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ੱਟਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਪੁੰਜ {{math|''m''}} ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ {{math|''q''}} ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ([[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]ਾਂ {{math|''φ''}} ਅਤੇ {{math|'''A'''}} ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ) ਅੰਦਰ, ਡੀਰਾਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\hat{H}_{\text{Dirac}}= \gamma^0 \left[c \boldsymbol{\gamma}\cdot\left(\hat{\mathbf{p}} - q \mathbf{A}\right) + mc^2 + \gamma^0q \phi \right]\,, </math> ਜਿਸ ਵਿੱਚ, {{math|'''γ''' {{=}} (''γ''<sup>1</sup>, ''γ''<sup>2</sup>, ''γ''<sup>3</sup>)}} ਅਤੇ {{math|''γ''<sup>0</sup>}}, ਕਣ ਦੇ [[ਸਪਿੱਨ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਡੀਰਾਕ [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਸਾਰੇ {{nobreak|[[ਸਪਿੱਨ-1/2|ਸਪਿੱਨ-{{frac|2}}]]}} ਕਣਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ, {{nobreak|4-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਕਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋ ਕੰਪੋਨੈਂਟ [[ਐਂਟੀ-ਪਾਰਟੀਕਲ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲੇਇਨ-ਗੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ, ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਵਰਤਣੀ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਡੀਰਾਕ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿਸੇ ਤੁੱਲ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸਮੀਕਰਨਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ [[ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ (ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ)|ਲਗ੍ਰਾਂਜੀਅਨ ਘਣਤਾ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫੀਲਡਾਂ ਲਈ [[ਇਲੁਰ-ਲਗ੍ਰਾਂਜ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]ਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਪਿੱਨ (ਅਤੇ ਪੁੰਜ) ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਸੁਤੰਤਰ ਕਣ ਲਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ, ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਿਰਫ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ ਓਪਰੇਟਰਾਂ (ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੇਂ) ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋੰ ਸਪਿੱਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, {{math|''s''}} ਸਪਿੱਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਪੁੰਜ-ਯੁਕਤ ਕਣ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਲ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ {{nobreak|{{math|2(2''s'' + 1)}}-ਕੰਪੋਨੈਂਟ}} [[ਸਪਿੱਨੌਰ ਫੀਲਡ]]ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ == ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ (ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ) ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਪੇਖਿਕ (ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਗੈਰ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੱਲਾਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਹੱਲ {{math|''ψ''}} ਕਿਸੇ [[ਤਰੰਗ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ [[ਫੋਕ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਖਿਅਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।{{Citation needed|date=September 2015}} == ਪਹਿਲੀ ਘਾਤ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ == ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਓਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ<ref name="one">{{cite journal|last1=Ajaib|first1=Muhammad Adeel|title=A Fundamental Form of the Schrödinger Equation|journal=Found.Phys. 45 (2015) no.12, 1586-1598|doi=10.1007/s10701-015-9944-z|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs10701-015-9944-z|year=2015|bibcode=2015FoPh...45.1586A}}</ref><ref name="two">{{cite journal|last1=Ajaib|first1=Muhammad Adeel|title=Non-Relativistic Limit of the Dirac Equation|journal=International Journal of Quantum Foundations|url=http://www.ijqf.org/archives/3574|year=2016}}</ref><ref name="three">{{cite journal|last1=Lévy-Leblond|first1=J-.M.|title=Nonrelativistic particles and wave equations|journal=Comm. Math. Pays.|volume=6 |number=4 |pages=286–311|year=1967|url=https://projecteuclid.org/euclid.cmp/1103840281}}</ref> ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1 D ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; :<math display="block"> \begin{align} -i \partial_z \psi = (i \eta \partial_t + \eta^\dagger m) \psi \end{align} </math> ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ [[ਸਪਿੱਨ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ ਵਰਗ ਕਰਨ ਨਾਲ 1 D ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ <math> \eta </math> ਅੱਗੇ ਲਿਖੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; :<math display="block"> \begin{align} \eta^2=0 \\ (\eta^\dagger)^2=0 \\ \left\lbrace \eta, \eta^\dagger \right\rbrace= 2 I \end{align} </math> ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦਾ 3-ਅਯਾਮੀ ਵਰਜ਼ਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math display="block"> \begin{align} -i \gamma_i \partial_i \psi = (i \eta \partial_t + \eta^\dagger m) \psi \end{align} </math> ਇੱਥੇ *<math> \eta=(\gamma_0+i \gamma_5)/\sqrt{2} </math> ਇੱਕ <math>4 \times 4</math> [[ਨਿਲਪੋਟੈਂਟ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ *<math> \gamma_i </math> ਡੀਰਾਕ [[ਗਾਮਾ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] (<math>i=1,2,3</math>) ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 3 D ਅੰਦਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਕੁਏਅਰ (ਵਰਗ) ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸਾਪੇਖਿਕ (ਨੌਨ-ਰੀਲੇਟੀਵਿਸਟਿਕ) ਹੱਦ <math>E-m \simeq E'</math> ਅਤੇ <math>E+m \simeq 2m</math> ਵਿੱਚ, ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਿਓਂਤਬੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="two" /> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col}} *[[ਇਖਾਓਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨਲ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਐਨਾਲਿਟੀਕਲ ਹੱਲਾੰ ਵਾਲੇ ਕੁਆਂਟਮ-ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਲੌਗਰਿਥਮਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਗੈਰ-ਰੇਖਿਕ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕਾਰਪੈਟ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਰੀਵਾਈਵਲ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਫੀਲਡ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਤਸਵੀਰ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰਜ਼ ਕੈਟ]] *[[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਪੁਸ਼ਟੀ]] {{div col end}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book | author= P. A. M. Dirac |author-link=Paul Dirac |title= [[Principles of Quantum Mechanics|The Principles of Quantum Mechanics]] | edition = 4th | publisher= Oxford University Press |year=1958 }} * {{cite book |author1=B.H. Bransden |author2=C.J. Joachain |lastauthoramp=yes |title= Quantum Mechanics |url=https://archive.org/details/quantummechanics0000bran_d9m1 | edition = 2nd | publisher= Prentice Hall PTR |year=2000 | isbn = 0-582-35691-1 }} * {{cite book | author = [[David J. Griffiths]] | title = Introduction to Quantum Mechanics | edition = 2nd | year = 2004 | publisher = Benjamin Cummings | isbn = 0-13-124405-1 }} * {{cite book | author = [[Richard Liboff]] | title = Introductory Quantum Mechanics | url = https://archive.org/details/introductoryquan0004libo | edition = 4th | year = 2002 | publisher = Addison Wesley | isbn = 0-8053-8714-5 }} * {{cite book | author = David Halliday | title = Fundamentals of Physics | url = https://archive.org/details/fundamentalsofph0000davi_k1y0 | edition = 8th | year = 2007 | publisher = Wiley | isbn = 0-471-15950-6 }} * {{cite book | author = Serway, Moses, and Moyer | title = Modern Physics | edition = 3rd | year = 2004 | publisher = Brooks Cole | isbn = 0-534-49340-8}} * {{cite journal | author = Schrödinger, Erwin |date=December 1926 | title = An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1926-12_28_6/page/1049 | journal = Phys. Rev. | pages = 1049–1070 | doi = 10.1103/PhysRev.28.1049 | volume = 28 |bibcode = 1926PhRv...28.1049S | issue = 6 }} * {{cite book| last = Teschl| given = Gerald|authorlink=Gerald Teschl| title=Mathematical Methods in Quantum Mechanics; With Applications to Schrödinger Operators| publisher=[[American Mathematical Society]]| place = [[Providence, Rhode Island|Providence]]| year=2009 |url=http://www.mat.univie.ac.at/~gerald/ftp/book-schroe/ |isbn=978-0-8218-4660-5 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{springer|title=Schrödinger equation|id=p/s083410}} * [http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch13/ch13.html Quantum Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307041005/http://www.lightandmatter.com/html_books/0sn/ch13/ch13.html |date=7 ਮਾਰਚ 2012 }} – textbook by Benjamin Crowell with a treatment of the time-independent Schrödinger equation * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/lpde/lpde108.pdf Linear Schrödinger Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/npde/npde1403.pdf Nonlinear Schrödinger Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/TAYL07-203-247.I.pdf The Schrödinger Equation in One Dimension] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524165051/http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ |date=24 ਮਈ 2006 }} as well as the [http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ directory of the book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060524165051/http://www.colorado.edu/UCB/AcademicAffairs/ArtsSciences/physics/TZD/PageProofs1/ |date=24 ਮਈ 2006 }}. * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/hframe.html All about 3D Schrödinger Equation ] *Mathematical aspects of Schrödinger equations are discussed on the [http://wiki.math.toronto.edu/DispersiveWiki/index.php/Main_Page Dispersive PDE Wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723091053/http://wiki.math.toronto.edu/DispersiveWiki/index.php/Main_Page |date=23 ਜੁਲਾਈ 2017 }}. * [http://www.nanotechnology.hu/online/web-schroedinger/index.html Web-Schrödinger: Interactive solution of the 2D time-dependent and stationary Schrödinger equation ] * [http://behindtheguesses.blogspot.com/2009/06/schrodinger-equation-corrections.html An alternate reasoning behind the Schrödinger Equation ] * Online software-[http://nanohub.org/resources/3847 Periodic Potential Lab] Solves the time-independent Schrödinger equation for arbitrary periodic potentials. *[http://www.felderbooks.com/papers/psi.html What Do You Do With a Wavefunction?] *[http://www.felderbooks.com/papers/quantum.html The Young Double-Slit Experiment] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੇਵ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਸਟਰੀਅਨ ਖੋਜਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨ]] 01du906jhhifa3ur0kjz1dul0ddlqwg 0 80501 843326 702819 2026-07-29T19:14:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843326 wikitext text/x-wiki [[File:DecoherenceQuantumClassical en.svg|thumb|200px|ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਫੋਟੌਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਟਾਰਗੈਟ ਬਾਡੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਟਾਰਗੈਟ ਬਾਡੀ ਦੀ ਗਤੀ ਔਸਤ ਅਧਾਰ ਤੇ ਖਿੰਡ ਰਹੇ ਫੋਟੌਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਕੁਆਂਟਮ ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਸਕੈਟ੍ਰਿੰਗ ਫੋਟੌਨਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਰਪੋਜ਼ ਕੀਤੀ ਟਾਰਗੈਟ ਬਾਡੀ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਟਰਾਗੈਟ ਬਾਡੀ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਸਿਸਟਮ ਤੱਕ ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ ਪੈਟ੍ਰਨ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਿਆ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਫੇਜ਼ ਕੋਹਰੰਸ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਸਥਾਨਬੱਧ ਕਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।]] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, '''ਕੁਆਂਟਮ ਡਿਕੋਹਰੰਸ''' [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੋਹਰੰਸ|ਕੋਹਰੰਸ]] ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ ਜਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਪੁਰਜਿਆਂ (ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ]] ਦਰਮਿਆਨ [[ਫੇਜ਼ ਐਂਗਲ|ਫੇਜ਼ ਐਂਗਲਾਂ]] ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਇਸ [[ਡੀਫੇਜ਼ਿੰਗ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਓ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ [[ਗੈਰ-ਪਲਟਾਉਣਯੋਗ|ਥਰਮੋਡਾਇਨੈਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ-ਪਲਟਾਉਣਯੋਗ]] ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁੱਲ ਸਿਸਟਮ ਦੇ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ [[ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ (ਤਰੰਗ ਸੰਚਾਰ)|ਇੰਟ੍ਰਫੇਅਰ]] ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1970 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਐੱਚ. ਡੀਟਰ ਜ਼ੇਹ]] ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਤੇ 1980 ਤੋਂ ਬਾਦ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref name="Schlosshauer">{{cite journal |last=Schlosshauer |first=Maximilian |year=2005 |title=Decoherence, the measurement problem, and interpretations of quantum mechanics |journal=[[Reviews of Modern Physics]] |volume=76 |issue=4 |pages=1267–1305 |doi=10.1103/RevModPhys.76.1267 |arxiv = quant-ph/0312059 |bibcode = 2004RvMP...76.1267S }}</ref> == ਯੰਤ੍ਰਾਵਲ਼ੀਆਂ == === ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ ਤਸਵੀਰ === === ਡੀਰਾਕ ਨੋਟੇਸ਼ਨ === ==== ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੁਆਰਾ ਸੋਖੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮ ==== ==== ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੁਆਰਾ ਡਿਸਟਰਬ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ==== === ਇੰਟ੍ਰਫੇਰੈਂਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੱਕ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ === === ਡੈੱਨਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ === === ਓਪਰੇਟਰ-ਜੋੜ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ === === ਸੇਮੀ-ਗਰੁੱਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ === == ਡਿਕੋਹਰੰਸ ਦੀ ਗੈਰ-ਯੁਨਾਇਟਰੀ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ == === ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਡੀਕੋਹਰੰਸ === === ਡੀਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ === === ਅਲੋਪਤਾ === == ਸਮਾਂ-ਪੈਮਾਨੇ == == ਨਾਪ == == ਗਣਿਤਿਕ ਵੇਰਵੇ == == ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਨਿਰੀਖਣ == === ਮਾਤ੍ਰਾਤਮਿਕ ਨਾਪ === === ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਡਿਕੋਹਰੰਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ === == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{Cite book | first = Maximilian | last = Schlosshauer | year = 2007 | title = Decoherence and the Quantum-to-Classical Transition | edition = 1st | location = Berlin/Heidelberg | publisher = Springer }} * {{Cite book | first = E. | last = Joos | year = 2003 | title = Decoherence and the Appearance of a Classical World in Quantum Theory | edition = 2nd | location = Berlin | publisher = Springer |display-authors=etal}} * {{Cite book | first = R. | last = Omnes | year = 1999 | title = Understanding Quantum Mechanics | url = https://archive.org/details/understandingqua00omne | location = Princeton | publisher = Princeton University Press }} * [[Wojciech H. Zurek|Zurek, Wojciech H.]] (2003). "Decoherence and the transition from quantum to classical — REVISITED", {{arxiv|quant-ph/0306072}} (An updated version of PHYSICS TODAY, 44:36–44 (1991) article) * {{Cite journal | first = Maximilian | last = Schlosshauer | date = 23 February 2005 | title = Decoherence, the Measurement Problem, and Interpretations of Quantum Mechanics | journal = Reviews of Modern Physics | volume=76 | pages = 1267–1305 | doi = 10.1103/RevModPhys.76.1267 | issue=2004 | arxiv=quant-ph/0312059 | bibcode=2004RvMP...76.1267S}} * J.J. Halliwell, J. Perez-Mercader, [[Wojciech H. Zurek]], eds, ''The Physical Origins of Time Asymmetry'', Part 3: Decoherence, ISBN 0-521-56837-4 *[[Berthold-Georg Englert]], [[Marlan O. Scully]] & [[Herbert Walther]], ''Quantum Optical Tests of Complementarity'', Nature, Vol 351, pp 111–116 (9 May 1991) and (same authors) ''The Duality in Matter and Light'' Scientific American, pg 56–61, (December 1994). Demonstrates that [[Complementarity (physics)|complementarity]] is enforced, and [[Interference (wave propagation)|quantum interference]] effects destroyed, by [[Irreversibility|irreversible]] [[Measurement in quantum mechanics|object-apparatus correlations]], and not, as was previously popularly believed, by Heisenberg's [[uncertainty principle]] itself. * Mario Castagnino, Sebastian Fortin, Roberto Laura and Olimpia Lombardi, ''A general theoretical framework for decoherence in open and closed systems'', Classical and Quantum Gravity, 25, pp.&nbsp;154002–154013, (2008). A general theoretical framework for decoherence is proposed, which encompasses formalisms originally devised to deal just with open or closed systems. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * http://www.decoherence.info {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180430160512/http://www.decoherence.info/ |date=30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 }} * http://plato.stanford.edu/entries/qm-decoherence/ * [http://arxiv.org/abs/quant-ph/0312059 Decoherence, the measurement problem, and interpretations of quantum mechanics] from [[arXiv]] * [http://arxiv.org/abs/quant-ph/0505070 Measurements and Decoherence] from [[arXiv]] * [http://www.physics.drexel.edu/~tim/Decoherence A detailed introduction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417053506/http://www.physics.drexel.edu/~tim/Decoherence/ |date=17 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 }} from a graduate student's website at [[Drexel University]] * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa004&articleID=000D4372-A8A9-1330-A54583414B7F0000 Quantum Bug: Qubits might spontaneously decay in seconds] ''Scientific American Magazine'' (October 2005) * [http://www.stahlke.org/dan/phys-papers/qm652-project.pdf Quantum Decoherence and the Measurement Problem] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ}} {{Use dmy dates|date=September 2010}} {{DEFAULTSORT:ਕੁਆਂਟਮ ਡਿਕੋਹਰੰਸ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੀਡੀਓ ਕਲਿਪਾਂ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] 7ctapoxm3el83wkd7p7hlnq973cuezm 0 80653 843694 773512 2026-07-30T01:39:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843694 wikitext text/x-wiki {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ}} '''ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ''' ਜਾਂ '''ਟੱਨਲਿੰਗ''' (ਸੁਰੰਗ ਬਣਾਉਣਾ) ਓਸ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ]] ਵਰਤਾਰੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਕਣ ਕਿਸੇ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਬੈਰੀਅਰ|ਬੈਰੀਅਰ]] ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਸੁਰੰਗ ਬਣਾ ਕੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ 'ਤੇ]] ਇੰਝ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਈ ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਸੂਰਜ]] ਵਰਗੇ [[ਮੁੱਖ ਲੜੀ]] ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲਾ [[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਫਿਊਜ਼ਨ]]।<ref>{{cite book |title=College Physics |volume=2 |last=Serway |last2=Vuille |year=2008 |publisher=Brooks/Cole |location=Belmont |isbn=978-0-495-55475-2 |edition=Eighth }}</ref> ਇਸਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ#ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ|ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ]] [[ਟੱਨਲ ਡਾਇਓਡ]],<ref>{{cite book |last=Taylor |first=J. |title=Modern Physics for Scientists and Engineers |url=https://archive.org/details/modernphysicsfor0000tayl_g2z8 |page=[https://archive.org/details/modernphysicsfor0000tayl_g2z8/page/234 234] |publisher=Prentice Hall |year=2004 |isbn=0-13-805715-X }}</ref> [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]], ਅਤੇ [[ਸਕੈਨਿੰਗ ਟੱਨਲਿੰਗ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ]] ਵਰਗੇ ਮਾਡਰਨ ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੱਕ ਆਈ ਸੀ।<ref name="Razavy">{{cite book |first=Mohsen |last=Razavy |title=Quantum Theory of Tunneling |url=https://archive.org/details/quantumtheoryoft0000raza |pages=[https://archive.org/details/quantumtheoryoft0000raza/page/4 4], 462 |publisher=World Scientific |year=2003 |isbn=9812564888 }}</ref> ਟੱਨਲਿੰਗ ਨੂੰ ਅਕਸਰ [[ਹੇਜ਼ਨਬਰਗ ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ]] ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ [[ਵੇਵ-ਪਾਰਟੀਕਲ ਡਿਓਐਲਟੀ]] ਵਰਤ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਰਤਾਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਕੇਂਦਰੀ ਹਨ, ਇਸਲਈ '''ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ''' [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == == ਧਾਰਨਾ ਪ੍ਰਤਿ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == [[File:Quantum tunnel effect and its application to the scanning tunneling microscope.ogv|thumb|right|upright=1.5|Animation showing the tunnel effect and its application to an [[Scanning tunneling microscope|STM]]]] [[File:TunnelEffektKling1.svg|300px|right|thumb|Quantum tunnelling through a barrier. The energy of the tunnelled particle is the same but the amplitude is decreased.]] [[File:Quantum Tunnelling animation.gif|300px|right|thumb|Quantum tunnelling through a barrier. At the origin (x=0), there is a very high, but narrow potential barrier. A significant tunnelling effect can be seen.]] === ਟੱਨਲਿੰਗ ਸਮੱਸਿਆ === == ਸਬੰਧਤ ਵਰਤਾਰਾ == == ਉਪਯੋਗ == === ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਡਿਸੇਅ === === ਤਤਕਾਲ ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ. ਮਿਊਟੇਸ਼ਨ === === ਠੰਢਾ ਨਿਕਾਸ === === ਟੱਨਲ ਜੰਕਸ਼ਨ === === ਟੱਨਲ ਡਾਇਓਡ === === ਟੱਨਲ ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਭਾਵ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ === === ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਚਾਲਕਤਾ === === ਸਕੈਨਿੰਗ ਟੱਨਲਿੰਗ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ === == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ == == ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਗਣਿਤਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ == === ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ === === WKB ਸੰਖੇਪਤਾ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਡਾਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬੈਰੀਅਰ ਚਾਰਜ]] * [[ਫੀਲਡ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨਿਕਾਸ]] * [[ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਹੈਰਿੰਗ ਤਰੀਕਾ]] * [[ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਟੱਨਲਿੰਗ]] * [[ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਿੰਗ ਟੱਨਲਿੰਗ ਜੰਕਸ਼ਨ]] * [[ਟੱਨਲ ਡਾਇਓਡ]] * [[ਟੱਨਲ ਜੰਕਸ਼ਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite book| author=N. Fröman and P.-O. Fröman | title=JWKB Approximation: Contributions to the Theory | url=https://archive.org/details/bwb_S0-BLI-353 | publisher=North-Holland |location = Amsterdam | year=1965}} * {{cite book| author=Razavy, Mohsen | title=Quantum Theory of Tunneling | url=https://archive.org/details/quantumtheoryoft0000raza | publisher=World Scientific | year=2003 | isbn=981-238-019-1}} * {{cite book| author=Griffiths, David J. | title = Introduction to Quantum Mechanics |edition=2nd | publisher=Prentice Hall |year=2004 |isbn=0-13-805326-X}} * {{cite book| author=[[James Binney]] and Skinner, D. | title = The Physics of Quantum Mechanics: An Introduction |edition=3rd | publisher=Cappella Archive |year=2010 |isbn=1-902918-51-7}} * {{cite book| author=[[Liboff, Richard L.]] | title=Introductory Quantum Mechanics | url=https://archive.org/details/introductoryquan0004libo | publisher=Addison-Wesley | year=2002 | isbn=0-8053-8714-5}} * {{cite journal| last=Vilenkin | first=Alexander | title=Particle creation in a tunneling universe |journal=[[Physical Review D]] | volume=68 | year=2003 | pages=023520 | arxiv=gr-qc/0210034 | doi=10.1103/PhysRevD.68.023520 | last2=Vilenkin | first2=Alexander | last3=Winitzki | first3=Serge|bibcode = 2003PhRvD..68b3520H| issue=2 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ }} * [http://www.toutestquantique.fr/#tunnel Animation, applications and research linked to tunnel effect and other quantum phenomena] (Université Paris Sud) * [http://molecularmodelingbasics.blogspot.com/2009/09/tunneling-and-stm.html Animated illustration of quantum tunnelling] * [http://nanohub.org/resources/8799 Animated illustration of quantum tunnelling in a RTD device] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ }} {{Use dmy dates|date=September 2010}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੌਲਿਡ ਸਟੇਟ ਇੰਜਨਿਅਰਿੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੀਡੀਓ ਕਲਿੱਪਾਂ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] p20e0b78nzdlnm1co10hmmwaiitszrs 0 80818 843509 816374 2026-07-29T22:29:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843509 wikitext text/x-wiki {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਸਮੀਕਰਨਾਂ}} [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] (ਜੋ [[ਕਲੇਇਨ-ਫੋਕ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ-ਫੋਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) [[ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਇੱਕ [[ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ|ਸਾਪੇਖਿਕ]] ਵਰਜ਼ਨ (ਰੂਪ) ਹੈ। ਇਹ ਸਪੇਸ ਅਤੇ ਵਕਤ ਅੰਦਰ ਦੂਜੇ ਕ੍ਰਮ-ਦਰਜੇ (ਔਰਡਰ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਕੋਵੇਰੀਅੰਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਪੇਖਿਕ ਐਨਰਜੀ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਸਬੰਧ ਦਾ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ਡ]] ਵਰਜ਼ਨ (ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਰੂਪ) ਹੈ। ਇਸਦੇ ਹੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ|ਕੁਆਂਟਮ ਸਕੇਲਰ ਜਾਂ ਸੂਡੋਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ]] ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ [[ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ [[ਕੁਆਂਟਾ]] ਸਪਿੱਨ-ਹੀਣ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਬੰਧ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{harvnb|Gross|1993}}</ref> ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਸਕਲੇਲਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਟੌਪਿਕ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਸਪਿੱਨ-ਹੀਣ ਕਣ ਜਿਵੇਂ ਪਾਈ-ਮੀਜ਼ੌਨ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ (ਅਗਿਆਤ [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ]] ਸਮੇਤ) [[ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਵੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਸਾਪੇਖਿਕ ਤਰੰਗ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] *[[ਡੀਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਰਾਰਿਤਾ-ਸ਼ਵਿੰਗਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] *[[ਸਾਈਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] == ਨੋਟਸ == <references/> == ਹਵਾਲੇ == *{{cite book |ref=harv| author= Davydov, A.S. | title= Quantum Mechanics, 2nd Edition | publisher=[[Pergamon Press]] | year=1976 | isbn=0-08-020437-6}} *{{cite journal|ref=harv|last1=Feshbach|first1=H.|last2=Villars|first2=F.|title=Elementary relativistic wave mechanics of spin 0 and spin 1/2 particles|journal=Rev. Mod. Phys.|volume=30|issue=1|year=1958|doi=10.1103/RevModPhys.30.24|bibcode = 1958RvMP...30...24F }} *{{cite book|ref=harv| first = W.|last=Greiner|year = 2000 |edition=3rd|title = Relativistic Quantum Mechanics. Wave Equations|volume= |publisher= [[Springer Verlag]]| isbn = 3-5406-74578|url=http://books.google.co.uk/books?id=2DAInxwvlHYC&pg=PA1&dq=Relativistic+quantum+mechanics|authorlink=Walter Greiner}} *{{cite book|ref = harv|last=Gross|first=F.|title=Relativistic Quantum Mechanics and Field Theory|url = https://archive.org/details/relativisticquan0000gros|year=1993|edition=1st|publisher=[[Wiley-VCH]]|isbn=978-0471591139}} *{{cite book|ref=harv|last=Sakurai|first=J. J.|title=Advanced Quantum Mechanics|url=https://archive.org/details/advancedquantumm0000junj|publisher=[[Addison Wesley]]|year=1967|isbn=0-201-06710-2}} *{{cite book|ref=harv|last=Weinberg|first=S.|year=2002|title=The Quantum Theory of Fields|volume=I|isbn=0-521-55001-7|authorlink=Steven Weinberg|publisher=[[Cambridge University Press]]}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{springer|title=Klein–Gordon equation|id=p/k055480}} * {{MathWorld| urlname=Klein-GordonEquation | urltitle=Klein–Gordon equation}} * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/lpde/lpde203.pdf Linear Klein–Gordon Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/solutions/npde/npde2107.pdf Nonlinear Klein–Gordon Equation] at EqWorld: The World of Mathematical Equations. * [http://www.ma.utexas.edu/mediawiki/index.php/Introduction_to_nonlocal_equations Introduction to nonlocal equations]. {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਟੌਪਿਕ|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:ਕਲੇਇਨ-ਜੌਰਡਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਰਸ਼ਲ ਡਿੱਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਪੈਸ਼ਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰੰਗਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ]] 5d24zzdup2jxxgnc3iptgstagn5e8i9 0 81443 843639 842339 2026-07-30T00:44:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843639 wikitext text/x-wiki {{Refimprove|reason=A lot of arXiv papers used as references|date=June 2015}} [[File:Bloch Sphere.svg|thumb|[[ਬਲੋਚ ਸਫੀਅਰ]] ਕਿਸੇ [[ਕਿਉਬਿਟ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਬਿੰਲਡਿੰਗ ਬਲੌਕ ਹੈ।]] {{ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|cTopic=ਅਡਵਾਂਸ ਟੌਪਿਕ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਅਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ [[ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ]] ਸਿਸਟਮਾਂ ([[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]]) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ [[ਡੈਟਾ|ਡੈਟੇ]] ਉੱਤੇ [[ਆਦੇਸ਼ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ)|ਓਪਰੇਸ਼ਨ]] ਕਰਨ ਲਈ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨੀਕਲ]] [[ਫੀਨੋਮੈਨਾ]] (ਵਰਤਾਰੇ) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]]।<ref>{{cite journal |url=http://cba.mit.edu/docs/papers/98.06.sciqc.pdf |title=Quantum Computing with Molecules |journal=[[Scientific American]] |first1=Neil |last1=Gershenfeld |authorlink1=Neil Gershenfeld |first2=Isaac L. |last2=Chuang |authorlink2=Isaac L. Chuang |date=June 1998 |access-date=2016-07-11 |archive-date=2014-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222101305/http://cba.mit.edu/docs/papers/98.06.sciqc.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਟ੍ਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰ|ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ [[ਬਾਇਨਰੀ ਨੰਬਰ|ਬਾਇਨਰੀ]] [[ਡਿਜੀਟਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ|ਡਿਜੀਟਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਡਿਜੀਟਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡੈਟੇ ਨੂੰ ਬਾਇਨਰੀ ਡਿਜਿਟਾਂ ([[ਬਿੱਟ|ਬਿੱਟਾਂ]] ਵਿੱਚ ਐੱਨਕੋਡ (ਸੰਕੇਤਬੱਧ) ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬਿੱਟ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (0 ਜਾਂ 1) ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ [https://thefullapple.com/2016/06/06/what-is-a-quantum-computer/ ਕੁਆਂਟਮ ਬਿੱਟਸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160728051656/http://thefullapple.com/2016/06/06/what-is-a-quantum-computer/ |date=2016-07-28 }} ([[ਕਿਉਬਿਟ|ਕਿਉਬਿੱਟਾਂ]]) ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ]] ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਟੱਨਲਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ]] ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਟਿਊਰਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ|ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਅਤੇ [[ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ|ਪਰੋਬੇਬਿਲਿਸਟਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ]] ਨਾਲ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਇੰਨਬਿੰਨਤਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੌਲ ਬੇਨੀਔੱਫ<ref>{{cite journal |last1=Benioff |first1=Paul |title= The computer as a physical system: A microscopic quantum mechanical Hamiltonian model of computers as represented by Turing machines |url=https://archive.org/details/journal-of-statistical-physics_1980-05_22_5/page/563 |journal=Journal of statistical physics |volume =22 |issue=5 |pages =563–591 | year=1980|bibcode=1980JSP....22..563B |doi=10.1007/BF01011339 }}</ref> ਅਤੇ [[ਯੂਰੀ ਮੈਨਿਨ]] ਵੱਲੋਂ 1980 ਵਿੱਚ,<ref name="manin1980vychislimoe">{{cite book| author=Manin, Yu. I.| title=Vychislimoe i nevychislimoe| trans_title=Computable and Noncomputable| year=1980| publisher=Sov.Radio| url=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/M/MANIN_Yuriy_Ivanovich/Manin_Yu.I._Vychislimoe_i_nevychislimoe.(1980).%5Bdjv%5D.zip| pages=13–15| language=Russian| accessdate=2013-03-04| archive-date=2013-05-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20130510173823/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/M/MANIN_Yuriy_Ivanovich/Manin_Yu.I._Vychislimoe_i_nevychislimoe.(1980).%5Bdjv%5D.zip| dead-url=yes}}</ref> [[ਰਿਚਰਡ ਫੇਨਮੈਨ]] ਵੱਲੋਂ 1982 ਵਿੱਚ,<ref name="Feynman82">{{cite journal |last=Feynman |first=R. P.u |title=Simulating physics with computers |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-theoretical-physics_1982-06_21_6-7/page/467 |journal=[[International Journal of Theoretical Physics]] |year=1982 |volume=21 |issue=6 |pages=467–488 |doi=10.1007/BF02650179 |bibcode=1982IJTP...21..467F}}</ref> ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ [[ਡੇਵਿਡ ਡੱਚ]]<ref>{{cite journal|last1=Deutsch|first1=David|title=Quantum Theory, the Church-Turing Principle and the Universal Quantum Computer|journal=Proceedings of the Royal Society of London A|date=1985|volume=400|issue=1818|pages=97–117|ref=Deutsch85|bibcode=1985RSPSA.400...97D|doi=10.1098/rspa.1985.0070}}</ref> ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਆਂਟਮ ਬਿਟਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪਿੱਨਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵੀ 1968 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣ ਲਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book |first=David |last=Finkelstein |chapter=Space-Time Structure in High Energy Interactions |title=Fundamental Interactions at High Energy |editor1-first=T. |editor1-last=Gudehus |editor2-first=G. |editor2-last=Kaiser |location=New York |publisher=Gordon & Breach |year=1968 }}</ref> {{As of|2017}}, ਵਾਸਤਵਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਬਿੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite web|last=Gershon|first=Eric|url=http://phys.org/news/2013-01-qubit-bodes-future-quantum.html|title=New qubit control bodes well for future of quantum computing|date=2013-01-14|publisher=Phys.org|accessdate=2014-10-26}}</ref> ਵਿਵਹਾਰਿਕ (ਪ੍ਰੈਕਟ੍ਰੀਕਲ) ਅਤੇ ਥਿਊਰਿਟੀਕਲ (ਸਿਧਾਂਤਕ) ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਰਿਸਰਚਾਂ (ਖੋਜਾਂ) ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਐਜੰਸੀਆਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਰਿਸਰਚ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ [[ਕ੍ਰਿਪਟਾਨਲਸਿਸ]] ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਵਪਾਰਿਕ, ਟ੍ਰੇਡ, ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੁਆਂਟਮ [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯਤਨ ਹੈ।<ref>[http://qist.lanl.gov/qcomp_map.shtml Quantum Information Science and Technology Roadmap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810190657/http://qist.lanl.gov/qcomp_map.shtml |date=2011-08-10 }} for a sense of where the research is heading.</ref> ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਜਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ#ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਮੁਲੇਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਮੈਨੀ ਬੌਡੀ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸਿਮੁਲੇਸ਼ਨ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ [[ਅੰਕ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਅਜੋਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਿਆਤ [[ਅਲੌਗਰਿਥਮ]]ਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨਯੋਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। [[ਸਿਮਨ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਵਰਗੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬੇਬਲਿਸਟਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਭੱਜਦੇ (ਚਲਦੇ) ਹਨ।<ref name=Simon1994>{{cite journal | title = On the power of quantum computation | year = 1994 | author = Simon, D.R. | journal = Foundations of Computer Science, 1994 Proceedings., 35th Annual Symposium on | pages = 116–123 | doi = 10.1109/SFCS.1994.365701 | isbn = 0-8186-6580-7}}</ref> ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ([[#ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ|ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ੀਅਲ ਰਿਸੋਰਸਾਂ]] ਸਮੇਤ) ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ [[ਚਰਚ-ਟੂਰਿੰਗ ਥੀਸਿਸ]] ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ<ref name=nielchuan />{{rp|202}}। ਫੇਰ ਵੀ, 50 ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ 2<sup>500</sup> ਕੰਪਲੈਕਸ ਮੁੱਲਾਂ (2<sup>501</sup> ਬਿੱਟਾਂ) ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰੇਗਾ। <ref name="Nielsen">{{cite book |last= Nielsen |first= Michael A. |author2=Chuang, Isaac L. |title= Quantum Computation and Quantum Information |page=17 }}</ref> (ਤੁਲਨਾ ਲਈ, ਡਿਜੀਟਲ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੈਰਾਬਾਈਟ ਸਿਰਫ 2<sup>43</sup> ਬਿੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੱ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। == ਅਧਾਰ == ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਿਉਬਿਟ ਇੱਕ 1, ਇੱਕ 0, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ [[ਸ਼ੁੱਧ ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾ|ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ;<ref name=nielchuan>{{cite book|last1=Chuang|first1=Michael A. Nielsen & Isaac L.|title=Quantum computation and quantum information|date=2001|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0521635035|edition=Repr.}}</ref>{{rp|13–16}} ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜੋੜਾ 4 ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=nielchuan />{{rp|16}} ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਉਬਿਟ 8 ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, <math>n</math> ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇਕੱਠਾ ਹੀ <math>2^n</math> ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੀ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name=nielchuan />{{rp|17}} (ਇਹ ਇੱਕ ਨੌਰਮਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ <math>2^n</math> ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਣ ਡ੍ਰਿਫਟ {{clarify|date=March 2017}} ਵਿੱਚ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਸੈਟਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਨੂੱ [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ|ਕੁਆਂਟਮ ਲੌਜਿਕ ਗੇਟਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਲੜੀ ਨਾਲ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੇਟਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਨਾਪ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ <math>2^n</math> ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਕਿਉਬਿਟ ਜੋ 0 ਜਾਂ 1 ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ (ਵਿਭਾਜਿਤ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਨਤੀਜਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ <math>n</math> ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਅਕਸਰ ਖੋਜਾਤਮਿਕ (ਪ੍ਰੋਬੇਬੇਲਿਸਟਿਕ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਆਤ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਸਹੀ ਹੱਲ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.theory.caltech.edu/~preskill/ph219/chap5_15.pdf|title=Lecture Notes for Ph219/CS219: Quantum Information Chapter 5|last=Preskill|first=John|date=2015|website=|publisher=|page=12|access-date=}}</ref> ਨੋਟ ਕਰੋ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਜਰੂਰ ਹੀ ਓਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜਾਤਮਿਕ (ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ) ਅਰਥ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ [[ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ ਟਿਊਰਿੱਗ ਮਸ਼ੀਨ|ਗੈਰ-ਨਿਰਧਾਰਤਮਿਕ]] ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਪਲੀਮੈਂਟੇਸ਼ਨ (ਲਾਗਤ) ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੋ [[ਸਪਿੱਨ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਪਿੱਨ]] ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: "ਡਾਊਨ" ਅਤੇ "ਅੱਪ" (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤੌਰ ਤੇ <math>|{\downarrow}\rangle</math> ਅਤੇ <math>|{\uparrow}\rangle</math>, ਜਾਂ <math>|0{\rangle}</math> ਅਤੇ <math>|1{\rangle}</math> ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਅਜਿਹਾ ਇਸਲਈ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ [[ਸਪਿੱਨ-½]] ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਮੈਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ == ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਓਸੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਿੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ''n''-ਕਿਉਬਿਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ 2<sup>''n''</sup> [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਕੰਪਲੈਕਸ]] ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ''n''-ਬਿੱਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ''n'' ਗਿਣਤੀ ਦੇ ''n'' ਬਿੱਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤੱਥ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਬਿਟ ਆਪਣੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਿਰੋਧੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਐਕਪੋਨੈਂਸ਼ਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਬੇਧਿਆਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਬਿਟ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਨਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਸੰਭਵ ਬਣਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੱਥ ਕਿ ਇਹ ਨਾਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਪਿਉਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਭਵ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। [[File:ਕਿਉਬਿਟ.png|thumb|200px|ਕਿਉਬਿਟ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਦਾ ਅਰਥ (ਜਿਵੇਂ ਡਿਵਾਈਸ ਜੋ ਕਣ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਟਾਉਂਦਾ ਹੈ)।<ref>{{cite book |last = Waldner |first = Jean-Baptiste |title = Nanocomputers and Swarm Intelligence |publisher = [[International Society for Technology in Education|ISTE]] |place = London |year = 2007 |page = 157 |isbn = 2-7462-1516-0}}</ref>]] ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ [[ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਰ ਰਜਿਸਟਰ|ਰਜਿਸਟਰ]] ਉੱਤੇ ਓਪ੍ਰੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਦੀ ਸਹੀ ਅਵਸਥਾ ਗਿਆਤ (ਪਤਾ) ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ <math>2^3=8</math> ਵੱਖਰੇ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੰਗਾਂ; : <tt>000, 001, 010, 011, 100, 101, 110,</tt> ਅਤੇ <tt>111</tt> ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਇਹ 1 ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਲਿਸਟਿਕ ਟੂਰਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ|ਪ੍ਰੋਬੇਬਲਸਿਟਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਕਿਉਬਿਟ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਅੱਠ-ਅਯਾਮੀ ਵੈਕਟਰ; :<math>(a_0,a_1,a_2,a_3,a_4,a_5,a_6,a_7)</math> ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਗੁਣਾਂਕ <math>a_k</math> [[ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ]] ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਣਾਂਕਾਂ ਦੇ [[ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ#ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰ|ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲਾਂ]] <math>\sum_i |a_i|^2</math> ਦੇ ਵਰਗਾਂ (ਸਕੁਏਅਰਾਂ)ਦੇ ਜੋੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ 1 ਜਿੰਨੇ ਹੁਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਹਰੇਕ <math>k</math> ਲਈ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਰਗ <math>\left|a_k \right|^2</math>, <math>k</math>-ਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਪ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਖੋਜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਨੂੰ ਹੀ ਐੱਨਕੋਡ (ਸਕੇਂਤਬੱਧ) ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਪਲੇਨ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਐੱਨਕੋਡ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੋ ਕੋਐਫੀਸ਼ੈਂਟਾਂ (ਅਵਸਥਾਵਾਂ) ਦਰਮਿਆਨ ਫੇਜ਼ ਅੰਤਰ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਪੈਰਾਮੀਟਰ (ਮਾਪਦੰਡ) ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬੇਲਸਟਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਕ ਹੈ।<ref name="DiVincenzo 1995">{{cite journal |last=DiVincenzo |first=David P. |title=Quantum Computation |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-10-13_270_5234/page/254 |journal=Science |year=1995 |volume=270 |issue=5234 |pages=255–261 |doi= 10.1126/science.270.5234.255 |bibcode = 1995Sci...270..255D }} {{subscription required}}</ref> ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਨਾਪ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਦੇਖੋਗੇ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਓਸ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਗੁਣਾਂਕ ਦੇ ਵਰਗ ਕੀਤੇ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਯਾਨਿ ਕਿ, <tt>000</tt> = <math>|a_0|^2</math> ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ, <tt>001</tt> = <math>|a_1|^2</math> ਨਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ, ਆਦਿ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਗੁਣਾਂਕਾਂ <math>(a_0,a_1,a_2,a_3,a_4,a_5,a_6,a_7)</math> ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾਪਣਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ; :<math>(|a_0|^2,|a_1|^2,|a_2|^2,|a_3|^2,|a_4|^2,|a_5|^2,|a_6|^2,|a_7|^2)</math> ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨਾਪ ਲੈਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੱਠ-ਅਯਾਮੀ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਲ਼ੇ [[ਬੇਸਿਸ (ਲੀਨੀਅਰ ਅਲਜਬਰਾ)|ਬੇਸਿਸ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਈ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੱਗਾਂ (ਯਾਨਿ ਕਿ, <tt>000</tt>, <tt>001</tt>, …, <tt>111</tt>) ਦਾ ਬੇਸਿਸ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸੰਭਵ ਬੇਸਿਸ [[ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ|ਯੂਨਿਟ-ਲੰਬਾਈ]] [[ਔਰਥੋਗਨਲ]] ਵੈਕਟਰ ਅਤੇ [[ਪੌਲੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ|ਪੌਲੀ-x ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ ਆਈਗਨ-ਵੈਕਟਰ ਹਨ। [[ਬ੍ਰਾ-ਕੈੱਟ ਨੋਟੇਸ਼ਨ|ਕੈੱਟ ਨੋਟੇਸ਼ਨ]] ਅਕਸਰ ਬੇਸਿਸ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ ਅੰਦਰ; <math>(a_0,a_1,a_2,a_3,a_4,a_5,a_6,a_7)</math> ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: :<math>a_0\,|000\rangle + a_1\,|001\rangle + a_2\,|010\rangle + a_3\,|011\rangle + a_4\,|100\rangle + a_5\,|101\rangle + a_6\,|110\rangle + a_7\,|111\rangle</math> :ਜਿੱਥੇ, e.g., <math>|010\rangle = \left(0,0,1,0,0,0,0,0\right)</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਕਿਉਬਿਟ (ਦੋ ਅਯਾਮੀ) ਵਾਸਤੇ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਬੇਸਿਸ ; :<math>|0\rangle = \left(1,0\right)</math> ਅਤੇ <math>|1\rangle = \left(0,1\right)</math> ਹਨ। ਪੌਲੀ-x ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਆਈਗਨਵੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕਿਉਬਿਟ: : <math>|+\rangle = \tfrac{1}{\sqrt{2}} \left(1,1\right)</math> ਅਤੇ <math>|-\rangle = \tfrac{1}{\sqrt{2}} \left(1,-1\right)</math> ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਓਪਰੇਸ਼ਨ == {{Unsolved|ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੀ ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]], ਕਿਸੇ ਮਨਚਾਹੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ|ਕੁਸ਼ਲਤਾ]] ਨਾਲ [[ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਸਿਮੁਲੇਸ਼ਨ|ਬਣਾਵਟ]] ਬਣਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ?}} ਜਦੋਂਕਿ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ 3-ਬਿੱਟ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ 3-ਕਿਉਬਿਟ ਅਵਸਥਾ ਹਰੇਕ ਹੀ 8-ਅਯਾਮੀ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ ਵੈਕਟਰ|ਵੈਕਟਰ]] ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ (ਮੈਨੁਪਲੇਟ ਕੀਤੇ) ਜਾਂਦਾ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਲਈ, ਸਿਸਟਮ ਜਰੂਰ ਹੀ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ੀਰੋਆਂ ਵਾਲੇ ਸਟ੍ਰਿੰਗਾਂ <math>|000\rangle</math>, ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਕਟਰ (1,0,0,0,0,0,0,0) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਨਘੜਤ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ [[ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]]ਾਂ ਦੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਤੱਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਤੱਕ ਜੁੜਨਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਯਾਨਿ ਕਿ, [[ਟੈਕਸੀਕੈਬ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)|L1 ਨੌਰਮ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਓਪਰੇਸ਼ਨ [[ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਜੋ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ 1 ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਯੁਕਿਲਡੀਅਨ ਮੈਟ੍ਰਿਕ|ਯੁਕਿਲਡੀਅਨ ਜਾਂ L2 ਨੌਰਮ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ)। (ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਕੁਆਂਟਮ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।) ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੋਟੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਠੇ ਪਾਸਿਓਂ ਚਲਾ ਕੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਾਂ [[ਰਿਵਰਸੀਬਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ|ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। (ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਆਂਟਮ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਯੂਨਾਇਟ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਖੋਜਾਤਮਿਕ ਮੇਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦਰਅਸਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਦੇਖੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਰਕਟ]]।) ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਮੁਕਾਓਣ ਉਪਰੰਤ, ਨਤੀਜਾ ਪੜਨ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ 000 ਵਰਗੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਸਟ੍ਰਿੰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਰਜਿਸਟ੍ਰ ਉੱਤੇ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]] ਤੋਂ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ-ਬਿੱਟ ਅਵਸਥਾ [[ਕੁਆਂਟਮ ਨਾਪ|ਨਾਪਦੇ]] ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਤੋੜਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਚਾਂਗ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਗੁਣਾਂਕਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਕੀਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ)। ਇਹ ਮੂਲ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਦੇਣਗੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਚੱਲਣ, ਅਤੇ ਨਾਪਣ ਦੇ ਦੋਹਰਾਓ ਨਾਲ, ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, [[ਕੌੰਟ੍ਰਾਫੈਕਚੁਅਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ]] ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਦੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਕੋਈ ਤਕਨੀਕੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਨਾਪ ਕੌਂਟ੍ਰਾਫੈਕਚੁਅਲ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੌਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਵਿਭਿੰਨ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]]ਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਲੜੀਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ, ਦੇਖੋ [[ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]], [[ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] [[ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]], [[ਡੱਚ-ਜੋਜ਼ਸਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]], [[ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਐਂਪਲੀਫੀਕੇਸ਼ਨ]], [[ਕੁਆਂਟਮ ਫੋਰੀਅਰ ਟਰਾਂਸਫੌਰਮ]], [[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]], [[ਐਡੀਆਬੈਟਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ|ਕੁਆਂਟਮ ਐਡੀਆਬੈਟਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇਰਰ ਕੁਰੈਕਸ਼ਨ]]। == ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ == [[ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ]] ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਾਰ [[ਇੰਟਗਰ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]], ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਕਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕੰਪੀਊਟਕਰਨਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕੁੱਝ [[ਪ੍ਰਾਈਮ ਨੰਬਰ]]ਾਂ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੋ 300-ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਮਾਂ) ਦਾ ਗੁਣਨਫਲ ਹੋਣ।<ref>{{cite journal |last=Lenstra |first=Arjen K. |url=http://sage.math.washington.edu/edu/124/misc/arjen_lenstra_factoring.pdf |title=Integer Factoring |journal=Designs, Codes and Cryptography |volume=19 |pages=101–128 |year=2000 |doi=10.1023/A:1008397921377 |issue=2/3 |access-date=2017-03-24 |archive-date=2015-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410234239/http://sage.math.washington.edu/edu/124/misc/arjen_lenstra_factoring.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਤੁਲਨਾ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਵਰਤ ਕੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧਾਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਅੱਜਕੱਲ ਓਸ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਈ [[ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਕ੍ਰਿਪਟੋਘਰਾਫਿਕ]] ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਕ੍ਰਿਪਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ [[ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ ਵਕਤ]] (ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਦੇ ਡਿਜਿਟ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ) ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਆਦਾਤਰ [[ਅਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ|ਪਬਲਿਕ ਕੀ ਸਾਈਫਰਜ਼]] ਪੂਰਨ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਰਨ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਜਾਂ [[ਅਨਿਰੰਤਰ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਅਦਾਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ [[RSA (ਅਲੌਗਰਿਥਮ|RSA]], [[ਡਿਫੀ-ਹੈੱਲਮਨ]], ਅਤੇ [[ਐਲਿਪਟਿਕ ਕਰਵ ਡਿਫੀ-ਹੈੱਲਮਨ]] ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਤੋੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੈੱਬ ਪੰਨਿਆਂ, ਐਨਕ੍ਰਿਪਟਡ ਈਮੇਲ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਡੈਟੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਸਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਉਹਨਾਂ ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ।<ref name="pqcrypto_survey">Daniel J. Bernstein, [http://pqcrypto.org/www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783540887010-c1.pdf ''Introduction to Post-Quantum Cryptography'']. Introduction to Daniel J. Bernstein, Johannes Buchmann, Erik Dahmen (editors). Post-quantum cryptography. Springer, Berlin, 2009. ISBN 978-3-540-88701-0</ref><ref>See also [http://pqcrypto.org/ pqcrypto.org], a bibliography maintained by Daniel J. Bernstein and Tanja Lange on cryptography not known to be broken by quantum computing.</ref> ਕੁੱਝ ਪਬਲਿਕ-ਕੀ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਇੰਟਜਰ ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਨਿਰੰਤਰ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਐਮਸੀਇਲੀਸੇ ਕ੍ਰਿਪਟੋ-ਸਿਸਟਮ]] [[ਕੋਡਿੰਗ ਥਿਊਰੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="pqcrypto_survey" /><ref>Robert J. McEliece. "[http://ipnpr.jpl.nasa.gov/progress_report2/42-44/44N.PDF A public-key cryptosystem based on algebraic coding theory]." Jet Propulsion Laboratory DSN Progress Report 42–44, 114–116.</ref> [[ਲੈਟਿਸ ਅਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਲੈੱਟਿਸ-ਅਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਪਟੋ-ਸਿਸਟਮ]] ਵੀ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੋੜੇ ਨਾ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਲੈਟਿੱਸ ਅਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਪਟੋਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੀ [[ਡੀਹੀਡ੍ਰਲ ਗਰੁੱਪ|ਡੀਹੀਡ੍ਰਲ]] [[ਛੁਪੇ ਉੱਪ-ਸਮੂਹ ਸਮੱਸਿਆ]] ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੌਲੀਨੌਮੀਅਲ ਵਕਤ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਖੋਜਣਾ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੁੱਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite journal |last1=Kobayashi |first1=H. |last2=Gall |first2=F.L. |title=Dihedral Hidden Subgroup Problem: A Survey |year=2006 |journal=Information and Media Technologies |volume=1 |issue=1 |pages=178–185 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/imt/1/1/1_178/_article }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਹ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਸੱਮਿਟ੍ਰਿਕ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ|ਸਮਰੂਪ (ਸੀਕਰਟ ਕੁੰਜੀ) ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ ਲੱਗਪਗ 2<sup>n</sup> ਛੁਪੇ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ, ਲੱਗਪਗ 2<sup>n/2</sup> ਸ਼ੁਰੂਆਤਾਂ ਬਰਾਬਰ ਵਕਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref name=bennett_1997>Bennett C.H., Bernstein E., Brassard G., Vazirani U., "[http://www.cs.berkeley.edu/~vazirani/pubs/bbbv.ps The strengths and weaknesses of quantum computation]". ''[[SIAM Journal on Computing]]'' 26(5): 1510–1523 (1997).</ref> ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਮਰੂਪ ਕੁੰਜੀ ਲੰਬਾਈਆਂ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਧੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: AES-256 ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਹਮਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੰਨੀ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨੀ AES-128 ਕਲਾਸੀਕਲ ਬਰੁੱਟ ਫੋਰਸ (ਧੱਕੇ ਨਾਲ) ਸਰਚ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ (ਦੇਖੋ [[ਕੁੰਜੀ ਸਾਈਜ਼#ਕੁੰਜੀ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਅਸਰ|ਕੁੰਜੀ ਸਾਈਜ਼]])। [[ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] ਪਬਲਿਕ ਕੁੰਜੀ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। [[ਫੈਕਟ੍ਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] (ਹਿੱਸਾਬੰਦੀ) ਅਤੇ [[ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਆਂਟਮ ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ ਸਪੀਡਅਪ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਖੋਜੇ ਗਏ ਹਨ,<ref>[http://math.nist.gov/quantum/zoo/ Quantum Algorithm Zoo] – Stephen Jordan's Homepage</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੌਲਿਡ ਸਟੇਟ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਕੁਆਂਟਮ ਭੌਤਿਕੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜੋ [[ਜੋਨਸ ਪੌਲੀਨੌਮੀਅਲ]]ਾਂ, ਅਤੇ [[ਪੈੱਲ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਗਣਿਤਿਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੋਈ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮ ਖੋਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸੰਭਾਵਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|author=Jon Schiller, Phd|url=https://books.google.com/books?id=l217ma2sWkoC&pg=PA11&lpg=PA11&dq#v=onepage&q=Mathematical%20proof&f=false |title=Quantum Computers}}</ref> ਕੁੱਝ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲਈ, ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੱਕ ਪੌਲੀਨੋਮੀਅਲ ਸਪੀਡਅਪ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ''ਕੁਆਂਟਮ ਡੈਟਾਬੇਸ ਸਰਚ'' ਹੈ, ਜੋ [[ਗ੍ਰੋਵਰ ਦੇ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] ਰਾਹੀਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਲੌਗਰਿਥਮਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਕੁਆਡ੍ਰੈਟੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਡੈਟਾਬੇਸ ਪ੍ਰਤਿ ਘੱਟ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਫਾਇਦਾ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਯੋਗ ਕੁਆਂਟਮ ਸਪੀਡਅਪਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ (ਉਦਾਹਰਨਾਂ) ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਸਾਲ ਖੋਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ-ਤੋਂ-ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੂੱ ਖੋਜਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਨੈਂਡ NAND ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ: #ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਤਰੀਕਾ ਦੋਹਰਾ ਦੋਹਰਾ ਕੇ ਉੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾਂ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੱ ਚੈੱਕ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ, #ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਭਵ ਉੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਇਨਪੁੱਟਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ, #ਹਰੇਕ ਸੰਭਵ ਉੱਤਰ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਵਕਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ #ਸਹੀ ਉੱਤਰ ਕਿਹੜਾ ਰਹੇਗਾ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੱ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਰਹਿੱਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਇੱਕ [[ਪਾਸਵਰਡ ਕ੍ਰੈਕਿੰਗ|ਪਾਸਵਰਡ ਕ੍ਰੈਕਰ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਐਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ|ਐਨਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ]] ਫਾਈਲ ਵਾਸਤੇ ਪਾਸਵਰਡ ਨੂੰ ਗੈੱਸ (ਅਨੁਮਾਨਿਤ) ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪਾਸਵਰਡ ਇੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ)। ਸਾਰੀਆਂ ਚਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਕਿਸੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਲਈ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ, ਇਨਪੁੱਟਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਵਰਗ ਮੂਲ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਕਰਟ ਕੁੰਜੀ ਨੂੱ ਗੇੱਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ [[ਟ੍ਰਿਪਲ DES]] ਅਤੇ [[ਅਡਵਾਂਸਡ ਐਨਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ ਸਟੈਂਡਰਡ|AES]] ਵਰਗੇ [[ਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਸਾਈਫਰ]]ਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/world/national-security/nsa-seeks-to-build-quantum-computer-that-could-crack-most-types-of-encryption/2014/01/02/8fff297e-7195-11e3-8def-a33011492df2_story.html?hpid=z1 |title=NSA seeks to build quantum computer that could crack most types of encryption |first1=Steven |last1=Rich |first2=Barton |last2=Gellman |date=2014-02-01 |newspaper=Washington Post}}</ref> [[ਗ੍ਰੋਵਰ ਦਾ ਅਲੌਗਰਿਥਮ]] [[NP-ਕੰਪਲੀਟ]] ਨਾਮਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਬਰੂਟ-ਫੋਰਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਡ੍ਰੈਟਿਕ ਸਪੀਡਅਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨੈਨੋਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਕੁਆਂਟਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਹੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਕਈ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਕੁਆਂਟਮ ਨਕਲ|ਕੁਆਂਟਮ ਬਣਾਵਟ]] ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਵੇਗੀ।<ref>{{cite web |url=http://archive.wired.com/science/discoveries/news/2007/02/72734 |title=The Father of Quantum Computing |first=Quinn |last=Norton |date=2007-02-15 |publisher=Wired.com}}</ref> ਕੁਆਂਟਮ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਕੋਲਾਈਡਰ]] ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸਧਾਰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਉੱਤੇ [[ਪ੍ਰਮਾਣੂ]]ਆਂ ਅਤੇ [[ਕਣ]]ਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web |url=http://www.ias.edu/ias-letter/ambainis-quantum-computing |title=What Can We Do with a Quantum Computer? |first=Andris |last=Ambainis |date=Spring 2014 |publisher=Institute for Advanced Study}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਹਨ। IBM ਦੇ [[ਡੇਵਿਡ ਪੀ ਡਿਵਿੰਸੈਨਜ਼ੋ]] ਨੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਾਸਤੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ [[ਡਿਵਿੰਸੈਨਜ਼ੋਜ਼ ਕਰਾਈਟੀਰੀਆ|ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ]] ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਹੈ:<ref>{{cite arXiv| eprint=quant-ph/0002077|title=The Physical Implementation of Quantum Computation|last=DiVincenzo |first=David P.|date=2000-04-13| class=quant-ph}}</ref> *ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਮਾਨਾ-ਯੋਗ; *ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਉਬਿਟ; *[[ਡੀਕੋਹਰੰਸ]] ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ; *ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਗੇਟ ਸੈੱਟ; *ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੜੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਿਉਬਿਟ। === ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ === [[ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ]] ਨੂੰ [[ਕੰਟਰੋਲ]] ਕਰਨਾ ਜਾਂ [[ਖਤਮ]] ਕਰਨਾ ਮਹਾਨ ਚੁਨੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਰਥ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੋਂ ਆਈਸੋਲੇਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ [[ਡੀਕੋਹਰੰਸ|ਡੀਕੋਹਰ]] ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ, ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸੋਮੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ, ਅਤੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਬੈਕਗਰਾਊਂਡ ਥਰਮੋ-ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਸਪਿੱਨ ਅਤੇ ਲੈੱਟਿਸ ਕੰਪਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੈਰ-ਯੂਨਾਈਟਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਮੀਦਵਾਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਲਈ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਵਕਤ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ([[ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੇਂਸ|NMR]] ਅਤੇ [[ਐੱਮ ਆਰ ਆਈ]] ਟੈਕਨੌਲੌਜੀ ਵਾਸਤੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਡੀਫੇਜ਼ਿੰਗ ਟਾਈਮ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਟਰਾਂਸਵਰਸ ਰੀਲੈਕਸੇਸ਼ਨ ਵਕਤ ''T''<sub>2</sub>, ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨੈਨੋਸੈਕੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="DiVincenzo 1995" /> ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕੁੱਝ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਆਪਣੇ ਕਿਉਬਿਟਾਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 20 ਮਿਲੀਕੈਲਵਿਨਾਂ ਤੱਕ ਠੰਢਾਂ ਹੋਣਾ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ<ref>{{cite journal|last1=Jones|first1=Nicola|title=Computing: The quantum company|journal=Nature|date=19 June 2013|volume=498|issue=7454|pages=286–288|doi=10.1038/498286a|pmid=23783610}}</ref> ਔਪਟੀਕਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਇਹ ਮਸਲੇ ਹੋਰ ਕਠਿਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ਦੇ ਦਰਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਈਮਸਕੇਲਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੱ ਹੱਲ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਔਪਟੀਕਲ [[ਪਲਸ ਸ਼ੇਪਿੱਗ]] ਹੈ। ਗਲਤੀ ਦਰਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਵਕਤ ਅਤੇ ਡੀਕੋਹਰੱਸ ਵਕਤ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਜਰੂਰ ਹੀ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਲਤੀ ਦਰ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਇਰਰ ਕੁਰੈਕਸ਼ਨ (ਕੁਆਂਟਮ ਗਲਤੀ ਸੋਧ) ਵਰਤਣਾ ਸੰਭਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਕਾਰਣ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਵਕਤ ਨੂੰ ਡੀਕੋਹਰੰਸ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਗੇਟ ਅੰਦਰ ਜਰੂਰਤ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਸੁਣਿਆਂ ਆਂਕੜਾ 10<sup>−4</sup> ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਗੇਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੋਹਰੰਸ ਟਾਇਮ ਦੇ 10,000ਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਜਿੰਨੇ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾ ਕੰਮ (ਟਾਸਕ) ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। == ਵਿਕਾਸ-ਕਾਰਜ == === ਸਮਾਂਰੇਖਾ === == ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਕੰਪਲੈਕਸਿਟੀ ਥਿਊਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧ == == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{columns-list|colwidth=20em| *[[ਰਸਾਇਣਕ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[DNA ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] *[[ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਕੁਆਂਟਮ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫੀ]] *[[ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] *[[ਇੰਟੈਲੀਜੰਸ ਅਡਵਾਂਸਡ ਰਿਸਰਚ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਐਕਟੀਵਿਟੀ]] *[[ਕੇਨ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[ਨੈਚੁਰਲ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] *[[ਨੌਰਮਲ ਮੋਡ]] *[[ਫੋਟੌਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[ਪੋਸਟ-ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਅਨੀਲਿੰਗ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਬੱਸ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੌਗਨਿਸ਼ਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਗੇਟ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਦਿਆ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਥਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਥਿਊਰਮ]] *[[ਸੌਲੀਟੌਨ]] *[[ਥਿਊਰੀਟੀਕਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ]] *[[ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਦੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] *[[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਰ]] *[[ਵੈੱਲੀਟ੍ਰੌਨਿਕਸ]] }} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == *{{cite book | author1-link= Michael Nielsen| author1=Nielsen, Michael |author2-link = Isaac L. Chuang |author2=Chuang, Isaac |title=Quantum Computation and Quantum Information |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2000 |isbn=0-521-63503-9 |oclc= 174527496 |url=https://books.google.com/books?id=aai-P4V9GJ8C&printsec=frontcover}} <!-- These need to be inlined --> *{{cite journal | author1-link=Derek Abbott |last1=Abbot |first1=Derek |author2-link= Charles R. Doering |last2=Doering |first2=Charles R. |author3-link= Carlton M. Caves |last3=Caves |first3=Carlton M. |author4-link=Daniel Lidar |last4=Lidar |first4=Daniel M. |author5-link= Howard Brandt|last5=Brandt |first5=Howard E. |author6-link= Alexander R. Hamilton |last6=Hamilton |first6=Alexander R. |author7-link=David K. Ferry |last7=Ferry |first7=David K. |author8-link=Julio Gea-Banacloche |last8=Gea-Banacloche |first8=Julio |author9-link=Sergey M. Bezrukov |last9=Bezrukov |first9=Sergey M. |author10-link=Laszlo B. Kish |first10=Laszlo B. |last10=Kish | title=Dreams versus Reality: Plenary Debate Session on Quantum Computing |journal=Quantum Information Processing |year=2003 |volume=2 |issue=6 |pages=449–472 |doi=10.1023/B:QINP.0000042203.24782.9a | arxiv=quant-ph/0310130 |id={{hdl|2027.42/45526}}}} *DiVincenzo, David P. (2000). "The Physical Implementation of Quantum Computation". ''Experimental Proposals for Quantum Computation''. {{arxiv|quant-ph/0002077}} *{{cite journal |last=DiVincenzo |first=David P. |title=Quantum Computation |url=https://archive.org/details/sim_science_1995-10-13_270_5234/page/254 |journal=Science |year=1995 |volume=270 |issue=5234 |pages=255–261 |doi= 10.1126/science.270.5234.255 |bibcode = 1995Sci...270..255D }} Table 1 lists switching and dephasing times for various systems. *{{cite journal |last=Feynman |first=Richard |authorlink=Richard Feynman |title=Simulating physics with computers |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-theoretical-physics_1982-06_21_6-7/page/467 |journal=International Journal of Theoretical Physics |volume=21 |page=467 |year=1982 |doi = 10.1007/BF02650179 |bibcode = 1982IJTP...21..467F | issue=6–7 }} *{{cite book |last=Jaeger |first=Gregg |title=Quantum Information: An Overview |url=https://archive.org/details/quantuminformati0000jaeg |publisher=Springer |location=Berlin |year=2006 |isbn=0-387-35725-4 |oclc=255569451}} *{{cite book |last=Singer |first=Stephanie Frank |title=Linearity, Symmetry, and Prediction in the Hydrogen Atom |url=https://archive.org/details/linearitysymmetr0000sing |publisher=Springer |location=New York |year=2005 |isbn=0-387-24637-1 |oclc= 253709076}} *{{cite book |last=Benenti |first=Giuliano |title=Principles of Quantum Computation and Information Volume 1 |url=https://archive.org/details/principlesofquan0001bene | publisher=World Scientific |location=New Jersey |year=2004 |isbn=981-238-830-3 |oclc= 179950736}} *Lomonaco, Sam. [http://www.csee.umbc.edu/~lomonaco/Lectures.html#OxfordLectures Four Lectures on Quantum Computing given at Oxford University in July 2006] *C. Adami, N.J. Cerf. (1998). "Quantum computation with linear optics". {{arxiv|quant-ph/9806048v1}}. *{{cite book |last=Stolze |first=Joachim |last2=Suter |first2=Dieter |year = 2004 |title = Quantum Computing |url=https://archive.org/details/quantumcomputing0000stol |publisher = Wiley-VCH |isbn = 3-527-40438-4 }} *{{cite web |last = Mitchell |first = Ian |year = 1998 |title = Computing Power into the 21st Century: Moore's Law and Beyond |url = http://citeseer.ist.psu.edu/mitchell98computing.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2008-08-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080820102857/http://citeseer.ist.psu.edu/mitchell98computing.html |dead-url = yes }} *{{cite web |last=Landauer |first=Rolf | authorlink=Rolf Landauer |year = 1961 |title = Irreversibility and heat generation in the computing process |url = http://www.research.ibm.com/journal/rd/053/ibmrd0503C.pdf }} *{{cite book |last=Moore |first=Gordon E. | authorlink=Gordon E. Moore |year = 1965 |title = Cramming more components onto integrated circuits |journal = Electronics Magazine }} *{{cite book |last=Keyes |first=R. W. |year = 1988 |title = Miniaturization of electronics and its limits |journal=IBM Journal of Research and Development }} *{{cite web |authorlink=Michael Nielsen |last=Nielsen |first=M. A. |last2=Knill |first2=E. |author3-link=Raymond Laflamme |last3=Laflamme |first3=R. |title=Complete Quantum Teleportation By Nuclear Magnetic Resonance |url=http://citeseer.ist.psu.edu/595490.html |access-date=2016-07-11 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205193143/http://citeseer.ist.psu.edu/595490.html |dead-url=yes }} *{{cite book |last=Vandersypen |first=Lieven M.K. |last2=Yannoni |first2=Constantino S. |last3=Chuang |first3=Isaac L. |year = 2000 |title = Liquid state NMR Quantum Computing }} *{{cite book |last=Hiroshi |first=Imai |last2=Masahito |first2=Hayashi |year = 2006 |title = Quantum Computation and Information |url=https://archive.org/details/isbn_9783540331322 |publisher = Springer |isbn = 3-540-33132-8 |location = Berlin }} *{{cite web |last = Berthiaume |first = Andre |year = 1997 |title = Quantum Computation |url = http://citeseer.ist.psu.edu/article/berthiaume97quantum.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2009-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090226084618/http://citeseer.ist.psu.edu/article/berthiaume97quantum.html |dead-url = yes }} *{{cite web |last = Simon |first = Daniel R. |year = 1994 |title = On the Power of Quantum Computation |publisher = Institute of Electrical and Electronic Engineers Computer Society Press |url = http://citeseer.ist.psu.edu/simon94power.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2008-07-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080720105813/http://citeseer.ist.psu.edu/simon94power.html |dead-url = yes }} *{{cite web |title = Seminar Post Quantum Cryptology |publisher = Chair for communication security at the Ruhr-University Bochum |url = http://www.crypto.rub.de/its_seminar_ss08.html |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2014-02-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140226005735/http://www.emsec.rub.de/chair/home/ |dead-url = yes }} *{{cite web |last = Sanders |first = Laura |year = 2009 |title = First programmable quantum computer created |url = http://www.sciencenews.org/view/generic/id/49951/title/First_programmable_quantum_computer_created |access-date = 2016-07-11 |archive-date = 2012-09-25 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120925002148/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/49951/title/First_programmable_quantum_computer_created |dead-url = yes }} *{{cite web |title = New trends in quantum computation |url = http://insti.physics.sunysb.edu/itp/conf/simons-qcomputation2/ }} *{{cite book |last=Wichert |first=Andreas |author-link=Andreas Wichert |year=2014 |title=Principles of Quantum Artificial Intelligence |publisher=World Scientific Publishing Co. |isbn=978-981-4566-74-2 }} *{{cite book |last=Akama |first=Seiki |author-link=Seiki Akama |year=2014 |title=Elements of Quantum Computing: History, Theories and Engineering Applications |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-08284-4 }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons|ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ}} *[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: "[http://plato.stanford.edu/entries/qt-quantcomp/ Quantum Computing]" by Amit Hagar. *[http://arxiv.org/pdf/1310.1339.pdf Quantum Annealing and Computation: A Brief Documentary Note], A. Ghosh and S. Mukherjee *[http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html Maryland University Laboratory for Physical Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205184050/http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html |date=2019-02-05 }}: conducts researches for the quantum computer-based project led by the NSA, named 'Penetrating Hard Target'. *[http://arnetminer.org/event/quantumComputingHistory Visualized history of quantum computing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111213722/http://arnetminer.org/event/quantumComputingHistory |date=2015-01-11 }} *[http://arxiv.org/pdf/0801.2193.pdf Quantum Annealing and Analog Quantum Computation by Arnab Das and BK Chakrabarti ] ;Lectures *[http://www.youtube.com/playlist?list=PL1826E60FD05B44E4 Quantum computing for the determined] – 22 video lectures by [[Michael Nielsen]] *[http://www.quiprocone.org/Protected/DD_lectures.htm Video Lectures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210151240/http://www.quiprocone.org/Protected/DD_lectures.htm |date=2010-02-10 }} by [[David Deutsch]] *[http://www.quantware.ups-tlse.fr/IHP2006/ Lectures at the Institut Henri Poincaré (slides and videos)] *[http://nanohub.org/resources/4778 Online lecture on An Introduction to Quantum Computing, Edward Gerjuoy (2008)] *{{YouTube|dWcT_qrBN_w|Quantum Computing research by Mikko Möttönen at Aalto University (video)}} {{Quantum computing}} {{Emerging technologies}} {{Computer science}} {{Quantum mechanics topics}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਡਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੁਆਂਟਮ ਕ੍ਰਿਪਟੋਗ੍ਰਾਫੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਚਨਾ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟੇਸ਼ਨਲ ਕੰਪਲੈਕਸਿਟੀ ਥਿਊਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੁੱਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1980 ਜਾਣ-ਪਛਾਣਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਟੈਕਨੌਲੌਜੀਆਂ]] au0fo0w90nb3ka9ag3wkt503syv8f87 0 81857 843350 842259 2026-07-29T19:41:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843350 wikitext text/x-wiki '''ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ''' (OAM) ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬੀਮ ਦੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦਾ ਪੁਰਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੀਲਡ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)|ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿੱਚ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਉਰਿਜਨ-ਸੁਤੰਤਰ ਐਂਗੁਲਰ-ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕਿਸੇ [[ਹੈਲੀਕਲ]] ਜਾਂ ਵਟੇਦਾਰ [[ਵੇਵਫਰੰਟ]] ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਇੱਕ ਉਰਿਜਨ-ਨਿਰਭਰ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬੀਮ ਪੁਜੀਸ਼ਨ (ਬੀਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ) ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕੁੱਲ [[ਰੇਖਿਕ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੇ [[ਕ੍ਰੌਸ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == [[File:Helix oam.png|thumb|right|400px|ਵੱਖਰੇ ਕਾਲਮ ਬੀਮ ਹੈਲੀਕਲ ਬਣਤਰਾਂ, ਫੇਜ਼ ਫਰੰਟਾਂ ਅਤੇ ਸਬੰਧਿਤ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਮੋਮੈਂਟਮ <math>\mathbf{P}</math> ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਣ ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ <math>\mathbf{L}_e=\mathbf{r}\times\mathbf{P}</math> ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੂਲ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਬੀਮ-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਚੁਣਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬੀਮ ਸਲਿੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ (ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਆਪਣੀ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਅੰਦਰ) ਸਮਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਾਹਰੀ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ OAM ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)|ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] ਨਾਲ ਅਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਔਪਟੀਕਲ ਫੀਲਡ]] (E) ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। OAM ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਉਦਾਹਰਨ ਅੰਦਰੂਨੀ OAM ਦਾ ਉਦੋਂ ਦਿਸਣਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ [[ਪੈਰਾਐਕਸੀਅਲ]] ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨ "''ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡ''" ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ]] ਦੇ ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡ ਇੱਕ [[ਹੈਲੀਕਸ]] ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲ਼ੇ [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਕਿਰਨ ਦੇ ਧੁਰੇ (ਦੇਖੋ ਚਿੱਤਰ) ਉੱਤੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਔਪਟੀਕਲ ਵਰਟੈਕਸ]] (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਸ਼ਿਖਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪੌਜ਼ੀਟਵ ਜਾਂ ਨੈਗਟਿਵ ਪੂਰਨ ਅੰਕ <math>m</math> ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਜੇਕਰ <math>m=0</math> ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੋਡ ਹੈਲੀਕਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ ਸੰਪਰਕਹੀਣ ਬਹੁਸਤਿਹਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਮਾਂਤਰ ਸਤਿਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ (ਜਿਸਤੋਂ ਨਾਮ "ਪਲੇਨ ਤਰੰਗ" ਬਣਦਾ ਹੈ)। *ਜੇਕਰ <math>m=\pm 1</math> ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੱਬਾ-ਸੱਜਾ-ਪਾਸਾ <math>m</math> ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਹੈਲੀਕਲ ਸਤਹਿ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਕ ਸਟੈੱਪ ਦੀ ਲੰਬਾਈ [[ਵੇਵਲੈਂਥ]] <math>\lambda</math> ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। *ਜੇਕਰ <math>|m|\geqslant 2</math> ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ ਵੱਖਰੀ ਪਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੁੜੀਆਂ ਹੈਲੀਕਲਾਂ <math>|m|</math> ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਹੈਲਿਕਸ ਸਤਹਿ ਦੀ ਸਟੈੱਪ-ਲੰਬਾਈ <math>|m|\lambda</math> ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ-ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਾ ਪਤਾ <math>m</math> ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਅੰਕ <math>m</math> ਨੂੰ [[ਔਪਟੀਕਲ ਵਰਟੈਕਸ]] ਦਾ [[ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਲੀਕਲ ਮੋਡ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ OAM ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦਿਖਾਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ, *ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਮ ਬੀਮ ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। *ਦੂਜਾ ਕਾਲਮ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਕ੍ਰੌਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ ਅੰਦਰ [[ਔਪਟੀਕਲ ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ|ਔਪਟੀਕਲ ਸਪੇਸ]] ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਨੂੰ ਉਲਟ-ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। *ਤੀਜਾ ਕਾਲਮ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਕ੍ਰੌਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ [[ਲਿਊਮੀਨਸ ਇੰਟੈਸਟੀ|ਚਮਕ ਸ਼ਕਤੀ]] ਵਿਸਥਾਰ ਵੰਡ ਨੂੰ (ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗਹਿਰੇ ਸ਼ਿਖਰ ਖੋਲ ਨਾਲ) ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਫੋਟੌਨ ਬੀਮ-ਧੁਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ <math>m\hbar</math> ਮੁੱਲ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ OAM ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।{{dubious|date=May 2016}} ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਮੋਡ ਨੰਬਰ l≠0 ਵਾਲਾ ਕੋਈ [[ਲੈਗੁਇੱਰੇ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ]] ਮੋਡ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈਲੀਕਲ [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|last=Siegmam|first=Anthony E.|title=Lasers|url=https://archive.org/details/lasers0000anth|year=1986|publisher=University Science Books|isbn=0-935702-11-3|pages=[https://archive.org/details/lasers0000anth/page/1283 1283]}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਾਸਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ == ਪੈਰਾਐਕਸੀਅਲ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਮੀਕਰਨ{{dubious|date=May 2016}} ਇਹ ਹੈ:<ref>{{cite journal|last=Belinfante|first=F. J.|title=On the current and the density of the electric charge, the energy, the linear momentum and the angular momentum of arbitrary fields|journal=Physica|year=1940|volume=7|pages=449–474|doi=10.1016/S0031-8914(40)90091-X|issue=5|bibcode = 1940Phy.....7..449B }}</ref> :<math>\mathbf{L}=\epsilon_0\sum_{i=x,y,z}\int \left(E^i\left(\mathbf{r}\times\mathbf{\nabla}\right)A^i\right)d^{3}\mathbf{r},</math> ਜਿੱਥੇ <math>\mathbf{E}</math> ਅਤੇ <math>\mathbf{A}</math> [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਅਤੇ [[ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਹਨ, <math>\epsilon_0</math> [[ਵੈਕੱਮ ਪਰਮਿੱਟੀਵਿਟੀ]] ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ SI ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਹਨ। <math>i</math>-ਸੁਪਰਕ੍ਰਿਪਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਬੰਧਤ ਵੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ (ਪੁਰਜਿਆਂ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ [[ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮੈਟਿਕ]] (ਸਿੰਗਲ ਫ੍ਰੀਕਿੁਐਂਸੀ-ਯੁਕਤ) ਤਰੰਗ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀ ਸਮੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:<ref>{{cite journal|last=Humblet|first=J.|title=Sur le moment d'impulsion d'une onde electromagnetique|journal=Physica (Utrecht)|year=1943|volume=10|pages=585–603|doi=10.1016/S0031-8914(43)90626-3|issue=7|bibcode = 1943Phy....10..585H }}</ref> :<math>\mathbf{L}=\frac{\epsilon_0}{2i\omega}\sum_{i=x,y,z}\int \left({E^i}^{\ast}\left(\mathbf{r}\times\mathbf{\nabla}\right)E^{i}\right)d^{3}\mathbf{r} .</math> ਇਹ [[ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਓਦੋਂ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਰੰਗ ਸਲਿੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਖਾਸਕਰ ਕੇ, [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ [[ਫੋਟੌਨ]] [[ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: :<math>\mathbf{L}_z=m\hbar .</math> ਸਬੰਧਤ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ([[ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] [[ਓਪਰੇਟਰ]] ਦੇ [[ਆਈਗਨ-ਫੰਕਸ਼ਨ]]) ਅੱਗੇ ਲਿਖੀ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਸਮੀਕਰਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: :<math>\langle \mathbf{r}|m\rangle\propto e^{i m \phi} .</math> ਜਿੱਥੇ <math>\phi</math> ਸਲੰਡ੍ਰੀਕਲ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]] ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ [[ਸਮੀਕਰਨ]] ਦਾ ਸਬੰਧ, [[ਬੀਮ]]-ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਔਪਟੀਕਲ]] [[ਵਰਟੈਕਸ]] ਵਾਲਾ [[ਹੈਲੀਕਲ]] [[ਵੇਵਫ੍ਰੰਟ]] (ਦੇਖੋ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਚਿੱਤਰ) ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ == <math>l = \pm 1</math> ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਈਂਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਫੇਜ਼ ਪਲੇਟਾਂ, ਸਥਾਨਿਕ (ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੌਡਿਊਲੇਟਰਾਂ ਅਤੇ q-ਪਲੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ <math>l</math> ਦੀਆਂ OAM ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟਾਂ, ਜੋ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪਲੇਟਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਫੇਜ਼ ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਅੰਦਰ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ <math>l</math> ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਤਲੇ ਤੋਂ ਪਤਲੇ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਤੋਂ ਮੋਟੇ ਪਲੇਟ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਟੈੱਪ ਉੱਚਾਈ <math>s = l\lambda/(n-1)</math> ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ ਜਿੱਥੇ <math>n</math> ਇੱਕ ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅਤੇ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਤਰੰਗ-ਲੰਬਾਈਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਢਲਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।<ref name=":0">{{cite journal|last1=Beijersbergen|first1=M.W.|last2=Coerwinkel|first2=R.P.C.|last3=Kristensen|first3=M.|last4=Woerdman|first4=J.P.|title=Helical-wavefront laser beams produced with a spiral phaseplate|url=https://archive.org/details/sim_optics-communications_1994-12-01_112_5-6/page/n78|journal=Optics Communications|date=December 1994|volume=112|issue=5-6|pages=321–327|doi=10.1016/0030-4018(94)90638-6|bibcode = 1994OptCo.112..321B }}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਫੇਜ਼ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਕਿਸੇ ਡਿੱਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ <math>l=0</math> ਅਵਸਥਾ ਵਾਸਤੇ, ਡਿੱਫ਼੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀ ਸਮਾਂਤਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਬਣੇਗੀ। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ <math>l=1</math> ਅਵਸਥਾ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਗੜਬੜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੜਬੜੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਥੱਲੇ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। <math>l>1</math> ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗੜਬੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰ-ਥੱਲੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚਲੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Bazhenov|first1=V.Yu.|last2=Soskin|first2=M.S.|last3=Vasnetsov|first3=M.V.|title=Screw Dislocations in Light Wavefronts|url=https://archive.org/details/journal-of-modern-optics_1992-05_39_5/page/985|journal=Journal of Modern Optics|date=May 1992|volume=39|issue=5|pages=985–990|doi=10.1080/09500349214551011|bibcode = 1992JMOp...39..985B }}</ref> ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਇਹ ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀਆਂ <math>l</math> ਵਾਸਤੇ ਫਿਕਸ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਪ੍ਰਤਿ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਡਿਫ੍ਰੈਕਸ਼ਨ ਜਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੌਡਿਊਲੇਟਰ ਵੀ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੇਂਜ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਕੰਮ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਕ੍ਰੋਮੋਫੋਰ ਉਤੇਜਨਾਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੂਪਤਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਤੇਜਨਾ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜ ਦਾ ਇੱਕ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਮੋਡ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Williams|first1=M.D.|title=Direct generation of optical vortices|journal=Physical Review A|date=March 2014|volume=89|pages=033837|doi=10.1103/PhysRevA.89.033837|issue=3|last2=Coles|first2=M.M.|last3=Bradshaw|first3=D.S.|last4=Andrews|first4=D.L.|bibcode=2014PhRvA..89c3837W}}</ref> ਤਾਜ਼ਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਲਈ [[ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫੇਜ਼]] ਧਾਰਨਾ ਅਪਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫੇਜ਼ ਸਪੈਸ਼ੀਅਲ ਫੇਜ਼ ਨਿਰਭਰਤਾ ਫੈਕਟਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਤਰੰਗ ਦੇ <math>e^{i m \phi} </math> ਨਾਲ ਮੇਲਣ ਲਈ ਮੋਡਿਊਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਐਨੀਸੋਟ੍ਰੌਪਿਕ ਸਕੈਟ੍ਰਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਫੇਜ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਰੇਖਿਕ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਅ ਕੋਈ ਮੈਟਾਮਟੀਰੀਅਲ 1 ਦਰਜੇ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਰਚਦਾ ਹੈ।<ref name="Twisted Vector Field from an Inhomogeneous and Anisotropic Metamaterial">{{cite journal | doi = 10.1364/JOSAB.29.000572| title = Twisted Vector Field from an Inhomogeneous and Anisotropic Metamaterial | date = 2012-03-06| last1 = Kang | first1 = Ming | last2 = Chen | first2 = Jing | last3 = Wang | first3 = Xi-Lin | last4 = Wang | first4 = Hui-Tian | journal = J. Opt. Soc. Am. B | volume = 29 | issue=4 | pages= 572–576 }}</ref> ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤਰੰਗ ਰਚਣ ਲਈ, ਸਪਿੱਨ-ਓਬਿਟ ਮੇਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਿਆਉਣ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਨੈਨੋ-ਐਂਟੀਨੇ ਡਿਜਾਈਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੇਰ ਵੱਖਰੇ ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਮੈਟਾ-ਸਤਹਿ ਰਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Optical Spin-to-Orbital Angular Momentum Conversion in Ultra-Thin Metasurfaces with Arbitrary Topological Charges" >{{cite journal | doi = 10.1063/1.4895620| title = Optical Spin-to-Orbital Angular Momentum Conversion in Ultra-Thin Metasurfaces with Arbitrary Topological Charges | date = 2014-09-11| last1 = Bouchard | first1 = Frederic | last2 = Leon | first2 = Israel De | last3 = Schulz | first3 = Sebastian A. | last4 = Upham | first4 = Jeremy | last5 =Karimi | first5 = Ebrahim | last6 = Boyd| first6 = Robert W. | journal = Appl. Phys. Lett.| volume = 105 | issue=10 | pages= 101905 }}</ref> ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਚਾਰਿਤ ਤਰੰਗ ਇੱਕ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਚੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਦਰਜਾ ਟੌਪੌਲੌਜੀਕਲ ਚਾਰਜ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸੰਚਾਰਾਤਮਿਕ-ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੈਟਾ-ਸਤਹਿ ਵਾਸਤੇ ਜਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉੱਚ ਸੰਚਾਰਾਤਮਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਦਲਵਾਂ ਹੱਲ ਪੂਰਕ (ਬੇਬੀਨੈਟ-ਇਨਵਰਟਡ) ਮੈਟਾ-ਸਫਰੇਸ ਵਰਤਣਾ ਹੈ।<ref name=" Ultrathin Complementary Metasurface for Orbital Angular Momentum Generation at Microwave Frequencies">{{cite journal | doi = 10.1109/TAP.2016.2626722| title = Ultrathin Complementary Metasurface for Orbital Angular Momentum Generation at Microwave Frequencies | date = 2016-11-08| last1 = Chen | first1 = Menglin L. N. | last2 = Jiang | first2 = Li Jun | last3 = Sha | first3 = Wei E. I. | journal = IEEE Trans. Antennas Propagat. | volume = 00 | issue=00 | pages= 0000–0000 }}</ref> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸੰਯੁਕਤ PEC-PMC ਮੈਟਾ-ਸ੍ਰਫੇਸ ਵਰਗੀ ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੈਟਾਸ੍ਰਫੇਸ ਅੰਦਰ 100% ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੱਕ ਦੀ ਉੱਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਐਫੀਸ਼ੈਂਸੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name=" Artificial Perfect Electric Conductor-Perfect Magnetic Conductor Anisotropic Metasurface for Generating Orbital Angular Momentum of Microwave with Nearly Perfect Conversion Efficiency">{{cite journal | doi = 10.1063/1.4941696| title = Artificial Perfect Electric Conductor-Perfect Magnetic Conductor Anisotropic Metasurface for Generating Orbital Angular Momentum of Microwave with Nearly Perfect Conversion Efficiency | date = 2016-02-11| last1 = Chen | first1 = Menglin L. N. | last2 = Jiang | first2 = Li Jun | last3 = Sha | first3 = Wei E. I. | journal = J. Appl. Phys. | volume = 119 | issue=6 | pages= 064506}}</ref> == ਦੂਰ-ਸੰਚਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਤਾਕਤਵਰ ਵਰਤੋਂ == {{main article|ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਮਲਟੀਪਲੈਕਸਿੰਗ}} ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਰੰਗਾਂ [[ਔਪਟੀਕਲ ਫਾਈਬਰ]] ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਬੇਜੋੜ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਂਕੜਾ ਚੁੱਕ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਿਸੇ ਬੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਆਂਕੜਾ ਧਾਰਾਵਾਂ (ਸਟ੍ਰੀਮਾਂ) 8 ਵੱਖਰੇ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਧਰੁਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਂਕੜੇ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ 2.5 ਟੈਰਾਬਾਈਟ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮਰਥਾ (ਜੋ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ 66 [[DVD]] ਜਾਂ 320 [[ਗੀਗਾਬਾਈਟ]]ਾਂ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news |title='Twisted light' carries 2.5 terabits of data per second |author= |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18551284 |newspaper=BBC |date=25 June 2012 |accessdate=25 June 2012}}</ref> ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤਰੰਗਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਮਲਟੀਪਲੈਕਸਿੰਗ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਰਿਸਰਚ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਹਵਾ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਤਿ ਸਕਿੰਟ 32 ਗੀਗਾਬਾਈਟ ਡੈਟਾ ਸੰਚਾਰੋਤ ਕਰਨਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Yan|first1=Yan|title=High-capacity millimetre-wave communications with orbital angular momentum multiplexing|journal=Nature Communications|date=16 September 2014|volume=5|url=http://www.nature.com/ncomms/2014/140916/ncomms5876/full/ncomms5876.html|accessdate=18 September 2014|doi=10.1038/ncomms5876|pmid=25224763|pages=4876|bibcode = 2014NatCo...5E4876Y|pmc=4175588}}</ref> ਇੱਕ ਚਰਚਾ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ [[MIMO]] ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਸਕੇਗੀ। == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣਾ == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ|ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਨੂੰ ਨਾਪਣਾ ਸਰਲ ਹੈ- ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਤਿ ਫੋਟੌਨ, ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਖੱਬੀ ਅਤੇ ਸੱਜੀ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਿਰਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ p- ਜਾਂ s-ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕੀਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਰੰਗ ਪਲੇਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਰੁਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਪੋਲਰਾਇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੀਮ-ਸਪਲਿੱਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਜਾਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name=":0" /> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਤੇ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ, ਫੇਰ ਵੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ (ਪ੍ਰਤਿ ਫੋਟੌਨ) ਬੀਮ ਦੇ ਕ੍ਰੌਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ (ਆਰਪਾਰ ਹਿੱਸੇ) ਦੇ ਐਂਪਲੀਟਿਊਡ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਔਰਥੋਗਨਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਮੁੱਲ ''N'' ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ।<ref>{{cite book|last1=Padgett|first1=[ed.:] L. Allen, Stephen M. Barnett, Miles J.|title=Optical angular momentum|date=2003|publisher=Institute of Physics Publ.|location=Bristol [u.a.]|isbn=978-0-7503-0901-1}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਗੈਰ-ਹੱਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ''l'' ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਲ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਔਰਥੋਗਨਲ (ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਬੀਮ-ਸਪਲਿਟਰ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਦੇ ''N'' (ਜੇਕਰ 2 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ) ਮੋਡਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਯੰਤਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ''N'' ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਪਛਾਣ (ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ) ਅੰਤ ਨੂੰ ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂਚੇ ਗਏ ਹਨ। === ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਫਰਿੰਜਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ === === ਡਿੱਫ੍ਰੈਕਟਿਵ ਹੋਲੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫਿਲਟਰ === === ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ === == ਕੁਆਂਟਮ ਸੂਚਨਾ ਉਪਯੋਗ == OAM ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਕੋਹਰੰਸ (ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਕੋਹਰੰਟ]] (ਸਪਸ਼ਟ) [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ|ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ]] ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਗਲ]] (ਬੰਨਿਆ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ [[ਕੁਆਂਟਮ ਜਾਣਕਾਰੀ]] ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲਾਂ ਲਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਤਤਕਾਲ ਪੈਰਾਮੀਟ੍ਰਿਕ ਡਾਊਨ-ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ|ਪੈਰਾਮੀਟ੍ਰਿਕ ਡਾਊਨ-ਕਨਵਰਸ਼ਨ]], ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੌਡਿਊਲੇਟਰਾਂ (SLM) ਰਾਹੀਂ ਨਾਪੇ ਸਹਿਸਵਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>B. Jack, a. M. Yao, J. Leach, J. Romero, S. Franke-Arnold, D. G. Ireland, S. M. Barnett, and M. J. Padgett, Phys. Rev. A - At. Mol. Opt. Phys. 81, 1 (2010).</ref> ਕਿਊਡਿਟਸ (''d'' ਲੈਵਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਕਿਊਬਿਟ]] ਦੇ 2 ਲੈਵਲਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਵਰਤ ਕੇ [[ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੁਆਂਟਮ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਔਰਬਿਟਲ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਭੌਤਿਕੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ-ਦੇ-ਸਬੂਤ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਯੋਗ (<math>l = -3</math> ਤੋਂ <math>l = 3</math> ਤੱਕ 7 OAM ਮੋਡਾਂ ਵਾਲ਼ਾ)<ref>[http://arxiv.org/abs/1402.7113 M. Mirhosseini, arXiv 1402.7113 (2014)].</ref> ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin||22em}} * [[ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] * [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] * [[ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਧਰੁਵੀਕਰਨ]] * [[ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਬੀਮ#ਹਾਇਪਰਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਮੋਡ|ਹਾਇਪਰ-ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਮੋਡ]] * [[ਲੈਗੁਇੱਰੇ-ਗਾਓਸ਼ੀਅਨ ਮੋਡ]] * [[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਪਿੱਨ ਐਂਗੁਲਰ ਮੋਮੈਂਟਮ]] * [[ਔਪਟੀਕਲ ਸ਼ਿਖਰ]] * [[ਪੈਰਾਐਕਸੀਅਲ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਮਾਨ]] * [[ਪੋਲਰਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਤਰੰਗਾਂ)]] * [https://www.google.com/patents/US20160292472 [[Siae Microelettronica]] patent] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == {{Empty section|date=March 2016}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.phorbitech.eu/ Phorbitech] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131217221347/http://www.phorbitech.eu/ |date=2013-12-17 }}{{refbegin}} *{{Cite book |last=Allen |first=L. |lastauthoramp=yes |last2=Barnett |first2=Stephen M.|last3=Padgett |first3=Miles J. |title=Optical Angular Momentum |publisher=Institute of Physics |location=Bristol |year=2003 |isbn=978-0-7503-0901-1|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. *{{Cite book |last= Torres |first=Juan P. |lastauthoramp=yes |last2=Torner |first2= Lluis|title=Twisted Photons: Applications of Light with Orbital Angular Momentum |publisher= Wiley-VCH |location=Bristol |year=2011 |isbn=978-3-527-40907-5|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. *{{cite book|last=Andrews|first=David L.|lastauthoramp=yes |last2=Babiker |first2= Mohamed|title=The Angular Momentum of Light|year=2012|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=9781107006348|pages=448|url=http://www.cambridge.org/de/knowledge/isbn/item6687744/The%20Angular%20Momentum%20of%20Light/}} {{refend}} * [http://www.physics.gla.ac.uk/Optics/ Glasgow Optics Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927142704/http://www.physics.gla.ac.uk/Optics/ |date=2011-09-27 }} * [http://www.molphys.leidenuniv.nl/qo/ Leiden Institute of Physics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921001433/http://molphys.leidenuniv.nl/qo/ |date=2011-09-21 }} * [http://www.icfo.es/ ICFO] * [http://people.na.infn.it/~marrucci/softmattergroup/ Università Di Napoli "Federico II"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061958/http://people.na.infn.it/~marrucci/softmattergroup/ |date=2016-03-04 }} * [http://quantumoptics.phys.uniroma1.it/homepage.htm Università Di Roma "La Sapienza"] * [http://sqogroup.ca University of Ottawa] * [http://spookyactionbook.com/2016/04/10/how-to-demonstrate-twisted-light-using-a-laser-pointer/ Elementary demonstration using a laser pointer] <!--- Categories ---> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਕਾਸ਼]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਪਟਿਕਸ]] dfn4nqsdfi3vc2vpf4mu3g4c97c0wit 0 83204 843348 842365 2026-07-29T19:39:37Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843348 wikitext text/x-wiki {{Infobox diagnostic |name=Intelligence quotient |image=Raven Matrix.svg |alt=[picture of an example IQ test item] |caption=An example of one kind of IQ test item, modeled after items in the [[Raven's Progressive Matrices]] test |ICD10={{ICD10|Z|01|8}} |ICD9={{ICD9proc|94.01}} |eMedicine= |MeshID= |reference_range= }} '''ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: intelligence quotient/IQ) ਕਈ ਵੱਖ ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਆਕਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਟੈਲੀਜੈਨਸੀ ਕੋਸੈਂਟ ਪਦ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਜਰਮਨ ਸ਼ਬਦ Intelligenzquotient ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜਰਮਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਲਿਅਮ ਸਟਰਨ ਨੇ 1912  ਵਿੱਚ 20ਵੀ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਲਫਰੇਡ ਬਾਈਨੇਟ ਅਤੇ ਥੇਓਡੋਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਅਪਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Alfred_Binet.jpg|thumb|257x257px|ਅਲਫਰੇਡ ਬਾਈਨੇਟ<br> ]] == ਹਵਾਲੇ == == ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|last=Aiken|first=Lewis|title=Psychological Testing and Assessment|url=https://archive.org/details/psychologicaltes0000aike_u8l6|edition=Third|location=Boston|publisher=Allyn and Bacon|isbn=0-205-06613-5|date=1979|ref=harv}} * {{Cite book|last=Aiken|first=Lewis R.|title=Assessment of Intellectual Functioning|url=https://archive.org/details/assessmentofinte0000aike|date=31 May 2004|edition=second (reprint)|publisher=Springer|isbn=978-0-306-48431-5|origyear=Plenum Press 1996|series=Perspectives on Individual Differences|lccn=95026038|oclc=611331775|page=|quote=|ref=harv}} * {{Cite book|author=American Psychiatric Association|date=2013|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|edition=Fifth|publisher=American Psychiatric Publishing|location=Arlington, VA|isbn=978-0-89042-555-8|laysummary=http://www.appi.org/SearchCenter/Pages/SearchDetail.aspx?ItemId=2554|laydate=15 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Anastasi|first1=Anne|last2=Urbina|first2=Susana|authorlink1=Anne Anastasi|authorlink2=Susana Urbina|title=Psychological Testing|url=https://archive.org/details/psychologicaltes0000anas|edition=Seventh|location=Upper Saddle River (NJ)|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=978-0023030857|date=1997|laysummary=http://www.pearsonhighered.com/educator/product/Psychological-Testing-7E/9780023030857.page|laydate=28 July 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Binet|first1=Alfred|last2=Simon|first2=Th.|authorlink1=Alfred Binet|title=The development of intelligence in children: The Binet-Simon Scale|others=E. S. Kite (Trans.)|location=Baltimore|publisher=Williams & Wilkins|date=1916|series=Publications of the Training School at Vineland New Jersey Department of Research No. 11|url=https://books.google.com/books?id=jEQSAAAAYAAJ|accessdate=18 July 2010|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Borsboom|first=Denny|title=The attack of the psychometricians|journal=Psychometrika|volume=71|issue=3|pages=425–440|date=September 2006|url=http://link.springer.com/article/10.1007/s11336-006-1447-6/fulltext.html|accessdate=21 September 2014|doi=10.1007/s11336-006-1447-6|pmc=2779444|ref=harv|pmid=19946599}} * {{Cite book|last=Brody|first=Nathan|chapter=Chapter 26: To g or Not to g—That Is the Question|title=Handbook of Understanding and Measuring Intelligence|url=https://archive.org/details/handbookofunders00wilh|editor1-last=Wilhelm|editor1-first=Oliver|editor2-last=Engle|editor2-first=Randall W.|location=Thousand Oaks (CA)|publisher=[[SAGE Publications]]|date=2005|pages=[https://archive.org/details/handbookofunders00wilh/page/489 489]–281|isbn=978-0-7619-2887-4|laysummary=http://www.sagepub.com/books/Book225993#tabview=reviews|laydate=10 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Campbell|first=Jonathan M.|title=Psychodiagnostic Assessment of Children: Dimensional and Categorical Approaches|editor1-last=Campbell|editor1-first=Jonathan M.|editor2-last=Kamphaus|editor2-first=Randy W.|chapter=Chapter 3: Mental Retardation/Intellectual Disability|location=Hoboken (NJ)|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-21219-5|date=2006|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471212199.html|laydate=21 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Carroll|first=John B.|chapter=Human Cognitive Abilities: A Critique|title=Human Cognitive Abilities in Theory and Practice|url=https://archive.org/details/humancognitiveab0000unse|editor1-last=McArdle|editor1-first=John J.|editor2-last=Woodcock|editor2-first=Richard W.|location=Mahwah (NJ)|publisher=Lawrence Erlbaum Associates|date=1998|pages=[https://archive.org/details/humancognitiveab0000unse/page/5 5]–23|isbn=978-0-8058-2717-0|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Early Mental Traits of 300 Geniuses|last=Cox|first=Catherine M.|date=1926|publisher=Stanford University Press|location=Stanford (CA)|series=Genetic Studies of Genius Volume 2|laysummary=http://www.albany.edu/~scifraud/data/sci_fraud_1100.html|laydate=2 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Deary|first=Ian|authorlink=Ian Deary|title=Intelligence: A Very Short Introduction|url=https://archive.org/details/intelligencevery0000dear|location=Oxford|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-289321-5|date=2001|laysummary=http://www.oup.com/us/catalog/he/subject/Psychology/CognitivePsychology/Memory/?view=usa&ci=9780192893215|laydate=22 August 2010|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Deary|first1=Ian J.|last2=Batty|first2=G. David|date=2007|title=Cognitive epidemiology|journal=Journal of Epidemiology and Community Health|volume=61|issue=5|pages=378–384|pmc=2465694|pmid=17435201|doi=10.1136/jech.2005.039206|ref=harv}} * {{Cite book|title=Essentials of DAS-II® Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofdasi0000dumo|last1=Dumont|first1=Ron|last2=Willis|first2=John O.|last3=Elliot|first3=Colin D.|date=2009|publisher=Wiley|location=Hoboken, NJ|isbn=978-0470-22520-2|page=[https://archive.org/details/essentialsofdasi0000dumo/page/126 126]|ref=harv}} * <cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">Dumont, Ron; Willis, John O. (2013). </cite><cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">[https://web.archive.org/web/20140407061357/http://alpha.fdu.edu/psychology/range_of_scores.htm "Range of DAS Subtest Scaled Scores"]. ''Dumont Willis''. </cite><cite class="citation web" id="CITEREFDumontWillis2013">Archived from [http://alpha.fdu.edu/psychology/range_of_scores.htm the original] on 7 April 2014.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AIntelligence+quotient&rft.atitle=Range+of+DAS+Subtest+Scaled+Scores&rft.aufirst=Ron&rft.aulast=Dumont&rft.au=Willis%2C+John+O.&rft.date=2013&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Falpha.fdu.edu%2Fpsychology%2Frange_of_scores.htm&rft.jtitle=Dumont+Willis&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal"></span> * {{Cite book|last=Eysenck|first=Hans|title=Genius: The Natural History of Creativity|url=https://archive.org/details/geniusnaturalhis00eyse|series=Problems in the Behavioural Sciences No. 12|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5-2148508-1|date=1995|laysummary=http://www.davidsongifted.org/db/Resources_id_14512.aspx|laydate=31 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Eysenck|first=Hans|title=Intelligence: A New Look|url=https://archive.org/details/intelligencenewl0000eyse|location=New Brunswick (NJ)|publisher=[[Transaction Publishers]]|isbn=978-0-7658-0707-6|date=1998|ref=harv}} * {{Cite book|last=Carroll|first=John B.|title=Human cognitive abilities: A survey of factor-analytic studies|location=New York|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=0-521-38275-0|date=1993|url=http://steinhardtapps.es.its.nyu.edu/create/courses/2174/reading/Carroll_1.pdf|accessdate=15 May 2014|ref=harv|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201804/http://steinhardtapps.es.its.nyu.edu/create/courses/2174/reading/Carroll_1.pdf|dead-url=yes}} * {{Cite book|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://www.guilford.com/cgi-bin/cartscript.cgi?page=pr/flanagan.htm&dir=edu/edpsych&cart_id=|laydate=28 April 2013|ref=harv}} * {{Cite book|title=Essentials of WISC-IV Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofwisc02edflan|last1=Flanagan|first1=Dawn P.|last2=Kaufman|first2=Alan S.|authorlink2=Alan S. Kaufman|edition=2nd|date=2009|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|series=Essentials of Psychological Assessment|isbn=978-0470189153|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470189150.html|laydate=19 May 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Fletcher|first1=Richard B.|last2=Hattie|first2=John|title=Intelligence and Intelligence Testing|url=https://books.google.com/books?id=8pzDawey6akC|accessdate=31 August 2013|date=11 March 2011|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-82321-3|laysummary=http://store.educationcentre.auckland.ac.nz/intelligence-and-intelligence-testing/|laydate=15 September 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Flint|first1=Jonathan|last2=Greenspan|first2=Ralph J.|last3=Kendler|first3=Kenneth S.|title=How Genes Influence Behavior|url=https://books.google.com/books?id=wyRsPgAACAAJ|date=28 January 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-955990-9|page=|quote=|laysummary=http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleID=115960|laydate=20 November 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Flynn|first=James R.|authorlink=Jim Flynn (academic)|title=[[What Is Intelligence?]]: Beyond the Flynn Effect|edition=expanded paperback|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-74147-7|date=2009|laysummary=http://bactra.org/reviews/flynn-beyond/|laydate=6 October 2014|ref=harv}} * {{Cite book|author=Flynn, James R.|title=Are We Getting Smarter? Rising IQ in the Twenty-First Century|url=https://archive.org/details/arewegettingsmar0000flyn|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-60917-4|date=2012|laysummary=http://www.apa.org/monitor/2013/03/smarter.aspx|laydate=16 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Frey|first1=Meredith C.|last2=Detterman|first2=Douglas K.|title=Scholastic Assessment org?|url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2004-06_15_6/page/373|journal=Psychological Science|volume=15|issue=6|pages=373–8|date=2004|pmid=15147489|doi=10.1111/j.0956-7976.2004.00687.x|ref=harv}} * {{Cite book|last=Freides|first=David|chapter=Review of Stanford-Binet Intelligence Scale, Third Revision|title=Seventh Mental Measurements Yearbook|url=https://archive.org/details/seventhmentalmea01buro|editor=Oscar Buros|location=Highland Park (NJ)|publisher=Gryphon Press|date=1972|pages=[https://archive.org/details/seventhmentalmea01buro/page/772 772]–773|ref=harv}} * {{Cite book|title=Culture and Children's Intelligence: Cross-Cultural Analysis of the WISC-III|url=https://archive.org/details/culturechildrens0000unse|first1=James|last1=Georgas|first2=Lawrence|last2=Weiss|first3=Fons|last3=van de Vijver|first4=Donald|last4=Saklofske|editor1-first=James|editor1-last=Georgas|editor2-first=Lawrence|editor2-last=Weiss|editor3-first=Fons|editor3-last=van de Vijver|editor4-first=Donald|editor4-last=Saklofske|editor3-link=Fons van de Vijver|chapter=Preface|pages=xvx–xxxii|date=2003|publisher=Academic Press|location=San Diego (CA)|isbn=978-0-12-280055-9|laysummary=http://store.elsevier.com/Culture-and-Childrens-Intelligence/isbn-9780122800559/|laydate=26 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Gottfredson|first=Linda S.|date=1997|authorlink=Linda Gottfredson|title=Mainstream Science on Intelligence (editorial)|journal=Intelligence|issn=0160-2896|volume=24|pages=13–23|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997mainstream.pdf|ref=harv|doi=10.1016/s0160-2896(97)90011-8}} * {{Cite journal|last=Gottfredson|first=Linda S.|title=Why g matters: The complexity of everyday life|journal=Intelligence|volume=24|issue=1|date=1997|pages=79–132|issn=0160-2896|doi=10.1016/S0160-2896(97)90014-3|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1997whygmatters.pdf|accessdate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite journal|first1=Linda S.|last1=Gottfredson|title=The general intelligence factor|journal=[[Scientific American Presents]]|volume=9|issue=4|pages=24–29|date=1998|url=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/1998generalintelligencefactor.pdf|format=PDF}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|title=Destructive Trends In Mental Health: The Well-Intentioned Path to Harm|editor1-last=Wright|editor1-first=Rogers H.|editor2-last=Cummings|editor2-first=Nicholas A.|date=11 March 2005|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-203-95622-9|chapter=Chapter 9: Suppressing Intelligence Research: Hurting Those We Intend to Help|chapterurl=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2005suppressingintelligence.pdf|accessdate=7 July 2014|pages=155–186|quote=|laysummary=http://www.narth.org/docs/destructive.html|laydate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|chapter=Chapter 20: Social consequences of group differences in cognitive ability (Conseqüências sociais das diferenças de grupo na capacidade cognitiva)|title=Introdução à Psicologia das Diferenças Individuais|editor1-last=Flores-Mendoza|editor1-first=Carmen E.|editor2-last=Colom|editor2-first=Roberto|location=Porto Alegre, Brazil|publisher=[[ArtMed Publishers]]|date=2006|pages=155–186|chapterurl=http://www.udel.edu/educ/gottfredson/reprints/2004socialconsequences.pdf|isbn=978-85-363-1418-1|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gottfredson|first=Linda S.|chapter=Chapter 1: Logical Fallacies Used to Dismiss the Evidence on Intelligence Testing|title=Correcting Fallacies about Educational and Psychological Testing|url=https://archive.org/details/correctingfallac0000unse|editor-last=Phelps|editor-first=Richard F.|date=2009|publisher=American Psychological Association|location=Washington (DC)|isbn=978-1-4338-0392-5|laysummary=http://richardphelps.net/CorrectingFallacies.htm|laydate=9 July 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Gould|first=Stephen Jay|authorlink=Stephen Jay Gould|title=The Mismeasure of Man|url=https://archive.org/details/mismeasureofman0000goul_h4k3|location=New York (NY)|publisher=W. W. Norton|isbn=978-0-393-31425-0|date=1996|edition=Revised and Expanded|laysummary=http://www.nytimes.com/books/97/11/09/home/gould-mismeasure.html|laydate=10 July 2010|ref=harv}} * <cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">Gregory, Robert J. (1995). </cite><cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">"Classification of Intelligence". In Sternberg, Robert J. ''Encyclopedia of human intelligence''. '''1'''. Macmillan. pp.260–266. ISBN978-0-02-897407-1. </cite><cite class="citation encyclopaedia" id="CITEREFGregory1995">OCLC[//www.worldcat.org/oclc/29594474 29594474].</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3AIntelligence+quotient&rft.atitle=Classification+of+Intelligence&rft.aufirst=Robert+J.&rft.aulast=Gregory&rft.btitle=Encyclopedia+of+human+intelligence&rft.date=1995&rft.genre=bookitem&rft_id=info%3Aoclcnum%2F29594474&rft.isbn=978-0-02-897407-1&rft.pages=260-266&rft.pub=Macmillan&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook"></span> * {{Cite book|title=Handbook of Psychological Assessment|url=https://archive.org/details/handbookofpsycho0000grot|last=Groth-Marnat|first=Gary|date=2009|publisher=Wiley|location=Hoboken (NJ)|isbn=978-0-470-08358-1|edition=Fifth|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470083581.html|laydate=11 September 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Harris|first=Judith Rich|authorlink=Judith Rich Harris|title=The Nurture Assumption: Why Children Turn Out the Way They Do|url=http://judithrichharris.info/tna/|accessdate=7 July 2014|date=2009|edition=Second Edition, Revised and Updated|publisher=Free Press|isbn=978-1-4391-0165-0|page=|quote=|laysummary=http://www.scientificamerican.com/article/parents-peers-children/|laysource=Scientific American|laydate=7 July 2014|ref=harv|archive-date=7 ਜੂਨ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607070027/http://judithrichharris.info/tna/|url-status=dead}} * {{Cite book|last1=Hopkins|first1=Kenneth D.|last2=Stanley|first2=Julian C.|title=Educational and Psychological Measurement and Evaluation|url=https://archive.org/details/educationalpsych0000hopk|edition=sixth|location=Engelwood Cliffs (NJ)|publisher=[[Prentice Hall]]|isbn=0-13-236273-2|date=1981|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Hunt|first1=Earl|title=Multiple Views of Multiple Intelligence|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-psychology_2001-02_46_1/page/5|journal=PsycCRITIQUES|volume=46|issue=1|pages=5–7|date=2001|doi=10.1037/002513|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Hunt|first1=Earl|title=Human Intelligence|url=https://archive.org/details/humanintelligenc0000hunt_s6m1|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-70781-7|laysummary=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item2712761/?site_locale=en_GB|laydate=28 April 2013|date=2011|ref=harv}} * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur|authorlink=Arthur Jensen|editors=Harvard Educational Review|title=Environment, Heredity, and Intelligence|series=Harvard Educational Review Reprint Series|volume=2|date=1969|publisher=Harvard Educational Review|location=Cambridge (MA)|pages=1–123|chapter=How Much Can We Boost IQ and Scholastic Achievement?|lccn=71087869|laysummary=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1978/A1978FQ53600002.pdf|laydate=27 June 2010|isbn=0916690024|ref=harv}} CS1 maint: Uses editors parameter (link) * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur R.|title=Bias in mental testing|url=https://archive.org/details/biasinmentaltest0000unse|location=New York (NY)|publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]]|isbn=0-02-916430-3|date=1980|laysummary=http://www.jstor.org/stable/1084961|laydate=19 May 2013|page=|ref=harv}} * {{Cite book|title=The g Factor: The Science of Mental Ability|url=https://archive.org/details/gfactorscienc00jens|last=Jensen|first=Arthur R.|authorlink=Arthur Jensen|date=1998|publisher=Praeger|location=Westport (CT)|isbn=978-0-275-96103-9|issn=1063-2158|series=Human Evolution, Behavior, and Intelligence|laysummary=http://www.cogsci.ecs.soton.ac.uk/cgi/psyc/newpsy?10.059|laydate=18 July 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Jensen|first=Arthur R.|title=Clocking the Mind: Mental Chronometry and Individual Differences|url=http://www.sciencedirect.com/science/book/9780080449395|accessdate=7 July 2014|date=10 July 2006|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-044939-5|laysummary=http://www.psychologytoday.com/files/attachments/56143/bookreviewclockingthemind.pdf|laysource=Psychology Today|laydate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite journal|title=The Theory of Intelligence and Its Measurement|last=Jensen|first=Arthur R.|authorlink=Arthur Jensen|date=2011|journal=Intelligence|publisher=International Society for Intelligence Research|volume=39|issue=4|pages=171–177|issn=0160-2896|url=http://www.sciencedirect.com/intel/article/pii/S0160289611000341|accessdate=27 August 2013|doi=10.1016/j.intell.2011.03.004|ref=harv|archive-date=5 ਜੁਲਾਈ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705012526/http://www.sciencedirect.com/intel/article/pii/S0160289611000341|dead-url=yes}} * {{Cite book|last=Johnson|first=Wendy|title=Developmental Psychology: Revisiting the Classic Studies|url=https://archive.org/details/isbn_9780857027580|editor1-last=Slater|editor1-first=Alan M.|editor2-last=Quinn|editor2-first=Paul C.|chapter=How Much Can We Boost IQ? An Updated Look at Jensen's (1969) Question and Answer|location=Thousand Oaks (CA)|publisher=SAGE|series=Psychology: Revisiting the Classic Studies|isbn=978-0-85702-757-3|date=2012|laysummary=http://www.cne.psychol.cam.ac.uk/pdfs/choice|laydate=19 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Johnson|first1=Wendy|last2=Turkheimer|first2=E.|last3=Gottesman|first3=Irving|last4=Bouchard|first4=Thomas|date=2009|title=Beyond Heritability: Twin Studies in Behavioral Research|journal=Current Directions in Psychological Science|publisher=|volume=18|issue=4|pages=217–220|url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Johnson%20%282009%29.pdf|accessdate=29 June 2010|doi=10.1111/j.1467-8721.2009.01639.x|pmc=2899491|pmid=20625474|ref=harv}} * {{Cite book|title=IQ Testing 101|url=https://archive.org/details/iqtesting1010000kauf|last=Kaufman|first=Alan S.|authorlink=Alan S. Kaufman|date=2009|publisher=Springer Publishing|location=New York|isbn=978-0-8261-0629-2|laysummary=http://www.springerpub.com/product/9780826106292|laydate=10 August 2010|ref=harv}} * {{Cite book|title=Assessing Adolescent and Adult Intelligence|last1=Kaufman|first1=Alan S.|last2=Lichtenberger|first2=Elizabeth O.|authorlink1=Alan S. Kaufman|edition=3rd|date=2006|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|isbn=978-0-471-73553-3|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471735531.html|laydate=22 August 2010|ref=harv}} * {{Cite book|last=Kaufman|first=Scott Barry|title=Ungifted: Intelligence Redefined|url=https://books.google.com/books?id=YF6CMAEACAAJ|accessdate=1 October 2013|date=1 June 2013|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-02554-1|laysummary=http://www.publishersweekly.com/978-0-465-02554-1|laydate=1 October 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Kranzler|first1=John H.|last2=Floyd|first2=Randy G.|title=Assessing Intelligence in Children and Adolescents: A Practical Guide|date=1 August 2013|publisher=Guilford Press|isbn=978-1-4625-1121-1|url=http://www.guilfordpress.co.uk/books/details/9781462511211/|accessdate=9 June 2014|quote=|laysummary=|laydate=|ref=harv|archive-date=16 ਅਕਤੂਬਰ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016201213/http://www.guilfordpress.co.uk/books/details/9781462511211/|url-status=dead}} * {{Cite journal|last1=Lahn|first1=Bruce T.|last2=Ebenstein|first2=Lanny|author-link2=Alan O. Ebenstein|title=Let's celebrate human genetic diversity|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-10-08_461_7265/page/726|journal=Nature|volume=461|issue=7265|pages=726–728|date=2009|issn=0028-0836|pmid=19812654|doi=10.1038/461726a|ref=harv}} * {{Cite book|title=Identification: The Theory and Practice of Identifying Students for Gifted and Talented Education Services|last1=Lohman|first1=David F.|last2=Foley Nicpon|first2=Megan|editor-last=Hunsaker|editor-first=Scott|chapter=Chapter 12: Ability Testing & Talent Identification|pages=287–386|chapterurl=https://faculty.education.uiowa.edu/docs/default-source/dlohman/ability-testing-and-talent-identification.pdf?sfvrsn=0|date=2012|publisher=Prufrock|location=Waco (TX)|isbn=978-1-931280-17-4|laysummary=http://www.prufrock.com/Identification-The-Theory-and-Practice-of-Identifying-Students-for-Gifted-and-Talented-Education-Services-P1816.aspx|laydate=14 July 2013|ref=harv|access-date=11 ਅਗਸਤ 2016|archive-date=15 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315055952/https://faculty.education.uiowa.edu/docs/default-source/dlohman/ability-testing-and-talent-identification.pdf?sfvrsn=0|dead-url=yes}} * [[File:Featured_article_star.svg|16x16px|Featured article]] Rx {{Cite book|title=[[IQ and Human Intelligence]]|last=Mackintosh|first=N. J.|authorlink=Nicholas Mackintosh|date=2011|edition=second|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-958559-5|ref=harv}} * {{Cite book|title=Wechsler's Measurement and Appraisal of Adult Intelligence|url=https://archive.org/details/isbn_683-055954|last=Matarazzo|first=Joseph D.|date=1972|edition=fifth and enlarged|publisher=Williams & Witkins|location=Baltimore (MD)|laysummary=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1009574/pdf/brjindmed00090-0079a.pdf|laydate=4 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last1=McIntosh|first1=David E.|last2=Dixon|first2=Felicia A.|last3=Pierson|first3=Eric E.|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|chapter=Chapter 25: Use of Intelligence Tests in the Identification of Giftedness|pages=[https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed/page/623 623]–642|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://www.guilford.com/cgi-bin/cartscript.cgi?page=pr/flanagan.htm&dir=edu/edpsych&cart_id=|laydate=28 April 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Murray|first=Charles|title=Income Inequality and IQ|location=Washington (DC)|publisher=[[AEI Press]]|isbn=978-0844770949|date=1998|page=|url=http://www.aei.org/book/society-and-culture/citizenship/income-inequality-and-iq/|accessdate=7 July 2014|laysummary=http://www.bu.edu/irsd/articles/charles2.htm|laysource=New Republic (book review)|laydate=7 July 2014|ref=harv|archive-date=14 ਜੁਲਾਈ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714221611/http://www.aei.org/book/society-and-culture/citizenship/income-inequality-and-iq/|dead-url=yes}} * {{Cite book|title=Essentials of CAS Assessment|url=https://archive.org/details/essentialsofcasa0000nagl|last=Naglieri|first=Jack A.|date=1999|publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]]|location=Hoboken (NJ)|series=Essentials of Psychological Assessment|isbn=978-0-471-29015-5|laysummary=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471290157.html|laydate=26 May 2013|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Neisser|first1=Ulrich|last2=Boodoo|first2=Gwyneth|last3=Bouchard|first3=Thomas J.|last4=Boykin|first4=A. Wade|last5=Brody|first5=Nathan|last6=Ceci|first6=Stephen J.|last7=Halpern|first7=Diane F.|last8=Loehlin|first8=John C.|last9=Perloff|first9=Robert|last10=Sternberg|first10=Robert J.|last11=Urbina|first11=Susana|authorlink1=Ulrich Neisser|authorlink10=Robert Sternberg|title=Intelligence: Knowns and unknowns|journal=American Psychologist|issn=0003-066X|volume=51|pages=77–101|year=1996|url=http://psych.colorado.edu/~carey/pdfFiles/IQ_Neisser2.pdf|accessdate=9 October 2014|ref=harv|doi=10.1037/0003-066x.51.2.77}} * {{Cite journal|last=Noguera|first=Pedro A.|title=Racial politics and the elusive quest for excellence and equity in education|journal=In Motion Magazine|volume=|issue=|date=30 September 2001|page=|id=Article # ER010930002|url=http://www.inmotionmagazine.com/er/pnrp1.html|accessdate=7 July 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Perleth|first1=Christoph|last2=Schatz|first2=Tanja|last3=Mönks|first3=Franz J.|title=International Handbook of Giftedness and Talent|url=https://archive.org/details/internationalhan02edunse|editor1-last=Heller|editor1-first=Kurt A.|editor2-last=Mönks|editor2-first=Franz J.|editor3-last=Sternberg|editor3-first=Robert J.|display-editors=3|editor4-last=Subotnik|editor4-first=Rena F.|edition=2nd|date=2000|publisher=Pergamon|location=Amsterdam|isbn=978-0-08-043796-5|pages=[https://archive.org/details/internationalhan02edunse/page/297 297]–316|chapter=Early Identification of High Ability|quote=a gifted sample gathered using IQ > 132 using the old SB L-M in 1985 does not contain the top 2% of the population but the best10%.|editor3-link=Robert Sternberg|ref=harv}} * {{Cite book|last1=Plomin|first1=Robert|last2=DeFries|first2=John C.|last3=Knopik|first3=Valerie S.|last4=Neiderhiser|first4=Jenae M.|title=Behavioral Genetics|others=Shaun Purcell (Appendix: Statistical Methods in Behaviorial Genetics)|url=https://books.google.com/books?id=OytMMAEACAAJ|accessdate=4 September 2013|date=24 September 2012|publisher=Worth Publishers|isbn=978-1-4292-4215-8|laysummary=http://www.worthpublishers.com/catalog/Product/behavioralgenetics-sixthedition-plomin|laydate=4 September 2013|ref=harv}} * {{Cite book|title=Terman's Kids: The Groundbreaking Study of How the Gifted Grow Up|url=https://archive.org/details/termanskids00joel|last=Shurkin|first=Joel|date=1992|publisher=Little, Brown|location=Boston (MA)|isbn=978-0-316-78890-8|laysummary=http://articles.latimes.com/1992-05-31/books/bk-1247_1_lewis-terman/2|laydate=2 June 2013|ref=harv}} * {{Cite book|last=Stern|first=William|authorlink=William Stern (psychologist)|title=Die psychologischen Methoden der Intelligenzprüfung: und deren Anwendung an Schulkindern|location=Baltimore|publisher=Warwick & York|date=1914|origyear=1912 (Leipzig: J. A. Barth, original German edition)|url=https://books.google.com/books?id=D6h9AAAAMAAJ|accessdate=15 June 2014|trans_title=The Psychological Methods of Testing Intelligence|others=Guy Montrose Whipple (English translation)|series=Educational psychology monographs, no. 13|oclc=4521857|lccn=14010447|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Measurement of Intelligence: An Explanation of and a Complete Guide to the Use of the Stanford Revision and Extension of the Binet-Simon Intelligence Scale|last=Terman|first=Lewis M.|authorlink=Lewis Terman|others=Ellwood P. Cubberley (Editor's Introduction)|year=1916|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|series=Riverside Textbooks in Education|url=http://www.gutenberg.org/etext/20662|accessdate=26 June 2010|ref=harv}} * {{Cite book|title=Measuring Intelligence: A Guide to the Administration of the New Revised Stanford-Binet Tests of Intelligence|url=https://archive.org/details/measuringintelli0000term|last1=Terman|first1=Lewis M.|last2=Merrill|first2=Maude|authorlink=Lewis Terman|year=1937|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston|ref=harv}} * {{Cite book|title=Stanford-Binet Intelligence Scale: Manual for the Third Revision Form L-M with Revised IQ Tables by Samuel R. Pinneau|url=https://archive.org/details/stanfordbinetint00term|last1=Terman|first1=Lewis Madison|last2=Merrill|first2=Maude A.|authorlink1=Lewis Terman|year=1960|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston (MA)|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Turkheimer|first=Eric|date=April 2008|title=A Better Way to Use Twins for Developmental Research|journal=LIFE Newsletter|volume=2|issue=1|publisher=Max Planck Institute for Human Development|pages=2–5|url=http://people.virginia.edu/~ent3c/papers2/Articles%20for%20Online%20CV/Turkheimer%20%282008%29.pdf|accessdate=29 October 2010|doi=|ref=harv}} * {{Cite book|last=Urbina|first=Susana|title=The Cambridge Handbook of Intelligence|url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_t3g1|editor1-last=Sternberg|editor1-first=Robert J.|editor1-link=Robert Sternberg|editor2-last=Kaufman|editor2-first=Scott Barry|date=2011|chapter=Chapter 2: Tests of Intelligence|pages=[https://archive.org/details/cambridgehandboo0000unse_t3g1/page/20 20]–38|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=9780521739115|laysummary=http://www.cambridge.org/gb/knowledge/isbn/item6173718/|laydate=9 February 2012|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wasserman|first=John D.|title=Contemporary Intellectual Assessment: Theories, tests, and issues|url=https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed|edition=Third|editor1-last=Flanagan|editor1-first=Dawn P.|editor2-last=Harrison|editor2-first=Patti L.|chapter=Chapter 1: A History of Intelligence Assessment: The Unfinished Tapestry|pages=[https://archive.org/details/contemporaryinte0000unse_3ed/page/3 3]–55|location=New York (NY)|publisher=[[Guilford Press]]|isbn=978-1-60918-995-2|date=2012|laysummary=http://eric.ed.gov/?id=ED530599|laydate=29 March 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|authorlink=David Wechsler|title=The Measurement of Adult Intelligence|url=https://archive.org/details/measurementofadu0000davi|date=1939|edition=first|publisher=Williams & Witkins|location=Baltimore (MD)|lccn=39014016|laysummary=http://psycnet.apa.org/psycinfo/2004-16232-000|laysource=American Psychological Association|laydate=29 September 2014|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|title=Wechsler Adult Intelligence Scale|edition=3rd|location=San Antoni0 (TX)|publisher=The Psychological Corporation|isbn=|date=1997|ref=harv}} * {{Cite book|last=Wechsler|first=David|title=Wechsler Intelligence Scale for Children|edition=4th|location=San Antonio (TX)|publisher=The Psychological Corporation|isbn=|date=2003|ref=harv}} * {{Cite book|editor1-last=Weiner|editor1-first=Irving B.|editor2-last=Graham|editor2-first=John R.|editor3-last=Naglieri|editor3-first=Jack A.|title=Handbook of Psychology|volume=Volume 10: Assessment Psychology|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470891270.html|accessdate=25 November 2013|date=2 October 2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-89127-8|page=|quote=|laysummary=|laydate=|ref=harv|archive-date=16 ਦਸੰਬਰ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131216082534/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470891270.html|url-status=dead}} * {{Cite book|editor1-last=Weiss|editor1-first=Lawrence G.|editor2-last=Saklofske|editor2-first=Donald H.|editor3-last=Prifitera|editor3-first=Aurelio|editor4-last=Holdnack|editor4-first=James A.|title=WISC-IV Advanced Clinical Interpretation|url=https://archive.org/details/wiscivadvancedcl0000weis_z9p8|date=2006|publisher=Academic Press|location=Burlington (MA)|isbn=978-0-12-088763-7|series=Practical Resources for the Mental Health Professional|laysummary=http://www.elsevier.com/wps/find/bookdescription.cws_home/707975/description#description|laydate=15 August 2010|ref=harv}} This practitioner's handbook includes chapters by L.G. Weiss, J.G. Harris, A. Prifitera, T. Courville, E. Rolfhus, D.H. Saklofske, J.A. Holdnack, D. Coalson, S.E. Raiford, D.M. Schwartz, P. Entwistle, V. L. Schwean, and T. Oakland. == ਬਾਹਰੀ ਜੋੜ == * [http://psychclassics.yorku.ca/ Classics in the History of Psychology] * [http://www.intelltheory.com/ Human Intelligence: biographical profiles, current controversies, resources for teachers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926213202/http://www.intelltheory.com/ |date=2019-09-26 }} lb70d3ntcd4tfo2y1ms8wr7qvuaq3it 0 83232 843548 338441 2026-07-29T23:08:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843548 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਡਾ. ਰਾਣਾ ਕਪੂਰ | image = | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1957|09|09}}<ref name="GHiscock_2007">{{cite book | title = India's global wealth club | url = https://archive.org/details/indiasglobalweal0000hisc | author = Geoff Hiscock | edition = illustrated | publisher = [[John Wiley and Sons]] | year = 2007 | isbn = 978-0-470-82238-8 | page = [https://archive.org/details/indiasglobalweal0000hisc/page/255 255] }}</ref> | birth_place = [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | education = | alma_mater = [[ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br/>[[ਰਤਜ਼ਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | net_worth = | spouse = ਬਿੰਧੂ ਕਪੂਰ | children = 3 ਲਡ਼ਕੀਆਂ (ਰਾਧਾ, ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ)<ref name="GHiscock_2007"/> | website = | footnotes = }} '''ਡਾ. ਰਾਣਾ ਕਪੂਰ''' (ਜਨਮ 9 ਸਤੰਬਰ 1957) [[ਯੈੱਸ ਬੈਂਕ]] ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਕੋ-ਫਾਊਂਡਰ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਚੌਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਹੈ।<ref>{{cite news|title=Times Of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Yes-Bank-report/news|accessdate=13 August 2012|newspaper=Times Of India|date=13 August 2012}}</ref> ਇਸ ਬੈਂਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਣਾ ਕਪੂਰ 2003 ਤੋਂ ਇਸ ਬੈਂਕ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਬਾਹਰੀ ਕਡ਼ੀਆਂ== {{ਆਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1957]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 52fgbdgswcuyjvibgy7mo1ob340w8kr 0 84779 843529 615601 2026-07-29T22:51:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843529 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = ਤਾਲ਼ੂ | Latin = Palatum | GraySubject = 242 | GrayPage = 1112 | Image = Illu01 head neck.jpg | Caption = ਸਿਰ ਅਤੇ ਧੌਣ | Width = | Image2 = 06-06-06palataltori.jpg | Caption2 = ਤਾਲ਼ੂ | ImageMap = | MapCaption = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = | MeshName = Palate | MeshNumber = A14.521.658 | Code = | Dorlands = six/000077480 | DorlandsID = Palate }} '''ਤਾਲ਼ੂ''' ਜਾਂ '''ਤਾਲ਼ੂਆ''' {{IPAc-en|ˈ|p|æ|l|ɨ|t}} ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਥਣਧਾਰੀ]]ਆਂ ਦੇ [[ਮੂੰਹ]] ਦੀ ਛੱਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਜ਼ਬਾਨੀ ਖੋੜ]] ਨੂੰ [[ਨਾਸਕੀ ਖੋੜ]] ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Wingerd166"> {{cite book | last = Wingerd | first = Bruce D. | authorlink = | coauthors = | title = The Human Body Concepts of Anatomy and Physiology | publisher = Saunders College Publishing | year = 1811 | location = Fort Worth | pages = [https://archive.org/details/humanbodyconcept0000wing/page/166 166] | url =https://archive.org/details/humanbodyconcept0000wing | doi = | id = | isbn = 0-03-055507-8}}</ref> ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਮਗਰਮੱਛੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ [[ਚੌਪਾਇਆ|ਚੌਪਾਇਆਂ]] ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਨਾਸਕੀ ਖੋੜ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤਾਲ਼ੂਆ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੂਹਰਲਾ ਹੱਡਲ [[ਕਰੜਾ ਤਾਲ਼ੂ]] ਅਤੇ ਮਗਰਲਾ ਗੁੱਦੇਦਾਰ [[ਕੂਲ਼ਾ ਤਾਲ਼ੂ]] ਜਿੱਥੇ ਸੰਘ ਵਿਚਲਾ ਕਾਂ ਲਟਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Wingerd478">{{cite book | last = Wingerd | first = Bruce D. | authorlink = | coauthors = | title = The Human Body Concepts of Anatomy and Physiology | publisher = Saunders College Publishing | year = 1994 | location = Fort Worth | pages = [https://archive.org/details/humanbodyconcept0000wing/page/478 478] | url =https://archive.org/details/humanbodyconcept0000wing | doi = | id = | isbn = 0-03-055507-8}}</ref><ref name="Gray1172"> {{cite book | last = Goss | first = Charles Mayo | authorlink = | coauthors = | title = Gray's Anatomy | publisher = Lea & Febiger | year = 1966 | location = Philadelphia | pages = 1172 | url = | doi = | id = | isbn =}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਾਲ਼ੂ]] hexzclgs67pil1e2cir0lx4d8rz6zc4 0 84783 843567 760665 2026-07-29T23:28:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843567 wikitext text/x-wiki [[File:Undhiyu.jpg|thumb|Undhiyu]] '''ਉਨਧੀਯੂ''' ਇੱਕ ਗੁਜਰਾਤ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਸਬਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸ਼ਬਦ 'ਮਾਤਲੁ' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਉਨਧੂ'ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੁੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ [[ਪਕਵਾਨ]] ਨੂੰ [[ਮਿੱਟੀ]] ਦੇ ਬਰਤਨ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੇ ਪੁਉਥਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਦੱਖਣੀ ਗੁਜਰਾਤ ਤੇ ਤੱਟ ਤੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਬਜੀਆਂ ਜਿਂਵੇ ਕੀ ਕੱਚੇ ਕੇਲੇ, ਐਗਪਲਾਂਟ, ਹਰੀ ਬੀਨ, ਮੁਠੀਆ, ਆਲੂ, ਜਾਮਨੀ ਯਾਮ ਅਤੇ ਪਲਾਨਟੇਨ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਕੜੀ ਨਾਲ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਕ੍ਦ੍ਦੁਕਸ ਕਿੱਤੇ ਨਾਰੀਅਲ, ਚੀਨੀ, ਹਰੀ ਮਿਰਚ, ਅਦਰੱਕ, ਲਸਣ, ਅਤੇ ਸੀਲਾਂਤ੍ਰੋ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਤੇਲ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਪਕਾਕੇ ਥੋੜਾ ਜੇਹਾ ਪਾਣੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਭਾਪ ਨਾਲ ਸਬਜੀਆਂ ਬਣ ਸਕਣ।<ref name=Desai>{{cite book|title=India Guide Gujarat|url=https://archive.org/details/isbn_9780978951702_n0o4|author=Anjali Desai|publisher=India Guide Publications|date=2007|isbn=9780978951702|page=[https://archive.org/details/isbn_9780978951702_n0o4/page/366 366]}}</ref> ==ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ== # ਮਿਰਚ, ਅਦਰੱਕ, ਲਸਣ ਅਤੇ ਧਨੀਏ ਦਾ ਪੇਸਟ ਬਣਾ ਲੋ। # ਹੁਣ ਸਬਜੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਸਲੇ ਦੇ ਪੇਸਟ ਨਾਲ ਮਿਲਾਦੋ। # ਹੁਣ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਏਵੈ ਹੀ ਪਿਆ ਰਹਿਣ ਦੋ। # ਹੁਣ ਤੇਲ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਬਜੀਆਂ ਮਿਲਾ ਦੋ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਹਿਲਾਓ। # ਹੁਣ ਢੱਕ ਕੇ 5 ਮਿੰਟ ਪਕਾਓ। # ਹੁਣ ਪਾਪੜੀ, ਹਲਦੀ, ਆਟਾ, ਅਜ੍ਵੈਨ ਅਤੇ ਲੂਣ ਪਾ ਦੋ। # ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਪਕਾਓ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਬਣ ਜਾਵੇ। # ਹੁਣ ਧਨੀਆ, ਨਿੰਬੂ ਅਤੇ ਕੁਛ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ਪਾ ਦੋ। # ਹੁਣ ਚੀਨੀ ਪਾ ਦੋ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਮਿਲਾਓ। # ਹੁਣ ਗਰਮ ਗਰਮ ਪਰਾਂਠੇ ਨਾਲ ਚਖੋ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖੁਰਾਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ]] backqggevcfpjc6f24w2k84mn91rjcw 0 85298 843318 534280 2026-07-29T16:21:04Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Дмитрий_Ильич_Ульянов.jpg|Дмитрий_Ильич_Ульянов.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Дмитрий Ильич Ульянов.jpg|]]. 843318 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name=ਦਮਿਤਰੀ ਉਲੀਆਨੋਵ | image = | image_size = |caption= ਡੀ ਆਈ ਉਲੀਆਨੋਵ |birth_date= 16 ਅਗਸਤ 1874 |birth_place=[[ਸਿਮਬਰਿਸਕ]] ([[ਰੂਸ]]) |death_date={{death date and age|1943|7|16|1874|8|16|df=y}} |death_place=[[Gorki Leninskiye]], [[Moscow Oblast]], [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] }} [[File:Lenin family.jpg|thumb|The Ulyanov family, 1879 (Dmitry sitting in the middle, Vladimir sitting to the right)]] '''ਦਮਿਤਰੀ ਇਲਿਚ ਉਲੀਆਨੋਵ''' ({{lang-ru|Дми́трий Ильи́ч Улья́нов}}) ({{OldStyleDate|16 ਅਗਸਤ|1874|ਅਗਸਤ 4}} &ndash; 16 ਜੁਲਾਈ 1943) ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ, [[ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਉਲੀਆਨੋਵ]] ਅਤੇ [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਸੀ। [[ਲੋਮੋਨੋਸੋਵ ਮਾਸਕੋ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ | ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]].''ਰਾਬੋਚੀਏ ਸਿਊਜ'' (ਵਰਕਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1897 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1874]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1943]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਲੈਨਿਨ]] aocdkjwd62io22pu9owb5bibh1ysb6z 0 85439 843416 527826 2026-07-29T20:52:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843416 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਐਕਸਵੀਏਰਾ ਹਾਲੈਂਡਰ | image =_Portrait_of_Xaviera_Hollander_looking_naughty.jpg_ | alt = ਐਕਸਵੀਏਰਾ ਹਾਲੈਂਡਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | caption = ਐਲਨ ਮੇਰਸਰ ਦੁਆਰਾ ਹਾਲੈਂਡਰ ([[2008]]) | birth_name = ਵੇਰਾ ਦੇ ਵਰੀਏਸ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1943|06|15}} | birth_place = [[ਸੁਰਾਬਾਇਆ]] | citizenship = [[ਨੀਦਰਲੈਂਡ]] | known_for = ''ਦ ਹੈਪੀ ਹੂਕਰ: ਮਾਈ ਆਨ ਸਟੋਰੀ'' | occupation = | website = {{URL|www.xavierahollander.com/}} }} '''ਐਕਸਵੀਏਰਾ ਹਾਲੈਂਡਰ''' (ਜਨਮ, [[15 ਜੂਨ]], [[1943]]) ਇੱਕ [[ਕਾਲ ਗਰਲ]], [[ਦਲਾਲ]] ਅਤੇ [[ਲੇਖਕ|ਲੇਖਿਕਾ]] ਹੈ। ਹਾਲੈਂਡਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪਛਾਣ ਇਸਦੇ ਸੰਸਮਰਣ "ਦ ਹੈਪੀ ਹੂਕਰ: ਮਾਈ ਆਨ ਸਟੋਰੀ" ਦੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਿਕਣ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਹਾਲੈਂਡਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸੁਰਾਬਾਇਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ "ਡੱਚ ਯਹੂਦੀ" [[ਹਕੀਮ]] ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਤੇ ਜਰਮਨ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੀ।<ref>{{cite news |last=Ross |first=Deborah |title=Xaviera Hollander: Is the Happy Hooker still happy after all these years? |url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/xaviera-hollander-is-the-happy-hooker-still-happy-after-all-these-years-8389838.html |newspaper=The Independent |date=8 December 2012 |accessdate=29 July 2013}}</ref> ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਜਪਾਨੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref name=advocate>{{Cite journal|last=Che |first=Cathay |title=The Happy Hooker gets the girl |work=[[The Advocate]] |pages=80–3 |date=20 August 2002 }}</ref> ਆਪਣੇ 20ਵਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸਨੇ [[ਜੋਹਾਨਿਸਬਰਗ]] ਲਈ [[ਅਮਸਤੱਰਦਮ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੀ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜੋਹਾਨਿਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਲੈਂਡਰ, ਜਾਨ ਵੈਬਰ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੰਗਣੀ ਕਰਵਾ ਲਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹਾਲੈਂਡਰ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਟੂਟੀ ਤਾਂ ਇਹ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਚਲੀ ਗਈ।<ref name=Hollander1971>{{Cite book |title=The Happy Hooker: My Own Story |url=https://archive.org/details/happyhookermyown00holl |publisher=Sphere Books |year=1971 |isbn=0-06-001416-4 |last=Hollander |first=Xaviera }}</ref> ==ਕੈਰੀਅਰ== [[1968]] ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਬਤੌਰ ਸਕੱਤਰ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਮੈਨਹੈਟਨ]] ਵਿੱਖੇ [[ਕਾਲ ਗਰਲ]] ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੇ 1,000 ਡਾਲਰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਇੱਕ [[ਕੋਠਾ]] ਖੋਲ ਲਿਆ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਖਰਲਾ ਵੇਸ਼ਵਾ-ਘਰ ਅਤੇ ਹਾਲੈਂਡਰ ਖ਼ੁਦ [[ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਦਲਾਲ ਬਣ ਗਈ। [[1971]] ਵਿੱਚ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹਾਲੈਂਡਰ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।.<ref>[[The XY Factor|XY factor]], ''Prostitution: Sex in the City'' (History Channel).</ref> ===ਲੇਖਕ=== [[1971]] ਵਿੱਚ, ਹਾਲੈਂਡਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਮਰਣ "ਦ ਹੈਪੀ ਹੂਕਰ: ਮਾਈ ਆਨ ਸਟੋਰੀ" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹਾਲੈਂਡਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਵਕ ਦੱਸਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਲੈਂਡਰ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਅਮਸਤੱਰਦਮ]] ਵਿੱਖੇ ਕਈ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੀ ਅਜੋਕੀ ਕਿਤਾਬ "ਚਾਈਲਡ ਨੋ ਮੋਰ" ਇਸਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਖੋਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹਾਰਦਿਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 35 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਹਾਲੈਂਡਰ [[ਪੇਂਟਹਾਊਸ (ਮੈਗਜ਼ੀਨ)|ਪੇਂਟਹਾਊਸ]] (Penthouse) ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ "ਕਾਲ ਮੀ ਮੈਡਮ" ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਾਲਮ ਲਿਖਦੀ ਸੀ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== [[1970]]ਵਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਹਾਲੈਂਡਰ ਟੋਰਾਂਟੋ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਫਰੈਂਕ ਐਪਲਬੂਮ, ਇੱਕ ਕਨੇਡੀਅਨ ਪੂਰਵਕਾਲੀਨ ਵਪਾਰੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। [[1997]] ਵਿੱਚ ਹਾਲੈਂਡਰ ਨੇ ਡੱਚ ਕਵੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਲੰਬਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਵਰੀ [[2007]] ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਡੱਚ ਆਦਮੀ, ਫਲਿਪ ਦੇ ਹਾਨ, ਨਾਲ [[ਅਮਸਤੱਰਦਮ]] ਵਿੱਖੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} kwk7komu4z9ihce0avu9hcnqwz7ic3m 0 85661 843335 763208 2026-07-29T19:22:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843335 wikitext text/x-wiki ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ [[ਲਹਿਰ]] ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਇਨਕਲਾਬ। ਇਹਦਾ ਮੰਤਵ ਬਦੇਸ਼ੀ ਗਲਬੇ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਜਿੱਤਣਾ, ਕੌਮੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਜ਼ਬਰ ਅਤੇ ਲੁੱਟਚੋਂਘ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨਾ, ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਨੁਕਤਾ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਬਗਾਵਤਾਂ, ਗਦਰ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="mtw">{{Cite book|title=Moscow's Third World Strategy|url=https://archive.org/details/moscowsthirdworl00rubi|author=Rubinstein, Alvin Z.|publisher=[[Princeton University Press]]|year=1990|page=[https://archive.org/details/moscowsthirdworl00rubi/page/80 80]|isbn=0-691-07790-8}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮੀ ਮੁਕਤੀ ਅੰਦੋਲਨ]] dizp2remoyxj9l2hys3pwsieoc2ev79 0 87036 843413 841762 2026-07-29T20:47:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843413 wikitext text/x-wiki {{Chinese |File=Down to the countryside movement.jpg| |piccap= |s=上山下乡运动 |t=上山下鄉運動 |p={{nowrap|Shàngshān Xiàxiāng Yùndòng}} |w=Shang⁴-shan¹ Hsia⁴-hsiang¹ Yün⁴-tung⁴ |mi={{IPAc-cmn|sh|ang|4|sh|an|1|-|x|ia|4|x|iang|1|-|yun|4|d|ong|4}} |j=Soeng⁵-saan¹ Haa⁶-hoeng¹ Wan⁶-dung⁶ |l={{nowrap|ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਤੱਕ }} {{nowrap|ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਤੱਕ ਮੁਹਿੰਮ }} |altname=ਪੁਨਰਵਸੇਬਾ |t2=插隊落戶 |s2=插队落户 |p2=chāduì luòhù |l2=ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੋ,<br>ਘਰਾਂ ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਓ }} '''ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਤੱਕ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਜੂਹਾਂ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਮੁਹਿੰਮ''' [[ਚੀਨ]] ਵਿੱਚ 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ 1970ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਚਲਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਹਿੰਮ ਸੀ।ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਚੀਨ ਵਿੱਚ [[ਮਾਓ ਤਸੇ-ਤੁੰਗ]] ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਗਏ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਨਕਲਾਬ]] ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਧਿਰਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਰੱਜੇ ਪੁੱਜੇ ਬੁਰਜੂਆ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੌਜੁਆਨਾ, ਜਿਹਨਾ ਨੂੰ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਸਿੱਖ ਸਕਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਦੇ ਕਠੋਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕਣ।ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਅਧੀਨ ਕਰੀਬ 17 ਮਿਲੀਅਨ ਨੌਜਵਾਨਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Ebrey|first1=Patricia Buckley|title=China: A Cultural, Social, and Political History|url=https://archive.org/details/chinaculturalsoc0000ebre|date=2005|publisher=Wadsworth Publishing|isbn=978-0618133871|page=[https://archive.org/details/chinaculturalsoc0000ebre/page/294 294]|edition=1st}}</ref> ਇੱਕਲੇ [[ਸ਼ੇਨਯਾਂਗ]] ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ (1968) ਵਿੱਚ "ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁਹਿੰਮ" ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 200,000 ਨੌਜਵਾਨ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਓ ਦੀ ਇਹ ਨੀਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖੋਂ ਲਿਓ ਸ਼ਿਓਚੀ ਦੀ 1960 ਵਿਆਂ ਚ ਅਪਨਾਈ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸੀ।ਲਿਓ ਸ਼ਿਓਚੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਚੀਨ ਦੇ ਮਹਾਂ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਮਹਾਂ ਹੁਲਾਰਾ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]Great Leap Forward) ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ ਵਾਧੂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵੱਸੋਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਾਂਵਾਂ ਕਰਨਾ ਸੀ।ਮਾਓ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਤੋਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ''ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਤ '' ਕਰ ਸਕਣਗੇ। <ref>{{cite book|last1=Dietrich|first1=Craig|title=People's China: A Brief History|url=https://archive.org/details/peopleschina00crai|date=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195106299|page=[https://archive.org/details/peopleschina00crai/page/199 199]|edition=3rd}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲ ਗਰੇਜੂਏਟ, ਜੋ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਨੌਜੁਆਨ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨੌਜੁਆਨ (ਨਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ,ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਥਾਂਵਾਂ ਵੱਲ ਜਬਰੀ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਹੋਰਨਾ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੌਜੁਆਨਾ ਨੂੰ [[ਜਲਾਵਤਨ]] ਜਾਂ ਨਿਸਕਾਸ਼ਤ ਨੌਜੁਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੌਜੁਆਨਾ ਨੂੰ ਗੁੰਮੀ ਹੋਈ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਓਂਕਿ ਇਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਬਹੁਤ ਨੇ [[ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮੌਕੇ ਗਵਾ ਲਏ।ਇਹਨਾ ਨੌਜੁਆਨਾ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਲੂ ਸ਼ਿਆਬਾਓ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:]] Liu Xiaobo),ਲਿਆਓ ਜਿਆਮਿਨ ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Lü Jiamin) ਅਤੇ ਯੇੰਗ ਚੇਂਗਜ਼ੀ,([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: Zhang Chengzhi) ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆ]] ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।ਲੇਖਕ ਦਾਈ ਸਜੀ ਦਾ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਇੱਕ [[ਨਾਵਲ]] ਵੀ ਛਪਿਆ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ " ਬਲਜ਼ਾਕ ਐਂਡ ਲਿਟਲ ਚਾਇਨੀਜ ਸੀਮਸਟ੍ਰੈੱਸ " ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਜਬਰੀ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਨੌਜੁਆਨਾ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੁਹਰਤ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਹਾਨੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਵੀ ਬਣੀ। ==ਨੋਟਸ== {{reflist}} ==ਹਵਾਲੇ== *{{citation|last=Schoppa|first=R. Keith|title=Revolution and Its Past: Identities and Change in Modern Chinese History|publisher=Pearson Education|year=2006|pages=349–356|isbn=0-13-193039-7}} *{{citation|last=Benson|first=Linda|title=China Since 1949|series=Semnar Studies in History|publisher=Pearson Education|year=2002|pages=38–44|isbn=0-582-43739-3}} *{{citation|first=Xueping|last=Zhong|title=Some of Us: Chinese Women Growing Up in the Mao Era|publisher=Rutgers University Press|year=2001|isbn=0-8135-2969-7|display-authors=etal}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * ''[http://www.uptothemountain.com/index.html Up To the Mountain, Down to the Village]'', A film by Chris Billing (2005) * The article on ''[[:zh:插队落户|Chadui Luohu]]'' at the Chinese Wikipedia {{zh icon}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਹੀਨਾ 2016]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ]] rek2tnalrs3x59akx4e6724e4qi53mb 0 87143 843468 819904 2026-07-29T21:42:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843468 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ''' ਦੀ ਅਨੇਕਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਬੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ [[ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] ਦੀ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ। ==ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ== ===ਉਦਾਰਵਾਦੀ=== ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਰਦ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪੁਨਰਗਠਨ ਨਾਲ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਾਰੀਵਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਔਰਤ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਰਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹਨ। ਪੁਨਰ-ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਹੱਕ, ਲਿੰਗਿਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ, ਵੋਟ, ਸਿੱਖਿਆ, [[ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ]], ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਬਾਲ ਸੰਭਾਲ, ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਸਿਹਤ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਲਿੰਗੀ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣਾ, ਹੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੁੱਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।.<ref>hooks, bell. "Feminist Theory: From Margin to Center" Cambridge, Massachusetts: [[South End Press]] 1984.</ref> ===ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ=== [[File:Emma Goldman seated.jpg|180px|thumb|right|[[ਐਮਾ ਗੋਲਡਮਨ]], [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ-ਨਾਰੀਵਾਦ|ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ]], ਆਗੂ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਰਤਾ]] ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ, ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਸਬੰਧੀ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਣਇੱਛਤ ਦਰਜੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅੰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਤਰਸੱਤਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼, [[ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼]] ਦਾ ਇੱਕ ਆਵਸ਼ਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ]] ਸੰਘਰਸ਼ [[ਰਾਜ]] ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ।]].<ref>{{Cite book |author=Dunbar-Ortiz, Roxanne |title=Quiet Rumours |url=https://archive.org/details/quietrumoursanar0000unse_x9m9 |publisher=AK Press |isbn=978-1-902593-40-1 |year=2002}}</ref> ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ, ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਜਾਂ ਵਿਦ੍ਰੋਹੀ ਸੰਘਰਸ਼, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਲ. ਸੂਸਨ ਬ੍ਰਾਉਨ ਅਨੁਸਾਰ, "ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਹ ਸਹਿਜ ਨਾਰੀਵਾਦ ਹੈ।"<ref name=Brown>{{Cite book |editor=Roussopoulos, Dimitrios I. |chapter=Beyond Feminism: Anarchism and Human Freedom |title=The Anarchist papers, 3 |url=https://archive.org/details/anarchistpapers30000unse |year=1990 |publisher=Black Rose Books |location=Montreal |isbn=0-921689-53-5 |author=Brown, Susan}}</ref><ref>Brown, p. 208.</ref> ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ [[ਐਮਾ ਗੋਲਡਮਨ]], ਫੇਦੇਰਿਕਾ ਮੁਨਸੇਨੀ, ਵੋਲਤਿਰਿਨੇ ਦੇ ਕਿਲੇਇਰੇ, ਮਾਰਿਆ ਲਾਸੇਰੇਦਾ ਦੇ ਮੂਰਾ ਅਤੇ ਲੂਸੀ ਪਰਸੋਨਸ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] 8twuyglzjf1w5q4zl6ryxp7q9hes9dg 0 87852 843488 813172 2026-07-29T22:05:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843488 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|19ਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] | image = President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg | predecessor = [[ਉੱਲੀਸੱਸ ਐਸ. ਗਰਾਂਟ]] | successor = [[ਜੇਮਜ਼ ਏ ਗਾਰਫੀਲਡ]] | vicepresident = [[ਵਿਲੀਅਮ ਏ. ਵ੍ਹੀਲਰ]] | signature = Rutherford Birchard Hayes Signature.svg | signature_alt = Cursive signature in ink | lieutenant2 = [[ਥੋਮਸ ਐਲ. ਯੰਗ]] | order2 =[[ਓਹਾਇਓ]] ਦਾ 29ਵਾਂ ਅਤੇ 32ਵਾਂ ਗਵਰਨਰ | predecessor2 = [[ਵਿਲੀਅਮ ਅਲੇਨ]] | successor2 = [[ਥੋਮਸ ਐਲ. ਯੰਗ]] | party = [[ਰੀਪਬਲਿਕ ਪਾਰਟੀ]] (1854–1893) | birth_date = {{birth date|1822|10|04|mf=yes}} | birth_place = [[ਓਹਾਇਓ]] ਅਮਰੀਕਾ | death_date = {{death date and age|1893|1|17|1822|10|4}} | death_place = ਸਪਾਈਗਲ ਗਰੋਵ, ਫਰੀਮਾਂਟ ਓਹਾਇਓ | otherparty = [[ਵ੍ਹਿਗ ਪਾਰਟੀ]] (1854 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ) | spouse = {{marriage|ਲੂਸੀ ਵੈਬ ਹੇਜ਼|December 30, 1852|June 25, 1889|end=her death}} | children = 8 | education = {{hlist|ਕੇਨੀਅਨ ਕਾਲਜ|ਹਾਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ}} | profession = ਵਕੀਲ | religion = |allegiance = {{flag|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} |branch = {{army|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ}} * [[ਸੰਯੁਕਤ ਫ਼ੌਜ]] | serviceyears = 1861–1865 | rank = [[File:Union Army major general rank insignia.svg|35px]] ਮੇਜ਼ਰ | unit = * 23ਵੀ ਓਹਾਇਓ ਪੈਂਦਲ ਫ਼ੌਜ * ਕਨਵਹਾ ਡਵੀਜ਼ਨ | battles = [[ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] * [[ਦੱਖਣੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਲੜਾਈ]] * [[1864 ਦਾ ਵਾਦੀ ਅਭਿਆਨ]] | birthname = | term_start =4 ਮਾਰਚ, 1877 | term_end = 4 ਮਾਰਚ, 1881 | term_start2 = 10 ਜਨਵਰੀ, 1876 | term_end2 = 2 ਮਾਰਚ, 1877 | lieutenant3 = ਜੌਨ ਸੀ. ਲੀ | term_start3 = 13 ਜਨਵਰੀ, 1868 | term_end3 = 8 ਜਨਵਰੀ, 1872 | predecessor3 = ਜੈਕਬ ਦੋੋੋਲਸਨ ਕੋਕਸ | successor3 = ਐਡਵਰਡ ਐਫ. ਨੋਏਜ਼ | state4 = [[ਓਹਾਇਓ]] | district4 =ਦੂਜਾ | term_start4 = 4 ਮਾਰਚ, 1865 | term_end4 = 20 ਜੁਲਾਈ, 1867 | predecessor4 = ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਲੌਂਗ | successor4 = ਸੈਮੁਲ ਫੈਨਟਨ ਕੈਰੀ | restingplace =ਓਹਾਇਓ }} '''ਰੁਦਰਫੋਰਡ ਬੀ. ਹੇਈਜ਼''' (4 ਅਕਤੂਬਰ, 1822-17 ਜਨਵਰੀ, 1893)ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ 19ਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੋਮੈਨਜ਼ ਕਿ੍ਸਚੀਅਨ ਟੈਂਪਰੈਂਸ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ[[ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ]] ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਕਤੂਬਰ 4, 1822 ਨੂੰ [[ਓਹਾਇਓ]] ਵਿਖੇ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਰਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਵਿਚੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਬਤੌਰ ਵਕੀਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੂਬ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ।{{sfn|Hoogenboom|pp=7–8}} [[ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ]] ਸਮੇਂ ਲੜਦਿਆ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਬਹਾਦਰੀ ਬਦਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਪਬਲਕਨਾਂ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਰੀਪਰਜ਼ੈਂਟੇਟਿਵ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਭਾਰੀ ਬਹੁਮੱਤ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦਸੰਬਰ 1865 ਵਿੱਚ [[ਵਾਈਟ ਹਾਊਸ]] 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਬਾਗੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। 1867 ਅਤੇ 1876 ਦਰਮਿਆਨ ਉਸ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਓਹਾਇਓ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਰਿਹਾ। ਜਨਵਰੀ 1877 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ 'ਚ ਅੱਠ ਰਿਪਬਲਕਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਡੈਮੋਕਰੇਟਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਹੇਈਜ਼ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਵੋਟ ਦਿੱਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਇਲੈਕਟੋਰਲ ਵੋਟ 189 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 185 ਮਿਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਪਾਈਗਲ ਗਰੋਵ, ਫਰੀਮਾਂਟ ਓਹਾਇਓ ਵਿਖੇ 1881 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਉਸ ਦੀ 17 ਜਨਵਰੀ, 1893 ਨੂੰ 71 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਹੇਈਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite book | last = Barnard | first = Harry | year = 2005 | origyear = 1954 | title = Rutherford Hayes and his America | url = https://archive.org/details/rutherfordbhayes0000harr | publisher = American Political Biography Press | location = Newtown, Connecticut | isbn = 978-0-945707-05-9 | ref = {{sfnRef|Barnard}} }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1822]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1893]] tc6ha8ezbvs92a76m5xamzupz919p9l 0 88740 843407 754964 2026-07-29T20:41:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843407 wikitext text/x-wiki '''ਯਰਸਾਨ''' ਜਾਂ '''ਅਹਿਲ-ਏ-ਹੱਕ਼''' ([[ਕੁਰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|Kurdish]]: یارسان&#x200E;{{script/Arabic|یارسان}}, ''Yarsan'',<ref>{{Cite book|title=Syncretistic Religious Communities in the Near East|url=https://archive.org/details/syncretisticreli0000unse|last=Hamzeh'ee|first=M. Reza Fariborz|publisher=Brill|year=1995|isbn=90-04-10861-0|editor-last=Krisztina Kehl-Bodrogi|location=Leiden|pages=[https://archive.org/details/syncretisticreli0000unse/page/101 101]–117|display-editors=etal}}</ref><ref>P. G. Kreyenbroek (1992). </ref> {{lang-fa|اهل حق}} ''Ahl-e Haqq'') 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ [[ਸੁਲਤਾਨ ਸਾਹਕ]] ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਇੱਕ ਧਰਮ ਹੈ। <ref>Elahi, Bahram (1987). </ref> ਇਸਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 500,000<ref>{{Cite web|url=http://kirkuknow.com/english/index.php/2014/05/19965/|title=Kaka’ee… marginalized minority — '''kirkuknow.com'''|access-date=1 September 2015|archive-date=1 ਸਤੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150901074255/http://kirkuknow.com/english/index.php/2014/05/19965/|dead-url=yes|archivedate=1 ਸਤੰਬਰ 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150901074255/http://kirkuknow.com/english/index.php/2014/05/19965/|url-status=deviated}}</ref> ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1,000,000,<ref>''Encyclopedia of the Modern Middle East and North Africa'' (Detroit: Thompson Gale, 2004) p. 82</ref> ਤੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਛਮੀ [[ਈਰਾਨ]] ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ [[ਇਰਾਕ]] ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੋਰਾਨ [[ਕੁਰਦ ਲੋਕ|ਕੁਰਦ]] ਹਨ<ref>Edmonds, Cecil. </ref><ref>{{Cite web|url=http://www.kurdistanica.com/english/religion/yazdani/cult.html|title=Religion: Cult of Angels|website=Encyclopaedia Kurdistanica|archive-url=https://web.archive.org/web/20060828201511/http://www.kurdistanica.com/english/religion/yazdani/cult.html <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-08-28|access-date=2006-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lexicorient.com/e.o/uyazdanism.htm|title=Yazdanism|website=Encyclopaedia of the Orient|archive-url=https://web.archive.org/web/20061021160401/http://lexicorient.com/e.o/uyazdanism.htm|archive-date=21 October 2006 <!--DASHBot-->|dead-url=no|access-date=2006-11-25}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਈਰਾਨੀ, ਲੋਰੀ, ਅਜ਼ੇਰੀ ਅਤੇ ਅਰਬ ਵੀ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ahle-haqq.com/beliefs.html|title=Ahl-e Haqq - Principle Beliefs and Convictions|access-date=23 August 2015}}</ref> ਕੁਝ ਯਰਸਾਨੀ ਦੱਖਣਪੂਰਬੀ [[ਤੁਰਕੀ]] ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://looklex.com/e.o/ahl-e_haqq.htm|title=Ahl-e Haqq - LookLex Encyclopaedia|last=Tore Kjeilen|access-date=23 August 2015|archive-date=9 ਅਗਸਤ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809031446/http://looklex.com/e.o/ahl-e_haqq.htm|dead-url=yes|archivedate=9 ਅਗਸਤ 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809031446/http://looklex.com/e.o/ahl-e_haqq.htm|url-status=deviated}}</ref> ਯਰਸਾਨੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਗੋਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਜੋਕੇ ਯਰਸਾਨੀਆਂ ਦੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ [[ਕੁਰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਕੁਰਦੀ]] ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|2}} eeqpftwmgwflmm1tkoyqipupswljqm7 0 89089 843569 842211 2026-07-29T23:30:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843569 wikitext text/x-wiki [[File:Gufw 10.04.4.png|thumb|ਇੱਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਸਾਫਟਵੇਅਰ]] [[ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ]] ਵਿੱਚ, '''ਫਾਇਰਵਾਲ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]:Firewall) ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਿਸਟਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਉਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਨੈੱਟਵਰਕ ਟਰੈਫਿਕ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book | first1=Noureddine | last1=Boudriga | title=Security of mobile communications | url=https://archive.org/details/securityofmobile0000boud | publisher=CRC Press | date=2010 | location=Boca Raton | pages=[https://archive.org/details/securityofmobile0000boud/page/32 32]–33 | isbn=0849379423}}</ref> ਇੱਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਖਾਸ ਤੌਰ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਾਹਰੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Oppliger 1997 94">{{cite journal|last=Oppliger|first=Rolf|title=Internet Security: FIREWALLS and BEYOND|url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1997-05_40_5/page/94|journal=Communications of the ACM|date=May 1997|volume=40|issue=5|page=94|doi=10.1145/253769.253802}}</ref> ਫਾਇਰਵਾਲ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਜਾ ਹੋਸਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਫਾਇਰਵਾਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੈੱਟਵਰਕ ਫਾਇਰਵਾਲ ਦੋ ਜਾ ਹੋਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਫਿਲਟਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਸਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਫਾਇਰਵਾਲ ਇੱਕ ਹੋਸਟ ਉੱਪਰ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੇਅਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਨੈੱਟਵਰਕ ਟਰੈਫਿਕ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book | first1=John R. | last1=Vacca | title=Computer and information security handbook | publisher=Elsevier | date=2009 | location=Amsterdam | page=355 | isbn=9780080921945}}</ref><ref>{{cite web |url=https://personalfirewall.comodo.com/what-is-firewall.html |title=What is Firewall? |accessdate=2015-02-12 |archive-date=2015-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212104623/https://personalfirewall.comodo.com/what-is-firewall.html |url-status=dead }}</ref> ਫਾਇਰਵਾਲ ਉਪਕਰਣ ਇੱਕ ਅੰਦਰਲੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਡੀਐਚਸੀਪੀ<ref>{{Cite web|title = Firewall as a DHCP Server and Client|url = https://paloaltonetworks.com/documentation/70/pan-os/pan-os/networking/firewall-as-a-dhcp-server-and-client.html|website = Palo Alto Networks|access-date = 2016-02-08}}</ref><ref>{{Cite web|title = DHCP|url = http://www.shorewall.net/dhcp.htm|website = www.shorewall.net|access-date = 2016-02-08|archive-date = 2016-01-20|archive-url = https://web.archive.org/web/20160120113117/http://shorewall.net/dhcp.htm|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|title = What is a VPN Firewall? - Definition from Techopedia|url = https://www.techopedia.com/definition/30753/vpn-firewall|website = Techopedia.com|access-date = 2016-02-08}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਦਸੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title = VPNs and Firewalls|url = https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc958037.aspx|website = technet.microsoft.com|access-date = 2016-02-08}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc753364%28v=ws.10%29.aspx|title = VPN and Firewalls (Windows Server)|date = |access-date = |website = Resources and Tools for IT Professionals {{!}} TechNet|publisher = |last = |first = }}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.techrepublic.com/article/configuring-vpn-connections-with-firewalls/|title = Configuring VPN connections with firewalls|date = |access-date = |website = |publisher = |last = |first = }}</ref> ਜਾ ਵੀਪੀਐਨ<ref>{{cite book | first1=Steven | last1=Andrés | title=Security Sage's Guide to Hardening the Network Infrastructure | url=https://archive.org/details/securitysagesgui0000unse | publisher=Syngress | date=2004 | last2=Kenyon | first2=Brian | first3=Jody Marc | last3=Cohen | first4=Nate | last4=Johnson | first5=Justin | last5=Dolly | editor-first=Erik Pack | editor-last=Birkholz | location=Rockland, MA | pages=[https://archive.org/details/securitysagesgui0000unse/page/94 94]–95 | isbn=9780080480831}}</ref><ref>{{Cite web |url = https://www.paloaltonetworks.com/documentation/glossary/what-is-a-firewall |title = Firewall |first = Sharanya |last = Naveen |accessdate = 7 June 2016 |archive-date = 21 ਮਈ 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160521201820/https://www.paloaltonetworks.com/documentation/glossary/what-is-a-firewall |dead-url = yes }}</ref> ਸਰਵਰ ਬਣ ਕੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਸੁੱਰਖਿਆ ਕਰਨੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਰੁੱਖਿਆ]] ptik3efhhf8x4pft0ve2iq97h6oqi3d 0 90727 843306 804181 2026-07-29T12:48:51Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843306 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਅੰਨਾਪੁਰਨੀ ਸੁਬਰਮਨੀਅਮ |image = |caption = |birth_date = |birth_place = [[ਪਾਲੱਕੜ]] |residence = ਭਾਰਤ |nationality = ਭਾਰਤੀ |alma_mater = [[ਭਾਰਤੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਸਟਰਫਿਜ਼ਿਕਸ]] |doctoral_advisor = ਪ੍ਰੋ. ਰਾਮ ਸਾਗਰ |doctoral_students = |known_for = |footnotes = |spouse = |children = 2 |field = [[ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕੀ]] |work_institution = [[ਭਾਰਤੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਸਟਰਫਿਜ਼ਿਕਸ]] |prizes = |religion = }} '''ਅੰਨਾਪੁਰਨੀ ਸੁਬਰਮਨੀਅਮ''' ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਖਗੋਲ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਅੰਨਾਪੁਰਨੀ [[ਬੰਗਲੌਰ]] ਵਿੱਖੇ ਭਾਰਤੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਸਟਰਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਹੈ। ਸੁਬਰਮਨੀਅਮ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ [[ਤਾਰਾ ਗੁੱਛਾ]], ਤਾਰਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Lilavati">{{cite web|title=Women in Science - Annapurni S|url=http://www.ias.ac.in/womeninscience/LD_essays/318-321.pdf|accessdate=March 22, 2014}}</ref><ref name="IIA">{{cite web|title=Profile - IIA Annapurni S|url=http://www.iiap.res.in/people/personnel/purni/|accessdate=March 22, 2014}}</ref> ==ਜੀਵਨ== ਅੰਨਾਪੁਰਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਾਲਜ, ਪਾਲੱਕੜ]] ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।.<ref name="Lilavati"/> ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ [[1996]] ਵਿੱਚ, ਪੀਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ "ਤਾਰਾ-ਗੁੱਛਾ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿਧਾਂਤ" ਵਿੱਚ "ਭਾਰਤੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਸਟਰਫਿਜ਼ਿਕਸ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।.<ref name="IIA"/><ref>{{cite web |url=http://www.sheisanastronomer.org/index.php/profiles/asia/annapurnisubramaniam |title=Annapurni Subramaniam |publisher=Sheisanastronomer.org |date= |accessdate=2014-03-24 |archive-date=2014-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324070234/http://www.sheisanastronomer.org/index.php/profiles/asia/annapurnisubramaniam |url-status=dead }}</ref> ==ਕੈਰੀਅਰ== ਅੰਨਾਪੁਰਨੀ [[1990]] ਤੋਂ [[1996]] ਤੱਕ "ਭਾਰਤੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਸਟਰਫਿਜ਼ਿਕਸ" ਵਿੱਚ ਖੋਜਾਰਥੀ ਰਹੀ। [[1998]] ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। [[ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲੀ ਸੰਘ]] ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।.<ref name="IIA"/><ref>{{cite web |url=http://www.iau.org/administration/membership/individual/13515/ |title=Annapurni Subramaniam |publisher=IAU |date=2013-01-07 |accessdate=2014-03-24 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924032344/http://www.iau.org/administration/membership/individual/13515/ |url-status=dead }}</ref> ==ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ== ਅੰਨਾਪੁਰਨੀ ਦੇ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਹਨ: *[[ਤਾਰਾ ਗੁੱਛਾ]] *ਤਾਰਾ ਰਚਨਾ *ਗਲੈਕਟੀਕ ਸਰੰਚਨਾ *ਮੈਗੇਲੈਨਿਕ ਬੱਦਲ *ਸਟੇਲਰ ਪੋਪੂਲੇਸ਼ਨ ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਔਰਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] p56mapjhncqqs4g39x4xwdhc5evlh02 0 90923 843614 837927 2026-07-30T00:12:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843614 wikitext text/x-wiki '''ਮਰਿਯਮ ਸਕਾਟ ਥਾਮਸਨ ਹੋਗਾਰਟ''' (1819/20{{Refn|Some sources say she was born in 1819, whilst others say she was born in 1820.|group=lower-alpha}} – 7 ਮਈ 1837{{Refn|Some sources incorrectly say she died on 7 March 1837.|group=lower-alpha}}) [[ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨਜ਼]] ਦੀ ਸਾਲੀ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਡਿਕਨਸ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਹੋਗਾਰਟ ਡਿਕਨਜ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ 17 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਕਈ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਛਾਪ ਚਾਰਲਸ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਲਈ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == ਮੈਰੀ ਹੋਗਾਰਥ [[George Hogarth|ਜਾਰਜ ਹੋਗਾਰਥ]] (1783-1870) ਅਤੇ ਜੋਰਜੀਨਾ ਹੋਗਾਰਥ (1793-1863) ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ [[ਐਡਿਨਬਰਾ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ]] ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ<ref>{{harvsp|Jane Smiley|2002|p=17}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਸ ਔਲਾਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧੀ ਸੀ।<ref name="CDP" /><ref>{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=oV6uCwAAQBAJ&dq=Mary+Scott+Hogarth&source=gbs_navlinks_s|title=A Dickens Companion|last=Page|first=Norman|date=September 1984|publisher=[[Springer Publishing]]|access-date=25 February 2017}}</ref> ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਾਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Page">{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=xf2QqVI19b8C&dq=Mary+Scott+Hogarth&source=gbs_navlinks_s|title=Charles Dickens: Family History|last=Page|first=Norman|date=December 1999|publisher=[[Psychology Press]]|access-date=25 February 2017|ISBN=978-0415222334}}</ref>{{rp|73}} ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜਾਰਜ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ, ਚੈਲੋ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜੋ [[ਐਡਿਨਬਰਾ]] ਕੌਰੈਂਟ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1830 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ''ਹੈਲਿਫਾਕਸ ਗਾਰਡੀਅਨ'' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1834 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਦੀ ''ਦ ਸੰਡੇ ਮੌਰਨਿੰਗ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1835 ਵਿੱਚ ਉਹ ''ਦ ਈਵਨਿੰਗ ਕਰੌਨੀਕਲ'' ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ<ref>{{cite book|title=Charles Dickens|url=https://archive.org/details/charlesdickens00smil_0|last=Smiley|first=Jane|date=2002|publisher=[[Viking Adult]]|ISBN=0-670-03077-5}}</ref> ਬਣ ਗਿਆ। ਮਰਿਯਮ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ [[ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨਜ਼]] ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ [[Catherine Dickens|ਕੈਥਰੀਨ]] ਨਾਲ ਮਿਲੀ। ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਮਹਿਜ਼ 14 ਸਾਲ ਸੀ।<ref name="Slater2" /><ref name="Schlicke2">{{cite book|title=Oxford Reader’s Companion to Dickens|url=https://archive.org/details/oxfordreaderscom0000unse_s6m0|last=Schlicke|first=Paul|date=1999|publisher=[[Oxford University Press]]|place=[[Oxford]]|ISBN=0-19-866253-X}}</ref> 1836 ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਡਿਕਨਜ਼ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਰੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੀ।<ref name="Nayder">{{cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=RnqgfWsoIXwC&dq=Mary+Scott+Hogarth&source=gbs_navlinks_s|title=The Other Dickens: a life of Catherine Hogarth|last=Nayder|first=Lillian|date=April 2012|publisher=[[Cornell University Press]]|access-date=25 February 2017}}</ref>{{rp|194}}<ref name="VW">{{cite web|url=http://www.victorianweb.org/authors/dickens/maryhogarth.html|title=Mary Scott Hogarth, 1820–1837: Dickens's Beloved Sister-in-Law and Inspiration|last=Allingham|first=Phillip V.|publisher=Victorian Web|accessdate=25 February 2017}}</ref><ref name="Davis">{{cite book|title=Charles Dickens from A to Z|last=Davis|first=Paul|date=1999|publisher=Checkmark Books|place=New York|ISBN=0-8160-4087-7}}</ref><ref name="Slater">{{cite book|title=Dickens and Women|url=https://archive.org/details/dickenswomen0000slat|last=Slater|first=Michael|date=1983|publisher=[[J. M. Dent]] & Sons|pages=[https://archive.org/details/dickenswomen0000slat/page/78 78]–79|access-date=25 February 2017|place=London|ISBN=0-460-04248-3}}</ref> == ਨੋਟਸ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} jxsxcoq5ivvlobmze988epsknacb5r5 0 90925 843613 840179 2026-07-30T00:11:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843613 wikitext text/x-wiki {{ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|cTopic=[[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਨਿਯਮ]]}} '''ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ''' ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ [[ਆਇਸੋਲੇਟਡ ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਕੁੱਲ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿਰਫ ਵੱਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕਸਾਰ ਅਵਸਥਾ (ਸੰਤੁਲਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ [[ਉਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ (ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)|ਰਿਵਰਸੀਬਲ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ]] ਅਧੀਨ ਹੋਵੇ । ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਵਾਧਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ [[ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ|ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਦਰਮਿਆਨ ਅਸਮਰੂਪਤਾ]] ਲਈ ਜਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ [[ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਸਬੂਤ|ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਖੋਜ]] ਸੀ ਜੋ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]], ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ [[ਕੁਆਂਟਮ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ|ਕੁਆਂਟਮ]] ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸੂਖਮ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ (ਸ਼੍ਰੇਅ) ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿਗਿਆਨਿਕ [[ਨਿਕੋਲਸ ਲੀਓਨਾਰਡ ਸਾਦੀ ਕਾਰਨੌਟ|ਸਾਦੀ ਕਾਰਨੌਟ]] ਨੂੰ 1824 ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤਿ ਹੀਟ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਚਤਮ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਜਾਣ-ਪਛਾਣ == [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ]] ਸਾਰਿਆਂ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸਿਸਟਮ]]ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਮੁੱਢਲੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤਾ]] ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), pp. 40–41.</ref><ref>Munster A. (1970), pp. 8–9, 50–51.</ref> ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ<ref>{{harvnb|Mandl|1988}}</ref> ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਵਰਸੀਬਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਤਾਪ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਗਰਮ ਤੋਂ ਠੰਢੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕੰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ । ਇਸਦੀ ਅਜੋਕੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), pp. 79–107.</ref><ref>Bailyn, M. (1994), Section 71, pp. 113–154.</ref> ਕਿਸੇ ਕਲਪਿਤ ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਦਰ, ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ({{math|d''S''}}) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਸੂਖਮ ਵਾਧਾ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਤਾਪਮਾਨ ({{math|''T''}}) ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ [[ਕਲੋਜ਼ਡ ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਗਰਮੀ ({{math|δ''Q''}}) ਦੇ ਅਤਿਸੂਖਮ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।:<ref>Bailyn, M. (1994), p. 120.</ref> : <math>\mathrm dS = \frac{\delta Q}{T} \,\, \,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\, \text {(closed system, idealized fictive reversible process)}.</math> ਗਰਮੀ ({{mvar|δ}}) ਦੀਆਂ ਅਤਿਸੂਖਮ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀਆਂ ਅਤਿਸੂਖਮ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ({{mvar|d}}) ਵਾਸਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ [[ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਹੀਟ, [[ਕੰਮ]] ([[ਵਰਕ]]) ਵਾਂਗ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਵਟਾਂਦ੍ਰਾ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੰਭਵ ਅਤਿਸੂਖਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਾਸਤੇ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: : <math>\mathrm dS > \frac{\delta Q}{T} \,\, \,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\,\, \text {(closed system, actually possible, irreversible process).}</math> ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਗੜ ਜਾਂ ਵਿਸਕਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹੀਟ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਦਰਅਸਲ ਸਿਰਫ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਫਰਕ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>Adkins, C.J. (1968/1983), p. 75.</ref><ref name="Munster 45"/> [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਜ਼ੀਰੋਵਾਂ ਨਿਯਮ]] ਅਪਣੇ ਆਮ ਸੰਖੇਪ ਕਥਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਥਰਮਲ-ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰ ਦੋ ਵਸਤੂਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਤਾਪਮਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਟੈਸਟ ਅਧੀਨ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਥਰਮੋਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਸਤੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਤਾਪਮਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref name=dugdale>{{cite book|author=J. S. Dugdale|title=Entropy and its Physical Meaning|url=https://archive.org/details/entropyitsphysic0000dugd|publisher=Taylor & Francis|year=1996|isbn=0-7484-0569-0|page=[https://archive.org/details/entropyitsphysic0000dugd/page/13 13]|quote=This law is the basis of temperature.}}</ref> ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਵਾਸਤੇ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕਈ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਤਾਪਮਾਨ ਪੈਮਾਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਥਰਮੋਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਪਮਾਨ ਸਕੇਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ (ਐਬਸਲਿਊਟ) [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ]] ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਰਮੋਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਸਤੂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>[[Mark Zemansky|Zemansky, M.W.]] (1968), pp. 207–209.</ref><ref>Quinn, T.J. (1983), p. 8.</ref> == ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਥਨ == ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕਈ ਖਾਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,<ref name=MIT>{{cite web|title=Concept and Statements of the Second Law|url=http://web.mit.edu/16.unified/www/FALL/thermodynamics/notes/node37.html|accessdate=2010-10-07 |publisher=web.mit.edu}}</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮੁੱਖ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕਥਨ{{sfnp|Lieb|Yngvason|1999}} ਇਹ ਹਨ; [[ਰਡਲਫ ਕਲੀਓਸੀਅਸ]] (1854) ਦੁਆਰਾ ਕਥਨ, [[ਵਿਲੀਅਮ ਥੌਮਸਨ, 1-ਲਾ ਬੇਰੋਨ ਕੈਲਵਿਨ|ਲੌਰਡ ਕੈਲਵਿਨ]] (1851) ਦੁਆਰਾ ਕਥਨ, ਅਤੇ [[ਕੰਸਟੈਂਟਿਨ ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ]] (1909) ਦੁਆਰਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧਾਤਮਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਅੰਦਰ ਕਥਨ । ਇਹ ਕਥਨ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਮ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ ਨਿਯਮ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਤੇ ਕੈਲਵਿਨ ਕਥਨ ਇੱਕਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।{{sfnp|Rao|2004|p=213}} === ਕਾਰਨੌਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜੜ ਕਾਰਨੌਟ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਨੌਟ ਹੀਟ ਇੰਜਣ]] ਦੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਆਸੀ-ਸਟੈਟਿਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅੱਤ ਧੀਮੇਪਣ ਦੇ ਹੱਦਾਤਮਿਕ ਮੋਡ ਵਿੱਚ ਇਸਲਈ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਜਿਹੇ ਉੱਪ-ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੀ ਹੋਣ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਅਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨੌਟ ਇੱਜਣ ਉਹਨਾਂ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਯੰਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵਾਹ ਹੀਟ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨੌਟ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਾਰਨੌਟ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਹੀਟ ਬਾਬਤ [[ਕੇਲੌਰਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਦ ਵਿੱਚ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ]] ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਲਿਖਾਵਟ ਵੀ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਅਤ ਕਿਤਾ ਜਾਣ ਤੇ, ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ; <blockquote> ਕਿਸੇ ਅਰਧ-ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਪਲਟਣਯੋਗ ਕਾਰਨੌਟ ਚੱਕਰ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀਟ ਰਿਜ਼੍ਰਵ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੋਵੇ । ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੰਭਵ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>[[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Carnot, S.]] (1824/1986).</ref><ref>[[Clifford Truesdell|Truesdell, C.]] (1980), Chapter 5.</ref><ref>Adkins, C.J. (1968/1983), pp. 56–58.</ref><ref>Münster, A. (1970), p. 11.</ref><ref>Kondepudi, D., [[Ilya Prigogine|Prigogine, I.]] (1998), pp.67–75.</ref><ref>Lebon, G., Jou, D., Casas-Vázquez, J. (2008), p. 10.</ref><ref>Eu, B.C. (2002), pp. 32–35.</ref></blockquote> === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਕਥਨ === ਜਰਮਨ ਵਿਗਿਆਨਿਕ [[ਰਡਲਫ ਕਲਾਓਸੀਅਸ]] ਨੇ ਗਰਮੀ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ ਜਾਂਚ ਕੇ 1850 ਵਿੱਚ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ।{{sfnp|Clausius|1850}} ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਸਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ, ਜੋ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ 1854 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: <blockquote> ਗਰਮੀ ਕਿਸੇ ਠੰਡੀ ਤੋਂ ਗਰਮ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਕਤ ਹੋਵੇ।{sfnp|Clausius|1854|p=86}}</blockquote> ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਥਨ ਹੀਟ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਹੀਟ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਯੋਗਦਾਨਾਤਮਿਕ ਸੰਚਾਰ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । ਹੀਟ (ਗਰਮੀ) ਠੰਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਵਹਿ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਰੈਫਰਿਜ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਗਰਮੀ ਠੰਢ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਰੈਫ੍ਰਿਜ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕ (ਏਜੰਟ) ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਫੋਰਸ ਲਗਾਵੇ । === ਕੈਲਵਿਨ ਕਥਨ === [[ਵਿਲੀਅਮ ਥੌਮਸਨ, 1-ਲਾ ਬੇਰੋਨ ਕੈਲਵਿਨ|ਲੌਰਡ ਕੈਲਵਿਨ]] ਨੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ; ਨਿਰਜੀਵ ਪਦਾਰਥਕ ਕਾਰਕ (ਏਜੰਸੀ) ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ (ਪੋਰਸ਼ਨ) ਤੋਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।{{sfnp|Thomson|1851}}</blockquote> === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਤੇ ਕੈਲਵਿਨ ਕਥਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Deriving Kelvin Statement from Clausius Statement.svg|thumb|300px|ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] ਮੰਨ ਲਓ ਕੈਲਵਿਨ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਇੰਜਣ ਹੈ: ਯਾਨਿ ਕਿ, ਜੋ ਹੀਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਨਤੀਜੇ ਬਗੈਰ ਇੱਕ ਚੱਕਰਾਕਾਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ । ਹੁਣ ਇਸਦਾ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇੱਕ ਉਲਟੇ [[ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰੋ (ਪੇਅਰ ਬਣਾਓ)। ਦੋ ਇੰਜਣਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਨਵੀਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਇੰਜਣ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਅਸਰ ਠੰਢੇ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਤੋਂ ਗਰਮ ਵੱਲ ਹੀਟ <math>\Delta Q=Q\left(\frac{1}{\eta}-1\right)</math> ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੀ ਵੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ । ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਅੰਦਾਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ === ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਕਥਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਸਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਪੁਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸ ਵੱਲ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ । ::''ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇੰਜਣ ਬਣਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੀਟ ਰਿਜ਼੍ਰਵੋਇਰ (ਤਾਪ ਸੁਰੱਖਿਅਕ) ਦੇ ਠੰਢੇਪਣ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ (ਭਾਰ/ਵੇਟ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।''<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), p. 86.</ref><ref>Roberts, J.K., Miller, A.R. (1928/1960), p. 319.</ref> === ਕੈਲਵਿਨ ਦੇ ਕਥਨ ਅਤੇ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦਰਮਿਆਨ ਸਬੰਧ === ਟੈਕਸਟਬੁਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਲੱਗਪਗ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਦੀ ’’ਕੈਲਵਿਨ-ਪਲੈਂਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟ’’ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ [[ਡਿਰਕ ਤੇਰ ਹਾਰ|ਤੇਰ ਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਹਾਰਾਲਡ ਵੇਰਜੀਲੈਂਡ|ਵਰਜੀਲੈਂਡ]] ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਦਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਲਈ ਹੈ।<ref>[[Dirk ter Haar|ter Haar, D.]], [[Harald Wergeland|Wergeland, H.]] (1966), p. 17.</ref> ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਕਥਨ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਨਾਮ ਲਏ ਬਗੈਰ ਕੈਲਵਿਨ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਸ਼੍ਰੇਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>[[Brian Pippard|Pippard, A.B.]] (1957/1966), p. 30.</ref> ਇੱਕ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕੈਲਵਿਨ-ਪਲੈਂਕ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲੇਖਕ ਕੈਲਵਿਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲੈਂਕ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>Čápek, V., Sheehan, D.P. (2005), p. 3</ref> ਪਾਠਕ ਇੱਥੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। === ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਬਿਆਨ === ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ::''ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅਜਿਹੀ ਸੈਂਸ (ਸਮਝ) ਅੰਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।''<ref name="Planck 100">[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), p. 100.</ref><ref name="Planck 463">[[Max Planck|Planck, M.]] (1926), p. 463, translation by Uffink, J. (2003), p. 131.</ref><ref name="Roberts & Miller 382">Roberts, J.K., Miller, A.R. (1928/1960), p. 382. ਇਹ ਸੋਰਸ (ਸੋਮਾ) ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਤੋਂ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਨਬਿੰਨ ਓਸੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ । ਇਹ ਸੋਰਸ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਦਦਾ ਹੈ।</ref> ਸਗੋਂ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਵਰਗੀ ਉਹਲਨਬੈਕ ਦੀ ਵੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਫੋਰਡ ਦੀ ਵੀ । ::... ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਤੱਕ (ਜਿਵੇਂ ਕੋਲ ਕੋਲ ਲਿਆਉਣ ਤੇ A ਅਤੇ B ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨੀਕਰਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਾਸਤੇ) ਇੱਕ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਜਾਂ ਤਤਕਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਅੰਦਰ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>[[George Uhlenbeck|Uhlenbeck, G.E.]], Ford, G.W. (1963), p. 16.</ref> === ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === :[[ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]] ਇੱਥੇ ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ [[ਕੰਸਟੈਂਟਿਨ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ]] ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਗਣਿਤਿਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧਾਂਤਿਕ ਬੁਨਿਆਦਾ ਉੱਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ । ਦੂਜੇ ਨਿਤਮ ਬਾਬਤ ਉਸਦੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਤਰਾਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref>[[Constantin Carathéodory|Carathéodory, C.]] (1909).</ref> <blockquote>ਕਿਸੇ ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ S ਦੇ ਹਰੇਕ ਗਵਾਂਢ ਅੰਦਰ S ਤੋਂ ਅਪਹੁੰਚ-ਯੋਗ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>Buchdahl, H.A. (1966), p. 68.</ref></blockquote> ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ [[ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਪਹੁੰਚਯੋਗਤਾ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ (ਧਾਰਨਾ) ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਅਤੇ [[ਰੁਪਿੱਨਰ ਜੀਓਮੈਟਰੀ (ਰੇਖਾਗਣਿਤ)|ਰੇਖਾਗਣਿਤਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੀਨ ਉੱਪ-ਖੇਤਰ ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ । ਕੈਰਾਥੀਓਡੋਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਨਰਜੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਕੁਆਸੀ-ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਹੋਲੋਨੋਮਿਕ (ਸੰਪੂਰਣ) [[ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, <math>\delta Q=TdS</math> <ref name="Sychev1991">{{cite book |last=Sychev |first=V. V. |title=The Differential Equations of Thermodynamics |url=http://www.amazon.com/The-Differential-Equations-Of-Thermodynamics/dp/1560321210/ref=sr_1_4?ie=UTF8&qid=1353986248&sr=8-4&keywords=Sychev |accessdate=2012-11-26|year=1991 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-56032-121-7}}</ref> {{clarify|date=February 2014}} ਬੇਸ਼ੱਕ ਟੈਕਸਟਬੁਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਲੱਗਪਗ ਰਿਵਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਜਾਂ ਕੈਲਵਿਨ-ਪਲੈਂਕ ਕਥਨਾਂ ਸਮਾਨ ਵਿਚਾਰਨਾ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਆਇਸੋਕੋਰਿਕ ਕੰਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Munster 45">Münster, A. (1970), p. 45.</ref>{{sfnp|Lieb|Yngvason|1999|p=49}}<ref name="Planck 1926">[[Max Planck|Planck, M.]] (1926).</ref><ref>Buchdahl, H.A. (1966), p. 69.</ref> {{clarify|date=February 2014}} === ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ === 1926 ਵਿੱਚ, [[ਮੈਕਸ ਪਲੈਂਕ]] ਨੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਚਾ ਲਿਖਿਆ ।<ref name="Planck 1926"/><ref>Uffink, J. (2003), pp. 129–132.</ref> ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ::ਓਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਵੌਲੀਊਮ ਸਥਿਰ ਰਹੇ।<ref name="Munster 45"/>{{sfnp |Lieb|Yngvason|1999|p=49}} ਇਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਹੀਟ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦਾ ਹੀ ਜਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੱਖਾ ਮਿਚ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ "ਰਗੜ ਬਲ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੌਜ਼ਟਿਵ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।"<ref>[[Clifford Truesdell|Truesdell, C.]], Muncaster, R.G. (1980). ''Fundamentals of Maxwell's Kinetic Theory of a Simple Monatomic Gas, Treated as a Branch of Rational Mechanics'', Academic Press, New York, ISBN 0-12-701350-4, p. 15.</ref> ਸ਼ਬਦਾ ਦਾ ਅਜਕੱਲ ਇੱਕ ਅਪ੍ਰਚਿੱਲਤ ਰੂਪ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਪਲੈਂਕ ਨੇ ਖੁਦ ਲਿਖਿਆ ਕਿ: "ਰਗੜ ਬਲ ਦੁਆਰਾ ਗਰਮੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਹੈ।"<ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903), p. 81.</ref><ref>[[Max Planck|Planck, M.]] (1926), p. 457, Wikipedia editor's translation.</ref> ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੈਲਵਿਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>Lieb, E.H., Yngvason, J. (2003), p. 149.</ref> ਇਹ ਇਸਤਰਾਂ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਕਿ ਸਥਿਰ ਵੌਲੀਊਮ ਅਤੇ [[ਮੋਲ (ਯੂਨਿਟ)|ਮੋਲ ਨੰਬਰਾਂ]] ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਲਈ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੋਨੋਟੋਨਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਪਲੈਂਕ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦਰਅਸਲ ਪਲੈਂਕ ਦੀ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਬਾਬਤ ਤਰਜੀਹੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ-ਉਪ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮਝ ਅੰਦਰ ਪਲੈਂਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਰਕ (ਕੰਪਲੀਮੈਂਟਰੀ) ਹੈ ਬੋਰਗਨਾਕੇ ਅਤੇ ਸੋਨਟੈਗ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ: ::... ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਘਟਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਹੀਟ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਕੇ ।<ref>Borgnakke, C., Sonntag., R.E. (2009), p. 304.</ref> ਪਲੈਂਕ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਪੂਰਵ ਸਿਧਾਂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਫਰਕ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਹਟਾ ਲੈਣਾ ਇਸਦੀ ਐਨਟੌਪੀ ਵੀ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। === ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਕਥਨ ਜੋ ਅਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਇੱਕ ਗਿਆਤ ਸਮੀਕਰਨ ਅਪਣੇ ਵਿਆਪਕ ਅਵਸਥਾ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ === ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਕਮਜੋਰ [[ਕਨਵੈਕਸ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ [[ਅੰਦਰੂਨੀ ਊਰਜਾ]] U ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਪੁੰਜ, ਵੌਲੀਊਮ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ, ਆਦਿ) ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=van Gool |first1=W. |last2=Bruggink |first2=J.J.C. (Eds) |url= |title=Energy and time in the economic and physical sciences |publisher=North-Holland |year=1985 |pages=41–56 |quote= |isbn=0-444-87748-7}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Grubbström | first1 = Robert W. | doi = 10.1016/j.apenergy.2007.01.003 | title = An Attempt to Introduce Dynamics Into Generalised Exergy Considerations| journal = Applied Energy| volume = 84| pages = 701–718 | year = 2007}}</ref> {{clarify|date=February 2014}} == ਸੁਭਾਵਿਕ ਨਤੀਜੇ == === ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ === {{main article|ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ}} ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਈ ਲੋਕ ਜੋ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਮਸ਼ੀਨ ਇਜਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਯਮ]] ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਭਾਰੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਨਰਜੀ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੱਢਣਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਅਸੰਭਵਤਾ ਐਲਾਨੀ । === ਕਾਰਨੌਟ ਥਿਊਰਮ === [[ਕਾਰਨੌਟ ਥਿਊਰਮ (ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)|ਕਾਰਨੌਟ ਦੀ ਥਿਊਰਮ]] (1824) ਕਿਸੇ ਸੰਭਵ ਇੰਜਣ ਲਈ ਉੱਚਤਮ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ (ਐਫੀਸ਼ੈਂਸੀ) ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਥਰਮਲ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਤਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨੌਟ ਥਿਊਰਮ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ: * ਦੋ ਹੀਟ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਰੇ ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ [[ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ]] ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਦੋ ਹੀਟ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਰੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਓਹਨਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨੌਟ ਇੰਜਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਅੰਦਰ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਕੈਲੌਰਿਕ ਹੀਟ ਓਸ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਰਿਵਰਸੀਬਿਲਟੀ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਨੌਟ ਨੇ ਫੇਰ ਵੀ, ਹੋਰ ਅੱਗੇ, ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁੱਝ ਕੈਲੌਰਿਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਕੈਨੀਕਲ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੀਟ ਇੰਜਣ [[ਕਾਰਨੌਟ ਚੱਕਰ]] ਦੀ ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲ ਹੋਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਦੀ ਜਗਹ ਕੈਲੌਰਿਕ (ਦੇਖੋ ਔਬਸੋਲੇਟ [[ਕੈਲੌਰਿਕ ਥਿਊਰੀ]]) ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੂਰੂਆਤੀ ਸਮਝ ਸੀ। === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਸਮਾਨਤਾ === [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਥਿਊਰਮ]] (1854) ਕਿਸੇ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ : <math>\oint \frac{\delta Q}{T} \leq 0.</math> ਇਹ ਸਮਾਨਤਾ (ਬਰਾਬਰਤਾ) ਉਲਟਣਯੋਗ ਮਾਮਲੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ <ref>[http://scienceworld.wolfram.com/physics/ClausiusTheorem.html '''Clausius theorem'''] at [[Wolfram Research]]</ref> ਅਤੇ '<' ਗੈਰ-ਉਲਟਣਯੋਗ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਉਲਟਣਯੋਗ ਮਾਮਲਾ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੀ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅੰਦਰ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨਲਟੀ ਤੋਂ 0 ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤਾਪਮਾਨ === {{main article|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ}} ਕਿਸੇ ਮਨਮਰਜੀ ਦੇ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਲਈ, ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>\eta = \frac {W_n}{q_H} = \frac{q_H-q_C}{q_H} = 1 - \frac{q_C}{q_H} \qquad (1)</math> ਜਿੱਥੇ ''W''<sub>n</sub> ਪ੍ਰਤਿ ਚੱਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਕੰਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ q<sub>C</sub>/q<sub>H</sub> ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ, ਤਾਪਮਾਨਾਂ ''T''<sub>1</sub> ਅਤੇ ''T''<sub>2</sub> ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਵੀ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਦਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>\frac{q_C}{q_H} = f(T_H,T_C)\qquad (2)</math> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ''T''<sub>1</sub> ਅਤੇ ''T''<sub>2</sub> ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਕੋਈ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੀਟ ਇੰਜਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ਦੋ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕੋ ਜੀੰਨੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ''T''<sub>1</sub> ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ (ਮੱਧ ਵਿਚਕਾਰਲਾ) ਤਾਪਮਾਨ ''T''<sub>2</sub> ਦਰਮਿਆਨ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ''T''<sub>2</sub> ਅਤੇ ''T''<sub>3</sub> ਦਰਮਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਾਮਲਾ ਸਿਰਫ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ : <math> f(T_1,T_3) = \frac{q_3}{q_1} = \frac{q_2 q_3} {q_1 q_2} = f(T_1,T_2)f(T_2,T_3). </math> ਹੁਣ ਓਹ ਮਾਮਲਾ ਵਿਚਾਰੋ ਜਿੱਥੇ <math>T_1</math> ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਇਸ਼ਾਰੀਆ ਤਾਪਮਾਨ ਹੋਵੇ: ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ [[ਟ੍ਰਿਪਲ ਪੋਆਇੰਟ]] ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ''T''<sub>2</sub> ਅਤੇ ''T''<sub>3</sub> ਲਈ, : <math>f(T_2,T_3) = \frac{f(T_1,T_3)}{f(T_1,T_2)} = \frac{273.16 \cdot f(T_1,T_3)}{273.16 \cdot f(T_1,T_2)}.</math> ਇਸਲਈ, ਜੇਕਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ : <math>T = 273.16 \cdot f(T_1,T) \,</math> ਤਾਂ ਫੰਕਸ਼ਨ ''f'', ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ : <math>f(T_2,T_3) = \frac{T_3}{T_2},</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਤਾਪਮਾਨ ''T''<sub>1</sub> ਦਾ ਮੁੱਲ 273.16 ਹੋਵੇਗਾ । (ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਰੈਫ੍ਰੈਂਸ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਵੀ ਪੌਜਟਿਵ ਸੰਖਿਅਕ ਮੁੱਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।– ਚੋਣ ਇੱਥੇ [[ਕੈਲਵਿਨ]] ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।) === ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ === {{main article|ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)}} [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਥਿਊਰਮ|ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਸਮਾਨਤਾ]] ਮੁਤਾਬਿਕ, ਕਿਸੇ ਰਿਵ੍ਰਸੀਬਲ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਲਈ : <math>\oint \frac{\delta Q}{T}=0</math> ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਲਾਈਨ ਇੰਟਗ੍ਰਲ <math>\int_L \frac{\delta Q}{T}</math> ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਹੀ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ S ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ : <math>dS = \frac{\delta Q}{T} \!</math> ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਉੱਪਰਲੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨੂੰ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟ ਕਰਕੇ ਹੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਸ਼ੁੱਧ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨਿਯਮ]] ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਫੈਕਟ ਕ੍ਰਿਸਟਲਾਂ ਲਈ [[ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਜ਼ੀਰੋ]] ਉੱਤੇ S=0 ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਟਰਮੀਨਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਓਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਹੁਣ ਉਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕੇ ਕਹੀ ਗਈ ਨਾ-ਪਲਟਾਓਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਿਆ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦਿਓ । ਇਸ ਲੂਪ ਉੱਤੇ [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਅਸਮਾਨਤਾ]] ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, : <math>-\Delta S+\int\frac{\delta Q}{T}=\oint\frac{\delta Q}{T}< 0</math> ਇਸਤਰਾਂ, : <math>\Delta S \ge \int \frac{\delta Q}{T} \,\!</math> ਜਿੱਥੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਟ੍ਰਾਂਸਫੌਰਮੇਸ਼ਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਕੋਈ [[ਏਡੀਆਬੈਟਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ]] ਹੋਵੇ, ਤਾਂ <math>\delta Q=0</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ <math>\Delta S\ge 0</math> ਹੋਵੇ । === ਐਨਰਜੀ, ਉਪਲਬਧ ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਕੰਮ === {{ਅਨੁਵਾਦ}} == ਇਤਿਹਾਸ == === ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਾਰਣ === == ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ == [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਇਹ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਅਜਿਹੇ ਐਟਮਾਂ ਅਤੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਥਿਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਹਰੇਕ ਕਣ ਵਾਸਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹ (ਸੈੱਟ) ਸਿਸਟਮ ਦੀ [[ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਗਤੀ ਕਾਰਨ, ਸਿਸਟਮ ਅਪਣੀ ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਤੌਰ ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੇਕ ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਜਰੂਰ ਹੀ (ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ) ਕਿਸੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ (ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ) ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਔਸਤ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ 1/√N ਦਰਜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ''N'' ਸਿਸਟਮ ਵਿਚਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ (ਅਸਥੂਲਕ) ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਸਤੇ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਵੇਗੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਫਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਥੋੜੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਮਾਪਦੰਡ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਝੁਕਾਓ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਥਿਊਰੀ ਇਹਨਾਂ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵੇਰੀਏਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੀ । == ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ (ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) == {{Further information|H-ਥਿਊਰਮ}} [[ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ]] ਕਾਰਣ, ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਸਿਸਟਮ [[ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ|ਗੈਰ-ਸਹਿ-ਸਬੰਧਤ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਰਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟਾਤਮਿਕ ਇਲਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ [[ਹੱਦ ਸ਼ਰਤ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਤਰਾਂ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਅੰਤ ਨੂੰ ਭੂਤਕਾਲ ਅੰਦਰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ([[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]]) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੇਲੇ, ਬੇਸ਼ੱਕ [[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਬ੍ਰੇਨ|ਹੋਰ ਕਥਾਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼]] ਵੀ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।<ref name="Hawking AOT">{{cite journal|last=Hawking|first=SW|title=Arrow of time in cosmology|journal=Phys. Rev. D|year=1985|volume=32|issue=10|pages=2489–2495|doi=10.1103/PhysRevD.32.2489|url=http://prd.aps.org/abstract/PRD/v32/i10/p2489_1|accessdate=2013-02-15|bibcode = 1985PhRvD..32.2489H }}</ref><ref>{{cite book | last = Greene | first = Brian | authorlink = Brian Greene | title = The Fabric of the Cosmos | url = https://archive.org/details/fabricofcosmossp00gree | publisher = Alfred A. Knopf | year = 2004 | pages = [https://archive.org/details/fabricofcosmossp00gree/page/170 171] | isbn = 0-375-41288-3}}</ref><ref name=Lebowitz>{{cite journal|last=Lebowitz|first=Joel L.|title= Boltzmann's Entropy and Time's Arrow|journal=Physics Today|date=September 1993|volume=46|issue=9|pages=32–38|url=http://users.df.uba.ar/ariel/materias/FT3_2008_1C/papers_pdf/lebowitz_370.pdf|accessdate=2013-02-22|doi=10.1063/1.881363|bibcode = 1993PhT....46i..32L }}</ref> ਇਹਨਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ#ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ|ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਹੇ ਕਿ ਸਰਲ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਤਰਕਾਂ ਸਿਰਫ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਭੂਤਕਾਲ ਵਾਸਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਾਹਰੀ ਸੋਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। {{citation needed|date=August 2012}} ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਥਰਮਲ ਤੌਰ ਤੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਸਿਰਫ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਬਰਬਾਰ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ (ਮਮੂਲੀ) ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੱਕ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਈਏ । ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਜੋ <math>E</math> ਜਿੰਨੀ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਐਨਰਜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>S = k_{\mathrm B} \ln\left[\Omega\left(E\right)\right]\,</math> ਜਿੱਥੇ <math>\Omega\left(E\right)</math> ਉਹਨਾਂ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਹੈ ਜੋ <math>E</math> ਅਤੇ <math>E +\delta E</math> ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆੰ ਹਨ। ਇੱਥੇ <math>\delta E</math> ਇੱਕ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅਸਥੂਲਕ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਐਨਰਜੀ ਅੰਤਰਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ <math>\delta E</math> ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਹੱਦ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅੰਨਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ ਅਕਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ) ਅੰਦਰ, ਸਪੈਸਫਿਕ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਪੁੰਜ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ) <math>\delta E</math> ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ । ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਸਟਮ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਅਸਥੂਲਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ । ਇਹ ਅਸਥੂਲਕ ਅਸਥਿਰਾਂਕ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁੱਲ ਵੌਲੀਊਮ, ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰਲੇ ਪਿਸਟਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਫੇਰ <math>\Omega</math> ਇਹਨਾਂ ਆਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ । ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਫਿਕਸ ਨਹੀੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੱਦਾ, (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਪਿਸਟਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੰਨਦੇ), ਤਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਅਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ <math>\Omega</math> ਇਸਤਰਾਂ ਉੱਚਤਮ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏਗਾ ਜਿਵੇਂ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਖੋਜੀ ਜਾ ਸਕਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇ । ਜੇਕਰ ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਮੁੱਲ ਉੱਤੇ ਫਿਕਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰਨ ਤੇ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਨਵਾੰ ਸੰਤੁਲਨ ਅੱਪੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਥ ਕਿ, ਅਸਥਿਰਾਂਕ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਅਡਜਸਟ ਕਰ ਲਏਗਾ ਕਿ <math>\Omega</math> ਉੱਚਤਮ ਰਹੇ, ਇਹ ਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਉਹੀ ਰਹੇਗੀ (ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੁੱਲ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸਥਿਰਾੰਕ ਫਿਕਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।, ਸੰਤੁਲਨ ਮੁੱਲ ਹੀ ਹੋਵੇ) । ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਅਸਥਰਿਾਂਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਬੰਧੀ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਫੇਰ ਇਹ ਕੁੱਝ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਦ, ਸਕ੍ਰਿਅਯੋਗ ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ <math>\Omega</math> ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨਹੀਂ ਅੱਪੜਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਇਸਲਈ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਕ੍ਰਿਅਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ <math>1/\Omega</math> ਵਾਲੀ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ । ਅਸੀੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ, ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਪਿਛਲੀ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸਾਪੇਖਿਕ ਓਸੇ ਮੁੱਲ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ । ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਦੀ [[H-ਥਿਊਰਮ]], ਫੇਰ ਵੀ, ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੌਰਾਨ, ਮਾਤਰਾ {{math|''H''}} ਮੋਨੋਟੌਨੀਕਲ ਤੌਰ ਤੇ ਵਕਤ ਦੇ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। === ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ === ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅਧੀਨ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਤਬਦੀਲੀ ਇਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>dS =\frac{\delta Q}{T}</math> ਜਿੱਥੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: :<math>\frac{1}{k_{\mathrm B} T}\equiv\beta\equiv\frac{d\ln\left[\Omega\left(E\right)\right]}{dE}</math> ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਾਸਤੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈੰਬਲ|ਇੱਥੇ]] ਦੇਖੋ । ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕੁੱਝ ਬਾਹਰੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰ, x ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ । ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ x ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਗੀਆਂ । ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ [[ਐਡੀਆਬੈਟਿਕ ਥਿਊਰਮ]] ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਧੀਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ, ਸਿਸਟਮ ਉਸੇ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁੱਦੀ ਹੈ ਓਸ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਦੀ ਐਨਰਜੀ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਵਾਸਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੋਰਸ, X, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਅਸਥਿਰਾਂਕ x ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ <math>X dx</math> ਸਿਸਟਮ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇ ਜੇਕਰ x ਨੂੰ ਇੱਕ dx ਮਾਤਰਾ ਜਿੰਨਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ । ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇਕਰ x ਵੌਲੀਊਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ X ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਹੋਵੇਗਾ । ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੋਰਸ (ਬਲ) ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾ <math>E_{r}</math> ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: : <math>X = -\frac{dE_{r}}{dx}</math> ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਸਟਮ, <math>\delta E</math> ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਤਰਾਲ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਅਸੀਂ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਉਮੀਦ ਮੁੱਲ (ਐਕਸਪੈਕਟੇਸ਼ਨ-ਵੈਲੀਊ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ: : <math>X = -\left\langle\frac{dE_{r}}{dx}\right\rangle\,</math> ਔਸਤ ਕੱਢਣ ਲਈ, ਅਸੀਂ <math>\Omega\left(E\right)</math> ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਗਿਣ ਕੇ ਪਾਰਟੀਸ਼ਨਾਂ (ਹਿੱਸੇ) ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ <math>Y</math> ਅਤੇ <math>Y + \delta Y</math> ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਦਾਇਰੇ (ਰੇਂਜ) ਅੰਦਰ <math>\frac{dE_{r}}{dx}</math> ਵਾਸਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੰਬਰ ਨੂੰ <math>\Omega_{Y}\left(E\right)</math> ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: : <math>\Omega\left(E\right)=\sum_{Y}\Omega_{Y}\left(E\right)\,</math> ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਔਸਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਸਤਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: : <math>X = -\frac{1}{\Omega\left(E\right)}\sum_{Y} Y\Omega_{Y}\left(E\right)\,</math> ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਖਣ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਥਿਰ ਐਨਰਜੀ E ਉੱਤੇ x ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਡੈਰੀਵੇਸ਼ਨ (ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; ਮੰਨ ਲਓ ਅਸੀਂ x ਨੂੰ x + dx ਤੱਕ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ । ਫੇਰ <math>\Omega\left(E\right)</math> ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ x ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ <math>E</math> ਅਤੇ <math>E+\delta E</math> ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇੱਦ੍ਰਿਤ ਕਰੀਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਾਸਤੇ <math>\frac{dE_{r}}{dx}</math> ਦਾ ਮੁੱਲ <math>Y</math> ਅਤੇ <math>Y + \delta Y</math> ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ Y dx ਵਾਧਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਇਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜੋ E – Y dx ਤੋਂ E ਤੱਕ ਰੇਂਜ ਅੰਤ੍ਰਾਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, E ਦੇ ਥੱਲੇ ਤੋਂ E ਦੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇਹਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਐਨਰਗੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; : <math>N_{Y}\left(E\right)=\frac{\Omega_{Y}\left(E\right)}{\delta E} Y dx\,</math> ਜੇਕਰ <math>Y dx\leq\delta E</math>, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ <math>E</math> ਅਤੇ <math>E+\delta E</math> ਦਰਮਿਆਨ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਚਲੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ <math>\Omega</math> ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਗੀਆਂ । ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜੋ <math>E+\delta E</math> ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਤੋਂ <math>E+\delta E</math> ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੇਸ਼ੱਕ, <math>N_{Y}\left(E+\delta E\right)</math> ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਤਰ; : <math>N_{Y}\left(E\right) - N_{Y}\left(E+\delta E\right)\,</math> ਇਸਤਰਾਂ <math>\Omega</math> ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਜੇਕਰ Y dx ਦਾ ਮੁੱਲ <math>\delta E</math> ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੋ E ਤੋਂ <math>E+\delta E</math> ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਚਲੇ ਜਾਣਗੀਆਂ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ <math>N_{Y}\left(E\right)</math> ਅਤੇ <math>N_{Y}\left(E+\delta E\right)</math>, ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਓਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉੱਪ ਦੱਸੀ ਸਮੀਕਰਨ ਸਹੀ (ਲਾਗੂ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਪਰਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ E ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ Y ਉੱਪਰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਬਣਦੀ ਹੈ: : <math>\left(\frac{\partial\Omega}{\partial x}\right)_{E} = -\sum_{Y}Y\left(\frac{\partial\Omega_{Y}}{\partial E}\right)_{x}= \left(\frac{\partial\left(\Omega X\right)}{\partial E}\right)_{x}\,</math> x ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ <math>\Omega</math> ਦਾ ਲੌਗਰਿਥਮਿਕ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਇਸਤਰਾਂ ਇੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: : <math>\left(\frac{\partial\ln\left(\Omega\right)}{\partial x}\right)_{E} = \beta X +\left(\frac{\partial X}{\partial E}\right)_{x}\,</math> ਪਹਿਲੀ ਰਕਮ ਤੀਬਰ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ, ਆਖਰੀ ਰਕਮ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਇਵੇਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਲਟ ਸਿਸਟਮ ਅਕਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਤਰਾਂ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ । ਇਸਤਰਾਂ ਅਸੀਂ ਖੋਜਦੇ ਹਾਂ ਕਿ: : <math>\left(\frac{\partial S}{\partial x}\right)_{E} = \frac{X}{T}\,</math> ਇਸਨੂੱ : <math>\left(\frac{\partial S}{\partial E}\right)_{x} = \frac{1}{T}\,</math> ਨਾਲ ਮੇਲਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: : <math>dS = \left(\frac{\partial S}{\partial E}\right)_{x}dE+\left(\frac{\partial S}{\partial x}\right)_{E}dx = \frac{dE}{T} + \frac{X}{T} dx=\frac{\delta Q}{T}\,</math> === ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ === ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਤਾਪਮਾਨ T ਉੱਤੇ ਹੀਟ ਬਾਥ ਨਾਲ ਥਰਮਲ-ਸੰਪ੍ਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ, ਐਨਰਜੀ ਆਈਗਨਮੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ [[ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>P_{j}=\frac{\exp\left(-\frac{E_{j}}{k_{\mathrm B} T}\right)}{Z}</math> ਇੱਥੇ Z ਇੱਕ ਫੈਕਟਰ (ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹਿੱਸਾ) ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨੂੰ 1 ਤੱਕ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ (ਮਾਨਕੀਕ੍ਰਿਤ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ [[ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਪਾਰਟੀਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਹਰੀ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ (ਮਾਪਦੰਡਾਂ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਿਸੂਖਮ ਪਲਟਣਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ ਜਿਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਊੇਰਜਾ ਲੈਵਲ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਫਾਰਮੂਲੇ: : <math>S = -k_{\mathrm B}\sum_{j}P_{j}\ln\left(P_{j}\right)</math> ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ : <math>dS = -k_{\mathrm B}\sum_{j}\ln\left(P_{j}\right)dP_{j}</math> ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਾਸਤੇ <math>P_{j}</math> ਲਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਇਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: : <math>dS = \frac{1}{T}\sum_{j}E_{j}dP_{j}=\frac{1}{T}\sum_{j}d\left(E_{j}P_{j}\right) - \frac{1}{T}\sum_{j}P_{j}dE_{j}= \frac{dE + \delta W}{T}=\frac{\delta Q}{T}</math> == ਜੀਵਤ ਜੀਵ == ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਦੇ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, # ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰਨ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ # ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਸਟਮ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮੱਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕੋਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਵੱਟ ਇਜ਼ ਲਾਈਫ?|ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]], [[ਲੀਓਨ ਬ੍ਰੀਲੋਇਨ]]<ref>Léon Brillouin [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=tPXVbiw_1P0C ''Science and Information Theory''] (Academic Press, 1962) (Dover, 2004)</ref> ਅਤੇ [[ਲਾਈਫ ਐਂਡ ਐਨਰਜੀ|ਇਜ਼ਾਕ ਐਜ਼ੀਮੋਵ]]। ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ (ਟੌਪਿਕ) ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਇਜ ਸੰਖੇਪਤਾ ਤੱਕ, ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਪਗ ਤੌਰ ਤੇ, ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਅਵਸਥਾ ਚੱਕਰ, ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਛੱਡਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਔਕਸੀਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ, [[ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ]] ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਟੁੱਟੇ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਤਾਪ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ ਸੂਰਜਾ ਤੋਂ [[ਫੋਟੋਸਿੰਥੈਸਿਸ|ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਊਰਜਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ]], ਜਿਸਨੂੰ ਤਾਪ, ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਔਕਸੀਜਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ ਉਹ ਵਧਦੇ ਫੁੱਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਹ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਰਗੰਧ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਊਰਜਾ ਇੱਕ ਘੱਟ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਸਿੰਕ, ਮਿੱਟੀ ਵੱਲ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਇਸਤਰਾਂ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੱਕਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੀਟ ਇੰਜਣਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀਆਂ ਸਧਾਰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਪ੍ਰਤਿ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੰਦ ਸਿਸਟਮ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਜੋ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਲਾਂਘੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਤ ਜੀਵ ਕਦੇ ਕਦੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਜੀਵਤ ਜੀਵ ਜਰੂਰ ਹੀ ਖੁੱਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੋਜਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਸਟ ਉਤਪਾਦ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੁੱਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵਰਤਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਸਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਥਾਨਿਕ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ ਸਦੀ ਸੰਖੇਪਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਸਰਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਖੇਪਤਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਪੈਦਾਵਰ ਦੇ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਸਿਧਾਂਤ [[ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਰਿਸਰਚ ਜਾਂ ਅਣਸੁਲਝੀ ਵਰਤਮਾਨ ਚਰਚਾ]] ਪ੍ਰਤਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਆਈਡੀਏ (ਵਿਚਾਰ) ਜੀਵਤ ਜੀਵਾਂ ਬਾਬਤ ਗਿਆਨ-ਭਰਪੂਰ ਹਨ। == ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਸਿਸਟਮ == ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਜੋ ਅਪਣੇ ਵੇਰਵੇ ਵਾਸਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਵਸਤੂਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਪੌਜ਼ਟਿਵ [[ਹੀਟ ਸਮਰਥਾ]] ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ [[ਐਨਰਜੀ]] ਵਧਣ ਨਾਲ ਤਾਪਮਾਨ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਜਦੋਂ ਊਰਜਾ ਕਿਸੇ ਉੱਚ-ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਘੱਟ-ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲ਼ੀ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਮੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂਕਿ [[ਸਿੰਕ ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕਾਰਨ [[ਤਾਪਮਾਨ]]-ਅੰਤਰ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਮੁੱਕਣ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ ਬਲ]] ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ [[ਸਿਸਟਮ]] [[ਪੁੰਜ]] ਅਤੇ [[ਊਰਜਾ]] ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਖਿੰਡਾਓ ਵੱਲ [[ਤਤਕਾਲ]] ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਜਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref name="Grandy 151">Grandy, W.T. (Jr) (2008), p. 151.</ref> ਇਸਤੋਂ ਪਰੇ, [[ਜਨਰਲ ਰਿਲੇਟੀਵਿਟੀ]] ਦੀ [[ਥਿਊਰੀ]] ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕੋਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। == ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਵਸਥਾਵਾਂ == {{main article|ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ}} ਕਲਾਸੀਕਲ ਜਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਆਦਰਸ਼ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ, ਅਕਸਰ ਜਿਸਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀਆਂ ਅਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਕਤ ਤੇ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਪੇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਖਤ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਲਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅੰਦਰ, ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੰਦਰ ਕੁੱਝ ਵੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਨਬਿੰਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ।<ref name="Grandy 151"/><ref>Callen, H.B. (1960/1985), p. 15.</ref> ਭੌਤਿਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾ ਲੈਣੀ ਅਕਸਰ ਕਾਫੀ ਅਸਾਨੀ-ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਅਪਣੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਨ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਤੱਤ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਕਿਸੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਇੰਨੇ ਜਿਆਦਾ ਕਣ ਹੋਣ, ਕਿ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਤਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ । ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਧਾਰਨਾ ਅਧੀਨ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਛਾਣਨਯੋਗ [[ਥਰਮਲ ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ|ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । [[ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਬਿੰਦੂ (ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ)|ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ]] ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਮਾਮਲਾ ਹੈ ਜੋ [[ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਓਪੇਲਸੈਂਸ]] (ਅਪਾਤਕਲੀਨ ਰੰਗ ਤਬਦੀਲੀ) ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਤਾਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਾਸਤੇ, ਛੂਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੇ ਨਿਰੀਖਣ ਵਕਤਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਮਿਲਆਂ ਅੰਦਰ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਮੀਦਵਾਰ "ਉਤਰਾਓ-ਚੜਾਓ" ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ । ਅਜਿਹਾ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥੂਲਾਤਮਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੈ ਜੋ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਅਜਿਹੇ ਕੁੱਝ ਕਣ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰੀਖਤ ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਫਿਤਰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਰੱਦ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਸਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਗੈਰ-ਯੋਗ (ਅਯੋਗ) ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>Lieb, E.H., Yngvason, J. (2003), p. 190.</ref> ਅਜਿਹੇ ਅੱਧ-ਵਿਚਾਲੇ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਿਕ (ਲੋਕਲ) ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਲੱਗਪਗਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,<ref>Gyarmati, I. (1967/1970), pp. 4-14.</ref><ref>Glansdorff, P., Prigogine, I. (1971).</ref><ref>[[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (1985).</ref><ref>[[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (2003).</ref> ਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਾਸਤੇ, ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ । ਇਹ ਹੋਰ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਖੇਤਰ (ਦਾਇਰਾ) ਹੈ। ਅਸਥੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ (ਨਿਰੀਖਣਯੋਗ) ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸਕੋਪ (ਗੁੰਜਾਇਸ਼) ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। == ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ == {{Further information|ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ)}} {{See also|ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ}} ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭੌਤਿਕੀ ਨਿਯਮ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸਮਿੱਟ੍ਰਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ#ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੀਰ|ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੀਰ]])<ref>{{cite book | first = J.J.| last = Halliwell | title = Physical Origins of Time Asymmetry| url = https://archive.org/details/physicaloriginso0000unse| publisher = Cambridge | year = 1994| isbn = 0-521-56837-4|display-authors=etal}} chapter 6</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Arthur Stanley Eddington.jpg|thumb|ਅਰਥ੍ਰ ਸਟੈਨਲੇ ਐਡਿੰਗਟਨ]] '''ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ''', ਜਾਂ '''ਟਾਈਮ ਦਾ ਐਰੋ''', ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਅਰਥ੍ਰ ਐਡਿੰਗਟਨ]] ਦੁਆਰਾ 1927 ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ, ਐਡਿੰਗਟਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਟਮਾਂ, ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ, ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਕਸ਼ੇ (ਪੇਪਰ ਦਾ ਇੱਕ ਠੋਸ ਬਲੌਕ) ਉੱਤੇ ਵਾਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The scientist as philosopher: philosophical consequences of great scientific discoveries |first1=Friedel |last1=Weinert |publisher=Springer |year=2005 |isbn=3-540-21374-0 |page=143 |url=https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC}}, [https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC&pg=PA143 Chapter 4, p. 143] </ref> [[ਸੂਖਮ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕੀ]] ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਤੌਰ ਤੇ [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਮਾਂ-ਸਮਰੂਪ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ (ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਆਦਿ) ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਕਸਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੈ: [[ਟਾਈਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਦਿਸ਼ਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ == [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਅੰਦਰ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਸਮਰੂਪ ਲੱਛਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ । ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਥੋਪੀਆਂ ਅਸਥੂਲ ਬਾਹਰੀ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜੀਆਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹੁੰਦੇ । ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹੇਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ === {{main article|ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ}} [[ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਦੀ ਪਹੇਲੀ]], ਜਿਸਨੂੰ ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਪਹੇਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਸਥੂਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੂਖਮ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਂ-ਸਮਰੂਪ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਬਣਾਉਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ । [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ|ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ]] ਦੀ ਰਾਏ ਵਿੱਚ, "ਹੁਣ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਅੰਦਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰ-ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ- ਜਾਂ ਇਸਤਰਾਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਹੋਰ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੁਨਰ-ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ– ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪਲਟਣਯੋਗ ਮੌਡਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ ਹੋ ਸਕਣ । ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਆਇਸੋਲੇਟਡ ਸਿਸਟਮ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸਗੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫਿਲਹਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।"<ref>[[Erwin Schrödinger|Schrödinger, E.]] (1950), p.&nbsp;192.</ref> ਦੋ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕੰਧ ਰਾਹੀਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ (ਕਲਪਿਤ) ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਥੋਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਸੂਖਮ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਨਿਯਮਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਇਹ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਲੇਖ ਅੰਦਰ ਨਿਯਮ ਦਾ ਬਿਆਨ (ਕਥਨ ਜਾਂ ਸਟੇਟਮੈਂਟ) ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਦੀ ਰਾਏ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਕਾਰਣ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਬੰਧ ਤਾਰਕਿਕ (ਲੌਜਿਕਲ) ਤੌਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ) ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ । === ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ === {{Main article|ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ}} [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅੰਦਰ '''ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ''' ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਝ ਸਿਸਟਮ, ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਪਰ ਸੀਮਤ ਸਮੇਂ ਬਾਦ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। '''ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਰੀਅੱਕ੍ਰੈਂਸ (ਪੁਨਰਹੋਂਦ) ਸਮਾਂ''' ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਤੱਕ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਇਹ ਸਮਾੰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੰਨਬਿੰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ)। ਨਤੀਜਾ ਕੁੱਝ ਪਾਬੰਧੀਆਂ ਅਧੀਨ ਆਓਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਕਣ ਜਰੂਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ (ਸੀਮਤ) ਵੌਲੀਊਮ (ਘਣਫ਼ਲ) ਪ੍ਰਤਿ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਥਿਊਰਮ ਨੂੰ ਸਾੰਝੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਐਰਗੌਡਿਕ ਥਿਊਰੀ]], [[ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਸਿਸਟਮ]] ਅਤੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਿਊਰਮ ਦਾ ਨਾਮ [[ਹੈਨਰੀ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ 1890<ref>{{cite journal|author=Poincaré, H. |year=1890|title=Sur le problème des trois corps et les équations de la dynamique|journal= Acta Math. |volume=13|pages=1–270}} Œuvres VII 262–490 (theorem 1 section 8)</ref> ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1919<ref>Carathéodory, C. (1919) "Über den Wiederkehrsatz von Poincaré". ''Berl. Sitzungsber''. 580–584; Ges. math. Schr. IV 296–301</ref> ਵਿੱਚ [[ਨਾਪ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ [[ਕੰਸਟੈਂਟਿਨ ਕੈਰਾਥਿਓਡੋਰੀ]] ਦੁਆਰਾ ਸਾਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। [[ਪੋਆੀਨਕੇਅਰ ਰੀਅੱਕ੍ਰੈਂਸ ਥਿਊਰਮ]] ਕਿਸੇ ਆਓਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸੂਖਮ ਵੇਰਵੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਓਦੋਂ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਾਡਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਾਫੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਸਿਸਟਮ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜ ਆਵੇਗਾ । ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਟਾਈਮ ਵਾਪਿਸੀ ਤੱਕ ਦੇ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਈ ਗਈ ਕੰਧ ਦੇ ਰੇਖਾਗਣਿਤ ਉੱਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਤਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ ਨੂੰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਸੇ ਕੰਧ ਦੇ ਹਟਾਉਣ ਕਾਰਨ ਰਚੇ ਕਿਸੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਆਦਰਸ਼ (ਮਾਡਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਲ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੰਨਾ ਜਿਆਦਾ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਲੰਬਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਾਰੇ ਅਮਲੀ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ, ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੇਰ ਕੰਧ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਿਸ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਹ ਸਾਫ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗਤਾ ਦਿ ਦਿੱਖ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਦੇ ਗੈਰ-ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਕਥਨ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਵਸਥਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਥੂਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਇਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਕੰਧ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਹੀ ਪਲ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਵਿਵਹਾਰਿਕ (ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ) ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ । ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਪੁਨਰਹੋਂਦ ਥਿਊਰਮ ਲੋਸ਼ਮਿਡਟ ਪਹੇਲੀ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਹੱਲ ਮੁੱਹਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਸਟਮ, ਔਸਤਨ ਪੋਆਇਨਕੇਅਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਵਧ ਰਹੀ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਵਰਤਾਓ ਸਮਾਂ ਪਲਟਣ ਅਧੀਨ ਇਨਵੇਰੀਅੰਟ (ਸਥਿਰ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:James-clerk-maxwell3.jpg|thumb|upright|ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] === ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ === {{main article|ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ}} ਤਾਪ ਅਤੇ ਆਂਕੜਾ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇਮਜ਼ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੋਚ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਸੁਝਾਇਆ ਕਿ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਉਲੰਘਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਦੋ ਚੈਂਬਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਗੈਸ ਅਣੂ ਦਰਵਾਜੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਦਾਨਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਖੋਲ ਕੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਧੀਮੇ ਅਣੂ ਇੱਕ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਅਣੂ ਦੂਜੇ ਚੈਂਬਰ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਜਾਣ । ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਜ਼ ਅਣੂ ਜਿਆਦਾ ਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸਲਈ ਦਾਨਵ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਇੱਕ ਚੈਂਬਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਠੰਡਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। [[ਜੇਨਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕੰਟੇਨਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ A ਅਤੇ B ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਵੇ । ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਗੈਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆੰ ਉੱਤੇ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲ]]ਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ [[ਦਾਨਵ]] ਕੰਧ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਟ੍ਰੈਪਡੋਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਔਸਤ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਮੌਲਿਕਿਊਲ A ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਟ੍ਰੈਪਡੋਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਾਨਵ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲ A ਤੋਂ B ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਡ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। B ਅੰਦਰ ਮੌਲੀਕਿਊਲ ਦੀ ਔਸਤਨ [[ਸਪੀਡ]] ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ ਜਦੋਂਕਿ A ਅੰਦਰ ਔਸਤਨ ਸਪੀਡ ਘਟ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਔਸਤਨ ਮੋਲੀਕਿਊਲਰ ਸਪੀਡ ਤਾਪਮਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਲਈ A ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ B ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਸਵਾਲ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਜਵਾਬ 1929 ਵਿੱਚ [[ਲੀਓ ਸਜ਼ਿਲ੍ਰਡ]] ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ [[ਲੀਓਨ ਬ੍ਰਿਲੋਉਇਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਜ਼ਿਲ੍ਰਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ-ਜਿੰਦਗੀ ਵਾਲ਼ੇ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਸਪੀਡ ਨਾਪਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ (ਕਾਰਜ) ਊਰਜਾ ਦੇ ਖਰਚ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ A ਅਤੇ B ਦਰਮਿਆਨ ਕੰਧ ਦੀ ਪਰਮੀਅਬਿਲਟੀ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਓਪਰੇਸ਼ਨ]] ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੇਵਲ ਸਧਾਰਨ ਤਤਕਾਲ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਸਥੂਲ (ਵਿਸ਼ਾਲ) ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ । == ਕੋਓਟੇਸ਼ਨਾਂ == {{Wikiquote}} {{quote|ਨਿਯਮ ਕਿ ਐਨਟੌਪੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, [[ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ|ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ]] ਦਰਮਿਆਨ ਸੁਪਰੀਮ (ਉੱਚਤਮ) ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ]] ਬਾਬਤ ਤੁਹਾਡੀ ਪਿਆਰੀ ਥਿਊਰੀ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ- ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ । ਜੇਕਰ ਨਿਰੀਖਣ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ- ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗੋਲਮੋਲ ਚੀਜ਼ਾਂ (ਘਾਲ਼ੇਮਾਲੇ) ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਥਿਊਰੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ; ਇਸਦੇ ਵਾਸਤੇ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਗਹਿਰੇ ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ ਹੈ।|ਸਰ [[ਅਰਥਰ ਸਟੈਨਲੇ ਐਡਿੰਗਟਨ]], ''ਭੌਤਿਕੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਫਿਤਰਤ (ਦ ਨੇਚਰ ਔਫ ਫਿਜ਼ੀਕਲ ਵਰਲਡ)'' (1927)}} {{quote|ਦੂਜੇ ਨਿਯਮ ਦੀਆਂ ਇੰਨੀਆਂ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਇਸਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। |ਫਿਲਾਸਫਰ /ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਪਰਸੀ ਵਿਲੀਅਮਸ ਬਰਿਜਮੈਨ|ਪੀ.ਵੀ. ਬਰਿਜਮੈਨ]], (1941)}} {{quote|ਇਸ ਸਿਬਲਿੱਕ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਹੈ ਕਿ, "ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਉੱਚਤਮ ਹੋਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਨਿਰੰਤਰ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਉਰੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਥਿਊਰੀ ਅੰਦਰ ਅਸੀਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਲਾਓਸੀਅਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁੱਝ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਥਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰੇਗਾ: ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ।|[[ਕਲਿੱਫੋਰਡ ਟ੍ਰੂਸਡੈੱਲ|ਟ੍ਰੂਸਡੈੱਲ, ਸੀ.]], ਮਨਕਾਸਟਰ, ਆਰ. ਜੀ. (1980)। ''ਫੰਡਾਮੈਂਟਲਜ਼ ਔਫ ਮੈਕਸਵੈੱਲਜ਼ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ ਔਫ ਏ ਸਿੰਪਲ ਮੋਨੋਅਟੌਮਿਕ ਗੈਸ, ਟਰੀਟਡ ਐਜ਼ ਏ ਬ੍ਰਾਂਚ ਔਫ ਰੇਸ਼ਨਲ ਮਕੈਨਿਕਸ'', ਅਕੈਡਮਿਕ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਨਿਊ ਯੌਰਕ, ISBN 0-12-701350-4, p.17.}} == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{colbegin|colwidth=20em}} * [[ਕਲਾਓਸੀਅਸ-ਦੁਹਮ ਅਸਮਾਨਤਾ]] * [[ਫਲਕਚੁਏਸ਼ਨ ਥਿਊਰਮ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਜਾਰਜ਼ਿੰਸਕੀ ਥਿਊਰਮ]] * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮ]] * [[ਉੱਚਤਮ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] * [[ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨਾਂ]] * [[ਥਰਮਲ ਡਾਇਓਡ]] * [[ਸਾਪੇਖਿਕ ਤਾਪ ਸੁਚਾਲਕਤਾ]] {{colend}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|20em}} === ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ-ਸੂਚੀ === {{refbegin|50em}} * Adkins, C.J. (1968/1983). ''Equilibrium Thermodynamics'', (1st edition 1968), third edition 1983, Cambridge University Press, Cambridge UK, ISBN 0-521-25445-0. * [[Peter Atkins|Atkins, P.W.]], de Paula, J. (2006). ''Atkins' Physical Chemistry'', eighth edition, W.H. Freeman, New York, ISBN 978-0-7167-8759-4. * Attard, P. (2012). ''Non-equilibrium Thermodynamics and Statistical Mechanics: Foundations and Applications'', Oxford University Press, Oxford UK, ISBN 978-0-19-966276-0. * Baierlein, R. (1999). ''Thermal Physics'', Cambridge University Press, Cambridge UK, ISBN 0-521-59082-5. * Bailyn, M. (1994). ''A Survey of Thermodynamics'', American Institute of Physics, New York, ISBN 0-88318-797-3. * [[Stephen Blundell|Blundell, S.J.]], [[Stephen Blundell|Blundell, K.M.]] (2006). ''Concepts in Thermal Physics'', Oxford University Press, Oxford UK, ISBN 978-0-19-856769-1. * [[Ludwig Boltzmann|Boltzmann, L.]] (1896/1964). ''Lectures on Gas Theory'', translated by S.G. Brush, University of California Press, Berkeley. * Borgnakke, C., Sonntag., R.E. (2009). ''Fundamentals of Thermodynamics'', seventh edition, Wiley, ISBN 978-0-470-04192-5. * Buchdahl, H.A. (1966). ''The Concepts of Classical Thermodynamics'', Cambridge University Press, Cambridge UK. * [[Percy Williams Bridgman|Bridgman, P.W.]] (1943). ''The Nature of Thermodynamics'', Harvard University Press, Cambridge MA. * [[Herbert Callen|Callen, H.B.]] (1960/1985). ''Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics'', (1st edition 1960) 2nd edition 1985, Wiley, New York, ISBN 0-471-86256-8. * Čápek, V., Sheehan, D.P. (2005). ''Challenges to the Second Law of Thermodynamics: Theory and Experiment'', Springer, Dordrecht, ISBN 1-4020-3015-0. * {{cite journal|author=C. Carathéodory|author1-link=Constantin Carathéodory|title=Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik|year=1909|journal=Mathematische Annalen|volume=67|pages=355–386|url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/index.php?id=11&PPN=PPN235181684_0067&DMDID=DMDLOG_0033&L=1|quote=Axiom II: In jeder beliebigen Umgebung eines willkürlich vorgeschriebenen Anfangszustandes gibt es Zustände, die durch adiabatische Zustandsänderungen nicht beliebig approximiert werden können. (p.363)|doi=10.1007/bf01450409|access-date=2017-03-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304213645/http://gdz.sub.uni-goettingen.de/index.php?id=11&PPN=PPN235181684_0067&DMDID=DMDLOG_0033&L=1|dead-url=yes}}. A translation may be found [http://neo-classical-physics.info/uploads/3/0/6/5/3065888/caratheodory_-_thermodynamics.pdf here]. Also a mostly reliable [https://books.google.com/books?id=xwBRAAAAMAAJ&q=Investigation+into+the+foundations translation is to be found] at Kestin, J. (1976). ''The Second Law of Thermodynamics'', Dowden, Hutchinson & Ross, Stroudsburg PA. * [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Carnot, S.]] (1824/1986). [http://www.worldcat.org/title/reflections-on-the-motive-power-of-fire-a-critical-edition-with-the-surviving-scientific-manuscripts-translated-and-edited-by-fox-robert/oclc/812944517&referer=brief_results ''Reflections on the motive power of fire''], Manchester University Press, Manchester UK, ISBN 0-7190-1741-6. [https://archive.org/stream/reflectionsonmot00carnrich#page/n7/mode/2up Also here.] * [[Sydney Chapman (mathematician)|Chapman, S.]], [[Thomas George Cowling|Cowling, T.G.]] (1939/1970). ''The Mathematical Theory of Non-uniform gases. An Account of the Kinetic Theory of Viscosity, Thermal Conduction and Diffusion in Gases'', third edition 1970, Cambridge University Press, London. * {{cite journal|ref=harv|last=Clausius|first=R.|author1-link=Rudolf Clausius|title=Ueber Die Bewegende Kraft Der Wärme Und Die Gesetze, Welche Sich Daraus Für Die Wärmelehre Selbst Ableiten Lassen|journal=Annalen der Physik|year=1850|volume=79|pages=368–397, 500–524|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k15164w/f518.image|accessdate=26 June 2012|doi=10.1002/andp.18501550403|bibcode = 1850AnP...155..500C }} Translated into English: {{cite journal|last=Clausius|first=R.|title=On the Moving Force of Heat, and the Laws regarding the Nature of Heat itself which are deducible therefrom|journal=London, Edinburgh and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|date=July 1851| volume=2|series=4th|issue=VIII|pages=1–21; 102–119 |url=https://archive.org/stream/londonedinburghd02lond#page/1/mode/1up|accessdate=26 June 2012 }} * {{cite journal|ref=harv|last=Clausius|first=R.|author1-link=Rudolf Clausius|title=Über eine veränderte Form des zweiten Hauptsatzes der mechanischen Wärmetheorie|year=1854|journal=Annalen der Physik|volume=xciii|pages=481–506|publisher=Poggendoff|url=http://zfbb.thulb.uni-jena.de/servlets/MCRFileNodeServlet/jportal_derivate_00140956/18541691202_ftp.pdf|accessdate=24 March 2014|doi=10.1002/andp.18541691202|bibcode=1854AnP...169..481C|archive-date=24 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140324093633/http://zfbb.thulb.uni-jena.de/servlets/MCRFileNodeServlet/jportal_derivate_00140956/18541691202_ftp.pdf|dead-url=yes}} Translated into English: {{cite journal|last=Clausius|first=R.|title=On a Modified Form of the Second Fundamental Theorem in the Mechanical Theory of Heat|journal=London, Edinburgh and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|date=July 1856| volume=2|series=4th|page=86 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/20044#page/100/mode/1up|accessdate=24 March 2014 }} Reprinted in: {{cite book|last=Clausius|first=R.|author1-link=Rudolf Clausius|title=The Mechanical Theory of Heat – with its Applications to the Steam Engine and to Physical Properties of Bodies|year=1867|publisher=John van Voorst|location=London|url=https://books.google.com/books?id=8LIEAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=editions:PwR_Sbkwa8IC&hl=en&sa=X&ei=h6DgT5WnF46e8gSVvbynDQ&ved=0CDYQuwUwAA#v=onepage&q&f=false|accessdate=19 June 2012 }} * Denbigh, K. (1954/1981). ''The Principles of Chemical Equilibrium. With Applications in Chemistry and Chemical Engineering'', fourth edition, Cambridge University Press, Cambridge UK, ISBN 0-521-23682-7. * Eu, B.C. (2002). ''Generalized Thermodynamics. The Thermodynamics of Irreversible Processes and Generalized Hydrodynamics'', Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, ISBN 1-4020-0788-4. * [[Josiah Willard Gibbs|Gibbs, J.W.]] (1876/1878). On the equilibrium of heterogeneous substances, ''Trans. Conn. Acad.'', '''3''': 108-248, 343-524, reprinted in ''The Collected Works of J. Willard Gibbs, Ph.D, LL. D.'', edited by W.R. Longley, R.G. Van Name, Longmans, Green & Co., New York, 1928, volume 1, pp.&nbsp;55–353. * Griem, H.R. (2005). ''Principles of Plasma Spectroscopy (Cambridge Monographs on Plasma Physics)'', Cambridge University Press, New York ISBN 0-521-61941-6. * Glansdorff, P., Prigogine, I. (1971). ''Thermodynamic Theory of Structure, Stability, and Fluctuations'', Wiley-Interscience, London, 1971, ISBN 0-471-30280-5. * Grandy, W.T., Jr (2008). [http://global.oup.com/academic/product/entropy-and-the-time-evolution-of-macroscopic-systems-9780199546176?cc=au&lang=en& ''Entropy and the Time Evolution of Macroscopic Systems'']. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-954617-6. * Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003). ''Entropy'', Princeton University Press, Princeton NJ, ISBN 0-691-11338-6. * [[Edward A. Guggenheim|Guggenheim, E.A.]] (1949). 'Statistical basis of thermodynamics', ''Research'', '''2''': 450–454. * [[Edward A. Guggenheim|Guggenheim, E.A.]] (1967). ''Thermodynamics. An Advanced Treatment for Chemists and Physicists'', fifth revised edition, North Holland, Amsterdam. * Gyarmati, I. (1967/1970) ''Non-equilibrium Thermodynamics. Field Theory and Variational Principles'', translated by E. Gyarmati and W.F. Heinz, Springer, New York. * [[Charles Kittel|Kittel, C.]], [[Herbert Kroemer|Kroemer, H.]] (1969/1980). ''Thermal Physics'', second edition, Freeman, San Francisco CA, ISBN 0-7167-1088-9. * Kondepudi, D., [[Ilya Prigogine|Prigogine, I.]] (1998). ''Modern Thermodynamics: From Heat Engines to Dissipative Structures'', John Wiley & Sons, Chichester, ISBN 0-471-97393-9. * Lebon, G., Jou, D., Casas-Vázquez, J. (2008). ''Understanding Non-equilibrium Thermodynamics: Foundations, Applications, Frontiers'', Springer-Verlag, Berlin, ISBN 978-3-540-74252-4. * {{cite journal|ref=harv|title=The Physics and Mathematics of the Second Law of Thermodynamics|last1=Lieb |first1=E. H. |last2=Yngvason |first2=J.|journal=Physics Reports|volume=310|pages=1–96 |year=1999|doi=10.1016/S0370-1573(98)00082-9|arxiv = cond-mat/9708200 |bibcode = 1999PhR...310....1L| url=http://arxiv.org/pdf/cond-mat/9708200v2.pdf|accessdate=24 March 2014 }} * Lieb, E.H., Yngvason, J. (2003). The Entropy of Classical Thermodynamics, pp.&nbsp;147–195, Chapter 8 of ''Entropy'', Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003). * {{cite book|ref=harv|first=F.|last=Mandl|title=Statistical physics|url=https://archive.org/details/statisticalphysi0000mand|edition=second|year=1988|publisher=[[Wiley & Sons]]|isbn=978-0-471-91533-1}} * {{cite journal | last1 = Maxwell | first1 = J.C. | authorlink = James Clerk Maxwell | year = 1867 | title = On the dynamical theory of gases | url = | journal = Phil. Trans. Roy. Soc. London | volume = 157 | issue = | pages = 49–88 }} * [[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (1985). ''Thermodynamics'', Pitman, London, ISBN 0-273-08577-8. * [[Gottfried Wilhelm Leibniz Prize|Müller, I.]] (2003). Entropy in Nonequilibrium, pp.&nbsp;79–109, Chapter 5 of ''Entropy'', Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003). * Münster, A. (1970), ''Classical Thermodynamics'', translated by E.S. Halberstadt, Wiley–Interscience, London, ISBN 0-471-62430-6. * [[Brian Pippard|Pippard, A.B.]] (1957/1966). ''Elements of Classical Thermodynamics for Advanced Students of Physics'', original publication 1957, reprint 1966, Cambridge University Press, Cambridge UK. * [[Max Planck|Planck, M.]] (1897/1903). [https://archive.org/stream/treatiseonthermo00planrich#page/100/mode/2up ''Treatise on Thermodynamics'', translated by A. Ogg, Longmans Green, London, p. 100.] * [[Max Planck|Planck. M.]] (1914). [https://archive.org/details/theoryofheatradi00planrich ''The Theory of Heat Radiation''], a translation by Masius, M. of the second German edition, P. Blakiston's Son & Co., Philadelphia. * [[Max Planck|Planck, M.]] (1926). Über die Begründung des zweiten Hauptsatzes der Thermodynamik, ''Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften: Physikalisch-mathematische Klasse'': 453–463. * Quinn, T.J. (1983). ''Temperature'', Academic Press, London, ISBN 0-12-569680-9. * {{cite book|ref=harv|first=Y.V.C.|last=Rao|title=An Introduction to thermodynamics|url=https://books.google.com/books?id=iYWiCXziWsEC&pg=PA213|date=2004|publisher=Universities Press|isbn=978-81-7371-461-0|page=213}} * Roberts, J.K., Miller, A.R. (1928/1960). ''Heat and Thermodynamics'', (first edition 1928), fifth edition, Blackie & Son Limited, Glasgow. * [[Erwin Schrödinger|Schrödinger, E.]] (1950). Irreversibility, ''Proc. Roy. Irish Acad.'', '''A53''': 189–195. * [[Dirk ter Haar|ter Haar, D.]], [[Harald Wergeland|Wergeland, H.]] (1966). ''Elements of Thermodynamics'', Addison-Wesley Publishing, Reading MA. * {{cite journal|ref=harv|last=Thomson|first=W.|author-link=William Thomson, 1st Baron Kelvin|title=On the Dynamical Theory of Heat, with numerical results deduced from Mr Joule's equivalent of a Thermal Unit, and M. Regnault's Observations on Steam|journal=Transactions of the Royal Society of Edinburgh|year=1851|volume=XX|issue=part II|pages=261–268; 289–298|url=http://www.biodiversitylibrary.org/item/126047#page/295/mode/1up}} Also published in {{cite journal|last=Thomson|first=W.|title=On the Dynamical Theory of Heat, with numerical results deduced from Mr Joule's equivalent of a Thermal Unit, and M. Regnault's Observations on Steam|journal=Philos. Mag |date=December 1852 |volume=IV |series=4 |issue=22 |page=13|url=https://archive.org/stream/londonedinburghp04maga#page/12/mode/2up |accessdate=25 June 2012}} * [[William Thomson, 1st Baron Kelvin|Thomson, W.]] (1852). ''On the universal tendency in nature to the dissipation of mechanical energy'' Philosophical Magazine, Ser. 4, p.&nbsp;304. * [[László Tisza|Tisza, L.]] (1966). ''Generalized Thermodynamics'', M.I.T Press, Cambridge MA. * [[Clifford Truesdell|Truesdell, C.]] (1980). ''The Tragicomical History of Thermodynamics 1822–1854'', Springer, New York, ISBN 0-387-90403-4. * Uffink, J. (2001). Bluff your way in the second law of thermodynamics, ''Stud. Hist. Phil. Mod. Phys.'', '''32'''(3): 305–394. * Uffink, J. (2003). Irreversibility and the Second Law of Thermodynamics, Chapter 7 of ''Entropy'', Greven, A., Keller, G., Warnecke (editors) (2003), Princeton University Press, Princeton NJ, ISBN 0-691-11338-6. * [[George Uhlenbeck|Uhlenbeck, G.E.]], Ford, G.W. (1963). ''Lectures in Statistical Mechanics'', American Mathematical Society, Providence RI. * [[Mark Zemansky|Zemansky, M.W.]] (1968). ''Heat and Thermodynamics. An Intermediate Textbook'', fifth edition, McGraw-Hill Book Company, New York. == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * Goldstein, Martin, and Inge F., 1993. ''The Refrigerator and the Universe''. Harvard Univ. Press. Chpts. 4–9 contain an introduction to the Second Law, one a bit less technical than this entry. ISBN 978-0-674-75324-2 * Leff, Harvey S., and Rex, Andrew F. (eds.) 2003. ''Maxwell's Demon 2 : Entropy, classical and quantum information, computing''. Bristol UK; Philadelphia PA: [[Institute of Physics]]. ISBN 978-0-585-49237-7 * {{Cite book | first = J.J. | last = Halliwell | title = Physical Origins of Time Asymmetry| url = https://archive.org/details/physicaloriginso0000unse | publisher = Cambridge | year = 1994| isbn = 0-521-56837-4}}(technical). * {{cite book |title=Reflections on the Motive Power of Heat and on Machines Fitted to Develop That Power |url=https://archive.org/details/reflectionsonmot00carnrich |last=Carnot |first=Sadi |authorlink= |coauthors= [[Robert Henry Thurston|Thurston, Robert Henry]] (editor and translator) |year=1890 |publisher=J. Wiley & Sons |location=New York |isbn= |pages= }} ([https://books.google.com/books?id=tgdJAAAAIAAJ full text of 1897 ed.]) ([http://www.history.rochester.edu/steam/carnot/1943/ html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818073812/http://www.history.rochester.edu/steam/carnot/1943/ |date=2007-08-18 }}) * Stephen Jay Kline (1999). ''The Low-Down on Entropy and Interpretive Thermodynamics'', La Cañada, CA: DCW Industries. ISBN 1-928729-01-0. * {{cite journal | last1 = Kostic | first1 = M | year = 2011 | title = Revisiting The Second Law of Energy Degradation and Entropy Generation: From Sadi Carnot's Ingenious Reasoning to Holistic Generalization | journal = AIP Conf. Proc. | volume = 1411 | issue = | pages = 327–350 | doi = 10.1063/1.3665247 | isbn = 978-0-7354-0985-9 | bibcode = 2011AIPC.1411..327K | url = http://scitation.aip.org/getpdf/servlet/GetPDFServlet?filetype=pdf&id=APCPCS001411000001000327000001&idtype=cvips&doi=10.1063/1.3665247&prog=normal&bypassSSO=1 }} also at [http://www.kostic.niu.edu/2ndLaw/Revisiting%20The%20Second%20Law%20of%20Energy%20Degradation%20and%20Entropy%20Generation%20-%20From%20Carnot%20to%20Holistic%20Generalization-4.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130420222450/http://www.kostic.niu.edu/2ndLaw/Revisiting%20The%20Second%20Law%20of%20Energy%20Degradation%20and%20Entropy%20Generation%20-%20From%20Carnot%20to%20Holistic%20Generalization-4.pdf |date=2013-04-20 }}. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: "[http://plato.stanford.edu/entries/statphys-statmech/ Philosophy of Statistical Mechanics]" – by Lawrence Sklar. * [http://web.mit.edu/16.unified/www/FALL/thermodynamics/notes/node30.html ''Second law of thermodynamics''] in the MIT Course [http://web.mit.edu/16.unified/www/FALL/thermodynamics/notes/notes.html ''Unified Thermodynamics and Propulsion''] from Prof. Z. S. Spakovszky * [[E.T. Jaynes]], 1988, "[http://bayes.wustl.edu/etj/articles/ccarnot.pdf The evolution of Carnot's principle,]" in G. J. Erickson and C. R. Smith (eds.)''Maximum-Entropy and Bayesian Methods in Science and Engineering, Vol'' 1: p.&nbsp;267. * [http://neo-classical-physics.info/uploads/3/0/6/5/3065888/caratheodory_-_thermodynamics.pdf Caratheodory, C., "Examination of the foundations of thermodynamics," trans. by D. H. Delphenich] {{DEFAULTSORT:ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਿਯਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮ|2]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਥਰਮਲ ਅਤੇ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] r27ic4ie0qo5dye9vzdtli8tengbz75 0 90939 843642 840241 2026-07-30T00:50:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843642 wikitext text/x-wiki {{Other uses}} :''ਇਹ ਲੇਖ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਸਰਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਸਤੇ, ਦੇਖੋ [[ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ (ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ)]]'' [[File:Arthur Stanley Eddington.jpg|thumb|ਅਰਥ੍ਰ ਸਟੈਨਲੇ ਐਡਿੰਗਟਨ]] '''ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ''', ਜਾਂ '''ਟਾਈਮ ਦਾ ਐਰੋ''', ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਦਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਅਸਮਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਅਰਥ੍ਰ ਐਡਿੰਗਟਨ]] ਦੁਆਰਾ 1927 ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ, ਐਡਿੰਗਟਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਐਟਮਾਂ, ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ, ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਅਯਾਮੀ ਸਾਪੇਖਿਕ ਨਕਸ਼ੇ (ਪੇਪਰ ਦਾ ਇੱਕ ਠੋਸ ਬਲੌਕ) ਉੱਤੇ ਵਾਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The scientist as philosopher: philosophical consequences of great scientific discoveries |first1=Friedel |last1=Weinert |publisher=Springer |year=2005 |isbn=3-540-21374-0 |page=143 |url=https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC}}, [https://books.google.com/books?id=-R4ANHu-csMC&pg=PA143 Chapter 4, p. 143] </ref> [[ਸੂਖਮ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੌਤਿਕੀ]] ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਤੌਰ ਤੇ [[T-ਸਮਿੱਟਰੀ|ਸਮਾਂ-ਸਮਰੂਪ]] ਹੁੰਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਸਟੇਟਮੈਂਟਾਂ (ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਆਦਿ) ਸੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੇਰ ਵੀ [[ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਅਕਸਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਹੈ: [[ਟਾਈਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਦਿਸ਼ਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਐਡਿੰਗਟਨ == == ਸੰਖੇਪ ਸਾਰਾਂਸ਼ == == ਤੀਰ == === ਸਮੇਂ ਦਾ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਾਰਣਾਤਮਿਕ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (ਕਮਜੋਰ) ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਤੀਰ === === ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੁਆਂਟਮ ਸੋਮਾ === ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਨਸਰਟਨਟੀ]] [[ਕੁਆਂਟਮ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ|ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੀਰ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਕਿ ਇੰਟੈਂਗਲਮੈਂਟ ਜਰੂਰ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਦੀ ਹੈ 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਸੇਥ ਲੌਇਡ]] ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੌਇਡ ਨੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁਆਂਟਮ ਅਨਸਰਟਨਟੀ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ), ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਕਣ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਇੰਟੈਗਲਡ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਤੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹੀ ਸਾਧਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਬੂਤਾ਼ ਅੰਦਰ ਇਨਸਾਨੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਦੀ ਜਗਹ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੌਇਡ ਮੁਤਾਬਿਕ; “ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੀਰ ਵਧ ਰਹੇ ਸਹਿਸਬੰਧਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਤੀਰ ਹੈ।”<ref>https://www.wired.com/2014/04/quantum-theory-flow-time/</ref> === ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ/ਬੌਧਿਕ ਤੀਰ === == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਐਂਥ੍ਰੌਪਿਕ ਬਾਇਸ]] * [[ਕਾਰਣਾਤਮਿਕਤਾ]] * [[ਲੀਆ ਪ੍ਰੀਗੋਗੀਨ]] * [[ਲੌਸ਼ਮਿਡਟਸ ਪੈਰਾਡੌਕਸ]] * [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦਾ ਦਾਨਵ]] * [[ਸਪੇਸਟਾਈਮ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] * [[ਰੌਯਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਕ੍ਰਸਮਸ ਲੈਕਚਰਜ਼|ਰੌਯਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਕ੍ਰਸਮਸ ਲੈਕਚਰਜ਼ 1999]] * [[ਸਮਾਂ ਉਤਪਤੀ]] * [[ਸਮਾਂ ਰਿਵਰਸ ਸਿਗਨਲ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਗ]] * [[ਵੀਲਰ-ਫਾਇਨਮੈਨ ਅਬਜ਼ੌਰਬਰ ਥਿਊਰੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite journal | last1 = Lebowitz | first1 = Joel L. | authorlink = Joel L. Lebowitz | year = | title = Time's arrow and Boltzmann's entropy | url = http://www.scholarpedia.org/article/Time%27s_arrow_and_Boltzmann%27s_entropy | journal = [[Scholarpedia]] | volume = 3 | issue = 4| page = 3448 | doi = 10.4249/scholarpedia.3448 }} * {{cite book | first = Ludwig | last = Boltzmann | authorlink = Ludwig Boltzmann | title = Lectures On Gas Theory | publisher = University Of California Press | year = 1964}} Translated from the original German by Stephen G. Brush. Originally published 1896/1898. * {{cite book | first = Sean | last = Carroll | authorlink = Sean M. Carroll | title = From Eternity to Here: The Quest for the Ultimate Theory of Time | url = https://archive.org/details/isbn_9780525951339 | publisher = Dutton | year = 2010}} [http://eternitytohere.com Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516034619/http://eternitytohere.com/ |date=2017-05-16 }}{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{citation |year=1990 |last=Coveney |first=Peter |authorlink=Peter Coveney |last2=Highfield |first2=Roger |title=The Arrow of Time: A voyage through science to solve time's greatest mystery |place=London |publisher=W. H. Allen |isbn=978-1-85227-197-8 }} * {{cite book | first = Richard | last = Feynman | authorlink = Richard Feynman | title = [[The Character of Physical Law]] | publisher = BBC Publications | year = 1965}} Chapter 5. * {{cite book | first = J. J. | last = Halliwell | title = Physical Origins of Time Asymmetry| url = https://archive.org/details/physicaloriginso0000unse | publisher = Cambridge | year = 1994| isbn = 0-521-56837-4|display-authors=etal}} (technical). * Mersini-Houghton, L., Vaas, R. (eds.) (2012) {{cite book | title = The Arrows of Time. A Debate in Cosmology | publisher = Springer| isbn = 978-3642232589}} (partly technical). * {{cite book | first = R | last = Peierls | title = Surprises in Theoretical Physics | publisher = Princeton | year = 1979}} Section 3.8. * {{cite book | first = Roger | last = Penrose | authorlink = Roger Penrose | title = The Emperor's New Mind | url = https://archive.org/details/emperorsnewmind00penr | publisher = Oxford University Press | year = 1989 | isbn = 0-19-851973-7}} Chapter 7. * {{cite book | first = Roger | last = Penrose | authorlink = Roger Penrose | title = The Road to Reality | publisher = Jonathan Cape | year = 2004 | isbn = 0-224-04447-8}} Chapter 27. * {{cite book | first = Huw | last = Price | title = Time's Arrow and Archimedes' Point | url = https://archive.org/details/timesarrowarchim0000pric | year = 1996 | isbn = 0-19-510095-6}} [http://www.usyd.edu.au/time/price/TAAP.html Website] * {{cite book | first = H. D | last = Zeh | title = The Physical Basis of The Direction of Time | url = https://archive.org/details/physicalbasisofd0000zehh_v9k0 | year = 2010 | isbn = 3-540-42081-9}} [http://www.time-direction.de/ Official website for the book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109011212/http://time-direction.de/ |date=2014-01-09 }} * {{cite web | title = BaBar Experiment Confirms Time Asymmetry | url = http://www6.slac.stanford.edu/news/2012-11-19-babar-trv.aspx }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.datasync.com/~rsf1/rtzein.htm The Ritz-Einstein Agreement to Disagree] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205025737/http://www.datasync.com/~rsf1/rtzein.htm |date=2008-12-05 }}, a review of historical perspectives of the subject, prior to the evolvement of [[quantum field theory]]. * [http://www.usyd.edu.au/time/price/preprints/Price2.pdf The Thermodynamic Arrow: Puzzles and Pseudo-Puzzles] Huw Price on Time's Arrow * [http://www.scientificblogging.com/hammock_physicist/fibonacci_chaos_and_times_arrow Arrow of time in a discrete toy model] * [http://www.ipod.org.uk/reality/reality_arrow_of_time.asp The Arrow of Time] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080123072626/http://www.ipod.org.uk/reality/reality_arrow_of_time.asp |date=2008-01-23 }} {{Time Topics}} [[Category:ਸਮੇਂ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] [[Category:ਥਰਮਨ ਅਤੇ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ]] [[Category:ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਸਮਾਂ]] o8wtib3lw6lv8hwvn01mcpz88cevtwu 0 91151 843675 840190 2026-07-30T01:22:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843675 wikitext text/x-wiki {{ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ}} '''ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ''' [[ਪਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਣ ਵਾਲੀ [[ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ [[ਮਕੈਨਿਕਸ|ਮਕੈਨੀਕਲ]] ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਔਸਤਨ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ।<ref name="gibbs"/><ref name="tolman"/><ref name="balescu"/><ref group=note> ਸ਼ਬਦ ''ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ'' ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿਰਫ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਟੀਕਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੱਡਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਆਂਕੜਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਿਕ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।</ref> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ]] ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ, ਜੋ [[ਕਲਾਸੀਕਲ]] [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, '''ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ''' ਜਾਂ '''ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਨਿਯਮ ਕੁੱਝ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਜਿਵੇਂ ਤਾਪਮਾਨ, ਗਰਮੀ, ਜਾਂ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ; ਫੇਰ ਵੀ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਾਬਤ ਕੁਦਰਤੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਓਹ ਸਿਸਟਮ ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਰਤਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਮਾਤਰਾਵਾਂ (ਜਿਵੇਂ [[ਹੀਟ ਸਮਰੱਥਾ]]) ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਵਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਪ੍ਰਤਿ ਇੰਨਬਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ, [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਜੋ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਭਿੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਜਿਹੀਆ਼ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਾਪਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰਣੀਬੱਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅੰਦਰ ਵਿਚਾਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ । <ref name="gibbs"/> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਖੋਜਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉੱਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਜਿਸਨੂੰ '''ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ''' ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੰਤੁਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ [[ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਦੀ ਸਪੀਡ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਡਲਬੱਧ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਹੀਟ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਜਾਂ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜੋ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰਿਸਰਚ ਦੇ ਐਕਟਿਵ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਦੀ ਹੈ। == ਸਿਧਾਂਤ:ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ ਐਨਸੈਂਬਲ == {{main article|ਮਕੈਨਿਕਸ|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ (ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|l2=ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ}} ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਕੈਨਿਕਸ ਜਾਂਚੇ-ਪਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] । ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਕੈਨਿਕਸਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਮਿਆਰੀ ਗਣਿਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ: # ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ [[ਵਕਤ]] ਉੱਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ [[ਸਿਸਟਮ]] ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ|ਫੇਜ਼ ਬਿੰਦੂ]] ([[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਜਾਂ ਕੋਈ ਸ਼ੁੱਧ [[ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਵੈਕਟਰ]] ([[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਕੇਂਤਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। # ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗਤੀ ਸਮੀਕਰਨ ਜੋ ਵਕਤ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: [[ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਸਮੀਕਰਨ]] ([[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਜਾਂ [[ਵਕਤ-ਤੇ-ਨਿਰਭਰ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ([[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]]) ਇਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਕਤ, ਭੂਤਕਾਲ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ, ਉੱਤੇ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ, ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜ਼ੁਰਬਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਸੰਪਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਨਸਾਨੀ ਪੈਮਾਨੇ (ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੋਈ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦੇ ਵਕਤ) ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਹਰੇਕ ਮੌਲੀਕਿਊਲ ਦੀਆਂ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਨਬਿੰਨ ਜਾਣਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ (ਨਾ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) । ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮੋਜੂਦਾ ਅਵਸਥਾ ਬਾਬਤ ਕੁੱਝ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਾਵਾਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਗੈਰ-ਸੰਪ੍ਰਕ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਧਾਰਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਤੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਜਿਹੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ੯ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਭਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟੀ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ, ਆਮਤੌਰ ਤੇ [[ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂਕ]]ਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ]] ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫੇਜ਼ ਬਿੰਦੂਆਂ (ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਿਸੇ ਸਿੰਗਲ ਫੇਜ਼ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੱਲ ਹੈ) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, <ref group=note>ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਨੂੰ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਜਦੋਂਕਿ ਕੋਈ ਕੁਆਂਟਮ ਐਨਸੈਂਬਲ ਕੁਆਂਟਮ ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸਿੰਗਲ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ।</ref> ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ [[ਡੈਂਸਟੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਆਮ ਹੈ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="gibbs"/> * ਕੋਈ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ([[ਇਪਿਸਟੇਮੈਟਿਕ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]], ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ) ਜਾਂ * ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋਹਰਾਏ ਗਏ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆੰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਪਰ ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅੰਦਾਜ਼ ([[ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]]) ਅੰਦਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨੰਤ ਸੰਖਿਆ ਦੀ ਹੱਦ ਅੰਦਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।. ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਕਈ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਇੱਕ-ਸਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲੇਖ ਅੰਦਰ ਅੰਤ੍ਰਿਕ-ਵਟਾਂਦ੍ਰਾਤਮਿਕ (ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਟਾ ਵਟਾ ਕੇ) ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣਗੇ । ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਚਾਹੇ ਕਿਵੇਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿਚਲੀ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਵਕਤ ਉੱਪਰ ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਐਨਸੈਂਬਲ (ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ) ਖੁਦ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇੰ ਜਿਵੇਂ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੇ ਬਣਾਵਟੀ ਸਿਸਟਮ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪਤੀ [[ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਥਿਊਰਮ (ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ)|ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਸਮੀਕਰਨ]] (ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ) ਜਾਂ [[ਵੌਨ ਨਿਉਮਾੱਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੇ ਹਰੇਕ ਬਣਾਵਟੀ ਸਿਸਟਮ ਪ੍ਰਤਿ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਗਤੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਟੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਵਕਤ ਉੱਪਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਉਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । ਇਹਨਾਂ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਲਈ, ਓਸ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਟੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ।<ref group=note> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ [[ਮਕੈਨੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ]] ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ । ਬਾਦ ਵਾਲਾ ਸੰਤੁਲਨ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮ, ਫੋਰਸਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸੰਪੂਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।</ref> ਆਈਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਕਤ ਬੀਤਨ ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ/ਜਾਂ ਗੈਰ-ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦੇ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ == ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ (ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ]] ਅੰਦਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੂਲਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਅੰਦਰਲ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਤੇ ਸੂਖਮ ਵਰਤਾਵਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸੰਪਰਕ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਧਿਆਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ (ਸਥਿਰ ਅਵਸਥਾ) ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀੰ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਣ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੋਣੋਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ([[ਮਕੈਨੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ]]), ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ ਇਹ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ । === ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ === ਕਿਸੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਵਾਲੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਸੰਤੁਲਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ [[ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਕਾਫੀ ਸ਼ਰਤ|ਜਰੂਰਤ ਜਿੰਨੀ ਕਾਫੀ]] (ਪਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ) ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਸਿਰਫ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (ਕੁੱਲ ਐਨਰਜੀ, ਕੁੱਲ ਕਣ ਸੰਖਿਆ, ਆਦਿ) ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="gibbs"/> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਕੁੱਝ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="gibbs"/> ਕੋਈ ਦਿੱਤੇ ਹੋਈ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਾਧੂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਜਰੂਰੀ ਹਨ। ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅੰਦਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਲੈਣਾ ਹੈ।<ref name="tolman"/> ਇਹ ਸਵੈ-ਸਿਧਾਂਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ : ''ਕਿਸੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਗਿਆਤ ਬਣਤਰ ਵਾਲੇ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਲਈ, ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਓਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ)|ਸੂਖਮ-ਅਵਸਥਾ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।'' ਬਰਾਬਰ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਾਲਾ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸਤਰਾਂ ਥੱਲੇ ਵਿਵਰਿਤ ਕੀਤੇ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਮੋਟੀਵੇਸ਼ਨ (ਵਿਕਾਸ-ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ) ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਰਜੀਹ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਵਾਲੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ: * [[ਐਰਗੌਡਿਕ ਪਰਿਕਲਪਨਾ]]: ਇੱਕ ਐਰਗੌਡਿਕ ਸਿਸਟਮ ਉਹ ਸਿਸਟਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਹੁੰਚ-ਯੋਗ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਵਾਸਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਐਰਗੌਡਿਕ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ, ਸੂਖਮ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਫਿਕਸ ਊਰਜਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਭਵ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀਮਤ ਉਪਯੋਗ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਿਸਟਮ ਐਰਗੌਡਿਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ । * [[ਇਨਡਿਫਰੈਂਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ]]: ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਹਰੇਕ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । * [[ਉੱਚਤਮ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਉੱਚਤਮ ਸੂਚਨਾ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]]: ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗਿਆਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ [[ਗਿਬਜ਼ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ([[ਸੂਚਨਾ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]]) ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ । <ref>{{Cite journal | last1 = Jaynes| first1 = E.| authorlink1 = Edwin Thompson Jaynes| title = Information Theory and Statistical Mechanics | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1957-05-15_106_4/page/n12| doi = 10.1103/PhysRev.106.620 | journal = Physical Review | volume = 106 | issue = 4 | pages = 620 | year = 1957 | pmid = | pmc = |bibcode = 1957PhRv..106..620J }}</ref> ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਲਈ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੌ ਸਵੈ-ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref name="uffink"/> === ਤਿੰਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ === {{main article|ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ|ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ|ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ}} ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਐਨਸੈਂਬਲ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੀਮਤ ਵੌਲੀਊਮ ਅੰਦਰ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਵੀ [[ਆਈਸੋਲੇਟਡ }]] ਵਾਸਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="gibbs"/> ਇਹ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਅਕਸਰ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹਨ। ਅਸਥੂਲਿਕ ਹੱਦ ਅੰਦਰ (ਜੋ ਥੱਲੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ) ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ; [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] : ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਐਨਰਜੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਬਣਤਰ (ਕਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਖਿਆ) ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਈਕ੍ਰੋਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਓਸ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ; [[ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] : ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁੱਧ [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਤਾਪਮਾਨ|ਤਾਪਮਾਨ]] ਵਾਲੇ [[ਹੀਟ ਬਾਥ]] ਨਾਲ [[ਥਰਮਨ ਸੰਤੁਲਨ]] <ref group=note>ਇੱਥੇ ਵਰਤੇ ਸੰਚਾਰਕ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ (ਜਿਵੇਂ "X ਦਾ ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ Y ਨਾਲ ਹੈ" ਵਿੱਚ) ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਜਦੋਂ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਕਮਜੋਰ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ</ref>ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਬਦਲਦੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਬਣਤਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖਰੀਆੰ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੀਆ੍ ਹਨ। ; [[ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] : ਅਸਥਿਰ ਬਣਤਰ (ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਣ ਸੰਖਿਆਵਾਂ) ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਨਾਲ ਥਰਮਲ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਤਾਪਮਾਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ [[ਰਸਾਇਣਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]ਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆੱ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਪਣੀ ਕੁੱਲ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ ਕਣ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਕਣਾਂ ([[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਸੀਮਾ]]) ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਉੱਪਰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਓ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਹੜਾ ਐਨਸੈਂਬਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਨਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਫੇਰ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਗਣਿਤਿਕ ਅਸਾਨੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Reif">{{cite book | last = Reif | first = F. | title = Fundamentals of Statistical and Thermal Physics| url = https://archive.org/details/fundamentalsofst00fred | publisher = McGraw–Hill | year = 1965 |isbn =9780070518001|page=[https://archive.org/details/fundamentalsofst00fred/page/227 227]}}</ref> ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: * ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਸਿਸਟਮ । * ਇੱਕ ਫੇਜ਼ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ । * ਲੰਬੀ ਰੇਂਜ ਵਾਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ । ਇਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ, ਸਹੀ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਜਰੂਰ ਹੀ ਇਸਤਰਾੰ ਚੁਣੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਫਰਕ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਕਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਔਸਤਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਫਰਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਲੱਛਣਬੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖੇ- ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਿਸਟਮ ਬਾਬਤ ਸੂਚਨਾ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰੇ ਉਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਸਹੀ ਐਨਸੈਂਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="tolman"/> {{ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ}} === ਕੈਲਕਿਉਲੇਸ਼ਨ ਵਿਧੀਆਂ === ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਐਨਸੈਂਬਲ ਲਈ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਓਹ ਸਿਸਟਮ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਔਬਜ਼ਰਵੇਬਲ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ)। ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਕੋਇ ਸਰਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂਕਿ ਕੁੱਝ ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਸਿਸਟਮ ਸਹੀ ਤੋਰ ਤੇ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ (ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕ) ਮਾਮਲੇ ਸਹੀ ਹੱਲ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਐਨਸੈਂਬਲ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਔਸਤਨ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ==== ਇੰਨਬਿੰਨ ==== ਕੁੱਝ ਮਾਮਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸਹੀ ਹੱਲ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। * ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸੂਖਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਹੀ ਡਾਇਗਨਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਰਤ ਕੇ, ਜਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਸਾਰੀ ਫੇਜ਼ ਸਪੇਸ ਉੱਪਰ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਰਾਹੀਂ)। * ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਖੇੜਨਯੋਗ ਸੂਖਮ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਉੱਪ-ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨਯੋਗ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੈਰ-ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਆਦਰਸ਼-ਬੱਧ ਗੈਸਾਂ ਇਹ ਗੁਣ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ-ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਸਟੈਟਿਕਸ]], [[ਫਰਮੀ-ਡੀਰਾਕ ਸਟੈਟਿਕਸ]], ਅਤੇ [[ਬੋਸ-ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਸਟੈਟਿਕਸ]] ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="tolman"/> * ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਸਟਮ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਠਿਨ ਗਣਿਤਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੁੱਝ [[ਖਿਡੌਣਾ ਮਾਡਲ]]ਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸਹੀ ਹੱਲ ਖੋਜੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{cite book | isbn = 9780120831807 | title = Exactly solved models in statistical mechanics | url = https://archive.org/details/exactlysolvedmod0000baxt | last1 = Baxter | first1 = Rodney J. | year = 1982 | publisher = Academic Press Inc. | pages = }}</ref> ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ [[ਬੈਥੇ ਅਨਸਾਟਜ਼]], ਜ਼ੀਰੋ ਫੀਲਡ ਅੰਦਰ [[ਸਕੁਏਅਰ-ਲੈਟਿਸ ਆਇਸਿੰਗ ਮਾਡਲ]], [[ਹਾਰਡ ਹੈਕਸਾਗਨ ਮਾਡਲ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ==== ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ==== {{main article|ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ}} ਇੱਕ ਅਨੁਮਾਨਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜੋ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਢੁਕਵੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ [[ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ]] ਹੈ, ਜੋ ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ (ਜਾਇਜ ਭਾਰ ਵਾਲੀਆਂ) ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸੰਭਵ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪਰਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰਾ ਸੈੱਟ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਮੂਨਾ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਨਮੂਨੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਲਤੀਆਂ ਇੱਕ ਮਨਮਰਜੀ ਤੱਕ ਦੇ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਘਟਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। * [[ਮੈਟ੍ਰੋਪੋਲਿਸ-ਹਾਸਟਿੰਗਜ਼ ਅਲੌਗ੍ਰਿਥਮ[[ ਇੱਕ ਕਲਾਸੀਕ ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ। * [[ਪਾਥ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ]], ਵੀ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੇ ਨਮੂਨੀਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ==== ਹੋਰ ==== * ਵਿਰਲੀਆਂ ਗੈਰ-ਆਦਰਸ਼ ਗੈਸਾਂ ਲਈ, [[ਝੁੰਡ ਫੈਲਾਓ]] ([[ਕਲੱਸਟ੍ਰ ਐਕਸਪੈਂਸ਼ਨ]]) ਵਰਗੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਲਈ [[ਪਰਚਰਬੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰੀ]] ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ [[ਵਾਇਰਲ ਫੈਲਾਓ]] ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="balescu"/> * ਸੰਘਣੇ ਵਹਿੰਦੇ ਤਰਲਾਂ ਲਈ, ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ [[ਰੇਡੀਅਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਅੰਦਰ ।<ref name="balescu"/> * ਐਰਗੌਡਿਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ, [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਕੰਪਿਊਟਰ ਬਣਾਵਟਾਂ [[ਮਾਈਕ੍ਰੋਕਾਨੋਨੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] ਔਸਤਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਹੀਟ ਬਾਥ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਸੰਪ੍ਰਕ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। * ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨੀਕਲ ਨਤੀਜਆਂ (ਦੇਖੇ ਥੱਲੇ) ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਵਿਧੀਆਂ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। == ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ == {{see also|ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ}} ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕੀ ਵਰਤਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਆਸੀ-ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ: * [[ਥਰਮਲ ਕੰਡਕਸ਼ਨ|ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀਟ ਸੰਚਾਰ]], ਜੋ ਇੱਕ ਤਾਪਮਾਨ ਅਸੰਤੁਲਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਕੰਡਕਸ਼ਨ|ਕਿਸੇ ਕੰਡਕਟਰ (ਸੁਚਾਲਕ) ਅੰਦਰ ਚਾਰਜਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਕਰੰਟਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ]], ਜੋ ਇੱਕ ਵੋਲਟੇਜ ਅਸੁੰਤਲਨ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਤਤਕਾਲ [[ਰਸਾਇਣਕ ਕ੍ਰਿਆ]]ਵਾਂ ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਐਨਰਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। * [[ਰਗੜ-ਬਲ]], [[ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ]] (ਖਪਤ), [[ਕੁਆਂਟਮ ਡੀਕੋਹਰੰਸ]], * ਬਾਹਰੀ ਫੋਰਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਕ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿਸਟਮ ([[ਔਪਟੀਕਲ ਪੰਪਿੰਗ]], ਆਦਿ), * ਅਤੇ ਆਮਤੌਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ । ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਕਤ ਉੱਤੇ ਲੱਛਣਾਤਮਿਕ ਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਾਂ ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੈਰ-ਸੰੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸੂਖਮ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸਿਰਫ ਓਦੋਂ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਐਨਸੈਂਬਲ ਸੰਤੁਲਨ ਤੱਕ ਥੱਲੇ ਵਾਪਿਸ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।) ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਇਸੋਲੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਿਸਟਮ [[ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਥਿਊਰਮ (ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ)|ਲੀਓਵਿੱਲੇ ਦੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਜਾਂ ਇਸਦੀ ਕੁਆਂਟਮ ਤੁੱਲ [[ਵੌਨ ਨਿਊਮਨ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਨਾਤਮਿਕ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰਲੀ ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਤਿ ਸੁਤੰਤਰ ਗਤੀ ਦੀਆਂ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਅਪਲਾਈ ਕਰਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪਤੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਛੁਪੀ ਮਕੈਨੀਕਲ ਗਤੀ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਹੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੇ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਐਨਸੈਂਬਲ ਉਤਪਤੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪਲਟਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀਆਂ (ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੀ [[ਗਿਬਜ਼ ਐਨਟ੍ਰੌਪੀ]] ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ)। ਨਾ-ਪਲਟਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ, ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਅਤੇ ਪਲਟਣਯੋਗ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਧਞ ਫੈਕਟਰਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਮਕੈਨਿਕਸ ਇਸਤਰਾਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰਿਆ ਖੇਤਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਾਧੂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਫਰੋਲਣਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਉੱਪ-ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। === ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਵਿਧੀਆਂ === ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ [[ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ]] (ਬੇਢਬਾ) ਵਰਤਾਓ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਵਰਤਾਓ ਐਨਸੈਂਬਲ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸੂਚਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਲਤ ਹੈ ([[ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਸੂਚਨਾ ਪਹੇਲੀ|ਪਰਿਕਲਪਿਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਹੋਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]] ਤੋਂ ਛੁੱਟ, ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ), ਫੇਰ ਵੀ ਬੇਢਬਾਪਣ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਕਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿਸਟਮ ਅੰਦਰ ਕਠਿਨ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਰਮਿਆਨ ਸਹਿਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇ ਅਸਥਿਰਾਂਕਾਂ ਉੱਤੇ [[ਕਾਓਟਿਕ]] ਜਾਂ [[ਸੂਡੋਰੈਂਡੱਮ]] ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਬੇਢਬੇਪਣ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਅਸਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। {{unordered list |1= ''[[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]]'': ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਸ਼ਬਦ ਘੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ|ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਦੀਆਂ ਪੜਾਈਆਂ ਅੰਦਰ ਦਿਸਿਆ । [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਸਾਬਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਟਕ੍ਰਾਓ ਕਿਸੇ ਗੈਸ ਅੰਦਰਲੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਾਓਟਿਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹੋਣਗੇ । [[ਲੁਡਵਿਗ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ]] ਨੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਸੰਪੂਰਣ ਬੇਢਬੇਪਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਕਾਓਸ]] ਨੂੰ ਲੇ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਗੈਸ ਅੰਦਰਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਇੱਕ ਸਰਲ [[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਪਣਾਉਣਗੀਆਂ ਜੋ ਗੈਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਅਵਸਥਾ (ਦੇਖੋ [[H-ਥਿਊਰਮ]]) ਤੱਕ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ । [[ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਔਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਤ ਸਰਲਤਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਖੇਪਤਾ ਅਨੁਮਾਨ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਅੰਦਰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਚਸਪ ਸੂਚਨਾ ਤੁਰੰਤ ਹੀ (ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਟਕ੍ਰਾਓ ਤੋਂ ਬਾਦ) ਕਠਿਨ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਬਣਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ([[ਟਰਾਂਜ਼ਿਸਟ੍ਰ]]ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਡੋਪ ਕੀਤੇ ਹੋਏ [[ਸੇਮੀਕੰਡਕਟਰ]]ਾਂ ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸੰਚਾਰ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗੈਸ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਥੀਮ ਅੰਦਰ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਤਕਨੀਕ [[ਰੈਂਡੱਮ ਫੇਜ਼ ਅਪ੍ਰੌਕਸੀਮੇਸ਼ਨ]] ਹੈ। |2= ''[[BBGKY ਪਦ-ਕ੍ਰਮ]]'': ਤਰਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਟਕ੍ਰਾਓ ਤੋਂ ਬਾਦ ਕਣਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਸਹਿ-ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸਹੀ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । [[BBGKY ਪਦ-ਕ੍ਰਮ]] (ਬੋਗੋਲੀਓਬੋਵ-ਬੌਰਨ-ਗ੍ਰੀਨ-ਕਿਰਕਵੁਡ-ਯਵੌਨ ਹਾਇਰਾਰਚੀ) ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ-ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਿਲਿਊਟ ਗੈਸ ਮਾਮਲੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫੈਲਾਓਣ ਲਈ ਵੀ ਤਰੀਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁੱਝ ਟਕ੍ਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਦ ਸਹਿ-ਸਬੰਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਣ । |3= ''[[ਕੇਲਡਿਸ਼ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]]'' (a.k.a. NEGF—ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਗਰੀਨ ਫੰਕਸ਼ਨ): ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੇਲਡਿਸ਼ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਕਸਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ [[ਕੁਆਂਟਮ ਸੰਚਾਰ]] ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਅੰਦਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। }} === ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਧੀਆਂ === ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦੀ (ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਦੀ) ਹੈ ਜੋ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਿੱਲਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਛੇੜਖਾਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਵਾਬ ਨੂੰ [[ਲੀਨੀਅਰ ਰਿਸਪੌਂਸ ਥਿਊਰੀ]] ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਫਲੱਕਚੁਏਸ਼ਨ-ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰਮ]] ਦੁਆਰਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜਾ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਜਵਾਬ, ਸੰਤੁਲਨ ਸ਼ੁੱਧ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅੰਦਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ|ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ]] ਪ੍ਰਤਿ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੋਈ ਸਿਸਟਮ ਜੋ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਚਾਹੇ ਓਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਬਲਾਂ ਜਾਂ ਉਤ੍ਰਾਵਾਂ-ਚੜਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ- ਸੰਤੁਲਨ ਵੱਲ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਸਟਮ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਜਾਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="balescu"/>{{rp|664}} ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਤੋਂ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢ ਕੇ [[ਓਹਮ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਓਹਮ ਸੁਚਾਲਕਤਾ]] ਅਤੇ [[ਥਰਮਲ ਸੁਚਾਲਕਤਾ]] ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਸਿੱਧਾ ਰਸਤਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ (ਕੁੱਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ) ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ-ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ ਸੰਪਰਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਅਸਾਨੀਦਾਇਕ ਸ਼ੌਰਟਕੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕੁੱਝ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ: * [[ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ-ਡਿੱਸੀਪੇਸ਼ਨ ਥਿਊਰਮ]] * [[ਔਂਸਾਗਰ ਰੈਸੀਪ੍ਰੋਕਲ ਸਬੰਧ]] * [[ਗ੍ਰੀਨ-ਕੁਬੋ ਸਬੰਧ]] * ਲਾਨਦਾਓਇਰ-ਬੁੱਟਿਕਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ * [[ਮੋਰੀ-ਜ਼ਵਾਂਜ਼ਿਗ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ]] === ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਵਿਧੀਆਂ === ਇੱਕ ਅਡਵਾਂਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਲੀਨੀਅਰ ਰਿਸਪੌਂਸ ਥਿਊਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੇਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸੁਚਾਲਕਤਾ ਅੰਦਰ ਕੁਆਂਟਮ ਕੋਹਰੰਸ ਅਸਰਾਂ ([[ਕਮਜੋਰ ਸਥਾਨਿਕਤਾ]]), [[ਸੁਚਾਲਕਤਾ ਉਤ੍ਰਾਓ-ਚੜਾਓ]] ਨਾਪਣ ਪ੍ਰਤਿ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੇਲਡਿਸ਼ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਟੌਕਾਸਟਿਕ [[ਡੀਫੇਜ਼ਿੰਗ]] ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰੀਨ-ਕੁਬੋ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal | last1 = Altshuler | first1 = B. L. | last2 = Aronov | first2 = A. G. | last3 = Khmelnitsky | first3 = D. E. | doi = 10.1088/0022-3719/15/36/018 | title = Effects of electron-electron collisions with small energy transfers on quantum localisation | journal = Journal of Physics C: Solid State Physics | volume = 15 | issue = 36 | pages = 7367 | year = 1982 | pmid = | pmc = |bibcode = 1982JPhC...15.7367A }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Aleiner | first1 = I. | last2 = Blanter | first2 = Y. | doi = 10.1103/PhysRevB.65.115317 | title = Inelastic scattering time for conductance fluctuations | journal = Physical Review B | volume = 65 | issue = 11 | year = 2002 | pmid = | pmc = |arxiv = cond-mat/0105436 |bibcode = 2002PhRvB..65k5317A }}</ref> == ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਪਯੋਗ == ਐਨਸੈਂਬਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਦਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਿਤਾ ਨਾਲ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਨਸੈਂਬਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: * ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਤੇ [[ਅਨਸਰਟਨਟੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ]],<ref name="gibbs"/> * ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨਲ [[ਔਰਬਿਟ]]ਾਂ ਦਾ [[ਰਿਗ੍ਰੈਸ਼ਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]], * ਮੌਸਮ ਦੀ [[ਐਨਸੈਂਬਲ ਫੋਰਕਾਸਟਿੰਗ]], * [[ਨਿਊਟ੍ਰਲ ਨੈਟਵਰਕ]]ਾਂ ਦਾ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ, * ਗੇਮ ਥਿਊਰੀ ਅਤੇ ਇਕਨੌਮਿਕਸ ਅੰਦਰ ਬੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ-ਰੇਸ਼ਨਲ [[ਪੁਟੈਂਸ਼ਨ ਗੇਮ]]ਾਂ । == ਇਤਿਹਾਸ == 1738 ਵਿੱਚ, ਸਵਿੱਸ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਡੈਨੀਅਲ ਬ੍ਰਨੌਲੀ]] ਨੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਛਾਪਿਆ ਜਿਸਨੇ [[ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਥਿਊਰੀ]] ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਨੌਲੀ ਨੇ ਇਹ ਤਰਕ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਗੈਸਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਖਿਆ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਗੈਸ ਪ੍ਰੈੱਸ਼ਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ [[ਗਰਮੀ]] ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੀ ਕਾਇਨੈਟਿਕ ਊਰਜਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="uffink"/> 1859 ਵਿੱਚ, [[ਰਡਲਫ ਕਲਾਓਸੀਅਸ]] ਦਾ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦੇ ਡਿੱਫਿਊਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪੇਪਰ ਪੜਨ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਸਕੌਟਿਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਨੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਦੀ [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ]] ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੇਂਜ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਲੌਸਟੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਨਿਯਮ ਸੀ।<ref>{{cite book |author=Mahon, Basil |title=The Man Who Changed Everything – the Life of James Clerk Maxwell |url=https://archive.org/details/manwhochangedeve0000maho |location=Hoboken, NJ |publisher=Wiley |year=2003 |isbn=0-470-86171-1 |oclc=52358254}}</ref> ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਬਾਦ, 1864 ਵਿੱਚ, [[ਲੁਡਵਿਗ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ]], ਜੋ ਵੀਆਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੇ ਪੇਪਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ । ਸਹੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ 1870ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਉਸਦੇ 1896 ਦੇ ''ਲੈਕਚਰਜ਼ ਔਨ ਗੈਸ ਥਿਊਰੀ'' ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book |title=Statistical Thermodynamics and Stochastic Theory of Nonequilibrium Systems |last1=Ebeling |first1=Werner |last2=Sokolov |first2=Igor M. |year=2005 |publisher=World Scientific Publishing Co. Pte. Ltd. |isbn=978-90-277-1674-3 |pages=3–12 |url=https://books.google.com/books?id=KUjFHbid8A0C}} (section 1.2)</ref> ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵਿਆਖਿਆ ਉੱਤੇ ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਦੇ ਮੂਲ ਪੇਪਰ, [[H-ਥਿਊਰਮ]], [[ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਥਿਊਰੀ (ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਥਿਊਰੀ]], [[ਥਰਮਲ ਸੰਤੁਲਨ]], ਗੈਸਾਂ ਦੀ [[ਅਵਸਥਾ ਸਮੀਕਰਨ]], ਅਤੇ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਵਿਆਨਾ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਸਾਈਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਪਗ 2,000 ਸਫ਼ੇ ਮੱਲਦੇ ਹਨ। ਬੋਲਟਜ਼ਮਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਪਣੀ [[H-ਥਿਊਰਮ]] ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਲਈ ਪਰਖਾਂ-ਪੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ । ਸ਼ਬਦ "ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ" 1884 ਵਿੱਚ ਅਮੈਰੀਕਨ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੋਸੀਆਹ ਵਿਲੀਆਰਡ ਗਿਬਜ਼]] ਵੱਲੋਂ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>J. W. Gibbs, "On the Fundamental Formula of Statistical Mechanics, with Applications to Astronomy and Thermodynamics." Proceedings of the American Association for the Advancement of Science, '''33''', 57-58 (1884). Reproduced in ''The Scientific Papers of J. Willard Gibbs, Vol II'' (1906), [https://archive.org/stream/scientificpapers02gibbuoft#page/16/mode/2up pp.&nbsp;16].</ref><ref group=note> ਗਿਬਜ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸ਼ਬਦ "ਸਟੈਟਿਕਸ", ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, 1871 ਵਿੱਚ ਸਕੌਟਿਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੱਲੋਂ: J. Clerk Maxwell, ''Theory of Heat'' (London, England: Longmans, Green, and Co., 1871), [https://books.google.com/books?id=DqAAAAAAMAAJ&pg=PA309 p. 309:] "ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪੁੰਜਾਂ ਨਾਲ ਵਾਸਤਾ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੌਲੀਕਿਊਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਕੈਲਕੁਲੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਖਤ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਵਿਧੀ ਛੱਡਣ ਲਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੈਲਕੁਲਸ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਗਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ।"</ref> "ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਸਟਿਕ ਮਕੈਨਿਕਸ" ਜਰੂਰ ਹੀ ਅੱਜਕੱਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਿਸਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |title=The enigma of probability and physics |last=Mayants |first=Lazar |year=1984 |publisher=Springer |isbn=978-90-277-1674-3 |page=174 |url=https://books.google.com/books?id=zmwEfXUdBJ8C&pg=PA174}}</ref> ਅਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਪਹਿਲਾਂ, ਗਿਬਜ਼ ਨੇ 1902 ਵਿੱਚ [[ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਜ਼ ਇਨ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਛਾਪੀ, ਜੋ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਿਸਟਮਾਂ- ਸੂਖਮ ਜਾਂ ਅਸਥੂਲ, ਗੈਸਾਂ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਗੈਸਾਂ- ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ।<ref name="gibbs"/> ਗਿਬਜ਼ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿਓਂਤਬੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।, ਫੇਰ ਵੀ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸਰਵ-ਸਧਾਰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਸਨ ਕਿ, ਉਹ ਬਾਦ ਦੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵੱਲੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਪਾਏ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਚਦੇ ਹਨ।<ref name="tolman"/> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Commons category|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ}} {{colbegin|2}} * [[ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]]: [[ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਗੈਰ-ਸੰਤੁਲਨ]], [[ਕੈਮੀਕਲ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ|ਕੈਮੀਕਲ]] * [[ਮਕੈਨਿਕਸ]]: [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕਲਾਸੀਕਲ]], [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕੁਆਂਟਮ]] * [[ਪਰੋਬੇਬਿਲਟੀ]], [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ (ਗਣਿਤਿਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ)|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਐਨਸੈਂਬਲ]] * ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਧੀਆਂ: [[ਮੋਂਟੇ ਕਾਰਲੋ ਵਿਧੀ]], [[ਮੌਲੀਕਿਊਲਰ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] * [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ]] * [[ਕੁਆਂਟਮ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] * [[ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਧਿਆਨਯੋਗ ਟੈਕਸਟਬੁੱਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ#ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅੰਦਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] {{colend}} {{Books-inline|ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦਾਂ}} == ਨੋਟਸ == {{reflist|group=note}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|refs= <ref name="gibbs">{{cite book |last=Gibbs |first=Josiah Willard |authorlink=Josiah Willard Gibbs |title=[[Elementary Principles in Statistical Mechanics]] |year=1902 |publisher=[[Charles Scribner's Sons]] |location=New York}}</ref> <ref name="tolman">{{cite book | last=Tolman |first=R. C. | authorlink = Richard C. Tolman | year=1938 | title=The Principles of Statistical Mechanics | url=https://archive.org/details/principlesofstat0000tolm | publisher=[[Dover Publications]] | isbn = 9780486638966}}</ref> <ref name="balescu">{{Cite book | isbn = 9780471046004 | title = Equilibrium and Non-Equilibrium Statistical Mechanics | last1 = Balescu | first1 = Radu | authorlink1 = Radu Balescu | year = 1975 | publisher = John Wiley & Sons | pages = }}</ref> <ref name="uffink">J. Uffink, "[http://philsci-archive.pitt.edu/2691/1/UffinkFinal.pdf Compendium of the foundations of classical statistical physics.]" (2006)</ref> }} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://plato.stanford.edu/entries/statphys-statmech/ Philosophy of Statistical Mechanics] article by Lawrence Sklar for the [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]. * [http://www.sklogwiki.org/ Sklogwiki - Thermodynamics, statistical mechanics, and the computer simulation of materials.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108065124/http://www.sklogwiki.org/SklogWiki/index.php/Main_Page |date=2020-01-08 }} SklogWiki is particularly orientated towards liquids and soft condensed matter. *[http://history.hyperjeff.net/statmech.html Statistical Thermodynamics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060616002812/http://history.hyperjeff.net/statmech.html |date=2006-06-16 }} - Historical Timeline * [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/sm1/statmech.pdf Thermodynamics and Statistical Mechanics] by Richard Fitzpatrick * [http://arxiv.org/abs/1107.0568 Lecture Notes in Statistical Mechanics and Mesoscopics] by Doron Cohen * {{YouTube|id=H1Zbp6__uNw&list=PLB72416C707D85AB0&index=1|title=Videos of lecture series in statistical mechanics}} taught by [[Leonard Susskind]]. * Vu-Quoc, L., [http://clesm.mae.ufl.edu/wiki.pub/index.php/Configuration_integral_%28statistical_mechanics%29 Configuration integral (statistical mechanics)], 2008. this wiki site is down; see [https://web.archive.org/web/20120428193950/http://clesm.mae.ufl.edu/wiki.pub/index.php/Configuration_integral_%28statistical_mechanics%29 this article in the web archive on 2012 April 28]. {{Physics-footer}} {{Statistical mechanics topics}} {{Authority control}} [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ]] [[Category:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] [[Category:ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ|*]] [[Category:ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] 87wm6npekt334hmek3j29r22m9pfdd9 0 92224 843584 841674 2026-07-29T23:46:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843584 wikitext text/x-wiki '''ਕੂਲੌਂਬ''' ਨੇ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਫੋਰਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ [[ਪ੍ਰਯੋਗ]] ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੇਖਿਕ [[ਅਕਾਰ]] ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ [[ਇਗਨੋਰ]] ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ [[ਪੋਆਇੰਟ ਚਾਰਜ]] ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ''' ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੋ [[ਪੋਆਇੰਟ]] ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ [[ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ]] ਦਾ [[ਫੋਰਸ]] ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੇ [[ਗੁਣਨਫਲ]] ਦੇ [[ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ]] ([[ਡਾਇਰੈਕਟਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਰੀ ਦੇ [[ਉਲਟੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ]] ([[ਇਨਵਰਸਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ]]) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫੋਰਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਚਾਰਜਾਂ ਦੀ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ]] ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ (ਐਕਟ) ਕਰਦਾ ਹੈ। *ਮੰਨ ਲਓ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਦੋ ਪੋਆਇੰਟ ਚਾਰਜ '''ਕਿਆਊ-ਵੱਨ''' ਤੇ '''ਕਿਆਊ-ਟੂ''' ਹਨ ਜੋ [[ਵੈਕੱਮ]] ਅੰਦਰ ਇੱਕ [[ਡਿਸਟੈਂਸ]] '''r''' ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ। *ਤਾਂ '''ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ''' ਮੁਤਾਬਿਕ; '''F ∝ (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/(r<sup>2</sup>)''' ਜਾਂ '''F = k (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/(r<sup>2</sup>)''' *ਜਿੱਥੇ '''k,''' '''ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਫੋਰਸ ਕੌਂਸਟੈਂਟ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਲ ਚਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ '''ਮਾਧਿਅਮ (ਮੀਡੀਅਮ) ਦੀ ਫਿਤਰਤ''' ਉੱਤੇ ਅਤੇ '''ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੇ ਸਿਸਟਮ''' ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। *ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਫਰੀ ਸਪੇਸ (ਹਵਾ/ਵੈਕੱਮ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ '''cgs ਸਿਸਟਮ''' ਵਿੱਚ ਇਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ ਫੋਰਸ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਦਾ ਮੁੱਲ '''k = 1''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *S। ਯੂਨਿਟਾਂ ਅੰਦਰ '''k = 9 ✕ 10<sup>9</sup> N m<sup>2</sup> C<sup>−2</sup>''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਅਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹਾਂ; :'''k = 1/(4πε₀)''' *ਜਿੱਥੇ '''ε₀''' (ਐਪਸਾਈਲਨ ਨੌਟ) ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ (ਫਰੀ) ਸਪੇਸ ਦੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਐ#ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ|ਐਬਸੋਲਿਊਟ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪਰਮਿਟੀਵਿਟੀ]] (ਸ਼ੁੱਧ ਬਿਜਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਗੁਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। *ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ '''F = (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/((4πε₀ r<sup>2</sup>)''' <big>'''ε₀''' ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ, ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਲ</big> **ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤੋਂ; '''ε₀ = (|ਕਿਆਊ-ਵੱਨ| ✕ |ਕਿਆਊ-ਟੂ|)/((4π F r<sup>2</sup>)''' ਕਿਉਂਕਿ S। ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਕੂਲੌਂਬ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ, ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ = '''C<sup>2</sup> N<sup>−1</sup> m<sup>−2</sup>''' **ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦੀਆਂ ਡਾਇਮੈਨਸ਼ਨਾਂ = '''[M<sup>−1</sup> L<sup>−3</sup> A<sup>2</sup>]''' **ਐਪਸਾਈਲਨ-ਨੌਟ ਦਾ ਮੁੱਲ = 1/(4π k) = 8.85 ✕ 10<sup>−12</sup> C<sup>2</sup> N<sup>−1</sup> m<sup>−2</sup> == ਵੈਕਟਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ == ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜਿਆ ਕਿ ਕੁਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਦੋ ਚਾਰਜਾਂ ਕਿਆਊ-ਵੱਨ ਅਤੇ ਕਿਆਊ-ਟੂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਫੋਰਸ F ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਗੁਣਨਫਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਲੀ ਪਰੋਪੋਸ਼ਨਲ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਿਸਟੈਂਸ r ਦੇ ਇਨਵਰਸਲੀ ਪ੍ਰੋਪੋਸ਼ਨਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਨਿ ਕਿ, :<math>|\mathbf F|=k_e{|q_1q_2|\over r^2}\qquad</math> ਕਿਉਂਕਿ ਫੋਰਸ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਇਸਲਈ ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਵੈਕਟਰ ਚਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਜਿਆਦਾ ਠੀਕ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>\qquad\mathbf F_1=k_e\frac{q_1q_2}{{|\mathbf r_{12}|}^2} \mathbf{\hat{r}}_{12},\qquad</math> ਇੱਥੇ *{{math|''k''{{sub|''e''}}}}, ({{math|''k''{{sub|''e''}}}} = {{val|8.9875517873681764e9|u=N m{{sup|2}} C{{sup|−2}}}}) ਕੁਲੌਂਬ ਕੌਂਸਟੈਂਟ ਹੈ, *{{math|''q''{{sub|1}}}} ਅਤੇ {{math|''q''{{sub|2}}}} ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ-ਸਮੇਤ ਮੁੱਲ ਹਨ, *ਸਕੇਲਰ {{math|''r''}} ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਡਿਸਟੈਂਸ ਹੈ, *ਵੈਕਟਰ {{math|'''r'''{{sub|12}} {{=}} '''r'''{{sub|1}} − '''r'''{{sub|2}}}} ਚਾਰਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵੈਕਟਰਾਤਮਿਕ ਡਿਸਟੈਂਸ (ਦੂਰੀ) ਹੈ, ਅਤੇ *{{math|'''r̂'''{{sub|12}} {{=}} {{sfrac|'''r'''{{sub|12}}|{{!}}'''r'''{{sub|12}}{{!}}}}}} ({{math|''q''{{sub|2}}}} ਤੋਂ {{math|''q''{{sub|1}}}} ਤੱਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟ ਵੈਕਟਰ)। *ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਵੈਕਟਰ ਕਿਸਮ, {{math|''q''{{sub|2}}}} ਦੁਆਰਾ {{math|''q''{{sub|1}}}} ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਫੋਰਸ {{math|'''F'''{{sub|1}}}} ਕੈਲੁਕੁਲੇਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। *ਜੇਕਰ {{math|'''r'''{{sub|21}}}} ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਜਗਹ {{math|''q''{{sub|2}}}} ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ [[ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਿਯਮ|ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਨਿਯਮ]] ਨਾਲ ਵੀ ਕੈਲਕੁਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: {{math|'''F'''{{sub|2}} {{=}} −'''F'''{{sub|1}}}} == ਨੋਟਸ == {{Reflist|33em}} ke = H/m is not correct it must be F/m == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book | last=Coulomb |first=Charles Augustin | title=Histoire de l’Académie Royale des Sciences |year=1788 |publisher =।mprimerie Royale |chapter=Premier mémoire sur l’électricité et le magnétisme |pages=569–577 |origyear=1785 |chapterurl=https://books.google.com/books?id=by5EAAAAcAAJ&pg=PA569#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book | last=Coulomb |first=Charles Augustin | title=Histoire de l’Académie Royale des Sciences |year=1788 |publisher =।mprimerie Royale |chapter=Second mémoire sur l’électricité et le magnétisme |pages=578–611 |origyear=1785 |chapterurl=https://books.google.com/books?id=by5EAAAAcAAJ&pg=PA578#v=onepage&q&f=false}} * {{cite book | author=Griffiths, David J.|title=Introduction to Electrodynamics | url=https://archive.org/details/introductiontoel0ed3grif|edition=3rd | publisher=Prentice Hall |year=1998 |isbn=0-13-805326-X}} * {{cite book | last1=Tipler | first1=Paul A. | last2=Mosca | first2=Gene | title=Physics for Scientists and Engineers | url=https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl |edition=6th | publisher=W. H. Freeman and Company |location=New York | year=2008 | isbn=0-7167-8964-7 | lccn=2007010418}} * {{cite book | last1= Young |first1 = Hugh D. | last2 = Freedman| first2 = Roger A. | title = Sears and Zemansky's University Physics: With Modern Physics| url= https://archive.org/details/isbn_9781269205931 | edition = 13th| year = 2010| publisher = Addison-Wesley (Pearson)| isbn = 978-0-321-69686-1}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m114.pdf ''Coulomb's Law''] on [http://www.physnet.org Project PHYSNET] * [http://www.lightandmatter.com/html_books/4em/ch01/ch01.html Electricity and the Atom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221030155/http://www.lightandmatter.com/html_books/4em/ch01/ch01.html |date=2009-02-21 }}—a chapter from an online textbook * [http://mw2.concord.org/public/student/game/electrostatic_maze5.html A maze game for teaching Coulomb's Law]—a game created by the Molecular Workbench software * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-02Electricity-and-MagnetismSpring2002/VideoAndCaptions/detail/embed01.htm Electric Charges, Polarization, Electric Force, Coulomb's Law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314044312/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Physics/8-02Electricity-and-MagnetismSpring2002/VideoAndCaptions/detail/embed01.htm |date=2009-03-14 }} Walter Lewin, ''8.02 Electricity and Magnetism, Spring 2002: Lecture 1'' (video). MIT OpenCourseWare. License: Creative Commons Attribution-Noncommercial-Share Alike. {{DEFAULTSORT:ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਰਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਿਯਮ]] 6ir3imbngbwzew52md0ypwz5xkg0kfz 0 92275 843607 840211 2026-07-30T00:06:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843607 wikitext text/x-wiki [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਅੰਦਰ, '''ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ''' ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਸਪੇਸ ਦੇ ਵੌਲੀਊਮ ਦੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਚਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚਾਰਜ '''e''' ਦੇ ਮਲਟੀਪਲਾਂ (ਗੁਣਾਂਕਾਂ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਡਿ#ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ|ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ]] (ਅਨਿਰੰਤਰ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫੇਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ (ਟਰਮਾਂ) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਕਿਸੇ ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਰਫੇਸ (ਸਤਹਿ) ਉੱਤੇ, ਅਸੀਂ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ (ਸੂਖਮ) ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਰਚਣਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀਆਂ (ਲੋਕੇਸ਼ਨਾਂ) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ) ਨਹੀਂ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ। ਫੇਰ ਵੀ, ਅਸੀਂ ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਤਹਿ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔS''' ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ '''ΔQ''' ਇਸ ਐਲੀਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ σ(ਸਿਗਮਾ) ਨੂੰ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; :'''σ = (ΔQ)/(ΔS)''' ਕੰਡਕਟਰ ਦੀ ਸਤਹਿ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸੇ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਨੂੰ ਰਪੀਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਕੰਟੀਨਿਊਸ ਫੰਕਸ਼ਨ σ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। *[[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਮਾ#ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ|ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਲੈਵਲ ਉੱਤੇ, ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕੰਟੀਨਿਊਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਲੀ ਸਪੇਸ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਚਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਗਮਾ '''σ''' ਅਜਿਹੀ [[ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ:ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ/ਮੈ#ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ|ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ]] ਸਰਫੇਸ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਏਰੀਆ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔS''' ਉੱਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕਿਪੋਕ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਦੀ ਔਸਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਧਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਚਾਰਜ ਕਿਸੇ ਲਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਟ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਲਾਈਨ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਵਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ; ਲੀਨੀਅਰ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ, '''λ= (ΔQ)/(Δl)''' ਜਿੱਥੇ '''Δl''' ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਰ ਦਾ ਸੂਖਮ ਲਾਈਨ ਐਲੀਮੈਂਟ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਚਾਰਜਡ ਰਚਣਹਾਰੇ ਕਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ '''ΔQ''' ਓਸ ਲਾਈਨ ਐਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਚਾਰਜ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। λਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੂਲੌਂਬ/ਮੀਟਰ ਹਨ। *ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਇਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; **'''ρ= (ΔQ)/(ΔV)''' ਜਿੱਥੇ''' (ΔQ)''' ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ '''ΔV '''ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਚਾਰਜਡ ਕਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰੋ '''(ρ)''' ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਕੂਲੌਂਬ/(ਕਿਊਬਿਕ ਮੀਟਰ) ਹਨ। ਧਿਆਨ ਦੇਓ ਕਿ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪੁੰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਦੀ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਾਲੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਡੈਂਸਟੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਦੀ ਮੈਕ੍ਰੋਸਕੋਪਿਕ ਡੈਂਸਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਫਲੂਇਡ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਰਚਣਹਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਗਨੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ==ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਬਲ == ਕਿਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਕਾਰਣ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਡਿਸਕ੍ਰੀਟ ਚਾਰਜਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। *ਮੰਨ ਲਓ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ ਇੱਕ ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ '''ρ''' ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਢੁਕਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੂਲ-ਬਿੰਦੂ '''O''' ([[ਉਰਿਜਨ]]) ਦੇ ਸੰਦ੍ਰਭ ਵਿੱਚ, ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਪੁਜੀਸ਼ਨ [[ਵੈਕਟਰ]] ਨੂੰ '''r<sub>i</sub>''' ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਵੌਲੀਊਮ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ '''ρ''', ਇਸ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ '''r<sub>i</sub>''' ਦਾ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ (ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ) ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੋਟੇ '''ΔV''' ਸਾਈਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟ ਅੰਦਰ ਚਾਰਜ ਇਹ ਰਹੇਗਾ; :'''(ΔQ) = ρ(ΔV)''' *ਹੁਣ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ '''r₀''' ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਮ ਬਿੰਦੂ '''P''' ਚਾਰਜ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਲਓ। *ਕੂਲੌਂਬ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, '''P''' ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਸੂਖਮ ਟੈਸਟ ਚਾਰਜ '''ਕਿਆਊ₀ (q₀)''' ਉੱਤੇ ਚਾਰਜ ਐਲੀਮੈਂਟ''' ΔQ''' ਕਾਰਣ ਫੋਰਸ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ; :'''dF = q₀ (ΔQ)/(4πε₀ r’<sup>2</sup>) = q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’<sup>2</sup>) ''' ::ਜਿੱਥੇ '''r’ = r₀ - r<sub>i</sub>''' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। *ਸੁਪਰਪੁਜੀਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੌਲਿਊਮ ਦੀ ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡੇ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਵੌਲੀਊਮ ਐਲੀਮੈਂਟਾਂ ਕਾਰਨ ਫੋਰਸਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ;<big>'''F = ∑<sub>ਸਾਰੇ ΔV ਉੱਤੇ</sub> q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’<sup>2</sup>)'''</big> ਜਦੋਂ '''ΔV ➙ 0''' ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ, ਅਸੀਂ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦੀ ਜਗਹ ਇੰਟਗ੍ਰਲ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਇੰਝ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F = ∫ V q₀ (ρ(ΔV))/(4πε₀ r’<sup>2</sup>) = F'''</big> : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(ΔV))/ (r’<sup>2</sup>)'''</big> ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਅਸੀਂ, ਚਾਰਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਲਾਈਨ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕੁੱਲ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(Δl))/ (r’<sup>2</sup>)'''</big> ਅਤੇ ਚਾਰਜ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰਫੇਸ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਕਾਰਣ ਪੇਦਾ ਹੋਏ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; : <big>'''F= q₀/(4πε₀)∫ V (ρ(ΔS))/ (r’<sup>2</sup>)'''</big> == ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ == {{main article|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ}} [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ, ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ''ρ''<sub>''q''</sub> ਇਸ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਾਲ [[ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ''ψ''('''r''') ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; :<math>\rho_q(\mathbf{r}) = q |\psi(\mathbf r)|^2 </math> ਜਿੱਥੇ ''q'' ਕਣ ਦਾ [[ਚਾਰਜ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ |ψ('''r''')|<sup>2</sup> = ''ψ''*('''r''')''ψ''('''r'''), [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ ਡੈਂਸਟੀ ਫੰਕਸ਼ਨ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ '''r''' ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ [[ਕਣ]] (ਪਾਰਟੀਕਲ) ਦੀ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ ਵੌਲੀਊਮ ਵਾਲੀ [[ਪ੍ਰੋਬੇਬਿਲਿਟੀ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੇਵ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੌਰਮਲਾਇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਤਾਂ ਖੇਤਰ '''r''' ∈ ''R'' ਅੰਦਰ ਔਸਤਨ ਚਾਰਜ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; :<math>Q= \int_R q |\psi(\mathbf r)|^2 \, {\rm d}^3 \mathbf{r}</math> ਜਿੱਥੇ d<sup>3</sup>'''r''' 3-[[ਅਯਾਮ|ਅਯਾਮੀ]] [[ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ]] [[ਸਪੇਸ]] ਉੱਤੇ [[ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਪ ਥਿਊਰੀ ਟੌਪਿਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਪ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਕੰਟੀਨਿਊਟੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਕਰੰਟ ਡੈਂਸਟੀ]] * [[ਆਇਨਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] * [[ਚਾਰਜ ਡੈਂਸਟੀ ਵੇਵ]] == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} *{{cite book|author=A. Halpern|title=3000 Solved Problems in Physics|url=https://archive.org/details/3000solvedproble0000halp|year=1988|publisher=Schaum Series, Mc Graw Hill|isbn=978-0-07-025734-4}} *{{cite book|author=G. Woan|title=The Cambridge Handbook of Physics Formulas|url=https://archive.org/details/cambridgehandboo0000woan|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57507-2}} *{{cite book|author=P. A. Tipler, G. Mosca|edition=6th|title=Physics for Scientists and Engineers - with Modern Physics|url=https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl|year=2008|publisher=Freeman|isbn=978-0-7167-8964-2}} *{{cite book|author=R.G. Lerner, G.L. Trigg|edition=2nd|title=Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofph0000lern|year=1991|publisher=VHC publishers|isbn=978-0-89573-752-6}} *{{cite book|author=C.B. Parker|edition=2nd|title=McGraw Hill Encyclopaedia of Physics|url=https://archive.org/details/mcgrawhillencycl1993park|year=1994|publisher=VHC publishers|isbn=978-0-07-051400-3}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20101129201012/http://faculty.wwu.edu/vawter/PhysicsNet/Topics/Gauss/SpacialCharge.html] - Spatial charge distributions [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਲੇਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ]] t63ncu094bx2k0z676qx744enic7jzl 0 92551 843487 835718 2026-07-29T22:05:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843487 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਬਦਰ-ਉਨ-ਨਿੱਸਾ ਬੇਗ਼ਮ|birth_date=27 ਨਵੰਬਰ, 1647|death_date=9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1670 (ਉਮਰ 22)|death_place=[[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ]], ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]]|occupation=[[ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ]]}}'''ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਬਦਰ-ਉਨ-ਨਿੱਸਾ ਬੇਗ਼ਮ ਸਾਹਿਬਾ''' (27 ਅਕਤੂਬਰ, 1647 – 9 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1670<ref>, Timurid dynasty ਬੰਸਾਵਲੀ http://www.royalark.net/India4/delhi7.htm ਭਾਰਤ</ref>)[[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ| ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰੰਗਜੇਬ]] ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਦੀ ਧੀ ਹਨ। ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਮੁਜ੍ਜ਼ਮ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ I ਦੀ ਭੈਣ ਸਨ. ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1670 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="sudha">{{cite book|first=Sudha|last=Sharma|title=The Status of Muslim Women in Medieval India|url=https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar|publisher=SAGE Publications India|date=21 March 2016|pages=[https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar/page/124 124], 212|isbn=978-9-351-50567-9}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਬਦਰ-ਉਨ-ਨੀਸਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਨਵੰਬਰ 1647 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਸੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਜਰਲ ਰਾਜਪੂਤ ਟਰਾਇਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜੋੜੇ ਦੀ ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਆਜ਼ਮ (ਭਵਿੱਖ ਸਮਰਾਟ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾ) ਸਨ। 1659 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਬਦਰ-ਅਨ-ਨਿਸਾ ਨੂੰ 160,000 ਰੁਪੇਸ ਨਾਲ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="sudha">{{cite book|first=Sudha|last=Sharma|title=The Status of Muslim Women in Medieval India|url=https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar|publisher=SAGE Publications India|date=21 March 2016|pages=[https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar/page/124 124], 212|isbn=978-9-351-50567-9}}</ref> ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ।<ref>{{cite book|first=Rukhsana|last=Iftikhar|title=Indian Feminism: Class, Gender & Identity in Medieval Ages|publisher=Notion Press|date=6 June 2016|isbn=978-9-386-07373-0}}{{page needed|date=May 2017}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਿਰਦਾਰ, ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਦਿਲ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=B. S.|last=Chandrababu|first2=L.|last2=Thilagavathi|title=Woman, Her History and Her Struggle for Emancipation|publisher=Bharathi Puthakalayam|year=2009|pages=210|isbn=978-8-189-90997-0}}</ref> ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, 9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1670 ਨੂੰ, ਉਹ 22 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਣਵਿਆਹੀ ਮੌਤ ਮਰ ਗਈ।<ref>{{cite book|first=Jadunath|last=Sarkar|title=History of Aurangzib mainly based on Persian sources: Volume 1 - Reign of Shah Jahan|url=https://archive.org/details/india.history.resource.88707|publisher=M.C. Sarkar & sons, Calcutta|year=1912|pages=[https://archive.org/details/india.history.resource.88707/page/72 72]}}</ref> ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Bepin|last=Behari|title=Astrological Biographies: Seventeen Examples of Predictive Insights|publisher=Motilal Banarsidass|year=1996|pages=52|isbn=978-8-120-81322-9}}</ref> == ਹਵਾਲਾ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] 6v8ns750fyxzy4oftoew27p7jj6jid6 0 94192 843619 841308 2026-07-30T00:17:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843619 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = ਸੈਲੀ ਮਾਨ | image = Sally Mann.jpg | caption = 2007 ਵਿੱਚ ਸੈਲੀ ਮਾਨ | birth_name = ਸੈਲੀ ਮਾਨ ਟਰਨਰ ਮੁੰਗਰ | birth_date = {{birth date and age|1951|5|1}} | birth_place = ਲੇਕਸਿੰਗਟਨ, [[ਵਰਜਿਨੀਆ]], [[ਅਮਰੀਕਾ]] | death_date = | death_place = | nationality = ਅਮਰੀਕੀ | field = [[ਫ਼ੋਟੋਗਰਾਫ਼ੀ]] | training = | movement = | works = | patrons = | influenced = | awards = • ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਫਾਰ ਦੀ ਆਰਟਸ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਲਾਕਾਰ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ: 1982, 1988 ਅਤੇ 1992.<br> • ਜੌਨ ਸਾਈਮਨ ਗੁਗਨੇਹੈਮ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, 1987.<br> • ਕੋਰਕੋਰਨ ਕਾਲਜ ਆਫ ਆਰਟ ਐਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ, 2006.<br> • ਰਾਇਲ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਤੌਂ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, 2012<ref>{{cite web | url=http://www.rps.org/annual-awards/Honorary-Fellowships | accessdate=2012-09-07 | title=Honorary Fellowships | publisher=Royal Photographic Society | archive-date=2012-08-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120814223017/http://www.rps.org/annual-awards/Honorary-Fellowships | dead-url=yes }}</ref> }} '''ਸੈਲੀ ਮਾਨ''' (ਜਨਮ 1951) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।  == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਲੇਕਿੰਗਟਨ, [[ਵਰਜੀਨੀਆ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਾਨ, ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ '''ਰਾਬਰਟ ਐਸ. ਮੁੰਗਰ''' ਇੱਕ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ '''ਐਲਿਜ਼ਾਬੇਥ ਇਵਾਨਸ ਮੁੰਗਰ''' ਦੀ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]] ਅਤੇ [[ਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]], ਲੇਕ੍ਸਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਮਾਨ ਨੂੰ "ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅਣਗੌਲਿਆਂ" ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।"<ref name="art21">{{Cite web|url=http://ec2-75-101-145-29.compute-1.amazonaws.com/art21/artists/sally-mann|title=Sally Mann|website=Art21|publisher=PBS|access-date=13 December 2014|archive-date=6 ਮਾਰਚ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306151220/http://ec2-75-101-145-29.compute-1.amazonaws.com/art21/artists/sally-mann|dead-url=yes}}</ref> ਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਬਰਟ ਮੁੰਗਰ ਦੁਆਰਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੁੰਗਰ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਸਨ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਨਗਨ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Sally-Mann|title=Sally Mann {{!}} American photographer|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-03-11|language=en}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਮਾਨ ਨੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਲੇਕਸਿੰਗਟਨ, ਵਰਜੀਨੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Sally Mann: The Lewis Law Portfolio|last=Mann|first=Sally|publisher=Corcoran Gallery of Art|year=1977|location=Washington D.C.}}</ref> ਮਾਨ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਪੁਤਨੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੈਂਨੀਟੋਨ ਕਾਲਜ ਐਂਡ ਫ੍ਰੈਂਡਸ ਵਰਲਡ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਹੌਲੀਨਸ ਕਾਲਜ (ਹੁਣ ਹੋਲਿਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ) ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਅਤੇ 1975 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਮ.ਏ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.pbs.org/art21/artists/mann/index.html PBS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922072501/http://www.pbs.org/art21/artists/mann/index.html |date=2011-09-22 }} PBS art:21 - Art in the 21st Century</ref> ਉਸਨੇ ਪੁਤਨੇ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਉਸ ਦੇ ਬੁਆਏਫ੍ਰੈਂਡ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁਤਨੇ ਆਪਣੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਨਗਨ ਸਹਿਪਾਠੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੀ ਹੋਂਸਲਾ ਅਫਜਾਈ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਉਸ ਦਾ 5x7 ਕੈਮਰਾ ਵੱਡਾ ਫਾਰਮੈਟ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ "ਕਦੇ ਵੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ" ਪੜ੍ਹਿਆ। <ref name="NYT interview">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2015/06/28/books/review/sally-mann-by-the-book.html|title=Sally Mann: By the Book|date=June 25, 2015|website=nytimes.com|access-date=June 28, 2015}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਕੈਰੀਅਰ == ਹੋਲੀਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਨ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਲਾਅ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਲੇਵਿਸ ਹਾਲ (ਹੁਣ ਸਿਡਨੀ ਲੇਵਿਸ ਹਾਲ) ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 1977 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਕੋਰਕੋਰਨ ਗੈਲਰੀ ਆਫ ਆਰਟ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ। ਕੋਰਕੋਰਨ ਗੈਲਰੀ ਆਫ ਆਰਟ ਨੇ ਮਾਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੈਟਾਲਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ “ਦਿ ਲੇਵਿਸ ਲਾਅ ਪੋਰਟਫੋਲੀਓ” ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਮੱਹਤਵਪੁਰਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਸੈਕਿੰਡ ਸਾਇਟ, ਜੋ 1984 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਨ ਨੇ ਕਈ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, ਐਟ ਟਵੇਲ: ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਫ ਯੰਗ ਵੁਮੈਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਵਪਾਰ ਮਿਲਿਆ। 1995 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ "ਅਪਰਚਰ" ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ: ਹੈਨਰੀ ਕਾਰਟੀਅਰ-ਬ੍ਰੇਸਨ, ਗ੍ਰੇਸੀਲਾ ਇਟਬਰਾਈਡ, ਬਾਰਬਰਾ ਕਰੂਗਰ, ਸੈਲੀ ਮਾਨ, ਐਂਡਰੇਸ ਸੇਰਾਨੋ, ਕਲੇਰਿਸਾ ਸਲਾਈਘ "ਜੋ ਫੋਟੋਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ== ===ਕਿਤਾਬ=== * {{cite book| last = Mann| first = Sally| title = Second Sight: The Photographs of Sally Mann| url = https://archive.org/details/secondsightphoto0000mann| url-access = registration| year = 1983| isbn = 978-0-87923-471-3 }} * ''[[At Twelve: Portraits of Young Women]].'' [[Aperture Foundation|Aperture]], New York, 1988. {{ISBN|978-0-89381-296-6}} * ''[[Immediate Family (book)|Immediate Family]].'' Aperture, New York, 1992. {{ISBN|978-0-89381-518-9}} * ''[[Still Time (book)|Still Time]].'' Aperture, New York, 1994. {{ISBN|978-0-89381-593-6}} * {{cite book| last = Mann| first = Sally| title = What Remains| year = 2003| publisher = [[Bulfinch Press]]| isbn = 978-0-8212-2843-2 }} * {{cite book| last = Mann| first = Sally| title = Deep South| year = 2005| publisher = Bulfinch| isbn = 978-0-8212-2876-0 }} * ''Sally Mann'' (2005), 21st Editions, South Dennis, MA<ref>{{cite web|url=http://www.21steditions.com/sally-mann/|title=Sally Mann|website=21st Editions, The Art of the Book}}</ref> (edition of 110) * ''Sally Mann: Proud Flesh.'' Aperture Press; [[Gagosian Gallery]], New York City, NY, 2009. {{ISBN|978-1-59711-135-5}} * {{cite book| author = John B. Ravenal|author2=David Levi Strauss |author3=Sally Mann |author4=[[Anne Wilkes Tucker]] | title = Sally Mann: The Flesh and the Spirit| url = https://archive.org/details/sallymannfleshsp0000rave| year = 2010| publisher = Aperture| isbn = 978-1-59711-162-1 }} * ''Southern Landscape'' (2013), 21st Editions, South Dennis, MA<ref>{{cite web|url=http://www.21steditions.com/sally-mann-1/|title=Sally Mann (Southern Landscape)|website=21st Editions, The Art of the Book}}</ref> (edition of 58) * {{cite book| last = Mann| first = Sally| title = Hold Still: A Memoir with Photographs | url = https://archive.org/details/holdstillmemoirw0000mann_z0c4| year = 2015| publisher = Little, Brown| isbn = 978-0-316-24776-4 }} * {{cite book| last = Mann| first = Sally| title = Remembered Light: Cy Twombly in Lexington | year = 2016| publisher = Abrams| isbn = 978-1-4197-2272-1 }} * {{cite book| last = Mann| first = Sally| title = Sally Mann: A Thousand Crossings | year = 2018 | publisher = Abrams Books | isbn = 978-1419729034 }} ===ਪ੍ਰਦਸ਼ਨੀ ਕੈਟਾਲਾਗ=== * ''The Lewis Law Portfolio,'' at [[Corcoran Gallery of Art]], Washington DC, 1977 * ''Sweet Silent Thought,'' at the North Carolina Center for Creative Photography, Durham, NC, 1987 * ''Still Time,'' at the Alleghany Highland Arts and Crafts Center, Clifton Forge, VA, 1988 * ''Mother Land,'' at the [[Edwynn Houk Gallery]], New York City, NY, 1997 * ''Sally Mann,'' at the Gagosian Gallery, New York City, NY, 2006 * ''Sally Mann: Deep South/Battlefields,'' at the [[Kulturhuset]], Stockholm, Sweden, 2007 ===ਸੰਗ੍ਰਹਿ=== * {{cite book| author = Corcoran Gallery of Art| title = Hospice: A Photographic Inquiry : [exhibition Tour, The Corcoran Gallery of Art, Washington, March 9 – May 5, 1996...]| url = https://archive.org/details/hospicephotograp0000unse| year = 1996| publisher = Bulfinch Press| isbn = 978-0-8212-2260-7 }} * {{cite book |author=Andy Grundberg |author2=Corcoran Gallery of Art |title=In Response to Place: William Christenberry, Lynn Davis ... Photographs from the Nature Conservancy's Last Green Places |year=2001 |isbn=978-0-8212-2741-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/inresponsetoplac0000natu }} * Ferdinand Protzman, ''Landscape: Photographs of time and Place.'' National Geographic, 2003. {{ISBN|978-0-7922-6166-7}} * R. H. Cravens, ''Photography Past/Forward: Aperture at 50.'' Aperture Press, 2005. {{ISBN|978-1-931788-37-3}} * {{cite book| author = Aperture Foundation, Incorporated| title = Everything that lives, eats| url = https://archive.org/details/everythingthatli0000unse| year = 1996| publisher = Aperture| isbn = 978-0-89381-686-5 }} ===ਹੋਰ=== * {{cite book| last = Wood| first = John| title = Sally Mann| year = 2004| isbn = 978-1-892733-27-6 }} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1951]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ]] 36hpca1qtt2zymfk7pxtw0pwpb96301 0 95065 843664 538380 2026-07-30T01:11:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843664 wikitext text/x-wiki [[Image:Beta-minus Decay.svg|thumb|240px|ਅਟਾਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ {{SubatomicParticle|Beta-}} ਡਿਕੇ।]] ਐਟਮੀ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿੱਚ, '''ਬੀਟਾ ਡਿਕੇ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]:β-decay) [[ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ ਡਿਕੇ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੀਟਾ ਰੇ (ਤੇਜ਼ ਊਰਜਾਵਾਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਜਾਂ ਪੌਸਿਟ੍ਰੋਨ) ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, [[ਨਿਊਟਰਾਨ]] ਦੇ ਬੀਟਾ ਡਿਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਨੂੰ ਪੌਸਿਟ੍ਰੋਨ ([[ਪੋਜ਼ੀਸਟਰੌਨ ਐਮੀਸ਼ਨ]]) ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਊਟਰਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਿਉਕਲਾਈਡ ਦੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਟਾ ਕਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਬੀਟਾ ਡਿਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਡਿਕੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਸਥਿਰ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਊਟ੍ਰੋਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਸਥਿਰ ਅਨੁਪਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="konya74">{{cite book |last1=ਕੋਨਯ |first1=ਜੇ. |last2=ਨੈਗੀ |first2=ਐੱਨ.ਐੱਮ. |year=2012 |title=ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ-ਕੈਮਿਸਟਰੀ |pages=74–75 |publisher=[[ਏਲਸੇਵੀਅਰ]] |isbn=978-0-12-391487-3 }}</ref> ਬੀਟਾ ਡਿਕੇ [[ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੇਲ-ਜੋਲ]] ਦਾ ਇੱਕ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਕੈਪਚਰ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੀਟਾ ਡਿਕੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book | isbn = 0 521 31960 9 | title = ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਨਾਲ ਜਾਣ ਪਛਾਣ | url = https://archive.org/details/introductiontonu0000cott | last1 = ਕਾਟਟਿੰਗਹਮ | first1 = ਡਬਲਯੂ.ਐਨ. | year = 1986 | publisher = ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ | last2 = ਗ੍ਰੀਨਵੁੱਡ | first2 = ਡੀ.ਏ. | page = [https://archive.org/details/introductiontonu0000cott/page/40 40] }}</ref> ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਕੈਪਚਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਮਾਣੂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨ ਨੂੰ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੋਨ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਨਿਊਟਰੌਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨ ਨਿਊਟ੍ਰੀਨੋ ਰਿਲੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੇਡੀਓ ਐਕਟਿਵ]] rksynqnrz4xmyxjut3595alsdimpf9s 0 95625 843418 789742 2026-07-29T20:55:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843418 wikitext text/x-wiki {{Infobox adult biography | name = ਰੇਬਿਕਾ ਬਰੂਕ <!-- Commented out because image was deleted: | image = Mary_Mendum_AKA_Rebecca_Brooke.jpg --> | caption = | birth_name = ਮੈਰੀ ਮੇਂਡਮ<ref name="auto1"/> | birth_date = {{birth date|1952|02|21}}<ref name="auto1">{{cite book|last1=Lentz III|first1=Harris M.|title=Obituaries in the Performing Arts|year=2013|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=9780786470631|page=197|url=https://books.google.com/books?id=V9hM_XbAOcQC&lpg=PA197&dq=mary%20mendum&pg=PA197#v=onepage&q=mary%20mendum&f=false |accessdate=15 November 2015}}</ref><ref name="iafd.com">{{cite web|url=http://www.iafd.com/person.rme/perfid=rbrooke/gender=female |title=rebecca brooke - internet adult film database|publisher=iafd.com|accessdate=2015-08-17}}</ref> | birth_place = [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]], ਯੂਐਸਏ{{citation needed|date=August 2015}} | death_date = {{Death date and age|2012|07|17|1952|02|21}}<ref name="auto1"/> | death_place = [[ਬੋਕਾ ਰਾਤਟੋਨ, ਫਲੋਰੀਡਾ]], ਯੂਐਸਏ<ref name="auto1"/> | spouse = | height = | weight = | alias = ਵੇਰੋਨਿਕਾ ਪਰਿਸ਼, ਮਿਸਟੀ ਗਰੇ, ਮੈਰੀ ਬੇਨਡਮ<ref name="iafd.com"/> | number_of_films = 8 (approx. per [[IAFD]]) | website = }} '''ਰੇਬਿਕਾ ਬਰੂਕ '''(ਜਨਮ '''ਮੈਰੀ ਮੇਂਡਮ''', 21 ਫਰਵਰੀ, 1952 — 17 ਜੁਲਾਈ, 2012) ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਸਾਬਕਾ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਮ ਉਕਸਾਉ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਨਰਮਸਾਰ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਵੇਰਨ ਐਲ ਬੂਲੋਫ਼ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਰੂਕ, "ਪੋਰਨ ਸਕ੍ਰੀਨ ਉੱਪਰ ਸੱਚੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।"<ref>{{Cite book|title=Porn 101: Eroticism, Pornography and the First Amendment Porn 101: Eroticism, Pornography and the First Amendment|url=https://archive.org/details/porn101eroticism0000unse|last=Bullough|first=Vern L.|publisher=Prometheus Books|year=1999|isbn=9781573927505|location=Amherst, New York|page=[https://archive.org/details/porn101eroticism0000unse/page/345 345]}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਬਰੂਕ ਦਾ ਜਨਮ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਮੈਰੀ ਲੀ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਸਟੀਫਨ ਮੇਂਡਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਐਡਵਰਡ ਸੀ।{{citation needed|date=August 2015}} ਬਰੂਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਥੀਏਟਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਸੰਗੀਤਕ ਉਤਪਾਦਨ 'ਵਾਲ਼' ਵਿੱਚ "ਸ਼ੀਲਾ" ਅਤੇ "ਜੈਨੀ"{{citation needed|date=August 2015}} ਦਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ। {{citation needed|date=August 2015}} == ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ == ਇਸਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1973 ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ''ਗ੍ਰੇਸ'ਸ ਪਲੇਸ'', ਚੱਕ ਵਿਨਕੇਟ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ, ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਲਗ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਮਾਡਲ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ''ਪਲੇਬੋਏ'' ਅਤੇ ''ਗੈਲਰੀ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਪੋਜ਼ ਦਿੱਤੇ। ਇਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ 1975 ਵਿੱਚ ਰੈਡਲੇ ਮੇਟਜ਼ੇਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਐਸਐਂਡਡਰਾਮਾ "ਦ ਇਮੇਜ" ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਭੂਮਿਕਾ "ਐਨ" ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.sexgoremutants.co.uk/laurtoysus.html|title=Laura's Toys|last=Pryce|publisher=Sex Gore Mutants|access-date=31 March 2012}}</ref><ref name="autogenerated1975">{{Cite web|url=https://mubi.com/notebook/posts/tuesday-morning-foreign-region-dvd-report-thundercrack-curt-mcdowell-1975|title=Tuesday Morning Foreign Region DVD Report: "Thundercrack!" (Curt McDowell, 1975)|date=2010-08-03|publisher=MUBI|access-date=2015-08-18}}</ref> {{citation needed|date=August 2015}} == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਬਰੂਕ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ (ਅਤੇ ਤਲਾਕ) ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਵੀ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ {{citation needed|date=August 2015}} ਹੁਨਰਮੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ' ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸਨੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਦੇ ਵਾਲਡਾਰਫ਼ ਅਸਟੋਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।{{citation needed|date=August 2015}} {{citation needed|date=August 2015}} == ਮੌਤ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਫਵਾਹਾਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਤਰਤੀਬ ਕੀਤਾ ਹੈ, 17 ਜੁਲਾਈ, 2012 ਨੂੰ ਬੋਕਾ ਰੋਟੋਨ, ਫ਼ਲੋਰਿਡਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਬਰੂਕ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{citation needed|date=August 2015}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{IMDb name|111736|Mary Mendum}} * {{iafd name|id=rbrooke|gender=female|name=Rebecca Brooke}}ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ * {{afdb name|id=53653|gender=female|name=Rebecca Brooke}}ਬਾਲਗ ਫਿਲਮ ਡਾਟਾਬੇਸ [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] 7uwqhtz30amaftuaqagfqk8wbxgwboz 0 96020 843702 774179 2026-07-30T04:23:32Z Gurtej Chauhan 27423 843702 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਸੰਧੂਆਂ | native_name = | native_name_lang = pa | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.851895 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 74.991649 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਮੋਗਾ-2 | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 =ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਮੋਗਾ]] | website = | footnotes = }} '''ਮਹੇਸ਼ਰੀ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ]] ਬਲਾਕ ਮੋਗਾ-2 ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਸੰਧੂਆਂ ਮੋਗਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸੜਕ ਤੋਂ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਥੇ [[ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਸੰਧੂਆਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਵੀ ਹੈ। ===ਇਤਿਹਾਸ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1923 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 2 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵੇਲੇ ਜਦੋ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਤੇ ਪਰਗਣਾ ਤਿਹਾੜਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ, ਸਦਾ ਸਿੰਘ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਗਰਚਾ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਦੀ ਵੰਡ 'ਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਬੇ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮਹੇਸਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਡ਼ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹੇਸਰੀ ਪਿਆ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਡੀਕੇ ਕਾਹਨਾ ਕਾਛਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਬਾਦ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1909 ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕਲਾਂ ਪਿਆ ਸੰਨ 1970 ਵਿਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹੇਸਰੀ ਸੰਧੂਆ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬੜਾ ਯੋਗਦਾਨ ਆ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਇਕ ਲੀਡਰ ਬਾਬਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ 33 ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ 24 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ 'ਚ ਹਿਸਾ ਲਿਆ। <ref>http://pbplanning.gov.in/Districts/Moga-2.pdf</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}}ਮਹੇਸਰੀ ਤੋਂ ਖਖਰਾਨਾ 2.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਚੌਟੀਅਨ ਕਲਾਂ 2.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਜੋਗੇਵਾਲਾ 2.8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦਾਰਾ ਪੁਰ 3.0 ਕਿ.ਮੀ ਦੂਰ ਹੈ।.. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] 93aoyvlhus0qmxn9mksfwhaqtlqw1c9 843703 843702 2026-07-30T04:29:05Z Gurtej Chauhan 27423 /* ਇਤਿਹਾਸ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ */ 843703 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਸੰਧੂਆਂ | native_name = | native_name_lang = pa | other_name = | nickname = | settlement_type = ਪਿੰਡ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Punjab | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਚ ਸਥਿਤੀ | latd = 30.851895 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 74.991649 | longm = | longs = | longEW = E | coordinates_display = | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਪੰਜਾਬ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name2 = [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = [[ਬਲਾਕ]] | parts = ਮੋਗਾ-2 | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਸਰਕਾਰੀ | demographics1_info1 = [[ਗੁਰਮੁਖੀ|ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)]] | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = | registration_plate = | blank1_name_sec1 =ਨੇੜੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ | blank1_info_sec1 = [[ਮੋਗਾ]] | website = | footnotes = }} '''ਮਹੇਸ਼ਰੀ''' [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ]] ਬਲਾਕ ਮੋਗਾ-2 ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਸੰਧੂਆਂ ਮੋਗਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਸੜਕ ਤੋਂ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਥੇ [[ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਸੰਧੂਆਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] ਵੀ ਹੈ। ===ਇਤਿਹਾਸ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1923 ਈਸਵੀ ਤੋਂ 2 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮੋੜੀ ਗੱਡੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵੇਲੇ ਜਦੋ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਤੇ ਪਰਗਣਾ ਤਿਹਾੜਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ, ਸਦਾ ਸਿੰਘ, ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਗਰਚਾ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਦੀ ਵੰਡ 'ਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਬੇ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉਸ ਦੀ ਕੁੜੀ ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਲਡ਼ਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਪਿਆ। ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਡੀਕੇ ਕਾਹਨਾ ਕਾਛਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਬਾਦ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1909 ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਣਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚੋਟੀਆਂ ਕਲਾਂ ਪਿਆ ਸੰਨ 1970 ਵਿਚ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਮ ਮਹੇਸ਼ਰੀ ਸੰਧੂਆਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਜਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬੜਾ ਯੋਗਦਾਨ ਆ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਇਕ ਲੀਡਰ ਬਾਬਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਉਹ 33 ਸਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਹਰੇਕ ਸਾਲ 24 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚਾ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। <ref>http://pbplanning.gov.in/Districts/Moga-2.pdf</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} {{ਅਧਾਰ}}ਮਹੇਸਰੀ ਤੋਂ ਖਖਰਾਨਾ 2.6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਚੌਟੀਅਨ ਕਲਾਂ 2.7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਜੋਗੇਵਾਲਾ 2.8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਦਾਰਾ ਪੁਰ 3.0 ਕਿ.ਮੀ ਦੂਰ ਹੈ।.. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ]] m898zldbmz53681j9aqxu1t0ruzp8rp 0 96318 843360 615595 2026-07-29T19:52:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843360 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ |partof=[[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)]] |image= |caption= |date=ਅਗਸਤ, 1965 |place=[[ਜੰਮੂ ਅਤੇੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] |casus= |result= ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਾਰ<ref name=Victoria>{{cite book |last = Schofield |first = Victoria |title = Kashmir in conflict: India, Pakistan and the unending war |year = 2003 |url = https://archive.org/details/00book584554548 |publisher = I.T. Tauris & Co Ltd, 2003 |isbn = 1-86064-898-3|page=[https://archive.org/details/00book584554548/page/109 109]}}</ref><ref name=Rafiq>{{cite book |last = Dossani |first = Rafiq |title = Prospects for peace in South Asia |year = 2005 |url = https://archive.org/details/prospectsforpeac0000unse |publisher = Stanford University Press, 2005 |isbn = 0-8047-5085-8}}</ref><ref name=Robert>{{cite book |last = Wirsing |first = Robert |title = India, Pakistan, and the Kashmir dispute: on regional conflict and its resolution |year = 1994 |url = https://archive.org/details/indiapakistankas00wirs |publisher = St. Martins Press, 1998 |isbn = 0-312-17562-0}}</ref><br>[[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ |combatant1=<center>[[File:Flag of India.svg|65px|border]]<br> [[ਭਾਰਤ]] |combatant2=<center>[[File:Flag of Pakistan.svg|65px|border]]<br> [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] |commander1=[[File:Flag of Indian Army.svg|20px]] ਜਰਨਲ ਜੇ. ਐਨ. ਚੌਧਰੀ<br>[[File:Flag of Indian Army.svg|20px]] ਬ੍ਰਗੇਡੀਅਰ ਜ਼ੇ. ਸੀ। ਬਖਸ਼ੀ |commander2=[[File:Flag of the Pakistani Army.svg|20px]] ਅਖਤਰ ਹੁਸੈਨ ਮਲਿਕ<ref name=Mustasad>{{cite book|last=Ahmad|first=Mustasad|title=Living up to heritage: history of the Rajput Regiment 1947-1970|year=1997|publisher=Lancer Publishers,|pages=245|url=https://books.google.com/books?id=QmbePs-M2TgC&lpg=PA244&dq=Operation%20Gibraltar%20Casualties&pg=PA245#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref name=Sukhwant>{{cite book|last=Singh|first=Sukhwant|title=India's Wars Since Independence|pages=416|url=https://books.google.com/books?id=j1VawuyUS-cC&lpg=PA216&dq=Operation%20Gibraltar%20Casualties&pg=PA416#v=onepage&q&f=false}}</ref> |strength1=100,000 – 200,000 |strength2=5,000 – 40,000 |casualties1=ਪਤਾ ਨਹੀਂ |casualties2=ਪਤਾ ਨਹੀਂ |notes= }} '''ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ''' [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗੁਪਤ ਨਾਮ ਸੀ। ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਜ਼ਰੀਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅੰਦਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਖਿਲਾਫ ਬਗਾਵਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਫੋਰਸ, ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਅਖਤਰ ਹੁਸੈਨ ਮਲਿਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਰੂਪਸ ਨੂੰ 10 ਫੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਅੱਗੇ 5-5 ਕੰਪਨੀਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕੋਡ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਮੁਹੰਮਦ ਮੂਸਾ ਨੂੰ ਇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਇਤਲਾਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਫੋਰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਥਾਨਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਅੱਤਵਾਦ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਖਿਲਾਫ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਫਲ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ਾ ਲਵੇ। ਸਾਲ 1965,ਜੁਲਾਈ ਅੰਤ ਜਾਂ ਅਗਸਤ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਫੋਰਸ ਦੇ ਦਸਤੇ ਪੀਰ ਪੰਜਾਲ ਰੇਂਜ ਥਾਈਂ ਭਾਰਤ ਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ [[ਗੁਲਮਰਗ]], ਉਰੀ ਤੇ ਬਾਰਾਮੁੱਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਰਤੀ ਸੂਤਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 30,000-40,000 ਆਦਮੀ ਲਾਈਨ ਕਰੌਸ ਕਰਕੇ ਆਏ, ਜਦਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੂਤਰ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਸਿਰਪ 5,000-7,000 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਫੋਰਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ]] b4qq61x3y63qnh4rh399yf7wzdiylop 0 96689 843427 720644 2026-07-29T21:05:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843427 wikitext text/x-wiki {{Infobox adult biography |name = ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ |image = Audrey Hollander AVN Awards 2006.jpg |image_size = |caption = ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ, 2006 ਵਿੱਚ [[ਏਵੀਐਨ ਅਵਾਰਡ]] ਦੌਰਾਨ |birth_name = |birth_date = {{birth date and age|1979|11|4}}<ref name=iafd>{{iafd name|id=AudreyHollander|gender=female|name=Audrey Hollander}}</ref> |birth_place = [[ਲੂਇਸਵਿਲੇ, ਕੇਨਟੂਸਕੀ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ<ref name=iafd/> |spouse = |height = {{height|ft=5|in=6}}<ref name=iafd/> |weight = {{convert|114|lb|kg st|abbr=on}}<ref name=iafd/> |alias = ਪ੍ਰਿੰਸਿਸ ਸਲੇਵ, ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ, ਔਡਰੀ<ref name=iafd/> |number_of_films = 444 ਬਤੌਰ ਅਦਾਕਾਰਾ, 2 ਬਤੌਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ (per [[Internet Adult Film Database|IAFD]])<ref name=iafd/> |website = http://www.theaudreyhollander.com }} '''ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ '''(ਜਨਮ 4 ਨਵੰਬਰ, 1979) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀਨ ਇਡ ਪਾਵਰਸ ਨਾਲ ਫਿਲਮ'' ਮੋਰ ਡਰਟੀ ਡੇਬੂਐਂਟਸ 268'' ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।<ref name="FreshFlesh">{{Cite web|url=http://www.avninsider.com/stories/audreyotto.shtml|title=Fresh Flesh: Audrey Hollander and Otto Bauer|last=Mike Ramone|date=2004-04-21|publisher=[[AVN (magazine)|AVN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070406084953/http://www.avninsider.com/stories/audreyotto.shtml|archive-date=2007-04-06|access-date=2008-08-04}}</ref> == ਕਰੀਅਰ== 2003 ਤੋਂ ਪੋਰਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ<ref name="Collings 2015">{{cite book |last1=Collings |first1=Beccy |editor1-last=Cobb |editor1-first=Shelley |editor2-last=Ewen |editor2-first=Neil |title=First Comes Love: Power Couples, Celebrity Kinship and Cultural Politics |url=https://archive.org/details/firstcomeslovepo0000unse |date=2015 |publisher=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-6289-2121-2 |pages=[https://archive.org/details/firstcomeslovepo0000unse/page/235 235]–254 |chapter=Audrey Hollander and Otto Bauer: The Perfect (Pornographic) Marriage?}}</ref>, ਹੌਲੈਂਡਰ ਨੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Efemérides">{{cite news |author=<!--anonymous author, no byline--> |title=Efemérides de Espectáculos del 4 de noviembre |agency=[[Notimex]] |date=3 November 2016 |location=México City |id=ProQuest ID 1835765078 |lang=es}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਔਟੋ ਬਾਉਰ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਔਟੋ ਐਂਡ ਔਡਰੀ ਡਿਸਟ੍ਰਾਏ ਦ ਵਰਲਡ (2005) ਦਾ ਸਹਿ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਫੀਮੇਲ ਪਰਫਾਰਮਰ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਲਈ AVN ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਹੌਲੈਂਡਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਸ਼ਲੀਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਓਟੋ ਬਾਉਰ ਨਾਲ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 2015 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਤਰਕਾਂ ਫਾਈਵ ਸਟਾਰ ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਜੇ.ਐੱਮ. ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ 2007 ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਹੌਲੈਂਡਰ ਅਤੇ ਬਾਊਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਸ਼ਲੀਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਅਵਾਰਡ == * 2005 ਏਵੀਐਨ ਅਵਾਰਡ, ਵਧੀਆ ਸਾਰੇ-ਕੁੜੀ ਸੈਕਸ ਸੀਨ (ਵੀਡੀਓ) – ''ਦੀ ਵਾਇਓਲੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਆਫ਼ ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ'' <small>(ਗਿਆ ਪਾਲੋਮਾ, [[ਐਸ਼ਲੇ ਬਲੂ]], ਟਾਈਲਾ ਵੈਨ, ਬ੍ਰੋਡੀ ਅਤੇ ਕੇਲੀ ਕਲਾਇਨ ਨਾਲ)</small><ref name="2005AVN">{{Cite web|url=http://business.avn.com/articles/19222.html|title=The 22nd Annual AVN Awards: A Jenna Jameson Kinda Night|last=Jared Rutter|date=2005-01-09|publisher=[[AVN (magazine)|AVN]]|access-date=2007-08-04|archive-date=2010-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100418123923/http://business.avn.com/articles/19222.html|dead-url=yes}}</ref> * 2005 ਐਕਸਆਰਸੀਓ ਅਵਾਰਡ, ਵਧੀਆ ਕੁੜੀ/ਕੁੜੀ – ਦੀ ਵਾਇਓਲੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਆਫ਼ ਔਡਰੀ ਹੋਲੈਂਡਰ<ref>{{Cite web|url=http://www.xbiz.com/news_piece.php?cat=2&id=8993|title=XRCO Awards Mainstream Visibility, Longevity|date=2005-06-03|publisher=XBiz.com|access-date=2007-06-22|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.today/20120629094553/http://www.xbiz.com/news/8993|dead-url=yes}}</ref> * 2006 ਵੀਨਸ ਪੈਰਿਸ ਫੇਅਰ/ ਯੂਰੋਈਲਾਇਨ ਅਵਾਰਡ<span> </span>: ਵਧੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.vm18news.com/articolo.lasso?code=20060512093626|title=Venus-Paris parte II: Awards|date=2006-05-12|publisher=VM18News|access-date=2014-01-13}}</ref> * 2006 ਏਵੀਐਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਲਾਨਾ ਔਰਤ ਪ੍ਰਫਾਮਰ<ref>{{Cite web|url=http://xbiz.com/news_piece.php?cat=2&id=12651|title='Pirates' and 'Devil' Sweep AVN Awards|last=Gretchen Gallen|date=2006-01-08|publisher=XBiz.com|access-date=2007-06-22|archive-date=2006-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20060428040733/http://xbiz.com/news_piece.php?cat=2&id=12651|dead-url=yes}}</ref> * 2006 ਏਵੀਐਨ ਅਵਾਰਡ, ਵਧੀਆ ਗਰੁੱਪ ਸੈਕਸ ਸੀਨ (ਵੀਡੀਓ) – ''ਸਕੁਇਲਰ'' <small>(ਸਮੋਕੀ ਫਲੇਮ, ਜੈਸੀ, ਕਿਮਬੇਰਲੀ ਕੇਨ, ਔਟੋ ਬਾਉਰ, ਸਕਾਟ ਲੀਅਨਜ਼, ਕ੍ਰਿਸ ਸਲਾਟਰ ਅਤੇ ਸਕਾਟ ਨੇਲਸ)</small><ref name="avn2006awards">{{Cite web|url=http://business.avn.com/articles/24701.html|title=AVN Award Winners Announced|date=2006-01-09|publisher=[[AVN (magazine)|AVN]]|access-date=2007-07-22|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414010212/http://business.avn.com/articles/24701.html|url-status=dead}}</ref> * 2006 ਏਵੀਐਨ ਅਵਾਰਡ, ਵਧੀਆ ਐਨਲ ਸੈਕਸ ਸੀਨ (ਫਿਲਮ) – ''ਸੈਂਟਨਸ ''<small>(ਔਟੋ ਬਾਉਰ ਨਾਲ)</small> * 2008 ਏਵੀਐਨ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸਭ ਘੋਰ ਸੈਕਸ ਸੀਨ – <small>(ਸਿੰਡੀ ਕਰੋਫੋਰਡ ਅਤੇ ਰਿਕ ਮਾਸਟਰਜ਼)</small><ref>{{Cite web|url=http://business.avn.com/articles/2759.html|title=2008 AVN Awards Winners Announced|last=Rutter|first=Jared|date=2008-01-12|publisher=AVN|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228062450/http://business.avn.com/articles/2759.html|archive-date=2009-02-28|dead-url=yes|access-date=2007-12-18}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book |last1=Smith |first1=Clarissa |editor1-last=Fisher |editor1-first=Austin |editor2-last=Walker |editor2-first=Johnny |title=Grindhouse: Transcultural Exchange on 42nd Street and Beyond |date=2016 |publisher=Bloomsbury Academic |location=New York |isbn=978-1-6289-2745-0 |pages=217–235 |chapter=Sleazy Strip-Joints and Perverse Porn Circuses: The Remediation of Grindhouse Aesthetics in the porn productions of Jack the Zipper}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.theaudreyhollander.com}} * {{IMDb name|1645483|Audrey Hollander}} * {{iafd name|id=AudreyHollander|gender=female|name=Audrey Hollander}}Internet Adult Film Database * {{afdb name|id=31345|gender=female|name=Audrey Hollander}}Adult Film Database [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1979]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੌਰਨੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] dewxle7p1sm1c90398dteyetl2la3ck 0 97203 843357 842395 2026-07-29T19:50:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843357 wikitext text/x-wiki {{refimprove|date=August 2017}} [[File:Tissot The Creation.jpg|thumb|upright=1.25|''ਦੀ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ'' (c. 1896–1902) [[ਜੇਮਸ ਟਿਸੋਟ]]<ref>ਦੁਆਰਾ [[ਟੋਰਾਹ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਨੈਰੇਟਿਵ|ਰਚਨਾ ਸਵਾਂਦ]] ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ (ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬੁੱਕ ਔਫ ਜੈਨੇਸਿਸ]] ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), [http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot painting from the collections] {{webarchive|url=https://archive.today/20130416014825/http://www.thejewishmuseum.org/onlinecollection/object_collection.php?objectid=26663&lefttxt=tissot |date=2013-04-16 }} of the [[Jewish Museum (New York)]]</ref>]] ਇੱਕ '''[[ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥਿਹਾਸ]]''' (ਜਾਂ '''[[ਕੌਸਮੋਗਿਨਿਕ ਮਾਇਥ]]''') ਇੱਕ [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ [[ਲੰਬੀ ਕਥਾ]] ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸਦੇ [[ਆਦੀ]] ਬਣਦੇ ਗਏ।<ref name="britannica">{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}}</ref><ref name="womack">{{harvnb|Womack|2005|p=[https://books.google.com/books?id=MQi5x7_-eksC&pg=PA81 81]}}, "ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਦੀ ਲੋਕ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁ-ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।"</ref> ਜਦੋਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ ਆਉੰਦਾ ਸ਼ਬਦ [[ਮਿਥੌਲੌਜੀ|ਮਿਥ]] ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਵੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਝੂਠਪੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref> "In common usage the word 'myth' refers to narratives or beliefs that are untrue or merely fanciful; the stories that make up national or ethnic mythologies describe characters and events that common sense and experience tell us are impossible. Nevertheless, all cultures celebrate such myths and attribute to them various degrees of literal or symbolic ''truth''." ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref> "ਸਾਂਝੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ 'ਮਿਥਿਹਾਸ' ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੈਰ-ਸੱਚ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਕਾਲਪਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਹਾਣੀਆਂ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਣਾ ਸਾਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਸੰਭਵ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਨਾਤਮਿਕ ਸੱਚਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ({{harvnb|Leeming|2010|p=xvii}})</ref><ref>{{harvnb|Long|1963|p=18}}</ref> ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ [[ਸੱਚ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਸੱਚਾਂ]] ਨੂੰ [[ਲੱਛਣ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਚਿੰਨ]]ਾਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ [[ਇਤਿਹਾਸ|ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ]] ਜਾਂ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="kimball"/><ref>{{harvnb|Leeming|2010|pp=xvii–xviii, 465}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ]] ਮਿਥਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇਹ [[ਚਾਓਸ (ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚਾਓਸ]] ਜਾਂ [[ਅਕਾਰਹੀਣਤਾ]] ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ [[ਕੌਸਮੋਸ]] ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Leeming|2010}} * {{harvnb|Weigle|1987}} * {{harvnb|Leonard|McClure|2004}} * {{harvnb|Honko|1984|p=50}}</ref> ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਾਇਥਾਂ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਸਾਂਝੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਵਿੱਤਰ ਖਾਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਭ ਗਿਆਤ [[ਧਰਮ|ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਅੰਦਰ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston">{{harvnb|Johnston|2009}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ [[ਭੂਖੰਡ (ਕਥਾ)|ਭੂਖੰਡ]] ਅਤੇ [[ਕਰੈਕਟਰ (ਆਰਟਸ)|ਕਿਰਦਾਰਾਂ]] ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ [[ਦੇਵਤਾ|ਦੇਵਤੇ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਨਸਾਨ-ਵਰਗੇ ਅਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' * {{harvnb|Johnston|2009}} * {{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} * {{harvnb|Leeming|chapter="Creation"|2011a}} * {{harvnb|Long|1963}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੈੱਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ [[ਮਿਰਸੀਆ ਐਲੀਆਡੇ]] ਇਸਨੂੰ ''ਇਨ ਇੱਕੋ ਟੈਂਪੋਰੇ'' ("ਓਸ ਵਕਤ ਉੱਤੇ") ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="johnston"/><ref>{{harvnb|Eliade|1963|p=429}}</ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਰਤ-ਭਰਪੂਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਦ੍ਰਭ ਅੰਦਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਵੈ-ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਫ੍ਰੇਮਵਰਕ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ [[ਸੰਸਾਰਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ]] ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਖੋਲਦਾ ਹੈ।<ref>''ਦੇਖੋ:'' *{{harvnb|Johnston|2009}} *{{harvnb|Long|1963}} *{{harvnb|Encyclopædia Britannica|2009}} *{{harvnb|Leeming|2010}} </ref> ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸ [[ਮੂੰਹ-ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ;<ref name="womack"/> ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਂਝੀ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="kimball">{{harvnb|Kimball|2008}}{{page needed|date=November 2011}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{div col|colwidth=30em}} * [[ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ]] * [[ਰਚਨਾਵਾਦ]] * [[ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੰਨਕਲਾਬੀ ਮੁੱਢ]] * [[ਜੈਨੇਸਿਸ ਕ੍ਰੀਏਸ਼ਨ ਮਿਥ]] * [[Template:ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਇਨਸਾਨੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ]] * [[Template:ਜਿੰਦਗੀ ਸਮਾਂਰੇਖਾ|ਲਾਈਫ ਟਾਈਮਲਾਈਨ]] * [[ਰਚਨਾ ਮਿਥਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੁੱਢਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] * [[ਮੌਤ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * [[ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਖੰਭੇ]] * [[ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨ]] * [[ਬ੍ਰਹਮ ਆਂਡਾ]] {{div col end}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |first=Michael |last=Ashkenazi |title=Handbook of Japanese mythology |edition=illustrated |year=2008 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-533262-9 |ref=harv }} * {{cite book | last = Barbour| first = Ian G. | year= 1997 | title = Religion and Science: Historical and Contemporary Issues | url = https://archive.org/details/religionscienceh0000barb| edition = first revised | publisher = HarperSanFrancisco| isbn = 0-06-060938-9 | pages=[https://archive.org/details/religionscienceh0000barb/page/58 58], 65| ref=harv }} * {{cite book |last=Bastian |first=Dawn E. |last2=Mitchell |first2=Judy K. |title=Handbook of Native American Mythology |url=https://archive.org/details/isbn_9791851095338 |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |location=Santa Barbara |ref=harv |isbn=1-85109-533-0 }} * {{cite journal | last=Boas |first=Franz |title=Tsimshian Mythology |work=Annual Report of the Bureau of American Ethnography |publisher=Government Printing Office |year=1916 |url=https://books.google.com/?id=3WwqAAAAMAAJ&pg=PA651#v=onepage&q |ref=harv }} * {{cite book |first=Derk |last=Bodde |chapter=Myths of Ancient China |title=Mythologies of the Ancient World'' |url=https://archive.org/details/mythologiesofanc00kram |editor=Samuel Noah Kramer |publisher=Anchor |year=1961 |ref=harv }} * {{cite book |last=Booth |first=Anna Birgitta |editor=Alan Dundes |chapter=Creation myths of the North American Indians |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |first=Harold |last=Courlander |title=A Treasury of African Folklore: The Oral Literature, Traditions, Myths, Legends, Epics, Tales, Recollections, Wisdom, Sayings, and Humor of Africa |publisher=Marlowe & Company |year=2002 |isbn=978-1-56924-536-1 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter=creation myth |title=Merriam-Webster's Collegiate Encyclopedia |year=2000 |isbn=0-87779-017-5 |ref=harv }} * {{cite encyclopedia |chapter= Creation Myth |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |publisher=Merriam-Webster |year=1999 |isbn=0-87779-044-2 |ref=harv }} * {{cite book |last=Doty |first=William |title=Myth: A Handbook |publisher=University Alabama Press |year= 2007 |isbn=978-0-8173-5437-4 |ref=harv }} * {{cite book|last1=Frank|first1=|last2=Leaman|first2=Oliver|title=History of Jewish Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=zLxBQrY6inEC|year=2004|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-32469-4|ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Patterns in comparative religion |url=https://archive.org/details/patternsincompar00elia |publisher=The New American Library-Meridian Books |year=1963 |isbn=978-0-529-01915-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Eliade |first=Mircea |authorlink=Mircea Eliade |title=Myth and Reality |publisher=Allen & Unwin |year=1964 |isbn=978-0-04-291001-7 |ref=harv}} * {{cite encyclopedia |chapter=myth |title=Encyclopædia Britannica |year=2009 |url= http://search.eb.com/eb/article-9108748 |publisher=Encyclopædia Britannica Online |ref=harv }} * {{cite book |last=Frankfort |first=Henri |authorlink=Henri Frankfort |title=The Intellectual Adventure of Ancient Man: An Essay on Speculative Thought in the Ancient Near East |url=https://archive.org/details/intellectualadve00henr |publisher=University of Chicago Press |year=1977 |isbn= 978-0226260082 |ref=harv}} * {{cite book |first=Sandra |last=Giddens |first2=Owen |last2=Giddens |year=2006 |title=African Mythology |url=https://archive.org/details/africanmythology0000gidd |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=1-4042-0768-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Honko |first=Lauri |editor=Alan Dundes |chapter=The Problem of Defining Myth |title=Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth |url=https://archive.org/details/sacrednarrativer00dund |publisher=University of California Press |year=1984 |isbn=978-0-520-05192-8 |ref=harv |editor-link = Alan Dundes }} * {{cite book |title=Religion, Myth, and Magic: The Anthropology of Religion-a Course Guide |last=Johnston |first=Susan A. |publisher=[[Recorded Books]], LLC |isbn=978-1-4407-2603-3 |year=2009 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kimball |first=Charles |title=Comparative Religion |url=https://archive.org/details/comparativerelig0000kimb |chapter=Creation Myths and Sacred Stories |publisher=The Teaching Company |year=2008 |ref=harv |isbn=1-59803-452-9 }} * {{cite book|first=Jan |last=Knappert |authorlink=Jan Knappert |year=1977 |title=Bantu Myths and Other Tales |publisher=Brill Archive |isbn=90-04-05423-5 |ref=harv}} * {{cite book |title=Creation Myths of the World |url=https://archive.org/details/creationmythsofw0002leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |edition=2nd |isbn=978-1-59884-174-9 |ref=harv }} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=2009 |edition=Oxford Reference Online |ref=harv |isbn=0-19-510275-4}} * {{cite book |title=A Dictionary of Creation Myths |url=https://archive.org/details/dictionaryofcrea00leemrich |first=David Adams |last=Leeming |first2=Margaret Adams |last2= Leeming |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-510275-8 |ref=harv}} * {{cite book |title=Encyclopedia of Creation Myths |url=https://archive.org/details/encyclopediaofcr0000leem |last=Leeming |first=David Adams |last2=Leeming |first2=Margaret Adams |publisher=ABC-CLIO |year=1994 |edition=2nd |isbn=978-0-87436-739-3 |ref=harv }} * {{cite book |title= Myth: A Biography of Belief |url= https://archive.org/details/mythbiographyofb00leem |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn= 978-0-19-514288-4 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011a |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t208.e358 |ref=harv }} * {{cite book |chapter=Earth-Diver Creation |title= The Oxford companion to world mythology |last=Leeming |first=David A. |publisher=Oxford University Press |edition=online |accessdate=13 October 2011 |year=2011b |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t279.e87 |ref=harv }} * {{cite book |first=Scott A |last=Leonard |first2=Michael |last2=McClure |title=Myth and Knowing |url=https://archive.org/details/mythknowingintro0000leon |year=2004 |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0-7674-1957-4 |edition=illustrated |ref=harv }} * {{cite book |title=Gods, goddesses, and mythology |first=C. Scott |last=Littleton |year=2005 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-7559-0 |volume=1 |ref=harv}} * {{cite book |title=Alpha: The Myths of Creation |first=Charles H. |last=Long |publisher=George Braziller |location=New York |year=1963 |ref=harv }} * {{cite book |last=Mair |first=Victor H. |authorlink=Victor H. Mair |title=Tao Te Ching: The Classic Book of Integrity and the Way, by Lao Tzu |publisher=Bantam Books |year=1990 |ref=harv |isbn=0-553-07005-3 }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite journal |last=Nassen-Bayer |last2=Stuart |first2=Kevin |title=Mongol creation stories: man, Mongol tribes, the natural world and Mongol deities |publisher=Asian Folklore Studies |volume=51 |series=2 |date=October 1992 |pages=323–334 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-EPT/stuart1.htm |accessdate=2010-05-06 |ref=harv }} * {{cite book |title=Creation Myths: Man's Introduction to the World |url=https://archive.org/details/creationmythsman0000macl |first=David |last=MacClaglan |year=1977 |isbn=978-0-500-81010-1 |publisher=Thames & Hudson |ref=harv }} * {{cite book |last1=Pettazzoni |first1=Raffaele |authorlink1=Raffaele Pettazzoni |last2=Rose |first2=H A |title=Essays on the History of Religions |year=1954 |publisher=E J Brill |url=https://books.google.com/books?id=xtsUAAAAIAAJ|ref=harv}} * {{cite book |last=Segal |first=Robert |title=Myth: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/mythveryshortint0000sega |publisher= Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0-19-280347-4 |ref=harv}} * {{cite book | last = May | first = Gerhard | title = Creatio ex nihilo | publisher = T&T Clarke International | date = 2004 | isbn = 9780567083562 | url = https://books.google.com/?id=eu4RBwAAQBAJ&pg=PA179&dq=%22tension+between+the+idea+of+world-formation%22#v=onepage&q=%22tension%20between%20the%20idea%20of%20world-formation%22&f=false | edition = English trans. of 1994 | ref = harv }} * {{cite book | last = McMullin | first = Ernin |editor1-last = Burrell |editor1-first = David B. |editor2-last = Cogliati |editor2-first = Carlo |editor3-last = Soskice |editor3-first = Janet M. |editor4-last = Stoeger |editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 9781139490788 | chapter = Creation ex nihilo: early history | date = 2010 | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&printsec=frontcover&dq=Creation+and+the+God+of+Abraham#v=onepage&q&f=false | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Nebe | first1 = Gottfried | chapter = Creation in Paul's Theology | editor1-last = Hoffman | editor1-first = Yair | editor2-last = Reventlow | editor2-first = Henning Graf | title = Creation in Jewish and Christian Tradition | date = 2002 | publisher = Sheffield Academic Press | url = https://books.google.com/?id=tz_8VGMy014C&pg=PA111&dq=Gottfried+Nebe+Creation+in+Paul%27s+Theology#v=onepage&q=Gottfried%20Nebe%20Creation%20in%20Paul%27s%20Theology&f=false | ref = harv | isbn = 9780567573933 }} * {{cite book | last = Soskice | first = Janet M. | chapter = Creatio ex nihilo: its Jewish and Christian foundations|editor1-last = Burrell|editor1-first = David B.|editor2-last = Cogliati|editor2-first = Carlo|editor3-last = Soskice|editor3-first = Janet M.|editor4-last = Stoeger|editor4-first = William R. | title = Creation and the God of Abraham | date = 2010 | publisher = Cambridge University Press | url = https://books.google.com/?id=iV-dWv_WhG0C&pg=PA24&dq=Creatio+ex+nihilo+its+jewish+and+christian+foundations+Janet+Soskice#v=onepage&q=Creatio%20ex%20nihilo%20its%20jewish%20and%20christian%20foundations%20Janet%20Soskice&f=false | ref = harv | isbn = 9781139490788 }} * {{cite book |last=Sproul |first=Barbara C. |publisher=HarperOne HarperCollinsPublishers |title=Primal Myths |url=https://archive.org/details/primalmythscreat00spro |isbn=978-0-06-067501-1 |year=1979 |ref=harv }} * {{cite book |title=The Paleolithic Paradigm |first=Terry |last=Stocker |year=2009 |publisher=AuthorHouse |isbn=1-4490-2292-8 |ref=harv }} * {{cite book|last=Sweetman|first=James Windrow |title=Islam and Christian Theology|url=https://books.google.com/books?id=q_Gqxe2ZDqkC|year=2002|publisher=James Clarke & Co.|isbn=978-0-227-17203-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Brother One Cell: An American Coming of Age in South Korea's Prisons |url=https://archive.org/details/brotheronecellam0000thom |first=Cullen |last=Thomas |year= 2008 |isbn=0-14-311311-9 |publisher=Penguin |ref=harv }} * {{cite book|first=Ewa|last=Wasilewska|title=Creation stories of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=sMj1tyho3CoC&pg=PA146|accessdate=23 May 2011|year=2000|publisher=Jessica Kingsley Publishers|isbn=978-1-85302-681-2|ref=harv}} * {{cite book |title=Studies in Folklore, in Honor of Distinguished Service Professor Stith Thompson |first=Erminie|last=Wheeler-Voegelin |last2=Moore |first2=Remedios W. |editor=W. Edson Richmond |chapter=The Emergence Myth in Native North America |year= 1957 |isbn=978-0-8371-6208-9 |publisher=Indiana University Press |ref=harv }} * {{cite book | authorlink = John H. Walton (theologian) | last = Walton | first = John H. | title = Ancient Near Eastern Thought and the Old Testament: Introducing the Conceptual World of the Hebrew Bible | publisher = Baker Academic | date = 2006 | url = https://books.google.com/?id=rhb20fH7cZYC&printsec=frontcover&dq=Ancient+Near+Eastern+Thought+and+the+Old+Testament:+Introducing+the+Conceptual+World+of+the+Hebrew+Bible#v=onepage&q&f=false | isbn = 0-8010-2750-0 | ref = harv }} * {{cite journal |title=Creation and Procreation, Cosmogony and Childbirth: Reflections on Ex Nihilo Earth Diver, and Emergence Mythology |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_october-december-1987_100_398/page/426 |first=Marta |last=Weigle |journal=Journal of American Folklore |volume= 100 |issue=398 |year=1987 |ref=harv |doi=10.2307/540902 |pages=426 |jstor=540902 }} * {{cite book |title=Anthropology and religion: what we know, think, and question |url=https://archive.org/details/isbn_2900759110464 |first=Robert L. |last= Winzeler |year=2008 |publisher=AltaMira Press |isbn=978-0-7591-1046-5 |ref=harv }} * {{cite book |title=Symbols and Meaning: A Concise Introduction |url=https://archive.org/details/symbolsmeaningco0000woma |first=Mari |last=Womack |publisher=AltaMira Press |year=2005 |isbn=978-0-7591-0322-1 |ref=harv }} * {{cite journal |last=Y.Z. |title=Some Account of the Tangousians in general and the Transbaikal Tangousians in particular |date=June 1824 |work=Asiatic journal and monthly miscellany |volume=17 |publisher=Wm. H. Allen & Co |url=https://books.google.com/?id=8w8oAAAAYAAJ&pg=PA595#v=onepage&q |ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{wikiquote}} * [https://www.britannica.com/topic/creation-myth Creation myth - Encyclopedia Britannica] * [http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html Japanese Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820215825/http://public.wsu.edu/~brians/world_civ/worldcivreader/world_civ_reader_1/kojiki.html |date=2016-08-20 }} * [http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html Mayan Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923221154/http://public.wsu.edu/~delahoyd/mythology/creation.populvuh.html |date=2017-09-23 }} * [http://www.aldokkan.com/religion/creation.htm Egyptian Creation Myth] * [http://www.pitt.edu/~dash/creation.html Norse Creation Myth] * [http://piereligion.org/yamamyth.html Indo-European Creation Myth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205021/http://piereligion.org/yamamyth.html |date=2017-09-11 }} {{Authority control}} {{Portal bar|ਰਚਨਾਵਾਦ|ਧਰਮ|ਰੂਹਾਨੀਅਤ|}} {{DEFAULTSORT:ਰਚਨਾ ਮਿਥ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਚਨਾ ਮਿਥ| ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਸਮੋਗੋਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਗਿਆਨਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੰਪ੍ਰਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ]] aw4jw9ts1slxcvsfdwdhl5t1oscz8p5 0 97737 843667 603530 2026-07-30T01:16:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843667 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਜੀਵੀ <br> ਮੂਲ: ਮਲੀਲਾ ਜੀਵ | image = Malela Jiv Cover page.jpeg | image_size = | caption = ਸਰਵਰਕ | author = [[ਪੰਨਾ ਲਾਲ਼ ਪਟੇਲ]] | title_orig = મળેલા જીવ | orig_lang_code = gu | translator = ਰਾਜੇਸ਼ ਆਈ ਪਟੇਲ | cover_artist = | country = [[ਭਾਰਤ]] | language = [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਜ਼ਬਾਨ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | release_number = | subject = [[ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ]] | genre = [[ਨਾਵਲ]] | set_in = [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]], [[ਗੁਜਰਾਤ]] | publisher = ਸੰਜੀਵਨੀ | publisher2 = | pub_date = 1941 (2014 ਵਿੱਚ ਵੀਹਵਾਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਪਿਆ) | english_pub_date = | published = | media_type = | pages = | awards = | isbn = 978-93-80126-00-5 | isbn_note = | oclc = 21052377 | dewey = 891.473 | congress = PK1859.P28 M3 | preceded_by = | followed_by = | native_wikisource = | wikisource = | notes = | exclude_cover = | website = }} '''''ਮਲੀਲਾ ਜੀਵ''''' ({{lang-gu|મળેલા જીવ}}) ([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]: ਜੀਵੀ) ਇੱਕ [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਜ਼ਬਾਨ]] ਦਾ [[ਰੋਮਾਨੀ ਨਾਵਲ]] ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਬਿਨਾ ਲਾਲ਼ ਪਟੇਲ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।<ref name="Kapoor2002">{{cite book|author=Subodh Kapoor|title=The Indian Encyclopaedia: Gautami Ganga -Himmat Bahadur|url=https://books.google.com/books?id=Nt4nbp1VIhsC&pg=PA2718|accessdate=8 December 2016|volume=9|year=2002|publisher=Cosmo Publications|location=New Delhi|isbn=978-81-7755-266-9|page=2718}}</ref> ਇਹ ਕਾਂਜੀ ਅਤੇ ਜੀਵੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਅੱਡ ਅੱਡ [[ਜ਼ਾਤ ਪਾਤ|ਜ਼ਾਤਾਂ]] ਨਾਲ ਤਾਅਲੁੱਕ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।.<ref name=pp> {{cite thesis |last=Patel |first= Rajesh I.|date= 12 May 2011|title= Translation of Pannalal Patel's "Malela Jeev" from Gujarati into English with critical introduction|type= |chapter=Chapter 2|institution=Department of English & Comparative Literary Studies, Saurashtra University|docket= |oclc= |access-date=7 December 2016|format=PDF|url=http://hdl.handle.net/10603/3222|place=Rajkot}}</ref> == ਲਿਖਣਾ== ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ [[ਝਾ ਵੀਰ ਚੰਦ ਮੇਘਾਨੀ]] ਨੇ ਪੰਨਾਲਾਲ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤੀ ਰੋਜ਼ਨਾਮਾ ''[[ਫੋਲ ਛਾਬ]]'' ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਟੇਲ ਨੇ ਮਲੀਲਾ ਜੀਵ 24 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵਾਰ ਛਪਦਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ 1941 ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=ho>{{cite book |last=Patel |first=Pannalal |year=2016 |title=Malela Jeev |url=https://archive.org/details/malelajiva0000pate |location=Ahmedabad |publisher=Sanjeevani Publication |isbn=978-93-80126-00-5}}</ref> == ਪਾਤਰ == * ਕਾਂਜੀ - ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕਾ ਜੋ [[ਪਟੇਲ]] ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * ਜੀਵੀ - ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤ, ਜੋ ਇੱਕ [[ਨਾਈ (ਜ਼ਾਤ)|ਹਜਾਮ]] ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * ਹੀਰੋ - ਕਾਂਜੀ ਦਾ ਦੋਸਤ * ਧੌਲਾ- ਕਾਂਜੀ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਜਾਮ == ਕਹਾਣੀ == [[File:Kaleshwari Art Fair.jpg|thumb|[[ਕਾਲੀਸ਼ਵਰੀ ਯਾਦਗਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ|ਕਾਲੀਸ਼ਵਰੀ ਮੇਲਾ]] ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਥੇ ਕਾਂਜੀ ਤੇ ਜੀਵੀ ਪਹਿਲੀ ਬਾਰ ਮਿਲੇ ਸੀ।]] ਕਾਂਜੀ ਅਤੇ ਜੀਵੀ ਜੋਗੀਪਾੜਾ ਅਤੇ ਉਧਾਰੀਆ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਤਾਅਲੁੱਕ ਦੋ ਅੱਡ ਅੱਡ ਜ਼ਾਤਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ|ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ]] ਦੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਪਰ ਫ਼ਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਾਤਾਂ ਅਲੱਗ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਂਜੀ ਤੇ ਬੜੇ ਭਾਈ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਮਾਜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਸੀ। ਮਗਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵੀ ਦੇ ਬਗ਼ੈਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਦੋਸਤ ਹੀਰੋ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵੀ ਧੌਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਵੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਜਾਮ ਸੀ। ਇੱਕ ਨਫ਼ਸੀਆਤੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਾਂਜੀ ਹੀਰੋ ਇਤਫ਼ਾਕ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਧੌਲ਼ਾ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਗਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨਸੂਬਾ ਇਛਤ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧੌਲਾ ਦੀ ਸ਼ੱਕੀ ਫਿਤਰਤ, ਉਸ ਦਾ ਜੁਲਮ, ਜੀਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਖ਼ਰਾਬ ਰਵਈਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਇਸ ਮਨਸੂਬੇ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਕਾਂਜੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਮਾਰ ਕੁੱਟ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਕੇ ਜੀਵੀ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਐਪਰ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਧੌਲਾ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹਥ ਧੋ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵੀ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਜ਼ੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਂਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਿਰ ਕਾਂਜੀ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੁਹੱਬਤ ਰੁਹਾਨੀ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਆਕੇ ਪਾਗਲ ਜੀਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=pp/><ref name="gujjubhai 2012">{{cite web | author=gujjubhai | title=Malela Jeev Gujarati Natak | website=GujjuBhai | date=2012-09-10 | url=http://www.gujjubhai.in/malela-jeev-gujarati-natak/ | accessdate=2016-12-08 | archive-date=2018-12-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181226071956/http://www.gujjubhai.in/ | dead-url=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਨਾਵਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨਾਵਲ]] 5zq8pj3d69bc2423xu3yebvwn9jrmyt 0 98163 843491 815611 2026-07-29T22:10:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843491 wikitext text/x-wiki {{redirect|ਲਾਈ ਬ੍ਰਾਕੈੱਟ|ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡਾਂ ਉੱਤੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ|ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਲਾਈ ਬ੍ਰਾਕੈੱਟ}} {{Lie groups}} [[ਗਣਿਤ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ [[ਲੀ ਅਲਜਬਰਾ]] (ਉੱਚਾਰਣ {{IPAc-en|l|iː}} "ਲੀ") ਕਿਸੇ [[ਗੈਰ-ਐਸੋਸੀਏਟਿਵ ਅਲਜਬਰਾ|ਗੈਰ-ਐਸੋਸੀਏਟਿਵ]], [[ਅਲਟ੍ਰਨੇਟਿੰਗ ਮਲਟੀਲੀਨੀਅਰ ਮੈਪ|ਬਦਲਵੇਂ ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਮੈਪ]] <math>\mathfrak g \times \mathfrak g \rightarrow \mathfrak g; (x, y) \mapsto [x, y]</math>, ਜਿਸਨੂੰ [[ਜੈਕਬੀ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ]] ਸਤੁੰਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲੀ ਬ੍ਰਾਕੈੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] <math>\mathfrak g</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੀ ਅਲਜਬਰੇ [[ਲੀ ਗਰੁੱਪ]]ਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਟੌਪੌਲੌਜੀ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ [[ਗਰੁੱਪ (ਗਣਿਤ)|ਗਰੁੱਪ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਸੁਚਾਰੂ ਮੈਨੀਫੋਲਡ]] ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣਨਫਲ ਅਤੇ ਇਨਵਰਸ਼ਨ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਓਪਰੇਸ਼ਨ [[ਸੁਚਾਰੂ ਮੈਪ]] ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਲੀ ਗਰੁੱਪ ਕਿਸੇ ਲੀ ਅਲਜਬਰੇ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਾਂ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੰਬਰਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੀਮਤ-ਅਯਾਮੀ ਲੀ ਅਲਜਬਰੇ ਲਈ, ਕਵਰਿੰਗ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸਬੰਧਤ [[ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸਪੇਸ|ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ]] ਲੀ ਗਰੁੱਪ ਨਿਰਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ([[ਲੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਥਿਊਰਮ]])। ਇਹ [[ਲੀ ਗਰੁੱਪ-ਲੀ ਅਲਜਬਰਾ ਤਾਲਮੇਲ|ਲੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਅਤੇ ਲੀ ਅਲਜਬਰਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਮੇਲਜੋਲ]] ਲਾਈ ਅਲਜਬਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੀ ਅਲਜਬਰੇ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਅਤੇ [[ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ । ਲੀ ਅਲਜਬਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮ 1930ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਸੋਫਸ ਲੀ]] ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ [[ਹਰਮਨ ਵੇਇਲ]] ਨੇ ਰੱਖਿਆ । ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਮ '''ਅਤਿਸੂਖਮ ਗਰੁੱਪ''' ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਲੀ ਅਲਜਬਰੇ 1870ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰੀਅਸ ਸੋਫਸ ਲੀ ਦੁਆਰਾ [[ਅਤਿਸੂਖਮ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਨ]]ਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ<ref>{{harvnb|O'Connor|Robertson|2000}}</ref>, ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ 1880ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਵਿਲਹੇਲਮ ਕਿਲਿੰਗ]] ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{harvnb|O'Connor|Robertson|2005}}</ref> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ == === ਕਿਸੇ ਲੀ ਅਲਜਬਰੇ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ === ਇੱਕ ਲੀ ਅਲਜਬਰਾ ਇੱਕ [[ਬਾਇਨਰੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ [[ਫੀਲਡ (ਗਣਿਤ)|ਫੀਲਡ]] ''F''<ref group=nb>{{harvtxt|Bourbaki|1989|loc=Section 2}} ਉੱਪਰ ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸ]] <math>\,\mathfrak{g}</math> ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ , ਜਿਆਦਾ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ [[ਰਿੰਗ (ਗਣਿਤ)#ਗੁਣਾਂਕ ਪਛਾਣ: ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਨਾਮ ਵਿਕਲਪਿਕ|ਯੁਨਿਟ ਤੱਤ]] ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ [[ਕਮਿਉਟੇਟਿਵ ਰਿੰਗ]] ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ [[ਮੂਡਿਊਲੇ (ਗਣਿਤ)|ਮੌਡਿਊਲੇ]] ਲਈ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ</ref> <math>[\cdot,\cdot]: \mathfrak{g}\times\mathfrak{g}\to\mathfrak{g}</math> ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੀ ਬ੍ਰਾਕੈੱਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੇ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਖਰੀ ਉਤਰਦੀ ਹੈ: * [[ਬਾਇਲੀਨੀਅਰ ਓਪਰੇਟਰ|ਬਾਇਲੀਨੀਅਰਟੀ]], ::<math> [a x + b y, z] = a [x, z] + b [y, z], \quad [z, a x + b y] = a[z, x] + b [z, y] </math> : <math>\mathfrak{g}</math> ਵਿੱਚ, ਸਾਤੇ ਤੱਤਾਂ ''x'', ''y'', ''z'' ਅਤੇ ''F'' ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਕੇਲਰਾਂ ''a'', ''b'' ਲਈ । * [[ਬਦਲਤਾਮਿਕਤਾ]], ::<math> [x,x]=0\ </math> :<math>\mathfrak{g}</math> ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ''x'' ਲਈ । * [[ਜੈਕਬੀ ਆਇਡੈਂਟਿਟੀ]] :: <math> [x,[y,z]] + [z,[x,y]] + [y,[z,x]] = 0 \ </math> :<math>\mathfrak{g}</math> ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ''x'', ''y'', ''z'' ਵਾਸਤੇ । == ਟਿੱਪਣੀਆਂ == {{reflist|group=nb}} == ਨੋਟਸ == <references /> == ਹਵਾਲੇ == * Beltita, Daniel. ''Smooth Homogeneous Structures in Operator Theory'', CRC Press, 2005. {{isbn|978-1-4200-3480-6}} * Boza, Luis; Fedriani, Eugenio M. & Núñez, Juan. ''A new method for classifying complex filiform Lie algebras'', Applied Mathematics and Computation, 121 (2-3): 169–175, 2001 *{{cite book|ref=harv|last=Bourbaki|first=N.|authorlink=Nicolas Bourbaki|title=Lie Groups and Lie Algebras: Chapters 1-3|year=1989|isbn=978-3-540-64242-8|publisher=Springer|location=Berlin·Heidelberg·New York|url=https://books.google.com/books?id=brSYF_rB2ZcC}} * [[Karin Erdmann|Erdmann, Karin]] & Wildon, Mark. ''Introduction to Lie Algebras'', 1st edition, Springer, 2006. {{isbn|1-84628-040-0}} *{{cite book|ref=harv|last=Hall|first=B. C.|title=Lie groups, Lie algebras, and Representations: An Elementary Introduction|edition=2nd|series=Graduate Texts in Mathematics|volume=222|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-3319134666|doi=10.1007/978-3-319-13467-3|issn=0072-5285}} *{{cite book|ref=harv|last1=Hofmann|first1=Karl H.|last2=Morris|first2=Sidney A|title=The Lie Theory of Connected Pro-Lie Groups|publisher=European Mathematical Society|year=2007|isbn=978-3-03719-032-6}} *{{cite book|ref=harv|last=Humphreys|first=J. E.|authorlink=James E. Humphreys|title=Introduction to Lie Algebras and Representation Theory|edition=2nd|series=Graduate Texts in Mathematics|volume=9|publisher=Springer-Verlag|location=New York|year=1978|isbn=0-387-90053-5}} *{{cite book|ref=harv|last=Jacobson|first=N.|authorlink=Nathan Jacobson|title=Lie algebras|orig-year=1962|publisher=Dover Publications, Inc.|location=New York|year=1979|isbn=0-486-63832-4}} *{{cite book|ref=harv|last1=Kac|first1=Victor G.|authorlink1=Victor Kac|last2=et al|title=Course notes for MIT 18.745: Introduction to Lie Algebras|url=http://math.mit.edu/~lesha/745lec/|access-date=2017-10-04|archive-date=2010-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420004313/http://math.mit.edu/~lesha/745lec/|dead-url=unfit}} *{{cite web|ref=harv|last1=O'Connor|first1=J.J|authorlink1=John J. O'Connor (mathematician)|last2=Robertson|first2=E.F.|authorlink2=Edmund F. Robertson|title=Biography of Sophus Lie|year=2000|publisher=MacTutor History of Mathematics Archive|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Lie.html}} *{{cite web|ref=harv|last1=O'Connor|first1=J.J|last2=Robertson|first2=E.F.|title=Biography of Wilhelm Killing|year=2005|publisher=MacTutor History of Mathematics Archive|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Killing.html}} *{{cite book|ref=harv|last=Serre|first= J-P.|authorlink=Jean-Pierre Serre|title=Lie Algebras and Lie Groups|edition=2nd|publisher=Springer|year=2006|isbn=3-540-55008-9}} * Steeb, W.-H. ''Continuous Symmetries, Lie Algebras, Differential Equations and Computer Algebra'', second edition, World Scientific, 2007, {{isbn|978-981-270-809-0}} *{{cite book|ref=harv|last=Varadarajan|first=V.S.|authorlink=Veeravalli S. Varadarajan|title=Lie Groups, Lie Algebras, and Their Representations|url=https://archive.org/details/liegroupsliealge0000vara_t2o8|edition=1st|publisher=Springer|year=2004|isbn=0-387-90969-9}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{springer|title=Lie algebra|id=p/l058370}} * McKenzie, Douglas, (2015), "[http://www.liealgebrasintro.com An Elementary Introduction to Lie Algebras for Physicists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171007094914/https://www.liealgebrasintro.com/ |date=2017-10-07 }}" {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ਲੀ ਅਲਜਬਰਾ}} [[Category:ਲੀ ਗਰੁੱਪ]] [[Category:ਲੀ ਅਲਜਬਰੇ| ]] n8nk01con6tw8rb286tccu1ihdfmu78 0 98169 843384 823091 2026-07-29T20:16:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843384 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Marion_Talbot.png|thumb|Marion Talbot (1911)]] {{Infobox person | name = ਮਾਰੀਅਨ ਟੈਲਬੋਟ | image = | alt = | caption = | birth_name = | birth_date = {{birth date|1858|7|31}} | birth_place = [[ਥੁਨ]], [[ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ]] | death_date = {{Death date and age|1948|10|20|1858|7|31}} | death_place = | nationality = [[ਸਵਿਸ ਲੋਕ]]-[[ਅਮਰੀਕੀ]] | other_names = | occupation = | years_active = | known_for = [[ਅਮਰੀਕਨ ਐਸ਼ੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੁਮੈਨ]] ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ | notable_works = }} '''ਮਾਰੀਅਨ ਟੈਲਬੋਟ''' (31 ਜੁਲਾਈ, 1858 &ndash; 20 ਅਕਤੂਬਰ, 1948){{Sfn|Gillen|1990}}  [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ 1895 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ ਡੀਨ ਮਹਿਲਾ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਰਹੀ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨੇਤਾ ਰਹੀ। 1882 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ, ਇਸਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੁਮੈਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਐਲਨ ਸਿਨਲੋ ਰਿਚਰਡਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਟੈੱਲਬੋਟ ਨੇ ਔਰਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਅਕਸਰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ,{{Sfn|Fitzpatrick|1993}} ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਟੈੱਲਬੋਟ ਦਾ ਜਨਮ, ਥੁਨ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਜਦਕਿ ਇਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਯੂਰਪੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਐਮਿਲੀ ਫੇਅਰਬੈਂਕਜ਼ ਟੈਲਬੋਟ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਟੈਲਬੋਟ, ਜੋ ਬੋਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਡੀਨ ਸਨ, ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ।{{Sfn|Harvey & Ogilvie|2000}} ਇਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ; ਕਾਲਜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀਆਂ ਮੌਜ਼ੂਦਤਾਵਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਲਈ ਬੋਸਟਨ ਲਾਤੀਨੀ ਅਕੈਡਮੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਕਾਦਮੀ ਸੀ।{{Sfn|Gillen|1990}} == ਡੀਨਸ਼ਿਪ == ਟੈੱਲਬੋਟ ਨੂੰ 1899 ਵਿੱਚ ਯੂ ਆਫ਼ ਸੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਡੀਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।{{Sfn|Storr|1971}} ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਡੀਨਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, 1902 ਵਿੱਚ ਡੀਨਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਡਵਾਈਸਟਰੀ ਖੇਤਰੀ ਬੈਠਕ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ।{{Sfn|Nidiffer|1998}} ਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਕਾਲਜੀਏਟ ਅਲੂਮਨੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ 1911 ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਡੀਨਸ ਦੀਆਂ ਨਿਯਮਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। == ਕਾਰਜੀ ਹਵਾਲੇ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fQKtMKBnRBUC&pg=PA87|title=Lone Voyagers: Academic Women in Coeducational Institutions, 1870-1937|last=Fitzpatrick|first=Ellen|publisher=Feminist Press|year=1993|isbn=0935312854|editor-last=Geraldine Clifford|pages=87–124|chapter=Marion Talbot 1858-1948: For the "Women of the University"|ref=harv}} * {{Cite book|title=Women Building Chicago, 1790-1990|url=https://archive.org/details/womenbuildingchi0000unse|last=Gillen|first=Alexandra|publisher=Indiana University Press|year=1990|isbn=0253338522|editors=Rima Lunin Schulz & Adele Hast|pages=[https://archive.org/details/womenbuildingchi0000unse/page/865 865]–868|chapter=Talbot, Marion|ref=harv}} CS1 maint: Uses editors parameter ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses editors parameter|link]]) * {{Cite book|title=The Biographical Dictionary of Women in Science|last=Harvey|first=Joy|last2=Ogilvie, Mary H.|publisher=Taylor & Francis|year=2000|volume=2|pages=1262–1263|chapter=Talbot, Marion|ref={{harvid|Harvey & Ogilvie|2000}}}} * {{Cite book|title=American Women Managers and Administrators: A Selective Biographical Dictionary of Twentieth-Century Leaders in Business, Education, and Government|url=https://archive.org/details/americanwomenman0000leav|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1985|isbn=0313237484|editors=Judith Leavitt|pages=[https://archive.org/details/americanwomenman0000leav/page/265 265]–266|chapter=Talbot, Marion|ref=harv}} CS1 maint: Uses editors parameter ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses editors parameter|link]]) * {{Cite book|title=Historical Dictionary of Women's Education in the United States|url=https://archive.org/details/historicaldictio0000unse_w6z4|last=Nidiffer|first=Jana|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1998|isbn=0313293236|editor-last=Linda Eisenmann|pages=[https://archive.org/details/historicaldictio0000unse_w6z4/page/410 410]–413|chapter=Talbot, Marion|ref=harv}} * {{Cite book|title=Notable American Women, 1607-1950: A Biographical Dictionary, Volume 2|last=Storr|first=Richard J.|publisher=Harvard University Press|year=1971|isbn=0674627342|editors=Edward T. James et al.|pages=423–424|chapter=Talbot, Marion|ref=harv}} CS1 maint: Uses editors parameter ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses editors parameter|link]]) == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.lib.uchicago.edu/e/spcl/centcat/fac/facch05_01.html University of Chicago centennial profile] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses editors parameter]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1858]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1948]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ]] s8invdqerv71t24vi48nhta1g8ld0y9 0 98732 843349 832690 2026-07-29T19:40:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843349 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | birth_name = ਹੈਰਿਟ ਐਲਥਾ ਗਿੱਬਸ ਮਾਰਸ਼ਲ | image =Maud Cuney Hare-harriet gibbs marshall-254.jpg | image_size = | caption =1936 ਦੀ ਤਸਵੀਰ | birth_date = 1868 | birth_place =[[ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] | death_place =[[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.]] | death_date =21 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1941 | resting_place= | residence=ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. | nationality=[[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡੀਅਨ]]-ਜਨਮ [[ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨ]] | alma_mater= [[ਓਬ੍ਰਲਿਨ, ਓਹਿਓ|ਓਬ੍ਰ੍ਲਿਨ]] ਵਿੱਚ [[ਓਬ੍ਰਲਿਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ]] | occupation= [[ਸੰਗੀਤਕਾਰ]], [[ਲੇਖਿਕਾ]], [[ਅਧਿਆਪਕ]]<br> [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਐਂਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ਼ਨ]] ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ | party= | religion= | spouse=ਨਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ (ਵਿਆਹ 1906) | children= | parents=[[ਮਿਫਲਿਨ ਵਿਸਟਰ ਗਿੱਬਸ]]<br> ਮਾਰੀਆ ਐਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗਿੱਬਸ | footnotes= }}'''ਹੈਰਿਟ ਐਲਥਾ ਗਿੱਬਸ ਮਾਰਸ਼ਲ''' (1868-1941) ਇੱਕ [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕੈਨੇਡੀਅਨ]]-ਜੰਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਸੀ ਜੋ 1903 ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ. ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਆਫ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਆਫ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=92MYAgAAQBAJ&pg=PA228&dq=Harriet+Gibbs+Marshall&hl=en&sa=X&ved=0CD8Q6AEwBmoVChMI642BgqOQxwIVBKOICh1QxQtJ#v=onepage&q=Harriet%2520Gibbs%2520Marshall&f=false|title=Women Music Educators in the United States: A History|last=Howe|first=Sondra Wieland|date=2013-11-07|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810888487|page=228}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਹੈਰਿਟ ਦਾ ਜਨਮ [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ|ਵਿਕਟੋਰੀਆ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਹੈਰੀਟ ਐਲੇਥਾ ਗਿਬਸ, ਮਿਫਲੀਨ ਵਿਸਟਰ ਗਿੱਬਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਲਿਟਲ ਰੋਕ, [[ਆਰਕੰਸਾ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸੀ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਟੀ ਜੱਜ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਰੀਆ ਐੱਨ ਸਿਕੰਦਰ, ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾ, ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://nkaa.uky.edu/record.php?note_id=939|title=Notable Kentucky African Americans - Marshall, Harriet (Hattie) A. Gibbs|last=Libraries|first=University of Kentucky|website=nkaa.uky.edu|access-date=2015-08-05|archive-date=2016-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122164816/http://nkaa.uky.edu/record.php?note_id=939|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122164816/http://nkaa.uky.edu/record.php?note_id=939 |date=2016-01-22 }}</ref> ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ, ਇਡਾ ਸਿਕੰਦਰ ਗਿੱਬਸ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.theroot.com/articles/culture/2010/05/william_henry_hunt_and_ida_alexander_gibbs_a_black_power_couple_in_the_early_20th_century.html|title=William Henry Hunt and Ida Alexander Gibbs: A Black Power Couple in the Early 20th Century|last=Dreyfuss|first=Joel|access-date=2015-08-05|archive-date=2015-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150723105543/http://www.theroot.com/articles/culture/2010/05/william_henry_hunt_and_ida_alexander_gibbs_a_black_power_couple_in_the_early_20th_century.html|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150723105543/http://www.theroot.com/articles/culture/2010/05/william_henry_hunt_and_ida_alexander_gibbs_a_black_power_couple_in_the_early_20th_century.html |date=2015-07-23 }}</ref> 1889 ਵਿੱਚ, ਗੀਬਜ਼ ਓਰਬੇਲਿਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕਨ ਔਰਤ ਸੀ। == ਕਰੀਅਰ == === ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲ === 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸਨੇ ਬੁੱਲਟ ਕਾਉਂਟੀ, [[ਕਿੰਟਕੀ|ਕੀਨਟੂਚਲੀ]] ਵਿੱਚ ਕੈਨ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਈਕਸਟਨ ਨੋਰਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।  1900 ਵਿੱਚ, ਗਿੱਬਸ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ.ਸੀ.]] ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅਫਰੀਕਨ-ਅਮਰੀਕੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਲਈ ਸੀ। ਇਸਨੇ 1903 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। 1911 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਆਫ ਮਿਊਜ਼ੀਕ ਐਂਡ ਸਕੂਲ ਆਫ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L4UylL6JGZcC&pg=PA233|title=Cultivating Music in America: Women Patrons and Activists Since 1860|last=Locke|first=Ralph P.|last2=Barr|first2=Cyrilla|date=1997-01-01|publisher=University of California Press|isbn=9780520083950|page=233}}</ref> === ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. === 1900 ਵਿੱਚ ਗਿੱਬਜ਼ ਨੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਓਬਰਲਿਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਲਰਡ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594775/later_bahai_harriet_gibbs_later/|title=Graduate in music from Oberlin|date=August 25, 1900|newspaper=The Colored American|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=9}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1902 ਵਿੱਚ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ<ref>* {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594648/later_bahai_harriet_gibbs_latter/|title=Tuesday…|date=January 4, 1902|newspaper=The Colored American|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=9}} * {{cite news|url=https://www.genealogybank.com/nbshare/AC01170608203652011011519137388|title=The news at Washington; Miss Harriet Gibbs…|author=Paul Bray|date=January 17, 1902|newspaper=The Plain Dealer|access-date=February 21, 2018|location=Topeka, KS|page=1}}{{subscription required}}</ref>, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੈਥਲ ਲਿਟਰੇਰੀ ਐਂਡ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ, ਵਿੱਚ ਡੀ.ਸੀ. ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594881/later_bahai_harriet_gibbs_later/|title=A night in music land|date=January 11, 1902|newspaper=The Colored American|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=12}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰੈਗਟਾਈਮ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾ ਦੇਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595026/later_bahai_harriet_gibbs_later/|title=Our leading artists…|date=May 3, 1902|newspaper=The Colored American|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=3}}</ref> ਮਈ 1903 ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖੀਰ 'ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੌਰਮਲ ਸਕੂਲ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>* {{cite news|url=https://www.genealogybank.com/nbshare/AC01170608203652011011519137663|title=Annual May musicale|date=May 25, 1903|newspaper=Evening Star|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=7}}{{subscription required}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595310/later_bahai_harriet_gibbs_later/|title=The May musicale|date=June 13, 1903|newspaper=The Colored American|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=5}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1903 ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਮਈ 1904 ਵਿੱਚ ਆਰਮਸਟ੍ਰਾਂਗ ਨੌਰਮਲ ਸਕੂਲ ਲਈ ਅਰੰਭਤਾ ਅਭਿਆਸ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿੱਬਸ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੋਇਰ ਨੂੰ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595515/later_bahai_harriet_gibbs_soon/|title=Trained to be usefel(sic)|date=June 18, 1904|newspaper=Evening Star|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=8}}</ref> ਅਗਲੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਸੈਮੂਅਲ ਕੋਲਿਜ - ਟੇਲਰ ਐਮ ਸਟ੍ਰੀਟ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗਿਬਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਦਾ ਗਾਣਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।<ref>{{cite news|url=https://www.genealogybank.com/nbshare/AC01170608203652011011519138590|title=Given enthusiastic welcome|date=November 18, 1904|newspaper=Evening Star|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=11}}{{subscription required}}</ref> ਬਸੰਤ 1905 ਵਿੱਚ ਅਖਬਾਰਾਂ 'ਚ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਸੀ - 160 ਦਾਖਲਾ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>* {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17606764/later_bahai_harriet_gibbs_marshall/|title=Mu-so-lits entertain|date=March 13, 1905|newspaper=Evening Star|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=15}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17606211/later_bahai_harriet_gibbs_marshall/|title=Washington Conservatory Concert|date=March 14, 1905|newspaper=The Washington Post|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=10}}</ref>ਗਿੱਬਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਬਨੇਕਰ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸੰਗੀਤ<ref>* {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595549/later_bahai_harriet_gibbs_soon/|title=Musicale at Banneker school|date=April 12, 1905|newspaper=Evening Star|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=16}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595603/later_bahai_harriet_gibbs_soon/|title=A musicale was given…|date=April 16, 1905|newspaper=The Washington Times|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=35}}</ref> ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਵਰਮਲੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.genealogybank.com/nbshare/AC01170608203652011011519138908|title=Musical at Wormley school|date=June 9, 1905|newspaper=Evening Star Friday|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=16}}{{subscription required}}</ref> ਉਸ ਫਾਲ ਗਿੱਬਸ ਨੂੰ ਡੀ.ਸੀ. ਦੇ ਕਲਰਡ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ - ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਗਿਬਜ਼ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਯੂਰਪ - ਲੰਡਨ, ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਦਿਹਾਤੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ, ਇਡਾ ਹੰਟ, ਮੈਡਾਗਾਸਕਰ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕੌਂਸਲੇਟ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite news|url=https://www.genealogybank.com/nbshare/AC01170608203652011011519138996|title=Musical ladies abroad|date=September 9, 1905|newspaper=Cleveland Gazette|access-date=February 21, 2018|location=Cleveland, OH|page=1}}{{subscription required}}</ref> ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 9 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਠਹਿਰਾਊ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਰਮਨ ਜਾਂ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਕਲਰਡ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੇਜ਼ਲ ਹੈਰਿਸਨ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਫਿਲਹਾਰਮੋਨਿਕ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਨਾਲ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>* {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595806/later_bahai_harriet_gibbs_soon/|title=That the daughter…|date=March 18, 1906|newspaper=The Washington Post|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=4}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17600410/later_bahai_harriet_gibbs_now/|title=Indiana student praised|date=March 24, 1906|newspaper=The Indianapolis Star|access-date=February 21, 2018|location=Indianapolis, IN|page=3}}</ref> ਬਸੰਤ 1906 ਵਿੱਚ , ਗਿੱਬਸ ਨੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ, ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਏ.ਬੀ. 1897) ਦੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਹਾਰਵਰਡ ਲਾਅ ਸਕੂਲ (ਜੇ. ਡੀ. 1900) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ।<ref>Marshall, Harriet Gibbs. On Captain Napoleon B. Marshall, 1931. W. E. B. Du Bois Papers (MS 312). Special Collections and University Archives, University of Massachusetts Amherst Libraries</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ, ਇੱਕ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਔਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕੂਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595856/later_bahai_harriet_gibbs_now/|title=The resignation of…|date=May 24, 1906|newspaper=The Washington Post|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=2}}</ref>, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>* {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595898/later_bahai_harriet_gibbs_now/|title=The withdrawal…|date=May 30, 1906|newspaper=The Washington Times|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=9}} * {{cite news|url=https://www.genealogybank.com/nbshare/AC01170608203652011011519139173|title=?? Layton vindicated|date=June 2, 1906|newspaper=Washington Bee|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=1}}{{subscription required}}</ref> ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਸਕੂਲ ਸਾਲ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਪਾਠ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17595936/later_bahai_harriet_gibbs_now/|title=The closing pupils' recital…|date=June 10, 1906|newspaper=The Washington Post|access-date=February 21, 2018|location=Washington, DC|page=5}}</ref> === ਹੈਤੀ === ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਹੈਤੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਆਰਮੀ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਮਾਰਸ਼ਲ, ਨੂੰ ਹੈਤੀ ਉੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੌਰਾਨ ਦੁਰਵਿਹਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BevX9ATCxZQC&pg=PA154|title=Vodou Nation: Haitian Art Music and Cultural Nationalism|last=Largey|first=Michael|date=May 1, 2006|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226468655|pages=154–155}}</ref> ਹੈਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ – ਅਕਤੂਬਰ 1925<ref>* {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17593718/bahai_harriet_gibbs_marshall/|title=Laster Cottage|date=September 26, 1925|newspaper=The New York Age|access-date=February 21, 2018|location=New York, NY|page=2}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594160/bahai_harriet_gibbs_marshall_visiting/|title=Mrs. Harriet Gibbs Marshall…|date=October 10, 1925|newspaper=The New York Age|access-date=February 21, 2018|location=New York, NY|page=10}}</ref>, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂ.ਐਸ. ਲਈ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਫਰਵਰੀ 1927 ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref name="NYAFeb26-1927">{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594245/bahai_harriet_gibbs_marshall_talk/|title=The Haitian Brotherhood…|date=February 26, 1927|newspaper=The New York Age|access-date=February 21, 2018|location=New York, NY|page=5}}</ref> ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੈਤੀਨ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ, ਵਰਗੇ ਹੈਤੀਆਈ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੈਤੀਅਨ ਔਰਤ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੀ। ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ, ਉਸ ਨੇ ਜੀਨ ਜੋਸਫ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਫੰਡਰੇਜ਼ਰ ਰੱਖੇ।<ref>* {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594328/bahai_harriet_gibbs_marshall_presents/|title=Music Notes|date=March 12, 1927|newspaper=The New York Age|access-date=February 21, 2018|location=New York, NY|page=7}} * {{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594374/bahai_harriet_gibbs_marshall/|title=New York friends to give a benefit dance for Jean Joseph School|date=February 11, 1928|newspaper=The New York Age|access-date=February 21, 2018|location=New York, NY|page=10}}</ref> ਲੂਈਸ ਜੀ. ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਨੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਹੈਤੀ ਲਈ ਪਾਇਨੀਅਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਧਰਮ ਲਈ ਪਾਇਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਪਰਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੈਤੀ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਰਬਰਟ ਹੂਵਰ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੇਵ ਹੈਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 1930 ਵਿੱਚ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ''ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਹੈਤੀ : ਫਰਾਮ ਦ ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਆਈਲੈਂਡ ਬਾਈ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਕੋਲੰਬਸ ਟੂ ਦਿਸ ਡੇਅ'' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite web|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b721717;view=1up;seq=9|title=The Story of Haiti (full text)|website=Hathi Trust}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/17594419/review_of_book_by_bahai_harriet_gibbs/|title=The Story of Haiti…|author=Clifford C. Mitchell|date=August 8, 1931|newspaper=The New York Age|access-date=February 21, 2018|location=New York, NY|page=4}}</ref> === ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ === 1932 ਵਿੱਚ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਬਾਹੜ ਨਿਊਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਸਟਾਰ ਆਫ਼ ਦਿ ਵੈਸਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>{{cite magazine|author=Harriet Gibbs Marshall|date=January 1932|editor2=Mariam Haney|title=Brotherhood (poem)|url=http://starofthewest.info/viewer.erb?vol=22&page=290|magazine=Star of the West|volume=22|issue=10|page=290|access-date=February 21, 2018|editor1=Stanwood Cobb|archive-date=ਫ਼ਰਵਰੀ 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222104919/http://starofthewest.info/viewer.erb?vol=22&page=290|url-status=dead}}</ref> 1934 ਤੱਕ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੂੰ ਕਨਜ਼ਰਵੇਂਸੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite magazine|date=August 11, 1934|title=Memorial services to S. Coleridge-Taylor|url=https://www.newspapers.com/clip/17603762/bahai_harriet_gibbs_marshall_at_dc/|magazine=The New York Age|location=New York, NY|page=5|access-date=February 21, 2018}}</ref> 1936 ਵਿੱਚ, ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੇ ਦਿ ਲਾਸਟ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੈਮੂਅਲ ਕੋਲਿਜ-ਟੇਲਰ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Women Music Educators|url=https://archive.org/details/womenmusiceducat0000howe|last1=Howe|first1=Sondra Wieland|date=2013|publisher=Scarecrow Press|isbn=9780810888470|location=Lanham, MD|page=[https://archive.org/details/womenmusiceducat0000howe/page/228 228]}}</ref> 1939 ਵਿੱਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਨੇਗਰੋ ਮਿਊਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਚਾਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{cite magazine|date=August 4, 1939|title=National association of negro musicians to meet in Boston|url=http://fultonhistory.com/highlighter/highlight-for-xml?altUrl=http%3A%2F%2Ffultonhistory.com%2FNewspaper%252011%2FNew%2520York%2520NY%2520Age%2FNew%2520York%2520NY%2520Age%25201938-1939%2520%2520Grayscale%2FNew%2520York%2520NY%2520Age%25201938-1939%2520%2520Grayscale%2520-%25200730.pdf|magazine=The New York Age|location=New York, NY|page=7|access-date=February 21, 2018}}</ref> ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੀ ਮੌਤ 21 ਫਰਵਰੀ 1941 ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀ.ਸੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ssMBzqrUpjwC&pg=PA431|title=Notable Black American Women|last=Smith|first=Jessie Carney|date=January 1, 1996|publisher=VNR AG|isbn=9780810391772}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=L2KVX4mx1xEC&pg=PA58|title=Lights of the Spirit: Historical Portraits of Black Baháʼís in North America, 1898-2004|last=Etter-Lewis|first=Gwendolyn|last2=Thomas|first2=Richard|last3=Thomas|first3=Richard Walter|date=January 1, 2006|publisher=Baha'i Publishing Trust|isbn=9781931847261}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਕੰਜ਼ਰਵੇਂਸੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ।<ref>{{cite magazine|date=March 22, 1941|title=Woman bequeaths all property to DC music school|url=https://www.newspapers.com/clip/17603935/obitbequest_of_bahai_harriet_gibbs/|magazine=The Pittsburgh Courier|location=Pittsburgh, PA|page=2|access-date=February 21, 2018}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1868]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਪਕ ਔਰਤਾਂ]] cjgjfgnoxq8eecjsyl9vzcu7evkwull 0 99011 843610 528715 2026-07-30T00:08:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843610 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ਕਸਾਈ ਚਿੱੜੀ | image = Long-tailed shrike or rufous-backed shrike (Lanius schach erythronotus) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg | image_caption = ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ | taxon = ਲੈਨੀਡੇਈ | authority = ਕੰਸਟਨਟਾਈਨ ਸੈਮੂਅਲ, 1815 | subdivision_ranks = ਜੇਨੇਰਾ | subdivision = * ਲੈਨੀਅਸ * ਯੂਰੋਸੇਫਾਲਸ * ਕੋਰਵਿਨਲਾ * ਯਰੋਲੇਸਟਸ }} '''ਕਸਾਈ ਚਿੱੜੀ''' ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਚਿੱਟਾ ਲਟੋਰਾ''' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਈ 31 ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਲੈਨੀਡੇਈ’ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਾਨਾ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਪੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੇ ਇਹ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਟਪੂਸੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਦਬੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਡਦੇ-ਉੱਡਦੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਉੱਤੇ 20 ਮਿੰਟ ਤਕ ਖੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=job>{{cite book | last= Jobling | first= James A | year= 2010| title= The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url= https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher= Christopher Helm | location = London | isbn = 978-1-4081-2501-4 | page= 219}}</ref> ==ਅਕਾਰ== ਚਿਡ਼ੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 22 ਤੋਂ 26 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ, ਇੱਕ ਖੰਭ ਦਾ ਪਸਾਰ 11.5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਭਾਰ 60 ਤੋਂ 70 ਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਛ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 11 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲੀ, ਲੰਬੀ, ਚਿੱਟੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਮੋਤੀਆਂ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਸਲੇਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕਾਲੀ-ਭਾਰੀ ਚੁੰਝ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਥੱਲੇ ਨੂੰ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਜੋ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਚੌੜੀ ਕਾਲੀ ਪੱਟੀ ਚੁੰਝ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਲੀ ਪੱਟੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਚਿੱਟੀ ਲਕੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਖੰਭ ਮੋਢਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸਲੇਟੀ ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜੇ ਕਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਢਿੱਡ ਵਾਲਾ ਪਾਸਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ== ਇਸ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਖ਼ਰਵੀਆਂ ਪਰ ਬਹਾਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ‘ਟਰ-ਟਰਿਟ, ਟਰੀ-ਟਰੀ-ਪਰਰ, ਟੂ-ਟੂ-ਕਰਰ, ਟੂ-ਟੂ-ਕਰਰ ਪਰੀ-ਪਰੀ’ ਵਰਗੇ ਗਾਣੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਬਹਾਰ ਸਮਾਂ ਮਈ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਦਾ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤੋਂ 16 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ 7 ਤੋਂ 10 ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਪਤਲੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਘਾਹ, ਲੀਰਾਂ, ਕਾਗ਼ਜ਼ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਨੂੰ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਪੋਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਰ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਦਾ 3 ਤੋਂ 9 ਅੰਡੇਂ ਜੋ ਸਲੇਟੀ-ਨੀਲੀ ਭਾਹ ਵਾਲੇ ਚਿੱਟੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਜਾਮਣੀ-ਸਲੇਟੀ ਭਾਹ ਵਾਲੇ ਭੂਰੇ ਚੱਟਾਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਦਾ ਸੇਣ ਕੇ 16 ਤੋਂ 20 ਦਿਨ ਬੋਟ ਕੱਢ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਬੋਟਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੰਗੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਗੁਲਾਬੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਟ 2 ਤੋਂ 3 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਛੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪੰਛੀ]] njrv6li78u3ca31utym130ek5yrf26d 0 99286 843668 813444 2026-07-30T01:17:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843668 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਹਮਜ਼ਾ ਹਕੀਮਜ਼ਾਦਾ ਨਿਆਜ਼ੀ | native_name = ਹਮਜ਼ਾ ਹਕੀਮਜ਼ਾਦਾ ਨਿਆਜ਼ੀ | image = Hamza Niyazi.jpg | imagesize = | caption = ਹਮਜ਼ਾ ਹਕੀਮਜ਼ਾਦਾ ਨਿਆਜ਼ੀ | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1889|3|6}} | birth_place = [[ਖ਼ੋਕੰਦ]], [[ਰੂਸੀ ਤੁਰਕਸਤਾਨ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1929|3|18|1889|3|6}} | death_place = [[ਸ਼ੋਹੀਮਾਰਦੋਨ]], [[ਉਜ਼ਬੇਕ ਐਸਐਸਆਰ]], [[ਯੂਐਸਐਸਆਰ]] | death_cause = ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ | occupation = [[ਲੇਖਕ]], [[ਕੰਪੋਜ਼ਰ]], [[ਨਾਟਕਕਾਰ]], [[ਕਵੀ]], [[ਵਿਦਵਾਨ]], ਅਤੇ [[ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ]] | movement = | influenced = | influences = [[ਅਲੀ-ਸ਼ੀਰ ਨਵਾਈ]], [[ਫੁਰਕਤ]], [[ਫ਼ੁਜ਼ੁਲੀ]], [[ਜਾਮੀ]], [[Muqīmī]], [[Zavqi]] | awards = {{unbulleted list |ਉਜ਼ਬੇਕ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੇਖਕ ਐਸ ਐਸ ਆਰ {{small|(1929)}} }} | signature = }} '''ਹਮਜ਼ਾ ਹਕੀਮਜ਼ਾਦਾ ਨਿਆਜ਼ੀ''' ({{Lang-uz|Hamza Hakimzoda Niyoziy, Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий}}; {{Lang-ru|Хамза Хакимзаде Ниязи}}) (6 ਮਾਰਚ {{OldStyleDate|March 6|1889|February 22}}O. S.{{OldStyleDate|March 6|1889|February 22}}, [[ਖ਼ੋਕੰਦ]] – 18 ਮਾਰਚ, 1929, ਸ਼ੋਹੀਮਾਰਦੋਨ) ਇੱਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੇਖਕ, ਕੰਪੋਜ਼ਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸੀ। ਨਿਆਜ਼ੀ, ਗਫੂਰ ਗਲੂਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਧੁਨਿਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤਿਨਧੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite encyclopedia|last=Mirbadaleva|first=A. S.|authorlink=|coauthors=|editor=A. M. Prokhorov|encyclopedia=[[Great Soviet Encyclopedia]]|title=Gafur Gulyam|language=Russian|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%20%D0%93%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%BC/|accessdate=9 December 2014|edition=|date=|year=|month=|publisher=Soviet Encyclopedia|volume=|location=[[Moscow]]|id=|doi=|pages=|=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%20%D0%93%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%BC/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209165930/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%20%D0%93%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%BC/ |date=9 ਦਸੰਬਰ 2014 }} {{Cite web |url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%20%D0%93%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%BC/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2017-11-08 |archive-date=2014-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209165930/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%20%D0%93%D1%83%D0%BB%D1%8F%D0%BC/ |url-status=dead }}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਉਜ਼ਬੇਕ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਆਧੁਨਿਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ [[ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਦਾ ਬਾਨੀ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ 1920 ਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਪੁਰਾਣੀ, ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਚਗਤਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੋਡੀਫਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਜ਼ਬੇਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਿਆਜ਼ੀ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ, ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਸਨ। ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਅਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀਮਰਦਾਨ ਦੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਮੂਲਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਪਥਰਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="Malcolmson">{{Cite book|title=Empire's Edge: Travels in South-Eastern Europe, Turkey and Central Asia|url=https://archive.org/details/empiresedgetrave0000malc|last=Malcolmson|first=Scott|publisher=Verso|year=1995|pages=[https://archive.org/details/empiresedgetrave0000malc/page/212 212]–219}}</ref> ਨਿਆਜ਼ੀ 1926 ਵਿੱਚ ਉਜ਼ਬੇਕ ਐਸਐਸਆਰ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੇਖਕ ਬਣਿਆ।<ref>{{cite encyclopedia|year=1990|title=Hamza Hakimzoda Niyoziy|encyclopedia=Ensiklopedik lugʻat|publisher=Oʻzbek sovet ensiklopediyasi|location=Toshkent|language=Uzbek|id=5-89890-018-7|page=515|volume=2}}</ref> ਉਸਦੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, 1967 ਵਿੱਚ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਟੇਟ ਹਮਜ਼ਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite encyclopedia|last=|first=|authorlink=|editor-first=Komiljon|editor-last=Zufarov|editor-link=|encyclopedia=[[Oʻzbek sovet ensiklopediyasi]]|title=Hamza Hakimzoda Niyoziy State Prize of the Uzbek SSR|trans_title=|url=|accessdate=|language=Uzbek|edition=|date=|year=1980|month=|publisher=Oʻzbek sovet ensiklopediyasi|volume=14|location=Toshkent|id=|isbn=|oclc=|doi=|pages=367|quote=|ref=}}</ref> ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਮੈਟਰੋ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਤਿੰਨ ਥੀਏਟਰ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_content&task=view&id=7760|title=Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929)|last=Karimov|first=Naim|website=Ziyouz|language=Uzbek|access-date=9 December 2014|archive-date=5 ਮਾਰਚ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130847/http://www.ziyouz.com/index.php?option=com_content&task=view&id=7760|url-status=dead}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]])</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਹਮਜ਼ਾ ਹਕੀਮਜ਼ਾਦਾ ਨਿਆਜ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1889 ਨੂੰ [[ਖ਼ੋਕੰਦ]] ਵਿੱਚ ਹੀਲਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਇਬਨ ਯਾਮਿਨ ਨਿਆਜ਼ ਓਗਲੀ (1840-1922), ਉਜ਼ਬੇਕ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜਾਹਨਬੀਬੀ ਰਬੀਬਾਇ ਕੀਜੀ (1858-1903) ਵੀ ਇੱਕ ਹੀਲਰ ਸੀ। ਨਿਆਜ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਕਤਬ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿਚ। ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਪ ਯੇਨਗਿਲ ਅਦਬੀਅਤ (ਆਸਾਨ ਸਾਹਿਤ) (1914), ਓਕਿਸ਼ ਕਿਤੋਬੀ (ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨਾ) (1914), ਅਤੇ ਕਿਰੋਤ ਕਿਤੋਬੀ (ਟੀਕੇ ਸਹਿਤ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨਾ) (1915) ਵਰਗੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਾਇਦੇ ਲਿਖੇ। <ref>{{cite encyclopedia|last=Karimov|first=Naim|year=2005|title=Hamza Hakimzoda Niyoziy|encyclopedia=[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi]]|publisher=Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|location=Toshkent|language=Uzbek|id=|page=|volume=}}</ref> ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ 1917 ਵਿੱਚ ਬੋਲੇਸ਼ਵਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1920 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਬਾਲਸ਼ੇਵਿਕਸ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੈੱਡ ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਟਰੁੱਪ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਉਜ਼ਬੇਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੂੰ  ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ, ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ।  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1889]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1929]] b6j9gsm3lohqmxtzyph18zsn29a2r7l 0 102429 843695 802566 2026-07-30T01:39:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843695 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|name=Qutlugh Nigar Khanum|succession=[[Queen consort]] of [[Ferghana Valley]]|reign={{circa}} 1475 – 1492|consort=yes|spouse=[[Umar Shaikh Mirza II]]|issue=[[Khanzada Begum]]<br>[[Babur|Babur, Mughal emperor]]|full name=Qutlugh Nigar|house=[[Borjigin|House of Borjigin]] ''(by birth)''<br>[[Timurid dynasty|House of Timur]] ''(by marriage)''|father=[[Yunus Khan]]|mother=[[Aisan Daulat Begum]]|death_date=June 1505|religion=[[Islam]]}}'''ਕੁਤੁਲੂਗ਼ ਨਿਗਾਰ ਖ਼ਾਨਮ''' (ਕੁਟਲਕ ਨਿਗਾਰ ਖ਼ਾਨਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ d. 1505) ਫੇਰਘਨਾ ਵੈਲੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਉਮਰ ਸ਼ੇਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The empire of the Great Mughals: history, art and culture|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne|last1=Robinson|first1=Annemarie Schimmel ; translated by Corinne Attwood ; edited by Burzine K. Waghmar ; with a foreword by Francis|date=2005|publisher=Sang-E-Meel Pub.|isbn=9781861891853|edition=Revised|location=Lahore|page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/144 144]}}</ref> ਉਹ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਗਲੀਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਘੂਲੀਸਤਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਯੂਨਸ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਰਾਟ [[ਬਾਬਰ]] ਦੀ ਮਾਂ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ == ਕੁਤੁਲੂਗ਼ ਖ਼ਾਨਮ ਦਾ ਜਨਮ ਮੋਗ਼ੁਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਯੂਨੁਸ ਖ਼ਾਨ, ਮੋਘੁਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਆਇਸਾਂ ਦੌਲਤ ਬੇਗਮ, ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Domesticity and power in the early Mughal world|url=https://archive.org/details/domesticitypower0000lalr|last=Lal|first=Ruby|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=9780521850223|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/domesticitypower0000lalr/page/69 69]}}</ref> ਇਸਦੇ ਦਾਦਾ ਉਵਾਇਸ ਖ਼ਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਮੋਗ਼ੁਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੰਗੋਲਤਾ ਦਾ ਪੂਰਵ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।  ਕੁਤੁਲੂਗ਼ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜੋ [[ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਖਾਗਾਨ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਇੱਕ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੁਤਲੂਗ ਨੇ ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ "ਖਾਨਮ" ("ਇੱਕ ਖਾਨ ਜਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਧੀ") ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਕੁਤਲੂਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਲੇ ਬਣ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਮਿਹਰ ਨਿਗਾਰ ਖਾਨੁਮ ਨੇ ਅਬੂ ਸਈਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਖੁਬ ਨਿਗਾਰ ਖਾਨੁਮ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। == ਵਿਆਹ == ਕੁਤਲੁਗ ਨੇ 1475 ਵਿੱਚ ਤੈਮੂਰਿਦ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਬੂ ਸਈਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਮਰ ਸ਼ੇਖ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫਰਗਾਨਾ ਘਾਟੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ, ਅੰਡੀਜ਼ਾਨ ਵਿਖੇ, ਉਸ ਨੇ 14 ਫਰਵਰੀ 1483 ਨੂੰ ਉਮਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|title=The Cambridge History of India|year=1922|url=https://archive.org/details/cambridgehistory01rapsuoft|publisher=Cambridge University Press Archive|pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory01rapsuoft/page/3 3]}}</ref> ਬਾਬਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। ਕੁਤਲੂਗ ਨੇ ਉਮਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ 1478 ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਤਲੂਗ, ਇੱਕ ਮੰਗੋਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਰ ਸਿਫ਼ਫ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਕੁਤਲੂਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਆਈਸਾਨ ਦੌਲਤ ਬੇਗਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪਾਲਿਆ।<ref name=Beveridge>{{cite book|last=Beveridge|first=Annette Susannah|title=Babur Nama : Journal of Emperor Babur|url=https://archive.org/details/baburnamajournal0000babu|year=2006|publisher=Penguin Books|isbn=9780144001491|pages=[https://archive.org/details/baburnamajournal0000babu/page/n48 13], 25|edition=1.publ.}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਰੀਲਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਗੱਦੀ-ਰਹਿਤ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗਈ ਸੀ। == ਮੌਤ == ਕੁਤੁਲੂਗ਼ ਨਿਗਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜ ਦਿਨ ਬੁਖ਼ਾਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜੂਨ 1505 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਬਾਬਰ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਜਿਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਬਣੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਨਿਊ ਈਅਰ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ।  == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] a3e539q30755kr00puk1m6lajf2bbv8 0 104285 843312 830727 2026-07-29T15:48:52Z Sonia Atwal 49604 /* ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ */ 843312 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ | honorific_suffix = | image = Prem Chopra at Rakesh Roshan’s birthday bash.jpg | image_size = | caption = ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਰਾਕੇਸ਼ ਰੋਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੇ | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1935|09|23}} | birth_place = [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ ਸੂਬਾ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ)|ਪੰਜਾਬ]], [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] <br/> <small> (ਹੁਣ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]])</small> | residence = | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names = | ethnicity = <!-- Ethnicity should be supported with a citation from a reliable source --> | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = [[ਐਕਟਰ]] | years_active = | employer = | agent = | known_for = | notable_works = | style = | home_town = | salary = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | television = | title = | term = | predecessor = | successor = | party = | movement = | opponents = | boards = | spouse = ਉਮਾ ਚੋਪੜਾ (m.1969) | partner = | children = ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਚੋਪੜਾ<br/>ਪੁਨੀਤਾ ਚੋਪੜਾ<br/>ਰਤਿਕਾ ਚੋਪੜਾ | parents = ਰਣਬੀਰਲਾਲ ਚੋਪੜਾ ()<br/>ਰੂਪਰਾਣੀ ਚੋਪੜਾ (ਮਾਂ) | relatives = [[ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ]] (ਸਾਲਾ)<br/>[[ਰਾਜਿੰਦਰਨਾਥ]] (ਸਾਲਾ)<br/>[[ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ]] (ਸਾਲਾ)<br/>ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ (ਸਾਲੀ)<br/>[[ਸ਼ਰਮਨ ਜੋਸ਼ੀ]] (ਜਵਾਈ)<br/>[[ਵਿਕਾਸ ਭੱਲਾ]] (ਜਵਾਈ) | callsign = | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | website = {{URL|http://www.premchopra.com}} | footnotes = }} '''ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ''' (ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ, 1935) [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]] ਅਤੇ [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ 380 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇੱਕ ਨਰਮ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ 19 ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਖਲਨਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ  ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://bollywoodhelpline.com/news-gossips/filmy-buzz/prem-chopra-is-an-exceptional-human-being-sharman-joshi/43533 |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-10 |archive-date=2019-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202112707/http://bollywoodhelpline.com/news-gossips/filmy-buzz/prem-chopra-is-an-exceptional-human-being-sharman-joshi/43533 |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦਾ ਜਨਮ ਰਣਬੀਰਮਲ ਅਤੇ ਰੂਪਰਾਣੀ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 23 ਸਤੰਬਰ, 1935 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="fridaymoviez">[http://www.fridaymoviez.com/celebrity/biography/prem-chopra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180326064208/http://www.fridaymoviez.com/celebrity/biography/prem-chopra |date=2018-03-26 }}, fridaymoviez.com; accessed 6 April 2014.</ref><ref name="official">{{Cite web |url=http://www.premchopra.com/profile.htm |title=Prem Chopra: Official site |access-date=2018-03-10 |archive-date=2009-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124163613/http://premchopra.com/profile.htm |dead-url=yes }}</ref> ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਿਮਲਾ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਬਣੇ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਬਦਲੀ  ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੀ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ਿਮਲੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref name="cineplot.com">[http://cineplot.com/prem-chopra-memories/]</ref> ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।  ਉਸਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਅੰਜੂ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਧੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲੇਖ ਟੰਡਨ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਲਈ ਉਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਉਮਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰਨਾਥ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ।  ਜੋੜੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਕੇਤਾ, ਪੁਨੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਚੋਪੜਾ।<ref>[http://www.telegraphindia.com/1091213/jsp/7days/story_11857115.jsp Uma]</ref> ਰਕਾਇਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ਿਲਮ ਪਬਲੀਸਿਟੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨਰ ਰਾਹੁਲ ਨੰਦਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪੁਨੀਤਾ  ਬਾਂਦਰਾ, ਉਪਨਗਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵਿੰਡ ਚਾਈਮਜ਼ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀ-ਸਕੂਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਭਿਨੇਤਾ ਵਿਕਾਸ ਭੱਲਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਭਿਨੇਤਾ ਸ਼ਰਮਨ ਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>[http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-when-we-saw-dad-in-negative-roles-it-affected-us/20130207.htm]</ref> ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀ ਹਿੱਲ, ਬਾਂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਡੁਪਲੈਕਸ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="prem1">{{Cite web |url=http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-03-10 |archive-date=2013-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725220158/http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html |dead-url=yes }}</ref> 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਵਿਗੜ ਗਏ। ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਗਲਾ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖਤ ਕਰਵਾ ਲਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਗਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਲਿਆ ਸੀ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਰਣਵੀਰ ਲਾਲ ਅਤੇ ਰੂਪਰਾਨੀ ਚੋਪੜਾ , ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] ਪਰਿਵਾਰ, ਦੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਸਤੰਬਰ 1935 ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="official">{{Cite web |title=Prem Chopraa: Official site |url=http://www.premchopra.com/profile.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124163613/http://premchopra.com/profile.htm |archive-date=24 January 2009 |access-date=22 December 2008}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਐਸ. ਡੀ. ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=आखिर क्यों नम हुईं प्रेम चोपड़ा की आंखें? |url=https://www.amarujala.com/shimla/bollywood-actor-prem-chopra-turns-emotional-after-reaching-sd-school-at-shimla |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011183130/https://www.amarujala.com/shimla/bollywood-actor-prem-chopra-turns-emotional-after-reaching-sd-school-at-shimla |archive-date=11 October 2020 |access-date=25 November 2019 |website=Amar Ujala}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ।<ref name="prem1">{{Cite web |title=Official website of actor Prem Chopra |url=http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725220158/http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html |archive-date=25 July 2013 |access-date=6 April 2014}}</ref> ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਨੇ [[ਸ਼ਿਮਲਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਨ, ਦਾ ਉੱਥੇ ਤਬਾਦਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=आखिर क्यों नम हुईं प्रेम चोपड़ा की आंखें? |url=https://www.amarujala.com/shimla/bollywood-actor-prem-chopra-turns-emotional-after-reaching-sd-school-at-shimla |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011183130/https://www.amarujala.com/shimla/bollywood-actor-prem-chopra-turns-emotional-after-reaching-sd-school-at-shimla |archive-date=11 October 2020 |access-date=25 November 2019 |website=Amar Ujala}}</ref><ref name="official">{{Cite web |title=Prem Chopraa: Official site |url=http://www.premchopra.com/profile.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090124163613/http://premchopra.com/profile.htm |archive-date=24 January 2009 |access-date=22 December 2008}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.premchopra.com/profile.htm "Prem Chopraa: Official site"]. [https://web.archive.org/web/20090124163613/http://premchopra.com/profile.htm Archived] from the original on 24 January 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 December</span> 2008</span>.</cite></ref> ਉਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] (ਵਰਤਮਾਨ ਮੁੰਬਈ) ਚਲਾ ਗਿਆ।<ref name="prem1" /> ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਨੌਂ ਸਾਲਾ ਭੈਣ ਅੰਜੂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਧੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।<ref name="2014 interview">[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-am-very-impressed-and-in-awe-of-only-one-man-and-that-is-Prem-Chopra/articleshow/33023665.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406070101/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-am-very-impressed-and-in-awe-of-only-one-man-and-that-is-Prem-Chopra/articleshow/33023665.cms|date=6 April 2014}}. Retrieved 6 April 2014.</ref> ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਲੇਖ ਟੰਡਨ ਨੇ ਉਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਉਮਾ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਪੂਰ ([[ਰਾਜ ਕਪੂਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ), ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ।<ref name="prem1" /> ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਹਨ, ਰਕਿਤਾ, ਪੁਨਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਚੋਪੜਾ।<ref>{{Cite web |title=Uma |url=http://www.telegraphindia.com/1091213/jsp/7days/story_11857115.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110111081319/http://www.telegraphindia.com/1091213/jsp/7days/story_11857115.jsp |archive-date=11 January 2011 |access-date=15 February 2011}}</ref> ਰਕੀਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ [[ਗੁਲਸ਼ਨ ਨੰਦਾ]] ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਫਿਲਮ ਪਬਲੀਸਿਟੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਰਾਹੁਲ ਨੰਦਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰੀਸ਼ਾ ਨੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਨਿਤਾ ਬਾਂਦਰਾ, ਉਪਨਗਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵਿੰਡ ਚਾਇਮਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਸਕੂਲ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਵਿਕਾਸ ਭੱਲਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਰਮਨ ਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਅਰਵਿੰਦ ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Seeing Dad in negative roles affected us badly |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-when-we-saw-dad-in-negative-roles-it-affected-us/20130207.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311152800/http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-when-we-saw-dad-in-negative-roles-it-affected-us/20130207.htm |archive-date=11 March 2014 |access-date=11 March 2014}}</ref> ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀ ਹਿੱਲ, ਬਾਂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੁਪਲੈਕ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="prem1">{{Cite web |title=Official website of actor Prem Chopra |url=http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725220158/http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html |archive-date=25 July 2013 |access-date=6 April 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html "Official website of actor Prem Chopra"]. [https://web.archive.org/web/20130725220158/http://www.premchopra.com/int_screen_2009.html Archived] from the original on 25 July 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 April</span> 2014</span>.</cite></ref> ਉਸ ਦੇ 7 ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ (ਸਾਂਚੀ, ਖਿਆਨਾ, ਵੀਰ, ਰੀਸ਼ਾ, ਵਾਰੀਅਨ ਅਤੇ ਵਿਹਾਨਾ) ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Ravi Sharma |date=16 December 2017 |title=Prem Chopra is an Exceptional Human Being - Sharman Joshi |url=http://bollywoodhelpline.com/news-gossips/filmy-buzz/prem-chopra-is-an-exceptional-human-being-sharman-joshi/43533 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190202112707/http://bollywoodhelpline.com/news-gossips/filmy-buzz/prem-chopra-is-an-exceptional-human-being-sharman-joshi/43533 |archive-date=2 February 2019 |access-date=16 December 2017 |website=Bollywood Helpline}}</ref> ਉਹ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ [[ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਗਲਾ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਭਰਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਸੀਅਤ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="2014 interview">[http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-am-very-impressed-and-in-awe-of-only-one-man-and-that-is-Prem-Chopra/articleshow/33023665.cms <nowiki>[1]</nowiki>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140406070101/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news-interviews/I-am-very-impressed-and-in-awe-of-only-one-man-and-that-is-Prem-Chopra/articleshow/33023665.cms|date=6 April 2014}}. Retrieved 6 April 2014.</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਛਾਪੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਨੇਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਘਰ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੀ ਸੀ।<ref name="2014 interview" /> ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪੜਾ ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੋਰ ਘਰ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੇ ਸਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ।<ref name="2014 interview" /> ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ''ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਮ ਹੈ ਮੇਰਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਚੋਪਡ਼ਾ'', ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਰਕੀਤਾ ਨੰਦਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਪ੍ਰੈਲ 2014 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=आखिर क्यों नम हुईं प्रेम चोपड़ा की आंखें? |url=https://www.amarujala.com/shimla/bollywood-actor-prem-chopra-turns-emotional-after-reaching-sd-school-at-shimla |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011183130/https://www.amarujala.com/shimla/bollywood-actor-prem-chopra-turns-emotional-after-reaching-sd-school-at-shimla |archive-date=11 October 2020 |access-date=25 November 2019 |website=Amar Ujala}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] 1ptstg37cnv3bnc1z9hzc6pee2xvfrx 0 104408 843459 828990 2026-07-29T21:33:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843459 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|name=ਰਹਿਮਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ|title=ਨਵਾਬ ਬਾਈ|spouse=[[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]]|issue=[[ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ (ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ)|ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ]]<br></span>[[ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ I]]<br>[[ਬਦਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]]|house=ਜਾਰ੍ਰਲ ਵੰਸ਼|father=[[ਰਜੌਰੀ]] ਦਾ [[ਰਾਜਾ]] ਤਾਜੁਦੀਨ ਜਾਰ੍ਰਲ|birth_date={{circa}} 1623|birth_place=[[ਰਾਜੌਰੀ]], [[ਕਸ਼ਮੀਰ]]|death_date={{death year and age|1691|1623}}|death_place=[[ਦਿੱਲੀ]], [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]]|religion=[[ਇਸਲਾਮ]] ([[ਹਿੰਦੂ]], prior to marriage)}} '''ਰਹਿਮਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ''' ({{lang-fa|رحمت النساء بیگم}}) ({{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 1623 – 1691), ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ '''ਨਵਾਬ ਬਾਈ '''ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਦਾ ਬਤੌਰ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ [[ਰਜੌਰੀ]] ਦੇ ਰਾਜਾ ਤਾਜੁਦੀਨ ਜਾਰ੍ਰਲ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਰ੍ਰਲ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਰਾਜ)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਜਾਰ੍ਰਲ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Foundations of the Composite Culture in India|last=Mohammada|first=Malika|date=January 1, 2007|publisher=Aakar Books|isbn=978-8-189-83318-3|pages=300}}</ref> ਉਸਨੇ 1638 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ,<ref>{{Cite book|title=South Asia Papers - Volume 2|publisher=South Asian Institute, University of Punjab|year=1978|pages=96}}</ref> ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ, ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਆਜ਼ਮ, ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=The elite minority, the princes of India|last=Khan|first=Muhammad She Ali|publisher=S.M. Mahmud & Co.|year=1989|pages=263}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ == ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ।{{sfn|Sarkar|1912|p=62}} ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਤਾਜੁਦੀਨ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੌਰੀ ਰਾਜ ਦੇ ਜਰਾਲ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਰਾਲ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।{{sfn|Manucci|1907|p=54}}{{sfn|Irvine|2006|p=2}}{{sfn|Sarkar|1912|p=61}}{{sfn|Irvine|2006|p=136}}<ref>{{cite web | url=https://rajouri.nic.in/history/#:~:text=The%20renowned%20Rajas%20of%20this,Raja%20Izzat%20Ullah%20Khan%20(1762 | title=History &#124; Rajouri, Government of Jammu and Kashmir &#124; India }}</ref> ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖਾਫੀ ਖਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਈਦ ਸ਼ਾਹ ਮੀਰ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਤ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਅਬਦੁਲ-ਕਾਦਿਰ ਗਿਲਾਨੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜੌਰੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ ਸੀ। ਰਾਜੌਰੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਜਾ ਬਹਾਦਰ ਖਾਨ, ਜੋ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਈਦ ਸ਼ਾਹ ਮੀਰ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬਣ ਗਏ।<ref>[https://openlibrary.org/books/OL50564834M/Biography_Of_Nawab_Bai Biography Of Nawab Bai by Mughal Court | Open Library], A booklet specially made to explore the historian [[Khafi Khan|khafi khan's]] perspective about Nawab Bai's [[Sayyid]] Lineage.</ref> ਫਿਰ ਸੰਤ ਮੱਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਗੁਆਚ ਗਿਆ।{{sfn|Sarkar|1912|p=62}} ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ,{{sfn|Irvine|2006|p=136}} ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪੋਤੀ, ਨਵਾਬ ਬਾਈ ਭੇਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।{{sfn|Sarkar|1912|p=62}} ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਝੂਠੀ ਵੰਸ਼ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਯਦ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲ ਸਕੇ।{{sfn|Sarkar|1912|p=61}}{{sfn|Irvine|2006|p=136}} == ਵਿਆਹ == ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਲਕਾਂ, ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ 1638 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨਾਲ ਹੋਇਆ{{sfn|Sarkar|1912|p=62}} ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ।{{sfn|Sarkar|1912|p=61}} ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਹਿਮਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।{{sfn|Sarkar|1912|p=61}} ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ [[ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਦਸੰਬਰ 1639 ਨੂੰ ਮਥੁਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।{{sfn|Sarkar|1912|p=71}} ਅਗਲੇ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਅਜ਼ਮ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਮਰਾਟ [[ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾ]]), ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਯਾਦਗਰ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ [[ਬਦਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ]], ਸਨ।{{sfn|Sarkar|1912|p=72}} ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, [[ਦਿਲਰਾਸ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]], ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਵੀ ਰਹੀ।<ref>{{cite book|first=Mānekshāh Sorābshāh|last=Commissariat|title=A History of Gujarat: Mughal period, from 1573 to 1758|publisher=Longmans, Green & Company, Limited|year=1958|pages=151}}</ref> == ਮੌਤ == ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਜਾਹਮ ਦੀ ਕੈਦ ਦੌਰਾਨ, 1691 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।{{Sfn|Sarkar|1947}} ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜ਼ੀਨਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਅਜ਼ਮ ਕੋਲ ਉਸਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਲਈ ਆਇਆ।{{sfn|Sarkar|1947|p=207}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|3}} == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{Cite book|title=Maasir-i-Alamgiri: A History of Emperor Aurangzib-Alamgir (reign 1658-1707 AD) of Saqi Mustad Khan|last=Sarkar|first=Jadunath|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta|year=1947|author-link=Jadunath Sarkar}} * {{Cite book|title=Storia Do Mogor: Or, Mogul India, 1653-1708 - Volume 2|last=Manucci|first=Niccolao|publisher=J. Murray|year=1907|author-link=Niccolao Manucci}} * {{Cite book|title=History of Aurangzib mainly based on Persian sources: Volume 1 - Reign of Shah Jahan|url=https://archive.org/details/india.history.resource.88707|last=Sarkar|first=Jadunath|publisher=M.C. Sarkar & sons, Calcutta|year=1912}} * {{Cite book|title=The Later Mughals|last=Irvine|first=William|publisher=Low Price Publications|isbn=8175364068|author-link=William Irvine (historian)}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1623]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] k1ainft9jj4k3cqs64wfq9n0vpgikck 0 104486 843557 749459 2026-07-29T23:14:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843557 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|name=ਇਜ਼-ਉਨ-ਨਿਸਾ<br>عزالنساء بیگم|spouse=[[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ]]|issue=ਜਹਾਨ ਅਫ਼ਰੋਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ|house=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]] ''(ਵਿਆਹ ਦੁਆਰਾ)''|father=ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ|death_date=28 ਜਨਵਰੀ 1678<ref name=Asiatic>{{cite book|last1=Awrangābādī|first1=Shāhnavāz Khān|last2=Shāhnavāz|first2=ʻAbd al-Ḥayy ibn|last3=Prashad|first3=Baini|title=The Maāthir-ul-umarā: being biographies of the Muhammādan and Hindu officers of the Timurid sovereigns of India from 1500 to about 1780 A.D.|date=1952|publisher=Asiatic Society|page=924|language=en}}</ref>|death_place=[[ਆਗਰਾ]], [[ਭਾਰਤ]]|place of burial=ਸਰਹੰਦੀ ਬੇਗਮ ਦੀ ਕ਼ਬਰ, [[ਪੁਰਾਨੀ ਦਿੱਲੀ]]<ref name="Sarker" />|religion=[[Islam]]}} '''ਇਜ਼-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ''' ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|Arabic]], {{lang-ur|{{Nastaliq|عزالنساء بیگم}}}}) ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਤਾਬ, '''ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਮਹਲ''' (ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੇ ਅਕਬਰਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ,<ref>{{Cite book|title=Shahjahanabad : the sovereign city in Mughal India, 1639-1739|last=Blake|first=Stephen P.|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521522991|location=Cambridge|page=63}}</ref> ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ (ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ) ਵਿੱਚ ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Delhi, Past and Present|last=Fanshawe|first=H. C.|date=1998|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120613188|page=43|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{Cite book|title=Shah Jahan: The Rise and Fall of the Mughal Emperor|last=[[Fergus Nicoll|Nicoll, Fergus]]|publisher=Penguin Books India|year=2009|isbn=978-0-670-08303-9|ref=Nicoll}} * {{Cite book|title=The Shah Jahan nama of 'Inayat Khan: an abridged history of the Mughal Emperor Shah Jahan, compiled by his royal librarian : the nineteenth-century manuscript translation of A.R. Fuller (British Library, add. 30,777)|url=https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay|last=Khan|first=Inayat|last2=Begley|first2=Wayne Edison|publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=[https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay/page/71 71]}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] mnfy0s69tuc3pxn2s1je17ersmumh1h 0 104694 843355 837898 2026-07-29T19:48:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843355 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict |conflict=ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ |partof=ਟੈਕਸਾਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ |image='''ਮੋਟੀ ਲਿਖਤ''' |caption=ਅਲਾਮੋ, 1854 ਵਿੱਚ |date=ਫਰਵਰੀ 23 - ਮਾਰਚ 6, 1836 |result=ਮੈਕਸੀਕਨ ਜਿੱਤ |}} '''ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ'''(ਫਰਵਰੀ 23 - ਮਾਰਚ 6, 1836) ਟੈਕਸਾਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਘਟਨਾ ਸੀ। 13 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਐਂਟੋਨੀਓ ਲੋਪੇਜ਼ ਡੇ ਸਾਂਟਾ ਅਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੈਕਸਿਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਟੇਨਸੀਅਨ ਡਿਫੈਂਡਰਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀ ਡੇ ਬੇਜਰ (ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਨ ਅੰਦੋਲਟੀ, ਟੈਕਸਸ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਲਾਮੋ ਮਿਸ਼ਨ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਂਤਾ ਆਨਾ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ - ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ - ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ ਨੇ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1836 ਨੂੰ ਸੈਨ ਜੇਕਿਂਟੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸੀਕਨ ਆਰਮੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ। ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਟੈਕਸੀਅਨਾਂ ਨੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਟੈਕਸਾਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਭ ਮੈਕਸੀਕਨ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ 100 ਟੈਕਸੀਅਨ ਅਲਾਮੋ ਵਿੱਚ ਗਿਰਨਾਕ ਗਏ ਸਨ। ਅਲਾਮੋ ਦੇ ਸਹਿ-ਕਮਾਂਡਰ ਜੇਮਸ ਬੌਵੀ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਬੀ ਟ੍ਰੈਵਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਸਜ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਟੈਕਸੀਅਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਧ ਗਈ। 23 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ, ਤਕਰੀਬਨ 1500 ਮੈਕਸੀਕਨ ਟੇਕਸਿਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀ ਡੇ ਬੈਕਸਰ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਅਗਲੇ 10 ਦਿਨਾਂ ਲਈ, ਦੋ ਫੌਜੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਝੜਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਗੈਰੀਸਨ ਅਜਿਹੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਟਰੈਵਸ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈਆਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਟੈਕਸੀਅਨਾਂ ਨੂੰ 100 ਤੋਂ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 6 ਮਾਰਚ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਮੈਕਸਿਕਨ ਆਰਮੀ ਅਲਾਮੋ ਦੋ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਟੈਕਸੀਅਨ ਇੱਕ ਤੀਜੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਸਿਕੋ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡਿਫੈਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਕਸਿਕਨ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪੰਜ ਤੋਂ ਸੱਤ ਟੈਕਸੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਰਪਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 182 ਅਤੇ 257 ਟੈਕਸੀਅਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਲਾਮੋ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ 600 ਮੈਕਸੀਕਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਟੈਕਸੀਅਨ ਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਗੈਰ-ਸੰਚਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਗੋਜਲੇਲਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪੈਨਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ, "ਦ ਰਨਵੇਅ ਸਕੈਪੇ" ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸੀਅਨ ਫ਼ੌਜ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਗਣਤੰਤਰ ਟੈਕਸਾਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਈ। [[ਤਸਵੀਰ:Fall-of-the-alamo-gentilz_1844.jpg|alt=A sprawling complex of buildings with low walls sits in a shallow valley overlooked by rolling hills.|right|thumb|300x300px|1844 ਵਿੱਚ ਥੀਓਡੋਰ ਜੈਂਟਿਲਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਪਤਝੜ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਅਲਾਮੋ ਕੰਪਲੈਕਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਲੋਅ ਬੈਰਕਾਂ, ਚੈਪਲ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪਲਾਇਜ਼ਡ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਫੋਰਗ੍ਰਾਉਂਡ ਵਿੱਚ ਹੈ<br /> ]] == ਆਖਰੀ ਹਮਲਾ == === ਬਾਹਰੀ ਲੜਾਈ === {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0px 0px 10px 1em; float: right;" |+ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਟਾਫ ਦੀ ਤੈਨਾਤੀ<br /> !ਕਮਾਂਡਰ  <br /> !ਫੌਜੀ !ਉਪਕਰਣ |- |ਕੋਸ |350 |10&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ 2&nbsp;ਕੌਰਬਾਰਜ਼ 2&nbsp;axes |- |ਦੁਕੁਏ/ਕੈਸਟ੍ਰਿਲੀਅਨ |400 |10&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਰੋਮਰੋ |400 |6&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਮੋਰਾਲੇਸ |125 |2&nbsp;ਪੌੜੀਆਂ |- |ਸੇਸਮਾ |500 ਘੋੜ ਸਵਾਰ |- |ਸੈਨਤਾ ਅਨਾ |400 ਰਾਖਵੇਂ |} 10 ਵਜੇ. 5 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਮੈਕਸੀਕਨ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਬਾਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਤਾ ਅੰਨਾ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਟੇਕਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡਿਗਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name="todish51">Todish ''et al.'' (1998), p. 51.</ref> ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਫਾਈਨਲ ਹਮਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।<ref name="edmondson362">Edmondson (2000), p. 362.</ref> ਕੋਸੇ, ਕਰਨਲ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਡੁਕ, ਕਰਨਲ ਜੋਸੇ ਮਾਰੀਆ ਰੋਮੇਰੋ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਜੁਆਨ ਮੋਰੈਲਸ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ 1800 ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="hardin138">Hardin (1994), p. 138.</ref> ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਟਰਨਜ਼ ਕਾਲਮ ਦੇ ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਜੋਂ, ਟੈਕਸੀਅਨ ਜਾਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ 500 ਮੈਕਸਿਕਨ ਰਸਾਲੇ ਆਲਮੋ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।<ref name="todish50">Todish ''et al.'' (1998), p. 50.</ref> ਸੰਤਾ ਅੰਨਾ 400 ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ ਕੁੜੱਤਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਓਵਰਕੋਅਟਸ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਦਲ ਨੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆ ਨੂੰ ਵੀ।<ref name="lord160">Lord (1961), p. 160.</ref> [[ਤਸਵੀਰ:AlamoplanF0385.jpg|alt=A manuscript map with a diagram of the Alamo complex. Mexican artillery are shown positioned at the northwest, southwest, and south with their projected trajectory reaching all of the north, west, and south walls.|right|thumb|308x308px|ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਇਹ ਯੋਜਨਾ 1836 ਵਿੱਚ ਜੋਸੇ ਜੁਆਨ ਸਾਂਚੇਜ਼-ਨੈਵਰਰੋ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ. ਸਥਿਤੀ ਐਸ ਕੋਸ ਦੇ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ<br /> ]] === ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੜਾਈ === ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਬੈਰਕਾਂ ਅਤੇ ਚੈਪਲ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਏ। ਟੇਕਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਲਈ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੈਰਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੇਂਟ ਐਂਟੋਨੀਓ ਦਰਿਆ ਲਈ ਬਣੇ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਜਦੋਂ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਟੈਕਸੀਅਨਜ਼ ਨੇ ਕਵਰ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖਾਈ ਤੋਂ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੇਸਮਾ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਟੇਕਸਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੇਜ਼ਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਝੜਪ ਵਿੱਚ 50 ਟੈਕਸੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਪਰ ਐਡਮੰਡਸਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੰਬਰ ਵਧਿਆ ਹੈ।<ref name="edmondson368">Edmondson (2000), p. 368.</ref>  [[ਤਸਵੀਰ:FalloftheAlamo.jpg|alt=A man in buckskin clothes holds a rifle over his head. He is surrounded by dead soldiers.|left|thumb|250x250px|ਦ ਫਾਲ ਆਫ਼ ਦ ਅਲਾਮੋ (1903), ਰਾਬਰਟ ਜੈਨਕਿੰਸ ਓਡਰਨਕਨਕ ਨੇ ਡੇਵੀ ਕਰੌਕੇਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਈਫਲ ਨੂੰ ਮੈਕਸਿਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਕਲੱਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕੀਤਾ ਹੈ.<br /> ]] [[ਤਸਵੀਰ:Davy_Crockett_knife.jpg|thumb|250x250px|ਅਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਡੈਵੀ ਕਰੌਕੇਟ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਚਾਕੂ<br /> ]] === ਟੈਕਸੀਅਨ ਸਰਵਾਈਵਰਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Alamo77dickinson.jpg|alt=Portrait of an unsmiling, middle-aged woman in a voluminous dress. Her hair is piled on the back of her head, with ringlets near her ears. She holds a fan in her hands.|right|thumb|ਸੁਜ਼ਾਨਾ ਡਿਕਨਸਨ ਐਲਾਮੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੰਤਾ ਅਨਾ ਨੇ ਟੈਕਸੀਅਨ ਹਾਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਟੈਕਸਟਿਸ ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ.<br /> ]] ਟੈਕਸੀਅਨ ਵਿਦਰੋਹ ਉੱਤੇ ਮੈਕਸੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਟੈਕਸਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਂਟਾ ਅਨਾ ਨੇ ਟ੍ਰਾਵਸ ਦੇ ਨੌਕਰ ਜੋ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।<ref name="petite128">Petite (1998), p. 128.</ref> ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਹਰ ਗੈਰ-ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤਾ। ਸੁਸਾਨਾ ਡਿੱਕਿਨਸਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਸਾਂਤਾ ਆਨਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਧੀ ਐਂਜਲਾਨਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਡਿਕਸਨ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਜੁਆਨਾ ਨੈਵਰਰੋ ਅਲਸਬਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ ਇਸੇ ਉਮਰ ਦੇ ਸੀ। ਹਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿਲਵਰ ਪਿਸੋਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="todish55">Todish ''et al.'' (1998), p. 55.</ref><ref name="petite127">Petite (1998), p. 127.</ref> ਅਲਸਬਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੇਜਾਨੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਕਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ; ਡਿਕਨਸਨ, ਉਸਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਜੋਅ ਨੂੰ ਬੋਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗੋਜ਼ਨਜ਼ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੰਤਾ ਆਨਾ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਬੇਚਾਰੀ ਸੀ। === ਕ੍ਰਾਂਤੀ 'ਤੇ ਅਸਰ === ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ, 1836 ਦੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਟੇਕਸਾਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀਆਂ ਨੇ ਗਣਤੰਤਰ ਗਣਿਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ। ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਵੈਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਟ੍ਰੈਵਸ ਨੇ 3 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਅਲਾਮੌ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਰਾਬਰਟ ਪੋਂਟਰ ਨੇ ਸੰਮੇਲਨ ਨੂੰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅਲਾਮੋ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਲਈ ਮਾਰਚ ਕੱਢਿਆ। ਸੈਮ ਹੁਸੈਨਨ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਲੀਗੇਟਸ ਨੂੰ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ-ਓਨ-ਦ-ਬ੍ਰੌਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਾਯਾਉਸ੍ਟਨ 400 ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਲੈਣ ਲਈ ਗੋਜ਼ਨਜ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਫੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅਲਾਮੋ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।<ref name="edmondson375">Edmondson (2000), p. 375.</ref> 11 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹਿਊਸਟਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਐਂਡਰਸ ਬਾਰਸੀਨਾਸ ਅਤੇ ਐਂਸੇਲਮੋ ਬਰਗੇਰਸ ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ ਕਿ ਅਲਾਮੋ ਢਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਟੈਕਸੀਜ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਪੈਨਿਕ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵਿੱਚ, ਹਾਯਾਉਸ੍ਟਨ ਨੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਸੂਸਾਂ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ Susannah ਡਿਕਿਨਸਨ ਅਤੇ ਜੋਏ ਗੋਨਲੇਸ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।<ref name="edmondson376">Edmondson (2000), p. 376.</ref><ref name="nofi138">Nofi (1992), p. 138.</ref> ਮੈਕਸਿਕਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਜਲਦੀ ਹੀ ਟੈਕਸੀਅਨ ਬਸਤੀਆਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਹਿਊਸਟਨ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਜਨਤਕ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਨਵੇਅ ਸਕੈਪੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਟੈਕਸੀਅਨ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ।<ref name="todish67">Todish ''et al.'' (1998), p. 67.</ref><ref name="todish68">Todish ''et al.'' (1998), p. 68.</ref> == ਨੋਟਸ == {{Reflist|group=Note|colwidth=40em}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|colwidth=20em}} == ਬਿਬਲਿਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|title=Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995|last=Barr|first=Alwyn|publisher=University of Oklahoma Press|year=1996|isbn=0-8061-2878-X|edition=2nd|location=Norman, OK|author-link=Alwyn Barr}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">[[University of Oklahoma Press]]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1996</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8061-2878-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="edition" class="cx-template-editor-param-key">Edition</span><span data-key="edition" title="When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="edition" style="position: relative;">2nd</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Norman, OK</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Alwyn Barr</div></div></div></div><div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Black Texans: A history of African Americans in Texas, 1528–1995</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Oklahoma Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1996</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8061-2878-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="edition" class="cx-template-editor-param-key">Edition</span><span data-key="edition" title="When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="edition" style="position: relative;">2nd</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Norman, OK</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Alwyn Barr</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835|url=https://archive.org/details/texansinrevoltba0000alwy|last=Barr|first=Alwyn|publisher=University of Texas Press|year=1990|isbn=0-292-77042-1|location=Austin, TX|oclc=20354408}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Texans in Revolt: the Battle for San Antonio, 1835</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Barr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Alwyn</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Texas Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1990</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-292-77042-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="oclc" class="cx-template-editor-param-key">OCLC</span><span data-key="oclc" title="Online Computer Library Center number" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="oclc" style="position: relative;">20354408</div></div></div></div> * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=orMAAQAAMAAJ&dq=donovan+%22remember+the+alamo%22+bowers&q=donovan++#search_anchor|title=Exploring the Alamo Legends|last=Chariton|first=Wallace O.|last2=Allen J. Wiener|publisher=Republic of Texas Press|year=1990|isbn=978-1-55622-255-9|location=Dallas, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=orMAAQAAMAAJ&dq=donovan+%22remember+the+alamo%22+bowers&q=donovan++#search_anchor|title=Music of the Alamo|last=Chemerka|first=William H.|last2=Allen J. Wiener|publisher=Bright Sky Press|year=2009|isbn=978-1-933979-31-1|location=Plano, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DOIecLTkHaIC&pg=PA148&dq=johnny+cash+%22remember+the+alamo%22#v=onepage&q=johnny%20cash%20%22remember%20the%20alamo%22&f=false|title=The Alamo Story-From History to Current Conflicts|last=Edmondson|first=J.R.|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=1-55622-678-0|location=Plano, TX|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/?id=DOIecLTkHaIC&pg=PA148&dq=johnny+cash+%22remember+the+alamo%22#v=onepage&q=johnny%20cash%20%22remember%20the%20alamo%22&f=false|title=Johnny Cash and the paradox of American identity|last=Edwards|first=Leigh H.|publisher=Indiana University Press|year=2009|isbn=978-0-253-35292-7|editor-last=Schoelwer|editor-first=Susan Prendergast|location=Dallas, TX|chapter=Victory or Death|access-date=February 18, 2012}} * {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Glaser|first=Tom W.|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|editor-last=Schoelwer|editor-first=Susan Prendergast|location=Dallas, TX|chapter=Victory or Death}} * {{Cite book|title=Alamo Defenders, A Genealogy: The People and Their Words|url=https://archive.org/details/alamodefendersge0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Eakin Press|year=1990|isbn=0-89015-757-X|location=Austin, TX}} * {{Cite book|title=Eyewitness to the Alamo|url=https://archive.org/details/eyewitnesstoalam0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1996|isbn=1-55622-502-4|location=Plano, TX}} * {{Cite book|title=Battlefields of Texas|url=https://archive.org/details/battlefieldsofte0000gron|last=Groneman|first=Bill|publisher=Republic of Texas Press|year=1998|isbn=978-1-55622-571-0|location=Plano, TX|author-link=Stephen L. Hardin}} * {{Cite book|title=Texian Iliad|url=https://archive.org/details/texianiliadmilit0000hard|last=Hardin|first=Stephen L.|publisher=[[University of Texas Press]]|year=1994|isbn=0-292-73086-1|location=Austin, TX|author-link=Stephen L. Hardin}} * {{Cite book|title=Juan Davis Bradburn: A Reappraisal of the Mexican Commander of Anahuac|url=https://archive.org/details/juandavisbradbur00hens|last=Henson|first=Margaret Swett|publisher=Texas A&M University Press|year=1982|isbn=978-0-89096-135-3|location=College Station, TX}} * {{Cite book|title=James Bowie Texas Fighting Man: A Biography|url=https://archive.org/details/jamesbowietexasf0000hope|last=Hopewell|first=Clifford|publisher=Eakin Press|year=1994|isbn=0-89015-881-9|location=Austin, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">James Bowie Texas Fighting Man: A Biography</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Hopewell</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Clifford</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Eakin Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1994</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-89015-881-9</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Alamo Traces: New Evidence and New Conclusions|url=https://archive.org/details/alamotracesnewev0000lind|last=Lindley|first=Thomas Ricks|publisher=Republic of Texas Press|year=2003|isbn=1-55622-983-6|location=Lanham, MD}} * {{Cite book|title=A Time to Stand|url=https://archive.org/details/timetostand00lord|last=Lord|first=Walter|publisher=[[University of Nebraska Press]]|year=1961|isbn=0-8032-7902-7|location=Lincoln, NE|author-link=Walter Lord}} * {{Cite book|title=Recovering History, Constructing Race: The Indian, Black, and White Roots of Mexican Americans|url=https://archive.org/details/recoveringhistor0000menc|last=Manchaca|first=Martha|publisher=University of Texas Press|year=2001|isbn=0-292-75253-9|series=The Joe R. and Teresa Lozano Long Series in Latin American and Latino Art and Culture|location=Austin, TX}} * {{Cite book|title=The Alamo|last=Myers|first=John Myers|publisher=University of Nebraska Press|year=1948|isbn=0-8032-5779-1|location=Lincoln, NE}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Alamo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Myers</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">John Myers</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of Nebraska Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1948</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8032-5779-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Lincoln, NE</div></div></div></div> * {{Cite book|title=The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History|url=https://archive.org/details/alamotexaswarofi0000nofi_t4e3|last=Nofi|first=Albert A.|publisher=Combined Books, Inc.|year=1992|isbn=0-938289-10-1|location=Conshohocken, PA|author-link=Albert Nofi}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Alamo and the Texas War of Independence, September 30, 1835 to April 21, 1836: Heroes, Myths, and History</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Nofi</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Albert A.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Combined Books, Inc.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-938289-10-1</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Conshohocken, PA</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="author-link" class="cx-template-editor-param-key">Author link</span><span data-key="author-link" title="Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="author-link" style="position: relative;">Albert Nofi</div></div></div></div> * {{Cite book|title=1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence|url=https://archive.org/details/1836factsaboutal0000peti|last=Petite|first=Mary Deborah|publisher=Savas Publishing Company|year=1999|isbn=1-882810-35-X|location=Mason City, IA}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">1836 Facts about the Alamo and the Texas War for Independence</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Petite</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Mary Deborah</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Savas Publishing Company</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1999</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">1-882810-35-X</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Mason City, IA</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Alamo Images: Changing Perceptions of a Texas Experience|url=https://archive.org/details/alamoimageschang00scho|last=Schoelwer|first=Susan Prendergast|publisher=The DeGlolyer Library and Southern Methodist University Press|year=1985|isbn=0-87074-213-2|location=Dallas, TX}} * {{Cite book|title=After the Alamo|url=https://archive.org/details/afteralamo0000scot|last=Scott|first=Robert|publisher=Republic of Texas Press|year=2000|isbn=978-1-55622-691-5|location=Plano, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">After the Alamo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Scott</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Robert</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Republic of Texas Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">2000</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-1-55622-691-5</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Plano, TX</div></div></div></div> * {{Cite book|title=13 Days to Glory: The Siege of the Alamo|url=https://archive.org/details/13daystoglorysie0000tink|last=Tinkle|first=Lon|publisher=Texas A&M University Press|year=1985|isbn=0-89096-238-3|location=College Station, TX|author-link=Lon Tinkle}}. Reprint. Originally published: New York: McGraw-Hill, 1958 * {{Cite book|title=Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution|url=https://archive.org/details/alamosourcebook10000todi|last=Todish|first=Timothy J.|last2=Todish|first2=Terry|last3=Spring|first3=Ted|publisher=Eakin Press|year=1998|isbn=978-1-57168-152-2|location=Austin, TX}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Alamo Sourcebook, 1836: A Comprehensive Guide to the Battle of the Alamo and the Texas Revolution</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Todish</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Timothy J.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last2" class="cx-template-editor-param-key">Last name 2</span><span data-key="last2" title="The surname of the second author; don't wikilink, use 'authorlink2'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last2" style="position: relative;">Todish</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first2" class="cx-template-editor-param-key">First name 2</span><span data-key="first2" title="Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first2" style="position: relative;">Terry</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last3" class="cx-template-editor-param-key">Last name 3</span><span data-key="last3" title="The surname of the third author; don't wikilink, use 'authorlink3'." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last3" style="position: relative;">Spring</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first3" class="cx-template-editor-param-key">First name 3</span><span data-key="first3" title="Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first3" style="position: relative;">Ted</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Eakin Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1998</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-1-57168-152-2</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Austin, TX</div></div></div></div> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ]] 77mf1kz15iop9212lbo3v28ec8meeod 0 104748 843633 841708 2026-07-30T00:35:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843633 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਫ਼ਿਲਮ|name= ਕਾਸਾਬਲਾਂਕਾ |image=CasablancaPoster-Gold.jpg |director=[[ਮਾਈਕਲ ਕਰਟਿਸ]] |producer=[[ਹੈਲ ਬੀ ਵੌਲਿਸ]] |studio=[[Warner Bros.|ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਾਸ. - ਪਹਿਲੀ ਕੌਮੀ ਪਿਕਚਰਸ]]| |country= ਯੂ ਐਸ |language= ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ |budget=$878,000 }} '''ਕਾਸਾਬਲਾਂਕਾ''' ਇੱਕ 1942 ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਮਨਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜੋ ਮਾਈਕ ਕਿਨਟਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸਿਤ ਹੈ ਜੋ ਮੂਰੇ ਬਰਨੇਟ ਅਤੇ ਜੋਨ ਐਲਿਸਨ ਦੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਟੇਜ ਗੇਮ ਅਰੀਬੈਡੀ ਕਾਮਸ ਟੂ ਰਿਕਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹੰਫਰੀ ਬੋਗਾਰਟ, ਇਨਗ੍ਰਿਡ ਬਰਗਮੈਨ, ਅਤੇ ਪਾਲ ਹੈਨਰੀਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲੋਡ ਰੇਨਸ, ਕੋਨਾਰਡ ਵਵੀਟ, ਸਿਡਨੀ ਗ੍ਰੀਨਸਟ੍ਰੀਤ, ਪੀਟਰ ਲੋਰੇ ਅਤੇ ਡੋਲਾਈ ਵਿਲਸਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਮਕਾਲੀ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਪਰਦੇਸੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਵਿਕੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ, ਇੱਕ ਚੈਕ ਰੁਝਾਨ ਆਗੂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਸੰਪਾਦਕ ਇਰੀਨ ਡਾਇਮੰਡ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1942 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਹੰਸ ਬੀ ਵਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਜੂਲੀਅਸ ਅਤੇ ਫਿਲਿਪ ਜੀ. ਐਪੀਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟ ਲਿਖਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ 1942 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫ਼੍ਰੈਂਕ ਕਾਪ੍ਰਾ ਦੇ 'ਵਾਈ ਵਾਇਰ ਫ਼ੌਰੀ ਲੜੀ' 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਗਏ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਐਪੀਸਟੀਨਸ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤਕ ਹੌਵਰਡ ਈ. ਕੋਚ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ 25 ਮਈ, 1942 ਨੂੰ 3 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਬੁਰਬਨ, ਵਾਨ ਨਿਊਜ਼, ਲੌਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿਖੇ ਵੈਨ ਨਿਵਾਜ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਨਾਲ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰੋਸ ਸਟੂਡਿਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।  ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੈਸਬਾਲਾਂਕਾ ਤਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਏ ਸੂਚੀ ਵਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਕੈਸਾਬਲਾਂਕਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ 26 ਨਵੰਬਰ, 1942 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 23 ਜਨਵਰੀ, 1943 ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਸੀ ਜੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰੇ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਸਫਲਤਾ ਸੀ। ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਕੈਸਬਲੰਕਾ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਪਿਕਚਰ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਜਦਕਿ ਕਰਟਿਸ ਨੂੰ ਬੇਸਡ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਪੀਸਟੀਨ ਅਤੇ ਕੋਚ ਨੂੰ ਬੇਸਟ ਅਡੈਪਟਡ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ - ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧੀ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਥੀਮ ਗੀਤ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਲਗਾਤਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੀ ਹੈ। == ਪਲਾਟ == ਦਸੰਬਰ 1941 ਵਿਚ, ਅਮੈਰੀਕਨ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਰਿਕ ਬਲੇਨੇ ਨੇ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ ਅਤੇ ਜੂਏ ਦਾ ਡੱਬਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। "ਰਿਕ ਦੇ ਕੈਫੇ ਅਮਰੀਕਨੈਨ" ਵਿਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਅਫਸਰਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਵਿਵਿਧ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹਤਾਸ਼ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਰਿਕ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਟਲੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਥੋਪੀਆ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Principal_Cast_in_Casablanca_Trailer_crop.jpg|alt=Black-and-white film screenshot of several people in a nightclub. A man on the far left is wearing a suit and has a woman standing next to him wearing a hat and dress. A man at the center is looking at the man on the left. A man on the far right is wearing a suit and looking to the other people.|left|thumb|275x275px|ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਹੈਨਰੀਡ, ਬਰਗਮੈਨ, ਰੈਨਸ ਅਤੇ ਬੋਗਾਰਟ<br /> ]] ਪੈਟਟੀ ਕਰਕ ਉਗਾਟਤੇ ਨੇ ਦੋ ਜਰਮਨ ਕੋਰੀਅਰਜ਼ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ "ਟ੍ਰਾਂਜਿਟ ਦੇ ਅੱਖਰ" ਦੇ ਰਿਕ ਨੂੰ ਮਾਣ ਕੀਤਾ. ਇਹ ਕਾਗਜ਼ ਕਾਬਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਰਮਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪੋਰਟੁਗਲ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੈਸੋਲਾੰਕਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਅਣਮੋਲ ਹੈ। ਯੂਗਾਂਟਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਲੱਬ ਤੇ ਵੇਚਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰਿਕ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯੂਗਾਂਟ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਕੈਪਟਨ ਲੂਈ ਰੇਨੋਲਟ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਸਥਾਨਕ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੂਗਾਂਟਈ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰਿਕ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਸੌਂਪੀਆਂ। ਫਿਰ ਰਿਕ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਦਾ ਕਾਰਨ- ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਇਲਸਾ ਲੰਦ- ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ. ਰਿਕ ਦੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ, ਸੈਮ, ਈਲਸਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ "ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਹੈ" ਖੇਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ. ਰਿਮ ਦੇ ਤੂਫਾਨ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸੈਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗਾਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਈਲਸਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਵਿਕਟਰ ਲਾਸਲੋ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਗੌੜਾ ਚੈੱਕ ਵਿਰੋਧ ਮੁਖੀ ਆਗੂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਰਮਨ ਮੇਜਰ ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਲਾਸੋਲੋ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾਸੋਲੋ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰਾਰੀ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਡਰਵਰਲਡ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਕ ਦੇ ਦੋਸਤਾਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਰੋਧੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਿਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਿਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਾਸੋਲੋ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸਟ੍ਰਾਸਰ "ਡਾਇ ਵਾਚ ਐਮ ਰੈਨ" ("ਦਿ ਵਾਚ ਆਨ ਦ ਰਾਈਨ") ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾਸੋਲੋ ਨੇ "ਲਾ ਮਾਰਸੈਲੇਜ" ਖੇਡਣ ਲਈ ਹਾਊਂਡ ਬੈਂਡ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਬੈਂਡ ਰਿਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਲਾਸੋਲੋ ਗਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਭੱਦਰ ਭੀੜ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਕੋਲ ਰੇਨੋਲ ਕਲੱਬ ਬੰਦ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Casablanca,_Trailer_Screenshot.JPG|alt=Black-and-white film screenshot of a man and woman as seen from the shoulders up. The two are close to each other as if about to kiss.|right|thumb|275x275px|ਬੋਗਾਰਟ ਅਤੇ ਬਰਗਮੈਨ<br /> ]] ਇਲਸੀਸਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੈਫੇ ਵਿੱਚ ਰਿਕ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕ ਨਾਲ ਧਮਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਉਹ 1940 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਉਸ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆ ਰਹੇ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਜਰਮਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਰਿਕ ਦੇ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਲਾਸਲੋਲੋ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਅਤੇ ਲੁਕਣ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਮਾਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਰਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਰਿਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਰਿਕ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਓ ਕਿ ਉਹ ਲਾਸੋਲੋ ਦੇ ਪੱਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇਗੀ ਜਦੋਂ ਲਾਸੋਲੋ ਅਚਾਨਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਛਾਪੇ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਰਿਕ ਦੇ ਕੋਲ ਵੇਟਰ ਕਾਰਲ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਲਸਾ ਦੂਰ ਹੈ ਲਾਸਲੋ, ਈਲਸਾ ਲਈ ਰਿਕ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਬਾਲਗ, ਤ੍ਰੌਣ-ਭਰੇ ਚਾਰਜਲੋ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਰਿਕ ਨੇ ਰੇਨੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਰੇਨੋ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ, ਰਿਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਆਈਲਸਾ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਰੇਨੋਟ ਲਾਸੋਲੋ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਅ ਲਈ ਬੰਦੂਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਪਲ 'ਤੇ, ਰਿਕ ਨੇ ਆਈਲਸਾ ਨੂੰ ਲਾਸੋਲੋ ਦੇ ਨਾਲ ਲਿਜ਼੍ਬਨ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਜਹਾਜ਼' ਤੇ ਸੱਦਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਰਹੇਗੀ- "ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਅੱਜ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ।" ਸਟ੍ਰਾਸਰ, ਰੇਨੋਲਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ, ਇਕੱਲੇ ਡ੍ਰਾਇਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਸ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੇਨੋ ਨੇ ਰੋਕਿਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਆਮ ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲ" ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਰਿਕ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰੈਜ਼ਾਵਿਲ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਫ੍ਰੈਂਚ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੋਹਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਿਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਲੂਈਸ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ"। === ਡਾਇਰੈਕਸ਼ਨ (ਦਿਸ਼ਾ) === ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਲਈ ਵੈਲਿਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਵਿਲੀਅਮ ਵੇਲਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਣਉਪਲਬਧ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਵੈਲਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਮਾਈਕਲ ਕਰਟਿਸ ਕਰਟਿਸ ਇੱਕ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਇਮੈਮਰੀ ਸੀ; ਉਹ 1926 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਜ਼ੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ।<ref name="harmetz75">{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=75}}</ref><ref name="Ebertcommentaryquote">Quoted in Ebert commentary.</ref> ਰੋਜਰ ਐਬਰਟ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕੈਸੌਲਾੰਕਾ ਵਿੱਚ "ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਸ਼ਾਟ ... ਸ਼ਾਟ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਹਨ," ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਟਿਜ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੱਕਲੀ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਪਲਾਟ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਕੇਸੀ ਰੌਬਿਨਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਰਟਿਸ "ਕਹਾਣੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਉਹ ਉਸਨੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ।"<ref>Sarris, Andrew (1968). ''The American Cinema: Directors and Directions 1929–1968'' (New York: Dutton), p.176.</ref> ਆਲੋਚਕ ਐਂਡਰਿਊ ਸਰੀਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ "ਆਯੂਟੂਰ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਅਪਵਾਦ" ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਅਲੇਜੇਨ ਹਾਰਮੈਟਜ਼ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, "ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰੋਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ਅਪਵਾਦ ਸੀ"। ਹੋਰ ਆਲੋਚਕ ਕਰਟਿਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਡਨੀ ਰੋਸੇਂਜਵੇਗ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ, ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਕਰਟਿਸ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦੁਰਲੱਭਾਂ ਦੇ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।<ref name="Rosenzweig 1982">{{Harvard citation no brackets|Rosenzweig|1982}}</ref> ਦੂਜੀ ਇਕਾਈ montages, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਟ੍ਰੇਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਡੌਨ ਸੀਗਲ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=264}}</ref> === ਸਿਨੇਮਾਟੋਗ੍ਰਾਫੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Croix_de_Lorraine_3.svg|alt=A symbol of a large cross, with a smaller cross attached to the top of it. Similar to a "+" with a "T" below it.|right|thumb|ਲੋਰੈਨ ਦਾ ਕਰਾਸ, ਫਰੀ French ਬਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ<br /> ]] ਸਿਨਮੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰ ਆਰਥਰ ਐਡਸਨ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਲਟੀਜ਼ ਫਾਲਕਨ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਕਨਸਟਾਈਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਬਰਗਮੈਨ ਨੂੰ ਫੋਟੋਗਰਾਫੀ ਲਈ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਕਸਰ ਨਰਮ ਗਜ਼ ਫਿਲਟਰ ਅਤੇ ਕੈਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕਣ ਲਈ; ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ "ਨਿਰਨਾਇਕ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਡੋ ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈਦ, ਕਰੂਸਟਿਕਸ, ਮੁਫ਼ਤ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਗੜਬੜ ਡਾਰਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨੋਇਰ ਅਤੇ ਐਕਟਪ੍ਰਸਿਮਰ ਲਾਈਟਿੰਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ। ਰਸੇਂਜਵੇਗ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ੈਡੋ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ Curtiz ਸਟਾਈਲ ਦੇ ਕਲਾਸੀਲ ਤੱਤ ਹਨ, ਤਰਲ ਕੈਮਰਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫਰੇਮਿੰਗ ਡਿਵਾਈਸ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।<ref name="Rosenzweig 1982"/> === ਸੰਗੀਤ === ਸੰਗੀਤ ਮੈਕਸ ਸਟੀਨਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਗੌਨ ਵਿਥ ਵੈਬ ਦੇ ਸਕੋਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। ਹਰਮਨ ਹੈਂਪਫਿਲਡ ਦੁਆਰਾ "ਟਾਈਮ ਗੌਸ ਬੀਏਨ" ਦਾ ਗੀਤ ਮੂਲ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ; ਸਟੇਨਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਲਿਖਤ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਬਰਗਮੇਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਕੱਟ ਲਏ ਸਨ (ਮਾਰਿਆ ਇਨ ਫੌਰ ਵਿਮ ਦ ਬੇਲ ਟੌਲਸ) ਅਤੇ ਉਹ ਗਾਣੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਾਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਟੇਨਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਆਧਾਰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੱਠਜੋੜ ਅਤੇ "ਲ ਮਾਰਸਿਲਾਈਜਿਜ਼", ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੇਿਟਟਮੋਟਿਫਸ ਵਜੋਂ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਟੀਨਰ ਨੂੰ "ਟਾਈਮ ਗੌਸ ਬੀਏ" ਦੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੇ 1943 ਦੀ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ "ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।"<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|pp=253–258}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Lebo|1992}}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਿਕ ਦੇ ਕੈਫੇ 'ਤੇ ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਅਤੇ ਲਾਸੋਲੋ ਵਿਚਕਾਰ "ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ"। ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ ਵਿੱਚ, "ਲਾ ਮਾਰਸੈਲੇਜ" ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਟੁਕੜਾ ਇੱਕ ਨਾਜ਼ੀ ਗੀਤ "ਹੋਸਟ ਵੈੱਸਲ ਝੂਠਿਆ" ਹੋਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਗ਼ੈਰ-ਮਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ "ਵਾਈਕਟ ਐਮ ਰੈਨ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕੌਮੀ ਗੀਤ "ਡੂਯੁਗਲੈਂਡਲਾਈਡ", ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰਾਸਰ ਦੇ ਬਾਅਦ "ਮਾਰਸੇਲੀਜਿਸ" ਦਾ ਮਾਰਗ ਚਲਦਾ ਹੈ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=257}}</ref> == ਰੀਲੀਜ਼ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 1943 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ 26 ਨਵੰਬਰ, 1942 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਮਾਰੂ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਕੈਸਬਲੈਂਕਾ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Francisco|1980|pp=188–189}}</ref> ਇਹ ਕੈਸ਼ੇਬਲਾਂਕਾ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈਣ ਲਈ 23 ਜਨਵਰੀ, 1943 ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਰੀਲੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫਰੈਂਕਲਿਨ ਡੀ. ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਮੀਟਿੰਗ। ਵਾਰ ਆਫਿਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਖੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।<ref>{{Harvard citation no brackets|Harmetz|1992|p=286}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਅਵਾਰਡ <br /> !ਸ਼੍ਰੇਣੀ  !ਨਾਮਜ਼ਦ !ਨਤੀਜਾ    |- | rowspan="8" |16th Academy Awards |Outstanding Motion Picture |[[ਵਾਰਨਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼|Warner Bros.]] (Hal B. Wallis, Producer) |{{won}} |- |Best Director |Michael Curtiz |{{won}} |- |Best Actor |Humphrey Bogart |{{nom}} |- |Best Supporting Actor |Claude Rains |{{nom}} |- |Best Writing, Screenplay |Julius J. Epstein, Philip G. Epstein, and Howard Koch |{{won}} |- |Best Cinematography |Arthur Edeson {{Harvnb|Francisco|1980|p=204}} |- |Best Film Editing |Owen Marks {{cite news|url=https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn89060136/1943-02-19/ed-1/seq-7/|title="Casablanca has scored such a hit..."|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=February 19, 1943|work=The Midland Journal|access-date=February 4, 2018|location=Rising Sun, Md.}} |- |Best Music (Score of a Dramatic or Comedy Picture) |Max Steiner {{Harvnb|Harmetz|1992|p=342}} |} {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !ਸਾਲ !ਸ਼੍ਰੇਣੀ !ਰੈਂਕ<br /> |- |1998 |AFI's 100 Years...100 Movies |2 |- |2001 |AFI's 100 Years...100 Thrills |37 |- |2002 |AFI's 100 Years...100 Passions |1 |- |2003 |AFI's 100 Years...100 Heroes and Villains |4: Rick Blaine (hero) |- |2004 |AFI's 100 Years...100 Songs |2: "As Time Goes By" |- |2005 |AFI's 100 Years...100 Movie Quotes |5, 20, 28, 32, 43, 67: See "Writing" above. |- |2006 |AFI's 100 Years...100 Cheers |32 |- |2007 |AFI's 100 Years...100 Movies (10th Anniversary Edition) |3 |} == ਹਵਾਲੇ == '''ਨੋਟਸ'''{{reflist|30em}}'''ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ''' * {{Cite book|title=Inside Warner Bros. (1935–1951)|url=https://archive.org/details/insidewarnerbrot0000rudy|last=Behlmer|first=Rudy|publisher=Weidenfeld and Nicolson|year=1985|isbn=0-297-79242-3|location=London|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Inside Warner Bros. (1935–1951)</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Behlmer</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Rudy</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Weidenfeld and Nicolson</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1985</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-297-79242-3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">London</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * ''Casablanca'' (Two-Disc Special Edition DVD) (2003) (with audio commentaries by Roger Ebert and Rudy Behlmer and documentary [[imdbtitle:0280526|''Casablanca 50th Anniversary Special: You Must Remember This'']], narrated by Lauren Bacall). * {{Cite book|title=''Casablanca''. Imprenta Glorias: ''Fifty Copies Conceived and Illustrated by Gloria Naylor''|last=Epstein|first=Julius J.|year=1994|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Casablanca''. Imprenta Glorias: ''Fifty Copies Conceived and Illustrated by Gloria Naylor''</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Epstein</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Julius J.</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1994</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=You Must Remember This: The Filming of Casablanca|url=https://archive.org/details/youmustremembert0000fran|last=Francisco|first=Charles|publisher=Prentice Hall|year=1980|isbn=0-13-977058-5|location=Englewood Cliffs, New Jersey|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">You Must Remember This: The Filming of Casablanca</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Francisco</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Charles</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Prentice Hall</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1980</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-13-977058-5</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Englewood Cliffs, New Jersey</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=The Censorship Papers: Movie Censorship Letters from the Hays Office, 1934 to 1968|url=https://archive.org/details/censorshippapers00gard|last=Gardner|first=Gerald|publisher=Dodd Mead|year=1988|isbn=0-396-08903-8|location=New York|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">The Censorship Papers: Movie Censorship Letters from the Hays Office, 1934 to 1968</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Gardner</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Gerald</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Dodd Mead</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1988</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-396-08903-8</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">New York</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Round Up the Usual Suspects: The Making of ''Casablanca''—Bogart, Bergman, and World War II|url=https://archive.org/details/roundupusualsusp00harm|last=Harmetz|first=Aljean|publisher=Hyperion|year=1992|isbn=1-56282-761-8|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Round Up the Usual Suspects: The Making of ''Casablanca''—Bogart, Bergman, and World War II</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Harmetz</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Aljean</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Hyperion</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">1-56282-761-8</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=We'll Always Have Casablanca: The Life, Legend, and Afterlife of Hollywood's Most Beloved Movie|url=https://archive.org/details/wellalwayshaveca0000isen|last=Isenberg|first=Noah|publisher=W. W. Norton & Company|year=2017|isbn=978-0-393-24312-3|location=New York|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">We'll Always Have Casablanca: The Life, Legend, and Afterlife of Hollywood's Most Beloved Movie</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Isenberg</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Noah</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">W. W. Norton & Company</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">2017</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-0-393-24312-3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">New York</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=Casablanca: Script and Legend|url=https://archive.org/details/casablancascript0000koch|last=Koch|first=Howard|publisher=[[The Overlook Press]]|year=1973|isbn=0-87951-006-4|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca: Script and Legend</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Koch</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Howard</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">[[The Overlook Press]]</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1973</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-87951-006-4</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=''Casablanca'': Behind the Scenes|url=https://archive.org/details/casablancabehind0000lebo|last=Lebo|first=Harlan|publisher=Fireside|year=1992|isbn=0-671-76981-2|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Casablanca'': Behind the Scenes</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Lebo</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Harlan</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Fireside</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-671-76981-2</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=''Backstory: Interviews with Screenwriters of Hollywood's Golden Age''|url=https://archive.org/details/backstoryintervi0000unse|last=McGilligan|first=Pat|publisher=University of California Press|year=1986|isbn=0-520-05666-3|location=Berkeley and Los Angeles|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Backstory: Interviews with Screenwriters of Hollywood's Golden Age''</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">McGilligan</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Pat</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">University of California Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1986</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-520-05666-3</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Berkeley and Los Angeles</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> * {{Cite book|title=''Casablanca''&nbsp;– As Times Goes By: 50th Anniversary Commemorative|url=https://archive.org/details/casablancaastime0000mill|last=Miller|first=Frank|publisher=Turner Publishing Inc|year=1992|isbn=1-878685-14-7}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">''Casablanca''&nbsp;– As Times Goes By: 50th Anniversary Commemorative</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Miller</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Frank</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Turner Publishing Inc</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1992</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">1-878685-14-7</div></div></div></div> * Robertson, James C. (1993). ''The Casablanca Man: The Cinema of Michael Curtiz'' London:Routledge. {{ISBN|0-415-06804-5}}0-415-06804-5 * {{Cite book|title=Casablanca and Other Major Films of Michael Curtiz|url=https://archive.org/details/casablancaotherm0000rose|last=Rosenzweig|first=Sidney|publisher=UMI Research Press|year=1982|isbn=0-8357-1304-0|location=Ann Arbor, Mich|ref=harv}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca and Other Major Films of Michael Curtiz</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Rosenzweig</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Sidney</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">UMI Research Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="year" class="cx-template-editor-param-key">Year of publication</span><span data-key="year" title="Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="year" style="position: relative;">1982</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">0-8357-1304-0</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">Ann Arbor, Mich</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="ref" class="cx-template-editor-param-key">Ref</span><span data-key="ref" title="An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ref" style="position: relative;">harv</div></div></div></div> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb title|0034583|Casablanca}} * [http://www.afi.com/members/catalog/DetailView.aspx?s=&Movie=27175 ''Casablanca''] at the American Film Institute Catalog of Feature Films * {{Tcmdb title|610|Casablanca|id=610|title=Casablanca}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template is used to generate an external link to a web page at the TCM (Turner Classic Movies) Movie Database.">Tcmdb title</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="id" class="cx-template-editor-param-key">ID</span><span data-key="id" title="ID number used in the URL of the title's page at the TCM Movie Database." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="id" style="position: relative;">610</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="Name of the title. If not specified it defaults to article's {{PAGENAME}}, without any disambiguation such as (film)." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca</div></div></div></div> * {{Allmovie title|8482|Casablanca|id=8482|title=Casablanca}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template displays an external link to a page for a title (film or television series) at the AllMovie website (formerly known as All Movie Guide and AllRovi). It is intended for use in the external links section of an article..">Allmovie title</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="id" class="cx-template-editor-param-key">id</span><span data-key="id" title="The &quot;id&quot; parameter (or unnamed parameter &quot;1&quot;) should contain the ID portion of the URL. Example: 466814 is the ID portion of https://www.allmovie.com/movie/fringe-tv-series-v466814 or https://www.allmovie.com/movie/v466814. This parameter is optional if Wikidata property P1562 exists, but required if not." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="id" style="position: relative;">8482</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">title</span><span data-key="title" title="The &quot;title&quot; parameter (or unnamed parameter &quot;2&quot;) may be used to specify the link text, which should be the name of the subject of the link. This parameter is optional; it defaults to the Wikipedia article name, without any disambiguation such as &quot;(film)&quot; or &quot;(TV series)&quot;." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Casablanca</div></div></div></div> * {{mojo title|casablanca|Casablanca}}Box Office Mojo '''ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਆਡੀਓ''' * [https://archive.org/download/ScreenGuildTheater/Sgt_43-04-26_ep141_Casablanca.mp3 ''Casablanca''] on Screen Guild Theater: April 26, 1943 * [https://archive.org/download/Lux09/Lux_44-01-24_Casablanca.mp3 ''Casablanca''] on Lux Radio Theater: January 24, 1944 * [https://archive.org/download/Romance_339/Romance44-12-19083Casablanca.mp3 ''Casablanca''] on Theater of Romance: December 19, 1944 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 80x8upqjwhtpoofx9n6m0hiz8cmvjew 0 104759 843627 841684 2026-07-30T00:27:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843627 wikitext text/x-wiki {{Infobox Media franchise |head color= |label color= |title=''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ'' |image=Star Trek TOS logo.svg |imagesize=225 |image caption=40ਵੀਂ ਯਾਦਗਰੀ ਮੌਕੇ 2006 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਲੋਗੋ |creator=ਗੇਨ ਰੌਡਨਬੇਰੀ |origin=''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਓਰਿਜਨਲ ਸੀਰੀਜ਼'' (1966) |films=ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ (1979)<br />ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ II: ਦ ਰੈੱਥ ਆਫ਼ ਖ਼ਾਨ (1982)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ III: ਦ ਸਰਚ ਫ਼ਾਰ ਸਪੌਕ (1984)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ IV: ਦ ਵੋਏਜ ਹੋਮ (1986)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ V: ਦ ਫਾਇਨਲ ਫ਼ਰੰਟੀਅਰ (1989)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ VI: ਦ ਅਨਡਿਸਕਵਰਡ ਕੰਟਰੀ (1991)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਜਨਰੇਸ਼ਨਜ (1994)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਫਸਟ ਕੰਟੈਕਟ (1996)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਇੰਸਰਕਸ਼ਨ (1999)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਨੈਮੇਸਿਸ (2002)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ (ਫ਼ਿਲਮ) (2009) ||tv= ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਓਰਿਜਨਲ ਸੀਰੀਜ਼ (1966–1969)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਐਨੀਮੇਟਡ ਸੀਰੀਜ਼ (1973–1974)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਨੈਕਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ (1987–1994)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਡੀਪ ਸਪੇਸ ਨੇਸ਼ਨ (1993–1999)<br /> ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਵੋਏਜਰ (1995–2001)<br />ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਇਜ (2001–2005) }} '''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ''' ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਪਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲੜੀ ਹੈ। ਮੂਲ ''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ'' ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1966 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਸੀ। ਜਿਸਦੇ ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਜੇਮਸ ਟੀ. ਕਰਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਸਟਾਰਸ਼ਿਪ ਇੰਟਰਪ੍ਰਾਇਜ਼ ਦੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਨੀਮੇਟਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਅਤੇ ਛੇ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚਾਰ ਹੋਰ ਲੜੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 2009 ਫ਼ਿਲਮ ਰੀਬੂਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਰੈਂਚਾਇਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਗੇਮਾਂ, ਕਈ ਨਾਵਲ, ਨਾਲ ਹੀ [[ਲਾਸ ਵੇਗਸ]] ਵਿੱਚ ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ: ਦ ਐਕਸਪੀਰੀਐਂਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਪ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤਹਿਤ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{cite news | last =Italie| first =Hillel| title =Potter Reaches Cult Phenomenon Status| work =Seattle Times| publisher =Associated Press| date =2007-07-02| url =http://seattletimes.nwsource.com/html/entertainment/2003769419_webpotter02.html| accessdate =15 December 2008 }}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮੂਲ ਲੜੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਨਾਟਕ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਗਿਆਨ-ਕਥਾ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਹਿਊਗੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿਊਗੋ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟ-ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕਥਾ ਦੇ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਰਵੋਤਮ-ਡਰਾਮਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਜਾਂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਊਗੋ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂਆਂ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 2002 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਰਾਮਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਲਘੂ ਡਰਾਮਾ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਡਰਾਮਾ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਹਿਊਗੋ ਲਈ ਸਨ। 1968 ਵਿੱਚ ਹਿਊਗੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤਿਯਾਸ਼ੀ ਕੜੀਆਂ ਸਨ (ਹੋਰ ਦੋ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਸਨ ਫਾਰੇਨਹਾਈਟ 451 ਅਤੇ ਫੈਨਟੈਸਟਿਕ ਵਾਈਜ)। ਕੇਵਲ ਐਨੀਮੇਟਡ ਲੜੀ ਅਤੇ ਵਾਏਜਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੇਵਲ ਮੂਲ ਲੜੀ ਅਤੇ ਨੈਕਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਲੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਗਿਆਨ-ਕਥਾ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਿਊਗੋ (2002 ਤੱਕ) ਦੇ ਉਲਟ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਨੇ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਕਦੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ''ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ'' ਲੜੀਆਂ ਸੂ ''ਦ ਨੈਕਸਟ ਜਨਰੇਸ਼ਨ'' (ਦੋ ਵਾਰ ਸਰਵੋਤਮ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ''ਵਾਏਜਰ''। ਮੂਲ ਲੜੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਡੀਵੀਡੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਲਈ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ। ਕਈ ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਦਾਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਟਰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਟਾਰ ਟ੍ਰੇਕ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੇਕਅਪ ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/SaturnNomList.html |title=Saturn award winners and nominees can be found at |access-date=2018-03-24 |archive-date=2009-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090512152954/http://www.locusmag.com/SFAwards/Db/SaturnNomList.html |dead-url=yes }}</ref> ਇਸ ਲੜੀ ਨੇ ਕੁੱਲ 31 ਐਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://www.emmys.com/award_history_search?page=2&person=&program=star%20trek&start_year=1989&end_year=2009&network=All&web_category=All&winner=Y |title=Emmy Awards for the Star Trek Series |access-date=2024-12-25 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710191521/http://www.emmys.com/award_history_search?page=2&person=&program=star%20trek&start_year=1989&end_year=2009&network=All&web_category=All&winner=Y |url-status=dead }}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਕਿਤਾਬਾਂ== {{Refbegin|2}} * {{cite book |last = Alexander |first = David |date = Jun 1994 |title = Star Trek Creator: The Authorized Biography of Gene Roddenberry |url = https://archive.org/details/startrekcreatora00alex |location = New York |publisher = [[Roc Books|Roc]] |isbn = 0-451-45418-9 }} * {{cite book |last = Asherman |first = Allan |date = 20 Mar 1981 |title = The Star Trek Compendium |url = https://archive.org/details/startrekcompendi0000ashe |location = New York |publisher = [[Simon & Schuster]] |isbn = 0-671-79145-1 }} * {{cite book |last = Ayers |first = Jeff |date = 14 Nov 2006 |title = Voyages of the Imagination: The Star Trek Fiction Companion |url = https://archive.org/details/voyagesofimagina0000ayer |location = New York |publisher = [[Pocket Books]] |isbn = 1-4165-0349-8 }} * {{cite book |last = Barad |first = Judith |last2 = Robertson |first2 = Ed |date = 5 Dec 2000 |title = The Ethics of Star Trek |url = https://archive.org/details/ethicsofstartrek00bara |location = New York |publisher = [[HarperCollins]] |isbn = 0-06-019530-4 }} * {{cite book |title = Star Trek and History: Race-ing Toward a White Future |url = https://archive.org/details/startrekhistoryr0000bern |last = Bernardi |date = Feb 1998 |first = Daniel Leonard |location = New Brunswick, New Jersey |publisher = [[Rutgers University Press]] |isbn = 0-8135-2465-2 }} * {{Cite book |last = Ellison |first = Harlan |author-link = Harlan Ellison |date = Jan 1996 |title = [[The City on the Edge of Forever]] |location = Benson, Maryland |publisher = Borderlands Press |isbn = 1-880325-02-0 }} * {{cite book |last = Greenwald |first = Jeff |date = Jun 1998 |title = Future Perfect: How Star Trek Conquered Planet Earth |url = https://archive.org/details/futureperfecthow00gree |location = New York |publisher = [[Viking Press|Viking]] |isbn = 0-670-87399-3 }} * {{cite book |last = Geraghty |first = Lincoln |date = 30 Mar 2007 |title = Living with Star Trek: American culture and the Star Trek universe |url = https://archive.org/details/livingwithstartr0000gera |location = London |publisher = [[I.B.Tauris]] |isbn = 978-1-84511-421-3 }} * {{cite book |last = Gerrold |first = David |authorlink = David Gerrold |date = 12 Apr 1973 |title = [[The Trouble with Tribbles|Trouble with Tribbles]] |location = New York |publisher = [[Ballantine Books]] |isbn = 0-345-23402-2 }} * {{Cite book |last = Gerrold |first = David |date = Apr 1973 |title = The World of Star Trek |url = https://archive.org/details/worldofstartrek0000gerr |edition = Revised |location = New York |publisher = Bluejay Books |publication-date = May 1984 |isbn = 0-312-94463-2 }} * {{cite book |last = Porter |first = Jennifer E. |last2 = McLaren |first2 = Darcee L. |date = Jan 1999 |title = Star Trek and Sacred Ground: Explorations of Star Trek, Religion, and American Culture |location = Albany, New York |publisher = [[State University of New York Press]] |isbn = 0-585-29190-X }} * {{cite book |last = Projansky |first = Sarah |last2 = Helford |first2 = Elyce Rae |last3 = Ono |first3 = Kent |date = 8 Aug 1996 |editor-last = Harrison |editor-first = Taylor |title = Enterprise Zones: Critical Positions on Star Trek |url = https://archive.org/details/isbn_9780813328997 |location = Boulder, Colorado |publisher = Westview Press |isbn = 0-8133-2899-3 }} * {{cite book |last = Reagin |first = Nancy R. |date = 5 Mar 2013 |title = Star Trek and History |url = https://archive.org/details/startrekhistory0000unse |series = Wiley Pop Culture and History |location = Hoboken, New Jersey |publisher = [[John Wiley & Sons]] |isbn = 978-1-118-16763-2 }} * {{cite book |last = Rioux |first = Terry Lee |date = 28 Feb 2005 |title = From Sawdust to Stardust: The Biography of Deforest Kelley, Star Trek's Dr. Mccoy |url = https://archive.org/details/fromsawdusttosta0000riou |location = New York |publisher = [[Gallery Books]] |isbn = 0-7434-5762-5 }} * {{cite book |last = Sackett |first = Susan |authorlink = Susan Sackett |date = 15 May 2002 |title = Inside Trek: My Secret Life with Star Trek Creator Gene Roddenberry |url = https://archive.org/details/insidetrekmysecr0000susa |location = Tulsa, Oklahoma |publisher = HAWK Publishing Group |isbn = 1-930709-42-0 }} * {{Cite book |last = Shatner |first = William |author-link = William Shatner |last2 = Kreski |first2 = Chris |author-link2 = Chris Kreski |date = Oct 1993 |title = Star Trek Memories |url = https://archive.org/details/startrekmemories00shat |location = New York |publisher = [[HarperCollins]] |isbn = 0-06-017734-9 }} * {{cite book |last = Shatner |first = William |author-link = William Shatner |last2 = Kreski |first2 = Chris |author-link2 = Chris Kreski |date = May 1999 |title = Get a Life! |url = https://archive.org/details/getlife00shat |location = New York |publisher = [[Pocket Books]] |isbn = 0-671-02131-1 }} * {{cite book |last = Shatner |first = William |author-link = William Shatner |last2 = Walter |first2 = Chip |date = 30 Jul 2002 |title = I'm Working on That: A Trek from Science Fiction to Science Fact |url = https://archive.org/details/startrekimworkin0000shat_c3x3 |location = New York |publisher = [[Pocket Books]] |isbn = 0-671-04737-X }} * {{cite book |last = Solow |first = Herbert F. |last2 = Justman |first2 = Robert H. |author-link2 = Robert H. Justman |date = June 1996 |title = Inside Star Trek: The Real Story |url = https://archive.org/details/isbn_9780671896287 |location = New York |publisher = Pocket Books |isbn = 0-671-89628-8 }} * {{cite book |last = Trimble |first = Bjo |author-link = Bjo Trimble |date = Oct 1986 |editor-last = Stine |editor-first = Hank |editor-link = Hank Stine |title = On the Good Ship Enterprise: My 15 Years with Star Trek |url = https://archive.org/details/ongoodshipenterp0000trim |edition = Reprint |location = Norfolk, Virginia |publisher = The Donning Company |isbn = 0-89865-253-7 }} * {{Cite book |date = Oct 1979 |editor-last = Turnbull |editor-first = Gerry |title = A Star Trek Catalog |url = https://archive.org/details/isbn_0441784771 |location = New York |publisher = Grosset & Dunlap |isbn = 0-441-78477-1 }} * {{Cite book |last = Whitfield |first = Stephen E. |last2 = Roddenberry |first2 = Gene |author-link2 = Gene Roddenberry |date = Sep 1968 |title = The Making of Star Trek |url = https://archive.org/details/makingofstartrek00whit |location = New York |publisher = [[Ballantine Books]] |publication-date = May 1973 |isbn = 0-345-23401-4 }} * {{cite book |last = Winston |first = Joan |authorlink = Joan Winston |title = The Making of the Trek Conventions |date = Nov 1977 |location = New York |publisher = Knopf Doubleday |isbn = 0-385-13112-7 }} {{Refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Sisterlinks|commons=Category:Star Trek|n=no|voy=no|species=no|mw=no|m=no|wikt=Appendix:Star Trek|d=Q1092|s=Category:Star Trek|b=no|v=no}} {{Spoken Wikipedia|Star_Trek.ogg|January 6, 2010}} <!-- NOTE: NO RANDOM FAN SITES; ONLY ADD LINKS IF THEY ARE GENUINELY INFORMATIVE; OTHERWISE THEY ARE LIKELY TO BE REMOVED --> * {{Official website|http://www.startrek.com/}} * [http://en.memory-alpha.org/wiki/Portal:Main Memory Alpha: ''Star Trek'' wiki] * {{DMOZ|Arts/Television/Programs/Science_Fiction_and_Fantasy/S/Star_Trek_Series/|''Star Trek''}} * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA20917 ''Star Trek''] at NASA - Enterprising Nebulae [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] k1b5xofslmfx45z13xdzqk5gww66yd5 0 104825 843434 821709 2026-07-29T21:12:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843434 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਅਲਕੋਹਲਿਜ਼ਮ | synonyms = ਅਲਕੋਹਲ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋ ਦਾ ਵਿਗਾੜ (AUD) | image = King Alcohol and his Prime Minister.jpg | caption = "ਕਿੰਗ ਅਲਕੋਹਲ ਐਂਡ ਹਿਜ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮਨਿਸਟਰ" {{circa|1820}} | field = [[ਮਨੋਚਕਿਤਸਾ]], [[toxicology]] | symptoms = ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ, ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਅਲਕੋਹਲ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸਿੰਡਰੋਮ, [[ਅਲਕੋਹਲ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ]]<ref name=NIH2013 /> | complications = ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ, ਵੇਰਨਿਕੀ-ਕੋਰਸਾਕੋਫ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਦਿਲ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤ ਧੜਕਣ, ਜਿਗਰ ਦਾ ਸਿਰੀਰੋਸਿਸ, ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ, ਭਰੂ ਅਲਕੋਹਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿਕਾਰ<ref name=FAS2015/><ref name=DSM5 /><ref name=NIHHx/> | onset = | duration = ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ<ref name=NIH2013 /> | causes = ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜਨੈਟਿਕ ਕਾਰਕ<ref name=DSM5/> | risks = [[ਤਣਾਅ (ਜੈਵਿਕ)|ਤਣਾਅ]], ਚਿੰਤਾ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਸਤੀ ਸ਼ਰਾਬ ਮਿਲਣਾ<ref name=DSM5/><ref name=Moon2012/> | diagnosis = ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀਆਂ, ਖੂਨ ਦੇ ਟੈਸਟ<ref name=DSM5/> | differential = | prevention = | treatment = [[Alcohol detoxification]] typically with [[benzodiazepine]]s, counselling, [[acamprosate]], [[disulfiram]], [[naltrexone]]<ref name="Morgan-Lopez-2006"/><ref name="Blondell-2005"/><ref name=Test2014/> | medication = | prognosis = | frequency = 208 ਮਿਲੀਅਨ / 4.1% adults (2010)<ref name=WHO2014/><ref name=Pew2015/> | deaths = 3.3 ਮਿਲੀਅਨ / 5.9%<ref name=NIH2015Stats/> }} '''ਅਲਕੋਹਲਿਜ਼ਮ''' ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬਬਾਜ਼ੀ ਅਲਕੋਹਲ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਜੋ ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਿਕਾਰ (ਏ.ਯੂ.ਡੀ.) ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਆਮ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਟਾ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2k57AgAAQBAJ&pg=PA55|title=Understanding and Treating Alcoholism Volume I: An Empirically Based Clinician's Handbook for the Treatment of Alcoholism: Volume Ii: Biological, Psychological, and Social Aspects of Alcohol Consumption and Abuse|last=Littrell|first=Jill|date=2014|publisher=Taylor and Francis|isbn=9781317783145|location=Hoboken|page=55|quote=The World Health Organization defines alcoholism as any drinking which results in problems|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720112756/https://books.google.com/books?id=2k57AgAAQBAJ&pg=PA55|archive-date=20 July 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ਇਸ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ: ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਅਲਕੋਹਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ। <ref name="NIH2013">{{Cite web|url=http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/dsmfactsheet/dsmfact.htm|title=Alcohol Use Disorder: A Comparison Between DSM–IV and DSM–5|date=November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080640/http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/dsmfactsheet/dsmfact.htm|archive-date=18 May 2015|dead-url=no|access-date=9 May 2015}}</ref><ref name="NIH2003">{{Cite web|url=http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/arh27-1/5-17.htm|title=Classification of Alcohol Use Disorders|last=Hasin|first=Deborah|date=December 2003|website=Pubs.Niaaa.Nih.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318014903/http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/arh27-1/5-17.htm|archive-date=18 March 2015|dead-url=no|access-date=28 February 2015}}</ref> ਮੈਡੀਕਲ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਾਬਬਾਜ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹਾਲਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਲਕੋਹਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਪੀਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਪੀਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਧ ਜਾਣਾ, ਖਤਰਨਾਕ ਹਾਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ, ਰੋਕਣ ਸਮੇਂ ਪੀਣ ਲਈ ਲੂਹਰੀਆਂ ਉਠਣਾ, ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਾ। ਨਤੀਜੇ ਭਿਅੰਕਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੈਕਸ ਕਰਨਾ। ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿਮਾਗ, ਦਿਲ, ਜਿਗਰ, ਪਾਚਨ, ਅਤੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੋਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ, ਵੇਰਨਿਕੀ-ਕੋਰਸਾਕੋਫ ਸਿੰਡਰੋਮ, ਦਿਲ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤ ਧੜਕਣ, ਜਿਗਰ ਦਾ ਸਿਰੀਰੋਸਿਸ, ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, <ref name="NIHHx">{{Cite web|url=http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/alcohols-effects-body|title=Alcohol's Effects on the Body|archive-url=https://web.archive.org/web/20150603230352/http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/alcohols-effects-body|archive-date=3 June 2015|dead-url=no|access-date=9 May 2015}}</ref> ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਪੀਣ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰੂਣ ਵਾਲੇ ਅਲਕੋਹਲ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://adcare.com/new-england-locations/|title=How alcoholism harm mental health|last=|first=|date=|website=Adcare.com|publisher=|language=en-US|access-date=2020-11-21}}</ref> <ref name="FAS2015">{{Cite web|url=http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/fetal-alcohol-exposure|title=Fetal Alcohol Exposure|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404182156/http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/fetal-alcohol-exposure|archive-date=4 April 2015|dead-url=no|access-date=9 May 2015}}</ref> ਔਰਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="WHO2014">{{Cite book|url=http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_alcohol_report/msb_gsr_2014_1.pdf?ua=1|title=Global status report on alcohol and health 2014|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9789240692763|page=s8,51|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413011848/http://www.who.int/substance_abuse/publications/global_alcohol_report/msb_gsr_2014_1.pdf?ua=1|archive-date=13 April 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੋ ਅੰਗ  ਹਨ ਜੋ ਅਲਕੋਹਲ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲੱਗਪੱਗ ਅੱਧਾ ਖਤਰਾ ਹਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਹੈ।  ਮਾਤਾ/ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਭੈਣ ਜਾਂ ਭਰਾ  ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਲੱਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਅਲਕੋਹਲਿਕ ਬਣ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=https://riveroakstreatment.com/addiction-recovery-tampa/payment-options/|title=Alcoholic parents and alcoholism|last=|first=|date=|website=River Oaks|publisher=|language=en-US|access-date=2020-11-21}}</ref>। ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Agarwal-Kozlowski-2000">{{Cite journal|date=April 2000|title=[Genetic predisposition for alcoholism]|journal=Ther Umsch|volume=57|issue=4|pages=179–84|doi=10.1024/0040-5930.57.4.179|pmid=10804873}}</ref> ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Moon2012">{{Cite journal|last=Moonat|first=S|last2=Pandey|first2=SC|date=2012|title=Stress, epigenetics, and alcoholism.|journal=Alcohol research: current reviews|volume=34|issue=4|pages=495–505|pmc=3860391|pmid=23584115}}</ref> ਛੱਡਣ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਪੀਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਅਲਕੋਹਲ ਪੀਣਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਛੱਡਣ ਦਾ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=https://adcare.com/locations/worcester/|title=Alcohol withdrawal symptoms and treatment|last=|first=|date=|website=Adcare.com|publisher=|language=en-US|access-date=2020-11-21}}</ref>।  ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੋਨੋਂ  ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Mersy|first=DJ|date=1 April 2003|title=Recognition of alcohol and substance abuse.|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2003-04-01_67_7/page/1529|journal=American Family Physician|volume=67|issue=7|pages=1529–32|pmid=12722853}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ama-assn.org/ad-com/polfind/Hlth-Ethics.pdf|title=HEALTH AND ETHICS POLICIES OF THE AMA HOUSE OF DELEGATES|date=June 2008|page=33|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320143132/http://www.ama-assn.org/ad-com/polfind/Hlth-Ethics.pdf|archive-date=20 March 2015|dead-url=no|access-date=10 May 2015|quote=H-30.997 Dual Disease Classification of Alcoholism: The AMA reaffirms its policy endorsing the dual classification of alcoholism under both the psychiatric and medical sections of the International Classification of Diseases. (Res. 22, I-79; Reaffirmed: CLRPD Rep. B, I-89; Reaffirmed: CLRPD Rep. B, I-90; Reaffirmed by CSA Rep. 14, A-97; Reaffirmed: CSAPH Rep. 3, A-07)}}</ref> ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੂਨ ਦੇ ਟੈਸਟ ਦੋਨੋਂ ਸੰਭਾਵਤ ਅਲਕੋਹਲਿਕ  ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਲੇਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="DSM5">{{Cite book|title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5.|url=https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse|last=Association|first=American Psychiatric|date=2013|publisher=American Psychiatric Association|isbn=9780890425541|edition=5|location=Washington, D.C.|pages=[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/490 490]–497}}</ref> ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਲਕੋਹਲ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਕਸ ਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸਸਤੇ ਇਲਾਜ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਾ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs349/en/|title=Alcohol|last=World Health Organization|date=January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150523020339/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs349/en/|archive-date=23 May 2015|dead-url=no|access-date=10 May 2015}}</ref> ਇਲਾਜ ਕਈ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।   ਸ਼ਰਾਬ ਛੱਡਣ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਨਸ਼ਾਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਡਾਇਜ਼ੈਗਪਾਮ ਵਰਗੀਆਂ ਬੈਂਜੋਡਿਆਜ਼ੇਪਿਨ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Blondell-2005">{{Cite journal|last=Blondell RD|date=February 2005|title=Ambulatory detoxification of patients with alcohol dependence|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2005-02-01_71_3/page/494|journal=Am Fam Physician|volume=71|issue=3|pages=495–502|pmid=15712624}}</ref> ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਆਦਤ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=DeVido|first=JJ|last2=Weiss|first2=RD|date=December 2012|title=Treatment of the depressed alcoholic patient.|journal=Current psychiatry reports|volume=14|issue=6|pages=610–8|doi=10.1007/s11920-012-0314-7|pmc=3712746|pmid=22907336}}</ref> ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਤੋਂ ਹੱਟ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਲੱਗ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਗਰੁੱਪ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  <ref name="Morgan-Lopez-2006">{{Cite journal|last=Morgan-Lopez AA, Fals-Stewart W|date=May 2006|title=Analytic complexities associated with group therapy in substance abuse treatment research: problems, recommendations, and future directions|journal=Exp Clin Psychopharmacol|volume=14|issue=2|pages=265–73|doi=10.1037/1064-1297.14.2.265|pmc=4631029|pmid=16756430}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Albanese|first=AP|date=November 2012|title=Management of alcohol abuse.|journal=Clinics in liver disease|volume=16|issue=4|pages=737–62|doi=10.1016/j.cld.2012.08.006|pmid=23101980}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਇਕ  ਗਰੁੱਪ 'ਅਲਕੋਹਲਿਕ ਬੇਨਾਮ' ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Tusa|first=AL|last2=Burgholzer|first2=JA|date=2013|title=Came to believe: spirituality as a mechanism of change in alcoholics anonymous: a review of the literature from 1992 to 2012.|journal=Journal of addictions nursing|volume=24|issue=4|pages=237–46|doi=10.1097/jan.0000000000000003|pmid=24335771}}</ref> ਹੋਰ ਪੀਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਐਕੈਮਪਰੋਸੈਟ, ਡਿਸਲਫ਼ੀਰਾਮ, ਜਾਂ ਨੈਲਟਰੇਕਸੋਨ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Test2014">{{Cite journal|last=Testino|first=G|last2=Leone|first2=S|last3=Borro|first3=P|date=December 2014|title=Treatment of alcohol dependence: recent progress and reduction of consumption.|journal=Minerva medica|volume=105|issue=6|pages=447–66|pmid=25392958}}</ref> <ref>[https://sunrisehouse.com/detox-process/cope-withdrawals/ How to deal with withdrawal symptoms]</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਰਾਬਬਾਜ਼ੀ]] c8zn9ynjdp9uen9xdugrrytye71qqvg 0 104906 843381 766018 2026-07-29T20:13:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843381 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਅਟੈਨਸ਼ਨ ਡੈਫੀਸਿਟ ਹਾਈਪਰ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਡਿਸਆਰਡਰ <br>Attention deficit hyperactivity disorder | image = | caption = | alt = | field = [[Psychiatry]] | synonyms = ਅਟੈਂਸ਼ਨ ਡੈਫੀਸਿਟ ਡਿਸਆਰਡਰ, [[ਹਾਈਪਰਕੀਨੇਟਿਕ ਡਿਸਆਰਡਰ]] (ICD-10) | symptoms = [[ਧਿਆਨ ਸ਼ਿਫਟ|ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ]], ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਗਰਮੀ, [[impulsivity|difficulty controlling behavior]]<ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> | complications = | onset = 6–12 ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ<ref name=CDC/> | duration = >6 ਮਹੀਨੇ<ref name=CDC/> | causes = ਅਗਿਆਤ<ref name=nimh/> | risks = | diagnosis = Based on symptoms after other possible causes ruled out<ref name=NIH2016/> | differential = Normally active young child, [[conduct disorder]], [[oppositional defiant disorder]], [[learning disorder]], [[bipolar disorder]]<ref>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|url=https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr|date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=0323076998|page=Chapter A|edition=2nd}}</ref> | prevention = | treatment = [[psychotherapy|Counseling]], lifestyle changes, medications<ref name=NIH2016/> | medication = [[CNS stimulants|Stimulants]], [[atomoxetine]], [[guanfacine]]<ref>{{cite journal|last1=Coghill|first1=DR|last2=Banaschewski|first2=T|last3=Soutullo|first3=C|last4=Cottingham|first4=MG|last5=Zuddas|first5=A|title=Systematic review of quality of life and functional outcomes in randomized placebo-controlled studies of medications for attention-deficit/hyperactivity disorder.|journal=European child & adolescent psychiatry|date=20 April 2017|doi=10.1007/s00787-017-0986-y|pmid=28429134|volume=26|pmc=5656703|pages=1283–1307}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Jain|first1=R|last2=Katic|first2=A|title=Current and Investigational Medication Delivery Systems for Treating Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder.|journal=The primary care companion for CNS disorders|date=18 August 2016|volume=18|issue=4|doi=10.4088/PCC.16r01979|pmid=27828696}}</ref> | prognosis = | frequency = 51.1 million (2015)<ref name=GBD2015Pre>{{cite journal|last1=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|date=8 October 2016|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|pmid=27733282|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577}}</ref> | deaths = }} '''ਅਟੈਨਸ਼ਨ ਡੈਫਿਸਿਟ ਹਾਈਪਰ ਐਕਟੀਵਿਟੀ ਡਿਸਆਰਡਰ''' ('''ਏਡੀਐਚਡੀ''')  ਇੱਕ [[ਨਿਊਰੋਲੌਜੀਕਲ-ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਿਕਾਸ]] ਸੰਬੰਧੀ [[ਮਨੋਵਿਕਾਰ|ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਬਚਪਨ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid23299717">{{Cite journal|last=Sroubek|first=A|last2=Kelly|first2=M|last3=Li|first3=X|date=February 2013|title=Inattentiveness in attention-deficit/hyperactivity disorder|journal=Neuroscience Bulletin|volume=29|issue=1|pages=103–10|doi=10.1007/s12264-012-1295-6|pmc=4440572|pmid=23299717}}</ref><ref name="Caroline2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PaO3jsaGkeYC&pg=PA133|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|publisher=Springer Science & Business Media|year=2010|isbn=9780387717982|editor-last=Caroline|editor-first=SC|page=133|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506182307/https://books.google.com/books?id=PaO3jsaGkeYC&pg=PA133|archive-date=6 May 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਲਛਣ ਹਨ - ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰਗਰਮੀ, ਜਾਂ  ਅਜਿਹਾ ਵਤੀਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਉਮਰ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸੈਟਿੰਗਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਕੂਲ, ਘਰ, ਜਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਏ.ਡੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਨਾਲ ਪੀੜਿਤ ਬੱਚੇ [[ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ|ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ]], ਆਪਣੇ ਬਿਗੜੇ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref name="CDC">{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/diagnosis.html|title=Symptoms and Diagnosis|date=29 September 2014|website=Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD)|publisher=Division of Human Development, National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities, Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107202516/http://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/diagnosis.html|archive-date=7 November 2014|dead-url=no|access-date=3 November 2014}}</ref><ref name="Lake2011">{{Cite book|url={{google books|HvTa2nArhOsC|plainurl=yes}}|title=Concise Guide to Child and Adolescent Psychiatry|last=Dulcan|first=Mina K.|last2=Lake|first2=MaryBeth|date=2011|publisher=American Psychiatric Publishing|isbn=978-1-58562-416-4|edition=4th illustrated|page=[https://books.google.com/books?id=HvTa2nArhOsC&pg=PA34 34]|chapter=Axis I Disorders Usually First Diagnosed in Infancy, Childhood or Adolescence: Attention-Deficit and Disruptive Behavior Disorders|chapter-url={{google books|HvTa2nArhOsC|page=23|plainurl=yes}}|via=Google Books}}</ref> ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਮਾੜੀ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮਾੜੇਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਏ.ਡੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਵਾਲੇ ਕਈ ਬੱਚੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦਿਲਚਸਪ ਲਗਦੇ ਹਨ।<ref name="pmid22851461">{{Cite journal|last=Walitza|first=S|last2=Drechsler|first2=R|last3=Ball|first3=J|date=August 2012|title=Das schulkind mit ADHS|trans-title=The school child with ADHD|journal=Ther Umsch|language=DE|volume=69|issue=8|pages=467–73|doi=10.1024/0040-5930/a000316|pmid=22851461}}</ref> ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਹ 5 ਤੋਂ 7% ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ DSM-IV ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ <ref name="DSM5">{{Cite book|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|last=American Psychiatric Association|publisher=American Psychiatric Publishing|year=2013|isbn=978-0-89042-555-8|edition=5th|location=Arlington|pages=59–65}}</ref><ref name="pmid22976615">{{Cite journal|last=Willcutt|first=EG|date=July 2012|title=The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review|journal=Neurotherapeutics|volume=9|issue=3|pages=490–9|doi=10.1007/s13311-012-0135-8|pmc=3441936|pmid=22976615}}</ref> ਅਤੇ 1-2% ਦੀ ਜਾਂਚ ਆਈਸੀਡੀ -10 ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। <ref name="Cowen2012">{{Cite book|url={{google books|O3sSd-OAdP0C|plainurl=yes}}|title=Shorter Oxford Textbook of Psychiatry|last=Cowen|first=Philip|last2=Harrison|first2=Paul|last3=Burns|first3=Tom|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|isbn=978-0-19-960561-3|edition=6th|page=[{{google books|O3sSd-OAdP0C|page=546|plainurl=yes}} 546]|chapter=Drugs and other physical treatments|chapter-url={{google books|O3sSd-OAdP0C|page=507|plainurl=yes}}|via=Google Books}}</ref> 2015 ਤਕ ਇਸਦਾ 5। ਲੱਖ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਦਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਸ਼ਖ਼ੀੀਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Jones2011">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fOc4pdXe43EC&pg=PA450|title=Textbook of Psychiatric Epidemiology|last=Faraone|first=SV|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9780470977408|editor-last=Tsuang|editor-first=MT|edition=3rd|page=450|chapter=Ch. 25: Epidemiology of Attention Deficit Hyperactivity Disorder|editor-last2=Tohen|editor-first2=M|editor-last3=Jones|editor-first3=P|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506160033/https://books.google.com/books?id=fOc4pdXe43EC&pg=PA450|archive-date=6 May 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ਕਈ ਵਾਰ ਲੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੁਕਸ ਇਸਲਈ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Crawford|first=Nicole|date=February 2003|title=ADHD: a women's issue|url=http://www.apa.org/monitor/feb03/adhd.aspx|dead-url=no|journal=Monitor on Psychology|publisher=[[American Psychological Association]]|volume=34|issue=2|page=28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409110923/http://www.apa.org/monitor/feb03/adhd.aspx|archive-date=9 April 2017}}</ref><ref name="pmid19393378">{{Cite journal|last=Emond|first=V|last2=Joyal|first2=C|last3=Poissant|first3=H|date=April 2009|title=Neuroanatomie structurelle et fonctionnelle du trouble déficitaire d’attention avec ou sans hyperactivité (TDAH)|trans-title=Structural and functional neuroanatomy of attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD)|journal=Encephale|language=FR|volume=35|issue=2|pages=107–14|doi=10.1016/j.encep.2008.01.005|pmid=19393378}}</ref><ref name="Singh">{{Cite journal|last=Singh|first=I|date=December 2008|title=Beyond polemics: Science and ethics of ADHD|journal=[[Nature Reviews Neuroscience]]|volume=9|issue=12|pages=957–64|doi=10.1038/nrn2514|pmid=19020513}}</ref> ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 30-50% ਲੋਕਾਂ ਦੇ [[ਬਾਲਗ]] ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਲੱਛਣ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 2 ਤੋਂ 5% ਬਾਲਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ  ਇਹ ਰੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Kooij-2010">{{Cite journal|last=Kooij|first=SJ|last2=Bejerot|first2=S|last3=Blackwell|first3=A|last4=Caci|first4=H|last5=Casas-Brugué|first5=M|last6=Carpentier|first6=PJ|last7=Edvinsson|first7=D|last8=Fayyad|first8=J|last9=Foeken|first9=K|displayauthors=4|year=2010|title=European consensus statement on diagnosis and treatment of adult ADHD: The European Network Adult ADHD|journal=BMC Psychiatry|volume=10|pages=67|doi=10.1186/1471-244X-10-67|pmc=2942810|pmid=20815868}}</ref><ref name="Balint2008">{{Cite journal|last=Bálint|first=S|last2=Czobor|first2=P|last3=Mészáros|first3=A|last4=Simon|first4=V|last5=Bitter|first5=I|displayauthors=4|year=2008|title=Neuropszichológiai károsodásokat felnőtt figyelemhiányos hiperaktivitás zavar(ADHD): A szakirodalmi áttekintés|trans-title=Neuropsychological impairments in adult attention deficit hyperactivity disorder: A literature review|journal=Psychiatria Hungarica|language=Hungarian|volume=23|issue=5|pages=324–335|pmid=19129549}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref><ref name="underdiagnosed">{{Cite journal|year=2014|title=Underdiagnosis of attention-deficit/hyperactivity disorder in adult patients: a review of the literature|journal=Prim Care Companion CNS Disord|volume=16|issue=3|doi=10.4088/PCC.13r01600|pmc=4195639|pmid=25317367|quote=Reports indicate that ADHD affects 2.5%–5% of adults in the general population,<sup>5–8</sup> compared with 5%–7% of children.<sup>9,10</sup>... However, fewer than 20% of adults with ADHD are currently diagnosed and/or treated by psychiatrists.<sup>7,15,16</sup>}}</ref> ਦੂਜੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕਰਕੇ ਦੱਸਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ  ਅਤੇ  ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਆਮ-ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਚਪਨ ਦੇ ਮਨੋਰੋਗ]] i6dotitdxhinnb03k60et5vy7dmxdw0 0 105120 843467 715394 2026-07-29T21:42:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843467 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy | Name = ਇਸਾਫਗਸ | Latin = ਇਸੋਫਗਸ | Image = Tractus intestinalis esophagus.svg | Caption = The [[digestive tract]], with the esophagus marked | Width = 150 | Image2 = | Caption2 = | ImageMap = | MapCaption = | Precursor = [[Foregut]] | System = [[ਪਾਚਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਗ]] | Artery = [[Esophageal arteries]] | Vein = [[Esophageal veins]] | Nerve = [[Sympathetic trunk]], [[vagus]] | Lymph = | Code = }} '''ਇਸਾਫਗਸ''' ([[ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]) ਜਾਂ '''ਇਸੋਫਗਸ''' ([[ਬਰਤਾਨਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]) ({{IPAc-en|ᵻ|ˈ|s|ɒ||f|ə|ɡ|ə|s}}), ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭੋਜਨ ਨਾਲੀ'''  ('''ਫੂਡ ਪਾਈਪ)''' ਜਾਂ '''ਗਲਟ''', [[ਕੰਗਰੋੜਧਾਰੀ]]<nowiki/>ਆਂ ਇੱਕ [[ਅੰਗ (ਸਰੀਰੀ ਬਣਤਰ)|ਅੰਗ]] ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ [[ਖਾਣਾ|ਭੋਜਨ]] ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਲਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਪੱਗ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਲੰਮੀ ਇੱਕ ਭੀੜੀ ਨਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮੂੰਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਲਕੋਸ਼ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੀਨੇ ਵਲੋਂ ਹੋ ਕੇ ਡਾਇਫਰਾਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਗਲਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਏਪੀਗਲੋਟਿਸ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੋਫਗਸ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ οἰσοφάγος ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ "ਗਲਟ" ਹੈ।  ਲਿਉਮੈਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਇਸੋਫਗਸ ਦੀ ਕੰਧ ਮੁਕੋਸਾ, ਸਬਮੁਕੋਸਾ (ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂ), ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਰੇਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਅਤੇ ਜੋੜਨਯੋਗ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਤਹਿ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੇ ਛੱਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਓਦਾਰ ਰਸਤਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਤਹਿ ਲੰਬਵਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਨਾਲੀ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਏਪੀਗਲਾਟਿਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਗਲਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਪਰ ਤੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭੋਜਨ ਸਾਹ ਨਲੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਚਿਥਿਆ ਗਿਆ ਭੋਜਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚੀਂ ਭੋਜਨ ਨਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋਕੇ ਉਦਰ ਤੱਕ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਨਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ  ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਸੈਕੰਡ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪਾਚਣ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਗੈਸਟਰਿਕ ਰੀਫਲਕਸ, ਕੈਂਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਫੁੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੂਨ ਵੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਗੜ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਰਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਿਗਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਡਿਸ਼ਫਗੀਆ), ਨਿਗਲਣ ਸਮੇਂ ਦਰਦ (ਓਡੀਨੋਫਗੀਆ), ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।ਕਲੀਨੀਕਲ ਜਾਂਚਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਰੀਅਮ ਨਿਗਲਦੇ ਹੋਏ ਐਕਸ-ਰੇ, ਐਂਡੋਸਕੋਪੀ, ਅਤੇ ਸੀਟੀ ਸਕੈਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। <ref>http://abcnews.go.com/Health/thanksgiving-tales-emergency-room/story?id=43746804</ref> == ਬਣਤਰ == ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।  ਇਸ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਡੋਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Neuroscience|url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9|last=Purves|first=Dale|date=2011|publisher=Sinauer|isbn=978-0-87893-695-3|edition=5.|location=Sunderland, Mass.|page=[https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9/page/341 341]}}</ref> ਇਹ ਮੂੰਹ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਡੀਅਸਟੀਨਮ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੀਂ, ਡਾਇਫਰਾਮ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ, ਅਤੇ ਮਿਹਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਾਹ ਨਲੀ ਦੇ ਕਰੋਕੋਇਡ ਕਾਰਟੀਲੇਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਰਵਾਇਕਲ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਮਣਕੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਸਵੇਂ ਥੌਰਾਸਿਕ ਮਣਕੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਡਾਇਆਫਰਾਮ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਥੌਰਾਸਿਕ ਮਣਕੇ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮਿਹਦੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref name="GRAYS2005">{{Cite book|title=Gray's anatomy for students|url=https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse|last=Drake|first=Richard L.|last2=Vogl|first2=Wayne|last3=Tibbitts|first3=Adam W.M. Mitchell|publisher=Elsevier/Churchill Livingstone|others=illustrations by Richard M. Tibbitts and Paul Richardson|year=2005|isbn=978-0-8089-2306-0|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/graysanatomyfors00unse/page/n221 192]–194}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਗਪਗ 25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (10 ਇੰਚ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="DAVIDSONS2010">{{Cite book|title=Davidson's Principles and Practice of Medicine|url=https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|others=illust. Robert Britton|year=2010|isbn=978-0-7020-3084-0|editor-last=Colledge|editor-first=Nicki R.|edition=21st|location=Edinburgh|pages=[https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed/page/838 838]–870|editor-last2=Walker|editor-first2=Brian R.|editor-last3=Ralston|editor-first3=Stuart H.}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵੱਖ ਲੋੜ ਮੂਜਬ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਈਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੀ ਇਸੋਫਗਲ ਸਫਿੰਕਟਰ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਥਾਈਰਾਇਡ ਧਮਨੀ ਤੋਂ ਖੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਥੋਰੈਕਸ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਥ੍ਰੋਰੇਸਕ ਐਰੋਟਾ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਬ੍ਰੌਨਕੀਅਲ ਧਮਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ  ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਇਸੋਫਗਲ ਸਫਿੰਕਟਰ ਨੂੰ ਖੱਬੀ ਗੈਸਟਰਿਕ ਧਮਨੀ ਅਤੇ ਖੱਬੀ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਫ੍ਰੇਨਿਕ ਧਮਨੀ ਤੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="PATTI1997">{{Cite journal|last=Patti|first=MG|last2=Gantert, W|last3=Way, LW|date=Oct 1997|title=Surgery of the esophagus. Anatomy and physiology.|url=https://archive.org/details/sim_surgical-clinics-of-north-america_1997-10_77_5/page/959|journal=The Surgical clinics of North America|volume=77|issue=5|pages=959–70|doi=10.1016/s0039-6109(05)70600-9|pmid=9347826}}</ref> ਨਿਕਾਸੀ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਅਜ਼ੀਗੋ ਅਤੇ ਹੇਮੀਆਜ਼ਿਗੋਸ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰੇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਖੱਬੀ ਗ੍ਰੈਸਟਿਕ ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਡਰੇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਖੱਬੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਨਾੜੀ, ਜੋ ਪੋਰਟਲ ਨਾੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਵੇਨਾ ਕਵਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਗਿਰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Illu_esophagus.jpg|alt=Diagram showing the four constrictions of the esophagus.|thumb|ਭੋਜਨ ਨਲੀ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸੁੰਗੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧੌਣ]] e2jpki4kc15yr9aankp7e9uhjx44a4l 0 105186 843641 842205 2026-07-30T00:48:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843641 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ|image=Migraine.jpg|Image=Migraine.jpg|caption=ਮਾਈਗਰੇਨ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ|Symptoms= ਸਿਰ ਦਰਦ, ਮਤਲੀ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਗੰਧ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ|symptoms=[[Headaches]], [[nausea]], [[photophobia|sensitivity to light]], [[hyperacusis|sensitivity to sound]], [[Osmophobia|sensitivity to smell]]<ref name=WHO2012/><ref name=Amin2009/>|Onset=ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ |Duration=ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਲੰਮੀ ਮਿਆਦ |causes=ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ |Causes=Environmental and genetic |risks=ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਔਰਤ |Risks=[[Family history (medicine)|Family history]], female |differential=ਸਬਰਾਚਨੀਅਸ ਹੈਮੌਰੇਜਿਜ਼, ਕੈਂਸਰ ਡੈਸੀਕੇਸ਼ਨ, ਇਡੀਓਪੈਥੀਕ ਇੰਟ੍ਰੈਕਾਨਿਅਲ ਹਾਈਪਰਟੈਨਸ਼ਨ, ਦਿਮਾਗ ਟਿਊਮਰ, ਤਣਾਅ ਸਿਰ ਦਰਦ, ਸਾਈਨਿਸਾਈਟਸ, ਕਲੱਸਟਰ ਸਿਰ ਦਰਦ< }} '''ਮਾਈਗਰੇਨ''' ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ [[ਸਿਰ ਪੀੜ|ਸਿਰ ਦਰਦ]] ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਹੈ ਜੋ ਬਾਰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਿਰ ਦਰਦ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੱਧਮ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਇੱਕ ਅੱਧੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਤੋਂ 72 ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।  ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਲੀ, ਉਲਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹਲਕੇ, ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਗੰਧ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਰਦ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਦਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="ICHD2004">{{Cite journal|last=Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society|year=2004|title=The International Classification of Headache Disorders: 2nd edition|journal=Cephalalgia|volume=24|issue=Suppl 1|pages=9–160|doi=10.1111/j.1468-2982.2004.00653.x|pmid=14979299}} [http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf as PDF] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331095113/http://www.i-h-s.org/upload/ct_clas/ihc_II_main_no_print.pdf|date=2010-03-31}}</ref> ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰ ਦਰਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ, ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਥੋੜਾ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਿਰ ਦਰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pMbhu-vXVtAC&pg=PA587|title=Companion to clinical neurology|last=Pryse-Phillips,|first=William|date=2003|publisher=Oxford university press|isbn=9780195159387|edition=2nd|location=Oxford|page=587|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313014619/https://books.google.com/books?id=pMbhu-vXVtAC&pg=PA587|archive-date=2017-03-13|dead-url=no}}</ref> ਮਾਈਗਰੇਨਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਾਰਕ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Lulli2007">{{Cite journal|date=December 2007|title=Genetics of migraine and pharmacogenomics: some considerations|journal=The journal of headache and pain|volume=8|issue=6|pages=334–9|doi=10.1007/s10194-007-0427-2|pmc=2779399|pmid=18058067}}</ref> ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਅਜਿਹੇ ਕੇਸ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।  ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਈਗਰੇਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਔਰਤਾਂ ਹਨ।<ref name="Stovner2007">{{Cite journal|date=April 2006|title=Epidemiology of headache in Europe|journal=European Journal of Neurology|volume=13|issue=4|pages=333–45|doi=10.1111/j.1468-1331.2006.01184.x|pmid=16643310}}</ref>  ਮਾਈਗਰੇਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਘਟਦੇ ਹਨ। ਅੰਡਰਲਾਈੰਗ ਮਕੈਨਿਕਸ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹਨ। <ref name="NIH2015">{{Cite web|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm|title=NINDS Migraine Information Page|date=November 3, 2015|website=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216194445/http://www.ninds.nih.gov/disorders/migraine/migraine.htm|archive-date=16 February 2016|dead-url=no|access-date=15 February 2016}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦਵਾਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਬੂਪ੍ਰੋਫੇਨ (ibuprofen) ਅਤੇ ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ (acetaminophen) ਸਿਰ ਦਰਦ ਲਈ, ਮਤਲੀ ਲਈ ਦਵਾਈ, ਅਤੇ ਟਰਿਗਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹੈ। <ref name="Gilmore2011">{{Cite journal|last=Gilmore|first=B|last2=Michael, M|date=2011-02-01|title=Treatment of acute migraine headache|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2011-02-01_83_3/page/271|journal=American Family Physician|volume=83|issue=3|pages=271–80|pmid=21302868}}</ref> ਟ੍ਰਿਪਾਂ ਜਾਂ ਅਗਰੋਟਾਮਾਈਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਦਵਾਈਆਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਲਈ ਸਧਾਰਨ ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। <ref>{{Cite journal|last=Diener|first=HC|last2=Charles|first2=A|last3=Goadsby|first3=PJ|last4=Holle|first4=D|date=October 2015|title=New therapeutic approaches for the prevention and treatment of migraine.|journal=The Lancet. Neurology|volume=14|issue=10|pages=1010–22|doi=10.1016/s1474-4422(15)00198-2|pmid=26376968}}</ref> ਕੈਫੇਨ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਮੈਟੋਪਰੋਲੋਲ, ਵੈਲਪ੍ਰੋਏਟ ਅਤੇ ਟਾਪਰਾਮੈਟ ਸਮੇਤ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Arm2013">{{Cite journal|last=Armstrong|first=C|last2=American Academy of|first2=Neurology|last3=American Headache|first3=Society|date=15 April 2013|title=AAN/AHS update recommendations for migraine prevention in adults.|journal=American Family Physician|volume=87|issue=8|pages=584–5|pmid=23668450}}</ref> ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਲਗਭਗ 15% ਲੋਕ ਮਾਈਗਰੇਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="LancetEpi2012">{{Cite journal|last=Vos|first=T|last2=Flaxman|first2=AD|last3=Naghavi|first3=M|last4=Lozano|first4=R|last5=Michaud|first5=C|last6=Ezzati|first6=M|last7=Shibuya|first7=K|last8=Salomon|first8=JA|last9=Abdalla|first9=S|displayauthors=8|date=Dec 15, 2012|title=Years lived with disability (YLDs) for 1160 sequelae of 289 diseases and injuries 1990–2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_december-15-2012-january-4-2013_380_9859/page/2163|journal=Lancet|volume=380|issue=9859|pages=2163–96|doi=10.1016/S0140-6736(12)61729-2|pmid=23245607}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਵਾਨੀ' ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਯਮ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="WHO2012">{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs277/en/|title=Headache disorders Fact sheet N°277|date=October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160216184228/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs277/en/|archive-date=16 February 2016|dead-url=no|access-date=15 February 2016}}</ref>  ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਘੱਟ ਆਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  2016 ਤਕ ਅਪੰਗਤਾ ਦੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=GBD 2016 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first=Collaborators.|date=16 September 2017|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 328 diseases and injuries for 195 countries, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016.|journal=Lancet|volume=390|issue=10100|pages=1211–1259|doi=10.1016/S0140-6736(17)32154-2|pmid=28919117}}</ref>  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ 1500 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਇਬਰਸ ਪਪਾਇਰਸ ਵਿੱਚ ਮਾਈਰੇਨਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਢਲਾ ਵਰਣਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।<ref name="Miller2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9RA2ZOPRuhgC&pg=PA1275|title=Walsh and Hoyt's clinical neuro-ophthalmology.|last=Miller|first=Neil|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2005|isbn=9780781748117|edition=6|location=Philadelphia, Pa.|page=1275|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312232704/https://books.google.com/books?id=9RA2ZOPRuhgC&pg=PA1275|archive-date=2017-03-12|dead-url=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dh%28mikrani%2Fa|title=ἡμικρανία|last=Liddell|first=Henry George|last2=Scott|first2=Robert|website=A Greek-English Lexicon|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108145951/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dh%28mikrani%2Fa|archive-date=2013-11-08|dead-url=no}} on Perseus</ref>  "ਮਾਈਗਰੇਨ" ਸ਼ਬਦ ἡμι- (ਹੇਮਿੀ), "ਅੱਧਾ", ਅਤੇ κρανίον (ਕਰਾਨਿਯਨ), "ਖੋਪੜੀ" ਤੋਂ ਯੂਨਾਨੀ ἡμικρανία (ਹੇਮਿਕਰਨੀਆ), "ਸਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸਿਓਂ ਦਰਦ" ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=[[Mosby's Medical, Nursing & Allied Health Dictionary]]|last=Anderson|first=Kenneth|last2=Anderson|first2=Lois E.|last3=Glanze|first3=Walter D.|publisher=Mosby|year=1994|isbn=978-0-8151-6111-0|edition=4|page=[https://archive.org/details/mosbysmedicalnur0000unse_f8m9/page/998 998]}}</ref> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਮਾਈਗਰੇਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਸੀਮਿਤ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗੰਭੀਰ ਸਿਰ ਦਰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਮਾਈਗਰੇਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 15-30% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਮਾਈਗਰੇਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਆਵਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਈਗਰੇਇਡ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਆਵਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਾਈਗ੍ਰੇਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।  ਦਰਦ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵੇਰੀਏਬਲ ਹਨ। 72 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਚੱਲੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨੌਸਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA512&lpg=PA512|title=The headaches.|last=al.]|first=ed. Jes Olesen, ... [et|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2006|isbn=9780781754002|edition=3|location=Philadelphia|page=512|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222063613/https://books.google.com/books?id=F5VMlANd9iYC&pg=PA512&lpg=PA512|archive-date=2016-12-22|dead-url=no}}</ref> ਮਾਈਗਰੇਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੰਭਵ ਪੜਾਅ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: * ਪ੍ਰੋਡਰੋਮ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰ ਦਰਦ ਤੋਂ ਘੰਟਿਆ ਜਾਂ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ  * ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਸਿਰ ਦਰਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ  * ਦਰਦ ਪੜਾਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦਰਦ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  * ਪੋਸਟਡਰੋਮ, ਮਾਈਗਰੇਨ ਹਮਲੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਾਈਗਰੇਨਜ਼ ਵੱਡੀ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ, ਬਾਈਪੋਲਰ ਡਿਸਆਰਡਰ, ਗੜਬੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇਰਨਾਜਨਕ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਰਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਲਗਭਗ 2-5 ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਭਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 3-10 ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹਨ <ref name="Baskin06">{{Cite journal|last=Baskin|first=SM|last2=Lipchik|first2=GL|last3=Smitherman|first3=TA|date=October 2006|title=Mood and anxiety disorders in chronic headache.|journal=Headache|volume=46 Suppl 3|pages=S76-87|doi=10.1111/j.1526-4610.2006.00559.x|pmid=17034402}}</ref> == ਖੋਜ == ਕੈਲਸੀਟੋਨਿਨ ਜੀਨ ਸੰਬੰਧੀ ਪੇਪਰਾਈਡਜ਼ (ਸੀਜੀਆਰਪੀ) ਮਾਈਗਰੇਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦਰਦ ਦੇ ਜੜੀ ਉਤਪਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ।  ਸੀਜੀਆਰਪੀ ਰੀਸੈਪਟਰ ਵਿਰੋਧੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਓਲਸੀਗੇਪੈਂਟ ਅਤੇ ਟੈਲੀਕੈਜਪੈਂਟ, ਦੀ ਜਾਂਚ ਮਾਈਗ੍ਰੇਨ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਨਵਿਟਰੋ ਅਤੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਅਧਿਐਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2011 ਵਿਚ, ਮਰਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਂਚ ਦਵਾਈ ਦੇ ਟੈਲੀਕਾਜਪੈਂਟ ਲਈ ਫੇਜ਼ -3 ਕਲੀਨਿਕਲ ਟਰਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।।<ref name="pmid18808506">{{Cite journal|date=September 2008|title=Clinical and preclinical rationale for CGRP-receptor antagonists in the treatment of migraine|url=https://archive.org/details/sim_headache_2008-09_48_8/page/1259|journal=Headache|volume=48|issue=8|pages=1259–68|doi=10.1111/j.1526-4610.2008.01214.x|pmid=18808506}}</ref><span class="cx-segment" data-segmentid="591"><ref name="NCT01315847">Clinical trial number {{ClinicalTrialsGov|NCT01315847|Position Emission Tomography Study of Brain CGRP Receptors After MK-0974 Administration (MK-0974-067 AM1)}}</ref></span><ref>{{Cite journal|last=Giamberardino|first=Maria Adele|last2=Affaitati|first2=Giannapia|last3=Curto|first3=Martina|last4=Negro|first4=Andrea|last5=Costantini|first5=Raffaele|last6=Martelletti|first6=Paolo|date=2016-12-01|title=Anti-CGRP monoclonal antibodies in migraine: current perspectives|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=11|issue=8|pages=1045–1057|doi=10.1007/s11739-016-1489-4|issn=1970-9366|pmid=27339365}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Magis|first=D|last2=Jensen, R|last3=Schoenen, J|date=June 2012|title=Neurostimulation therapies for primary headache disorders: present and future.|journal=Current Opinion in Neurology|volume=25|issue=3|pages=269–76|doi=10.1097/WCO.0b013e3283532023|pmid=22543428}}</ref> 2016 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਸੀਜੀਆਰਪੀ ਮੋਨੋਕਲੋਨਲ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਪੜਾਅ II ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸੀਜੀਆਰਪੀ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੇਸੈਸਟਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਟ੍ਰਾਂਸਕਰੈਨਿਅਲ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਐਂਪਲਾਇਮੈਂਟ ਐਂਡਰੌਇਜ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਕਯੂਸ਼ਨਿਕ ਸੁਪਰਰੋਬੈੱਲਟਲ ਨਰਵ ਐਂਮਰਜੈਂਸੀ<ref name="telcagepant">{{Cite web|url=http://www.merck.com/investors/financials/form-10-k-2011.pdf|title=SEC Annual Report, Fiscal Year Ending Dec 31, 2011|last=Merck & Co., Inc.|date=February 28, 2012|publisher=SEC|page=65|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120626035607/http://www.merck.com/investors/financials/form-10-k-2011.pdf|archive-date=26 June 2012|dead-url=no|access-date=21 May 2012}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Jürgens|first=TP|last2=Leone, M|date=Jun 2013|title=Pearls and pitfalls: neurostimulation in headache.|journal=Cephalalgia: an international journal of headache|volume=33|issue=8|pages=512–25|doi=10.1177/0333102413483933|pmid=23671249}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 09gg97e7s7yxnk78h5v1klo29r2tkj1 0 105263 843555 839503 2026-07-29T23:13:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843555 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = ਲਾਈਟ ਇਨ ਅਗਸਤ | title_orig = | translator = | image = [[Image:LightInAugust.jpg|thumb]] | caption = ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ | author = [[ਵਿਲੀਅਮ ਫਾਕਨਰ]] | illustrator = | cover_artist = | country = | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | genre = [[ਦੱਖਣੀ ਗੋਥਿਕ]], [[ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ|ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ]] | subject = | publisher = [[Smith & Haas]] | pub_date = 1932 | english_pub_date = | media_type = | pages = 480 | isbn = | oclc = | dewey = 813.52 | preceded_by = [[Sanctuary (Faulkner novel)|Sanctuary]] | followed_by = [[Pylon (novel)|Pylon]] }} '''''ਲਾਈਟ ਇਨ ਅਗਸਤ'''''  ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ [[ਵਿਲੀਅਮ ਫਾਕਨਰ]] ਇੱਕ 1932 ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਗੋਥਿਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।  ਲੇਖਕ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਦਿਨ, ਇੰਟਰਵਾਰ ਪੀਰੀਅਡ, ਨਾਵਲ ਦੋ ਅਜਨਬੀਆਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਫਾਕਨਰ ਦੇ ਘਰ, ਲਫੇਯੇਟ ਕਾਊਂਟੀ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਗਲਪੀ ਕਾਊਂਟੀ ਯੌਕਨਾਪਟਾਫਾ ਕਾਉਂਟੀ, ਮਿਸਿਸਿਪੀ, ਜੇਫਰਸਨ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਪਲਾਟ ਪਹਿਲਾਂ ਅਲਾਬਾਮਾ ਦੀ ਇੱਕ ਗਰਭਵਤੀ ਵ੍ਹਾਈਟ ਔਰਤ ਲੇਨਾ ਗਰੋਵ ਤੇ ਫ਼ੋਕਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਨਾ ਆਪਣੇ ਅਣਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਫ਼ੋਕਸ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ jo ਜੇਫਰਸਨ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵ੍ਹਾਈਟ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕਾਲੇ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਹੈ।  ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪਲਾਟ ਉਸ ਦੇ ਲੁਕਾਸ ਬੁਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੇਨਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੇਫਰਸਨ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਲੇਨਾ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਔਰਤ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਅਤੇ ਬੁਰਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋਆਨਾ ਬਰਡਨ, ਯੈਂਕੀ ਐਬੋਲੀਸ਼ਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਵੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਜੈਫਰਸਨ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਰਚ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਸੀਨ 'ਤੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਸ਼ਕ ਬਲੈਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੁਰਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਇਨਾਮ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੇਨਾ ਦੀ ਮਦਦ ਬਾਇਰੋਨ ਬੁੰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਰਮੀਲਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਭਲਾ ਆਦਮੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਲੇਣਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੰਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਊਟਕਾਸਟ, ਬਦਨਾਮ ਸਾਬਕਾ ਮਿਨਿਸਟਰ ਗੇਲ ਹਾਈਟਾਵਰ ਕੋਲੋਂ, ਲੇਨਾ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਾਈਟਾਵਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆ ਵੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਗਾਰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਾਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁਰਚ ਆਪਣੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਬਗੈਰ ਹੀ ਕਸਬਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਵਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਹਾਣੀ ਕੁਝ ਸਵਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਟੈਨਿਸੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਮਿਲੀਆਂ ਸੀ - ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਬੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੇ ਦਾ ਬਾਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਔਰਤ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ।  ਇੱਕ ਢਿੱਲੀ, ਅਰੂਪ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਵਰਣਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਫਾਕਨਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਨਸਲ, ਲਿੰਗ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਖੋਜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਅਣਫਿੱਟ ਹਨ, ਛੇਕੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਗਾਨਗੀ ਹੰਢਾ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਇਕ ਪੁਰੀਤਾਨੀਕਲ, ਪੱਖਪਾਤੀ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਰਲਿਆ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਕੁਝ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਫਾਕਨਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਫਾਕਨਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ੀ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Photograph_of_F._H._Raisen_Sawmill_Planing_Mill_and_Machine_Shop_-_NARA_-_2127870.jpg|thumb|300x300px|Photograph of a real planing mill in the 1930s, similar to the one depicted in the novel.]] [[ਤਸਵੀਰ:Rex_theatre.jpg|thumb|Segregated movie theater in Leland, Mississippi in 1937, a result of de jure segregation of black and white people in the South; Joe Christmas lives between the two racially segregated societies.]] [[ਤਸਵੀਰ:Rowan_Oak.JPG|thumb|Faulkner's home Rowan Oak in Oxford, Mississippi, where he wrote the novel and, based on a casual remark from his wife Estelle, changed the name from "Dark House" to ''Light in August''.{{Sfn|Ruppersburg}}]] == ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vSGJD4e_v9QC|title=Student Companion to William Faulkner|last=Anderson|first=John Dennis|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-313-33439-9|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bcyIMycs2lAC|title=William Faulkner: The Yoknapatawpha Country|last=Brooks|first=Cleanth|publisher=Louisiana State University Press|year=1963|isbn=9780807116012|ref=harv}} * {{Cite book|title=Light in August. The Corrected Text|url=https://archive.org/details/lightinaugustcor00faul|last=Faulkner|first=William|publisher=Vintage Books|year=1990|isbn=0-679-73226-8|ref=harv}} * {{Cite book|title=Faulkner and Race|last=Fowler|first=Doreen|last2=Abadie|first2=Ann|publisher=University of Mississippi Press|year=2007|isbn=1-93411-057-4|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fpuVmudsihYC&pg=PA69|title=A William Faulkner Encyclopedia|last=Hamblin|first=Robert W.|last2=Peek|first2=Charles A.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1999|isbn=978-0-313-29851-6|ref=harv}} * {{Cite book|title=Faulkner and the Thoroughly Modern Novel|url=https://archive.org/details/faulknerthorough0000hlav|last=Hlavsa|first=Virginia V. James|publisher=University of Virginia Press|year=1991|isbn=0-8139-1311-X|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Romance of Authenticity: The Cultural Politics of Regional and Ethnic Literature|url=https://archive.org/details/romanceofauthent0000kare|last=Karem|first=Jeff|publisher=University of Virginia Press|year=2004|isbn=0-8139-2255-0|ref=harv}} * {{Cite book|title=American Gothic Fiction: An Introduction|url=https://archive.org/details/americangothicfi0000lloy_p9c8|last=Lloyd-Smith|first=Allan|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2004|isbn=0-8264-1594-6|ref=harv}} * {{Cite book|title=Faulkner and the Natural World|url=https://archive.org/details/faulknernaturalw0000faul|last=Kartiganer|first=Donald M.|last2=Abadie|first2=Ann J.|publisher=Univ. Press of Mississippi|year=1999|isbn=1-57806-121-0|ref=harv}} * {{Cite book|title=American Gothic: New Interventions in a National Narrative|last=Martin|first=Robert K.|last2=Savoy|first2=Eric|publisher=University of Iowa Press|year=2009|isbn=978-1-58729-349-8|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6RK-r8Hu-voC|title=New Essays on Light in August|last=Millgate|first=Michael|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-31332-2|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Myth of Aunt Jemima: Representations of Race and Region|last=Roberts|first=Diane|publisher=Psychology Press|year=1994|isbn=0-415-04919-9|ref=harv}} * {{Cite book|title=Reading Faulkner: Light in August|url=https://archive.org/details/readingfaulknerl0000rupp|last=Ruppersburg|first=Hugh|publisher=University Press of Mississippi|year=1994|isbn=0-8780-5732-3|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=77yCFBA_9ygC&pg=PT358|title=William Faulkner: The Making of a Modernist|last=Singal|first=Daniel Joseph|publisher=Univ of North Carolina Press|year=1997|isbn=978-0-8078-4831-9|ref=harv}} * {{Cite book|title=Faulkner's Artistic Vision: The Bizarre and the Terrible|url=https://archive.org/details/faulknersartisti0000yama|last=Yamaguchi|first=Ryūichi|publisher=Fairleigh Dickinson Univ Press|year=2004|isbn=0-8386-4014-1|ref=harv}} ; ਵੈੱਬ  * {{Cite news|url=http://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/|title=All-TIME 100 Novels|last=Lacayo|first=Richard|date=16 October 2005|work=TIME Entertainment|access-date=18 November 2012|publisher=Time Inc.|ref=harv|archive-date=29 ਜੁਲਾਈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120729162224/http://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/|url-status=dead}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|url=http://urn.fi/URN:ISBN:978-951-51-2484-5|title=Culture, Translation, and Intertextuality: An Exploratory Rereading of Cultural-Religious Southern Elements in William Faulkner's Light in August and its Translations in Finnish|last=Jukko, Risto|publisher=University of Helsinki|year=2016|isbn=978-951-51-2483-8|location=Helsinki}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲ]] ghy9ds5b33mjad2aj8ojsmoynn8z4g1 0 105576 843402 769771 2026-07-29T20:35:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843402 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = ਜੇ ਐਮ ਜੀ ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ | image = Jean-Marie Gustave Le Clézio-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg | imagesize = | caption = ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ 2008 ਵਿੱਚ | birth_name = ਜ਼ਿਆਂ ਮੇਰੀ ਗੁਸਤਾਵ ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1940|4|13}} | birth_place = [[Nice]], [[French Third Republic|France]] | death_date = | death_place = | occupation = ਲੇਖਕ | nationality = ਫਰਾਂਸੀਸੀ | ethnicity = [[ਬਰਿਟੋਨ]]/ਫਰਾਂਸੀਸੀ | education = | alma_mater = | period = 1963–ਹੁਣ | genre = ਨਾਵਲ, ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ, ਲੇਖ, ਅਨੁਵਾਦ | subject = ਨਿਵਾਸ, ਪਰਵਾਸ, ਬਚਪਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ | spouse = | partner = | children = | relatives = | movement = | notableworks = ''[[Le Procès-Verbal]]'', ''[[Désert (novel)|Désert]]'' | awards = {{awd|[[ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]]|2008}} | signature = | website = | portaldisp = }} '''ਜ਼ਿਆਂ ਮੇਰੀ ਗੁਸਤਾਵ ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ''' ({{IPA-fr|ʒɑ̃ maʁi ɡystav lə klezjo|lang}}; ਜਨਮ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1940), ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇ ਐੱਮ. ਜੀ. ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਕਲੇਜ਼ੀਓ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਵਲ ਲੇ ਪ੍ਰੋਸੇ-ਵਰਲਲ ਲਈ 1963 ਦਾ ਪ੍ਰਿਕਸ ਰਿਨਾਉਦੋਟ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਲਈ 2008 ਦਾ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਨਵੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਕਾਵਿਕ ਸਾਹਸ-ਕਦਮੀ ਅਤੇ ਅਹਿਸਾਸੀ ਵਿਸਮਾਦ ਦਾ ਲੇਖਕ, ਗ਼ਾਲਿਬ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਖੋਜੀ" ਵਜੋਂ ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ।  == ਜੀਵਨੀ == ਲੀ ਕਲੇਜ਼ੀਓ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਫ੍ਰਾਂਸ ਦੇ ਰਿਵੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਈਸ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ|ਮਾਰੀਸ਼ੀਅਸ]] ਟਾਪੂ (ਜਿਸ ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਨਸਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਨ ਸੀ) ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਤੱਟ ਤੇ ਮੋਰਬੀਹਨ ਤੋਂ ਸਨ।<ref name="geo">{{Cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article709674.ece|title=A Frenchman and a Geographer|last=Tahourdin|first=Adrian|date=21 April 2006|work=5th paragraph|access-date=9 December 2008|publisher=review is taken from the TLS|location=London|quote="Le Clézio's family were originally from Morbihan on the west coast of Brittany. At the time of the Revolution, one of his ancestors, who had refused to enlist in the Revolutionary Army because they had insisted he cut his long hair, fled France with the intention of reaching India, but disembarked on Mauritius, and stayed there|archive-date=4 ਸਤੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904134610/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article709674.ece|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਪੂਰਵਜ ਫ਼੍ਰਾਂਸੋਈ ਅਲੇਕਸੀ ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ 1798 ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨਾਲ ਮੌਰੀਸ਼ੀਸ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਬਸਤੀ ਸੀ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੌਰੀਸ਼ੀਅਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਮੌਰੀਸ਼ੀਸੀਆਈ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।  <ref name="roots">{{Cite web|url=http://www.comcast.net/articles/news-entertainment/20081207/EU.Sweden.Nobel.Le.Clezio/|title=Internet might have stopped Hitler|date=7 December 2008|publisher=comcast.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209075618/http://www.comcast.net/articles/news-entertainment/20081207/EU.Sweden.Nobel.Le.Clezio/|archive-date=9 December 2008|dead-url=yes|access-date=12 December 2008|quote="Though he was born in France, Le Clézio's father is British and he holds dual nationality with Mauritius, where his family has roots"}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article709674.ece|title=A Frenchman and a geographer|date=21 April 2006|work=Adrian Tahourdin|access-date=11 December 2008|publisher=The Times Literary Supplement|location=London|quote="Le Clezio regards himself as Franco-Mauritian|archive-date=4 ਸਤੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904134610/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article709674.ece|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਕੋਲ ਦੋਹਰੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਮੌਰੀਸ਼ੀਆਈ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹੈ (1968 ਵਿੱਚ ਮੌਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ) ਅਤੇ ਮੌਰੀਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ "ਨਿਕੀ ਪਿਤਾਭੂਮੀ" ਕਿਹਾ।<ref name="guardian">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/books/2008/oct/10/nobelprize-france|title=Nobel award restores French literary pride|last=Angelique Chrisafis|date=10 October 2008|publisher=[[The Guardian]]|location=London|quote="He has joint Mauritian citizenship and calls the island his "little fatherland"}}</ref><ref name="times">{{Cite news|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article4913765.ece|title=Jean-Marie Gustave Le Clezio wins the 2008 Nobel Literature Prize|last=Bremner|first=Charles|date=9 October 2008|access-date=2008-10-09|publisher=Times Online|location=London|quote=Le Clézio, who was born in Nice and has lived in England, New Mexico and South Korea, said that he was touched by the honour. He mentioned his British father, a surgeon, and his childhood in Mauritius and Nigeria. "I was born of a mix, like many people currently in Europe," he said.|archive-date=2011-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616183321/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article4913765.ece|url-status=dead}}</ref> ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਇਸ ਵਿੱਚ, [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ [[ਨਾਈਜੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Multicultural Writers Since 1945|url=https://archive.org/details/multiculturalwri0000unse_y6f1|last=della Fazia Amoia|first=Alba|last2=Alba Amoia|last3=Bettina Liebowitz|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2009|isbn=978-0-313-30688-4|location=Westport, Connecticut|pages=[https://archive.org/details/multiculturalwri0000unse_y6f1/page/313 313]–318}}</ref> ਉਹ 1948 ਤੱਕ ਨਾਇਸ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ, ਰਾਕੇਬਿਲਿਏਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋਏ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ 1991 ਦਾ ਨਾਵਲ ਓਨਿਤਸ਼ਾ ਅੰਸ਼ਿਕ ਆਤਮਕਥਾ ਹੈ। 2004 ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਯਾਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।  1958 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1959 ਤਕ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,<ref>{{Cite web|url=http://www.bris.ac.uk/news/2008/5946.html|title=Jean-Marie Gustave Le Clézio wins Nobel Prize|date=10 October 2008|publisher=University of Bristol|access-date=2008-11-07}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਨਾਇਸ ਦੇ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਡੀ'ਟਿਊਡਜ਼ ਲਿਟਰਰੇਅਰਜ਼ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਅੰਡਰ ਗਰੈਜੂਏਟ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ।<ref>[http://www.mba-unice.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=70 MBA-unice.edu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090808051711/http://www.mba-unice.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=10&Itemid=70|date=8 August 2009}}</ref> 1964 ਵਿੱਚ ਲੇ ਕਲੇਜ਼ੀਓ ਨੇ ਪ੍ਰੋਵੇਂਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੈਨਰੀ ਮਿਕੌਕਸ ਤੇ ਇੱਕ ਥੀਸਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।<ref>Marshall, Bill; Cristina Johnston. ''France and the Americas''. ABC-CLIO, 2005. {{ISBN|1-85109-411-3}}. p.697</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਜੇਤੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] beb3dggrg2hs1tzt53bfghe7yuh7l2p 0 105962 843590 840189 2026-07-29T23:52:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843590 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] |era = [[19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] |image = Schopenhauer by Jules Lunteschütz.jpg |image_size = |caption = ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਦੀ 1855 ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਕ੍ਰਿਤੀ: ਜਿਊਲਸ ਲੁੰਟੇਸ਼ੁਜ਼ |signature = Arthur Schopenhauer Signature.svg |name = ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ |birth_date = {{birth date|1788|02|22|df=y}} |birth_place = [[ਗਡਾਂਸਕ|ਡਾਨਜ਼ਿਗ]] (ਗਡਾਂਸਕ)<!--according to Danzig/Gdansk vote policy. No further Prussia/Poland or other details. Leave that to the city articles--> |death_date = {{Death date and age|1860|9|21|1788|2|22|df=y}} |death_place = [[ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ]], [[ਜਰਮਨ ਕਨਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] |education = {{plainlist| *{{Interlanguage link|Gymnasium Ernestinum Gotha|de|3=Ernestinum Gotha|lt=Gymnasium illustre zu Gotha}} *[[ਗੋਟਿੰਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] * [[ਜੇਨਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ([[PhD]], 1813)}} |nationality =ਜਰਮਨ |residence = ਡੈਨਜ਼ਿਗ, [[ਹੈਮਬਰਗ]], ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ |institutions = [[ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] |school_tradition = {{plainlist| *[[ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਉੱਤਰ-ਕਾਂਤਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ]] * [[ਜਰਮਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ]]<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/idealism/#Sch German Idealism on the Stanford Encyclopedia of Philosophy]</ref><ref>[http://www.iep.utm.edu/germidea/#H6 Idealism (Internet Encyclopedia of Philosophy)]</ref> *[[Transcendental idealism]]<ref>[http://www.iep.utm.edu/schopenh/#H1 Arthur Schopenhauer (1788—1860) (Internet Encyclopedia of Philosophy)]</ref><ref>[[Frederick C. Beiser|Beiser]] reviews the commonly held position that Schopenhauer was a transcendental idealist and he rejects it: "Though it is deeply heretical from the standpoint of transcendental idealism, Schopenhauer's objective standpoint involves a form of ''[[transcendental realism]]'', i.e. the assumption of the independent reality of the world of experience." (Beiser 2016, p. 40)</ref> *[[ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਲੰਟਰਿਜਮ]] * [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ]] * [[ਐਂਟੀਨਾਟਲਿਜ਼ਮ]]<ref>Schopenhauer, Arthur. ''[[Parerga and Paralipomena]], Short Philosophical Essays'', Vol. 2, Oxford University Press, 2000, Ch. XII: "Additional Remarks on the Doctrine of the Suffering of the World", § 149, p. 292; Schopenhauer, Arthur. ''Studies in Pessimism: The Essays. ''The Pennsylvania State University, 2005, p. 7.</ref>}} |main_interests = [[ਮੈਟਾਫਿਜ਼ਿਕਸ]], [[ਸੁਹਜ ਵਿਗਿਆਨ]], [[ਨੀਤੀ]], [[ਨੈਤਿਕਤਾ]], [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]]| notable_ideas = [[ਐਂਥਰੋਪਿਕ ਸਿਧਾਂਤ]]<ref>Arthur Schopenhauer, ''Arthur Schopenhauer: The World as Will and Presentation, Volume 1'', Routledge, 2016, p. 211: "the world [is a] mere ''presentation'', object for a subject..."</ref><ref>Lennart Svensson, ''Borderline: A Traditionalist Outlook for Modern Man'', Numen Books, 2015, p. 71: "[Schopenhauer] said that 'the world is our conception'. A world without a perceiver would in that case be an impossibility. But we can—he said—gain knowledge about Essential Reality for looking into ourselves, by introspection. ... This is one of many examples of the anthropic principle. The world is there for the sake of man."</ref><br> [[ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ#ਨੀਤੀ|ਐਟਰਨਲ ਜਸਟਿਸ]] <br> [[ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ|ਲੋੜੀਂਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਚੌਗੁਣੀ ਜੜ੍ਹ]] <br> [[ਸੇਹ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ|ਹੈੱਜਹੋਗ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ]] <br> [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ]] <br> [[ਪ੍ਰਿੰਸੀਪੀਮ ਇੰਡੀਵਿਜੂਏਸ਼ਨਿਸ]] <br> [[ਹੁਕਮ (ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ)|ਹੁਕਮ]] [[ਵਸਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ]] ਵਜੋਂ |influences = {{hlist | [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] | [[ਉਪਨਿਸ਼ਦ]] | [[ਇਮਾਨੂਏਲ ਕਾਂਤ]] | [[ਜਰਮਨ ਰਹੱਸਵਾਦ]]<ref>{{Cite book|title=The World as Will and Representation|last=Schopenhauer|first=Arthur|publisher=|year=|isbn=|volume=Vol. 1, Book 4|location=|pages=|quote=For the philosopher, these accounts of the lives of holy, self-denying men, badly as they are generally written, and mixed as they are with super stition and nonsense, are, because of the significance of the material, immeasurably more instructive and impor tant than even Plutarch and Livy. ... But the spirit of this development of Christianity is certainly nowhere so fully and powerfully expressed as in the writings of the German mystics, in the works of Meister Eckhard, and in that justly famous book Die Deutsche Theologie.}}</ref> | [[ਪਲੇਟੋ]]| [[ਗੋਟਲੋਬ ਅਰਨਸਟ ਸ਼ੁਲਜ਼ੇ|ਜੀ. ਈ. ਸ਼ੁਲਜ਼ੇ]]}} |influenced = {{hlist |[[ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਐਡਲਰ|ਐਡਲਰ]] | [[ਮਾਚਾਡੋ ਡੇ ਅੱਸਿਸ]] | [[ਜੂਲੀਅਸ ਬਾਨਸੈਨ|ਬਾਨਸੈਨ]] | [[ਸੈਮੂਅਲ ਬੇੈਕੇਟ|ਬੇਕੇਟ]] | [[ਥਾਮਸ ਬੇਰਨਹਾਰਡ|ਬਰਨਹਾਰਡ]] | [[ਹੋਰਹੇ ਲੂਈਸ ਹੋਰਹੇਸ|ਬੋਰਹੇਸ]] | [[ਐੱਲ. ਈ. ਜੇ. ਬਰੂਵਰ|ਬਰੂਵਰ]] | [[ਜੋਸਫ਼ ਕੈਂਪਬੈਲ|ਕੈਂਪਬੈਲ]] | [[ਅਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ|ਆਇਨਸਟਾਈਨ]]<ref>{{Citation|last=Howard|first=Don A.|title=Albert Einstein as a Philosopher of Science|date=December 2005|url=http://www3.nd.edu/~dhoward1/vol58no12p34_40.pdf|journal=Physics Today|volume=58|issue=12|pages=34–40|publisher=American Institute of Physics|format=PDF|bibcode=2005PhT....58l..34H|doi=10.1063/1.2169442|accessdate=2015-03-08|via=University of Notre Dame, Notre Dame, IN, author's personal webpage|quote=From Schopenhauer he had learned to regard the independence of spatially separated systems as, virtually, a necessary a priori assumption ... Einstein regarded his separation principle, descended from Schopenhauer's ''principium individuationis'', as virtually an axiom for any future fundamental physics. ... Schopenhauer stressed the essential structuring role of space and time in individuating physical systems and their evolving states. This view implies that difference of location suffices to make two systems different in the sense that each has its own real physical state, independent of the state of the other. For Schopenhauer, the mutual independence of spatially separated systems was a necessary a priori truth.|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.nd.edu/~dhoward1/vol58no12p34_40.pdf|url-status=dead}}</ref> |[[Afanasy Fet|Fet]] |[[John Gray (philosopher)|Gray]]<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/john-gray-forget-everything-you-know-641878.html |title=John Gray: Forget everything you know— Profiles, People |publisher=The Independent |date=3 September 2002 |accessdate=12 March 2010 | location=London| archiveurl= https://web.archive.org/web/20100409072731/https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/john-gray-forget-everything-you-know-641878.html| archivedate= 9 April 2010 <!--DASHBot-->| deadurl= no}}</ref> |[[ਕਾਰਲ ਰੌਬਰਟ ਐਡਵਾਇਡ ਵੌਨ ਹਾਰਟਮੈਨ|ਹਰਟਮੈਨ]] | [[ਹਰਮਨ ਹੈੱਸ|ਹੈੱਸ]] | [[ਮੈਕਸ ਹਾਰਕਹੀਮਰ|ਹੋੋਰਖਾਈਮਰ]] | [[ਜੋਰੀਸ-ਕਾਰਲ ਹਾਇਜ਼ਮੰਸ|ਜੇ.ਕੇ. ਹਾਇਜ਼ਮੰਸ]] | [[ਕਾਰਲ ਜੁੰਗ|ਜੰਗ]] | [[ਕਾਰਲ ਕ੍ਰੌਜ਼ (ਲੇਖਕ)|ਕ੍ਰੌਜ਼]]<ref>{{Cite book|title=Wittgenstein's Vienna|url=https://archive.org/details/wittgensteinsvie00jani|last=Allan Janik and Stephen Toulmin|first=|publisher=Simon and Schuster|year=1973|isbn=|location=New York|pages=[https://archive.org/details/wittgensteinsvie00jani/page/74 74]|quote=Kraus himself was no philosopher, even less a scientist. If Kraus's views have a philosophical ancestry, this comes most assuredly from Schopenhauer; for alone among the great philosophers, Schopenhauer was a kindred spirit, a man of philosophical profundity, with a strange talent for polemic and aphorism, a literary as weIl as philosophical genius. Schopenhauer, indeed, was the only philosopher who at all appealed to Kraus.}}</ref> |[[ਥਾਮਸ ਲਿਗੋਟੀ|ਲਿਗੋਟੀ]] | [[ਫਿਲਿਪ ਮੇਨਲੈਂਡਰ|ਮੇਨਲੈਂਡਰ]] | [[ਐਟੋਰ ਮੇਜੋਰਾਨਾ|ਮੇਜੋਰਾਨਾ]]<ref name=Majorana>{{Cite book|title=Ettore Majorana: Scientific Papers|last=Bassani|first=Giuseppe-Franco|publisher=Springer|year=|isbn=3540480919|editor-last=Società Italiana di Fisica|location=|pages=XL|quote=His interest in philosophy, which had always been great, increased and prompted him to reflect deeply on the works of various philosophers, in particular Schopenhauer.}}</ref> |[[ਥਾਮਸ ਮਾਨ|ਮਾਨ]] {{·}} [[ਮੁਪਾਸਾਂ]] {{·}} [[ਕਾਰਲ ਯੂਜੀਨ ਨਿਊਮਨ|ਨਿਊਮੈਨ]] {{·}} [[ਫ੍ਰਿਡੇਰਿਚ ਨੀਤਸ਼ੇ|ਨੀਤਸ਼ੇ]]{{·}}[[ਗਿਲਬਰਟ ਰਾਇਲ|ਰਾਇਲ]]<ref>{{cite book|ref=harv|last=Magee|first=Bryan|title=Confessions of a Philosopher|url=https://archive.org/details/confessionsofphi0192mage|year=1997}}, Ch. 16</ref> |[[George Santayana|Santayana]] |[[Moritz Schlick|Schlick]]<ref>{{Cite book|title=Moritz Schlick|last=B.F. McGuinness|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=336-337|quote=Once again, one has to understand Schlick's world conception, which he took over from Schopenhauer's world as representation and as will. … “To will something” – and here Schlick is heavily influenced by Schopenhauer –}}</ref> |[[ਐਰਵਿਨ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ|ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ]] | [[ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਸੋਲੋਵਯੋਵ (ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ)|ਸੋਲੋਵਯੋਵ]] | [[ਓਸਵਾਲਡ ਸਪੈਂਗਲਰ|ਸਪੈਂਗਲਰ]] | [[ਲੀਓ ਤਾਲਸਟਾਏ|ਤਾਲਸਟਾਏ]] | [[ਹੰਸ ਵਾਈਹੀਰਰ|ਵਾਇਅਰਿੰਗ]] | [[ਯੋਹਾਨਸ ਵੋਲਕੇਤ|ਵੋਲਕੇਤ]] | [[ਰਿਚਰਡ ਵੈਗਨਰ|ਵੈਗਨਰ]] | [[ਓਟੋ ਵਾਈਨਿੰਗਰ|ਵਾਈਨਿੰਗਰ]] | [[ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗਨਸਟਾਈਨ|ਵਿਟਗਨਸ਼ਟਾਈਨ]] | [[ਪੀਟਰ ਵੈੱਸਲ ਜਾਪਫ਼ੇ|ਜਾਪਫ਼ੇ]]}} }} '''ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ''' ({{lang-de|Arthur Schopenhauer|label=[[ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਰਮਨ]]}}, {{IPA-de|ˈaʁtuːɐ̯ ˈʃoːpn̩haʊɐ|ਜਰਮਨ ਉੱਚਾਰਣ|De-Arthur Schopenhauer2.ogg}}; 22 ਫਰਵਰੀ 1788 – 21 ਸਤੰਬਰ 1860) ਇੱਕ ਜਰਮਨ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ 1818 ਦੀ ਰਚਨਾ ''ਦ ਵਰਲਡ ਐਜ਼ ਵਿਲ ਐਂਡ ਰੀਪਰੀਜੈਂਟੇਸ਼ਨ'' (1844 ਵਿੱਚ ਵਧਾਈ ਗਈ) ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹੀ ਅਤੇ ਅਮਿੱਟ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Essays and Aphorisms|url=https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho|author=Arthur Schopenhauer|publisher=Penguin Classics|year=2004|isbn=978-0-14-044227-4|page=[https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho/page/23 23]}}</ref><ref>The Oxford Encyclopedic English Dictionary. 'Schopenhauer': Oxford University Press. 1991. p. 1298. {{ISBN|978-0-19-861248-3}}.</ref> [[ਇਮੈਨੂਅਲ ਕਾਂਤ]] ਦੇ ਅਗੰਮੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਜੋਂ ਵਿਖਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,<ref>{{cite book|title=Essays and Aphorisms|url=https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho|author=Arthur Schopenhauer|publisher=Penguin Classics|year=2004|isbn=978-0-14-044227-4|pages=[https://archive.org/details/essaysaphorisms00scho/page/22 22]–36|quote=…but there has been none who tried with so great a show of learning to demonstrate that the pessimistic outlook is ''justified'', that life itself is really bad. It is to this end that Schopenhauer’s metaphysic of will and idea exists.}}</ref><ref>''[http://librivox.org/studies-in-pessimism-by-arthur-schopenhauer/ Studies in Pessimism]'' – audiobook from [//en.wikipedia.org/wiki/LibriVox LibriVox].</ref><ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Psychology and Religion, Volume 2|url=https://archive.org/details/encyclopediaofps0000unse_a4h7|publisher=Springer|year=2009|isbn=978-0-387-71801-9|editor1=David A. Leeming|page=824|quote=A more accurate statement might be that for a German – rather than a French or British writer of that time – Schopenhauer was an honest and open atheist.|editor2=Kathryn Madden|editor3=Stanton Marlan}}</ref>  ਜੋ ਜਰਮਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪੋਸਟ-ਕਾਂਤੀਅਨ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>Arthur Schopenhauer, The World as Will and Representation, Vol. 1, trans. E. Payne, (New York: Dover Publishing Inc., 1969), Vol. 2, Ch. 50.</ref><ref>{{cite book|title=Schopenhauer, Philosophy and the Arts|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-04406-6|editor=Dale Jacquette|page=162|quote=For Kant, the mathematical sublime, as seen for example in the starry heavens, suggests to imagination the infinite, which in turn leads by subtle turns of contemplation to the concept of God. Schopenhauer's atheism will have none of this, and he rightly observes that despite adopting Kant's distinction between the dynamical and mathematical sublime, his theory of the sublime, making reference to the struggles and sufferings of struggles and sufferings of Will, is unlike Kant's.}}</ref> [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਪਹਿਲੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਦਰਸ਼ਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਨਿਆਸ, ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ) ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕੰਮ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>See the book-length study about oriental influences on the genesis of Schopenhauer's philosophy by [//en.wikipedia.org/wiki/Urs_App Urs App]: ''Schopenhauer's Compass. An Introduction to Schopenhauer's Philosophy and its Origins''. Wil: UniversityMedia, 2014 ({{ISBN|978-3-906000-03-9}})</ref><ref>{{cite book|title=An Introduction to the History of Psychology|last=Hergenhahn|first=B. R.|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=978-0-495-50621-8|edition=6th|page=216|quote=Although Schopenhauer was an atheist, he realized that his philosophy of denial had been part of several great religions; for example, Christianity, Hinduism, and Buddhism.}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ੋਪਨਹਾਹੋਅਰ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮਰਨ-ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣਾ ਸੀ। ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: [[ਫ਼ਰੀਡਰਿਸ਼ ਨੀਤਸ਼ੇ]], [[ਰਿਚਰਡ ਵੈਗਨਰ]], [[ਲਿਉ ਤਾਲਸਤਾਏ]], [[ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗਨਸਟਾਈਨ]], [[ਐਰਵਿਨ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ]], [[ਕਾਰਲ ਹਾਈਨਰਿਖ਼ ਉਲਰਿਚਸ]], [[ਓਟੋ ਰੈਂਕ]], [[ਗੁਸਤਾਵ ਮਾਲਰ]], [[ਯੋਸਿਫ਼ ਕੈਂਪਬੈਲ]], [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ]], [[ਕਾਰਲ ਜੁੰਗ]], [[ਟਾਮਸ ਮਾਨ]], [[ਐਮਿਲ ਜ਼ੋਲਾ]], [[ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ]], [[ਹੋਰਹੇ ਲੂਈਸ ਬੋਰਹੇਸ]] ਅਤੇ [[ਸੈਮੂਅਲ ਬੈਕਟ]]। == ਜੀਵਨੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Gdansk_Schopenhauer_House.jpg|thumb|ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਦੇ ਜਨਮਸਥਾਨ  ਹਾਊਸ, ਉਲ. Św. Ducha (ਪਹਿਲਾਂ Heiligegeistgasse)]] ਆਰਥਰ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ 1788 ਨੂੰ [[ਡੈਨਜ਼ਿਗ]] (ਹੁਣ [[ਗਡਾਂਸਕ]], [[ਪੋਲੈਂਡ]]) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਵਪਾਰੀਫ਼, ਹੈਨਰਿਖ਼ ਲੋਰਿਸ ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਪਤਨੀ, ਜੋਹਾਨਾ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੋਪੇਨਹਾਵਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਰਵਾਰ [[ਹੈਮਬਰਗ]] ਰਹਿਣ ਚਲੇ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਰੋਸ਼ਨਖ਼ਿਆਲੀ ਅਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਪਰੂਸੀਅਨ ਅਨੈਕਸੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੈਨਜ਼ਿਗ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਸਮਝਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਰਥਰ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਪਾਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਰਥਰ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਰਥਰ ਨੂੰ ਇੱਕ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੋਕ|ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ]] ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਰਥਰ ਨੂੰ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਰਵਾਂ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰਥਰ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਠੋਸਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹੈਨਰਿਖ਼ ਨੇ ਆਰਥਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ: ਮੁੰਡਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ [[ਯੂਰਪ]] ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਸਿਖੇਗਾ, ਜਾਂ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਆਰਥਰ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੁਨੀਆਵੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਢਾਲਣ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] 2bokoqohf00hhujtfcu1hef4n0h49zz 0 105972 843382 532779 2026-07-29T20:14:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843382 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] | era = [[18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] | image = Johann Gottlieb Fichte.jpg | caption = | name = ਜੋਹਾਂਨ ਗੌਟਲੀਬ ਫਿਸ਼ਤ | birth_date = {{birth date|df=y|1762|5|19}} | birth_place = ਰਾਮੇਂਨਾਉ, ਸੈਕਸਨੀ | death_date = {{Death date and age|df=y|1814|1|27|1762|5|19}} | death_place = [[ਬਰਲਿਨ]], ਪ੍ਰਸ਼ੀਆ | education = Schulpforta<br>ਜੇਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<br><small>(1780; ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਨਹੀਂ)</small><br>ਲੇਯਿਜ਼ੀਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ<br><small>(1781–1784; ਕੋਈ ਡਿਗਰੀ ਨਹੀਂ)</small> | institutions = ਜੇਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਏਰਲੇਂਜਨ <br> ਬਰਲਿਨ ਦੀ ਹੈਮਬੋਲਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਰਲਿਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | nationality = ਜਰਮਨ | school_tradition = [[ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਦਰਸ਼ਨ]]<br> [[ਜਰਮਨ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ]] <br> [[ਪੋਸਟ-ਕਾਂਟੀਅਨ]] [[ਪਾਰਗਾਮੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ]]<ref>Nectarios G. Limnatis, ''German Idealism and the Problem of Knowledge: Kant, Fichte, Schelling, and Hegel'', Springer, 2008, pp. 138, 177.</ref><br>Jena Romanticism<br>Romantic nationalism<ref>Kerrigan, William Thomas (1997), ''"Young America": Romantic Nationalism in Literature and Politics, 1843–1861'', University of Michigan, 1997, p. 150.</ref> | main_interests = [[ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ]] ਅਤੇ [[ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ]], [[ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ]], [[ਸਿਆਸੀ ਦਰਸ਼ਨ]] | influences = [[ਇੰਮਾਨੂਏਲ ਕਾਂਤ]], [[ਸਲੋਮੋਨ ਮਾਈਮੋਨ]],<ref>Fichte wrote that his admiration for Maimon's talent "[k]nows no limit," and also that "Maimon has completely overturned the entire Kantian philosophy as it has been understood by everyone until now." (''Gesamtausgabe'' III/2: 275)</ref> Karl Leonhard Reinhold,<ref>Breazeale 2013, p. 23.</ref> Gottlob Ernst Schulze Jean-Jacques Rousseau,<ref>Breazeale 2013, p. 2.</ref> Baruch Spinoza,<ref>Breazeale 2013, p. 308.</ref> Ernst Platne<ref>Breazeale 2013, p. 94.</ref> | influenced = [[ਇੰਮਾਨੂਏਲ ਹਰਮਨ ਫਿਸ਼ਤ]] (ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ), [[ਜੀ. ਡਬਲਯੂ. ਐੱਫ. ਹੇਗਲ]], [[ਡਾਇਟਰ ਹੇਨਰੀਚ]], [[ਜੋਹਨ ਫਰੀਡਰਿਚ ਹਰਬਰਟ]], [[ਨੋਵਾਲਿਸ]], [[ਐਫ. ਡਬਲਯੂ. ਜੇ. ਸ਼ੈਲਿੰਗ]], [[ਅਗਸਤ ਲੂਡਵਿਗ ਹੁਲਸੇਨ]], [[ਜੁਲਸ ਲੈਕਵੀਅਰ]], [[ਕਾਰਲ ਅਗਸਤ ਵਾਨ ਈਸੈਨਮੇਅਰ]],<ref>Maier, S. (2009). "[http://tobias-lib.uni-tuebingen.de/volltexte/2010/4531/pdf/Druckversion.pdf ''Der Einfluss der Fichteschen Philosophie in der Medizin bei Adolph Karl August Eschenmayer'']. Eberhard-Karls-Universität Tübingen: Medizinische Fakultät.</ref> [[Wilhelm von Humboldt]],<ref>Breazeale and Rockmore 2010: David Kenosian, "Fichtean Elements in Wilhelm von Humboldt's Philosophy of Language", esp. p. 357.</ref>[[ਫ੍ਰਿਡੇਰਿਕ ਸ਼ਲੇਆਈਮਾਚਰ]], [[ਲੂਡਵਿਗ ਟਾਈਕ]], [[ਕਾਰਲ ਵਿਲਹੈਲਮ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਸੋਲਗਰ]] | notable_ideas = | academic_advisors = [[ਇੰਮਾਨੂਏਲ ਕਾਂਤ]] | notable_students = [[ਇੰਮਾਨੂਏਲ ਹਰਮਨ ਫਿਸ਼ਤ]] (ਉਸਦਾ ਬੇਟਾ) }} '''ਜੋਹਾਂਨ ਗੌਟਲੀਬ ਫਿਸ਼ਤ''' ({{IPAc-en|ˈ|f|ɪ|x|t|ə}};<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/fichte "Fichte"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Random_House_Webster%27s_Unabridged_Dictionary Random House Webster's Unabridged Dictionary]''.</ref> {{IPA-de|ˈjoːhan ˈɡɔtliːp ˈfɪçtə|lang}}; 19 ਮਈ 1762 – 27 ਜਨਵਰੀ, 1814), ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਜੋ [[ਜਰਮਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਉਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਮਾਨੂਏਲ ਕਾਂਤ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਵੈ-ਚੇਤਨਾ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਉਸਦੀ ਮੌਲਿਕ ਸੂਝ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫਿਸ਼ਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫਿਲਾਸਫਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਫਿਸ਼ਤ ਥੀਸਿਸ-ਐਂਟੀਥੀਸਿਸ-ਸਿੰਥੇਸਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੀ,<ref name="Breazeale 63">"Review of ''[//en.wikipedia.org/wiki/Aenesidemus_(book) Aenesidemus]''" ([http://www.gleichsatz.de/b-u-t/trad/fichte/jgf-aenesidemus.html "Rezension des Aenesidemus"], ''{{Interlanguage link multi|Allgemeine Literatur-Zeitung|de}}'', February 11–12, 1794). Trans. Daniel Breazeale. In {{Cite book|title=Fichte: Early Philosophical Writings|url=https://archive.org/details/fichteearlyphilo0000fich|last=Breazeale|first=Daniel|last2=Fichte|first2=Johann|date=1993|publisher=Cornell University Press|page=[https://archive.org/details/fichteearlyphilo0000fich/page/63 63]}} (See also: ''FTP'', p. 46; Breazeale 1980–81, pp. 545–68; Breazeale and Rockmore 1994, p. 19; Breazeale 2013, pp. 36–37; Waibel, Breazeale, Rockmore 2010, p. 157: "Fichte believes that the I must be grasped as the ''unity'' of synthesis and analysis.")</ref> ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਕਸਰ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ [[ਗਿਓਕ ਵਿਲਹੈਲਮ ਫ਼ਰੀਡਰਿਸ਼ ਹੇਗਲ|ਹੇਗਲ]] ਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Robert_C._Solomon Robert C. Solomon], ''In the Spirit of Hegel'', Oxford University Press, p. 23.</ref>,ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਰੇਨੇ ਦੇਕਾਰਤ|ਡੇਕਾਰਟ]] ਅਤੇ ਕਾਂਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਿਸ਼ਤ [[ਅੰਤਰਮੁੱਖਤਾ|ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ]] ਅਤੇ [[ਚੇਤਨਾ]] ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। ਫਿਸ਼ਤ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ; ਜਰਮਨ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਪਿਤਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ।  == ਜੀਵਨੀ == ਫਿਸ਼ਤ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਮੇਨਾਉ, ਉੱਤਰੀ ਲੁਸਤੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="nie"><span>[[File:Wikisource-logo.svg|link=|13x13px]]</span></ref> ਇੱਕ ਰਿਬਨ ਬੁਣਕਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਤੋਂ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਜੋਹਾਂਨ ਗੋਟਲੇਬ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਫਿਸ਼ਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਉੱਪਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਬੇਸਬਰੀ ਫਿਸ਼ਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ।  ਜੁਆਨ ਫਿਸ਼ਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਿਖਾਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੇਂਡੂਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਵੱਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿੰਨੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਸੀ। ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਹਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰ ਫਰੀਹਰਰ ਵੌਨ ਮਿਲਿਟਜ਼ ਸਥਾਨਕ ਪਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬਚਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਲੇਕਿਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬਚਨ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਅੱਖਰ ਦੁਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬੈਰਨ ਨੇ ਇਸ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਉਹ ਕਰੇਗਾ।<ref name="americana"><span>[[File:Wikisource-logo.svg|link=|13x13px]]</span></ref> == ਨੋਟਸ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1814]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1762]] nieq7a87cwycpskiewetgav35imh2q3 0 106261 843354 783904 2026-07-29T19:46:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843354 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ | birth_date = {{Birth date|1859|7|7|df=y}} | image = Statue of Thiru. Irattai malai Sreenivasan.jpg | birth_place = [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | spouse = | death_date = {{Death date and age|1945|9|18|1859|7|7|df=y}} | death_place = [[ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ]], [[ਭਾਰਤ]] | occupation = [[ਵਕੀਲ]], [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] | profession = ਸਮਾਜੀ ਕਾਰਕੁੰਨ, [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] }} ਦੀਵਾਨ ਬਹਾਦਰ '''ਆਰ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ''' (1860-1945), '''ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ''' ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪਾਰੇਯਰ ਐਕਟੀਵਿਸਟ ਅਤੇ [[ਸਿਆਸਤਦਾਨ]] ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਰੇਯਰ ਆਈਕਨ ਅਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ,<ref name="Govt to celebrate">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article2200160.ece|title=`Govt to celebrate Rettamalai Srinivasan’s birthday'|date=6 July 2011|work=The Hindu|access-date=2011-11-03}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="cotextualizingdalitmovementp10">[//en.wikipedia.org/wiki/Rettamalai_Srinivasan%23Cotextualizing_Dalit_Movement_in_South_India Cotextualizing scheduled caste Movement in South India], Pg 10</ref> == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਦਾ ਜਨਮ 1860 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਤਾਮਿਲ ਪੇਰਯਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="talismanpxxvi">[//en.wikipedia.org/wiki/Rettamalai_Srinivasan%23Talisman Talisman], Pg xxvi</ref> ਉਹ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਰੇਯਰੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਈਯੋਥੀ ਥਾਸ ਦਾ ਜਵਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸੀ। ਇਹ ਉਸੇ ਨੇ ਸੰਭਵ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚਾਰੰਦ ਗਾਂਧੀ]] ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਸਤਖਤ "ਮੋ. ਕੇ. ਗਾਂਧੀ" ਕਰਨ।<ref name="uproothindutvap227">[//en.wikipedia.org/wiki/Rettamalai_Srinivasan%23Thirumavalavan Thirumavalavan], Pg 227</ref> ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਨੇ 1891 ਵਿੱਚ ਪਾਰੇਯਰ ਮਹਾਜਨ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ <ref name="uproothindutvap44">[//en.wikipedia.org/wiki/Rettamalai_Srinivasan%23Thirumavalavan Thirumavalavan], Pg 44</ref> ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਦ੍ਰਵਿੜ ਮਹਾਜਨ ਸਭਾ ਬਣ ਗਈ।ਉਸਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰੇਅਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ <ref name="talismanpxxvii">[//en.wikipedia.org/wiki/Rettamalai_Srinivasan%23Talisman Talisman], Pg xxvii</ref> ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮਾਸਿਕ ਨੂੰ ਚਾਰ ਆਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੇ ਵੇਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref name="21stcenturyjournalism66">{{Cite book|title=21st Century Journalism in India|url=https://archive.org/details/21stcenturyjourn0000unse|last=Rajan|first=Nalini|year=2007|isbn=9780761935612|pages=[https://archive.org/details/21stcenturyjourn0000unse/page/66 66]}}</ref> {{citation needed|date=January 2018}}ਪਰ, ਪਾਰੇਯਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1896 ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਪਾਦਕ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਈ 100 ਰੁਪੇ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।.<ref name="21stcenturyjournalism70">{{Cite book|title=21st Century Journalism in India|url=https://archive.org/details/21stcenturyjourn0000unse|last=Rajan|first=Nalini|year=2007|isbn=9780761935612|pages=[https://archive.org/details/21stcenturyjourn0000unse/page/70 70]}}</ref> == ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੰਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Thiru._Irattai_malai_Sreenivasan.jpg|right|thumb|200x200px|ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਗਾਂਧੀ ਮੰਡਪਮ [[ਚੇਨਈ]].]] ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ  ਦੋ  ਗੋਲ ਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ (1930 ਅਤੇ 1931) ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ [[ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਡਾ ਬੀ ਆਰ ਅੰਬੇਦਕਰ]]  ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਰੇਯਾਰਾਂ  ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref name="cotextualizingdalitmovementp29">[//en.wikipedia.org/wiki/Rettamalai_Srinivasan%23Cotextualizing_Dalit_Movement_in_South_India Cotextualizing Dalit Movement in South India], Pg 29</ref> 1932 ਵਿੱਚ, ਡਾ ਬੀ ਆਰ ਅੰਬੇਦਕਰ, ਐੱਮ. ਸੀ। ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਅਛੂਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਬੋਰਡ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮੈਂਬਰੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ।<ref>[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/a-saga-of-long-struggle/article2209812.ece A saga of long struggle - TAMIL NADU - The Hindu]</ref> 1936 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਸੂਬਾਈ ਸੂਚੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। == ਯਾਦਗਾਰ == ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੇ ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਟਿਕਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.hinduonnet.com/2004/08/19/stories/2004081914971200.htm|title=`No rules violated in stamp release function'|date=19 August 2004|work=The Hindu|access-date=2008-10-09|archive-date=2009-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629175824/http://www.hinduonnet.com/2004/08/19/stories/2004081914971200.htm|dead-url=yes}} {{Cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2004/08/19/stories/2004081914971200.htm |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2018-05-03 |archive-date=2009-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629175824/http://www.hinduonnet.com/2004/08/19/stories/2004081914971200.htm |url-status=dead }}</ref> ਵਿਦੁੱਤਲਾਈ ਸਰੂਥੈਗਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਓਟੇਰੀ ਵਿੱਚ ਪੇਰਾਯਾਰ ਨੇਤਾ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਉਰੀਮਾਈ ਕਲਾਮ ਹੈ। 6 ਜੁਲਾਈ 2011 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜੈਲਲਿਤਾ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ 7 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਗਾਂਧੀ ਮੰਡਪਮ, ਚੇਨਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਹਾਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜੈਲੈਲਥਾ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਹਰ ਸਾਲ 7 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪੇਰਾਯਾਰ ਲੀਡਰ ਰੇਟਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ (1859-19 45) ਦੀ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।<ref name="birth anniversary observed on July 7">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/article2202707.ece|title=`Retamalai Sreenivasan birth anniversaryto be observed on July 7'|date=7 July 2011|work=The Hindu|access-date=2011-11-03}}</ref> == ਸੂਚਨਾ == {{reflist|2}} == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ]] tl7n14aqhac911kmvlw45jjfxg6igno 0 106329 843637 541696 2026-07-30T00:41:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843637 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਪਲੀਨੀ ਐਲਡਰ<br/>ਗਿਆਉਸ ਪਲੀਨੀਅਸ ਸਿਕੰਦੂਸ |image = Pliny the Elder.png |caption = ਪਲੀਨੀ ਐਲਡਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਲੀਨੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। |birth_date = 23 ਈਸਵੀ |birth_place = [[ਕੋਮੋ|ਨੋਵਮ ਕੋਮਮ]] (ਕੋਮੋ), [[ਰੋਮਨ ਇਟਲੀ]], [[ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ]] |death_date = 25 ਅਗਸਤ 79<br/>(ਉਮਰ 55–56) |death_place = [[Stabiae]], [[Campania]], ਰੋਮਨ ਸਲਤਨਤ |residence = ਰੋਮ, ਸੂਬਾਈ ਸਥਾਨ, [[ਮਜ਼ਨਮ]] |citizenship = ਰੋਮਨ |education = [[ਭਾਸ਼ਣ ਕਲਾ]], [[ਵਿਆਕਰਨ]] |occupation = [[ਵਕੀਲ]], ਲੇਖਕ]], ਕੁਦਰਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, {{nowrap|ਫੌਜੀ ਸੈਨਾਪਤੀ,}} {{nowrap|ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਗਵਰਨਰ}} |children = [[ਛੋਟਾ ਪਲੀਨੀ]] (ਨੇਫਿਊ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ) |parents = ਸੀਲਰ ਅਤੇ ਮਾਰਸੇਲਾ |notable works = ''[[ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ (ਪਲੀਨੀ)|ਨੈਚੁਰੈਲਿਸ਼ ਹਿਸਤੌਰੀਆ]]'' }} '''ਪਲੀਨੀ ਐਲਡਰ''' (ਜਨਮ ਸਮੇਂ '''ਗਿਆਉਸ ਪਲੀਨੀਅਸ ਸਿਕੰਦੂਸ''', ਈ 23-79) ਸੀ, ਇੱਕ ਰੋਮਨ [[ਲੇਖਕ]], ਕੁਦਰਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਸ਼ੁਰੂ [[ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਜ|ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦਾ ਇੱਕ ਜਹਾਜੀ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਵੇਸਪਾਸੀਅਨ ਦਾ ਦੋਸਤ ਸੀ।  ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਲਿਖਾਈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਲੀਨੀ ਨੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡਿਕ ਨੈਚੁਰੈਲਿਸ਼ ਹਿਸਤੌਰੀਆ (ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ) ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੰਪਾਦਕੀ ਮਾਡਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨੈਫਿਊ, ਪਲੀਨੀ ਜੂਨੀਅਰ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਟੈਸੀਟਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ: {{quote|ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰੋਸਾਏ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਲਿਖਣਾ ਜੋ ਲਿਖਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਲਿਖਣਾ ਜੋ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੈ, ਹੋਵੇ। ਉਪਰੋਕਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਸੀਬ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਨੋਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅੰਕਲ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਸਦਕਾ ਵੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ।}}<ref name=PYVI.16>{{cite book|author=Pliny the Younger|chapter=VI.16 To Tacitus|title=Letters|url=http://www.bartleby.com/9/4/1065.html}}</ref> ਛੋਟੇ ਪਲੀਨੀ ਨੇ ਟੈਸੀਟਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਅੰਕਲ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਜਰਮਨ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਲੀਨੀ ਦੀ 79 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁਲਾਪਈ ਅਤੇ ਹਰਕੁਲੈਨੀਅਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਮਾਊਂਟ ਵੇਸੂਵੀਅਸ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਤੋਂ ਸਟਾਬੀਏ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ ਰਾਹੀਂ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।  ਜੁਆਲਾਮੁਖੀ ਦੇ ਫਟਣ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਥਰੀਲੀ ਖਿਲਾਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਛੱਡਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪਲੀਨੀ ਦੀ ਇਸ ਦੁਰਘਟਨਾ ਦੌਰਾਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Volcanoes|url=https://archive.org/details/volcanoes0000fran|last=Francis, Peter|last2=Oppenheimer, Clive|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=0-19-925469-9|last-author-amp=yes}}</ref> == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਾ == === ਪਿਛੋਕੜ === [[ਤਸਵੀਰ:Plinio_praefecto.jpg|right|thumb|One of the Xanten Horse-Phalerae located in the [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/gr/m/military_horse_trapping.aspx|title=Military horse trapping inscribed with the name of Pliny the Elder|publisher=The British Museum: Highlights|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203083856/https://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/gr/m/military_horse_trapping.aspx|archive-date=2013-12-03|dead-url=yes}}</ref>]] ਪਲੀਨੀ ਦੀਆਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, 79 ਈ. ਵਿੱਚ ਵੇਸੂਵੀਅਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਫੱਟਣ ਤੋਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੈਫਿਊ ਦੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ 56 ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਜਾਂ 24 ਈਸਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।  ਪਲੀਨੀ ਇੱਕ ਘੋੜਸਵਾਰ, ਗਾਯੁਸ ਪਲਿਨਿਯੁਸ ਸੀਲਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਰਸੇਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ. ਨਾ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵੱਡੇ ਪਲੀਨੀ ਨੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਵਰੋਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ਉਕਰੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਟੁਕੜਾ (CIL V 1 3442) ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਰੋਨਾ ਵਿੱਚ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਗਸਤੀਨ ਮੱਠ ਦਾ ਓਨੋਫਰੀਓ ਪੈਨਿਨੋਨੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇਸ ਦੇ ਮੁੜ ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। {{ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ|date=December 2016}},<ref name="Hardouin50">{{Cite book|title=Caii Plinii Secundi Historiae Naturalis Libri XXXVII|last=Gaius Plinius Secundus|last2=Jean Harduin (commentator)|publisher=Didot|others=C. Alexandre; N.E. Lemaire (editors and contributors)|year=1827|series=''Bibliotheca Classica Latina''|volume=1|location=Paris|page=50|language=Latin, French|chapter=Ad Pliniam Vitam Excursus I: de Plinii Patria}}</ref> ਪਰ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਇੱਕ ਆਗਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗ੍ਰੈਨੀਆ ਮਾਰਸੇਲਾ ਸੀ, ਇਹ ਘੱਟ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹਨ। ਜੀਨ ਹਾਰਡੌਇਨ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਸ੍ਰੋਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੀ, ਕਿ ਪਲੀਨੀ ਵਰੋਨਾ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਾਪੇ ਸੀਲਰ ਅਤੇ ਮਾਰਸੇਲਾ ਸਨ। <ref>{{Cite book|title=Pline le Jeune et ses héritiers|last=Allain|first=Eugène|publisher=A. Fontemoing|year=1902|edition=''ouvrage illustré d'environ 100 photogravures et de 15 cartes ou plans''|volume=3|pages=281–282|language=French}}</ref> ਹਾਰਡੌਇਨ ਵੀ ਕੈਟਲੁਸ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀਨਤਾ (ਹੇਠਾਂ ਦੇਖੋ) ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਲਰ ਅਤੇ ਮਾਰਸੇਲਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀਆਂ ਵਾਧੂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਐਵੇਂ ਅਟਕਲਾਂ ਹਨ। ਹਾਰਡੌਇਨ ਆਪਣੇ ਅਣਜਾਣ ਸਰੋਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਹੈ ਕਿ ਉਕਰਿਆ ਟੁਕੜਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰੋਨਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਛੋਟੇ ਪਿਲੀਨੀ ਦੀ ਸੀਟਾ ਡੀ ਕੈਸਲੇਓ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੋਲੇ ਪਲੀਨੀਓ ਵਿੱਚ ਟਸਕਨ (ਹੁਣ ਉਮਬ੍ਰਿਯਨ) ਜਾਗੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੱਕੀ ਪਛਾਣ ਛੱਤ ਦੀਆਂ ਟਾਇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਬਿਖਰਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।   ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾਸੀਕਲ ਰੋਮਨ ਸਾਹਿਤ]] 4b2w7qd4g512wg9voc4cgg8pksaqmba 0 106345 843612 751216 2026-07-30T00:10:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843612 wikitext text/x-wiki '''ਦਯਾ ਪਵਾਰ''' ਜਾਂ '''ਦਗਡੂ ਮਾਰੂਤੀ ਪਵਾਰ  '''(1935<ref>{{Cite book|title=The Columbia Granger's index to poetry in anthologies|url=https://archive.org/details/columbiagrangers0012unse|last=Granger, Edith|last2=Kale, Tessa|publisher=Columbia University Press|year=2002|isbn=0-231-12448-1|location=New York|page=[https://archive.org/details/columbiagrangers0012unse/page/1741 1741]}}</ref>&ndash;20 ਦਸੰਬਰ 1996<ref name="Achhut">{{Cite book|title=Achhut|last=Pawar|first=Daya|publisher=Rajkamal Prakashan Pvt Ltd.|year=2006|isbn=81-7119-644-6|language=Hindi}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref>) ਧਮਨਗਾਓਂ (ਤਲੂਕਾ: ਅਕੋਲੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ: ਅਹਿਮਦਨਗਰ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਦਲਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਲਿਤਾਂ ਜਾਂ ਅਛੂਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਧੀਨ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="kurian">{{Cite book|title=Texts and Their Worlds I: Literatures of India - An Introduction|last=Anna Kurian|publisher=Foundation Books|year=2006|isbn=81-7596-300-X|location=Lincoln, Neb}}</ref> == ਰਚਨਾਵਾਂ == === ''ਬਲੂਤ '' ===  ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਤਮਕਥਾਤਮਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਆ ਪਵਾਰ ਅਤੇ ਦਗਡੂ ਮਾਰੁਤੀ ਪਵਾਰ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਲੇਖਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Handbook of twentieth-century literatures of India|url=https://archive.org/details/handbookoftwenti0000unse|last=Nelson, Emmanuel S.|last2=Natarajan, Nalini|publisher=Greenwood Press|year=1996|isbn=0-313-28778-3|location=Westport, Conn|page=[https://archive.org/details/handbookoftwenti0000unse/page/373 373]}}</ref> ਇਹ ਨਾਵਲ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਛੂਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੀੜਿਤ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ। <ref name="EIL">{{Cite book|title=Encyclopaedia of Indian literature|last=S.S.R.|publisher=Sahitya Akademi|year=1987|isbn=978-81-260-1803-1|editor-last=(various)|volume=vol. 1|page=357|chapter=Baluten}}</ref> ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ "ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਦਲਿਤ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ" ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Class, caste, gender|url=https://archive.org/details/isbn_9780761996439|last=Guru, Gopal|publisher=Sage Publications|year=2004|isbn=0-7619-9643-5|editor-last=Mohanty, Manoranjan|location=Thousand Oaks|page=[https://archive.org/details/isbn_9780761996439/page/266 266]|chapter=The language of dalitbahujan political discourse}}</ref>{{lang|mr|बलुत}} ਬਲੂਤ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੋਰਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ ਸਾਧਾਰਣ, ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਚਿੱਤਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਾਵਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦਾਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਚਿੱਤਰ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਧਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਬਲੂਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਵੈਜੀਵਨੀਮੂਲਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਕਿ ਕਰੂਰ ਹਕੀਕਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਵਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਬੌਧਿਕ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸਕਰ ਚੰਦਾਵਰਕਰ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਉੱਤੇ ‘ਜ਼ੁਲਮ’ ਨਾਮ ਦੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ। 1978 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਵਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਖੂਬ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਲੇਕਿਨ ਇਤਹਾਸ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਆਤਮਕਥਾਤਮਕ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਮਲੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ‘ਸਾਰਿਕਾ’ ਦਾ ਮਰਾਠੀ ਦਲਿਤ ਲੇਖਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਕੱਢਕੇ ਹਿੰਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੋਲਿਆ। ਅਜੋਕੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦਲਿਤ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਮੋਬੇਸ਼ ਦਿਆ ਪਵਾਰ ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਵਲ ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮਕਾਲੀ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੌਂਦਰਿਆਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਰਹਿਨੁਮਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਾਨਵੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਦਿਆ ਪਵਾਰ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ।<ref>http://prempoet.blogspot.in/2009/04/blog-post_14.html</ref> ==ਘਟਨਾ ਲੜੀ== *1935 ਜਨਮ *1956 ਇੱਕ ਵੈਟਰਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਸਹਾਇਕ, [[ਮੁੰਬਈ]] * 1967 'ਦਲਿਤ ਕਵਿਤਾ' 'ਅਸਮਿਤਾਦਰਸ਼' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ * 1968 ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ * 1969 ''ਪ੍ਰਤਿਸਠਾਨ'' ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ * 1972 [[ਕੋਲੰਬੋ]] [[ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ * 1975 '' ਕੋਂਡਵਾੜਾ '' ਲਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਅਵਾਰਡ * 1979 '' ਬਲੇਟ '' ਲਈ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ਅਵਾਰਡ * 1982 ਫੋਰਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ * ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿਖੇ 1984 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕਿਤਾਬ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪਰਚਾ ਪੜ੍ਹਿਆ * 1988-94 ਦੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਕਮੇਟੀ 'ਬਾਲ ਭਾਰਤੀ' ਦਾ ਮੈਂਬਰ * 1987-94 ਡਾ. ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਬੇਦਕਰ ਸਰੋਤ ਸਮੱਗਰੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਦਾ ਮੈਂਬਰ * 1990 ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ<ref name="Padma Awards">{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |accessdate=July 21, 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archivedate=15 November 2014 |df=dmy }}</ref> *ਚੇਅਰਮੈਨ ਡਰਾਮਾ ਪ੍ਰੀ-ਸਕਰੂਟਨੀ ਬੋਰਡ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ *20 ਦਸੰਬਰ 1996 ਨੂੰ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸੰਗਰਾਮੀਏ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਲੋਕ]] 9y1owspptjcabokmce0zichhffs5bv8 0 106361 843389 782602 2026-07-29T20:21:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843389 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮਾਈਲਾਈ ਛੀਨਾ ਥੰਬੀ ਪਿੱਲੇ ਰਾਜਾ <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | image = <!-- just the filename, without the File: or Imagr enclosing [[brackets]] --> | alt = | caption = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date|df=yes|1883|06|17}}<!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} or {{Birth-date and age|birth date†}} for living people supply only the year unless the exact date is already widely published, as per WP:DOB --> | birth_place = [[ਸੇਂਟ. ਥਾਮਸ ਮਾਊਂਟ]], [[ਮਦਰਾਸ]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1943|08|23|1883|06|17}}<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|death date†|birth date†}} --> | death_place = [[ਸੇਂਟ. ਥਾਮਸ ਮਾਊਂਟ]], [[ਮਦਰਾਸ]] | nationality = ਭਾਰਤੀ | other_names =ਐਮ ਸੀ ਰਾਜਾ | occupation = ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆ, ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ | years_active = | known_for = | notable_works = | religion = [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]]<ref name="fighting">{{cite book|title=Dr. Ambedkar and Untouchability: Fighting the Indian Caste System|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.56.jaf.32857|year=2005|last=Jaffrelot|first=Christophe |authorlink=Christophe Jaffrelot |publisher=Columbia University Pree Publishers|isbn=0-231-13602-1|page=[https://archive.org/details/nlsiu.305.56.jaf.32857/page/128 128]}}</ref> | alma_mater = ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ }} ਰਾਓ ਬਹਾਦਰ '''ਮਾਈਲਾਈ ਛੀਨਾ ਥੰਬੀ ਪਿੱਲੇ ਰਾਜਾ''' (17 [[ਜੂਨ]] 1883 – 23 ਅਗਸਤ 1943<ref>Ambeth, அம்பேத்: [http://ambedkarambeth.blogspot.com/2015/07/morning-star-mc-rajah-and-dr-babasaheb.html Perunthalaivar Prof. M. C. Rajah -- The First Leader Who Organized The Scheduled Classes At The National Level In India.]</ref>) ਤਾਮਿਲ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਸੀ।  ਰਾਜਾ ਦਾ ਜਨਮ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਮਿਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰ, ਉਸ ਨੇ 1923 ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਰਾਇਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲੂਕ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਦਕਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ, ਫਿਰ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅੰਤਰਾਂ ਕਰਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ 1943 ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਵੀ, ਅੰਬੇਡਕਰ ਅਤੇ ਰੇਟਾਮਲਾਈ ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਗੋਲ ਟੇਬਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੀ।   == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਰਾਜਾ ਦਾ ਜਨਮ 1883 ਵਿੱਚ ਮਲੇਈ ਚਿਨਾ ਥੰਬੀ ਪਿੱਲੇ ਦੇ ਘਰ <ref name="toidirectory">{{Cite book|title=The Times of India Directory and Year Book Including Who's who|last=Reed|first=Stanley|publisher=Bennett, Coleman & Co.|year=1929|pages=114}}</ref> ਸੈਂਟ ਥਾਮਸ ਮਾਉਂਟ, ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="dalitidentity">{{Cite book|title=Dalit Identity in the New Millennium|last=Chandra|first=Romesh|last2=Sangh Mitthra|publisher=Commonwealth Publishers|year=2003|isbn=978-81-7169-765-6|pages=91}}</ref> ਚਿੰਨਾ ਥੰਬੀ ਪਿੱਲੇ ਲਾਰੇਂਸ ਅਸਾਇਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ।<ref name="dalitmovement">{{Cite book|title=Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857-1956: 1857-1956|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.56.ksh.12458|last=Kshirasagara|first=Ramachandra|publisher=M. D. Publications|year=1994|isbn=978-81-85880-43-3|pages=[https://archive.org/details/nlsiu.305.56.ksh.12458/page/302 302]}}</ref> ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੇਸਲੀ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਰੋਯਾਪੇਟਾ ਅਤੇ ਵੈਸਲੀ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="dictionarybio">{{Cite book|title=Dictionary of Indian Biography|url=https://archive.org/details/dictionaryofindi0000unse_d6g4|last=Indian Bibliographic Centre Research Wing, Indian Bibliographic Centre|publisher=Indian Bibliographic Centre|year=2000|isbn=978-81-85131-15-3|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofindi0000unse_d6g4/page/348 348]}}</ref> ਉਹ ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।.<ref name="colonialismconflict">{{Cite book|title=Colonialism, Conflict, and Nationalism: South India, 1857-1947|last=Chandrahekar|first=S.|publisher=Wishwa Prakashan|year=1995|isbn=978-81-7328-040-5|pages=110}}</ref> == ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ == ਰਾਜਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਿੰਗਲੇਪੁਟ ਜ਼ਿਲਾ ਬੋਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।<ref name="indianreview">{{Cite book|title=The Indian Review|last=Natesan|first=G. A.|publisher=G.A. Natesan & Co.|year=1943|pages=425}}</ref> 916 ਵਿਚ ਉਹ ਆਦਿ-ਦ੍ਰਵਿੜ ਮਹਾਜਨ ਸਭਾ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="silentrevolution">{{Cite book|title=India's silent revolution: Rise of lower castes in North India|last=Jaffrelot|first=Christophe|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=2003|isbn=978-1-85065-670-8|page=169|author-link=Christophe Jaffrelot}}</ref> ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਲਿਬਰਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 1920 ਵਿਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਈਆਂ ਆਮ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="nmmlmanuscripts">{{Cite book|title=NMML Manuscripts: An Introduction|publisher=Nehru Memorial Museum and Library|year=2003|isbn=978-81-87614-05-0|pages=410}}</ref> ਉਹ ਸਦਨ ਵਿਚ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਲੀਡਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਮਦਰਾਸ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਲਈ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।  <ref name="dictnatbio">{{Cite book|title=Dictionary of National Biography|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.11619|last=Sen|first=Siba Pada|publisher=Institute of Historical Studies|year=1972}}</ref>{{qn|date=July 2017}}1922 ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰੈਈਆ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਰਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਆਦਿ-ਦ੍ਰਵਿੜ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਆਂਧਰ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ। 1921 ਵਿਚ, ਪਨਾਗਾਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪੱਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ, ਪਰ, ਇਸ ਐਕਟ ਨੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤਾਂ ਲਈ ਕੋਟੇ ਅਲਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੇ।<ref name="dalits">{{Cite book|title=India's silent revolution: Rise of lower castes in North India|last=Jaffrelot|first=Christophe|publisher=C. Hurst & Co. Publishers|year=2003|isbn=978-1-85065-670-8|page=175}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਫਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਜਦੋਂ ਉਸੇ ਸਾਲ ਪਾਲਿਯਾਂਤੋਪ ਵਿਚ ਦੰਗੇ ਭੜਕ ਗਏ ਤਾਂ ਜਸਟਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪਰਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ ਪਨਾਹੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ।<ref name="untouchables">{{Cite book|title=The Untouchables: Subordination, Poverty, and the State in Modern India|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.56.men.13074|last=Mendelsohn|first=Oliver|last2=Marika Vicziany|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-55671-2|pages=[https://archive.org/details/nlsiu.305.56.men.13074/page/94 94]}}</ref> ਇਸ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ 1923 ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।  ਉਹ 1926 ਤੱਕ ਮਦਰਾਸ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। 1928 ਵਿਚ, ਉਹ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਡਿਪਰੈੱਸਡ ਕਾਸਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। 1926 ਤੋਂ 1937 ਤੱਕ ਉਹ ਇਪੀਰੀਅਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੁਲਾਈ 1937 ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕੁਰਮ ਵੈਂਕਟ ਰੈਡੀ ਨਾਇਡੂ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Justice Party Golden Jubilee Souvenir, 1968}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1883]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1943]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਲਿਤ ਆਗੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲੀਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] miqv2kiaza8q9uknkumtwbh0ixgyamo 0 106468 843674 736268 2026-07-30T01:22:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843674 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ]] |era = [[ਪੂਰਵ-ਸੁਕਰਾਤ ਦਰਸ਼ਨ]] |image = Parmenides.jpg |caption = [[ਵੇਲੀਆ]] ਵਿਖੇ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ ਦੀ ਧੜ ਦਾ ਬੁੱਤ, ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਮੈਟਰੋਡੋਰਸ]] ਦੇ ਧੜ ਦੇ ਬੁੱਤ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=2fFa42_0Gb0C&lpg=PA28&dq=Velia%20parmenides&pg=PA28#v=onepage&q=Velia%20parmenides&f=false|title=Ancient Greek Portrait Sculpture: Contexts, Subjects, and Styles|year=2006|publisher=Cambridge University Press|author=Sheila Dillon}}</ref> |name = ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ (Parmenides) |birth_date = ਲਗਭਗ 515 ਈ.ਪੂ.<ref>{{cite book|last1=Curd|first1=Patricia|title=A Presocratics Reader. Selected Fragments and Testimonia|url=https://archive.org/details/presocraticsread0000unse|date=2011|publisher=Hackett Publishing|location=Indianapolis/Cambridge|isbn=978-1603843058|pages=[https://archive.org/details/presocraticsread0000unse/page/53 53]–63|edition=2nd}}</ref> |birth_place = [[ਵੇਲੀਆ|ਏਲੀਆ]], [[ਮੈਗਨਾ ਗਰੇਸ਼ੀਆ]] |death_place = |school_tradition = ਇਲੇਟਿਕ ਸਕੂਲ |main_interests = [[ਮੈਟਾਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ]] ([[ਆਂਟੋਲੌਜੀ]]) |notable_ideas = "ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋਂ ਹਨ।"<ref>[[Diels–Kranz numbering system|DK]] fragment B 6: "χρὴ τὸ λέγειν τε νοεῖν τ᾿ ἐὸν ἔμμεναι"; cf. DK B 3 "τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναι [It is the same thing that can be thought and that can be]."</ref><br>ਦ ਟਰੁੱਥ-ਅਪੀਐਰੈਂਸ ਡਿਸਟਿੰਕਸ਼ਨ (The truth–appearance distinction)<br>[[ਨਥਿੰਗ ਕਮਜ਼ ਫ਼ਰੌਮ ਨਥਿੰਗ]]<br>[[ਦ ਵੌਇਡ (ਫਲਸਫ਼ਾ)|ਦ ਵੌਇਡ]] |influences = [[ਪਾਈਥਾਗੋਰਸ]], [[ਜ਼ੀਨੋਫੇਨਸ]], [[ਹੇਰਾਕਲਿਟਸ]] |influenced = [[ਜ਼ੇਨੋ]], [[ਸੁਕਰਾਤ]], [[ਪਲੈਟੋ]], [[ਅਰਸਤੂ]], [[ਬਾਰੁਸ਼ ਸਪੀਨੋਜ਼ਾ|ਸਪੀਨੋਜ਼ਾ]], [[ਨੀਤਸ਼ੇ]], [[ਮਾਰਟਿਨ ਹੈਡੇਗਰ|ਹੈਡੇਗਰ]], [[ਇਮਾਨੁਏਲ ਸੈਵੇਰੀਨੋ]] }} '''ਏਲੀਆ ਦਾ ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ''' ({{IPAc-en|p|ɑr|ˈ|m|ɛ|n|ɪ|d|iː|z|_|ə|v|_|ˈ|ɛ|l|i|ə}}; {{lang-grc-gre|Παρμενίδης ὁ Ἐλεάτης}}; ਲਗਭਗ 6ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ 5 ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਇੱਕ [[ਪੂਰਵ-ਸੁਕਰਾਤ ਦਰਸ਼ਨ|ਪੂਰਵ-ਸੁਕਰਾਤ]] [[ਯੂਨਾਨ|ਯੂਨਾਨੀ]] [[ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ|ਫਿਲਾਸਫ਼ਰ]] ਸੀ। ਉਹ [[ਮੈਗਨਾ ਗਰੇਸ਼ੀਆ]] ਦੇ [[ਵੇਲੀਆ]] ਦਾ ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ [[ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|ਫਲਸਫ਼ੇ]] ਦੇ ਇਲੇਟਿਕ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕੰਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕ [[ਕਵਿਤਾ]] ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ''ਕੁਦਰਤ ਤੇ'' (On Nature) ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚ ਸਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ ਨੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ''ਸੱਚ ਦੇ ਰਾਹ'' (the way of truth) ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ [[ਯਥਾਰਥ]] ਇੱਕ ਹੈ, ਬਦਲਾਅ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਹੋਂਦ]] ਚਿਰਸਥਾਈ, ਨਿਰੰਤਰ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ''ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਰਾਹ'' (the way of opinion) ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਉਸਨੂੰ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਗਲਤ ਅਤੇ ਫ਼ਰੇਬੀ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ [[ਮੈਟਾਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ]] ਜਾਂ [[ਆਂਟੋਲੌਜੀ]] ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Palmer">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/parmenides|title=Parmenides|work=Stanford Encyclopedia of Philosophy|author=John Palmer}}</ref> ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪਲੈਟੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇੱਕ ਹੀ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਸਾਡੀਆਂ ਸੰਵੇਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੇਲੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਹੀਰੋਡਾਟਸ|ਹੇਰੋਡੋਟਸ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ<ref>Herodotus, i.164</ref> 535 ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>Diogenes Laërtius, ix. 21</ref> ਉਸ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਮੱਤਭੇਦ ਹਨ। [[ਦਿਓਜੇਨਸ ਲਾਏਰਤੀਅਸ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ 500 ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਹਾ ਸੀ,<ref>Diogenes Laërtius, ix. 23</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਜਨਮ 540 ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ [[ਪਲੈਟੋ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ [[ਏਥਨਜ਼]] ਆਉਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ 65 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ [[ਸੁਕਰਾਤ]] ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ।<ref>Plato, ''Parmenides'', 127a–128b</ref> ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਜਨਮ 515 ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ [[ਜ਼ੀਨੋਫੇਨਸ]] ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ,<ref>Aristotle, ''[[Metaphysics (Aristotle)|Metaphysics]]'', i. 5; [[Sextus Empiricus]], ''adv. Math.'' vii. 111; [[Clement of Alexandria]], ''[[Stromata]]'', i. 301; Diogenes Laërtius, ix. 21</ref> ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਜ਼ੀਨੋਫੇਨਸ]] ਦਾ ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ ਉੱਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>Cf. [[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 22.26–23.20; Hippolytus, i. 14</ref> ਦਿਓਜੇਨਸ ਲਾਏਰਤੀਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ ''ਅਮੀਨੀਅਸ'' ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇੱਕ ''ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ'' ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|ਪਾਰਮੇਨੀਡੇਸ}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Parmenides |viaf= |lccn= |lcheading= |wikititle= }} *{{cite SEP |url-id=parmenides |title=Parmenides |last=Palmer |first=John}} *[http://faculty.washington.edu/smcohen/320/parm1.htm "Lecture Notes: Parmenides", S. Marc Cohen, University of Washighton] *[https://www.ontology.co/parmenides.htm Parmenides and the Question of Being in Greek Thought] with a selection of critical judgments *[https://www.ontology.co/biblio/parmenides-editions.htm Parmenides of Elea: Critical Editions and Translations] – annotated list of the critical editions and of the English, German, French, Italian and Spanish translations *[http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/ancient-greece/parmenides-being.asp Parmenides Bilingual Anthology (in Greek and English, side by side)] *[http://www.parmenides-of-elea.net What is Parmenides' Being: explanation of a philosophical enigma] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180427224041/http://www.parmenides-of-elea.net/ |date=2018-04-27 }} * {{Internet Archive author |sname=Parmenides}} * {{Librivox author |id=8056}} ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:5ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 510 ਈ.ਪੂ.]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 450 ਈ.ਪੂ.]] c34av2o79v23lu2qwrp3jiqyxvf1iuw 0 106472 843370 576242 2026-07-29T20:05:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843370 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Sépulcre_Arc-en-Barrois_111008_12.jpg|thumb|ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ 1672 ਮੂਰਤੀ ''Entombment ਮਸੀਹ ਦੇ''ਦਿਖਾ, ਮਰਿਯਮ ਮਗਦਲੀਨੀ ਰੋ]] '''ਉਦਾਸੀ''' ਜਾਂ ''ਗ਼ਮ''  ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦਰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ, ਘਾਟੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਨੁਕਸਾਨ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਸੋਗ, ਬੇਬੱਸੀ, ਬੇਵਸੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਸਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਉਪਰਾਮਤਾ ਹੈ। ਰੋਣਾ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>Jellesma F.C., & Vingerhoets A.J.J.M. (2012). ''Sex Roles'' (Vol. 67, Iss. 7, pp. 412-421). Heidelberg, Germany: Springer</ref> ਪਾਲ ਏਕਮੈਨ ਦੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ "ਛੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਲਵਲਿਆਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਦਾਸੀ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਹਨ: [[ਖੁਸ਼ੀ]], [[ਗੁੱਸਾ]], [[ਹੈਰਾਨੀ]], ਡਰ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ। <ref>Daniel Goleman, ''Emotional Intelligence'' (London 1996) p. 271</ref> == ਬਚਪਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Paolo_Monti_-_Serie_fotografica_(Venezia,_1953)_-_BEIC_6363533.jpg|left|thumb|ਉਦਾਸ ਕੁੜੀਆਂ, ਫੋਟੋਗਰਾਫਰ: ਪਾਓਲੋ ਮੋਂਟੀ, 1953<br />]] ਉਦਾਸੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਅਨੁਭਵ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ (ਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤ) ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ "ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ" ਹੈ,<ref>{{Cite book|title=The Uses of Sadness: Why Feeling Sad Is No Reason Not to Be Happy|url=https://archive.org/details/usesofsadnesswhy0000masm|last=Masman|first=Karen|publisher=Allen & Unwin|year=2010|isbn=9781741757576|page=[https://archive.org/details/usesofsadnesswhy0000masm/page/8 8]}}</ref> ਪਰ ਰੌਬਿਨ ਸਕਿਨਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਨਾਲ, ਲੋਕ ਪੇਤਲੇ ਅਤੇ ਮੈਨਿਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>R. Skynner/J. Cleese, ''[//en.wikipedia.org/wiki/Families_and_how_to_survive_them Families and how to survive them]'' (1994) p. 33 and p. 36</ref> ਪੀਡੀਆਟ੍ਰੀਸ਼ੀਅਨ ਟੀ. ਬੇਰੀ ਬ੍ਰੇਜ਼ਲਟਨ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>T. Berry Brazelton, ''To Listen to a Child'' (1992) p. 46 and p. 48</ref> ਉਦਾਸੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਮ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਹਿਜੀਵਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਵਿਛੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਾਟੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ, ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਕਦੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਣਾ ਹੈ।<ref>R. Skynner/J. Cleese, ''Families and how to survive them'' (1994) p. 158–9</ref> ਬ੍ਰੇਜ਼ਲਟਲਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ<ref>Brazleton, p. 52</ref>; ਅਤੇ ਸੈਲਮਾ ਫਰਾਇਬਰਗ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹੱਕ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।<ref>Selma H. Fraiberg, ''The Magic Years'' (New York 1987) p. 274</ref> ਮਾਰਗਰੇਟ ਮਾਹਲਰ ਨੇ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਅਰਾਮਹੀਣ ਹਾਇਪਰਐਕਟਿਵਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ।<ref>M. Mahler et al, ''The Psychological Birth of the Human Infant'' (London 1975) p. 92</ref> ਡੀ. ਡਬਲਿਊ. ਵਿੰਨੀਕੋਟ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸ ਰੁਦਨ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।<ref>D. W. Winnicott, ''The Child, the Family, and the Outside World'' (Penguin 1973) p. 64</ref> == ਨਿਊਰੋਅਨਾਟਮੀ == ਅਮਰੀਕਨ ਜਰਨਲ ਆਫ ਸਾਈਕੈਟਿਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ "ਮੱਧ ਅਤੇ ਪਿੱਛਲੇ ਟੈਂਪੋਰਲ ਕੌਰਟੈਕਸ, ਪਾਸਵੀਂ ਸੈਰੀਬਲਮ, ਸੇਰੇਬੇਲਰ ਵਰਮੀਸ, ਮਿਡਬਰੇਨ, ਪੁਟਾਮੈਨ, ਅਤੇ ਕੌਡੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਵੱਲੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ" ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।"<ref>Ahern, G.L., Davidson, R.J., Lane, R.D., Reiman, E.M., Schwartz, G.E. (1997). Neuroanatomical Correlates of Happiness, Sadness, and Disgust. The American Journal of Psychiatry, 926-933.</ref> ਜੋਸ ਵ. ਪਾਰਡੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਡੀ. ਅਤੇ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਬੋਧਿਕ ਤੰਤੂ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਾਜ਼ੋਟਰੋਨ ਈਮਿਸ਼ਨ ਟੋਮੋਗ੍ਰਾਫੀ (ਪੀ.ਈ.ਟੀ.) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਰਡੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸੱਤ ਆਮ ਆਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖਦਾਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦੁਵੱਲੇ ਇੰਫੀਰੀਅਰ ਅਤੇ ਔਰਬਿਟੋਫ੍ਰੋਂਟਲ ਕੌਰਟੈਕਸ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। <ref>Pardo JV, Pardo PJ, Raichle ME: Neural correlates of self-in- duced dysphoria. ''Am J Psychiatry'' 1993; 150:713–719</ref> ਦਿਲਚਸਪ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਿਪਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੀਫਰੰਟਲ ਕੌਰਟੈਕਸ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰੌਡਮਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ 9 ਅਤੇ ਥੈਲਮਸ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਰਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਵੀ ਦੁਵੱਲੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਟੈਂਪੋਰਲ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>George MS, Ketter TA, Parekh PI, Horowitz B, Herscovitch P, Post RM: Brain activity during transient sadness and happiness in healthy women. ''Am J Psychiatry'' 1995; 152:341–351</ref> == ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤਰਕੀਬਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Sadness_at_the_beach.jpg|thumb|ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ]] ਲੋਕ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਤਰਕੀਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਸਮਾਜਕ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ<ref>{{Cite journal|last=Bos, E.H.|last2=Snippe, E.|last3=de Jonge, P.|last4=Jeronimus, B.F.|year=2016|title=Preserving Subjective Wellbeing in the Face of Psychopathology: Buffering Effects of Personal Strengths and Resources|url=http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0150867|journal=PLOS ONE|volume=11|pages=e0150867|doi=10.1371/journal.pone.0150867|pmid=26963923}}</ref> ਸੂਚੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਰਗਰਮੀ ਕਰਨਾ।<ref>[http://www.kidshelpphone.ca/Teens/InfoBooth/Emotional-Health/Feeling-Sad.aspx "Feeling Sad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170404071911/http://kidshelpphone.ca/Teens/InfoBooth/Emotional-Health/Feeling-Sad.aspx |date=2017-04-04 }}, ''Kids Help Phone'', November 2010</ref> ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਦੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋਣਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਥਲੱਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਸਕਣ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|32em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਲਵਲੇ]] fl5jnulc1xjnvyiftzx17uxiplw9hlm 0 106647 843591 798526 2026-07-29T23:53:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843591 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=ਵੋਡਕਾ|image=Monopolowa Baczewski.JPG|image_size=200px|country=[[ਪੋਲੈਂਡ]], [[ਰੂਸ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.extraneutralalcohol.net/showitem.php?id=4|title=The history of Vodka - ENA|website=www.extraneutralalcohol.net|access-date=11 March 2018|archive-date=11 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311142352/http://www.extraneutralalcohol.net/showitem.php?id=4|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ginvodka.org/history/vodkaHistory.asp|title=Vodka History, Developement and Origin: Gin and Vodka|website=www.ginvodka.org|language=en|access-date=11 March 2018|archive-date=1 ਮਾਰਚ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301063136/http://www.ginvodka.org/history/vodkaHistory.asp|dead-url=yes}}</ref>|main_ingredient=[[ਅਲਕੋਹਲ]], [[ਪਾਣੀ]]}} [[ਤਸਵੀਰ:04656_market_in_Sanok.JPG|alt=Vodka bottles on display|thumb|300x300px|ਸੇਨੋਕ, ਪੋਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਵੋਡਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਲਕੋਹਲਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੋਣ<br />]] '''ਵੋਡਕਾ''' (ਪੋਲਿਸ਼ ਤੋਂ: wódka, ਰੂਸੀ: водка [votkə]) ਇੱਕ ਡਿਸਟਿਲਿਡ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ [[ਈਥੇਨੋਲ|ਈਥਾਨੋਲ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਆਦਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵੋਡਕਾ ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਸਪੁਰਦਗੀ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਫਰਮੈਂਟਡ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰਰੋਕ, ਕੁਯਾਰਾਨਬੌਂਗ ਅਤੇ ਬਮੋਰਾਰਾ, ਫਲਾਂ ਜਾਂ ਖੰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਮਿਆਰੀ ਪੋਲਿਸ਼, ਰੂਸੀ, ਬੇਲਾਰੂਸੀਅਨ, ਯੂਕਰੇਨੀ, ਐਸਟੋਨੀਅਨ, ਲੈਟਵੀਅਨ, ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ ਅਤੇ ਚੈੱਕ ਵੋਡਕਾ 40% ਏਬੀਵੀ ਜਾਂ ਅਲਕੋਹਲ ਹਨ (80 ਯੂ ਐਸ ਪ੍ਰੋਟ), ਜੋ ਕਿ ਰੂਸੀ ਕੈਮਿਸਟਮ ਦਮਿਤਰੀ ਮੈਂਡੇਲੀਵ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ' ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ "ਯੂਰਪੀਅਨ ਵੋਡਕਾ" ਲਈ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 37.5% ਏਬੀਵੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref name="ginvodka1">{{Cite web |url=http://www.ginvodka.org/history/vodkaproduction.html |title=Production of vodka |access-date=12 ਮਈ 2018 |archive-date=22 ਜਨਵਰੀ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080122091206/http://www.ginvodka.org/history/vodkaproduction.html |dead-url=unfit }}. Gin and Vodka Association. ginvodka.org</ref> ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ "ਵੋਡਕਾ" ਵਜੋਂ ਵੇਚੇ ਜਾਂਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 40% ਦੀ ਅਲਕੋਹਲ ਸਮੱਗਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਬੇਸੁਰਤੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੋਡਕਾ ਦੀਆਂ ਵੇਚੀਆਂ ਵਿੱਚ 40% ਏ ਬੀ ਵੀ ਹੈ।<ref name="cfra1">{{Cite web|url=http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr;sid=a405a5761091de13308884c6cc36ee89;rgn=div6;view=text;node=27%3A1.0.1.1.3.3;idno=27;cc=ecfr|title=United States Code of Federal Regulations Title 27, Section 5.22(a)(1)|publisher=United States Government Printing Office|access-date=31 May 2011|archive-date=23 ਨਵੰਬਰ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123093631/http://ecfr.gpoaccess.gov/cgi/t/text/text-idx?c=ecfr;sid=a405a5761091de13308884c6cc36ee89;rgn=div6;view=text;node=27%3A1.0.1.1.3.3;idno=27;cc=ecfr|dead-url=yes}}</ref> ਵੋਡਕਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ"ਸਾਫ਼" (ਪਾਣੀ, ਬਰਫ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਿਕਸਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ)ਪੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਕਸਰ [[ਰੂਸ]], [[ਬੇਲਾਰੂਸ]], [[ਪੋਲੈਂਡ]], [[ਯੂਕਰੇਨ]], [[ਲਿਥੁਆਨੀਆ]], [[ਲਾਤਵੀਆ]], [[ਐਸਟੋਨੀਆ]], [[ਸਵੀਡਨ]], [[ਨਾਰਵੇ]] ਦੇ ਵੌਡਕਾ ਬੈਲਟ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ ਫਰੀਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਫਿਨਲੈਂਡ]] ਅਤੇ [[ਆਈਸਲੈਂਡ]] ਇਸਨੂੰ [[ਕਾਕਟੇਲ]] ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੋਡਕਾ ਮਾਰਟਿਨਿ, ਕੌਸਮੋਪੋਲਿਟਨ, ਵੋਡਕਾ ਟੌਨੀਕ, ਸਕ੍ਰਡ੍ਰਾਈਵਰ, ਗਰੇਹਾਉਂਡ, ਬਲੈਕ ਜਾਂ ਵਾਈਟ ਰੂਸੀ, ਮਾਸਕੋ ਮੁਲੇ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਮਰੀ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਵਿਦਵਾਨ ਵੋਡਕਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="smith_companion">{{Cite book|title=The Oxford companion to American food and drink|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_e9i9|last=Smith, A. F.|publisher=Oxford University Press|year=2007|isbn=978-0-19-530796-2|page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_e9i9/page/693 693]|ref=https://books.google.com/books?id=AoWlCmNDA3QC&lpg=PP1&dq=Oxford%20companion%20to%20American%20food%20and%20drink&pg=PA612}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਮੁੱਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੱਗਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।<ref name="Blocker">Blocker, Jack S; Fahey, David M and Tyrrell, Ian R (2003). [https://books.google.com/books?id=BuzNzm-x0l8C&lpg=PP1&dq=Alcohol%20and%20temperance%20in%20modern%20history%3A%20an%20international%20encyclopedia&pg=PA636 ''Alcohol and temperance in modern history: An international encyclopedia''] Vol. 1 A – L, ABC-CLIO, pp. 389, 636 {{ISBN|1-57607-833-7}}.</ref> ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ, ਅੱਜ ਦੇ ਵੋਡਕਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵੱਖਰੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸੁਆਦ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਗੰਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਅਲਕੋਹਲ ਸੀ, ਅੰਦਾਜ਼ਨ 14% ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਅਜੇ ਵੀ, ਸੁੰਘੜਨ ("ਵਾਈਨ ਨੂੰ ਸਾੜ") ਕਰਨ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਅਤੇ ਵਧੀ ਹੋਈ ਅਲਕੋਹਲ ਸਮੱਗਰੀ, ਦੀ ਖੋਜ 8 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Briffault">[//en.wikipedia.org/wiki/Robert_Briffault Briffault, Robert] (1938). ''The Making of Humanity'', p. 195.</ref> == ਅੱਜ == ਦਿ ਪੈਂਗੁਅਨ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਸਪਿਰਟ ਐਂਡ ਲੀਕੁਅਰਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਸ ਦੇ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਦੇ ਫੁਸਲ ਤੇਲ ਅਤੇ ਕਨਜਨਰ-ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੁਆਦ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਜੋ ਭਾਰੀ ਖਪਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ-ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੁਰੱਖਿਅਤ' ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਨਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite book|title=The Penguin Book of Spirits and Liqueurs|last=Price|first=Pamela Vandyke|publisher=Penguin Books|year=1980|isbn=0-14-046335-6|pages=196 ff.}}</ref> ਸਾਲ 2000 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਗਾਹਕਾਂ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਬਦਲਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਈ 'ਆਰਟਿਸੀਨਲ ਵੋਡਕਾ' ਜਾਂ 'ਅਲਟਰਾ ਪ੍ਰਿਮਿਅਮ ਵੋਡਕਾ' ਬ੍ਰਾਂਡ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। == ਸਿਹਤ == ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਲੈਕ-ਮਾਰਕੀਟ ਜਾਂ "ਬਾਥ ਟਬ" ਵੋਡਕਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਾਲੇ-ਮਾਰਕੀਟ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖਤਰਨਾਕ ਸਨਅਤੀ ਏਥੇਨਲ ਬਦਲਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਹਿਰ, ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਜਾਂ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Sweeney">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/6434789.stm|title=When vodka is your poison|last=Sweeney|first=John|date=10 March 2007|access-date=22 November 2008|publisher=BBC News}}</ref> ਮਾਰਚ 2007 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਵਿੱਚ, ਬੀਬੀਸੀ ਨਿਊਜ਼ ਯੂਕੇ ਨੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ "ਬਾਥਟਬ" ਵੋਡਕਾ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਪੀਲੀਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="Sweeney"/> ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੀਟਾਣੂਨਾਸ਼ਕ (ਐਕਸਟਰੇਸਿਪਟ) ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਸੀ - 95% ਈਥੇਨਲ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ - ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੋਡਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਅਲਕੋਹਲ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤ ਸੀ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 120 ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ 1000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੀਰੋਸਿਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀਲੀਆ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਵੋਡਕਾ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸਾਲਾਨਾ ਮੌਤ ਦੇ ਟੋਲ (ਡੇਂਸ ਜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਸੈਕਿੰਡ) ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। <ref>See, e.g., [//en.wikipedia.org/wiki/Andrey_Korotayev Korotayev A.], [//en.wikipedia.org/wiki/Daria_Khaltourina Khaltourina D.] [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=376&Itemid=1 Russian Demographic Crisis in Cross-National Perspective. ''Russia and Globalization: Identity, Security, and Society in an Era of Change'']. Ed. by D. W. Blum. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press, 2008. P. 37–78; Khaltourina, D. A., & Korotayev, A. V. [http://ehp.sagepub.com/content/31/3/272.short 'Potential for alcohol policy to decrease the mortality crisis in Russia', Evaluation & the Health Professions, vol. 31, no. 3, Sep 2008. pp. 272–281] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180701002031/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=376&Itemid=1 |date=2018-07-01 }}.</ref> == ਪਕਾਉਣਾ == ਵੋਡਕਾ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੋਡਕਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਮਗਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=26 November 2017|title=Vodka sauce|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vodka_sauce&oldid=812242660|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> ਵੋਡਕਾ ਸਾਸ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟਮਾਟਰ ਦੀ ਚਟਣੀ, ਕ੍ਰੀਮ ਅਤੇ ਵੋਡਕਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਪਾਸਸਾ ਸਾਸ ਹੈ। ਵੋਡਕਾ ਨੂੰ ਬੇਕਿੰਗ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਪਾਈ ਕ੍ਰਸਟ ਵੋਡਕਾ ਨਾਲ ਫਲੇਕਾਇਰ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ, ਪਨੀਰਕੇਕ ਜਾਂ ਬਿਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://feastandwest.com/2015/05/27/how-to-cook-with-vodka/|title=How to Cook with Vodka » Feast + West|date=27 May 2015|work=Feast + West|access-date=6 March 2018|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.epicurious.com/expert-advice/how-to-use-alcohol-in-baking-article|title=The Boozy Ingredient Your Baked Goods Are Missing|work=Epicurious|access-date=6 March 2018|language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਲਕੋਹਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] ottjbryysa0h1pn5rakxhqt7i1kebeq 0 106666 843308 717253 2026-07-29T15:21:18Z Sonia Atwal 49604 /* */ 843308 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | image = Queen Elizabeth II official portrait for 1959 tour (retouched) (cropped) (3-to-4 aspect ratio).jpg | caption = ਰਸਮੀ ਪੋਰਟਰੇਟ, 1959 | succession = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ | reign = 6 ਫਰਵਰੀ 1952–8 ਸਤੰਬਰ 2022 | cor-type = | coronation = 2 ਜੂਨ 1953 | predecessor = ਜਾਰਜ ਛੇਵਾਂ | pre-type = | suc-type = | successor = [[ਚਾਰਲਸ ਤੀਜਾ|ਚਾਰਲਸ]] | reg-type = | regent = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1926|4|21}} | birth_place = [[ਲੰਡਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]], [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] | death_date = {{Death date and age|2022|09|08|1926|04|21|df=yes}} | death_place = [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]], ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ | spouse = {{Marriage|[[ਪ੍ਰਿੰਸ ਫਿਲਿਪ, ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਐਡਿਨਬਰਗ]]|20 November 1947}} | issue-link = | issue = {{Plainlist| * [[ਚਾਰਲਸ ਤੀਜਾ]] * ਐਨੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਾਇਲ * ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਂਡਰਿਊ, ਡਿਊਕ ਆਫ ਯਾਰਕ * ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ, ਅਰਲ ਆਫ ਵੇਸੈਕਸ }} | full name = ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰਾ ਮੈਰੀ | house = ਵਿੰਡਸਰ | father = ਜਾਰਜ ਛੇਵਾਂ | mother = ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਬੋਵੇਸ-ਲਿਓਨ | signature = Elizabeth II signature 1952.svg }} '''ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੂਜੀ''' (ਐਲਿਜ਼ਬਥ ਐਲੇਗਜ਼ੈਂਡਰ ਮੈਰੀ; 21 ਅਪਰੈਲ 1926 - 8 ਸਤੰਬਰ 2022) [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]]<nowiki/>ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਆਫ਼ ਨੇਸ਼ਨਜ਼|ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ]] ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਿ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸੀ। ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਡਯੂਕ ਅਤੇ ਡਚੇਸ ਆਫ ਯਾਰਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਇਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ VI ਅਤੇ ਮਹਾਂਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਅੱਠਵੇਂ ਨੂੰ 1936 ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਹ ਵਾਰਸ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਕਸਲੀਰੀ ਟੈਰੀਟੋਰੀਅਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਡਿਊਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। 1947 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਏਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਡਿਊਕ ਫਿਲਿਪ, ਗ੍ਰੀਸ ਅਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ: ਚਾਰਲਸ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼, ਐਨੇ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰੌਇਲ; ਐਂਡਰਿਊ, ਯਾਰਕ ਦੇ ਡਿਊਕ; ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ, ਵੇਸੈਕਸ ਦੇ ਅਰਲ। ਫਰਵਰੀ 1952 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਦੀ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੁਤੰਤਰ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਦੇਸ਼ਾਂ [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]], [[ਕੈਨੇਡਾ]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ]], [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]], [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਸੇਲੌਨ ਦੀ ਰਾਣੀ ਬਣੀ। ਉਸਨੇ ਮੁੱਖ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗੀਕਰਨ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫਰੀਕਾ]] ਦੇ ਨਿਲੋਕੇਸ਼ਨ। 1956 ਅਤੇ 1992 ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ, ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਸਯੋਲਨ (ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ) ਸਮੇਤ ਰਿਪਬਲਕ ਬਣ ਗਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੋਪਾਂ ਦੇ ਦੌਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2017 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਫੀਰ ਜੁਬਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੁਲਤਾਨ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁਖੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਾਸਕ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁਖੀ ਰਹੀ। 8 ਸਤੰਬਰ, 2022 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। <ref>Bradford, p. 22; Brandreth, p. 103; Marr, p. 76; Pimlott, pp. 2–3; Lacey, pp. 75–76; Roberts, p. 74</ref> ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਮਗਰੋਂ, ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਨੂੰਹ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਡਾਇਨਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। [[File:Queen Elizabeth II 1929.jpg|thumb|left|upright|alt=Elizabeth as a thoughtful-looking toddler with curly, fair hair|ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਐਲੀਜ਼ਾਬੈਥ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, {{nowrap|April 1929}}]] [[File:Hrh Princess Elizabeth in the Auxiliary Territorial Service, April 1945 TR2832.jpg|thumb|left|[[ਆਕਸਲੀਰੀ ਟੈਰੀਟੋਰੀਅਲ ਸਰਵਿਸ]] ਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਐਲੀਜ਼ਾਬੈਥ, {{nowrap|April 1945}}]] [[File:Coronation of Queen Elizabeth II Couronnement de la Reine Elizabeth II.jpg|thumb|upright|left|Coronation of Elizabeth II, {{nowrap|2 June 1953}}]] ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1926]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022]] pixvupxgs3551qsuxifmdssxi3llch9 0 106739 843332 753141 2026-07-29T19:19:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843332 wikitext text/x-wiki {{Infobox Chinese|title='''Chinese garden'''|pic=20090510 Shanghai Yuyan 6689.jpg|piccap=This picture of the Yuyuan Garden in Shanghai (created in 1559) shows all the elements of a classical Chinese garden – water, architecture, vegetation, and rocks.|picsize=200px|t=中國園林|s=中国园林|p=Zhōngguó yuánlín|wuu=Tson^平 koh^入 yu^入 lin^平|altname=Chinese classical garden|t2=中國古典園林|s2=中国古典园林|p2=Zhōngguó gǔdiǎn yuánlín|wuu2=Tson^平 koh^入 gu^去 di^平 yu^平 lin^平|order=st}}'''ਚੀਨੀ ਬਾਗ਼''' ਇੱਕ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਬਾਗ਼ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਚੀਨੀ]] ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੰਦ ਮਾਨਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਸਾਬਕਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵਧੇਰੇ ਕਰੀਬੀ ਬਗੀਚੇ, ਜੋ ਕਿ ਸੋਚ ਮਗਨ ਹੋਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਅਪਸਾਰ ਲਈ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮੰਤਵ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਇੱਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ।<ref>Michel Baridon, ''Les Jardins - paysagistes, jardiners, poḕts''. p. 348</ref> ਇੱਕ ਆਮ ਚੀਨੀ ਬਾਗ਼ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਲਾਅ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਾਲ ਅਤੇ ਪੈਵੀਲੀਅਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਲੇਵੇਂਦਾਰ ਮਾਰਗਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ ਗੈਲਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਇਆ ਹਨ। ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਢਾਂਚੇ ਤਕ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਸੈਲਾਨੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰੌਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।  == ਇਤਿਹਾਸ == === ਸ਼ੁਰੂਆਤ === ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਆਏ ਚੀਨੀ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ (1600-1046 ਈਪੂ) ਦੌਰਾਨ ਪੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਗ਼ ਵੱਡੇ ਬੰਦ ਪਾਰਕ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਰਗੀ ਅਮੀਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।  ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ, ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਦੇ ਖੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਅਰੰਭਕ ਸ਼ਿਲਾ-ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਗ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੀਨੀ ਲਿਪਾਂਕ ਹਨ, ਯੂ, ਪੂ ਅਤੇ ਯੁਆਨ। ਯੂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਲਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੂ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਸੀ। ਕਿਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ (221-206 ਈਪੂ) ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਆਨ ਸਾਰੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਲਈ ਲਿਪਾਂਕ ਬਣ ਗਿਆ। <ref>Feng Chaoxiong, ''The Classical Gardens of Suzhou'', preface, and Bing Chiu, ''Jardins de Chine, ou la quete du paradis'', Editions de La Martiniere, Paris 2010, p. 10–11.</ref> ਯੁਆਨ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾ ਲਿਪਾਂਕ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਵਰਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਕੰਧ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਰਗ ਜਿਹੜਾ ਇੱਕ ਤਲਾਬ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੌਦਿਆਂ ਜਾਂ ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਰਖਤ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Tong Jun, Records of Jiang Gardens, cited in Feng Chanoxiong, ''The Classical Gardens of Suzhou''.</ref> ਮਗਰਲੇ ਸ਼ਾਂਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਇੱਕ ਟੈਰੇਸ, ਤਲਬ ਅਤੇ ਪਾਰਕ ਆਫ ਦਿ ਸਪਿਰਟ (ਲਿੰਗਟਾਈ, ਲਿੰਗਜ਼ੋ ਲਿੰਗ੍ਯੂ) ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਵੈਨਵਾਂਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਯਿਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਸ਼ਿਜਿੰਗ (ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: : "ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਆਪਣੀ ਸੈਰਗਾਹ, ਹਿਰਨੀਆਂ ਘਾਹ ਤੇ ਗੋਡਿਆਂ ਭਾਰ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਨੌਟਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਘਾਉਂਦੀਆਂ, ਹਿਰਨ ਕਿੰਨੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ। ਬੇਦਾਗ ਸਾਫ਼ ਨੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਣl ਚਿੱਟੀਆਂ ਖੰਭੜੀਆਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਲਬ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਆਪਣੀ ਸੈਰਗਾਹ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਹੀ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਲੋਟਪੋਟਣੀਆਂ "- ਜਾਰਡੀਨਜ਼ ਡੀ ਚਾਈਨਾਵਿਚ ਅਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ <ref>Cited in Che Bing Chiu, Jardins de Chine, p. 11.</ref> ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ਼ ਸ਼ਾਕੁਈ, ਜਾਂ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਲੇ, ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਂਗ ਸ਼ਾਸਕ, [[ਕਿੰਗ ਜ਼ਾਉ]] (1075-1046 ਈਪੂ) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਟੈਰੇਸ, ਜਾਂ ਤਾਈ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਪਾਰਕ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣਕਾਰੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ (ਸ਼ੀਜੀ) ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>Tan, p. 10. See also Che Bing Chiu, ''Jardins de Chine'', p. 11.</ref> === ''ਅਮਰਨਸ਼ੀਲਾਂ ਦੇ ਆਈਲ ਦੀ ਦੰਤਕਥਾ'' === [[ਤਸਵੀਰ:YuanJiang-Penglai_Island.jpg|right|thumb|A miniature version of Mount Penglai, the legendary home of the Eight।mmortals, was recreated in many classical Chinese gardens]] === ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ (206 ਈਪੂ–220 ਈਸਵੀ) === === ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਬਾਗ਼  (221–618 ਈਸਵੀ) === [[ਤਸਵੀਰ:Wang_Xizhi_by_Qian_Xuan.jpg|right|thumb|ਕੈਲੀਗਰਾਫਰ ਵੈਂਗ ਜ਼ਿਜ਼ੀਆਪਣੇ ਬਾਗ, ਔਰਚਿਡ ਪਵੀਲੀਅਨ ਵਿੱਚ<br />]] == ਹਵਾਲੇ == === Citations === {{Reflist|30em}} === ਸਰੋਤ === ; ਕਿਤਾਬਾਂ  * {{Cite book|title=The Classical Gardens of Suzhou|last=Chaoxiong|first=Feng|publisher=New World Press|year=2007|isbn=978-7-80228-508-8|location=Beijing}} * {{Cite book|title=Jardins de Chine, ou la quête du paradis|last=Chiu|first=Che Bing|publisher=Éditions de la Martinière|year=2010|isbn=978-2-7324-4038-5|location=Paris}} * {{Cite book|title=Fruitful sites: garden culture in Ming dynasty China.|url=https://archive.org/details/fruitfulsitesgar0000clun|last=Clunas|first=Craig|publisher=Duke University Press|year=1996|location=Durham}} * {{Cite book|title=Les Jardins- Paysagistes, Jardiniers, Poetes|last=Baridon|first=Michel|publisher=Éditions Robert Lafont|year=1998|isbn=2-221-06707-X|location=Paris}} * {{Cite book|title=The Chinese garden: history, art, and architecture|last=Keswick|first=Maggie|publisher=Harvard University Press|year=2003|edition=3rd|location=Cambridge, Massachusetts}} * {{Cite book|title=Gardens of China|last=Sirén|first=Osvald|publisher=Ronald Press|year=1949|location=New York, NY}} * {{Cite book|title=China and Gardens of Europe of the Eighteenth Century|url=https://archive.org/details/chinagardensofeu0000osva|last=Sirén|first=Osvald|year=1950}} * {{Cite book|title=Jardins classiques français et chinois: comparaison de deux modalités paysagères|last=Song|first=Z.-S.|publisher=Editions You Feng|year=2005|location=Paris}} * {{Cite book|title=Gazetteer of Jingnan Gardens (Jingnan Yuanlin Zhi)|last=Tong|first=Jun}} * {{Cite book|title=Le Jardin Chinois par l'image|last=Tan|first=Rémi|publisher=Éditions You Feng|year=2009|isbn=978-2-84279-142-1|location=Paris}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20081014055358/http://www1.chinaculture.org/library/2008-01/16/content_38934.htm Suzhou Classical Gardens] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼]] lnco6l7w15faf6im6us2k9jw90mjpjy 0 106886 843662 841699 2026-07-30T01:09:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843662 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਪੀਰਾਈਟ '''ਇੱਕ [[ਕਾਨੂੰਨ|ਕਾਨੂੰਨੀ]] ਹੱਕ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਕੰਮ ਦੇ ਅਸਲ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵੰਡ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>Ann Marie Sullivan, Cultural Heritage & New Media: A Future for the Past, 15 J. MARSHALL REV. INTELL. PROP. L. 604 (2016) https://repository.jmls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&context=ripl {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200405095657/https://repository.jmls.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1392&context=ripl |date=2020-04-05 }}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸੀਮਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.bitlaw.com/copyright/unprotected.html#ideas|title=Works Unprotected by Copyright Law|last=Daniel A. Tysver|publisher=Bitlaw}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|title=Legal Protection of Digital Information|last=Lee A. Hollaar|page=''Chapter 1: An Overview of Copyright'', Section II.E. Ideas Versus Expression.|access-date=2018-05-17|archive-date=2020-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028211829/http://digital-law-online.info/lpdi1.0/treatise9.html|url-status=dead}}</ref> ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਬੌਧਿਕ ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਧਾਰਕਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation|title=Copyright|year=2014|url=http://copyright.universityofcalifornia.edu/ownership/joint-works.html|publisher=University of California|access-date=15 December 2014|accessdate=15 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.jetlaw.org/publish/journal-conventions/|title=Journal Conventions - Vanderbilt Journal of Entertainment & Technology Law|website=www.jetlaw.org}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=kz1F6uAHtaEC&pg=PA81&dq=%22rights+holder%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiG4OnUo87RAhXqBcAKHQgZAD8Q6AEIHDAA#v=onepage&q=%22rights+holder%22&f=false|title=Sports Marketing Agreements: Legal, Fiscal and Practical Aspects|last=Blackshaw|first=Ian S.|date=20 October 2011|publisher=Springer Science & Business Media|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.de/books?id=xD_iBwAAQBAJ&pg=PT465&dq=%22rights+holder%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiG4OnUo87RAhXqBcAKHQgZAD8Q6AEIKDAC#v=onepage&q=%22rights+holder%22&f=false|title=Publishing Forms and Contracts|last=Kaufman|first=Roy|date=16 July 2008|publisher=Oxford University Press|via=Google Books}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਵੰਡ, ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਐਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Citation|title=17 U.S.C. § 106|year=2011|url=http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html#106|publisher=United States of America|access-date=15 December 2014|accessdate=15 December 2014}}</ref> ਕਾਪੀਰਾਈਟਸ ਨੂੰ "ਖੇਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧਦੇ। ਕੌਮੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਨੂੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।<ref name="International Copyright Law Survey">{{Cite web|url=http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|title=International Copyright Law Survey|publisher=Mincov Law Corporation|access-date=2018-05-17|archive-date=2019-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190511102156/http://worldcopyrightlaw.com/copyrightsurvey|url-status=dead}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ 50 ਤੋਂ 100 ਸਾਲ (ਮਤਲਬ ਕਿ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 50 ਤੋਂ 100 ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ' ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੁੱਝ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਔਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਸਮੀ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ "ਨਿਰਪੱਖ" ਅਪਵਾਦ ਅਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈਟਵਰਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਅਪਵਾਦਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਪਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵਰਗੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਤੇ ਬਹੁਤ ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ। === ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ === [[ਤਸਵੀਰ:Copyright.svg|thumb|ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਚਿੰਨ੍ਹ।<br />]] 1989 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਪ੍ਰਤੀਕ (©, ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ c ਅੱਖਰ ਸੀ), ਛੋਟਾ ਰੂਪ "ਕਪਰ", ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ "ਕਾਪੀਰਾਈਟ" ਕੰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਧਾਰਕ ਦਾ ਨਾਮ। <ref>Copyright Act of 1976, {{USPL|94|553}}, 90 Stat. 2541, § 401(a) (19 October 1976)</ref><ref>The Berne Convention Implementation Act of 1988 (BCIA), {{USPL|100|568}}, 102 Stat. 2853, 2857. One of the changes introduced by the BCIA was to section&nbsp;401, which governs copyright notices on published copies, specifying that notices "may be placed on" such copies; prior to the BCIA, the statute read that notices "shall be placed on all" such copies. An analogous change was made in section&nbsp;402, dealing with copyright notices on phonorecords.</ref> ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਡੀਓ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਲਈ ਉਚਿਤ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਨੋਟਿਸ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ (℗, ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚਿੱਟੀ ਪੀ) ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਧੁਨੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ "ਫੋਨੇਰਕੋਡ" ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਭ ਹੱਕ ਰਾਖਵੇਂ ਹਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਟਰਮਾਰਕ ਹਸਤਾਖਰਿਤ ਹੋਣ, ਪਰ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=The People's Platform:Taking Back Power and Culture in the Digital Age.|url=https://archive.org/details/peoplesplatformt0000tayl_q8t6|last=Taylor|first=Astra|publisher=Picador|year=2014|isbn=978-1-250-06259-8|location=New York City, New York, USA|pages=[https://archive.org/details/peoplesplatformt0000tayl_q8t6/page/144 144]–145}}</ref> == ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਧਿਕਾਰ == === ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ === ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਦੇ ਧਾਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: * ਕਾਪੀਆਂ ਜਾਂ ਕੰਮ ਦੀ ਨਕਲ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣਾ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕਾਪੀਆਂ ਸਮੇਤ)। * ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਯਾਤ ਜਾਂ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ ਲਈ। * ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਕੰਮ (ਰਚਨਾ ਜੋ ਮੂਲ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ। * ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ। * ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਲਈ।  * [[ਰੇਡੀਓ]] ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ।<ref name="autogenerated1">{{Cite book|title=Intellectual Property and Information Wealth: Copyright and related rights|url=https://archive.org/details/intellectualprop0000unse_q5t2|last=Peter K, Yu|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-275-98883-8|page=[https://archive.org/details/intellectualprop0000unse_q5t2/page/346 346]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਕਾਨੂੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਾਨੂੰਨ]] 3ymp1j1q82k68sx3mktez894dp3v670 0 106888 843507 841665 2026-07-29T22:27:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843507 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:HH_Polizeihauptmeister_MZ.jpg|thumb|ਜਰਮਨ ਸਟੇਟ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ ਹੈਮਬਰਗ ਵਿੱਚ, ਪੋਲੀਜਿਅਫੱਟੀਮਾਈਜ਼ਟਰ ਮੀਤ ਜੂਲੇਜ (ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੋਏ ਪੁਲਿਸ ਸਜਰੇਂਟ ਮੇਜਰ) ਦੇ ਰੈਂਕ ਦੇ ਨਾਲ।<br />]] ਇੱਕ '''ਪੁਲਿਸ''' ਬਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗਠਿਤ ਅੰਗ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਡਿਸਆਰਡਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਰਬ ਹਾਇਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਰਾਜ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਫੌਜੀ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰਾਜ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲਗ ਹੋਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੈਂਡਰਰਮਰੀ ਸਿਵਲ ਪੁਲਿਸਿੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫੌਜੀ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਬਲਿਕ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਜੋ ਟੈਕਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਪੁਲਿੰਗ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=A Critical History of Police Reform: The Emergence of Professionalism|url=https://archive.org/details/criticalhistoryo0000walk|last=Walker|first=Samuel|publisher=Lexington Books|year=1977|isbn=978-0-669-01292-7|location=Lexington, MT|page=[https://archive.org/details/criticalhistoryo0000walk/page/n162 143]}}</ref> ਪੁਲਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿੰਤਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Fabricating Social Order: A Critical History of Police Power|url=https://archive.org/details/fabricationofsoc0000neoc|last=Neocleous|first=Mark|publisher=Pluto Press|year=2004|isbn=978-0-7453-1489-1|location=|pages=[https://archive.org/details/fabricationofsoc0000neoc/page/93 93]–94}}</ref> ਕੁਝ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਲਾਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।<ref>{{cite book|title=Criminolgy|url=https://archive.org/details/criminolgy00larr|last=Siegel|first=Larry J.|publisher=Thomson Wadsworth|year=2005|pages=515, 516}} [https://books.google.com/books?id=PRmhu3M2jv8C&pg=PA515&lpg=PA515&dq=police+american+colonies&source=web&ots=Dxk8AuzQR6&sig=KokKB0NmB0Gs5DWxF3Jl3OhQQcI&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result Google Books Search]</ref> ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਅਤੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੁਲਿਸ ਫੋਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਕਲਪਕ ਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸਟੇਬਲਰੀ, ਜੈਨਡਮਰਮਰੀ, ਪੁਲਿਸ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ, ਪੁਲਿਸ ਸਰਵਿਸ, ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ (ਕ੍ਰਾਈਮ ਪਰਵੈਂਸ਼ਨ), ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਏਜੰਸੀ, ਸਿਵਲ ਗਾਰਡ ਜਾਂ ਸਿਵਕ ਗਾਰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ [[ਅਫਸਰ]], [[ਸਿਪਾਹੀ]], [[ਸ਼ੈਰਿਫ਼]], [[ਕਾਂਸਟੇਬਲਾਂ]], [[ਰੇਂਜਰਜ਼]], ਪੀਸ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਂ ਸਿਵਿਲ / ਸਿਵਲ ਗਾਰਡਾਂ ਦੇ  ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2009/06/prints_of_persia.html|title=Prints of Persia|last=Beam|first=Christopher|date=2009-06-17|work=Slate|access-date=2017-08-30|language=en-US|issn=1091-2339}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਸਰ ਪੁਲਿਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗਲਬਾਤ ਸ਼ਬਦ ਅਨੇਕਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਲਬਾਤ ਸ਼ਬਦ ਦਹਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ, "ਪੁਲਸ" ਦਾ ਇਕ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਗਲਬਾਤ ਅਰਥ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>Random House Webster's Unabridged Dictionary, 1999 CD edition</ref> ==== ਭਾਰਤ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Gcp_patrol_car.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟਰ ਚੇਨਈ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਕੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਲਸੀਏ।<br />]] ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਪੁਲਿਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਬਿਆਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ (ਐਸ.ਪੀ.ਐਸ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸ ਪੀ ਐਸ ਲਈ ਚੁਣੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਉਂਟ ਦੀ ਮਿਆਦ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ ਪੁਲੀਸ]] ਜਾਂ [[ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪੁਲਿਸ]] ਦੇ ਅਹੁਦੇ' ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸ ਪੀ ਐਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਸੇਵਾ 'ਤੇ, ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.spiritofchennai.com/careerguide/ps.htm |title=Police Service |access-date=2018-05-17 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809060448/http://www.spiritofchennai.com/careerguide/ps.htm |dead-url=yes }}</ref> ਸੇਵਾ ਦਾ ਰੰਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੂੜਾ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕਸਾਰ ਰੰਗ ਖਾਕੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-toi/open-space/Why-is-the-colour-of-the-Indian-police-uniform-khaki/articleshow/1719969.cms|title=Why is the colour of the Indian police uniform khaki?|date=3 March 2007|work=The Times of India|access-date=2010-05-11}}</ref> == ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ == ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇ ਰੋਕਥਾਮ (ਯੂਨੀਫਾਰਮਡ) ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਟਰਮੀਨਾਲੋਜੀ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਪਰਾਧਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਫੌਜਦਾਰੀ ਜਾਂਚਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਭੀੜ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਤੱਵਾਂ। ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੁਲਿਸ ਬਲਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਂਕ ਦੇ ਸਹੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਨਾਮ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} pijgd2s2ides27y3colr172l256wq8j 0 107443 843573 616246 2026-07-29T23:33:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843573 wikitext text/x-wiki '''ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: '''Brain tumor'''; ਅਰਥਾਤ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਕੈਂਸਰ) ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਧਾਰਨ ਸੈੱਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਟਿਊਮਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਖਤਰਨਾਕ ਜਾਂ ਕੈਂਸਰੈਸੁਅਲ ਟਿਊਮਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਟਿਊਮਰ।<ref name="PDQ2014Pt">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adultbrain/Patient/page1/AllPages|title=General Information About Adult Brain Tumors|date=2014-04-14|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705225928/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adultbrain/Patient/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014|dead-url=no|access-date=8 June 2014}}</ref> ਕੈਂਸਰੈਸੁਅਲ ਦੇ ਟਿਊਮਰ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੇ ਟਿਊਮਰ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਦਿਮਾਗ]] ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਟਿਊਮਰ ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਫੈਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ ਮੈਟਾਸੇਟੈਸਿਸ ਟਿਊਮਰਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਟਿਊਮਰ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਿਰ ਪੀੜ|ਸਿਰ ਦਰਦ]], ਦੌਰੇ, ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਵਿਗਾੜ , [[ਕੈ|ਉਲਟੀਆਂ]], ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="PDQ2014MD">{{Cite web|url=http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adultbrain/HealthProfessional/page1/AllPages|title=Adult Brain Tumors Treatment|date=2014-02-28|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705230128/http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/adultbrain/HealthProfessional/page1/AllPages|archive-date=5 July 2014|dead-url=no|access-date=8 June 2014}}</ref><ref>{{Cite book|title=Harrison's principles of internal medicine|url=https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2|last=Longo|first=Dan L|publisher=McGraw-Hill|year=2012|isbn=978-0-07-174887-2|edition=18th|page=[https://archive.org/details/isbn_9780071748872_2/page/3258 3258]|chapter=369 Seizures and Epilepsy}}</ref> ਸਿਰ ਦਰਦ ਸਵੇਰ ਦੇ ਵਿਚ ਕਲਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਲਟੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਖਾਸ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਰਨ, ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਬੀਮਾਰੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਟਿਊਮਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਅਸਧਾਰਨ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਰਾਸਤੀ ਨਿਊਰੋਫਿ੍ਰਬ੍ਰੋਟੋਟੋਟਿਸ, ਵਿਨਾਇਲ ਕਲੋਰਾਈਡ, ਐਪੀਸਟਾਈਨ-ਬੈਰ ਵਾਇਰਸ ਅਤੇ ਆਈਨੀਜਿੰਗ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। [[ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ]] ਲਈ ਸਬੂਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਾਲਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਟਿਊਮਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮਾਂ ਮੇਨੀਂਜੀਓਮਾਸ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਲਕੇ) ਹਨ, ਅਤੇ ਗਲੋਬਲਾਸਟੋਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਐਸਟ੍ਰੋਸਾਈਟੋਮਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ ਦੀ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਮਧੁੱਲੋਬਲਾਸਟੋਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਗਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟੋਮੋਗ੍ਰਾਫੀ ਜਾਂ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਅਕਸਰ ਬਾਇਓਪਸੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਟਿਊਮਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੇਡ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।  ਇਲਾਜ ਵਿਚ [[ਸਰਜਰੀ]], [[ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਇਲਾਜ|ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਥੈਰੇਪੀ]], ਅਤੇ [[ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ]] ਦੇ ਕੁੱਝ ਸੁਮੇਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਦੌਰੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਐਂਟੀਕਐਂਸਲੈਂਡਰ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਡੀਐਕਸਐਮਥਾਸੋਨ ਅਤੇ ਫਿਊਰੋਮਸਾਈਡ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਟਿਊਮਰ ਦੁਆਲੇ ਸੋਜ਼ਸ਼ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਟਿਊਮਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਖਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਲਾਜ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਟਿਊਮਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਦਾਨ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਤੀਜਾ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲਾਸਟੋਮਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਨਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਨਿਨਜਾਈਆਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੰਗੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਔਸਤਨ ਪੰਜ-ਸਾਲਾਨਾ ਦਰ 33% ਹੈ।<ref name="SEER2014">{{Cite web|url=http://seer.cancer.gov/statfacts/html/brain.html|title=SEER Stat Fact Sheets: Brain and Other Nervous System Cance|website=NCI|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706133235/http://www.seer.cancer.gov/statfacts/html/brain.html|archive-date=6 July 2014|dead-url=no|access-date=18 June 2014}}</ref>  ਸੈਕੰਡਰੀ ਜਾਂ ਮੈਟਾਸਟੈਟਿਕ ਬੁਰਾਈ ਟਿਊਮਰ ਪੇਂਡੂ ਬੁਰਮ ਦੇ ਟਿਊਮਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹਨ, [[ਫੇਫੜੇ ਦਾ ਕੈਂਸਰ|ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ]] ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਧੇ ਮੈਟਾਟਾਸਟਜ਼ ਨਾਲ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਦਿਮਾਗੀ ਟਿਊਮਰ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੀਬ 2,50,000 ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੈਂਸਰ ਦੇ 2% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="WCR2014CNS">{{Cite book|url=http://publications.iarc.fr/Non-Series-Publications/World-Cancer-Reports/World-Cancer-Report-2014|title=World Cancer Report 2014.|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|chapter=Chapter 5.16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919073553/http://publications.iarc.fr/Non-Series-Publications/World-Cancer-Reports/World-Cancer-Report-2014|archive-date=19 September 2016|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਟਿਊਮਰ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਰੂਪ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਤੀਬਰ ਲੇਸਫੋਬਲਾਸਟਿਕ ਲੇਊਕੀਮੀਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਹਨ।<ref name="WCR2014Peads">{{Cite book|title=World Cancer Report 2014.|url=https://archive.org/details/worldcancerrepor0000unse_p0u5|date=2014|publisher=World Health Organization|isbn=9283204298|pages=Chapter 1.3}}</ref> ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਆਰਥਿਕ ਲਾਗਤ $ 1.9 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ।<ref>{{Cite web|url=http://www.btaa.org.au/BrainTumourFactSheet2011.pdf|title=Brain Tumour Facts 2011|website=Brain Tumour Alliance Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125234503/http://www.btaa.org.au/BrainTumourFactSheet2011.pdf|archive-date=25 January 2014|dead-url=yes|access-date=9 June 2014}}</ref> === ਸਰਜਰੀ === ਡਾਕਟਰੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜੀਂਦੀ ਲੜੀ ਕੈਨਟੋਮੀਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ (ਰੀਸੈਕਸ਼ਨ) ਹੈ। ਨਿਊਓਰਸੁਰਜੀਕਲ ਓਨਕੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਇਨਵੈਸੇਵ ਤਕਨੀਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੁਝਾਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਜਰੀ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਟਿਊਮਰ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਿਊਲਰ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਹੈ, ਟਿਊਮਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਤੀਜਾ ਅਤੇ ਸਾਇਟਰੇਲੇਕਸ਼ਨ ("ਨਿੰਦਿਆ")। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਟਿਊਮਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਜਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|year=2012|title=The quiet revolution: Retractorless surgery for complex vascular and skull base lesions|journal=Journal of Neurosurgery|volume=116|issue=2|pages=291–300|doi=10.3171/2011.8.JNS101896|pmid=21981642}}</ref> ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਥਿਤ ਕੁਝ ਟਿਊਮਰਾਂ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਮੈਨਿਸੰਯਾਮਾ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੈਟਿਊਟਰੀ ਐਡੇਨੋਮਾ ਨੂੰ ਸਰਜਰੀ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਸਰ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਖੋਖਲੀ ਅਤੇ ਖੋਪੜੀ ਦਾ ਅਧਾਰ (ਟ੍ਰਾਂਸਸ-ਨੱਕਲ, ਟ੍ਰਾਂਸ-ਸਪਿਨਓਡਿਅਲ ਪਹੁੰਚ) ਰਾਹੀਂ ਘਟੀਆ ਹਮਲਾਵਰ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਪੈਟਿਊਟਰੀ ਐਡੇਨੋਮਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਘਟੀਆ (ਖੋਲੀ ਦੇ ਖੁੱਲਣ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੇਡੀਓਥੈਰੇਪੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟੀਰੀਓਟੈਕਟੀਕ ਪਹੁੰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਗੈਰਜ਼ਰੂਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਮੌਜੂਦਾ ਖੋਜ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ 5-ਐਮੀਨੋਵਲੀਨਿਕ ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਟਿਊਮਰ ਸੈੱਲ ਲੇਬਲ ਲਗਾ ਕੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਟਿਊਮਰ ਨੂੰ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ ਲੈਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref name="Brain tumor clinical trials database">{{Cite web|url=http://www.cliniclog.com/brain_tumour_trials.php|title=Introduction to brain cancer|last=Paul Brennan|date=4 August 2008|website=cliniclog.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217012218/http://www.cliniclog.com/brain_tumour_trials.php|archive-date=17 February 2012|dead-url=no|access-date=19 December 2011}}</ref> ਪੋਸਟ ਆਪਰੇਟਿਵ ਰੇਡੀਓਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ, ਖਤਰਨਾਕ ਟਿਊਮਰ ਲਈ ਇਲਾਜ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹਨ। ਰੇਡੀਓਥੈਰੇਪੀ "ਘੱਟ-ਦਰਜਾ" ਗਲੋਇਮਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਿਊਮਰ ਬੋਝ ਦੀ ਕਮੀ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਬਹੁਤੇ ਮੈਟਾਸਟੈਟਿਕ ਟਿਊਮਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਜਰੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੇਡੀਓਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਟਿਊਮਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। {{Commons category|Brain tumor|ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰੇਨ ਟਿਊਮਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੈਂਸਰ]] kd0cl5aapi83eibmypi65guq0iz6mh2 0 107538 843625 725478 2026-07-30T00:24:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843625 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Newton's_reflecting_telescope.jpg|thumb|ਨਿਊਟਨ ਦਾ ਰਿਫਲੈਕਟਰ, ਪਹਿਲੀ ਰਿਫਲੈਕਟ ਦੂਰਬੀਨ]] '''ਵਿਗਿਆਨ/ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''' ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਗਿਆਨ, [[ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਕੁਦਰਤੀ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੋਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। (ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਿਊਮੈਨਟੀਜ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।)  [[ਵਿਗਿਆਨ|ਸਾਇੰਸ]] ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਅਨੁਭਵੀ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ, ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰਵਕਥਨ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹਿਸਟੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫੀ, ਇਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵਰਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ''ਸਾਇੰਟਿਸਟ'', 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਵਹਵੇਲ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਘੜਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://blogs.kent.ac.uk/sciencecomma/2015/04/09/whewell-and-the-coining-of-scientist-in-the-quarterly-review/|title=Whewell and the coining of ‘scientist’ in the Quarterly Review » Science Comma|website=blogs.kent.ac.uk|access-date=2016-10-19}}</ref> ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਨੈਚਰਲ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ" ("natural philosophers") ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਅਨੁਭਵੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲਾਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਤੋਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਥੈਲਸ ਅਤੇ ਅਰਸਤੂ ਦੁਆਰਾ) ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਬਨ ਅਲ-ਹੈਥਮ ਅਤੇ ਰੋਜਰ ਬੇਕਨ ਦੁਆਰਾ) ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੁਢਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ 16 ਵੇਂ ਅਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਨਕਲਾਬ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।  <ref>{{Cite journal|last=Hendrix|first=Scott E.|year=2011|title=Natural Philosophy or Science in Premodern Epistemic Regimes? The Case of the Astrology of Albert the Great and Galileo Galilei|url=http://teorievedy.flu.cas.cz/index.php/tv/issue/view/10|journal=Teorie vědy / Theory of Science|volume=33|issue=1|pages=111–132|access-date=20 February 2012}}</ref> ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬੜੇ ਮੋਕਲੇ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲਾਂ ਵੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ।<ref>"For our purpose, science may be defined as ordered knowledge of natural phenomena and of the relations between them." [//en.wikipedia.org/wiki/William_Cecil_Dampier William C. Dampier-Whetham], "Science", in ''Encyclopædia Britannica'', 11th ed. (New York: 1911); "Science comprises, first, the orderly and systematic comprehension, description and/or explanation of natural phenomena and, secondly, the [mathematical and logical] tools necessary for the undertaking." [//en.wikipedia.org/wiki/Marshall_Clagett Marshall Clagett], ''Greek Science in Antiquity'' (New York: Collier Books, 1955); "Science is a systematic explanation of perceived or imaginary phenomena, or else is based on such an explanation. Mathematics finds a place in science only as one of the symbolical languages in which scientific explanations may be expressed." [//en.wikipedia.org/wiki/David_Pingree David Pingree], "Hellenophilia versus the History of Science", ''Isis'' '''83''', 559 (1982); [//en.wikipedia.org/wiki/Pat_Munday Pat Munday], entry "History of Science", ''New Dictionary of the History of Ideas'' (Charles Scribner's Sons, 2005).</ref> ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਧ ਰਹੇ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤ ਝੂਠੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Making Natural Knowledge: Constructivism and the History of Science|last=Golinski|first=Jan|publisher=University of Chicago Press|year=2001|isbn=9780226302324|edition=reprint|page=2|quote=When [history of science] began, during the eighteenth century, it was practiced by scientists (or "natural philosophers") with an interest in validating and defending their enterprise. They wrote histories in which ... the science of the day was exhibited as the outcome of the progressive accumulation of human knowledge, which was an integral part of moral and cultural development.}}</ref> ਥੌਮਸ ਕੂਹਨ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਾਲੀਆ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ, ਬੌਧਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਮੈਟਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਭਿੜ ਰਹੇ ਪੈਰਾਡਾਈਮਾਂ ਜਾਂ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬੇਮੇਲ ਪੈਰਾਡਾਈਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਸੁਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੇ ਭਰਮ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>Kuhn, T., 1962, "The Structure of Scientific Revolutions", University of Chicago Press, p. 137: "Partly by selection and partly by distortion, the scientists of earlier ages are implicitly presented as having worked upon the same set of fixed problems and in accordance with the same set of fixed canons that the most recent revolution in scientific theory and method made seem scientific."</ref> == ਆਰੰਭਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ == ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਮੱਕੀ ਦਾ ਪਾਲਤੂ ਹੋਣਾ, ਲਗਭਗ 9,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਖਣੀ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ, ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Matsuoka|first=Yoshihiro|last2=Vigouroux|first2=Yves|last3=Goodman|first3=Major M.|last4=Sanchez G.|first4=Jesus|last5=Buckler|first5=Edward|last6=Doebley|first6=John|date=30 April 2002|title=A single domestication for maize shown by multilocus microsatellite genotyping|url=http://www.pnas.org/content/99/9/6080.long|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=99|issue=9|pages=6080–6084|bibcode=2002PNAS...99.6080M|doi=10.1073/pnas.052125199|pmc=122905|pmid=11983901|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->|ref=harv|access-date=23 ਮਈ 2018|archive-date=6 ਜਨਵਰੀ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106071210/http://www.pnas.org/content/99/9/6080.long|dead-url=yes}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2010/05/25/science/25creature.html?_r=1 Sean B. Carroll (24 May 2010),"Tracking the Ancestry of Corn Back 9,000 Years" ''New York Times''].</ref><ref>Francesca Bray (1984), ''[//en.wikipedia.org/wiki/Science_and_Civilisation_in_China Science and Civilisation in China]'' '''VI.2''' '''''Agriculture''''' pp 299, 453 writes that [//en.wikipedia.org/wiki/Teosinte teosinte], 'the father of corn' helps the success and vitality of corn when planted between the rows of its 'children', [//en.wikipedia.org/wiki/Maize maize].</ref> ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਬੂਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਰਾਖਰ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Tombs, Temples and their Orientations: a New Perspective on Mediterranean Prehistory|url=https://archive.org/details/tomstemplestheir0000unse|last=Hoskin|first=Michael|publisher=Ocarina Books|year=2001|isbn=0-9540867-1-6|location=Bognor Regis, UK|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}</ref><ref>{{Cite book|title=Astronomy in Prehistoric Britain and Ireland|url=https://archive.org/details/astronomyinprehi0000rugg|last=Ruggles|first=Clive|publisher=Yale University Press|year=1999|isbn=0-300-07814-5|location=New Haven|ref=harv|postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->|author-link=Clive Ruggles}}</ref> ਲਿਖਣ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। == ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] davjec0p6r18zr6n4jdichto7jmc41c 0 107612 843368 842814 2026-07-29T20:03:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843368 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਰੇਨਰ ਵਰਨਰ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ | image = PER51895 061.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1945|5|31|df=y}} | birth_place = ਬੈਡ ਵੋਰੀਸ਼ੋਫ਼ਨ, [[ਬਵਾਰੀਆ]], [[ਜਰਮਨੀ]] | death_date = {{death date and age|1982|6|10|1945|5|31|df=y}} | death_place = [[ਮਿਊਨਿਖ]], [[ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ]] | death_cause = [[ਕੋਕੇਨ]] ਅਤੇ [[ਬਾਰਬਿਟੂਰੇਟ]] ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ | resting_place = ਬੋਗਨਹਾਊਸੇਨਰ ਫ਼ਰੀਡਹੌਫ਼ | occupation = ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ, ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕਕਾਰ | years_active = 1965–1982 | spouse = {{marriage|[[ਇੰਗਰਿਡ ਕੇਵਨ]]|1970|1972|end=divorced}} | website = {{url|www.fassbinderfoundation.de}} }} '''ਰੇਨਰ ਵਰਨਰ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ''' ({{IPA-de|ˈʀaɪ̯nɐ ˈvɛʁnɐ ˈfasˌbɪndɐ|pron}}; 31 ਮਈ 1945&nbsp;– 10 ਜੂਨ 1982) ਇੱਕ [[ਜਰਮਨੀ|ਜਰਮਨ]] ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਹ [[ਨਵੀਨ ਜਰਮਨ ਸਿਨੇਮਾ]] ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਨੇ 40 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਦੋ ਟੀਵੀ ਲੜੀਵਾਰ, ਤਿੰਨ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਚਾਰ ਵੀਡੀਓ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ, ਅਤੇ 24 ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਇੱਕ ਕੰਪੋਜ਼ਰ, ਕੈਮਰਾਮੈਨ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਐਡੀਟਰ ਵੀ ਸੀ। ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਜੂਨ 1982 ਨੂੰ 37 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ [[ਕੋਕੇਨ]] ਅਤੇ [[ਬਾਰਬਿਟੂਰੇਟ]] ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਲੈਣਾ ਸੀ। ==ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ== ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਦਾ ਜਨਮ ਬੈਡ ਵੋਰੀਸ਼ੋਫ਼ਨ, [[ਬਵਾਰੀਆ]], [[ਜਰਮਨੀ]] ਵਿੱਚ 31 ਮਈ, 1945 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{harv|Hayman|1984|p=1}}</ref> ਉਸਦੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਪਰ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।<ref>{{harv|Thomsen|2004|p=2}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਸੋਲੈਟ ਪੈਮਪੀਟ (1922–93) ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈਲਮੁਟ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਸੀ।<ref name="Hayman 2">{{harv|Hayman|1984|p=2}}</ref> ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਅਤੇ ਚਾਚੀ ਦੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕੱਟ ਸਕੇਗਾ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਮਿਊਨਿਖ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਕੋਲ ਵਾਪਿਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Thomsen 3">{{harv|Thomsen|2004|p=3}}</ref> ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਦੀ ਮਾਂ [[ਪੋਲੈਂਡ]] ਦੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਉਸਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿੱਤਿਆਂ ਹੀ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕੋਲੋਗਨ ਵਿਖੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{harv|Thomsen|2004|p=5}}</ref> ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਛੋਟੀਆਂ-ਮੋਟੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਾਸਬੀਂਡਰ ਨੇ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਲਘੂ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣਾ ਆਦਿ।<ref name="lorenz48">{{harv|Lorenz|1997|p=248}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ===ਗ੍ਰੰਥਸੂਚੀ=== * {{cite book|ref=harv|last=Baer|first=Harry|authorlink=Harry Baer|title=Ya Dormiré cuando este Muerto|year=1986|publisher=Seix Barrall|isbn=84-322-4572-0}} * {{cite book|ref=harv|last=Cappello|first=Mary |title=Awkward: A Detour|url=https://archive.org/details/awkward00mary|year=2007|publisher=Bellevue Literary Press|isbn=1-934137-01-4}} * {{cite book|ref=harv|last=Elsaesser|first=Thomas|title=Fassbinder's Germany. History Identity Subject|year=1996|publisher=Amsterdam University Press|isbn=90-5356-059-9}} * {{cite book|ref=harv|last=Hayman|first=Ronald|authorlink=Ronald Hayman|title=Fassbinder: Film Maker|url=https://archive.org/details/fassbinderfilmma0000haym|year=1984|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-671-52380-5}} * {{cite book|ref=harv|last=Hermes|first=Manfred|title=Hystericizing Germany. Fassbinder, Alexanderplatz|url=https://archive.org/details/hystericizingger0000manf|year=2014|publisher=Sternberg Press|isbn=3-95679-004-9}} * {{cite book|ref=harv|last=Iden|first=Peter|title=Fassbinder|year=1981|publisher=Tanam Press|edition=1|isbn=0-934378-17-7}} * {{cite book|ref=harv|editor1=Kardish, Laurence |editor2=Lorenz, Juliane |title=Rainer Werner Fassbinder: The Museum of Modern Art, New York, January 23 - March 20, 1977|year=1997|publisher=Museum of Modern Art|isbn=0-87070-109-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Katz|first=Robert|authorlink=Robert Katz|title=Love Is Colder Than Death : The Life and Times of Rainer Werner Fassbinder|url=https://archive.org/details/loveiscolderthan00katz|year=1987|publisher=Random House|isbn=0-394-53456-5}} * {{cite book|ref=harv|editor1=Lorenz, Juliane |editor2=Schmid, Marion |editor3=Gehr, Herbert |title=Chaos as Usual: Conversations About Rainer Werner Fassbinder|url=https://archive.org/details/chaosasusualconv0000unse|year=1997|publisher=Applause Books|isbn=1-55783-262-5}} * {{cite journal|ref=harv|last=Pipolo|first=Tony|title=Straight from the Heart: Reviewing the Films of Rainer Werner Fassbinder|journal=[[Cineaste (magazine)|Cineaste]]|volume=29|issue=4|publication-date=September 2004|pages=18–25|issn=0009-7004}} * Rufell, Joe (2002). ''Rainer Werner Fassbinder''. Senses of Cinema: Great Directors Critical Database *{{cite book|ref=harv|last=Sandford|first=Joe|title=The New German Cinema|url=https://archive.org/details/newgermancinema0000sand|year=1982|publisher=Da Capo Paperback|isbn=0-306-80177-9}} * {{cite book|ref=harv|last=Silverman|first=Kaja|title=Male Subjectivity at the Margins|year=1992|publisher=Psychology Press|isbn=0-415-90419-6}} * {{cite book|ref=harv|last=Thomsen|first=Christian Braad|title=Fassbinder: Life and Work of a Provocative Genius|url=https://archive.org/details/fassbinderlifewo0000braa|year=2004|publisher=University of Minnesota Press|isbn=0-8166-4364-4}} * {{cite book|ref=harveditor=Vincendeau, Ginette|title=Encyclopedia of European Cinema|year=1995|publisher=Cassell|isbn=0-304-34164-9}} * {{cite journal|ref=harv|last=Watson|first=Wallace Steadman|title=The Bitter Tears of RWF|journal=[[Sight & Sound]]|publisher=British Film Institute|publication-date=July 1992|pages=24–29|issn=0037-4806}} * {{cite book|ref=harv|last=Watson|first=Wallace Steadman|title=Understanding Rainer Werner Fassbinder: Film as Private and Public Art|url=https://archive.org/details/understandingrai0000wats|year=1996|publisher=University of South Carolina Press|isbn=1-57003-079-0}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== *[http://beta.worldcat.org/archivegrid/?p=1&q=rainer+fassbinder Various manuscript items] are held at a number of repositories ==ਬਾਹਰਲੇ ਲਿੰਕ== {{Commons category}} * [http://www.fassbinderfoundation.de Fassbinder Foundation] {{de icon}} * {{IMDb name|1202}} * [http://jclarkmedia.com/fassbinder/index.html#introduction Overview of Fassbinder's cinematic and theatre careers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209203117/http://jclarkmedia.com/fassbinder/index.html#introduction |date=2018-12-09 }} * [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/Germanfilmbib.html#Fassbinder Fassbinder Bibliography (via UC Berkeley)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223225213/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/Germanfilmbib.html#Fassbinder |date=2007-12-23 }} * [http://www.villagevoice.com/film/0309,sontag,42133,20.html Interview with Hanna Schygulla about Fassbinder] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403105313/http://www.villagevoice.com/film/0309,sontag,42133,20.html |date=2008-04-03 }} * {{YouTube|zDjyxgerif4|Short film clip with Fassbinder's editor Julianne Lorenz}} * [http://www.filmdenken.de/essay/fassbinder.htm Essay on Fassbinder's Films] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303165223/http://www.filmdenken.de/essay/fassbinder.htm |date=2016-03-03 }} {{de icon}} * [http://www.goethe.de/kue/flm/far/en6013539.htm "We still miss him"], Goethe Institut article, May 2010 * [http://www.peterlind.org/o/#Der_Müll,_die_Stadt_und_der_Tod ''Garbage, the City, and Death''], Copenhagen 1987, photostream by [[Peter Lind]] featuring photos of Fassbinder * {{Find a Grave|7918599}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1945]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1982]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] 1h0ux9b1jw1ksq7hkw82j5u4vbtl221 0 107650 843544 831122 2026-07-29T23:06:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843544 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=ਦਲੀਆ|image=Havregrød på vand.JPG|image_size=250px|caption=ਜਵੀ ਅਨਾਜ ਦਾ ਦਲੀਆ|served=ਗਰਮ|main_ingredient=ਭੁੰਨੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਭੁੰਨੇ ਦਾਣੇ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ, ਸੁਆਦਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ}}'''ਦਲੀਆ'''  ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਖਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ [[ਖਾਣਾ|ਭੋਜਨ]] ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਕਫਾਸਟ ਸੀਰੀਅਲ ਵਾਂਗ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੀਸੇ ਜਾਂ ਕੱਟੇ ਸਟਾਰਚੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ [[ਦੁੱਧ]] ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਸੁਆਦ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ੱਕਰ|ਖੰਡ]], [[ਸ਼ਹਿਦ]] ਜਾਂ ਸ਼ਰਬਤ ਪਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਸੀਰੀਅਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ . ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਅਵਲੋਕਨ == === ਜਵੀ ਅਨਾਜ === [[ਤਸਵੀਰ:Cooked_oatmeal_in_bowl_(low_angle).jpg|thumb|ਪਕਾਇਆ ਦਲੀਆ ਇੱਕ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ]] ਸ਼ਬਦ "ਓਟ ਅਨਾਜ" ਅਕਸਰ ਓਟ ਦਲੀਆ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਮਕ, ਖੰਡ, ਫਲ, ਦੁੱਧ, ਕਰੀਮ ਜਾਂ ਮੱਖਣ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਰ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਟ ਦਲੀਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲ ਨਾਸ਼ਤੇ ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ === ਦਲੀਏ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਰ ਅਨਾਜ ਵਿੱਚ, [[ਚਾਵਲ]], [[ਕਣਕ]], [[ਜੌਂ|ਜੌ]], [[ਮੱਕੀ]], ਟ੍ਰਿਤੀਕਲ ਅਤੇ ਬਕਵੀਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਲੀਏ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੋਲੇਂਟਾ, ਗ੍ਰਿਟਸ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਾ. == ਆਰੰਭ == ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਲੀਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ. == ਰਵਾਇਤੀ ਵਰਤੋਂ == ਦਲੀਏ ਨੂੰ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰਾਂ ਵੇਲੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਥਲੀਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.bbcgoodfood.com/howto/guide/eat-athlete-beckie-herbert|title=Eat like an athlete - Beckie Herbert|last=Fisher|first=Roxanne|website=[[BBC Food|BBC Good Food]]|publisher=[[BBC Worldwide]]|access-date=29 April 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/blogs/thetorch/2012/07/25/157370171/athletes-and-the-foods-they-eat-dont-try-this-at-home|title=Athletes And The Foods They Eat: Don't Try This At Home|last=Chappell|first=Bill|date=25 July 2012|website=The Torch|publisher=[[NPR]]|access-date=29 April 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/food-and-drink/features/cursed-the-astonishing-story-of-porridges-poster-boy-7172644.html|title=Cursed! The astonishing story of porridge's poster boy|last=Randall|first=David|authorlink=David Randall|date=19 February 2012|website=[[The Independent]]}}</ref> == ਕਿਸਮਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Porridge_ALDI_Germany_2016.jpg|right|thumb|ਜਰਮਨ ਸੁਪਰਮਾਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਵਿਧਾ ਉਤਪਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਦਲੀਆ]] === ਬਾਜਰਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Jáhlová_kaše.jpg|thumb|ਬਾਜਾਰਾ ਦਲੀਆ]] * ਬਾਜਾਰਾ ਦਲੀਆ: ** ਫੋਕਸਟੇਲ ਬਾਜਰੇ ਵਾਲਾ ਦਲੀਆ ਉੱਤਰੀ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ।  ** ਮੋਤੀ ਬਾਜਰੇ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਦਲੀਆ ਨਾਈਜਰ ਅਤੇ ਸਹੇਲ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ।  ** ਓਸ਼ੀਫਿਮਾ ਜਾਂ ਓਟਜਿਫਿਮਾ, ਇੱਕ ਸਖਤ ਮੋਤੀ ਬਾਜਰਾ ਦਲੀਆ, ਉੱਤਰੀ ਨਾਮੀਬੀਆ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ। ** ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਬਾਜਰਾ ਦਲੀਆ, ਅਕਸਰ ਜੀਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ** ਮੂਨਚਿਰੋ ਸੇਓ, ਉੱਤਰੀ ਜਪਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਵਸਨੀਕ ਐਨੂ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧਾ ਇੱਕ ਬਾਜਰਾ ਦਲੀਆ.  ** ਐਕੁਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਅਮ, ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਬਾਜਰੇ ਦਾ ਦਲੀਆ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ.  **<ref>{{Cite book|title=Roman Cookery|url=https://archive.org/details/romancookeryanci0000gran|last=Grant|first=Mark|publisher=Serif|year=1999|isbn=978-1897959602|location=London}}</ref> ** ਕੂਜ ਇੱਕ ਬਾਜਰਾ ਦਲੀਆ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਓਟ === [[ਤਸਵੀਰ:Porridge_oats.JPG|right|thumb|ਓਟ ਦਲੀਆ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ]] * [[ਤਸਵੀਰ:Oatmeal_with_raisins_and_chopped_walnuts_5.jpg|thumb|ਸੌਗੀਆਂ, ਮੱਖਣ, ਕੱਟੀ ਖੁਰਮਾਨੀ, ਦਾਲਚੀਨੀ, ਸ਼ੱਕਰ ਅਤੇ ਕੱਸੇ ਹੋਏ ਖੋਪੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਾਈ ਓਟਮੀਲ]]ਓਟ ਦਲੀਆ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਨੋਰਡਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਸ਼ਤਾ.<ref>The Danish cultural historian [//en.wikipedia.org/wiki/Troels_Frederik_Lund Troels Frederik Lund] (1840–1921) published a work later known as “Everyday Life in the North”. In his comments (1883) about the development of foods, he highlights porridge as one of the oldest Nordic meals. No other meal is described as frequently as this "from the moment the written sources begun."<br />See: {{Cite book|title=Danmark og Norges Historie i Slutningen af det 16de Aarhundrede <!-- later editions: Dagligt Liv I Norden I Det 16de Aarhundrede -->|last=Troels-Lund|first=Troels Frederik|date=1883|publisher=C.A. Reitzel|isbn=1247189856|location=Copenhagen|language=Danish|trans-title=History of Denmark and Norway to the End of the Sixteenth Century|chapter=Fødemidler|author-link=Troels Frederik Lund}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) </ref> ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸਕੈਂਡੇਨੇਵੀਆ ਵਿੱਚ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਨੀੋਲਿਥੀ ਬਾਗੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਓਟ ਦਲੀਆ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/John_Lloyd_(producer) Lloyd, J] & [//en.wikipedia.org/wiki/John_Mitchinson_(researcher) Mitchinson, J]: "[//en.wikipedia.org/wiki/The_Book_of_General_Ignorance The Book of General Ignorance]". Faber & Faber, 2006.</ref>  ==== ਓਟ੍ਸ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ==== [[ਤਸਵੀਰ:William_Hemsley_Porridge.jpg|thumb| ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਮਸ੍ਲੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਲੀਆ(1893)]] ==== ਤਿਆਰੀ ==== ਦੁੱਧ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਜੌ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਕੌਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਕੇਵਲ ਓਟਸ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਨਮਕ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="cloake">[https://www.theguardian.com/lifeandstyle/wordofmouth/2011/nov/10/how-to-cook-perfect-porridge How to cook perfect porridge], Felicity Cloake, ''The Guardian'', 10 November 2011. An article by an expert who has systematically tried many variants to get the best result.</ref> ਰਸੋਈਏ ਦੁਆਰਾ ਦਲੀਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਝਾਈਆਂ ਕਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭਿਓਂ ਕੇ ਰੱਖਣਾ, ਪਰ ਗਾਰਡੀਅਨ ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਟੈਸਟ ਦੇ ਅੰਤਮ ਨਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਫਰਕ ਪਾਇਆ ਗਿਆ. === ਚੌਲ === [[ਤਸਵੀਰ:Champorado2.jpg|thumb|ਸ਼ੈਂਪੋਰਾਡੋ]] [[ਤਸਵੀਰ:Rice_porridge_-_mixed_fruit_soup.jpg|thumb|ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਤ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਦਲੀਆ ]] === ਜੂਰਾ === * ਜੂਰਾ ਦਲੀਆ: ** ਮਾਬੇਲਾ, ਜੋ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਜਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਜੌਂ ਦਾ ਦਲੀਆ ਹੈ। ਮਾਲਟਾਬੇਲਾ ਬੋਕੋਮੋ ਫੂਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜੂੜ ਦਲੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਨਾਮ ਹੈ। ** ਟੌਲੇਗੀ, ਨਿਊ ਗਿਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਭੋਜਨ ਹੈ। ** ਤੁਉਓ ਜਾਂ ਓਜੀ, ਇੱਕ ਨਾਈਜੀਰੀਅਨ ਜੌਂ ਦਾ ਦਲੀਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਕੀ ਤੋਂ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ [[ਤਸਵੀਰ:Beef_yam_porridge_with_red_and_green_pepper.jpg|thumb|ਲਾਲ ਅਤੇ ਹਰਾ ਮਿਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਬੀਫ ਅਤੇ ਦਲੀਆ]] === ਕਣਕ === [[ਤਸਵੀਰ:Malt-O-Meal_with_coffee.jpg|thumb|ਕੌਫੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਲਟ-ਓ-ਮੀਲ]] == ਇਤਿਹਾਸ == === ਉੱਤਰੀ ਯੂਰੋਪ === ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਲੀਆ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਸੀ. ਇਹ ਅਕਸਰ ਜੌਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਮਟਰ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ. ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਆਦੀ ਭੋਜਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਟ, ਰੂਟ ਫਸਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਆਲ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸੁਆਦਲਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ.   ਦਲੀਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਕੋਲੇ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਗਰਮ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਏ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਬਲਣ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।    ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਖਾਣ ਲਈ ਦਲੀਏ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ "ਦਲਦਲ ਕਰਨਾ" ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਣ ਗਿਆ. == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{Cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/01/05/FDGCPAJ6AM1.DTL|title=Morning comfort / From Irish oatmeal to Chinese congee to Mexican champurrado, every cuisine offers steaming bowls of cereal to stave off winter's chill|last=Bennett|first=Lynne Char|date=5 January 2005|work=[[San Francisco Chronicle]]|access-date=26 ਮਈ 2018|archive-date=17 ਜੂਨ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617224609/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/01/05/FDGCPAJ6AM1.DTL|url-status=dead}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖੁਰਾਕ]] 5cuef3z26nh7bx19kd7z22ekcm85y12 0 107684 843578 842381 2026-07-29T23:40:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843578 wikitext text/x-wiki [[File:Sudoku Puzzle by L2G-20050714 standardized layout.svg|thumb|ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਸੁਡੋਕੂ ਪਹੇਲੀ]] [[File:Sudoku Puzzle by L2G-20050714 solution standardized layout.svg|thumb|ਉਪਰਲੀ ਸੁਡੋਕੂ ਪਹੇਲੀ ਦਾ ਹੱਲ]] {{ਨਿਹੋਂਗੋ|'''ਸੁਡੋਕੂ'''|数独|sūdoku|digit-single}} (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">数独</span><span class="t_nihongo_comma" style="display:none">,</span> ''sūdoku''<span class="t_nihongo_help noprint">^{[[ਮਦਦ:Installing Japanese character sets|<span class="t_nihongo_icon" style="color: #00e; font: bold 80% sans-serif; text-decoration: none; padding: 0 .1em;">?</span>]]}</span>, digit-single) (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">数独</span><span class="t_nihongo_comma" style="display:none">,</span> ''sūdoku''<span class="t_nihongo_help noprint">^{[[ਮਦਦ:Installing Japanese character sets|<span class="t_nihongo_icon" style="color: #00e; font: bold 80% sans-serif; text-decoration: none; padding: 0 .1em;">?</span>]]}</span>, digit-single) (<span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'s' in 'sigh'">s</span><span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː</span><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="'d' in 'dye'">d</span><span title="/oʊ/: 'o' in 'code'">oʊ</span><span title="'k' in 'kind'">k</span><span title="/uː/: 'oo' in 'goose'">uː</span></span>/</span>{{IPAc-en|s|uː|ˈ|d|oʊ|k|uː}}, <span class="IPA nopopups noexcerpt">/-<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="'d' in 'dye'">d</span><span title="/ɒ/: 'o' in 'body'">ɒ</span><span title="'k' in 'kind'">k</span></span>-/</span>{{IPAc-en|-|ˈ|d|ɒ|k|-}}, <span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'s' in 'sigh'">s</span><span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə</span></span>-/</span>{{IPAc-en|s|ə|-}}, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ)<ref name="time magazine">{{Cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2137423,00.html|title=The Answer Men|last=Grossman|first=Lev|date=March 11, 2013|location=New York|access-date=March 4, 2013|archive-date=ਅਗਸਤ 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130816024154/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,2137423,00.html|dead-url=yes}}([//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Verifiability%23Access_to_sources registration required]){{registration required}}</ref> ਇੱਕ ਤਰਕ-ਅਧਾਰਤ,<ref>{{Cite news|title=Sudoku Strategies|last=Arnoldy|first=Ben|work=The Home Forum|publisher=''The Christian Science Monitor''}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.praguepost.com/P03/2006/Art/0323/news5.php|title=Sudoku champ's surprise victory|last=Schaschek|first=Sarah|date=March 22, 2006|work=The Prague Post|access-date=February 18, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20060813145953/http://www.praguepost.com/P03/2006/Art/0323/news5.php|archive-date=August 13, 2006}}</ref> ਸੰਯੋਜਨਕਾਰੀ<ref>{{Cite book|title=The Traveling Salesman Problem: A Guided Tour of Combinatorial Optimization|url=https://archive.org/details/travelingsalesma00lawl|last=Lawler|first=E. L.|publisher=John Wiley & Sons|year=1985|isbn=0-471-90413-9|location=West Sussex|author-link=Eugene Lawler}}</ref>, ਨੰਬਰ-ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਪਹੇਲੀ ਹੈ।ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ 9 × 9 ਗਰਿੱਡ ਨੂੰ ਭਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰੇਕ ਕਾਲਮ, ਹਰ ਕਤਾਰ ਅਤੇ ਗਰਿੱਡ (ਜੋ ਕਿ "ਬਕਸੇ", "ਬਲਾਕ" ਜਾਂ "ਖੇਤਰ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨੌ 3 × 3 ਸਬਗ੍ਰੈਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ 1 ਤੋਂ 9 ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਅੰਕ ਹੋਣ। ਬੁਝਾਰਤ ਸੈੱਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਰਿੱਡ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਸੈੱਟ ਬੁਝਾਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਇੱਕ ਹੱਲ ਹੈ। ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈਆਂ ਖੇਡਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਲਾਤੀਨੀ ਵਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਨਟੈਂਟ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਪਾਬੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕੋ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਇੱਕੋ ਲਾਈਨ, ਕਾਲਮ ਜਾਂ 9x9 ਪਲੇਅਿੰਗ ਬੋਰਡ ਦੇ ਨੌਂ 3x3 ਉਪ-ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।   ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਹੇਲੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ 1979 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤਹਿਤ ਇਹ ਪਹੇਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।  ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੋਕੂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਪਾਨੀ ਪੁਆਇੰਟ ਕੰਪਨੀ ਨਿਕੋਲੀ ਦੁਆਰਾ, ਸੁਡੋਕੁ ਨਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ 1986 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਇੱਕੋ ਨੰਬਰ"।<ref>{{Cite journal|last=Hayes|first=Brian|year=2006|title=Unwed Numbers|url=https://archive.org/details/sim_american-scientist_january-february-2006_94_1/page/12|journal=American Scientist|volume=94|issue=1|pages=12–15|doi=10.1511/2006.57.3475}}</ref> ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2004 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਦ ਟਾਈਮਜ਼ (ਲੰਦਨ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵੇਅਨ ਗੋਲਡ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਬਣਾਇਆ।  == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Sudoku.jpg|thumb|From ''La France'' newspaper, July 6, 1895: The puzzle instructions read, "Use the numbers 1 to 9 each nine times to complete the grid in such a way that the horizontal, vertical, and two main diagonal lines all add up to the same total."]] === ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੋਕੂ === ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੋਕੂ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਨਰਜਵਿਲ, [[ਇੰਡੀਆਨਾ]] ਦੇ ਇੱਕ 74 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਟਾਇਰਡ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਫ੍ਰੀਲਾਂਸ ਪਜ਼ਲ ਕੰਸਟਰਕਟਰ ਹਾਵਰਡ ਗਾਰਨਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਮਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਡੈਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ (ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਡੌਕੂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਡੈਲ ਪੈਨਸਿਲ ਪਜ਼ਲ ਅਤੇ ਵਰਡ ਗੇਮਜ਼ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਗਾਰਨਜ ਦਾ ਨਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਬਰ ਪਲੇਸ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref name="Garns">{{Cite web|url=http://www.mathpuzzle.com/MAA/41-Sudoku%20Variations/mathgames_09_05_05.html|title=Ed Pegg Jr.'s Math Games: Sudoku Variations|last=Pegg|first=Ed, Jr.|date=September 15, 2005|website=MAA Online|publisher=[[The Mathematical Association of America]]|access-date=October 3, 2006}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 1989 ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਚਾਹੇ ਗਾਰਨਜਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{dmoz|Games/Puzzles/Brain_Teasers/Sudoku|Sudoku}} – An active listing of Sudoku links *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6745433.stm 'Father of Sudoku' puzzles next move] ([[BBC]]) ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੁਡੋਕੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁਝਾਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਡ ਸਿਧਾਂਤ]] tfz15jm9bx6amt4hgcfjomiqvypm5cz 0 107707 843426 837962 2026-07-29T21:04:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843426 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Grimm.jpg|thumb|228x228px|1856 ਵਿੱਚ ਐਲੀਸਾਬੈਥ ਜੇਰੀਚਾਉ-ਬਾਉਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ (ਖੱਬੇ) ਅਤੇ ਜੈਕਬ ਗ੍ਰਿਮ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ।]] '''ਗ੍ਰਿਮ''' '''ਭਰਾ''' (''{{lang|de|die Brüder Grimm}}'' ਜਾਂ ''{{lang|de|die Gebrüder Grimm}}''), ਜੈਕਬ ਅਤੇ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ, ਜਰਮਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖੋਜਕਾਰ, ਕੋਸ਼ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ [[ਲੋਕਧਾਰਾ]] ਇਕੱਠੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਈ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "[[ਸਿੰਡਰੇਲਾ]]" ("{{lang|de|Aschenputtel}}"), "ਡੱਡੂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ" ("{{lang|de|Der Froschkönig}}"), "ਹੰਸ-ਕੁੜੀ" ("ਮਰ Gänsemagd"), "ਹੈਂਸਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟਲ" ("{{lang|de|Hänsel und Gretel}}"), "ਰਪੁੰਜ਼ਲ", "ਰੰਪਲਸਟਿਲਸਕਿਨ" ("{{lang|de|Rumpelstilzchen}}"), "ਸਲੀਪਿੰਗ ਬਿਊਟੀ" ("{{lang|de|Dornröschen}}"), ਅਤੇ "ਸਨੋਅ ਵਾਈਟ" ("{{lang|de|Schneewittchen}}")। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਂ ''[[ਗ੍ਰਿਮ ਦੀਆਂ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ|ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿੱਸੇ]]'' (''{{lang|de|Kinder- und Hausmärchen}}''), 1812 ਅਤੇ 1815 ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। == ਜੀਵਨੀ == [[File:SteinauBGHFrosch_retouched.jpg|left|thumb|ਜੈਕਬ ਅਤੇ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ 1791 ਤੋਂ 1796 ਤੱਕ ਸਤੇਨਿਊ ਵਿਖੇ ਇਸ ਘਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।]] ਜੈਕਬ ਲੁਡਵਿਗ ਕਾਰਲ ਗ੍ਰਿਮ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1785 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਵਿਲਹੇਮ ਕਾਰਲ ਗ੍ਰਿਮ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਫਰਵਰੀ 1786 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ (ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ) ਦੇ ਸੂਬੇ ਲੈਂਡਗਰਾਵੀਏਟ ਆਫ਼ ਹੈਸੇ-ਕਾਸਲ ਵਿੱਚ ਹਨਾਉ ਵਿਖੇ ਫਿਲਿਪ ਵਿਲਹੇਮ ਗ੍ਰਿਮ ਅਤੇ ਡੋਰੋਥਿਆ ਗ੍ਰਿਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਨੌ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਦੀ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>Frederick Herman George ({{lang|de|Friedrich Hermann Georg}}; 12 December 1783 – 16 March 1784), [//en.wikipedia.org/wiki/Jacob_Grimm Jacob], [//en.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_Grimm Wilhelm], Carl Frederick ({{lang|de|Carl Friedrich}}; 24 April 1787 – 25 May 1852), Ferdinand Philip ({{lang|de|Ferdinand Philipp}}; 18 December 1788 – 6 January 1845), Louis Emil ({{lang|de|Ludwig Emil}}; 14 March 1790 – 4 April 1863), Frederick ({{lang|de|Friedrich}}; 15 June 1791 – 20 August 1792), Charlotte "Lotte" Amalie (10 May 1793 – 15 June 1833) and George Edward ({{lang|de|Georg Eduard}}; 26 July 1794 – 19 April 1795).</ref><ref name="Michaelis-Jena-9">{{Harvard citation no brackets|Michaelis-Jena|1970|p=9}}</ref> === ਕਾਸਲ === ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਮਾਰਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਗਏ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੋਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੱਸ 200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਿਚਲੇ ਤਬਕੇ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਖਾਰਿਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜੀਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਗ੍ਰਿਮ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤਿਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਕੇ।<ref name="Z(1988)31ff">{{Harvnb|Zipes|1988|p=31}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲਾ ਕਿਤਾਬਾਂ== {{refbegin|30em}} * {{Cite book |editor-last=Alister |editor-first=Ian |editor2-last=Hauke| editor2-first=Christopher |year=1998 |title=Contemporary Jungian Analysis |url=https://archive.org/details/contemporaryjung0000unse |isbn=978-0-415-14166-6 |publisher=Routledge |publication-place=London |ref=harv}} * {{cite journal |last=Bottigheimer |first=Ruth |title=Tale Spinners: Submerged Voices in Grimms' Fairy Tales |journal=New German Critique |year=1982 |volume=27| pages=141–150 |ref=harv |doi=10.2307/487989 |issue=27 |jstor=487989 }} * {{cite journal| last=Dégh| first=Linda |title=Grimm's ''Household Tales'' and its Place in the Household | url=https://archive.org/details/sim_western-folklore_1979-04_38_2/page/85|journal=Western Folklore |year=1979 |volume=38 |issue=2 |pages=85–103 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Haase |first1=Donald |title=The Greenwood encyclopedia of folktales and fairy tales |chapter=Literary Fairy Tales |volume=2 |editors=Donald Haase |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2008 |location=[[Westport, Connecticut]] |isbn = 978-0-313-33441-2 |ref=harv}} * {{cite book |last=Hettinga |first=Donald |title=The Brothers Grimm |url=https://archive.org/details/brothersgrimmtwo00hett |year=2001 |publisher=Clarion |location=New York |isbn=978-0-618-05599-9 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Jean |first=Lydie |title=Charles Perrault's Paradox: How Aristocratic Fairy Tales became Synonymous with Folklore Conservation |journal=Trames |year=2007 |volume=11 |issue=61 |pages=276–283 |url=http://www.kirj.ee/public/trames/trames-2007-3-3.pdf |ref=harv}} *{{cite book |last=Joosen |first=Vanessa |title=The Oxford Encyclopaedia of Children's Literature |year=2006 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-514656-1 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Michaelis-Jena |first=Ruth |year=1970 |title=The Brothers Grimm |url=https://archive.org/details/brothersgrimm0000mich |isbn=978-0-7100-6449-3 |publisher=Routledge & Kegan Paul |publication-place=London |ref=harv}} * {{Cite book |last=Murphy| first=Ronald G. |year=2000 |title=The Owl, the Raven and the Dove |url=https://archive.org/details/owlravendovereli00murp_0|isbn=978-0-19-515169-5 |publisher=Oxford University Press |publication-place= |ref=harv}} * {{cite journal |last=Robinson |first=Orrin W. |title=Rhymes and Reasons in the Grimms' ''Kinder- und Hausmärchen'' |url=https://archive.org/details/sim_german-quarterly_winter-2004_77_1/page/47 |journal=The German Quarterly |year=2004 |volume=77 |issue=1 |pages=47–58 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Tatar |first=Maria |year=2004 |title=The Annotated Brothers Grimm |url=https://archive.org/details/annotatedbrother0000unse |publisher=W.W. Norton & Co |isbn=978-0-393-05848-2 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Tatar |first=Maria |year=1987 |title=The Hard Facts of the Grimms' Fairy Tales |url=https://archive.org/details/hardfactsofgrimm0000tata |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-06722-3 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Tatar |first=Maria |title=Why Fairy Tales Matter: The Performative and the Transformative |url=https://archive.org/details/sim_western-folklore_winter-2010_69_1/page/55 |journal=Western Folklore |year=2010 |volume=69 |issue=1 |pages=55–64 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=1994 |title=Myth as Fairy Tale |url=https://archive.org/details/fairytaleasmythm00jack |publisher=Kentucky University Press |isbn=978-0-8131-1890-1 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=1988 |title=The Brothers Grimm: From Enchanted Forests to the Modern World |url=https://archive.org/details/brothersgrimmfro0000zipe |edition=1st |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-90081-2 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=2002 |title=The Brothers Grimm: From Enchanted Forests to the Modern World |edition=2nd |publisher=Routledge |isbn=978-0-312-29380-2 |ref=harv}} * {{cite journal |last=Zipes |first=Jack |title=The Grimm ''German Legends'' in English |journal=[[Children's Literature (journal)|Children's Literature]] |year=1984 |volume=12 |pages=162–166 |doi=10.1353/chl.0.0073 |ref=harv}} * {{Cite book |last=Zipes |first=Jack |year=2000 |title=The Oxford Companion to Fairy Tales |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000zipe |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-860115-9 |ref=harv}} {{refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book| last = Carpenter| first = Humphrey| last2 = Prichard| first2 = Mari| year = 1984| title = The Oxford Companion to Children's Literature| url = https://archive.org/details/oxfordcompaniont00carp| location = New York| publisher = Oxford University Press| isbn= 0-19-211582-0| ref = harv}} * {{cite journal |last=Ihms |first = Schmidt M. |title = The Brothers Grimm and their collection of 'Kinder und Hausmärchen |journal = Theoria: A Journal of Social and Political Theory | year = 1975 | volume = 45 | pages = 41–54| ref = harv}} * {{Cite book |author = Pullman, Philip| authorlink = Philip Pullman |title= Fairy Tales from the Brothers Grimm |editor-first= Philip |editor-last= Pullman |chapter =।ntroduction | year= 2012 | publisher= Viking | location= New York |isbn = 978-0-670-02497-1 | ref= harv }} * {{Cite book |last=Simpson |first=Jacqueline |last2=Roud |first2=Steve |year=2000 |title=A Dictionary of English Folklore |url=https://archive.org/details/dictionaryofengl00simprich |isbn=978-0-19-210019-1 |publisher=Oxford University Press |publication-place= |ref=harv}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{Commonscat-inline|Brothers Grimm|the Brothers Grimm}} *{{Wikiquote-inline|Brothers Grimm|the Brothers Grimm}} *{{Wikisource-inline|portal:Brothers Grimm|the Brothers Grimm}} * {{Gutenberg|no=2591|name=Grimms' Fairy Tales}} Translated by [[Edgar Taylor (author)|Edgar Taylor]] and Marian Edwardes. * {{Gutenberg|no=5314|name=Grimms' household tales}}. Translated by [[Margaret Raine Hunt]]. * {{Internet Archive author |sname=Brothers Grimm}} * {{Librivox author |id=4098}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਰਮਨ ਲੇਖਕ]] 4t69j3snfoens23gey8wqcxtx59c2v1 0 107754 843392 527313 2026-07-29T20:24:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843392 wikitext text/x-wiki ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫਾਰਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟਰ ਈਰਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਅਨਾਤੋਲੀਆ]], ਬੋਸਫੋਰਸ ਅਤੇ [[ਮਿਸਰ]], ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਸੀਰ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਕੋਹਕਾਫ਼|ਕਾਕੇਸ਼ਸ]] ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਸਟੈਪੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਅਤੇ [[ਓਮਾਨ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਤੱਕ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।  ਈਰਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀਆਂ 7000 ਈਪੂ ਪਿੱਛੇ ਤੱਕ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref name="xinhuaciv">[http://news.xinhuanet.com/english/2007-08/10/content_6508609.htm Xinhua, "New evidence: modern civilization began in Iran", 10 Aug 2007], retrieved 1 October 2007</ref> ਈਰਾਨ ਦੇ ਪਠਾਰ ਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨੇੜ ਪੂਰਬ <nowiki>[[ਈਲਾਮ]]</nowiki> ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਮੁਢਲੇ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਸੀਆਈ, ਮੰਨੇਆਨ, ਅਤੇ ਗੁਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਜੌਰਜ ਵਿਲਹੈਲਮ ਫਰੀਡ੍ਰਿਕ ਹੇਗਲ ਫਾਰਸੀਆਂ ਨੂੰ "ਪਹਿਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੋਕ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref name="IRHEGEL">{{cite encyclopedia|last=Azadpour|first=M|title=HEGEL, GEORG WILHELM FRIEDRICH|encyclopedia=Encyclopædia Iranica|accessdate=2015-04-11|url=http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich}}</ref> 625 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਮਾਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ। <ref name="Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media">http://www.britannica.com/ebc/article-9371723 Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media</ref> ਏਕੇਮੇਨਿਡ ਸਾਮਰਾਜ (550-330 ਈਪੂ), ਜੋ ਕਿ ਸਾਈਰਸ ਮਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਬਾਲਕਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤਕ ਤਿੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਤੇ ਪਰਸੀ (ਪਰਸਪੋਲਿਸ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਅੱਜ ਦੇਖਿਆਂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਮਰਾਜ।<ref name="book">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=gsGmuQAACAAJ|title=Encyclopedia of the Ancient Greek World|last=David Sacks, Oswyn Murray, Lisa R. Brody|last2=Oswyn Murray|last3=Lisa R. Brody|publisher=Infobase Publishing|year=2005|isbn=978-0-8160-5722-1|pages=256 (at the right portion of the page)}} CS1 maint: Multiple names: authors list ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list|link]]) </ref> ਪਹਿਲਾ ਫਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਭਿਅਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 40% ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਸੀ। 480 ਈ. ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁੱਲ 112.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 49.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-empire-by-percentage-of-world-population/|title=Largest empire by percentage of world population|website=Guinness World Records|access-date=2016-06-10}}</ref>   ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਲੂਸੀਡ, ਪਾਰਥੀਅਨ ਅਤੇ ਸਾਸਾਨੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਈਰਾਨਤੇ ਲਗਪਗ 1,000 ਸਾਲ ਲਈ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬਣਾਇਆ। ਪਰਸੀਆ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ।   ਲੋਹਾ ਜੁੱਗ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਫਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਈਰਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦੇ ਮਾਦ, ਅਕੇਮੇਨਿਡ (ਹਖ਼ਾਮਨੀ), ਪਾਰਥੀਅਨ ਅਤੇ ਸਾਸਾਨੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।  ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਈਰਾਨ ਤੇ ਹਮਲੇ ਵੀ ਹੋਏ, ਯੂਨਾਨੀ, ਅਰਬੀ, ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲੇ। ਈਰਾਨ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਤਲਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।  ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਾਰਸ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ (633-654) ਨੇ ਸਾਸਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਈਰਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਹੈ। ਈਰਾਨਦਾ ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ ਅੱਠਵੀਂ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਅਧੀਨ ਰਜਵਾੜਾਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ੋਰਾਸਟਰੀਆਵਾਦ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਫਾਰਸੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।* ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਈਰਾਨ, ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੌਰਾਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਖ਼ਤ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ। ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹਮਲੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਾਕਮ ਬਣ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ, ਇਸ ਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ। <ref>{{Cite book|title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180|last=Baten, Jörg|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107507180|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/214 214]}}</ref> ਸਫਵੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ 1501 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਇਕਮੁੱਠ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਧਰਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,<ref name="savoryeiref">R.M. Savory, ''Safavids'', [//en.wikipedia.org/wiki/Encyclopedia_of_Islam Encyclopedia of Islam], 2nd edition</ref> ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਗੱਡੇ।<ref name="islamic1600">[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html "The Islamic World to 1600", The Applied History Research Group, The University of Calgary, 1998] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html|date=2008-06-12}}, retrieved 1 October 2007</ref> ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਆਂਢੀ ਉਸਮਾਨੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਰਾਨ ਇੱਕ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਸੀ ਜਿਸਤੇ 1501 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1979 ਦੀ ਈਰਾਨੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੱਕ ਜਦੋਂ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1979 ਨੂੰ ਈਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਬਣਿਆ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਰਹੀ। <ref>[http://www.britannica.com/ebi/article-202892 Iran Islamic Republic], Encyclopædia Britannica retrieved 23 January 2008</ref><ref name="Britannica">[http://www.britannica.com/eb/article-32981 Encyclopædia Britannica] 23 January 2008 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215140348/http://www.britannica.com/eb/article-32981|date=December 15, 2007}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਈਰਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] 9ppowitfsjj8yv9pjvpo26wm6yiloh2 0 107817 843540 841122 2026-07-29T23:00:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843540 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ |honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|OM|RRC|DStJg}} |image = Florence Nightingale (H Hering NPG x82368).jpg |birth_date = {{birth date|1820|5|12|df=y}} |birth_place = [[ਫਲੋਰੈਂਸ]], ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ |death_date = {{death date and age|1910|8|13|1820|5|12|df=y}} |death_place = [[ਮੇਅਫ਼ੇਅਰ]], [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ |nationality = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ |research_field = ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ |known_for = ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਮੋਹਰੀ |fields = ਹਸਪਤਾਲ [[ਸਫਾਈ]] ਅਤੇ [[ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ]], ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨ |work_institutions = [[ਸੈਲਿਮੀਆਂ ਬੈਰਕਾਂ]], [[ਉਸਕੂਦਾਰr|ਸਕੁਟਾਰੀ]] <br/> [[ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ]]<ref>{{cite web |url=http://www.kcl.ac.uk/aboutkings/history/famouspeople/florencenightingale.aspx |title=Florence Nightingale |work=King's College London |accessdate=30 November 2015 }}</ref> |awards = [[ਰਾਇਲ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ]] (1883) <br /> [[ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (ਚਾਰਟਰਡ 1888)|ਲੇਡੀ ਆਫ ਗਰੇਸ ਆਫ ਦ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਜੌਨ (LGStJ)]] (1904) <br /> [[ਆਰਡਰ ਆਫ ਮੈਰਿਟ (ਕਾਮਨਵੈਲਥ)|ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ]](1907) |signature = Florence Nightingale Signature.svg |footnotes = {{Listen| embed=yes |filename = Florence Nightingale voice - 1576A 2nd Rendition Crop.ogg |title = ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼|type = speech |description = 30 ਜੁਲਾਈ 1890 ਨੂੰ [[ਚਾਰਜ ਆਫ਼ ਦ ਲਾਈਟ ਬ੍ਰਿਗੇਡ]] ਦੇ ਲਈ ਪੈਸਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਕਸ ਸਿਲੰਡਰ ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite web |url=https://archive.org/details/FlorenceNightingale2ndRendition1890GreetingsToTheDearOldComradesOf |title=Florence Nightingale 2nd rendition, 1890 – greetings to the dear old comrades of Balaclava |work=[[Internet Archive]] |accessdate=13 February 2014 }}</ref>}} }} '''ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ''', [[Member of the Order of Merit|OM]], [[Royal Red Cross|RRC]], [[Dame of Grace of the Order of St John|DStJ]] ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ə|n|s|_|ˈ|n|aɪ|t|ᵻ|ŋ|ɡ|eɪ|l}}; 12 ਮਈ 1820 – 13 ਅਗਸਤ 1910) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ [[ਨਰਸਿੰਗ]] ਦੀ ਬਾਨੀ ਸੀ।   ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। .<ref>{{Cite book|title=Eminent Victorians|url=https://archive.org/details/eminentvictorian0000lytt|last=Strachey|first=Lytton|publisher=Chatto and Windus|year=1918|location=London}}{{page needed|date=March 2015}}</ref> ਉਸਨੇ ਨਰਸਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਨਾਮਵਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਆਈਕਨ ਬਣ ਗਈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਘੁੰਮ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਰਹੀ "ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ" ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8SpyhptLxecC&pg=PA15|title=Medical Women and Victorian Fiction|last=Swenson|first=Kristine|publisher=University of Missouri Press|year=2005|isbn=978-0-8262-6431-2|page=15}}</ref><ref name="Parragon">{{Cite book|title=Atlas of Military History|url=https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6|last=Aaron Ralby|publisher=Parragon|year=2013|isbn=978-1-4723-0963-1|pages=[https://archive.org/details/atlasofworldmili0000ralb_j5i6/page/281 281]|chapter=The Crimean War 1853–1856}}</ref> ਹਾਲੀਆ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੀਆਂ ਕਰੀਮੀਆ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਆਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।<ref name="BBC 2017">{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/nightingale_01.shtml|title=Florence Nightingale: the Lady with the Lamp|last=Bostridge|first=Mark|date=17 February 2011|publisher=BBC}}</ref> 1860 ਵਿਚ, ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟ ਥਾਮਸ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਰਸਿੰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਨਰਸਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਰਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਨਵੀਆਂ ਨਰਸਾਂ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਸੁਗੰਧ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਮੈਡਲ, ਨਰਸਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਰਸ ਦਿਵਸ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾਓ ਲਈ ਚੰਗੀ ਰਾਹਤ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ, ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਸਨ ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।  ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪਰਭਾਵੀ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੰਮ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸਧਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗ਼ਰੀਬ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਮਝ ਸਕਣ। ਉਹ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤ ਕੇ ਇੰਫ਼ੋਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਵੀ ਸੀ।ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਸਿਰਫ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।  == ਸ਼ੁਰੂ ਦਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Embley_Park.jpg|thumb|ਹੈਮਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਐਮਬਲਈ ਪਾਰਕ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਵਿਲੀਅਮ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। <br />]] ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਈ 1820 ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ, ਟਸਕਨੀ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਵਿੱਲਾ ਕੋਲੰਬਾਇਆ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ, ਉੱਪਰਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਰਸੂਖਦਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web|url=http://www.countryjoe.com/nightingale/house.htm|title=The true Florence: Exploring the Italian birthplace of Florence Nightingale|last=Shiller|first=Joy|date=1 December 2007|access-date=16 March 2015}}</ref> ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਲੋਰੇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਫ੍ਰਾਂਸ ਪਾਰਥੀਨੋਪ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ, ਪਾਰਥੀਨੋਪ (ਹੁਣ ਨੈਪਲਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) ਇੱਕ ਯੂਨਾਨੀ ਬਸਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1821 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ ਐਮਬਲੀ, ਹੈਮਪਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਲੀ ਹਰਸਟ, ਡਾਰਬੀਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="NightingaleonMysticism">{{Cite book|title=Florence Nightingale on Mysticism and Eastern Religions|last=Florence Nightingale and Gerard Vallee (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2003|isbn=0-88920-413-6|chapter=''passim'', see esp Introduction}}</ref><ref name="NightingaleCrimeanColectedWorkds">{{Cite book|title=Florence Nightingale: The Crimean War|last=Florence Nightingale and Lynn McDonald (Editor)|publisher=[[Wilfrid Laurier University Press]]|year=2010|isbn=0-88920-469-1|chapter=An introduction to Vol 14}}</ref> ==ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੀ ਜੰਗ== [[File:Notes on Nursing (28).jpg|thumb|A print of the jewel awarded to Nightingale by [[Queen Victoria]], for her services to the soldiers in the war]] ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਫੋਕਸ ਬਣ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। 21 ਅਕਤੂਬਰ 1854 ਨੂੰ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ 38 ਸਵੈ-ਇੱਛਿਤ ਔਰਤ ਨਰਸਾਂ ਦੇ ਸਟਾਫ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਸੀ ਮਾਈ ਸਮਿੱਥ<ref>{{cite journal | last1 = Gill | first1 = Christopher J. | title =Nightingale in Scutari: Her Legacy Reexamined | journal =Clinical Infectious Diseases | volume =40 | issue =12 | pages =1799–1805 | date=June 2005 | doi =10.1086/430380| pmid = 15909269 | last2 = Gill | first2 = Gillian C. | issn = 1058-4838 | doi-access =free }}</ref>, ਅਤੇ 15 ਕੈਥੋਲਿਕ ਨਨਾਂ (ਹੈਨਰੀ ਐਡਵਰਡ ਮੈਨਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਲਾਮਬੰਦ)<ref>{{cite book |author=Mary Jo Weaver |title=New Catholic Women: a Contemporary Challenge to Traditional Religious Authority |url=https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav |location=San Francisco |publisher=Harper and Row |year=1985 |page=[https://archive.org/details/newcatholicwomen0000weav/page/31 31]}} citing {{cite book |first=Olga|last=Hartley |title=Women and the Catholic Church |location=London |publisher=Buns, Oates & Washbourne |year=1935 |pages=222–223}}</ref> ਨੂੰ (ਸਿਡਨੀ ਹਰਬਰਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ) ਓਟੋਮੈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਉਸ ਦੀ ਦੋਸਤ ਮੈਰੀ ਕਲਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Patrick Waddington, "Mohl, Mary Elizabeth (1793–1883)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; online edn, January 2007 [http://www.oxforddnb.com/view/article/18880, accessed 7 February 2015]</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਦੇ ਬਾਲਕਲਾਵਾ ਤੋਂ ਬਲੈਕ ਸੀਅ ਦੇ ਪਾਰ ਲਗਭਗ 295 ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (546 ਕਿਮੀ; 339 ਮੀਲ) ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਂਪ ਸਥਿਤ ਸਨ। [[File:Nightingale letter.jpeg|thumb|left|Letter from Nightingale to [[Mary Elizabeth Mohl|Mary Mohl]], 1881]] ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨਵੰਬਰ 1854 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਕੁਟਾਰੀ (ਇਸਤਾਂਬੁਲ ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੀ ਉਸਕਦਾਰ) ਦੇ ਸੇਲੀਮੀਏ ਬੈਰਕ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜ਼ਖਮੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਸੀ, ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਆਮ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਾਤਕ ਵੀ ਸਨ। ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਉਪਕਰਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। {{cquote|ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ... ਤਿੰਨ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਭ ਲਿਆ।|author=[[Lucien Baudens]]|source=''La guerre de Crimée, les campements, les abris, les ambulances, les hôpitaux '', p. 104.<ref>{{cite book |last= Baudens |first= Lucien |title=La Guerre de Crimée. Les campements, les bris, les ambulances, les hôpitaux, etc. |year=1858 |publisher=Michel Lévy frères |location=Paris, FR |via=Google Books |url=https://books.google.com/books?id=O81EAAAAcAAJ |language=fr}}</ref>}} ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹੱਲ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਮਬਾਰਡ ਕਿੰਗਡਮ ਬਰੂਨਲ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣਿਤ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਦਾਰਡੇਨੇਲਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਤੀਜਾ "ਰੇਨਕਿਓਈ ਹਸਪਤਾਲ" ਸੀ, ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸਹੂਲਤ ਜੋ ਡਾ ਐਡਮੰਡ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪਾਰਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਧੀਨ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ {{sfrac|1|10}}ਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ।<ref>[http://www.nationalarchives.gov.uk/battles/crimea/popup/medical.htm "Report on Medical Care"]. British National Archives (WO 33/1 ff.119, 124, 146–7). 23 February 1855.</ref> ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਵਿੱਚ ਸਟੀਫਨ ਪੇਜਟ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ 42% ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ 2% ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਕੇ ਜਾਂ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਜੰਗੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਧੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਫਾਈ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸਕੁਟਰੀ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਠੰਢ ਦੌਰਾਨ, 4,077 ਫੌਜੀ ਉਥੇ ਮਰ ਗਏ ਸਨ। ਟਾਈਫਸ, ਟਾਈਫਾਈਡ, ਹੈਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਪੇਚਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਮਰ ਗਏ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੀੜ, ਖਰਾਬ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੈਨੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 1855 ਵਿੱਚ ਸਕੂਟਰੀ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਮੌਤ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਮੀ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਕਦੇ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 2001 ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨੇ ਉਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਰਡੀਅਨ ਅਤੇ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁਝ ਫਾਲੋ-ਅਪ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਵਿਦਵਾਨ ਲੀਨ ਮੈਕਡੋਨਲਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਅਕਸਰ ਵਿਗਾੜ" ਵਜੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਹਿਸ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਅਜੇ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਦੀ ਦਰ ਘਟੀਆ ਪੋਸ਼ਣ, ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਘਾਟ, ਬਾਸੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਰਾਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਸਬੂਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾੜੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਰਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਪੀਸਟਾਈਮ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰੀ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵੱਛਤਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ===ਦ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ=== ਕ੍ਰੀਮੀਆਈ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਨੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਇੱਕ ਵਾਕ ਤੋਂ "ਦਿ ਲੇਡੀ ਵਿਦ ਦ ਲੈਂਪ" ਉਪਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਵੇਡਜ਼ਵਰਥ ਲੋਂਗਫੈਲੋ ਦੀ 1857 ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਸੈਂਟਾ ਫਿਲੋਮੇਨਾ" ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ: ਦੇਖੋ! ਉਸ ਦੁਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਬਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇਖੀ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ, ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਉੱਡਦੀ ਹੋਈ। ==ਮੌਤ== ਫਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਸਾਊਥ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਮਈਫਾਇਰ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 90 ਅਗਸਤ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 13 ਅਗਸਤ 1910 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰਬੀ ਵੇਲੋ, ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਸੇਂਟ ਮਾਰਗਰੇਟ ਚਰਚ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਏਮਬਲੀ ਪਾਰਕ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕੰਮ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਕਈ ਸੌ ਨੋਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਵਿਲੀਅਮ ਸਾਰਗੈਂਟ ਦੁਆਰਾ 1913 ਵਿੱਚ ਕੈਰਾਰਾ ਮਾਰਬਲ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟਿੰਗਲ ਦੀ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਟਲੀ ਦੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿੱਚ, ਸੈਂਟਾ ਕ੍ਰੋਸ ਦੀ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Balaklava sick 2.jpg|A tinted [[lithograph]] by [[William Simpson (artist)|William Simpson]] illustrating conditions of the sick and injured in [[Balaklava]] File:Items belonging to Florence Nightingale, Nelson and Livingstone. (9663810240).jpg|Nightingale's [[moccasins]] that she wore in the Crimean War File:'One of the wards in the hospital at Scutari'. Wellcome M0007724 - restoration, cropped.jpg|A ward of the hospital at [[Üsküdar|Scutari]] where Nightingale worked, from an 1856 lithograph by [[William Simpson (artist)|William Simpson]] File:Nightingale receiving the Wounded at Scutari by Jerry Barrett.jpg|"Nightingale receiving the Wounded at Scutari", a portrait by [[Jerry Barrett]] File:Flornce Nightingale exhibit.jpg|Florence Nightingale exhibit at Malvern Museum 2010 File:Florence Nightingale medals NAM.jpg|Nightingale's medals displayed in the [[National Army Museum]] File:Memorial to Florence Nightingale, Church of Santa Croce, Florence, Italy.jpg|Memorial to Nightingale, Church of [[Santa Croce, Florence]], Italy </gallery> ==ਕਾਰਜ== == Works == {{refbegin|25em}} *{{cite book |title=Cassandra |place=First published 1852 |publisher=1979 reprint by The Feminist Press |work=|url=https://books.google.com/books?id=lTOeD4P2DQcC&printsec=frontcover&dq=Cassandra+Nightingale&q |isbn=978-0-912670-55-3 |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |year=1979}} *{{cite journal |title=Notes on Nursing: What Nursing Is, What Nursing is Not |place=First published London, 1859 |publisher=Harrison & Sons |journal=Philadelphia, London, Montreal: J.B. Lippincott Co. 1946 Reprint |url=https://archive.org/stream/notesnursingwhat00nigh#page/n5/mode/2up |accessdate=6 July 2010}} *{{cite book |year=2001 |title=Florence Nightingale's Spiritual Journey: Biblical Annotations, Sermons and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=2 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-366-2 |url=https://books.google.com/books?id=4sSIQ7HTUv4C&printsec=frontcover&dq=Florence+Nightingale's+Spiritual+Journey&q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}} *{{cite book |year=2002 |title=Florence Nightingale's Theology: Essays, Letters and Journal Notes |series=Collected Works of Florence Nightingale |author=Nightingale, Florence |editor=McDonald, Lynn |volume=3 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-371-6 |url=https://books.google.com/books?id=VcNoBNcV0XsC&printsec=frontcover&dq=%22nightingale's+theology%22#v=onepage |accessdate=6 July 2010}} *{{cite book |year=2003 |title=Mysticism and Eastern Religions |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=Vallee, Gerard |volume=4 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-413-3|url=https://books.google.com/books?id=Tx2kl3UW7qYC&printsec=frontcover&dq=%22Mysticism+and+Eastern+Religions%22&q |accessdate=6 July 2010 |author=Nightingale, Florence}} *{{cite book |year=2008 |title=''Suggestions for Thought'' |series=Collected Works of Florence Nightingale |editor=McDonald, Lynn |volume=11 |place=Ontario, Canada |publisher=Wilfrid Laurier University Press |isbn=978-0-88920-465-2 |url=https://books.google.com/books?id=Mle5Sjixa0cC&printsec=frontcover&dq=McDonald++%22suggestions+for+thought%22&q |accessdate=6 July 2010 |author1=Nightingale, Florence |author2=McDonald, Lynn}} Privately printed by Nightingale in 1860. *{{cite journal |year=1861 |title=Notes on Nursing for the Labouring Classes |url=https://archive.org/stream/notesonnursingf00nighgoog#page/n9/mode/1up |place=London |publisher=Harrison |accessdate=6 July 2010}} * ''The Family'', a critical essay in Fraser's Magazine (1870) *{{cite journal |year=1871 |title=Introductory Notes on Lying-In Institutions <!-- (this is a subtitle for a book of the same name. These two citations may need to be split into two.) |work=together with A Proposal for Organising an Institution for Training Midwives and Midwifery Nurses --> |place=London |url=https://archive.org/stream/introductorynot00nighgoog#page/n6/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |bibcode=1871Natur...5...22. |volume=5 |pages=22–23 |journal=Nature |doi=10.1038/005022a0 |issue=106|s2cid=3985727 }} *{{cite book |year=1871 |title=Una and the Lion |place=Cambridge |publisher=Riverside Press |url=https://archive.org/stream/unaandlion00nighgoog#page/n3/mode/2up |accessdate=6 July 2010}} Note: First few pages missing. Title page is present. *{{cite book |title=Una and Her Paupers, Memorials of Agnes Elizabeth Jones, by her sister |others=with an introduction by Florence Nightingale |place=New York |publisher=George Routledge and Sons, 1872 |url=https://archive.org/stream/unaherpaupersmem00jone#page/n11/mode/2up |accessdate=6 July 2010 |year= 1872 }}. See also 2005 publication by Diggory Press, {{ISBN|978-1-905363-22-3}} * {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Letters from Egypt: A Journey on the Nile 1849–1850 |year=1987 |isbn=1-55584-204-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/lettersfromegypt0000nigh }} * {{cite book |last=Nightingale |first=Florence |title=Workhouse nursing |year=1867 |publisher=Macmillan and Co. |location=London |title-link=s:Workhouse nursing}} {{refend}} ==ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ== === ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ === {{refbegin|30em}} * {{cite book | first= Mark | last= Bostridge | authorlink= Mark Bostridge | year= 2008 | title= Florence Nightingale: The Woman and Her Legend | url= https://archive.org/details/florencenighting0000bost | publisher= Viking | location= London | isbn= 978-0-670-87411-8 }} * Gill, G. ''The extraordinary upbringing and curious life of Miss Florence Nightingale'' Random House, New York (2005). * [[Lytton Strachey]]; ''[[Eminent Victorians]]'', London (1918). * Goldie, Sue, ''A Calendar of the Letters of Florence Nightingale'', Oxford: Wellcome Institute for the History of Medecine, 1983. * McDonald, Lynn ed., ''Collected Works of Florence Nightingale''. Wilfrid Laurier University Press. * [[Martin Pugh (author)|Pugh, Martin]]; ''The March of the Women: A revisionist analysis of the campaign for women's suffrage 1866–1914'', Oxford (2000), at 55. * Sokoloff, Nancy Boyd.; ''Three Victorian women who changed their world'', Macmillan, London (1982). * Webb, Val; ''The Making of a Radical Theologician'', Chalice Press (2002). * Woodham Smith, Cecil; ''Florence Nightingale'', Penguin (1951), rev. 1955. {{refend}} === ਦੁਜੈਲੇ ਸਰੋਤ === {{refbegin|30em}} * Baly, Monica, and E. H. C. G. Matthew. "Nightingale, Florence (1820–1910)", ''Oxford Dictionary of National Biography'' Oxford University Press, 2004; online edn, January 2011 [http://www.oxforddnb.com/view/article/35241, accessed 22 February 2013] * Bostridge, Mark (2008). ''Florence Nightingale. The Woman and Her Legend''. Viking (2008); Penguin (2009). US title ''Florence Nightingale. The Making of an Icon''. Farrar Straus (2008). * Bullough, Vera L., Bonnie Bullough and Marieta P. Stanton, ''Florence Nightingale and Her Era: A Collection of New Scholarship'', New York, Garland, 1990. * Chaney, Edward (2006). "Egypt in England and America: The Cultural Memorials of Religion, Royalty and Revolution", in: ''Sites of Exchange: European Crossroads and Faultlines'', eds. M. Ascari and A. Corrado. Rodopi, Amsterdam and New York, 39–74. * Cope, Zachary, ''Florence Nightingale and the Doctors'', Museum, 1958 * {{cite book |last= Davey |first= Cyril J. |title= Lady with a Lamp |url= https://archive.org/details/ladywithlampstor0000dave_o2j0 |year= 1958 | publisher= Lutterworth Press |isbn= 978-0-7188-2641-3 }} * [[Gillian Gill|Gill, Gillian]] (2004). ''Nightingales: The Extraordinary Upbringing and Curious Life of Miss Florence Nightingale''. Ballantine Books. {{ISBN|978-0-345-45187-3}} * Magnello, M. Eileen. "Victorian statistical graphics and the iconography of Florence Nightingale's polar area graph," ''BSHM Bulletin: Journal of the British Society for the History of Mathematics'' (2012) 27#1 pp 13–37 * Nelson, Sioban, and Anne Marie Rafferty, eds. ''Notes on Nightingale: The Influence and Legacy of a Nursing Icon'' (Cornell University Press; 2010) 184 pages. Essays on Nightingale's work in the Crimea and Britain's colonies, her links to the evolving science of statistics, and debates over her legacy and historical reputation and persona. *Rees, Joan. ''Women on the Nile: Writings of Harriet Martineau, Florence Nightingale, and Amelia Edwards''. Rubicon Press: 1995, 2008 * {{cite news |author=Rehmeyer, Julia |title=Florence Nightingale: The Passionate Statistician |date=26 November 2008 |work=[[Science News]] |url=http://www.sciencenews.org/index/generic/activity/view/id/38937/title/Florence_Nightingale_The_passionate_statistician |accessdate=4 December 2008}} * {{cite book |last= Richards |first= Linda |authorlink= Linda Richards |title= America's First Trained Nurse: My Life as a Nurse in America, Great Britain and Japan 1872–1911 |year= 2006 | publisher= Diggory Press |isbn= 978-1-84685-068-4 }} * {{cite book |last= Strachey |first= Lytton |authorlink= Lytton Strachey |title= Eminent Victorians |year= 1918 |isbn= 978-0-8486-4604-2 |publisher= Garden City Pub. Co., Inc. |location= Garden City, N.Y. |title-link= Eminent Victorians }} – available online at http://www.bartleby.com/189/201.html {{refend}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Library resources box|by=yes|onlinebooks=yes|viaf=54172695}} {{Sister project links|wikt=no|b=no|n=no|v=no|s=Author:Florence Nightingale}} * {{Gutenberg author |id=Nightingale,+Florence | name=Florence Nightingale}} * {{Internet Archive author |sname=Florence Nightingale}} ** [//archive.org/details/f_nightingale UCLA Elmer Belt Florence Nightingale Collection], hosted at [[Internet Archive]] * {{Librivox author |id=847}} * [http://sounds.bl.uk/Accents-and-dialects/Early-spoken-word-recordings/024M-1CD0239287XX-0214V0 1890 audio recording of Florence Nightingale speaking] * [http://www.victorians.co.uk/florence-nightingale Victorians.co.uk: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144836/https://www.victorians.co.uk/florence-nightingale |date=2023-04-01 }} * [http://www.bartleby.com/189/201.html Eminent Victorians: Florence Nightingale] by Lytton Strachey * {{cite news |title=New photo of 'Lady of the Lamp' |date=6 August 2006 |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/5250188.stm |accessdate=7 August 2008}} * [https://web.archive.org/web/20061213074121/http://www.sociology.uoguelph.ca/fnightingale/ University of Guelph: Collected Works of Florence Nightingale project] * {{UK National Archives ID}} * [http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/ Florence Nightingale Foundation] *[http://www.kansasmemory.org/item/223260 Florence Nightingale Correspondence from the Historic Psychiatry Collection, Menninger Archives, Kansas Historical Society] * [http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/florence Florence Nightingale Letters Collection] – A collection of letters written by and to Florence Nightingale from the UBC Library Digital Collections * [http://collections.carli.illinois.edu/cdm4/index_uic_fnlc.php?CISOROOT=/uic_fnlc Florence Nightingale Letters Collection] – correspondence in the University of Illinois at Chicago digital collections *[http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale Florence Nightingale Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030819/http://digital.library.wayne.edu/digitalcollections/item?id=wayne:collectionNightingale |date=2017-12-01 }} at [[Wayne State University]] Library consists primarily of letters written by Florence Nightingale throughout her life. Major topics of the letters include medical care for the soldiers and the poor, the role of nursing, and sanitation and public works in colonized India. * [http://www.nightingaledeclaration.net/ Florence Nightingale Declaration Campaign for Global Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310170356/http://www.nightingaledeclaration.net/ |date=2010-03-10 }} established by the Nightingale Initiative for Global Health (NIGH) * {{MacTutor Biography|id=Nightingale}} * [https://web.archive.org/web/20130615025041/http://www.stpetersderby.org.uk/Heritage.html Florence Nightingale Window at St&nbsp;Peter's, Derby] * [https://web.archive.org/web/20140316195943/http://archiveshub.ac.uk/data/gb0120-mss.5471-5484,6930and8991-9109 Papers of Florence Nightingale, 1820–1910] * [http://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm Southern Star article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118204257/https://www.southernstar.ie/News/The-feisty-nun-who-took-on-Florence-Nightingale-24102014.htm |date=2018-11-18 }} * [http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 Episode 6: Florence Nightingale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401144832/http://babesofscience.com/episodes/2016/1/18/episode-6-florence-nightingale?rq=Episode%206 |date=2023-04-01 }} from [http://babesofscience.com/ Babes of Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329174957/http://babesofscience.com/ |date=2019-03-29 }} podcasts * [http://twudigital.contentdm.oclc.org/cdm/landingpage/collection/p16283coll41 Texas Woman's University Special Collections] has a large collection of Florence Nightingale artefacts, letters, and primary sources. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1820]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 19।0]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਨਾਈਟਿੰਗੇਲ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] rtu834l6hxo73dkhdeex17qbrhhiwqx 0 107863 843376 839176 2026-07-29T20:11:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843376 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|name=ਅਰਨੈਸਟ ਵਾਲਟਨ|image=Ernest Walton.jpg|image_size=200 px|caption=ਅਰਨੈਸਟ ਵਾਲਟਨ|birth_date=6 October 1903|death_date={{Death date and age|df=y|1995|6|25|1903|10|6}}}} '''ਅਰਨੈਸਟ ਥੌਮਸ ਸਿਟਨਟਨ ਵਾਲਟਨ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Ernest Walton'''; 6 ਅਕਤੂਬਰ 1903 - 25 ਜੂਨ 1995) ਇੱਕ [[ਆਇਰਲੈਂਡ|ਆਇਰਿਸ਼]] [[ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸਨ ਅਤੇ ਜੋਹਨ ਕੌਕਕਰਾਫਟ ਨਾਲ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ "ਐਟਮ-ਸਮੈਸ਼ਿੰਗ" ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ [[ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਟਮ ਵੰਡਿਆ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ == ਅਰਨੈਸਟ ਵਾਲਟਨ ਦਾ ਜਨਮ ਅਬਗੇਸਾਈਡ, ਡੰਗਰਵੈਨ, [[ਕਾਉਂਟੀ ਵਾਟਰਫੋਰਡ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਮੰਤਰੀ ਪਿਤਾ ਰੇਵ ਜੌਨ ਵਾਲਟਨ (1874-1936) ਅਤੇ ਅੰਨਾ ਸਿਨਟਨ (1874-1906) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਇੱਕ ਆਮ ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਹਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਰਨਸਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਰੱਥਕੇੇਲ, ਕਾਊਂਟੀ ਲਿਮੇਰਿਕ (ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ) ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਾਮੇ ਮੋਨਾਗਹਾਨ ਉਸ ਨੇ 1915 ਵਿੱਚ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਕਾਲਜ ਬੇਲਫਾਸਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਸਟ ਅਤੇ ਟਾਇਰਨ ਅਤੇ ਵੇਸਲੀ ਕਾਲਜ ਡਬਲਿਨ ਵਿੱਚ ਕਾਉਂਟੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਹਰਤ ਕੀਤੀ। 1922 ਵਿੱਚ, ਵਾਲਟਨ ਨੇ ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਡਬਲਿਨ ਦੇ ਟਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1924 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ ਸਕਾਲਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1 926 ਅਤੇ 1927 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੈਚੂਲਰ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਤ੍ਰਿਏਕ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਵਾਲਟਨ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ (ਸਭ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਇਨਾਮ) ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1924 ਵਿੱਚ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ 1851 ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਰਾਇਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ 1851 ਦੀ ਰਿਸਰਚ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕੈਵੈਂਡੀਸ਼ ਲੈਬੋਰੇਟਰੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਰ ਅਰਨੇਸਟ ਰਦਰਫੋਰਡ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੈਲੀਬ੍ਰਿਜ ਦੇ ਟਰਮੀਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>1851 Royal Commission Archives</ref> ਉਸ ਵਕਤ ਕਾਵੈਂਡੀਸ਼ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਲਟਨ ਅਤੇ ਜੌਨ ਕਾਕਕ੍ਰਫਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1931 ਤੱਕ ਵਾਲਟਨ ਨੂੰ ਐਚ.ਡੀ.ਐੱਫ. ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1934 ਤੱਕ ਉਹ ਖੋਜਕਰਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। 1930 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਾਲਟਨ ਅਤੇ ਜੌਨ ਕਾਕਕ੍ਰੌਫਟ ਨੇ ਇੱਕ ਉਪਕਰਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜੋ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਵੋਲਟੇਜ ਟਿਊਬ (700 ਕਿਲਵੋਲਟਸ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਟਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਤ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਥਿਅਮ ਐਟਮ ਦੇ ਨਿਊਕਲੀ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਲਿਥਿਅਮ ਨੂਕੇਲੀ ਦੇ ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਹਿਲਿਅਮ ਨਿਊਕੇਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਦਰਫ਼ਰਡ, ਜਾਰਜ ਗਾਮੋ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਫਲ ਉਪਕਰਣ - ਕਣ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕ-ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਕਕ੍੍ਰੋਟ-ਵਾਲਟਨ ਜਨਰੇਟਰ - ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਕਕਕ੍੍ਰੋਟ-ਵਾਲਟਨ ਜਨਰੇਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ। ਇਹ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੋਜ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1951 ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲਟਨ ਅਤੇ ਕਾਕਕ੍ਰਾਫੌਫਟ ਨੂੰ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="walt">{{Cite book|title=A Dictionary of Irish Biography, 3rd Edition|url=https://archive.org/details/dictionaryofiris0000unse_t5c2|last=Boylan|first=Henry|publisher=Gill and MacMillan|year=1998|isbn=0-7171-2945-4|location=Dublin|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofiris0000unse_t5c2/page/262 262]}}</ref> ਵਾਲਟਨ ਡਬਲਿਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਅਡਵਾਂਸਡ ਸਟਡੀਜ਼ ਨਾਲ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਈ, ਜੀ., ਸਕੂਲ ਆਫ ਕੋਸਿਕ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਕੌਂਸਿਲ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਾੱਮਿਕ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਚੇਅਰਮੈਨ ਜੌਨ ਜੇ. ਨੋਲਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਲਟਨ ਨੇ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ 1960 ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੌਨ ਐਚ ਪੂਲ ਦੁਆਰਾ ਸਫ਼ਲ ਹੋਏ।<ref>{{Cite web |url=https://www.dias.ie/2015/05/08/dias-1953/ |title=Dublin Institute for Advanced Studies: Council and Governing Boards as of 31/3/1953 |access-date=2018-05-28 |archive-date=2024-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617085445/https://www.dias.ie/2015/05/08/dias-1953/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dias.ie/2015/05/08/dias-1947/ |title=Dublin Institute for Advanced Studies: Council and Governing Boards as of 31/3/1947 |access-date=2018-05-28 |archive-date=2024-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240506095140/https://www.dias.ie/2015/05/08/dias-1947/ |url-status=dead }}</ref> == ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ == ਅਰਨੈਸਟ ਵਾਲਟਨ ਨੇ 23 ਅਗਸਤ 1934 ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਰੇਡਾ ਵਿਲਸਨ (1903-1983), ਇੱਕ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਸਨ: ਡਾ ਐਲਨ ਵਾਲਟਨ (ਕਾਲਜ ਲੈਕਚਰਾਰ ਫਿਜਿਕਸ, ਮੈਗਡੇਲੀਨ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ), ਮਿਸਜ਼ ਮਰੀਅਨ ਵੁਡਸ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਫਿਲਿਪ ਵਾਲਟਨ, ਅਪਲਾਈਡ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਗਾਲਵੇ, ਜੀਨ ਕਲਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਨੇਫਰੇਡ ਵਾਲਟਨ। ਉਹ ਵੇਸਲੇ ਕਾਲਜ, ਡਬਲਿਨ ਦੇ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। == ਸਨਮਾਨ == ਵਾਲਟਨ ਅਤੇ ਜੌਹਨ ਕਾਕਕ੍ਰੌਫਟ ਨੂੰ "ਇਤਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਨੀਮੇਟਿਕ ਕਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਣੂ ਨਿਵਾਸੀ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਉੱਤੇ ਕੰਮ" ਲਈ "ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ" (1958 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ)। ਵਾਲਟਨ ਅਤੇ ਕਾਕਕ੍ਰੌਫਟ ਨੇ 1938 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਦੀ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਹਿਊਜ਼ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ - ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1974 ਵਿੱਚ - ਵਾਲਟਨ ਨੇ ਕਈ ਆਈਰਿਸ਼, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਜਾਂ ਸਮਾਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਵਾਲਟਨ ਲਈ ਹੋਰ ਸਨਮਾਨ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਕਾਲਜ, ਬੇਲਫਾਸਟ ਵਿਖੇ ਵਾਲਟਨ ਬਿਲਡਿੰਗ, ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੰਜ ਸਾਲ ਲਈ ਪਾਠਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਪਲਾਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵੇਸਲੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਲਾਸਕਾਂ ਲਈ ਵਾਲਟਨ ਇਨਾਮ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਏ ਲੈਵਲ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਟਰਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਵੋਲਟੋਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵੀ ਹੈ।<ref>[http://www.businessandleadership.com/leadership/item/34705-scholarship-in-waterford-na Walton scholarship], businessandleadership.com; accessed 4 June 2016.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1903]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] f1v6nluptu90ncl48rl9inpgr44k38o 0 107924 843447 835618 2026-07-29T21:24:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843447 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = ਜਨਰਲ | name = ਥਾਮਸ ਗੇਜ | image = Thomas Gage John Singleton Copley.jpeg | caption = ਜਾਨ ਕਾਪਲੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਚਿੱਤਰ, {{circa|1768}} | order = | office = ਮੈਸੇਚੁਸੇਟਸ ਬੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ | term_start = 13 ਮਈ 1774 | term_end = 11 ਅਕਤੂਬਰ 1775 | lieutenant = | predecessor = ਥਾਮਸ ਹਚਿਸਨ | successor = ਕੋਈ ਨਹੀਂ (1780 ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਹੈਂਕੌਕ ਮੈਸੇਚੁਸੇਟਸ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਬਣੇ) | birth_date = {{Birth-date|1719}} ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ {{Birth-date|1720}} | birth_place = ਫਿਰਲੇ, ਸਸੈਕਸ, ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ | death_date = 2 ਅਪ੍ਰੈਲ {{Death year and age|1787|1719}} | death_place = ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਪਲੇਸ, ਲੰਡਨ, ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ | allegiance = {{flagcountry|Kingdom of Great Britain}} | branch = {{army|United Kingdom}} | serviceyears = 1741–1775<br />1781–1782 | rank = ਜਨਰਲ | commands = ਲਾਈਟ-ਆਰਮਡ ਫੁੱਟ ਦੇ 80 ਵੇਂ ਰੈਜੀਮੈਂਟ<br />ਮੌਂਟ੍ਰੀਆਲ ਦੇ ਫੌਜ਼ੀ ਗਵਰਨਰ<br />ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ | battles = ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਜੰਗ * ਫੈਨਟਨੋ ਦੀ ਲੜਾਈ ਜੈਕਬੋਟੀ ਦਾ 1745 ਦਾ ਵਾਧਾ * ਕਲੋਡੋਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਯੁੱਧ * ਬ੍ਰੈਡਕ ਬਗਾਵਤ * ਮੋਨੋਂਗਲੇਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ * ਕਾਰਿਲੋਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪੋਂਟਿਕ ਦੀ ਬਗਾਵਤ<br />ਅਮਰੀਕੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਯੁੱਧ * ਲੈਕਸਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਕਨਕੌਰਡ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ * ਬੋਸਟਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ * ਬੰਕਰ ਦੀ ਲੜਾਈ | party = | spouse = {{marriage|ਮਾਰਗਰੇਟ ਕਿੰਬਲ ਗੇਜ|8 December 1758|}} | profession = ਸਿਪਾਹੀ, ਸੂਬਾਈ ਗਵਰਨਰ | religion = ਅੰਗਰੇਜ਼ | signature = Thomas Gage Signature.svg }} ਜਨਰਲ '''ਥਾਮਸ ਗੇਜ''' (10 ਮਾਰਚ 1718/19 - 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1787) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਅਮਰੀਕੀ ਇਨਕਲਾਬ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1755 ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੌਨੋਂਗਲੇਲਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ [[ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1760 ਵਿੱਚ ਮੌਂਟ੍ਰੀਆਲ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਫੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੌਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੌਜ਼ ਤੋਂ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। 1763 ਤੋਂ 1775 ਤਕ ਉਸਨੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, 1763 ਦੀ ਪੋਂਟੀਏਕ ਦੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬੋਸਟਨ ਟੀ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਮੈਸਾਚੁਸੇਟਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸਮੇਤ, 1774 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਸਾਚੁਸੇਟਸ ਬੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਫੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1775 ਵਿੱਚ ਪੈਟ੍ਰੌਟ ਮਿਲਟੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਸਟੋਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੇਕਸਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਕੌਨਕੌਰਡ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਬੰਕਰ ਹਿਲ ਦੀ ਜੂਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪਾਿਰੋਸ਼ੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਤੂਬਰ 1775 ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਵਿਲੀਅਮ ਹੋਵੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ== ਥਾਮਸ ਗੇਜ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਮਾਰਚ 1718/19 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>Church of England, Westminster St James (Middlesex) Register, vol. 2 (1699–1723), n.p, baptism of Thomas Gage, 31 March 1719.</ref> ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਥਾਮਸ ਗੇਜ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸਕੌਂਟ ਗੇਜ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੇਤਾ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਸਨ।<ref name="Alden6">Alden (1948), p. 6</ref> ਥਾਮਸ ਗੇਜ (ਬਜ਼ੁਰਗ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥਾਮਸ ਦੂਜਾ ਸੀ।<ref name="Alden8">Alden (1948), p. 8</ref> 1728 ਵਿੱਚ ਗੇਜ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਜਾਨ ਬਰਗਰੋਨ, ਰਿਚਰਡ ਹੋਵੀ, ਫਰਾਂਸਿਸ ਬਰਨਾਰਡ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਜਰਮੇਨ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।<ref name="Alden9_0">Alden (1948), pp. 9–10</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਨੋਟਸ== {{refbegin}} *{{cite book|title=General Gage in America|url=https://archive.org/details/generalgageiname00alde|last=Alden|first=John R|publisher=Louisiana State University Press|year=1948|isbn=978-0-8371-2264-9|location=Baton Rouge, Louisiana|oclc=181362|ref=Alden}} *{{cite book|title=Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754–1766|url=https://archive.org/details/crucibleofwarsev00ande|last=Anderson|first=Fred|publisher=Alfred Knopf|year=2000|isbn=978-0-375-40642-3|location=New York|oclc=237426391|authorlink=Fred Anderson (historian)}} *{{Cite book|title=George Washington's Opponents|url=https://archive.org/details/georgewashington00bill|last=Billias|first=George Athan|publisher=William Morrow|year=1969|location=New York|oclc=11709}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RVggAAAAYAAJ|title=General and Heraldic Dictionary of the Peerage and Baronetage|last=Burke|first=Sir Bernard|publisher=Burke's Peerage Limited|year=1914|location=London|oclc=2790692|author2=Burke, Ashworth P}} *{{cite book|title=War under Heaven: Pontiac, the Indian Nations, & the British Empire|url=https://archive.org/details/warunderheavenpo00dowd|last=Dowd|first=Gregory Evans|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2002|isbn=0-8018-7079-8|location=Baltimore, Maryland|oclc=464447070|ref=Dowd}} {{ISBN|0-8018-7892-6}} (paperback). *{{cite book|title=Paul Revere's Ride|url=https://archive.org/details/paulreveresride00fisc|last=Fischer|first=David Hackett|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=0-19-509831-5|location=New York|oclc=28418785|ref=Fischer}} *{{cite book|title=Thomas Gage: British General|url=https://archive.org/details/generalthomasgag00hinm|last=Hinman|first=Bonnie|publisher=Chelsea House|year=2002|isbn=0-7910-6385-2|edition=paperback|location=Philadelphia|oclc=427185274|ref=Hinman}} *{{Cite book|title=Decisive Day: The Battle of Bunker Hill|url=https://archive.org/details/decisivedaybattl0000rich|last=Ketchum|first=Richard|publisher=Owl Books|year=1999|isbn=0-385-41897-3|location=New York|oclc=24147566|ref=Ketchum}} (Paperback: {{ISBN|0-8050-6099-5}}) *{{cite book|title=Empires Collide: The French and Indian War 1754–63|url=https://archive.org/details/empirescollidefr0000ruth|last=Sheppard|first=Ruth|publisher=Osprey|year=2006|isbn=978-1-84603-089-5|location=Oxford and New York|oclc=74811470}} *{{cite book|title=A People Numerous and Armed: Reflections on the Military Struggle for American Independence|url=https://archive.org/details/peoplenumerousar0000shyj|last=Shy|first=John|publisher=University of Michigan Press|year=1990|isbn=978-0-472-09431-8|location=Ann Arbor, Michigan|oclc=156898252}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jkgSAAAAYAAJ&printsec=frontcover&cad=0|title=The Loyalists of Massachusetts and the Other Side of the American Revolution|last=Stark|first=James Henry|publisher=J. H. Stark|year=1907|location=Boston|oclc=1655711}} *{{cite DNB|wstitle=Gage, Thomas (1721–1787)|volume=20|oclc=2763972|location=London}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=myM8AAAAIAAJ|title=Collections of the New York Historical Society for the Year 1883|publisher=New York Historical Society|year=1884|location=New York|oclc=1605190}} {{refend}} ==ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == {{Commons category|Thomas Gage}} {{wikisource author}} * [http://quod.lib.umich.edu/cgi/f/findaid/findaid-idx?c=clementsmss;idno=umich-wcl-M-341gag Gage Papers] at the University of Michigan \William L. Clements Library * {{Gutenberg author | id=Gage,+Thomas | name=Thomas Gage}} * {{Internet Archive author |sname=Thomas Gage}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1720]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1787]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੋਕ]] nh5eb97kskw1rb7kfu27ha3oyabko0o 0 107944 843588 821702 2026-07-29T23:49:42Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843588 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Plant_cell_structure-en.svg|thumb|323x323px|ਪਲਾਟ ਸੈੱਲ ਬਣਤਰ]] '''ਪਲਾਟ ਸੈੱਲ''' [https://en.wikipedia.org/wiki/Eukaryote] ਯੂਕੇਰਾਇਟਿਕ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੂਜੇ ਯੂਕੇਰਿਓਟਿਕ ਜੀਵਾਣੂ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੱਧ ਵੈਕਿਊਲ, ਇੱਕ [[ਪਾਣੀ]] ਭਰਿਆ ਵਾਲੀਅਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਟੋਨੋਪਲਾਸਟ <ref name=JRaven>{{Cite journal |first=JA |last=Raven |date=1997 |title=The vacuole: a cost-benefit analysis |journal=Advances in Botanical Research |volume=25 |pages=59–86 |doi=10.1016/S0065-2296(08)60148-2 }}</ref> ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੈੱਲ ਦੇ ਟੋਗੋਰ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਈਟਸੋਲ ਅਤੇ ਸੈਪ ਵਿਚਲੇ ਅਣੂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਔਗਨੇਲਜ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। * ਸੈਲੂਲੋਜ ਅਤੇ ਹੇਮੀਸੀਲੌਲੋਸਜ਼, ਪੈਕੈਟਿਨ ਅਤੇ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਗਨਿਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਸੈਲ ਕੰਧ, ਨੂੰ [[ਸੈੱਲ]] ਝਰਨੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰੋਟੋਪਲਾਸਟ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੰਜਾਈ ਦੀਆਂ ਸੈਲ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਚਿਟਿਨ ਅਤੇ [[ਬੈਕਟੀਰੀਆ]] ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਪਟਡੋਗਲਾਈਕਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੈੱਲ ਕੰਧਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਉਹ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਅਤੇ ਅੰਗ ਬਣਾਉਂਣ ਲਈ ਸ਼ਕਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਪਲਾਂਟ-ਮਾਈਕਰੋਬ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name=Keegstra>{{cite journal| last=Keegstra |first=K |date=2010 |title=Plant cell walls |journal=Plant Physiology |volume=154 |issue=2 |pages=483–486 |doi=10.1104/pp.110.161240 |pmc=2949028 }}</ref> * ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਲ-ਟੂ-ਸੈਲ ਸੰਚਾਰ ਪਾਥਾਂ ਜੋ ਪਲਾਸਡੋਸਮੇਟਾ <ref name=Oparka>{{cite journal |last=Oparka |first=KJ |date=1993 |title=Signalling via plasmodesmata-the neglected pathway |journal=Seminars in Cell Biology |volume=4 |pages=131–138 | doi=10.1006/scel.1993.1016}}</ref> ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸੈੱਲ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੋਰਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਲਾਸਮਲੇਮਾ ਅਤੇ ਐਂਡੋਪਲਾਸਮਿਕ ਰੈਟੀਕਲਮ <ref name=Hepler>{{cite journal |last=Hepler |first=PK |date=1982 |title=Endoplasmic reticulum in the formation of the cell plate and plasmodesmata |url=https://archive.org/details/sim_protoplasma_1982_111_2/page/121 |journal=Protoplasma |volume=111 |pages=121–133 |doi=10.1007/BF01282070 }}</ref> ਸੂਬਾ ਸੈੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। * ਪਲਾਸਟਿਡਜ਼, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਲੋਰੋਪਲਾਸਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲੋਰੋਫਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਹਰੇ-ਰੰਗ ਦਾ ਰੰਗਦਾਰ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ.<ref>{{Cite web|editor-first1=James Alan |editor-last1=Bassham |editor-first2=Hans |editor-last2=Lambers |date=2018 |title=Photosynthesis: importance, process, & reactions |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/science/photosynthesis |access-date=2018-04-15|language=en }}</ref> ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪਲਾਸਟਿਡ ਅਮੀਨੋਪਲੇਸਟ ਹਨ, ਸਟਾਰਚ ਸਟੋਰੇਜ਼ ਲਈ ਖਾਸ, ਚਰਬੀ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਲਯੋਪਲੇਸਟਸ, ਅਤੇ ਕਾਂਗੋਪਲੇਸਸ, ਜੋ ਕਿ ਸਿੰਗਨਾਈਸ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿਟੌਚਡ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਿਨੀਮ ਇੰਨਕੋਡਿੰਗ 37 ਜੀਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ,<ref name=Andersonetal1981>{{cite journal |last1=Anderson |first1=S |last2=Bankier |first2=AT | last3=Barrell |first3=BG |last4=de Bruijn |first4=MH |last5=Coulson |first5=AR |last6=Drouin |first6=J |last7=Eperon |first7=IC |last8=Nierlich |first8=DP |last9=Roe |first9=BA| last10=Sanger |first10=F |last11=Schreier |first11=PH |last12=Smith |first12=AJ |last13=Staden |first13=R |last14=Young |first14=IG |date=1981 |title=Sequence and organization of the human mitochondrial genome |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-03-05_290_5801/page/4 |journal=Nature |volume=290 |pages=4–65 |doi=10.1038/290457a0 |pmid=7219534}}</ref> ਪਲਾਸਟਿਡਜ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 100-120 ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਨ <ref name=Lui>{{cite journal |first1=L |last1=Cui |first2=N |last2=Veeraraghavan |first3=A |last3=Richter |first4=K |last4=Wall |first5=RK |last5=Jansen |first6=J |last6=Leebens-Mack |first7=I |last7=Makalowska |first8=CW |last8=dePamphilis |date=2006 |title=ChloroplastDB: the chloroplast genome database |journal=Nucleic Acids Research |volume=34 |pages=D692-696 |doi=10.1093/nar/gkj055 |pmid=16381961 |pmc=1347418}}</ref> ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਐਲਗੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਕੇਰੀਓਟਿਕ ਪੂਰਵਜ ਦੇ ਕੋਸ਼ੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪ੍ਰਕੋਰੀਯੋਕਿਟ ਐਂਡੋਜ਼ਬੀਨੀਟਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ।<ref name=Margulis>{{cite book |first=L |last=Margulis |date=1970 |title=Origin of eukaryotic cells |url=https://archive.org/details/originofeukaryot0000marg |publisher=Yale University Press |location=New Haven |isbn=978-0300013535 }}</ref> * ਸੈੱਲੋਕਾਈਨਸ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੈੱਲ ਪਲੇਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਗਮੋਪਲਾਸਟ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੁਆਰਾ ਸੈਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਭੂਮੀ ਪਲਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਐਲਗੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚਾਰੋਫਾਈਟਸ ਅਤੇ ਕਲੋਰੋਫਾਇਟ <ref name=Lewis2004>{{cite journal |last1=Lewis |first1=LA |last2=McCourt |first2=RM |date=2004 |title=Green algae and the origin of land plants |journal=American Journal of Botany |volume=91 |pages=1535–1556 |doi=10.3732/ajb.91.10.1535 |pmid=21652308 |url=http://www.amjbot.org/content/91/10/1535.full.pdf |access-date=2018-05-29 |archive-date=2017-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906210932/http://www.amjbot.org/content/91/10/1535.full.pdf |dead-url=yes }}</ref> ਆਰਡਰ ਟਰੈਂਟਪੋਹਿਲੀਅਲਸ।<ref name=LopezBautista>{{cite journal |last1=López-Bautista |first1=JM |last2=Waters |first2=DA |last3=Chapman |first3=RL |date=2003 |title=Phragmoplastin, green algae and the evolution of cytokinesis |journal=International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology |volume=53 |pages=1715–1718 |doi=10.1099/ijs.0.02561-0 |pmid=14657098}}</ref> * ਬ੍ਰਾਇਓਫਾਈਟਸ ਅਤੇ ਪੇਟਿਡਫਾਈਟਸ, ਸਾਈਕਡਸ ਅਤੇ ਜਿੰਕਗੋ ਦੇ ਮੋਤੀ, ਫਰੀ-ਤੈਰਾਕੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਜਾਨਵਰ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇੱਕੋ-ਜਿਹੇ ਪੌਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਨਿਫੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ 'ਤੇ ਮੋਤੀਸ਼ੀਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੈਜ਼ਾਲਾ<ref name=Silflow>{{cite journal |last1=Silflow |first1=CD |last2=Lefebvre |first2=PA |date=2001 |title=Assembly and motility of eukaryotic cilia and flagella. Lessons from ''Chlamydomonas reinhardtii'' |url=https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2001-12_127_4/page/1500 |journal=Plant Physiology |volume=127 |pages=1500–1507 |doi=10.1104/pp.010807 |pmid=11743094 |pmc=1540183}}</ref> ਅਤੇ ਸੈਂਟੀਰੀਓਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।<br /><ref name=Manton>{{cite journal |last1=Manton |first1=I |last2=Clarke |first2=B |date=1952 |title=An [[electron microscope]] study of the [[spermatozoid]] of ''[[Sphagnum]]'' |journal=Journal of Experimental Botany |volume=3 |pages=265–275 |doi=10.1093/jxb/3.3.265 }}</ref><ref name=Paolillo>{{cite journal |first=DJ |last=Paolillo, Jr. |date=1967 |title=On the structure of the [[axoneme]] in flagella of ''[[Polytrichaceae|Polytrichum juniperinum]]'' |journal=Transactions of the American Microscopical Society |volume=86 |pages=428–433 |doi=10.2307/3224266}}</ref><ref name="raven">{{cite book |last1=Raven |first1=PH |last2=Evert |first2=RF |last3=Eichhorm |first3=SE |date=1999 |title=Biology of Plants |url=https://archive.org/details/biologyofplants70000pete |edition= 6th |publisher= W.H. Freeman |location=New York |isbn=9780716762843 }}</ref> == ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੈੱਲ == * ਪੈਰੇਚੈਮਾ ਸੈੱਲ ਜੀਵਤ ਸੈੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫੋਟੋਸਿੰਥਸਿਸ ਅਤੇ ਫਲੋਮ ਲੋਡਿੰਗ (ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਸੈੱਲ) ਤੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਅਤੇ ਫਲੋਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਬੰਡਲਾਂ ਵਿਚ, ਪੱਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਰੇਚੈਮਾ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੈਰੇਚਿਮਾ ਸੈੱਲ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਪੀਡਰਿਮਸ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਅਤੇ ਗੈਸ ਐਕਸਚੇਂਜ ਦੇ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਪੌਦੇ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੈਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਆਬਾਦੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਪੇਰੈਂਟਸ ਦੇ ਕੋਸ਼ੀਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਲੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੰਧਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਇਟੋਲਾਸੈਮ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸਾਇਣਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ. ਪੇਰਰਚਿਮਾ ਸੈੱਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲੋਰੋਪਲੇਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਕਰਮਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੋਰੇਨਚਾਇਮਾ ਸੈੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ. ਦੂਜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਲੂ ਕੰਦਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪੈਰਾਚੈਨਮਾ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਫਲ਼ੀਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਸਟੀਲਡਨਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਟੋਰੇਜ ਫੰਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਲਨਚਯਮਾ ਕੋਸ਼ - ਕੋਲੇਛੀਮਾ ਸੈੱਲ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੰਧ ਹੈ ਇਹ ਸੈੱਲ ਮਿਰੀਸਟੇਮ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਤੋਂ ਪਰਿਪੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਰੇਚੈਮਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਰਕ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ. ਪਲਾਸਟਿਡਜ਼ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਪਰੋਟਰੀ ਉਪਕਰਣ (ਈ.ਆਰ. ਅਤੇ ਗੋਲੀ) ਵਧੀਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਲੁਕੋਣ ਲਈ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ. ਕੰਧ ਕੋਨੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸੈੱਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਥੰਧਿਆਈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸੈੱਲ ਹੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੰਧ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਵ ਹਨ। * ਪੈਕਟਿਨ ਅਤੇ ਹੀਮੀਕਲੌਲੋਸ ਡੀਸੀਟੋਲੇਡਨ ਐਜੀਓਸਪਰਮਜ਼ ਦੀਆਂ ਕੋਲੇਛਾਈਮਾ ਸੈਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਟਾਇਟਸ ਵਿੱਚ ਸੈਲਿਊਲੋਜ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ 20% ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ. ਕੋਲੇਨਚਾਇਮਾ ਦੇ ਸੈੱਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਦਿੱਸਣ ਲਈ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਇਸ ਸੈੱਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਜੇ ਵੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਧੁੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਲਾਂਟ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਲਚਕਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਣ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ. ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਲੀਗਿਨਿਨ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਖਤ ਬਣਾਵੇਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸੈੱਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਸਟੈਮ ਜਾਂ ਪੈਟੋਇਲ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਲੰਬੀਆਂ ਸਟੈਚਰੇਬਲ ਸਮਰਥਨ (ਲਚਕੀਲੇ ਸਨੈਪ-ਬੈਕ ਦੇ ਬਿਨਾਂ) ਇਹ ਦੱਸਣ ਦਾ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਲੇਨਟੇਮਾ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਸੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਸਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਸਕਲਐਰਨਕਾਇਮਾ ਦੇ ਸੈੱਲ - ਸਕਲਐਰਨਕਾਇਮਾ ਸੈੱਲ (ਗਰੀਕ ਸਕਾਲਰਸ ਤੋਂ, ਹਾਰਡ) ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸੈੱਲ ਹਨ. ਉਹ ਦੋ ਵਿਆਪਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ- ਸਕਰੀਰੇਡ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ੇ. ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸੈਲ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸੈੱਲ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਸੈਕੰਡਰੀ ਕੰਧ lignin ਨਾਲ ਗਰੱਭਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਸਖਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੈੱਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ 'ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਗਰਮ ਮੀਟਬਾਲਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ. ਸਕਲਐਰਨਕਾਇਮਾ ਸੈੱਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਚਿਹਰਾ ਲਾਪਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਮੱਧ ਗੁਆਇਡ ਛੱਡਕੇ. ਸਪਲੇਰੀਡ ਸੈੱਲਜ਼ ਲਈ ਕੰਮ (ਸਖ਼ਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਜੋ ਪੱਤੇ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਟੈਕਸਟ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਕੀੜੇ ਲਾਡਵਾਲ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਚਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਿਆਂ, ਹਰੀਬੀਓਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ (ਸਖ਼ਤ ਸਪਲੇਰੀਡ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟਿਸ਼ੂ ਇੱਕ ਆੜੂ ਵਿੱਚ ਪਾਟ ਕੰਧ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਫਲ). ਫਾਈਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਫੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬੋਤਲ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ. ਸਕਲੇਂਚਨੀਮੇ ਫਾਈਬਰ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ (ਜ਼ੈੱਲਮ ਵਿੱਚ) ਜਾਂ ਕਾਰਬਨ ਮਿਸ਼ਰਣ (ਫਲੋਮ ਵਿੱਚ) ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ੈਲਮ ਅਤੇ ਫਲੋਮ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ . == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 9y6fw1jhmj8j5lkgkrnudavi3tlupvf 0 107957 843442 731242 2026-07-29T21:19:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843442 wikitext text/x-wiki '''ਪਰਫਿਊਮ''' ('''ਇਤਰ''' ਜਾਂ '''ਅਤਰ''' ਵੀ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) (ਫਰਾਂਸੀਸੀ: ਪੈਰਾਫੁਮ) {{lang-fr|parfum}} ਸੁਗੰਧਿਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੇਲ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ, ਫਿਕਸਿ਼ਟਸ ਅਤੇ ਸੌਲਵੈਂਟ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ, ਜਾਨਵਰ, ਭੋਜਨ, ਚੀਜ਼ਾਂ, ਅਤੇ ਜੀਵਤ-ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਖੁਦਾਈਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਪੁਰਾਣੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੈਨੀਲੀਨ ਜਾਂ ਕੌਮਾਰਨ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸੰਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਅਦਰਸ਼ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੁੱਝ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਗੰਧਤਾਂ ਤੋਂ ਖੁਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Egypte_louvre_021.jpg|left|thumb|ਮਿਸਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਲੀ ਦਾ ਅਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<br />]] ਅਤਰ ਦਾ ਅਰਥ ਲਾਤੀਨੀ "ਪਰਫੁਮੈਅਰ" ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ "ਇਸ ਤੋਂ ਪੀਣਾ" ਪਰਫੂਮਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਫਿਊਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੋਮੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ<ref>{{Cite book|title=Mendeleyev's Dream – The Quest For the Elements|url=https://archive.org/details/mendeleyevsdream0000unse|last=Strathern, Paul|publisher=Berkley Books|year=2000|isbn=0-425-18467-6|location=New York}}</ref> ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਮਿਲਸੀਨੀਅਮ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਲੋਂਸ਼ੀਲ ਟੈਪਲਿਟ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਸੁਗੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕੈਮਿਸਟ ਵਿੱਚ ਤਪੂਤੀ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਤਾਂ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਕੈਲਮੁਸ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ, ਫਿਰ ਫਿਲਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਓਂਵੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾਂ ਹੈ।.<ref>{{cite book|title=Early Arabic Pharmacology: An Introduction Based on Ancient and Medieval Sources|last=Levey|first=Martin|publisher=Brill Archive|year=1973|isbn=90-04-03796-9|page=9}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਇੰਦੂਸ ਸਭਿਅਤਾ (3300 ਈ. - 1300 ਬੀ.ਸੀ) ਵਿੱਚ ਅਤਰ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਡਿਸਟਿਲਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਚਰਕ ਸਹਿਤਾ ਅਤੇ ਸੁਸੁਤਰ ਸੰਤੁਤਾ<ref>{{Cite book|title=Agriculture Diversification: Problems and Perspectives|last=A.K. Sharma|last2=Seema Wahad|last3=Raśmī Śrīvāstava|publisher=I. K. International Pvt Ltd|year=2010|page=140}}</ref> ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 2003<ref name="NG070329">{{Cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/03/070329-oldest-perfumes.html|title=Oldest Perfumes Found on "Aphrodite's Island"|last=Roach|first=John|date=29 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20131012103328/http://news.nationalgeographic.com/news/pf/4419999.html|archive-date=12 October 2013|access-date=21 June 2014}}</ref> ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪੌਰਗੋਸ, ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤਰ ਲੱਭੀ ਸੀ। ਪਰਫਿਊਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 4000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਮੀਟਰ (3,230 ਵਰਗ ਫੁੱਟ) ਫੈਕਟਰੀ<ref name="NG070329"/> ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 60 ਸਟਾਈਲਜ਼, ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ, ਫਿਨਲਾਂ ਅਤੇ ਅਤਰ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰਫਿਊਮਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਗਏ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਦਾਮ, ਧਾਲੀ, ਮਿਰਟਲ, ਕਨਫੀਰੀ ਰਾਈਨ, ਅਤੇ ਬਰਗਾਮੋਟ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੁੱਲ।<ref>{{Cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,261631,00.html?sPage=fnc.science/archaeology|title=Ancient Perfumes Recreated, Put on Display in Rome|website=Fox News}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Etruscan_perfume_vase_Louvre_Br2949.jpg|thumb|ਈਰਟੂਸਕਨ ਅਤਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਸਿਰ ਵਰਗਾ, ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ।<br />]] 9 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਕੈਮਿਸਟ ਅਲ-ਕਿਂਦੀ (ਅਲਕੁੰਡਸ) ਨੇ ਪਰਫਿਊਮ ਅਤੇ ਡਿਸਟਿਲਸ਼ਨ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਤੇਲ, ਸੈਲਵਾਂ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅਦਾਇਗੀ ਜਾਂ ਮਹਿੰਗੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਨਕਲ ਲਈ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਕਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਅਰਾਮਬਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼-ਸਾਮਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਏਲਬੀਬੀਕ (ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਅਰਬੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ<ref>al-Hassani, Woodcok and Saoud (2006) 1001 Inventions; Muslim Heritage in Our World, FSTC, p.22.</ref><ref>{{Citation|title=[[The Encyclopaedia of Islam]]|year=1986|author=M. Ullmann|volume=5|page=111b|contribution=AL-KĪMIYĀ|edition=2nd|publisher=Brill}}</ref>) ਲਈ 107 ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [ਗ੍ਰੀਕ ἄμβιξ, "ਕੱਪ", "ਬੀਕਰ" ਤੋਂ<ref>{{Citation|title=[[The Encyclopaedia of Islam]]|year=1986|author=[[Eilhard Wiedemann|E. Wiedemann]]|author2=M. Plessner|volume=1|page=486a|contribution=AL-ANBĪḲ|edition=2nd|publisher=Brill}}</ref><ref>{{Citation|title=[[Greek-English Lexicon]]|year=1897|page=73|contribution=ἄμβιξ|contribution-url=https://archive.org/details/greekenglishlex00lidduoft|edition=8th|publisher=Harper & Brothers|editor=Henry George Liddell}}</ref>] ਸਿਨੀਸਿਯੁਸ ਦੁਆਰਾ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ )<ref>{{Citation|title=Introduction à l'étude de la chimie des anciens et du moyen âge|year=1889|author=[[Marcellin Berthelot]]|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3815b|page=164|publisher=Steinheil}}</ref>। ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਕੈਮਿਸਟ ਇਬਨ ਸਿਨਾ (ਜੋ ਵੀ ਅਵੀਸੇਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਨੇ [ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅੱਜ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਕੁਚਲੀਆ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਜਾਂ ਪੱਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਰੋਜ਼ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਕੱਚਾ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਡਿਸਟਿਲਨੇਸ਼ਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਅਤਰ ਮਹਿਕਮਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਕਾਸ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੁਗੰਧਤ ਦੀ ਕਲਾ 1221 ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ [[ਯੂਰਪ]] ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਫਲੋਰੈਂਸ, ਸਾਂਟਾ ਮਾਰੀਆ ਡੇਲ ਵਿਗੀ ਜਾਂ ਸਾਂਤਾ ਮਾਰੀਆ ਨਾਵਲਾ ਦੇ ਮੱਠ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪੂਰਬ ਵਿਚ, ਹੰਗਰੀਜ਼ ਨੇ 1370 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈੱਥ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਅਲਕੋਹਲ ਦੇ ਹੱਲ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਤੇਲ ਵਾਲੇ ਸੁੱਕੇ ਤੇਲ - ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹੰਗਰੀ ਵਾਟਰ. ਰੀਨੇਸਤਾ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੈਥਰੀਨ ਡੀ ਮੈਡੀਸੀ (1519-1589), ਰੇਨੇ ਫਲੋਰੈਨਟੀਨ (ਰੇਨਾਟੋ ਆਈਲ ਫੋਰੇਨਟੀਨੋ) ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਮਸਤੀ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ. ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਸੜਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਾਰਮੂਲੇ ਚੋਰੀ ਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਰੈਨੇ ਦੇ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦ, [[ਫ਼ਰਾਂਸ]] ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। 16 ਵੀਂ ਅਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇਕਦੇ ਨਹੀਂ ਨਹਾਉਣਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਇਸ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤਰ ਇੰਡਸਟਰੀ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। 1693 ਵਿੱਚ, ਇਤਾਲਵੀ ਨਾਈ ਜੀਓਵਨੀ ਪਾਓਲੋ ਫੈਮਿਨੀਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਅਤਰ ਐਂਡਰਬੀਬੀਲਸ<ref>Compare: {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dZYVMRG0PMAC|title=So, What's All the Sniff About?: An In-Depth Plea for Sanity and Equal Rights for Your Sense of Smell, Our Most Neglected and Endangered Sense|last=Pepe|first=Tracy|publisher=So Whats all the Sniff about|isbn=9780968707609|publication-date=2000|page=46|quote=In 1693 an Italian, Giovanni Paolo de Feminis created a fragrance called "Aqua Mirabilis". This fragrance was said to have therapeutic properties to aid with headaches and heart palpitations. It was designed as a non-gender aroma that would enhance one's mood.|access-date=2015-07-11}} </ref> ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਅਤਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਏ ਡੀ ਡੀ ਕੋਲੋਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਭਾਣਜੇ ਜੋਹਾਨ ਮਾਰੀਆ ਫ਼ਰਨੀਨਾ (ਜਿਓਵਨੀ ਮਾਰੀਆ ਫਾਰੀਨਾ) ਨੇ 1732 ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://cologneblog.com/history-of-mens-cologne/|title=A Brief History of Men's Cologne – Discover the History of Men’s Fragrances-COLOGNE BLOG|website=COLOGNE BLOG|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203004537/http://cologneblog.com/history-of-mens-cologne/|archive-date=3 February 2014|dead-url=yes}}</ref> 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਸਿਸ ਖੇਤਰ, ਸਿਸਲੀ ਅਤੇ ਕੇਲਬ੍ਰਿਆ (ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ) ਵਧੀਆਂ ਅਤਰ ਇੰਡਸਟਰੀ ਨੂੰ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਨਾਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਿੰਗਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਤਰ]] q1hx89w133gr1t6w6mt59wrglygd728 0 107983 843440 776091 2026-07-29T21:18:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843440 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = ਮੀਆ ਹੈਮ | image = Mia Hamm corner (cropped).jpg | caption = ਮੀਆਂ ਹਾਮ ਇੱਕ ਕੋਰਨਰ ਕਿੱਕ ਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ (1995) | fullname = ਮਰੀਅਲ ਮਾਰਗਰੇਟ ਹੈਮ-ਗਰਸੀਆਪਾਰਾ | birth_date = {{birth date and age|1972|3|17}} | height = 5&nbsp;ft 5 in | position = [[ਫਾਰਵਰਡ]], [[ਮਿਡਫੀਲਡਰ]] }} '''ਮਰੀਅਲ ਮਾਰਗਰੇਟ ਹੈਮ-ਗਰਸੀਆਪਾਰਾ '''(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''Mariel Margaret Hamm-Garciaparra'''; ਜਨਮ 17 ਮਾਰਚ, 1972) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਟਾਇਰਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ [[ਫੁਟਬਾਲ|ਫੁੱਟਬਾਲ]] ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਵਾਰ ਓਲੰਪਿਕ ਸੋਨ ਤਮਗਾ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜੇਤੂ ਹੈ। ਇੱਕ ਫੁਟਬਾਲ ਆਈਕਨ ਵਜੋਂ ਉਹ 1987-2004 ਤੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ]] ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਫੁਟਬਾਲ ਟੀਮ ਲਈ ਫਾਰਵਰਡ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="essence_of_mia_espn">{{Cite web|url=http://www.espn.com/espnw/title-ix/article/8078671/the-essence-mia-hamm|title=The essence of Mia|last=Foudy|first=Julie|date=June 22, 2012|publisher=ESPN|access-date=June 18, 2017}}</ref><ref name="90ssportsicons_bleacherrept">{{Cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2679145-whatever-happened-to-90s-sports-icons-edition|title=Whatever Happened To…? '90s Sports Icons Edition|last=Quashie|first=Sid|date=November 30, 2016|publisher=Bleacher Report|access-date=June 18, 2017}}</ref><ref name="AmericanSports_History_of_Icons">{{Cite book|title=American Sports: A History of Icons, Idols, and Ideas|url=https://archive.org/details/americansportshi0001unse|last=Nelson|first=Murry R.|date=2013|publisher=ABC-CLIO|isbn=0313397538}}</ref><ref name="nomeinmia_espn">{{Cite web|url=http://www.espn.com/classic/biography/s/Hamm_Mia.html|title=No Me in Mia|last=Hilton|first=Lisette|publisher=ESPN|access-date=June 18, 2017}}</ref> ਹੈਮ ਵਿਮੈਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸੋਲਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਡਬਲਿਊਯੂਐਸਏ) ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੀ, ਜੋ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਮਹਿਲਾ ਸੌਕਰ ਲੀਗ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 2001-2003 ਤੋਂ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਫ੍ਰੀਡਮ ਲਈ ਖੇਡੀ। ਉਸਨੇ ਨਾਰਥ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਪੇਰ ਹੇਲਸ ਮਹਿਲਾ ਫੁਟਬਾਲ ਟੀਮ ਲਈ ਕਾਲਜ ਸੋਲਸਰ ਖੇਡਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਟੀਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਰ ''NCAA'' ''ਡਿਵੀਜ਼ਨ I ਮਹਿਲਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ'' ਖਿਤਾਬ ਜਿਤਾਏ। ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਹੈਮ ਨੇ ਚਾਰ ਫੀਫਾ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ: ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨ 1991, ਸਵੀਡਨ, 1995 ਵਿੱਚ, 1999 ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਟੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਅਟਲਾਂਟਾ ਵਿੱਚ 1996 (ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਫੁਟਬਾਲ), 2000 ਵਿੱਚ ਸਿਡਨੀ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਐਥਿਨਜ਼। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ 42 ਮੈਚ ਖੇਡੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 7 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ 14 ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਹੈਮ ਨੇ 2013 ਤਕ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੋਲਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2017 ਤੱਕ ਸਾਬਕਾ ਟੀਮ ਸਾਥੀ ਅਬੀ ਵਾਲਬੈਕ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਟ੍ਰਾਈਕਰ ਕ੍ਰਿਸਟੀਨ ਸਿਨਕਲੇਅਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੀ।<ref name="sinclair_hamm_goals_fox">{{Cite news|url=http://www.foxsports.com/soccer/story/christine-sinclair-pass-mia-hamm-as-2nd-highest-goal-scorer-in-history-021516|title=Christine Sinclair passes Mia Hamm as 2nd highest goal-scorer in history|date=February 15, 2016|work=Fox Sports|access-date=August 2, 2017}}</ref><ref name="renamed_from_2009_on_20101220232649">{{Cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=642459&cc=5901|title=Mia Hamm to receive Freedom honor|date=May 1, 2009|access-date=June 1, 2017|publisher=ESPN|agency=Associated Press}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Jezebel">{{Cite web|url=http://jezebel.com/world-cup-soccer-stats-erase-the-sports-most-dominant-p-1601275793|title=World Cup Soccer Stats Erase The Sport's Most Dominant Players: Women|last=Alexander|first=Valerie|date=July 7, 2014|publisher=Jezebel|access-date=June 3, 2017|archive-date=ਸਤੰਬਰ 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921132844/http://jezebel.com/world-cup-soccer-stats-erase-the-sports-most-dominant-p-1601275793|url-status=dead}}</ref> ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤੀਸਰੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੈਪਾਂ (276) ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (144) ਸਹਾਇਤਾ ਗੋਲ (ਅਸਿਸਟ) ਕਰਦੀ ਹੈ। 2001 ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਫੀਫਾ ਵਰਲਡ ਪਲੇਅਰ ਆਫ਼ ਦ ਈਅਰ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੈਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਥੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਆੱਫਰਾਂ ਨੂੰ ਫੀਲਡ ਦੇ ਫੀਲਡ ਦੇ 125 ਮਹਾਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਪੇਲੇ (ਖਿਡਾਰੀ)|ਪੇਲੇ]] ਨੇ ਸੱਦਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੀਫਾ 100 ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 100 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।<ref>{{Cite web|url=https://usatoday30.usatoday.com/sports/soccer/2004-03-04-pele-list_x.htm|title=Pele's list of soccer's best includes Hamm, Akers|last=Millward|first=Robert|date=March 4, 2007|website=USA Today|access-date=June 3, 2017}}</ref> ਹੈਮ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਾਲ ਦੀ ਯੂਐਸ ਸੋਲਸਰ ਫੈਮਲੀ ਅਥਲੀਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ ਪਲੇਅਰ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਫੈਮਲੀ ਐਥਲੀਟ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਈ.ਐਸ.ਪੀ.ਵਾਈ. ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਪੋਰਟਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ 1997 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਪੋਰਟਸ ਵੂਮਨ ਆਫ ਦਿ ਯੀਅਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਐਲਬਾਮਾ ਸਪੋਰਟਸ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੋਸਲੇਟਰ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਟੇਲਰਸ ਸਪੋਰਟਸ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵਰਲਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref name="macHermann">{{Cite web|url=http://www.machermanntrophy.org/mia-hamm/|title=Mia Hamm|publisher=MAC Hermann Trophy|access-date=June 2, 2017|archive-date=ਜੁਲਾਈ 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730022558/http://www.machermanntrophy.org/mia-hamm/|url-status=dead}}</ref> ਲੌਸ ਏਂਜਲਸ ਐਫਸੀ ਦੀ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ, ਹੈਮ [[ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ|ਐੱਫ ਸੀ ਬਾਰਸਿਲੋਨਾ]] ਦਾ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਐਂਬੈਸਡਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੇਰੀ ਏ ਕਲੱਬ ਏ.ਸ. ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ। ''ਗੋ ਫਾਰ ਦਾ ਗੋਲ'' ਦਾ ਇੱਕ ਲੇਖਕ: ਇੱਕ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਦੀ ਗਾਈਡ ਟੂ ਵਿਨਿੰਗ ਇਨ ਸੋਲਰ ਐਂਡ ਲਾਈਫ, ਹੈਮ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਚਬੀਓ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ, ਡੇਅਰ ਟੂ ਡਰੀਮ: ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਯੂ. ਵੀਮਜ਼ ਸੋਕਰ ਟੀਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਆਨਰਜ਼ ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ == ਹੈਮਮ ਨੂੰ 1997 ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਸਪੋਰਟਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ ਦੀ ਖਿਡਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.womenssportsfoundation.org/News-And-Events/Awards/Sportswoman-of-the-Year-Award.aspx|title=Sportswoman of the Year Award|publisher=Women's Sports Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722204407/http://www.womenssportsfoundation.org/News-And-Events/Awards/Sportswoman-of-the-Year-Award.aspx|archive-date=July 22, 2009|dead-url=yes|access-date=August 3, 2009}}</ref> ਜੂਨ 1999 ਵਿੱਚ, ਨਾਈਕ ਨੇ ਹੈਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://articles.philly.com/1999-06-18/news/25499128_1_mia-hamm-bag-of-soccer-balls-international-soccer|title=Mia Madness Is Kicking In. Soccer's Queen Is Ready To Take on the World|last=Jensen|first=Mike|date=June 18, 1999|website=The Philadelphia Inquirer|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131011226/http://articles.philly.com/1999-06-18/news/25499128_1_mia-hamm-bag-of-soccer-balls-international-soccer|archive-date=January 31, 2016|access-date=November 10, 2014}}</ref> ਦਸੰਬਰ 2000 ਵਿੱਚ ਫੀਫਾ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਪਲੇਅਰ ਆਫ਼ ਸੈਂਚੁਰੀ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਹੈਮ ਨੂੰ ਬੀਵੀ ਦੀ ਸਦੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ ਸੁਨ ਵੇਨ ਅਤੇ ਹਮਵਤਨ ਮਿਸ਼ੇਲ ਆਕਰਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/news/womens-national-team/2000/12/michelle-akers-named-fifa-player-of-the-century.aspx|title=Michelle Akers Named FIFA Player of the Century|date=December 12, 2000|publisher=US Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20130313204136/http://www.ussoccer.com/News/Womens-National-Team/2000/12/Michelle-Akers-Named-FIFA-Player-Of-The-Century.aspx|archive-date=March 13, 2013|dead-url=yes|access-date=February 3, 2013}}</ref> ਮਾਰਚ 2004 ਵਿੱਚ, ਹੈਮ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਥੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਅਕਰਸ ਫੀਫਾ 100 ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਪਿਲੈ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ 125 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫੁਟਬਾਲ ਸਵਾਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ 100 ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਲਈ ਫੀਫਾ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=http://usatoday30.usatoday.com/sports/soccer/2004-03-04-pele-list_x.htm|title=Pele's list of soccer's best includes Hamm, Akers|last=Millward|first=Robert|date=March 4, 2004|work=USA Today|access-date=November 10, 2014|agency=The Associated Press}}</ref> ਦੂਜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 1994 ਤੋਂ 1998 ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਯੂਐਸ ਸੋਲਰ ਫੈਮਿਲੀ ਅਥਲੀਟ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web|url=http://www.ussoccer.com/about/history/awards/athlete-of-the-year.aspx|title=Athlete of the Year Award|publisher=US Soccer|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110234628/http://www.ussoccer.com/about/history/awards/athlete-of-the-year.aspx|archive-date=November 10, 2014|dead-url=yes|access-date=November 10, 2014}}</ref> ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸੋਸ਼ਲ ਪਲੇਅਰ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਫੀਲਡ ਐਥਲੀਟ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਈ.ਐਸ.ਪੀ.ਵਾਈ. ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। 2013 ਵਿਚ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਪਚੁਕ, ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਫੁੱਟਬਾਲ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਹਾੈਂਮ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦਸੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਯੂਐਸ ਸੁਕੇਰ ਦੇ ''ਯੂ.ਐਸ.ਡਬਲਯੂ.ਐਂਨ.ਟੀ ਓਲ-ਟਾਈਮ ਬੈਸਟ XI ਵਿੱਚ'' ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2013/12/21/sports/soccer/ladies-and-gentlemen-the-us-best-xis.html|title=U.S. Soccer Releases All-Time Best National Teams|last=Bell|first=Jack|date=December 20, 2013|work=The New York Times|access-date=June 18, 2017}}</ref> 2014 ਵਿੱਚ, ਹੈਮ ਨੂੰ ਈਐਸਪੀਐਨਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 25 ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਗੋਲਡਨ ਫੁੱਟ ਲੀਜੈਂਡਜ਼ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.goldenfoot.com/legends.php?l=en|title=Legends|publisher=Golden Foot|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925120930/http://www.goldenfoot.com/legends.php?l=en|archive-date=September 25, 2015|access-date=September 23, 2015}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}}{{reflist|30em|group=m}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] oblsu8fmgkeg08dls5v9ypxkd1p2qzo 0 107984 843661 841700 2026-07-30T01:08:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843661 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਸਿੰਥੀਆ ਲੈਨਨ |image = Cynthia Lennon, 1964.jpg |alt = ਸਿੰਥੀਆ ਲੈਨਨ |image_size = |caption = ਸਿੰਥੀਆ ਲੈਨਨ 1964 ਵਿੱਚ |birth_name = ਸਿੰਥੀਆ ਲਿਲੀਅਨ ਲੈਨਨ <!-- no source found for a middle name --> |birth_date = {{birth date|1939|9|10|df=y}} |birth_place = ਬਲੈਕਪੂਲ, ਲੰਕਾਸ਼ਿਰ, ਇੰਗਲੈਂਡ |death_date = {{death date and age|2015|04|1|1939|9|10|df=y}} |death_place = ਕਾਲਵਿਆ, ਮਿਜ਼ੋਰਕਾ, ਸਪੇਨ |education = |occupation = |spouse = {{marriage|[[ਜਾਨ ਲੈਨਨ]]|1962|1968|end=div}}<br>{{marriage|ਰੋਬਰਟੋ ਬਸਨਨੀਨੀ|1970|1973|end=div}}<br> {{marriage|ਜਾਨ ਟਵਿਸਟ|1976|1983|end=div}}<br>{{marriage|ਨੋਲ ਚਾਰਲਸ|2002|2013|end=died}} |children = ਜੂਲੀਅਨ ਲੈਨਨ |notable_work = ''ਜਾਨ'' }} '''ਸਿੰਥੀਆ ਲਿਲੀਅਨ ਲੈਨਨ''' (ਨੂ ਪਾਉੱਲ; 10 ਸਤੰਬਰ 1939{{sfn|Lennon|2005|p=13}} - 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ [[ਜਾਨ ਲੈਨਨ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਨ ਲੈਨਨ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।{{sfn|Lennon|2005|p=14}} ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵਿਰਲਲ ਪਨਿਨੀਸੁਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਲੇਕ ਦੇ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।{{sfn|Lennon|2005|pp=16–17}} 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂਨੀਅਰ ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਵਰਪੂਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੌਹਨ ਲੈਨਨ ਨੇ ਵੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ; [[ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ]] ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਪਾਵੇਲ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।  ਜਦੋਂ ਜਾਨ, [[ਦ ਬੀਟਲਜ਼|ਬੀਟਲਸ]] ਨਾਲ [[ਹਾਮਬੁਰਕ|ਹੈਮਬਰਗ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਮਿਮੀ ਸਮਿਥ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਬੈਡਰੂਮ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।  ਪੋਵਲ ਦੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਜੌਨ ਦਾ ਵਿਆਹ 23 ਅਗਸਤ, 1962 ਨੂੰ ਲਿਵਰਪੂਲ ਵਿੱਚ ਮਾਉਂਟ ਪਲੇਸੈਂਟ ਰਜਿਸਟਰ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1964 ਤੋਂ 1968 ਤਕ ਉਹ ਵਾਈਬ੍ਰਿਜ ਦੇ ਸਰੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਕੇਨਵੁੱਡ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਈ। 1968 ਵਿੱਚ, ਜਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਪਾਨੀ ਅਵਾਂਟ-ਗਾਰਡ ਸੰਕਲਪੀ ਕਲਾਕਾਰ ਯੋਕੋਨ ਓਨੋ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜੋੜੇ ਦੇ ਤਲਾਕ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 8 ਨਵੰਬਰ 1968 ਨੂੰ ਓਨੋ ਨਾਲ ਜੌਹਨ ਦੀ ਵਿਭਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ' ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਇਟਾਲੀਅਨ ਹੋਟਲਰ ਰੋਬਰਟੋ ਬਸਨਨੀਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ 1973 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1976 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲੌਂਕਸ਼ਾਇਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਜਾਨ ਟਵਿਸਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੇ 1983 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ। ਟਵਿਸਟ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ "ਲੈਨਨ" ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ 17 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜਿਮ ਕ੍ਰਿਸਟਿ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੋਲ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਉਸ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ 1978 ਵਿੱਚ ਲੈਨਨ ਦੀ ਏ ਟਿਵਿਸਟ, ਅਤੇ 2005 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇੜਲੀ ਜੀਵਨੀ, ਜੌਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ, ਉਹ ਮੇਜਰਕਾ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।  [[ਤਸਵੀਰ:Cynthia_and_Julian_Lennon_at_the_unveiling_ceremony_of_the_John_Lennon_Peace_Monument_in_Liverpool_-_celebrating_John_Lennon's_70th_Birthday_-_October_9th_2010_(retouched).jpg|right|thumb|234x234px|ਲਿਵਰਪੂਲ ਵਿੱਚ 9 ਜੂਨ 2010, ਜਾਨ ਲੈਨਨ ਦੇ 70 ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਲੈਨਨ ਪੀਸ ਮੌਮੈਨਟਰ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਿੰਥੀਆ ਅਤੇ ਜੂਲੀਅਨ ਲੈਨਨ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} ==ਸਰੋਤ== * {{cite book |last=Anderson |first=Jennifer Joline |title=John Lennon: Legendary Musician & Beatle (Lives Cut Short) |url=https://archive.org/details/johnlennonlegend0000ande |publisher=[[ABDO Publishing Company]] |year=2010 |isbn=978-1-60453-790-1 |ref=harv}} * {{cite book |first=Keith |last=Badman |title=The Beatles Diary Volume 2: After The Break-Up 1970–2001 |publisher=Omnibus Press |year=2001 |isbn=0-7119-7520-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Barrow |first= Tony |authorlink=Tony Barrow |title=John, Paul, George, Ringo and Me|url=https://archive.org/details/johnpaulgeorgeri00barr |publisher=Thunder's Mouth Press |year=2006 |isbn=978-1-56025-882-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Brown |first=Peter |authorlink=Peter Brown (music industry) |last2=Gaines |first2=Steven |authorlink2=Steven Gaines |title=The Love You Make: An Insider's Story of the Beatles |url=https://archive.org/details/loveyoumakeinsid0000brow |publisher=NAL Trade | edition= Reprint |year=2002 |isbn=978-0-451-20735-7 |ref=harv }} * {{cite book |last=Carr |first=Roy |authorlink=Roy Carr |last2=Tyler |first2=Tony |authorlink2=Tony Tyler |title=[[The Beatles: An Illustrated Record]] |publisher=Harmony Books |year=1975 |isbn=0-517-52045-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Clayson |first=Alan |authorlink=Alan Clayson |title=John Lennon (Beatles) |url=https://archive.org/details/johnlennon0000clay |publisher=Sanctuary Publishing Ltd |year=2003 |isbn=978-1-86074-451-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Coleman |first=Ray |authorlink=Ray Coleman |title=John Winston Lennon: 1940–66 v. 1 |url=https://archive.org/details/johnwinstonlenno0000cole |publisher=Sidgwick & Jackson Ltd |year=1984 |isbn=978-0-283-98942-1 |ref=harv}} * {{cite book |last=Coleman |first=Ray |authorlink=Ray Coleman |title=Lennon: The Definitive Biography |url=https://archive.org/details/lennondefinitive0000cole_x2e5 |publisher=Harper Paperbacks |edition=Revised |year=1999 |isbn=978-0-06-098608-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Cross |first=Craig |authorlink= |title=Day-By-Day Song-By-Song Record-By-Record|publisher=iUniverse |year=2004 |isbn=978-0-595-31487-4 |ref=harv}} * {{cite book |last=Davies |first=Hunter |authorlink=Hunter Davies | title=The Beatles: The Authorized Biography |url=https://archive.org/details/bwb_S0-ECZ-002 |publisher=Dell Publishing |year=1968 |type=paperback |ref=harv}} Also adapted for publication in {{cite news|url=https://books.google.com/books?id=Vz8EAAAAMBAJ&pg=PA110 |title=The Beatles |first=Hunter |last=Davies |magazine=[[Life (magazine)|Life]] |date=13–20 September 1968 }} * {{cite book |last=Dewitt |first= Howard A. |authorlink= |title=The Beatles: Untold Tales |url=https://archive.org/details/beatlesuntoldtal0000dewi |publisher=Horizon Books |year=1985 |isbn=978-0-938840-03-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Edmondson |first=Jacqueline |title=John Lennon: A Biography |url=https://archive.org/details/johnlennonbiogra0000edmo |publisher=ABC-CLIO |year=2010 |isbn=978-0-313-37938-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Harry |first=Bill |authorlink=Bill Harry |title=The John Lennon Encyclopedia |url=https://archive.org/details/johnlennonencycl0000harr |publisher=Virgin Books |year=2000 |isbn=978-0-7535-0404-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Ingham |first=Chris |authorlink= |title=The Rough Guide to The Beatles |url=https://archive.org/details/roughguidetobeat00unse |publisher=Rough Guides Ltd |year=2003 |isbn= |ref=harv}} * {{cite book |last=Julien |first=Oliver |title=Sgt. Pepper and the Beatles: It Was Forty Years Ago Today |publisher=Ashgate |year=2009 |isbn=978-0-7546-6708-7 |ref=harv}} * {{cite book |last=Kane |first=Larry |authorlink=Larry Kane|title=Lennon Revealed |url=https://archive.org/details/lennonrevealed0000kane |publisher=Running Press |year=2007 |isbn=978-0-7624-2966-0 |ref=harv}} * {{cite book |last=Lennon |first=Cynthia |title=A Twist of Lennon |url=https://archive.org/details/twistoflennonbra00lenn |year=1978 |publisher=Avon Books |isbn=978-0-352-30196-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Lennon |first=Cynthia |title=John |url=https://archive.org/details/john0000lenn_o3n5 |publisher=Hodder & Stoughton |year=2005 |isbn=978-0-340-89512-2 |ref=harv}} * {{cite book |last=Loker |first=Bradford E. |title=History with The Beatles |publisher=Dog Ear Publishing |year=2009 |isbn=978-1-60844-039-9 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mann |first=John |authorlink= |title=Turn on and Tune in: Psychedelics, Narcotics and Euphoriants |url=https://archive.org/details/turnontuneinpsyc0000mann |publisher=Royal Society of Chemistry |year=2009 |isbn=978-1-84755-909-8 |ref=harv}} * {{cite book |last=Miles |first=Barry |authorlink=Barry Miles |title=[[Many Years From Now]] |publisher=Vintage-Random House |year=1997 |isbn=978-0-7493-8658-0 |ref=harv}} * {{cite book |last=Miles |first=Barry |authorlink=Barry Miles |last2=Badman |first2=Keith |title=The Beatles Diary: After the Break-Up 1970–2001 |url=https://archive.org/details/beatlesdiaryvolu0000mile |publisher=Omnibus Press |year=2001 |isbn=978-0-7119-8307-6 |ref=harv}} * {{cite book |last=Mulligan |first=Kate Siobhan |title=The Beatles: A Musical Biography (Story of the Band) |url=https://archive.org/details/beatlesmusicalbi0000mull |publisher=Greenwood Press |year=2010 |isbn=978-0-313-37686-3 |ref=harv}} * {{cite book |last=Ryan |first=David Stuart |title=John Lennon's Secret: A Biography |publisher=Kozmik Press |year=1982 |isbn=978-0-905116-08-2 |ref=harv}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://web.archive.org/web/20061027051940/http://www.jibboo.com/beatles/wives/ The Beatles First Wives Club] * [http://www.cynthialennon.memorial Memorial Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111065713/http://www.cynthialennon.memorial/ |date=2016-01-11 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2015]] o92ken4x1nxnh97u0ptroyca5zjmi0q 0 108016 843618 811815 2026-07-30T00:16:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843618 wikitext text/x-wiki '''ਜਰਮਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬਰੇਰੀ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: '''German National Library''') ਕੇਂਦਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ [[ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ ਸੰਘੀ ਗਣਤੰਤਰ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੰਮ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਰਕਾਈਵ ਕਰਨਾ, 1913 ਤੋਂ ਸਾਰੇ [[ਜਰਮਨ]] ਅਤੇ ਜਰਮਨ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨਾ ਹੈ, [[ਜਰਮਨੀ]] ਬਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, [[ਜਰਮਨ]] ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ 1933 ਤੋਂ 1945 ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜਰਮਨ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਮੀਗ੍ਰੈਂਟਸ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਾ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ ਲਈ। ਜਰਮਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The Library: An Illustrated History|url=https://archive.org/details/libraryillustrat0000murr|last=Murray|first=Stuart|publisher=Skyhorse Pub|year=2009|location=New York, NY}}</ref> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਹ [[ਜਰਮਨੀ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਮਾਨਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ 1935 ਤੋਂ ਡਾਈਸ ਬੁਕੇਰੀ ਲੀਪਜ਼ਿਗ ਲਈ ਅਤੇ 1969 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾਈਸ ਬਿੱਬਲੋਥੀਕ [[ਫ਼ਰਾਂਕਫ਼ੁਰਟ|ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ]] ਲਈ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਿਊਟੀਆਂ ਨੂੰ [[ਲਾਈਪਸਿਸ਼|ਲੀਪਜਿਗ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਰਾਂਕਫ਼ੁਰਟ|ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ]] ਮੇਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਕੇਂਦਰ ਖਾਸ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੀਜੀ ਸਹੂਲਤ ''Deutsches Musikarchiv'' ਬਰਲਿਨ (ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ 1970), ਜੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ-ਸਬੰਧਤ ਆਰਕਾਈਵਿੰਗ (ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੋਵੇਂ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। 2010 ਤੋਂ ਡਾਈਵਜ਼ ਮਿਸ਼ਰਖਰਚਵੀ ਵੀ ਲਿਪਸਿਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੁਵਿਧਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == 1848 ਦੇ ਜਰਮਨ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਕਿਤਾਬਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਲਈ ਫ੍ਰੈਂਚਾਂਟ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਸਟਾਫ ਨੁਰਿਮਬਰਗ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨਿਸਚੇਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਲ 1912 ਵਿੱਚ, ਲੇਪਜਿਗ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਸਾਲਿਅਮ ਲੀਪਜਿਚ ਬੁੱਕ ਮੇਅਰ ਦਾ ਸੀਟ, ਸੈਕਸੀਨ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਬੋਰਸੇਨਵਿਰਿਅਨ ਡੇਰੇਜ ਬੂਚੈਂਡਰਰ (ਜਰਮਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ) ਨੇ ਲੇਪਸਿਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਜਨਵਰੀ 1, 1913 ਤੋਂ, ਜਰਮਨ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (ਸਮੇਤ ਆਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਮੇਤ)। ਉਸੇ ਸਾਲ, ਡਾ. ਗੁਸਟਵ ਵਾਹਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1946 ਵਿੱਚ [[ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ]] ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਜੌਰਜ ਕਟਰ ਸਕੌਅਰ, ਹੇਨਰਿਕ ਕੋਬੇਟ, ਵਿਟੋੋਰੋ ਕੋਲਟਰਮੈਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਾਨਸ ਵਿਲਹੈਲਮ ਐਪਪਲੇਸਮਰ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਆਰਕਾਈਵ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸੰਘੀ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਆਰਕਾਈਵ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੇ ਰਥਸ਼ੇਲਡ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਤੰਬਾਕੂ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਬੋਮਬਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਡੀਆਰ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਫੈਡਰਲ ਰਿਪਬਲਿਕ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ। ਦੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀਕ੍ਰਿਤੀ ਸੂਚਕਾਂਕ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇਕਲੌਗ ਸਾਲਾਨਾ ਛਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 3 ਅਕਤੂਬਰ 1990 ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਇਕਾਈ ਦੇ ਨਾਲ, ਡਾਈਸ ਬੁਕੇਰੀ ਲੀਪਜੀਗ ਅਤੇ ਡਾਈਸ ਬਿੱਬਲੋਥੀਕ ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਐਮ ਮੀਨ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾ, ਦ [[ਜਰਮਨ]] ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ (ਡਾਈਸ਼ ਬਿੱਬਲੋਥੀਕ ਡਾਈਵ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। "ਜਰਮਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ" 29 ਜੂਨ 2006 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ, ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਔਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੰਗਠਨ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੌਂਸਲ, ਨੂੰ ਬੁੰਡੇਸਟੈਗ ਤੋਂ ਦੋ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲੀਪਜਿਗ, ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਮੇਨ ਅਤੇ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ "ਡਾਇਸ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਿਨਬਲੀਓਥੈਕ" (ਜਰਮਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ) ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੁਲਾਈ 2000 ਵਿਚ, ਡੀ.ਐੱਮ.ਏ ਨੇ ਜਰਮਨ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ]] ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਸੰਗਠਨ, ''GEMA'', ਲਈ ਰਿਪੋਜ਼ਟਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਡੀ ਐਮ ਏ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਰਕਾਈਵਿੰਗ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। GEMA ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਸੰਗੀਤ ਦੇ 210,000 ਕੰਮ ਡੀ.ਐਮ.ਏ ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਇਨਵੈਂਟਰੀ == * ਕੁੱਲ: 29.7 ਮਿਲੀਅਨ ਇਕਾਈਆਂ  ** ਲੇਿਪਜਿਗ: 17.4 ਮਿਲੀਅਨ ਆਈਟਮਾਂ  ** ਫ੍ਰੈਂਕਫਰਟ ਮੇਨ ਮੇਨ: 10.8 ਮਿਲੀਅਨ ਇਕਾਈਆਂ  ** ਆਨਲਾਈਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ: 1.5 ਮਿਲੀਅਨ ਆਈਟਮਾਂ <ref>{{Cite web |url=http://www.dnb.de/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2022-01-12 |archive-date=2010-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121130450/http://www.dnb.de/ |dead-url=yes }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing German-language text|Category:Articles containing German-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ]] 8t2jxa189vq0dpsyy52z2atsmr5e7cx 0 108042 843342 586038 2026-07-29T19:31:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843342 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ]] | era = [[19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|19]]/[[20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ|20 ਵਾਂ]] ਸਦੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ | image = William James b1842c.jpg | caption = ਜੇਮਜ਼ 1890 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ | alt = | name =ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਜ਼ | birth_date = {{Birth date|df=y|1842|1|11}} | birth_place = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ, ਨਿਊਯਾਰਕ]] | death_date = {{Death date and age|df=y|1910|8|26|1842|1|11}} | death_place = [[ਟੈਮਵਰਥ, ਨਿਊ ਹੈਮਪਸ਼ਾਇਰ]] | alma_mater = [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | institutions = [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | school_tradition = [[ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ]]<br>[[ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]]<br>[[ਰੈਡੀਕਲ ਅਨੁਭਵਵਾਦ]] | main_interests = [[ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ]], [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]], [[ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ]], [[ਐਪੀਸਟਮੌਲੋਜੀ]], [[ਅਰਥ (ਭਾਸ਼ਾਈ)|ਅਰਥ]] | influences = | influenced = | notable_ideas = }} '''ਵਿਲੀਅਮ ਜੇਮਜ਼''' (11 ਜਨਵਰੀ, 1842 – ਅਗਸਤ 26, 1910) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ|ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ]], ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ  ਕੋਰਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਐਜੂਕੇਟਰ ਸੀ।<ref>T.L. Brink (2008) ''Psychology: A Student Friendly Approach''. [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf "Unit One: The Definition and History of Psychology"]. p. 10</ref> 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਮੋਹਰੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਅਮਰੀਕੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪਿਤਾ" ਕਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.loa.org/volume.jsp?RequestID=65|title=William James: Writings 1878–1899|date=1992-06-01|publisher=[[The Library of America]]|access-date=2013-09-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.loa.org/volume.jsp?RequestID=66|title=William James: Writings 1902–1910|date=1987-02-01|publisher=The Library of America|access-date=2013-09-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/williamjames.html|title=William James|last=Dr. Megan E. Bradley|website=PSYography|publisher=Faculty.frostburg.edu|access-date=2013-09-21|archive-date=2014-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20141124184737/http://faculty.frostburg.edu/mbradley/psyography/williamjames.html|dead-url=yes}}</ref> ਚਾਰਲਸ ਸੈਂਡਰਸ ਪੀਅਰਸ ਅਤੇ ਜੌਨ ਡੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੇਮਜ਼ ਉਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਕੂਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਗਮੈਟਿਜ਼ਮ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 2002 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜਨਰਲ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਇੱਕ ਰਿਵਿਊ, ਨੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 14 ਵੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ ਰੈਂਕ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite journal|last=Haggbloom|first=Steven J.|last2=''et al.''|first2=Renee|last3=Warnick|first3=Jason E.|last4=Jones|first4=Vinessa K.|last5=Yarbrough|first5=Gary L.|last6=Russell|first6=Tenea M.|last7=Borecky|first7=Chris M.|last8=McGahhey|first8=Reagan|last9=Powell|first9=John L., III|displayauthors=8|year=2002|title=The 100 most eminent psychologists of the 20th century|url=http://www.apa.org/monitor/julaug02/eminent.aspx|journal=Review of General Psychology|volume=6|issue=2|pages=139–52|doi=10.1037/1089-2680.6.2.139}} CS1 maint: Explicit use of et al. ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Explicit use of et al.|link]]) </ref> 1991 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਈਕਾਲੋਜਿਸਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਵਿਲਿਅਮ ਵੰਦਟ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।<ref>J. H. Korn, R. Davis, S. F. Davis: "Historians' and chairpersons' judgements of eminence among psychologists". ''American Psychologist'', 1991, Volume 46, pp. 789–792.</ref> ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੈਡੀਕਲ ਅਨੁਭਵਵਾਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="plato.stanford.edu">[http://plato.stanford.edu/entries/wilhelm-wundt/ "Wilhelm Maximilian Wundt"] in ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''.</ref><ref>Tom Butler-Bowdon: [https://books.google.com/books?id=wfjB9Blnk8kC&printsec=frontcover#PPA20,M1 ''50 Psychology Classics'']. Nicholas Brealey Publishing 2007. {{ISBN|1857884736}}. p. 2.</ref>  ਜੇਮਜ਼ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ [[ਏਮੀਲ ਦੁਰਖਿਮ|ਐਮੀਲੇ ਦੁਰਖੇਮ]], ਡਬਲਯੂ. ਈ. ਬੀ. ਡੂ ਬੋਇਜ਼, [[ਐਡਮੰਡ ਹਸਰਲ]], ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ, [[ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗਨਸਟਾਈਨ|ਲੁਡਵਿਗ ਵਿਟਗੇਨਸਟਾਈਨ]], ਹਿਲੇਰੀ ਪੁਤਨਾਮ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਰੋਰਟੀ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਮੀ ਕਾਰਟਰ <ref name="SEP">{{Cite web|url=http://plato.stanford.edu/entries/james/|title=William James|website=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|publisher=[[Center for the Study of Language and Information]] (CSLI), [[Stanford University]]|access-date=2013-09-21}}</ref> ਅਤੇ [[ਜਿੰਮੀ ਕਾਰਟਰ]] ਜਿਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਜੇਮਜ਼ ਸਵੀਡਨਬੌਰਜੀਅਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੈਨਰੀ ਜੇਮਸ ਸੀਨੀਅਰ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈਨਰੀ ਜੇਮਜ਼ ਅਤੇ ਡਾਇਰਿਸਟ ਐਲਿਸ ਜੇਮਜ਼ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਜੇਮਜ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਸਲ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜੇਮਜ਼ ਨੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਗਿਆਨ ਮੀਮਾਂਸਾ|ਐਪਿਸਟੋਮਾਲੋਜੀ]], ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, [[ਤੱਤ-ਮੀਮਾਂਸਾ|ਮੈਟਾਫਿਜ਼ਿਕਸ]], [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ]], [[ਧਰਮ]] ਅਤੇ [[ਰਹੱਸਵਾਦ]] ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਜੋ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਸੀ; ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ, ਐਸੇਜ਼ ਇਨ ਰੈਡੀਕਲ ਐਂਪਰੀਸਿਜ਼ਮ ; ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੋ-ਇਲਾਜ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref name="James">{{Cite book|title=The Varieties of Religious Experience|url=https://archive.org/details/varietiesofrelig0000jame_b0o6|last=James|first=William|date=2009|publisher=The Library of America|isbn=1598530623|pages=[https://archive.org/details/varietiesofrelig0000jame_b0o6/page/74 74]–120}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Explicit use of et al.]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1842]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1910]] fgqyphnszbqwv64bev6a17icttbkluw 0 108065 843406 809765 2026-07-29T20:40:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843406 wikitext text/x-wiki '''ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ''' (IDA) ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤੀ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਅਨੁਦਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। IDA ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਸਮੂਹ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁਖੀ, [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ]]., [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ 1960 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਰੀਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਘੱਟ ਕੌਮੀ ਆਮਦਨ, ਅੜਚਣ ਵਾਲੇ ਉਧਾਰ, ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸਨ। ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ, [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਫਾਰ ਰੀਕੁੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਐਂਡ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ]] ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਟਾਫ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="IDA Overview 2012">{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/ida/what-is-ida.html|title=What is IDA?|author=International Development Association|publisher=World Bank Group|accessdate=2012-07-01|archive-date=2012-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828181258/http://www.worldbank.org/ida/what-is-ida.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Coppola 2011">{{Cite book|title=Introduction to International Disaster Management, 2nd Edition|url=https://archive.org/details/introductiontoin0000copp|author=Coppola, Damon P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2011|isbn=978-0-75-067982-4|location=Oxford, UK}}</ref><ref name="Sanford 2002">{{Cite journal|author=Sanford, Jonathan E.|year=2002|title=World Bank: IDA Loans or IDA Grants?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305750X02000037|journal=World Development|volume=30|issue=5|pages=741–762|doi=10.1016/S0305-750X(02)00003-7|accessdate=2012-08-02}}</ref><ref name="Dreher et al. 2009">{{Cite journal|author=Dreher, Axel|author2=Sturm, Jan-Egbert|author3=Vreeland, James Raymond|year=2009|title=Development aid and international politics: Does membership on the UN Security Council influence World Bank decisions?|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0304387808000187|journal=Journal of Development Economics|volume=88|issue=1|pages=1–18|doi=10.1016/j.jdeveco.2008.02.003|accessdate=2012-08-02}}</ref> ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, [[ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ]] ਦੇ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਫਾਇਤੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਜੋਖਮ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਜਾਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ।<ref name="BIC World Bank Lending 2012">{{Cite web|url=http://www.bicusa.org/en/Institution.Lending.5.aspx|title=World Bank (IBRD & IDA) Lending|publisher=Bank Information Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111105051236/http://bicusa.org/en/Institution.Lending.5.aspx|archivedate=2011-11-05|deadurl=yes|accessdate=2012-07-01|df=}}</ref> IDA ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਉਦੇਸ਼ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। IDA ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਫੰਡ ਦਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਹੈ।<ref name="Moss et al. 2004">{{Cite journal|author=Moss, Todd|author2=Standley, Scott|author3=Birdsall, Nancy|year=2004|title=Double-standards, debt treatment, and World Bank country classification: The case of Nigeria|url=http://www.cgdev.org/files/2741_file_IDA_nigeria_Sept_2.pdf|publisher=Center for Global Development|accessdate=2012-07-02|journal=|archive-date=2012-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120528214656/http://www.cgdev.org/files/2741_file_IDA_nigeria_Sept_2.pdf|dead-url=yes}}</ref><ref name="Center for Global Development 2010">{{Cite journal|date=2010-12-10|title=Building a Better IDA|url=http://www.cgdev.org/content/article/detail/1424668/|publisher=Center for Global Development|accessdate=2012-07-02|journal=|archive-date=2012-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120528165345/http://cgdev.org/content/article/detail/1424668/|dead-url=yes}}</ref> 2000 ਤੋਂ 2010 ਤੱਕ, ਇਸ ਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 3 ਮਿਲੀਅਨ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, 310 ਮਿਲੀਅਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇਮਯੂਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, 120,000 ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ $ 792 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਫੰਡਾਂ ਲਈ, 118,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਬਵੰਦ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, 1,600 ਪੁਲਾਂ ਨੂੰ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫੈਲਾ ਕੀਤਾ। 113 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ 5.8 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਸਫਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ।<ref name="IDA Results 2010">{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/ida/results-at-a-glance.html|title=Results At-a-Glance|author=International Development Association|publisher=World Bank Group|accessdate=2012-07-15|archive-date=2012-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702013507/http://www.worldbank.org/ida/results-at-a-glance.html|url-status=dead}}</ref> 1960 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ IDA ਨੇ ਇਸਦੇ ਲਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 238 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਗਰਾਂਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਉਧਾਰ ਵਾਲੇ 36 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਿਆਇਤੀ ਕਰਜ਼ੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ == ਆਈਡੀਆ ਨੂੰ ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਦੇ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਂਬਰ (ਅਕਸਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸਕੱਤਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਆਫ ਗਵਰਨਰਜ਼ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮਸਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਰਜ਼ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ 25 ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਸਾਰੇ 187 ਸਦੱਸ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ IDA ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਫੈਸਲੇ ਸਿਰਫ IDA ਦੇ 172 ਮੈਂਬਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, IDA ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Ottenhoff 2011">{{Cite report|title=World Bank|publisher=Center for Global Development|date=2011|author=Ottenhoff, Jenny|url=http://cgdev.org/content/publications/detail/1425482|accessdate=2012-06-05|archivedate=2011-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111011172414/http://cgdev.org/content/publications/detail/1425482|deadurl=yes}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2012 ਤੋਂ ਜਿਮ ਯੋਂਗ ਕਿਮ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Samarasekera 2012">{{Cite journal|author=Samarasekera, Udani|year=2012|title=Jim Kim takes the helm at the World Bank|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140673612610320|journal=The Lancet|volume=380|issue=9836|pages=15–17|doi=10.1016/S0140-6736(12)61032-0|accessdate=2012-08-02}}</ref> ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ ਆਈ.ਬੀ.ਆਰ.ਡੀ. ਲਗਭਗ 10,000 ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਟਾਫ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="BIC World Bank Structure 2012">{{Cite web|url=http://www.bicusa.org/en/Institution.Structure.5.aspx|title=World Bank (IBRD & IDA) Structure|publisher=Bank Information Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208011649/http://www.bicusa.org/en/Institution.Structure.5.aspx|archivedate=2012-02-08|deadurl=yes|accessdate=2012-07-01|df=}}</ref> IDA ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਬੈਂਕ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਲਾਂਕਣ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. 2009 ਵਿੱਚ, ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਆਈਡੀਏ ਉਧਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ। 2011 ਵਿੱਚ, ਗਰੁੱਪ ਨੇ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਅਮਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਪੈਰੋਰਸ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੇ ਏਡ ਪ੍ਰਭਾਵੀਤਾ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ, ਸੈਕਟਰ-ਵਿਆਪਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਲਈ ਵੱਡਾ ਉਪਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿ ਕਿਉਂ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗਾਹਕ ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬੈਂਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਧ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਵੇ। ਵਿਕਾਸ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਲੀਅਮ ਈਸਟਰਲੀ, ਨੇ ਖੋਜ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ IDA ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਦਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।<ref name="Easterly & Pfutze 2008">{{Cite journal|author=Easterly, William|author2=Pfutze, Tobias|year=2008|title=Where Does the Money Go? Best and Worst Practices in Foreign Aid|url=http://pubs.aeaweb.org/doi/pdfplus/10.1257/jep.22.2.29|journal=Journal of Economic Perspectives|volume=22|issue=2|pages=29–52|doi=10.1257/jep.22.2.29|accessdate=2012-08-02}}</ref> ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗਲੋਬਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਯੋਗ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ IDA ਦੇ ਸਾਲ 2025 ਤੱਕ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਉਧਾਰਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਆਬਾਦੀ ਘਟਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸਦੇ ਵਿੱਤੀ ਮਾਡਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ IDA ਦੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Moss & Leo 2011">{{Cite report|title=IDA at 65: Heading Toward Retirement or a Fragile Lease on Life?|publisher=Center for Global Development|date=2011|author=Moss, Todd|author2=Leo, Benjamin|url=http://www.cgdev.org/content/publications/detail/1424903|accessdate=2012-07-02|archivedate=2012-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504230306/http://www.cgdev.org/content/publications/detail/1424903|deadurl=yes}}</ref> == ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ == IDA ਕੋਲ 173 ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। IDA 81 ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ IDA ਵਿੱਚ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਈ.ਬੀ.ਆਰ.ਡੀ. ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, 36 ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। IDA ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਲਈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਆਈ.ਬੀ.ਆਰ.ਡੀ. ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਮਦਨ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੂੰਜੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਿਕਾਸ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। 2012 ਤੱਕ IDA ਦੇ ਰਿਆਇਤੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਲਈ, ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਮਦਨ (ਜੀ ਐਨ ਆਈ) ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ $ 1,175 (2010 ਡਾਲਰਾਂ ਵਿਚ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ]] j7t184cyuj4ik4m8jqazxs2t1zeebm6 0 108091 843691 819897 2026-07-30T01:36:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843691 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ਔਡੀਸ਼ਨ | image = Audition-1999-poster.jpg | alt = ਪੋਸਟਰ | caption = ਪੋਸਟਰ | film name = <!--(for non-English films: film's name in its native language)--> | director = ਟਕਾਸ਼ੀ ਮਾਈਕ | producers = {{plainlist|*ਸਾਤੋਸ਼ੀ ਫੁਕੁਸ਼ੀਮਾ *ਆਕੇਮੀ ਸੁਆਮਾ<ref name="vitagraph-theatrical">{{cite web|url=http://www.vitagraphfilms.com/Films/Audition/audpresskit.htm|publisher=Vitagraph Films|title=Vitagraph Films|accessdate=March 4, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081121083325/http://www.vitagraphfilms.com/Films/Audition/audpresskit.htm|archivedate=November 21, 2008}}</ref>}} | screenplay = ਡਾਇਸੁਕੇ ਟੰਗਨ | based on = {{based on|''ਔਡੀਸ਼ਨ''|ਰਯੁ ਮੁਰਾਕਮੀ}} | starring = {{plainlist|*ਰਯੋ ਇਸ਼ਾਬਸ਼ੀ *ਇਹੀ ਸ਼ੀਨਾ}} | music = ਕੋਜੀ ਇੰਡੋ | cinematography = ਹਿਦੇਓ ਯਮਮੋਤੋ | editing = ਯਾਸੁਸ਼ੀ ਸ਼ਿਮਾਮੁਰਾ | production companies = {{plainlist|*ਓਮੇਗਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ *ਕ੍ਰੇਟਰਸ ਕੰਪਨੀ ਕਨੈਕਸ਼ਨ *ਫ਼ਿਲਮ ਫੇਸ *AFDF ਕੋਰੀਆ *ਬੋਡੀਸੋਨਿਕ}} | distributor = <!-- or: | distributors = --> | released = {{film date|1999|10|2|ਵੈਨਕੂਵਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਉਤਸਵ|2000|3|3|ਜਾਪਾਨ}} | runtime = 113 ਮਿੰਟ<ref>{{cite web|title=Audition (2000)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/audition-2000|publisher=[[British Board of Film Classification]]|accessdate=June 6, 2017}}</ref> | country = ਜਾਪਾਨ | language = ਜਾਪਾਨੀ | budget = | gross = <!--(please use condensed and rounded values, e.g. "£11.6 million" not "£11,586,221")--> }} '''ਔਡਿਸ਼ਨ''' ([[ਜਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਾਪਾਨੀ]]: オーディション, '''Ōdishon''') 1999 ਦੀ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਡਰਾਵਨੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨੀ]] [[ਫ਼ਿਲਮ]] ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਟਕਾਸ਼ੀ ਮਾਈਕ<ref>{{cite AV media | people = Miike, Takashi; Tengan, Daisuke | title = Commentary by Takashi Miike and Daisuke Tengan |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 1:02:50 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref> ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ, ਸ਼ਿਗਘਰੂ ਅਯਾਮਾ (ਰਾਇ ਈਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ) ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਤਨੀ ਲੱਭੀ ਹੈ। ਅਯਾਮਾ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਆਡੀਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਯਾਮਾ ਆਸਮੀ (ਈਹੀ ਸ਼ੀਨਾ) ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਡੇਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਉਸਦਾ ਅਤੀਤ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਇਹਨਾਂ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਔਡਿਸ਼ਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਕੰਪਨੀ ਓਮੇਗਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਉਤਪਾਦਨ ਰਿੰਗ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਰੂ ਮੁਰਕਮੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਔਡਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖਰੀਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਰੋਗਰਾਮਰ ਡੈਸੁਕ ਟੈਂਗਨ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮਿਇਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਹਫਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।<ref name="MesCommentary1">{{cite AV media | people = Mes, Tom | title = Commentary by Tom Mes |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:01:10 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="MesCommentary2">{{cite AV media | people = Mes, Tom | title = Commentary by Tom Mes |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:01:20 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="MesCommentary3">{{cite AV media | people = Mes, Tom | title = Commentary by Tom Mes |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:02:10 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref>{{sfn|Mes|2006|p=391}} ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਵੈਨਕੂਵਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਉਤਸਵ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਾਪਾਨੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ 2000 ਵਿੱਚ ਰੋਟਰਡਮ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਉਤਸਵ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਐਫਆਈਪੀਆਰਸੀਆਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਕੇ.ਐਨ.ਐਫ. ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੀਲੀਜ਼ ਹੋਈ। ਪੱਛਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਆਡਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਪਰੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਹਿਸ਼ਤ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 'ਤੇ ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਏਰੀ ਰੋਥ ਅਤੇ ਸੋਸਕਾ ਭੈਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਵਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ ਹੈ। == ਕਾਸਟ == ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ<ref name="Ishibashi6">{{cite AV media | people = Ishibashi, Ryo | title = Ryo Ishibashi: Tokyo – Hollywood |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:04:30 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="ShiinaInterview1">{{cite AV media | people = Shiina, Eihi | title = Eihi Shiina: From Audition to Vampire Girl |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:00:16 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="ShiinaInterview2">{{cite AV media | people = Shiina, Eihi | title = Eihi Shiina: From Audition to Vampire Girl |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:01:10 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="ShiinaInterview3">{{cite AV media | people = Shiina, Eihi | title = Eihi Shiina: From Audition to Vampire Girl |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:02:38 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="ShiinaInterview4">{{cite AV media | people = Shiina, Eihi | title = Eihi Shiina: From Audition to Vampire Girl |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:03:10 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="ShiinaInterview5">{{cite AV media | people = Shiina, Eihi | title = Eihi Shiina: From Audition to Vampire Girl |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:03:19 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref name="ShiinaInterview6">{{cite AV media | people = Shiina, Eihi | title = Eihi Shiina: From Audition to Vampire Girl |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:04:03 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref><ref>{{cite AV media | people = Shiina, Eihi | title = Eihi Shiina: From Audition to Vampire Girl |trans-title=| medium = Blu ray (Disc 1) | time = 0:04:49 | publisher = Arrow Films | id = FCD1208/1209 }}</ref>: * ਇਹੀ ਸ਼ੀਨਾ, ਆਸਾਮੀ ਯਾਮਾਜ਼ਾਕੀ ਵਜੋਂ (山崎 麻美 ਯਾਮਾਜ਼ਾਕੀ ਆਸਾਮੀ) * ਸ਼ੋਗੇਹਰੂ ਅਯਾਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਇ ਈਸ਼ਾਬਸ਼ੀ (青山 重 治 ਸ਼ੋਗੇਹਰੂ ਅਯਾਮਾ) * ਜੂਨ ਕੁਨੀਮੀਰਾ, ਯੁਸੂਇਸ਼ਾ ਯੋਸ਼ਿਕਾਵਾ ਵਜੋਂ (吉川泰 久 ਯੋਸ਼ਿਕਾਵਾ ਯੁਸੁਇਸ਼ਾ) * ਸ਼ਿਗੈਹੀਕੋ ਆਓਮਾ, ਤੇਤਸੁ ਸਵਾਕੀ ਵਜੋਂ (青山 重 彦 ਆਓਯਾ ਸ਼ਿਗੈਹੀਕੋ) * ਮਿਓਕੀ ਮਾਤਸੁਦਾ, ਰਾਇਕੋ ਆਓਮਾ ਵਜੋਂ (青山 良 子 ਆਓਮਾ ਰਾਇਕੋ) * ਰਾਇ (リ エ?) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੋਸ਼ੀ ਨੇਗੀਸ਼ੀ  * ਟੋਸਟਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਿਗਰੁ ਸਾਕੀ (酒 場 の の タ ー ਸਾਕਬਾ ਨੋ ਮਾਟਸੁਤਾ) * ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੇਨ ਮਿਤਸੁਇਸ਼ੀ (デ ィ レ ク タ ー ਡਾਰਕਟਾ) * ਰੇਂਜੀ ਈਸ਼ਾਬਸ਼ੀ, ਵ੍ਹੀਲਚੇਅਰ ਵਿੱਚ ਓਲਡ ਮੈਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ (車 椅子 の 老人 ਕੁਰੂਮਾਈਸੁ ਨੋਜ ਰੋਜਿਨ) == ਨਿਰਮਾਣ == [[ਤਸਵੀਰ:Ryu_Murakami.jpg|alt=Novelist Ryu Murakami|thumb|ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਰਯੁ ਮੁਰਾਕਮੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸੀ]] ਔਡਿਸ਼ਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਨ ਕੰਪਨੀ ਜਪਾਨੀ ਕੰਪਨੀ ਓਮੇਗਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ। ਓਮੇਗਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਿਡੀਓ ਨਕਾਟਾ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿੰਗ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੀ; ਇਹ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦੀ ਚਰਚਾ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} === ਸਰੋਤ === {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Aston |first1=James |last2=Walliss|first2=John|title=To See the ''Saw'' Movies: Essays on Torture Porn and Post-9/11 Horror |publisher=McFarland |date=2013 |isbn=0-7864-7089-5 |ref=harv}} * {{cite book |last=Balmain |first=Colette |title=Introduction to Japanese Horror Film |url=https://archive.org/details/introductiontoja0000balm |publisher=Edinburgh University Press |date=2008 |isbn=0-7486-2475-9 |ref=harv}} * {{cite book |last1=Desjardins |first1=Chris |title=Outlaw Masters of Japanese Film |publisher=I. B. Tauris |date=2005 |isbn=1-84511-090-0 |ref=harv|authorlink=Chris D.}} * {{cite book |last=Hantke |first=Steffen |title=American Horror Film: The Genre at the Turn of the Millennium |url=https://archive.org/details/americanhorrorfi0000unse |publisher=University Press of Mississippi |date=2010 |isbn=1-60473-454-X |ref=harv}} * {{cite book |last=Hantke |first=Steffen |editor-last=McRoy |editor-first=Jay |title=Japanese Horror Cinema |url=https://archive.org/details/japanesehorrorci0000unse |year=2005 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=0-7486-1995-X |chapter=Japanese Horror Under Western Eyes: Social Class and Global culture in Miike Takashi's Audition|ref=harv}} * {{cite book |last=Mes |first=Tom |title=Agitator: The Cinema of Takashi Miike |publisher=FAB Press |date=2006 |isbn=1-903254-41-8 |ref=harv}} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{IMDb title|id=0235198|title=Audition}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1999 ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] e7z3zw9b4u3uiimyxjtvddlt5ltdk1c 0 108098 843485 574121 2026-07-29T22:01:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843485 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Amylose2.svg|right|thumb|260x260px|ਅਮਾਈਲੋਜ਼(ਸਟਾਰਚ ਦਾ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਘਟਕ) ਅਣੂ ਦੀ ਬਣਤਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Amylopektin_Sessel.svg|right|thumb|260x260px|ਅਮਾਈਲਪੈਕਟੀਨ(ਸਟਾਰਚ ਦਾ ਅਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਘਟਕ) ਅਣੂ ਦੀ ਬਣਤਰ]] '''ਸਟਾਰਚ''' ਜਾਂ '''ਅਮਾਈਲਮ ਬਹੁਭਾਜੀ''' (ਪੋਲੀਮੇਰਿਕ) [[ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ]] ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਲੂਕੋਸਾਇਡਿਕ ਦੇ ਮੇਲਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੋਲੀਸਾਚੇਰਾਈਡ(ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ)  ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਰੇ ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਆਹਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਲੋੜਿੰਦਾ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ ਹੈ ਜੋ ਕੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਖਾਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਲੂ, ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਚੌਲ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ == <nowiki>'''</nowiki>ਸਟਾਰਚ<nowiki>'''</nowiki> ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਜਰਮਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ <nowiki>''</nowiki>ਪੱਕਾ, ਕਠੋਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ" ਹੈ।<ref>New Shorter Oxford Dictionary, Oxford, 1993</ref>(ਜਰਮਨ:''Stärke'' )(starch) (ਗਰੀਕ: "ਐਮਿਲੋਵ" (ἄμυλον)। ਇਹ ਐਮਾਈਲ ਧਾਤੂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੀਵਰਸਾਇਨ ਵਿੱਚ ਕੁਛ 5-ਕਾਰਬਨ  ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਗੇਤਰ ਵਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਟਾਰਚ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਸਟਾਰਚ ਟਾਈਫ਼ਾ (ਸਰਕੰਡਾ, ਚਾਰਾ) ਆਦਿ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪਾਪੜੀ ਦੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ [[ਯੂਰਪ|ਯੂਰੋਪ]] ਵਿੱਚ 30,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਹੇ ਜਾਂਦੇ ਆਟੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Revedin">{{cite journal|last1=Revedin|first1=A.|last2=Aranguren|first2=B.|last3=Becattini|first3=R.|last4=Longo|first4=L.|last5=Marconi|first5=E.|last6=Lippi|first6=M. M.|last7=Skakun|first7=N.|last8=Sinitsyn|first8=A.|last9=Spiridonova|first9=E.|display-authors=8|year=2010|title=Thirty thousand-year-old evidence of plant food processing|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=107|issue=44|pages=18815–9|doi=10.1073/pnas.1006993107|pmc=2973873|pmid=20956317|last10=Svoboda|first10=J.}}</ref> ਜਵਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਟਾਰਚ ਦੇ ਨਗਾਲੂ, ਮੋਜ਼ਾਮਬਿਕਿਊ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ 100,00 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਨਮੂਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/6834609/Porridge-was-eaten-100000-years-ago.html|title=Porridge was eaten 100,000 years ago|date=18 Dec 2009|newspaper=The Telegraph}}</ref> ਕਣਕ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਟਾਰਚ ਦਾ ਆਟਾ (ਗਿੱਲਾ ਆਟਾ) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਚਿਪਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Pliny_the_Elder Pliny the Elder], The ''[//en.wikipedia.org/wiki/Natural_History_(Pliny) Natural History (Pliny)]'', Book XIII, Chapter 26, [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137&query=head%3D%23817 The paste used in preparation of paper]</ref> ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਚ ਨੂੰ ਅੱਡ ਕੱਢਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਲਿਨੀ ਦੀ ਐਲਡਰ ਨੇ ਲਗਭਗ 77-79 ਏ.ਡੀ. ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/Pliny_the_Elder Pliny the Elder], The [//en.wikipedia.org/wiki/Natural_History_(Pliny) Natural History (Pliny)], Book XIII, Chapter 17, [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0137%3Abook%3D18%3Achapter%3D17]</ref> ਰੋਮਨ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰੀਮਾਂ, ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਸੋਸ ਨੂੰ ਪਤਲਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ।  ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਇਸਦੇ ਪਕਵਾਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਣਕ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਹਲਵਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। . ਚਾਵਲ ਦਾ ਸਟਾਰਚ ਚਾਈਨਾ ਵਿੱਚ 700 ਸੀ.ਈ. ਤੋਂ ਕਾਗਜ਼ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Papermaking|url=https://archive.org/details/papermakinghisto0000hunt|last=Hunter|first=Dard|publisher=DoverPublications|year=1947|isbn=978-0-486-23619-3|page=[https://archive.org/details/papermakinghisto0000hunt/page/194 194]}}</ref> ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਲੇ ਮਿਲੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਟਾਰਚ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਖਾਦ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਕਟੇਲ ਏਂਜ਼ਾਇਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="pnas.org">{{cite journal|last1=You|first1=C.|last2=Chen|first2=H.|last3=Myung|first3=S.|last4=Sathitsuksanoh|first4=N.|last5=Ma|first5=H.|last6=Zhang|first6=X.-Z.|last7=Li|first7=J.|last8=Zhang|first8=Y.- H. P.|date=April 15, 2013|title=Enzymatic transformation of nonfood biomass to starch|url=http://www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.1302420110|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=110|issue=18|pages=7182–7187|doi=10.1073/pnas.1302420110|pmc=3645547|pmid=23589840}}</ref> ਇਸ ਸੈੱਲ ਮੁਕਤ ਜੀਵ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ, ਬੀਟਾ-1, 4-ਗਲੀਕੋਸਾਈਡਿਕ  ਨਾਲ ਸੈਲੂਲੋਜ਼ ਰਲਾਕੇ ਆਂਸ਼ਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੈਲੋਬਾਇਸ ਤੋਂ ਹਾਈਡਰੋਲਾਈਜ਼ਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   ਸੈਲੋਬਾਇਸ ਫੋਸਫੋਰਲੇਸ ਨੂ੯ਨਭੰਮਕਦ ਗਲੁਕੋਜ਼, 1-ਫਾਸਫੇਟ ਤੋਂ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਵਾ ਹੋਰ ਏਂਜ਼ਾਈਮ- ਆਲੂ ਦੀ ਅਲਫ਼ਾ ਗਲੁਕੋਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਵੀ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਨੂੰ ਫੋਸਫੋਰਲੇਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰ ਕਮੀ ਵਾਲੇ ਸਟਾਰਚ ਜੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੋਸਫੇਟ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ  ਉਤਪਾਦ ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਨੂੰ ਖ਼ਮੀਰ ਦੇ ਆਤਮਸਾਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੈੱਲ ਮੁਕਤ ਜੈਵਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਿੰਗਾ ਰਸਾਇਨਿਕ ਅਤੇ ਊਰਜਾਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਸ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref>{{cite news|url=http://www.voanews.com/content/chemical-process-creates-food-source-from-plant-waste/1642851.html|title=Chemical Process Creates Food Source from Plant Waste|date=April 16, 2013|work=[[Voice of America]]|accessdate=January 27, 2017}}</ref><ref>{{cite journal|title=Next generation biorefineries will solve the food, biofuels, and environmental trilemma in the energy-food-water nexus|journal=Energy Science|volume=1|pages=27–41|doi=10.1002/ese3.2}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.sciencemag.org/news/2013/04/could-wood-feed-world|title=Could Wood Feed the World?|last=Choi|first=Charles|date=April 15, 2013|work=[[Science (magazine)|Science]]|accessdate=January 27, 2016}}</ref><ref name="Smith">{{cite journal|last1=Smith|first1=Alison M.|last2=Zeeman|first2=Samuel C.|last3=Smith|first3=Steven M.|year=2005|title=STARCH DEGRADATION|url=http://www.ccrc.uga.edu/~dmohnen/bcmb8020/Smith2005.pdf|journal=Annual Review of Plant Biology|volume=56|pages=73–98|doi=10.1146/annurev.arplant.56.032604.144257|pmid=15862090|access-date=2018-05-31|archive-date=2015-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412040521/http://www.ccrc.uga.edu/~dmohnen/bcmb8020/Smith2005.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਕੁਝ ਕਾਸ਼ਤ ਪੌਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤੀਰ ਅਮੀਨੋਐਪੈਕਟਿਨ ਸਟਾਰਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਮੇਯੋਜ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਮਰੀ ਸਟਾਰਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ[ ਮੱਕੀ, ਹੋਰ ਚਿਕਿਤਸਕ ਚੌਲ ਅਤੇ ਮੋਮਕ ਆਟਾ ਸਟਾਰਚ ਹਨ। ਯੋਜੀਆਂ ਸਟਾਰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਬਦਲਵੀਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਥਾਈ ਪੇਸਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਈ ਐਮਲੋਸ ਸਟਾਰਚ, ਅਮੀਨੋਮਾਈਜ਼, ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਜੈੱਲ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਧਕ ਸਟਾਰਚ (ਇੱਕ ਸਟਾਰਚ ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} 52flx5ay2iebxoy812y8qweh54etbvc 0 108198 843453 736596 2026-07-29T21:28:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843453 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = ਸਰ | name = ਸ਼ਾਨ ਕੋਨਰੀ | image = SeanConneryJune08.jpg | caption = ਸ਼ਾਨ ਕੋਨਰੀ 2008 ਵਿੱਚ | birth_name = ਥਾਮਸ ਸ਼ਾਨ ਕੋਨਰੀ | birth_date = {{Birth date and age|1930|8|25|df=yes}} | birth_place = ਐਡਿਨਬਰਗ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ | death_date = | death_place = | net_worth = | occupation = ਅਦਾਕਾਰ | years_active = 1954–2012 | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|ਡਿਆਨੇ ਸੀਲੈਂਟੋ<br>|1962|1973|end=div}}|{{marriage|ਮਾਈਕਲੀਨ ਰੋਕਿਬਿਊਨ<br>|1975}}}} | children = ਜੇਸਨ ਕੋਨਰੀ | family = ਨੀਲ ਕੋਨਰੀ <small>(ਭਰਾ)</small> | website = {{url|seanconnery.com}} | signature = Signature of Sean Connery.svg }} '''ਸਰ ਥਾਮਸ ਸ਼ਾਨ ਕੋਨਰੀ''' (ਜਨਮ 25 ਅਗਸਤ 1930 - 2020) ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ [[ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ]], ਦੋ ਬਾੱਫਟਾ ਇਨਾਮ (ਇੱਕ ਬਾੱਫਟਾ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਇਨਾਮ) ਅਤੇ ਤਿੰਨ [[ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਇਨਾਮ]] ਜਿੱਤੇ ਹਨ।  ਕੋਨਰੀ ਜੇਮਸ ਬਾਂਡ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜੇਮਸ ਬਾਂਡ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਦਾਕਾਰ ਸੀ, ਜੋ 1962 ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸੱਤ ਬਾਂਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/4799550.stm|title=Profile: Sean Connery|publisher=BBC News|accessdate=19 March 2007|date=12 March 2006}}</ref> 1988 ਵਿੱਚ, ਕੋਨਰੀ ਨੇ ਅਨਟੱਚਏਬਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਨੀ, ਦਿ ਨੇਮ ਆਫ ਦ ਰੋਜ, ਲੀਗ ਆਫ ਐਕਸਟਰਾਓਰਦਨਰੀ ਜੈਂਟਲਮੈਨ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਜੋਨਸ ਅਤੇ ਦਿ ਲਾਸਟ ਕਰੁਸੇਡ, ਦ ਹੰਟ ਫਾਰ ਰੈੱਡ ਅਕਤੂਬਰ, ਫਾਈਂਡਿੰਗ ਫਾਰੈਸਟਰ, ਹਾਈਲੈਂਡਰ, ਮਰਡਰ ਓਨ ਦਿ ਓਰੀਐਂਟ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, ਡਰੈਗਨਹਰਟ, ਅਤੇ ਦ ਰਾਕ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।  ਕੋਨਰੀ ਨੂੰ "ਮਹਾਨ ਲਿਵਿੰਗ ਸਕੌਟ"<ref name="Flockhart">{{cite news |url=https://www.highbeam.com/doc/1P2-10001248.html |title=Would The Greatest Living Scot Please Stand Up?; Here they are |date=25 January 2004 |accessdate=16 June 2016 |first=Susan |last=Flockhart |newspaper=Sunday Herald |via=HighBeam Research |archive-date=11 ਸਤੰਬਰ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911105554/https://www.highbeam.com/doc/1P2-10001248.html |dead-url=yes }}</ref> ਅਤੇ "ਸਕਾਟਲੈਂਡਜ਼ ਗਰੇਟੈਸਟ ਲਿਵਿੰਗ ਕੌਮੀ ਖਜ਼ਾਨਾ" ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite news|title=Sir Sean Connery named Scotland's greatest living treasure|url=http://news.stv.tv/scotland/282154-sir-sean-connery-named-scotlands-greatest-living-treasure/|publisher=STV News|date=25 November 2011|accessdate=6 August 2012|archive-date=2 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092622/http://news.stv.tv/scotland/282154-sir-sean-connery-named-scotlands-greatest-living-treasure/|dead-url=yes}}</ref> 1989 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੀਪਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੁਆਰਾ "ਸੈਕਸੀਏਸਟ ਮੈਨ ਅਲਾਈਵ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ "ਸੈਕਸੀਏਸਟ ਮੈਨ ਆਫ ਦਿ ਸੈਂਚੁਰੀ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਨਰੀ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਡਰਾਮਾ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ 2000 ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{London Gazette |issue=55710 |date=31 December 1999 |page=1 |supp=y}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਥਾਮਸ ਸ਼ਾਨ ਕੋਨਰੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਥਾਮਸ ਉਸੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਗਸਤ 1930 ਨੂੰ ਫੌਨੇਨਬ੍ਰਿਜ, ਐਡਿਨਬਰਗ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=whoswho>{{Who's Who | surname = CONNERY | othernames = Sir Sean | id = U11650 | volume = 2015 | edition = online Oxford University Press}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ, ਯੂਫੇਮੀਆ ਮਕਬੈਨ "ਐਫੀ" (ਨੀ ਮੈਕਲੀਨ), ਇੱਕ ਸਫਾਈ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋਸਫ਼ ਕੋਨਰੀ, ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਰੀ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.filmreference.com/film/58/Sean-Connery.html|title=Sean Connery Biography|website=Film Reference|publisher=Advameg, Inc.|accessdate=29 September 2007}}</ref><ref>{{cite web|title=Case Study 1-Sean Connery-James Bond|url=http://www.familyrelatives.com/information/info_detail.php?id=103|website=Familyrelatives.com|publisher=Treequest Limited|accessdate=6 August 2012|archive-date=22 ਅਗਸਤ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120822002752/http://www.familyrelatives.com/information/info_detail.php?id=103|url-status=dead}}</ref> ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਮਾਪੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ।{{Sfn|Yule|1992}} ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ-ਪੜਦਾਦੀ ਫ਼ਿਫ਼ਈ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਲਈ) ਤੋਂ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਗਲੋਬਲ ਸਪੀਕਰ ਸਨ।<ref name="BeingaScot">{{cite book|last1=Connery|first1=Sean|last2=Grigor|first2=Murray|title=Being a Scot|date=2009|publisher=Phoenix Illustrated}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.scottishroots.com/sean.html |title=Scottish Genealogy Scottish Ancestry Family Tree Scottish Genealogists |accessdate=5 March 2013| archiveurl= https://web.archive.org/web/20120712014731/http://www.scottishroots.com/sean.html| archivedate= 12 July 2012 <!--DASHBot-->| deadurl= yes}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸੀ।  [[ਤਸਵੀਰ:SeanConnery88.jpg|thumb|1988 ਅਕੈਡਮੀ  ਇਨਾਮ ਦੌਰਾਨ]] === ਸੇਵਾਮੁਕਤ === 8 ਜੂਨ 2006 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੋਨਰੀ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। 7 ਜੂਨ 2007 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਅਫਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਚੌਥੀ ਇੰਡੀਆਨਾ ਜੋਨਜ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਹੈ"।  == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} == ਪੁਸਤਕਸੂਚੀ == * {{Cite book|title=Hollywood Hunks and Heroes|url=https://archive.org/details/hollywoodhunkshe0000cohe|last=Cohen|first=Susan|last2=Cohen|first2=Daniel|publisher=Exeter Books|year=1985|isbn=0-671-07528-4|location=New York City|page=[https://archive.org/details/hollywoodhunkshe0000cohe/page/33 33]|oclc=12644589|ref=harv}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=360dAQAAIAAJ|title=Sean Connery: A Celebration|last=Sellers|first=Robert|date=December 1999|publisher=Robert Hale|isbn=978-0-7090-6125-0|ref=harv|access-date=14 July 2011}} * {{Cite book|title=Sean Connery: Neither Shaken Nor Stirred|url=https://archive.org/details/seanconneryneith0000yule|last=Yule|first=Andrew|publisher=Little, Brown Book Group|year=1992|isbn=978-0-7515-4097-0|ref=harv}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.seanconnery.com}} * [http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba13ae26e Sean Connery] at the British Film Institute * {{IMDb name|125}} * {{Tcmdb name}}TCM Movie Database{{Tcmdb name}} * {{Mojo name|seanconnery}}Box Office Mojo * {{Rotten Tomatoes person|sean_connery|Sean Connery}} * [[ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ|BBC]]: [http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/573476.stm Sean Connery Biography (1999)] * [http://www.virtual-history.com/movie/person/35/sean-connery Photographs and literature] * [http://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=3486 Sean Connery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104022641/https://www.aveleyman.com/ActorCredit.aspx?ActorID=3486 |date=2018-11-04 }}(Aveleyman) * [https://s-media-cache-ak0.pinimg.com/736x/91/0a/4b/910a4b56290d4f4800539eb2f1408be3.jpg young Sean body building pose, 1950s] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਕਾਟਿਸ਼ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਕਾਟਿਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ]] pxwzvnvlyfg5ur9nl3mk5tmk4yvcsjl 0 108738 843646 618388 2026-07-30T00:53:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843646 wikitext text/x-wiki {{ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ}} ਸ਼ਬਦ '''ਚੁੰਬਕੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ''' [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ]] ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਤਰਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ''ਚੁੰਬਕੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'', ਜਾਂ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ''ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'', '''A'''; ਅਤੇ ''ਚੁੰਬਕੀ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'' ''ψ''। ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] '''B''' ਨੂੰ ਨਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਚੁੰਬਕੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ [[ਕਰਲ (ਗਣਿਤ)|ਕਰਲ]] ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਬਰਾਬਰ ਰਹੇ: ਕਰਲ '''A''' = '''B'''। [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ''&phi;'' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੁੰਬਕੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] '''E''' ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੇਟਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਫੀਲਡਾਂ '''E''' ਅਤੇ '''B''' ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ, ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ '''A''' ਅਤੇ ''&phi;'' ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਫੀਲਡਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੁੰਬਕੀ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ''ψ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੁੰਬਕੀ [[B-ਫੀਲਡ#H-ਫੀਲਡ|'''H'''-ਫੀਲਡ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਸਟੈਟੋਕਸ]] ਅੰਦਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵਰਤਣ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਵੀ [[ਸੁਤੰਤਰ ਕਰੰਟ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ''ψ'' ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਰਤੋਂ ਓਦੋਂ [[ਚੁੰਬਕ|ਸਥਾਈ ਚੁੰਬਕਾਂ]] ਕਾਰਣ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨੀ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਚੁੰਬਕੀਕਰਨ]] ਗਿਆਤ ਹੋਵੇ। ਕੁੱਝ ਸਾਵਧਾਨੀ ਸਦਕਾ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਕਰੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵਧਾਇਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।{{Cn|date=November 2017}} ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਲੌਰਡ ਕੈਲਵਿਨ]] ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1851 ਵਿੱਚ, ਇਸਨੂੰ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫਾਰਮੂਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite journal | last =Yang | first =ChenNing | title =The conceptual origins of Maxwell’s equations and gauge theory | url =https://archive.org/details/sim_physics-today_2014-11_67_11/page/45 | journal =Physics Today | volume =67 | issue =11 | pages =45–51 | date =2014 | doi =10.1063/PT.3.2585 | bibcode =2014PhT....67k..45Y }}</ref> ==ਚੁੰਬਕੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਫੀਲਡ== ਚੁੰਬਕੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ '''A''' ਇੱਕ [[ਵੈਕਟਰ ਫੀਲਡ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] 'ϕ'' (ਇੱਕ [[ਸਕੇਲਰ ਫੀਲਡ]]) ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:<ref name="Feynman1515">{{Harvtxt|Feynman|1964|pp=15&ndash;15}}</ref> : <math>\mathbf{B} = \nabla \times \mathbf{A}\,,\quad \mathbf{E} = -\nabla\phi - \frac{ \partial \mathbf{A} }{ \partial t }\,,</math> ਜਿੱਥੇ '''B''' [[ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ]] ਅਤੇ '''E''' [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਫੀਲਡ]] ਹੈ। [[ਮੈਗਨੈਟੋਸਟੈਟਿਕਸ]] ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਕਤ-ਨਾਲ-ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ [[ਚਾਰਜ ਵਿਸਥਾਰ-ਵੰਡ]] ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਹੀ ਜਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ([[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ]] ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ''ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'' ਅਤੇ ''ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'', ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ''ਚੁੰਬਕੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'' ਅਤੇ ''[[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]]'' ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ, ''ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'' ਅਤੇ ''ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ'' ਉੱਚ ਅਯਾਮਾਂ ਤੱਕ ਸਰਵਸਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।) ਜੇਕਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡਾਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਪਣੇ-ਆਪ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਦੋ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਚੁੰਬਕਤਾ ਲਈ ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ]] ਅਤੇ [[ਇੰਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਫੈਰਾਡੇ ਦਾ ਨਿਯਮ|ਫੈਰਾਡੇ ਦਾ ਨਿਯਮ]]। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇਕਰ '''A''' ਹਰੇਕ ਜਗਹ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ [[ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਨੋਪੋਲ]]ਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਕੱਡੇਗੀ। (ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਨੋਪੋਲਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤਿਕ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ, '''A''' ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵੇਰਵੇ ਲਈ ਚੁੰਬਕੀ ਮੋਨੋਪੋਲ ਦੇਖੋ) ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਗ੍ਰੇਡੀਅੰਟ ਦੀ ਕਰਲ ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: : <math>\begin{align} \nabla \cdot \mathbf{B} &= \nabla \cdot \left(\nabla \times \mathbf{A}\right) = 0 \\ \nabla \times \mathbf{E} &= \nabla \times \left( -\nabla\phi - \frac{ \partial\mathbf{A} }{ \partial t } \right) = -\frac{ \partial }{ \partial t } \left(\nabla \times \mathbf{A}\right) = -\frac{ \partial \mathbf{B} }{ \partial t }. \end{align}</math> ਇਸਦੇ ਬਦਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, [[ਹੈਲਮਹੋਲਟਜ਼ ਡਿਕੰਪੋਜ਼ੀਸ਼ਨ|ਹੈਲਮਹੋਲਟਜ਼ ਥਿਊਰਮ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ '''A''' ਅਤੇ ''ϕ'' ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ [[ਡਾਇਵਰਜੰਸ]]-ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਚੁੰਬਕਤਾ ਲਈ ਗਾਓਸ ਦਾ ਨਿਯਮ; ਜਿਵੇਂ, {{nowrap|1='''∇''' ⋅ '''B''' = 0}}), ਇਸ ਲਈ ਓਪਰੋਕਤ ਸਮੀਕਰਨ ਤੇ ਖਰੀ ਉਤਰਨ ਵਾਲੀ '''A''' ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ '''A''' ਨੂੰ ਓਦੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ [[ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਅਤੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ]] ਵਿੱਚ [[ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਲਗਰਾਂਜੀਅਨ]] ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (ਦੇਖੋ [[ਪੌਲੀ ਇਕੁਏਸ਼ਨ|ਚਾਰਜ ਕੀਤੇ ਕਣਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਡਿੰਜਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]], [[ਡਿਰਾਕ ਇਕੁਏਸ਼ਨ]], [[ਅਹਰਨੋਬ-ਬੋਹਮ ਪ੍ਰਭਾਵ]]। [[SI }]] ਵਿੱਚ, '''A''' ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ [[ਵੋਲਟ|V]]·[[ਸਕਿੰਟ|s]]·[[ਮੀਟਰ|m]]⁻¹ ਹਨ ਜੋ ਓਹੀ ਹਨ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ|ਚਾਰਜ]] ਵਾਸਤੇ ਮੋਮੈਂਟਮ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯੁਨਿਟ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਰੰਟ|ਕਰੰਟ]] ਵਾਸਤੇ [[ਫੋਰਸ]] ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। [[ਨਿਊਨਤਮ ਕਪਲਿੰਗ]] ਵਿੱਚ, q'''A''' ਨੂੰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਮੋਮੈਂਟਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ [[ਕਾਨਿਨੀਕਲ ਮੋਮੈਂਟਮ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਮੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸਤਹਿ, ''S'' ਰਾਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਬੰਦ ਲੂਪ ਉੱਤੇ '''A''' ਦਾ ਲਾਈਨ ਇੰਟਗ੍ਰਲ Γ, [[ਚੁੰਬਕੀ ਫਲਕਸ]], Φ{{sub|'''B'''}} ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: :<math>\oint_\Gamma \mathbf{A}\, \cdot\, d{\mathbf{\Gamma}} = \iint_S \nabla\times\mathbf{A}\, \cdot\, d\mathbf{S} = \Phi_\mathbf{B}. </math> ਇਸਲਈ, '''A''' ਦੀ ਯੂਨਿਟ [[ਵੈਬਰ (ਯੂਨਿਟ)|ਵੈਬਰ]] ਪ੍ਰਤਿ ਯੂਨਿਟ [[ਮੀਟਰ]] ਦੇ ਸਮਾਨ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਓਪਰੋਕਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨ [[ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਰ|ਸੁਪਰਕੰਡਕਟਰ ਲੂਪਾਂ]] ਦੀ [[ਫਲਕਸ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਣੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ '''B''' ਇੱਕ [[ਸੂਡੋ-ਵੈਕਟਰ]] ਹੈ (ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਐਕਸੀਅਲ ਕਲਾਸੀਕਲ]] ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਫੇਰ ਵੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ '''A''' ਇੱਕ [[ਪੋਲਰ ਵੈਕਟਰ]] ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Fitzpatrick">[http://farside.ph.utexas.edu/teaching/em/lectures/node120.html Tensors and pseudo-tensors, lecture notes by Richard Fitzpatrick]</ref> ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ [[ਕ੍ਰੌਸ ਪ੍ਰੋਡਕਟ]] ਲਈ [[ਸੱਜੇ-ਹੱਥ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ]] ਖੱਬੇ –ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ '''B''' ਦਾ ਚਿੰਨ ਉਲਟ ਜਾਏਗਾ, ਪਰ '''A''' ਨਹੀਂ ਬਦਲੇਗਾ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਥਿਊਰਮ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਪੋਲਰ ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਕਰਲ ਇੱਕ ਸੂਡੋ-ਵੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। <ref name="Fitzpatrick" /> === ਗੇਜ ਚੋਣਾਂ === {{Main|ਗੇਜ ਫਿਕਸ ਕਰਨਾ}} ਓਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਚੁੰਬਕੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਨੂੰ ਨਿਰਾਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ, ਅਸੀਂ, ਨਿਰੀਖਤ ਚੁੰਬਕੀ ਫੀਲਡ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਬਗੈਰ, ਚੁੰਬਕੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹੇ ਤੌਰ ਤੇ [[ਕਰਲ (ਗਣਿਤ)|ਕਰਲ]]-ਮੁਕਤ ਹਿੱਸੇ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸਤਰਾਂ, '''A''' ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ {{ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ (ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ)|ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ]] ਉਪਲਬਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ [[ਗੇਜ ਇਨਵੇਰੀਅੰਸ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ === {{see also|ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦੇ ਗਣਿਤਿਕ ਵੇਰਵੇ#ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਫੀਲਡ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ|l1=ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦੀ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਿਓਂਤਬੰਦੀ}} ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੋ ਮੈਕਸਵੈਲ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ (ਜੋ ਅਪਣੇ ਆਪ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਡਿਫ੍ਰੈਂਸ਼ੀਅਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗੇਜ]] ਵਰਤ ਕੇ ਸਰਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ '''A''' ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: : <math>\nabla\cdot\mathbf{A} + \frac{1}{c^2} \frac{\partial \phi}{\partial t} = 0 </math><ref name="Feynman1515" /> ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗੇਜ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, [[ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ]] ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ '''A''' ਅਤੇ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ|ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ''ϕ'' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:<ref name="Feynman1515"/> :<math>\begin{align} \nabla^2\phi - \frac{1}{c^2}\frac{\partial^2 \phi}{\partial t^2} &= - \frac{\rho}{\epsilon_0} \\ \nabla^2\mathbf{A} - \frac{1}{c^2}\frac{\partial^2 \mathbf{A}}{\partial t^2} &= -\mu_0 \mathbf{J} \end{align}</math> ਹੋਰ [[ਗੇਜ ਫਿਕਸਿੰਗ|ਗੇਜਾਂ]] ਵਿੱਚ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ([[ਫੋਰ-ਵੈਕਟਰ]] ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ) ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਚਿੰਨ-ਧਾਰਨਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। === ਸੋਮਾਂ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਿਤਾਬ === {{Main|ਘਟਾਇਆ ਗਿਆ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲl}} ਬਾਊਂਡਰੀ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹੱਲ (ਦੇਖੋ ਫਾਇਨਮਨ<ref name="Feynman1515"/> ਅਤੇ ਜੈਕਸਨ<ref name="Jackson246">{{Harvtxt|Jackson|1999|p=246}}</ref>) ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਅਨੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ [[ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ]] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੰਬਕੀ ਵੈਕਟਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ {{nowrap|'''A'''('''r''', ''t'')}} ਅਤੇ [[ਕਰੰਟ ਡੈੱਨਸਟੀ]] {{nowrap|'''J'''('''r'''′, ''t''′)}} ਦੀ ਕਰੰਟ ਵੰਡ {{nowrap|'''J'''('''r'''′, ''t''′)}}, [[ਚਾਰਜ ਡੈੱਨਸਟੀ]] {{nowrap|''ρ''('''r'''′, ''t''′)}}, ਅਤੇ [[ਵੌਲਿਊਮ]] Ω ਸਦਕਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਸਕੇਲਰ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ {{nowrap|''ϕ''('''r''', ''t'')}} ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ''ρ'' ਅਤੇ '''J''' ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਕਦੇ ਕਦੇ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੈਰ-ਜ਼ੀਰੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। :<math>\begin{align} \mathbf{A} \left(\mathbf{r}, t\right) &= \frac{\mu_0}{4\pi} \int_\Omega \frac{\mathbf{J}\left(\mathbf{r}' , t'\right)}{\left|\mathbf{r} - \mathbf{r}'\right|}\, \mathrm{d}^3\mathbf{r}' \\ \phi \left(\mathbf{r}, t\right) &= \frac{1}{4\pi\epsilon_0} \int_\Omega \frac{\rho \left(\mathbf{r}', t'\right)}{\left|\mathbf{r} - \mathbf{r}'\right|}\, \mathrm{d}^3\mathbf{r}' \end{align}</math> ਜਿੱਥੇ [[ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵੈਕਟਰ]] '''r''' ਅਤੇ ਟਾਈਮ ''t'' ਉੱਤੇ ਫੀਲਡਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ, ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਪੁਜੀਸ਼ਨ '''r'''′ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵਕਤ ''t''′ ਉੱਤੇ ਸੋਮਿਆਂ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੇਸ਼ਨ '''r'''′, ਚਾਰਜ ਜਾਂ ਕਰੰਟ ਵੰਡ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੋਮਾ-ਬਿੰਦੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੌਲੀਊਮ <big>Ω</big> ਅੰਦਰ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵੇਰੀਏਬਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) । ਪਹਿਲਾਂ ਟਾਈਮ ''t''′ ''[[ਘਟਾਇਆ ਹੋਇਆ ਟਾਈਮ]]'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; :<math>t' = t - \frac{\left|\mathbf{r} - \mathbf{r}'\right|}{c}</math>. ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਏ ਗਏ '''A''' ਅਤੇ ''ϕ'' ਬਾਬਤ ਕੁੱਝ ਨੋਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: * [[ਲੌਰੰਟਜ਼ ਗੇਜ ਸ਼ਰਤ]]: <math display="inline">\nabla\cdot\mathbf{A} + \frac{1}{c^2}\frac{\partial\phi}{\partial t} = 0</math> ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। * '''r''' ਦੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ, ਜੋ ਓਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ''ϕ'' ਅਤੇ '''A''' ਲਈ ਮੁੱਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ '''r'''′ ਤੋਂ '''r''' ਤੱਕ ਦੇ ਸਕੇਲਰ ਫਾਸਲੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ '''r'''′ ਤੋਂ '''r''' ਤੱਕ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਕਿਸੇ ਸੋਮੇ ਬਿੰਦੂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਚੀਜ਼ ਫਰਕ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਦੂਰ ਹੈ। * ਇੰਟੀਗ੍ਰੈਂਡ [[ਘਟਾਏ ਹੋਏ ਟਾਈਮ]], ''t''′ ਨੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਤੱਥ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮੇ ਅੰਦਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਉੱਤੇ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਤਰਾਂ '''r''' ਅਤੇ ''t'' ਉੱਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਮੈਗਨੈਟਿਕ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਕਰੰਟ ਡੈੱਨਸਟੀਆਂ, ਦੂਰ ਸਥਿਰ ਪੁਜੀਸ਼ਨ '''r'''′ ਤੋਂ, ਕਿਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਬਿੰਦੂ ''t''′ ਉੱਤੇ 0 ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। * '''A''' ਵਾਸਤੇ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਇੱਕ ਵੈਕਟਰ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਟੀਜ਼ੀਅਨ “ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਸਿਸਟਮ” ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਸਕੇਲਤ ਇਕੁਏਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name="KrausE">{{Harvtxt|Kraus|1984|p=189}}</ref> *:<math>\begin{align} A_x\left(\mathbf{r}, t\right) &= \frac{\mu_0}{4\pi} \int_\Omega\frac{J_x\left(\mathbf{r}', t'\right)}{\left|\mathbf{r} - \mathbf{r}'\right|}\,\mathrm{d}^3\mathbf{r}' \\ A_y\left(\mathbf{r}, t\right) &= \frac{\mu_0}{4\pi} \int_\Omega\frac{J_y\left(\mathbf{r}', t'\right)}{\left|\mathbf{r} - \mathbf{r}'\right|}\,\mathrm{d}^3\mathbf{r}' \\ A_z\left(\mathbf{r}, t\right) &= \frac{\mu_0}{4\pi} \int_\Omega\frac{J_z\left(\mathbf{r}', t'\right)}{\left|\mathbf{r} - \mathbf{r}'\right|}\,\mathrm{d}^3\mathbf{r}' \end{align}</math> : ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਅਸਾਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ '''A''' ਦਾ ਕੰਪੋਨੈਂਟ (ਹਿੱਸਾ), ਸਿਰਫ '''J''' ਦੇ ਕੰਪੋਨੈਂਟਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਓਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਲੰਬੀ ਸਿੱਧੀ ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰੰਟ ਲੰਘਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ '''A''', ਤਾਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਗੇਜਾਂ ਵਿੱਚ, '''A''' ਅਤੇ ''ϕ'' ਲਈ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ,ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਈ ਦੇਖੋ [[ਕੂਲੌਂਬ ਗੇਜ]] । === A-ਫੀਲਡ ਦਾ ਦਰਸਾਅ === [[File:Magnetic Vector Potential Circular Toroid.svg|right|450px|thumb|Representing the [[Coulomb gauge]] magnetic vector potential '''A''', magnetic flux density '''B''', and current density '''J''' fields around a [[toroidal inductor]] of circular [[Cross section (geometry)|cross section]]. Thicker lines indicate field lines of higher average intensity. Circles in the cross section of the core represent the '''B'''-field coming out of the picture, plus signs represent '''B'''-field going into the picture. {{nowrap|1='''∇''' ⋅ '''A''' = 0}} has been assumed.]] ਦੇਖੋ ਫੇਨਮੈਨ<ref name="Feynman1511">{{Harvtxt|Feynman|1964|loc=[http://www.feynmanlectures.caltech.edu/II_15.html cpt 15]|p=11}}</ref> ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਪਤਲੀ [[ਸੌਲੀਨਾਇਡ]] ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ '''A''' ਫੀਲਡ ਦਾ ਦਰਸਾਅ ਕਿਉਂਕਿ :<math>\nabla \times \mathbf{B} = \mu_0\mathbf{J}</math> ਕੁਆਸੀ-ਸਟੇਟਿਕ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, :<math>\frac{\partial E}{\partial t}\rightarrow 0\,\quad \nabla \times \mathbf{A} = \mathbf{B} \,, </math> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == *[[ਗਲੂਔਨ ਫੀਲਡ]] == ਨੋਟਸ == {{Reflist|2}} == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book | last = Duffin | first = W.J. | title = Electricity and Magnetism, Fourth Edition | publisher = McGraw-Hill | year = 1990 }} * {{cite book |last= Feynman |first= Richard P |last2= Leighton |first2= Robert B |last3= Sands |first3= Matthew |year= 1964 |title= The Feynman Lectures on Physics Volume 2 |publisher= Addison-Wesley |isbn= 0-201-02117-X |ref = {{harvid|Feynman|1964}} }} * {{Citation |last=Jackson |first= John David |year= 1999 |title= Classical Electrodynamics |edition= 3rd |publisher= [[John Wiley & Sons]] |isbn= 0-471-30932-X |doi=}} * {{Citation |last=Kraus |first= John D. |year= 1984 |title= Electromagnetics |edition= 3rd |publisher= McGraw-Hill |isbn= 0-07-035423-5 |doi=}} * {{cite book | last = Ulaby | first = Fawwaz | title = Fundamentals of Applied Electromagnetics, Fifth Edition | url = https://archive.org/details/fundamentalsofap0000faww_d3o2 | publisher = Pearson Prentice Hall | year = 2007 | pages = [https://archive.org/details/fundamentalsofap0000faww_d3o2/page/226 226]–228 | isbn = 0-13-241326-4 }} *{{Cite book | isbn = 1-4020-2699-4 | last = Vanderlinde | first = Jack | title = Classical Electromagnetic Theory | year = 2005 | url = http://www.springerlink.com/index/10.1007/1-4020-2700-1{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ref = harv }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!-- 'Incomplete: please add references to other popular Electricity + Magnetism Text' --> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਟੈਂਸ਼ਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੁੰਬਕਤਾ]] hbrcf11m37ojixda1035ixzank3btmp 0 109652 843439 807397 2026-07-29T21:17:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843439 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਵਰਜੀਨੀਆ ਫੀਰੀ | image = Virginia Phiri.jpg | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = <!-- {{birth date and age|1954 MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --> | birth_place = ਬੁਲਾਵਾਯੋ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | nationality = ਜ਼ਿੰਬਾਬੀਅਨ | occupation = ਲੇਖਕ | notable works = ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ: '''ਡੈਸਟਿਨੀ''' (ਕਾਰਲਸ ਸਰਵਿਸਿਸ, 2006), '''ਹਾਈਵੇਅ ਕੁਇਨ''' (ਕਾਰਲਸ ਸਰਵਿਸਿਸ, 2010), '''ਡੈਸਪਰੇਟ''' (ਐਕਸਵਾਇਰ ਐਫ ਕਾਰਲਸ, 2002 & 2013) }} '''ਵਰਜੀਨੀਆ ਫਿਰੀ''' ਇੱਕ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ|ਜ਼ਿੰਬਾਬੀਅਨ]] ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਵਰਜੀਨੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 1954 ਨੂੰ [[ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਬੁਲਾਵਾਯੋ' ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।   ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪੀਪਲਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜ਼ਿਮਬਾਬਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2000 ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ।<ref>{{cite book|title=Women of resilience - the voices of women ex-combatants|last1=Zimbabwe Women Writers|date=2000|publisher=Southern African Research|isbn=978-0797420021|location=South Africa|accessdate=15 March 2018}}<code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;access-date=</code> requires <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;url=</code> ([//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors%23accessdate_missing_url help]) </ref> 1972 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਜ਼ਾਮਬਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਵਰਜੀਨੀਆ ਨੇ ਵਰਨਰ ਫਿਬੇਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਜੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਧੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ 2001 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਰਜੀਨੀਆ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਅਕਾਉਂਟੈਂਟ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਆਰਚਿਡ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਹਨ।  ==ਕੈਰੀਅਰ== ਫਿਰੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਚੀਸ਼ੋਨਾ ਅਤੇ ਆਈਸਨਡੇਬੇਲ ਵਿੱਚ ਗਲਪ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕਾਂ (1990) ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਨਾਨ-ਗਲਪ ਲੇਖਕ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (1996) ਦੀ ਬਾਨੀ ਹੈ। ਉਹ 1998 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਫੇਅਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਰਡ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਿਆ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ==ਕਾਰਜ== ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ, ਫੀਰੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋਖਮ ਵਾਲੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite news|title=Taboos are my niche : Virginia Phiri|url=https://www.herald.co.zw/taboos-are-my-niche-virginia-phiri/|newspaper=The Herald|date=11 November 2014}}</ref><ref>{{cite book|title=Masimba|url=https://archive.org/details/masimba0000unse|date=2003|publisher=Women Writers of Zimbabwe|location=Harare, Zimbabwe|isbn=1 77922 024 3}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਹ ਵਪਾਰ ਜਿੰਬਾਬਵੇ ਵਿੱਚ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੋਨਾ, ਮਾਸਿੰਬਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਈਸਨਡੇਬੇਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{cite book|last1=Zimbabwe Women Writers|title=Vus'inkophe- isiphala sezindatshana zeZimbabwe Women Writers|date=1996|publisher=Zimbabwe Women Writers|location=Harare, Zimbabwe|isbn=9780797416093}}</ref> ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡੈਸਟਨੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਹਾਈਵੇਅ ਕਵੀਨ (ਕੋਰਲਸ ਸਰਵਿਸਿਜ਼, 2010) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਜੋ ਔਰਤ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਅਪਰਾਧ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਲਮੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੈ। ਡੈਸਪਰੇਟ (2002) (ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਐਫ ਕਰੀਲਸ, 2002 ਅਤੇ 2013), ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਵੱਲ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਿਤ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਰ੍ਹੋਡਸਨ ਬੁਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਗੁਰੀਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੈਕਸ ਵਰਕਰਾਂ ਨਾਲ ਪਨਾਹ ਮੰਗੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਜੋਖਮ ਵਿੱਚ ਸੀ. ਫੀਰੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਖੋਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਾਕਟਰੇਟ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{cite news|title=Phiri : Self-publishing success story|url=https://www.herald.co.zw/phiri-self-publishing-success-story/|newspaper=The Herald|date=20 December 2017|access-date=27 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-date=20 ਮਾਰਚ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220320083410/https://www.herald.co.zw/phiri-self-publishing-success-story/|url-status=dead}}</ref> 2006 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋ: ਰੂਬੀ ਮੈਗੋਸਵੋਂਗਵੇ ਦੀ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਕਲਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਰਜੀਨੀਆ ਫੀਰੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹਤਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਕੇਪ ਟਾਉਨ ਬੁੱਕ ਫੇਅਰ ਫੀਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਡੈਸਟਿਨੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੇਪ ਟਾਊਨ ਅਤੇ ਸਟੈਲੇਨਬੋਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਐਲਜੀਬੀਟੀਕਿ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੇਗ ਸੈਮੂਅਲਸਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਿਜਿਤੋ ਮੁਚੇਮਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਫੈਥ ਮਕਵੇਸ਼ਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅਧਾਰਤ ਸਨ। ਡੈਸਟੀਨੀ (2006) ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ LGBTIQ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਹੈ. 2014 ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪੀਟਰ ਹੈਮਰ ਵੀਰਲੈਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਬਲੈਕ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨੋਬਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੰਗਾਰੀ ਮਥਾਈ ਉੱਤੇ ਵਿਜ਼ਨੇਅਰ ਅਫਰੀਕਾ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|last1=Verlag|first1=Peter Hammer|title=Visionaire Afrikas|date=28 April 2014|publisher=Peter Verlag|location=Germany|isbn=9783779504870|pages=368|url=https://de.book-info.com/isbn/3-7795-0487-1.htm|accessdate=22 March 2018}}</ref ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੀਰੀ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਡਾ. ਜ਼ੇਵੀਅਰ ਕੈਰੇਲਸ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੈਕਸ ਕੰਮ ਦੇ ਵਰਜਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਹਤਾਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕੀਤੀ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਵਰਜੀਨੀਆ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਰਨਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ 2001 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ। {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2018}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Pages using citations with accessdate and no URL|Category:Pages using citations with accessdate and no URL]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1954]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 9ynmd9z479idn70ak6fyuiqypzg2bg0 0 110434 843387 464985 2026-07-29T20:19:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843387 wikitext text/x-wiki '''ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਚਰਚ''' ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਚਰਚ ਹੈ।<ref name="Eberle">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oYkzkVc_sG0C&lpg=PA2&dq=%22church%20of%20england%22%20official%20state%20religion&pg=PA2#v=onepage&q&f=false|title=Church and State in Western Society|last=Eberle|first=Edward J.|publisher=[[Ashgate Publishing, Ltd.]]|year=2011|isbn=978-1-4094-0792-8|page=2|quote=The Church of England later became the official state Protestant church, with the monarch supervising church functions.|access-date=9 November 2012}}</ref><ref name="Fox">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rE0NcgxNaKEC&lpg=PA120&dq=%22church%20of%20england%22%20official%20state%20religion&pg=PA120#v=onepage&q&f=false|title=A World Survey of Religion and the State|last=Fox|first=Jonathan|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2008|isbn=978-0-521-88131-9|page=120|quote=The Church of England (Anglican) and the Church of Scotland (Presbyterian) are the official religions of the UK.|access-date=9 November 2012}}</ref><ref name="Ferrante">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AwnIIXI6y38C&lpg=PA408&dq=%22church%20of%20england%22%20official%20state%20religion&pg=PA408#v=onepage&q=%22church%20of%20england%22%20official%20state%20religion&f=false|title=Sociology: A Global Perspective|last=Ferrante|first=Joan|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2010|isbn=978-0-8400-3204-1|page=408|quote=the Church of England [Anglican], which remains the official state church|access-date=9 November 2012}}</ref> ਕੈਂਟਰਬਰੀ ਦੇ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਪਾਦਰੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਰਬਉਚ ਗਵਰਨਰ ਹੈ। ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਂਗਲੀਕਨ ਕਮਿਊਨੀਅਨ ਦਾ ਵੀ ਮਦਰ ਚਰਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਨ ਰਾਜ ਦੇ ਰੋਮੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਚਰਚ ਨਾਲ ਅਤੇ [[ਕੈਂਟਰਬਰੀ]] ਦੇ ਅਗਸਟੀਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 6 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Study of Anglicanism|publisher=Fortress Books|year=1998|isbn=0-281-05175-5|location=London|page=477|authors=John E. Booty, Stephen Sykes, Jonathan Knight}} CS1 maint: Uses authors parameter ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses authors parameter|link]]) </ref><ref>{{Cite book|title=Dictionary of Saints|url=https://archive.org/details/dictionaryofsain00dela|last=Delaney, John P.|publisher=Doubleday|year=1980|isbn=978-0-385-13594-8|edition=Second|location=Garden City, NY|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofsain00dela/page/67 67]–68}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Uses authors parameter]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਚਰਚ]] i193gy7nhax4adjdm05n82yojpddt25 0 110612 843611 532119 2026-07-30T00:09:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843611 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਵਿਗਿਆਨੀ|name=ਜ਼ਰਾਨਾ ਪਾਪਿਚ|image=<!--(filename only, i.e. without "File:" prefix)-->|birth_date={{birth date |1949|07|04|df=y}}|birth_place=[[ਸਾਰਾਯੇਵੋ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]]|death_date={{death date and age |2002|09|10 |1949|07|04|df=y}}|death_place=[[ਬੇਲਗ੍ਰਾਡ]], [[ਸੇਰਬੀਆ]]|resting place coordinates=<!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}-->|resting_place_coordinates=<!--{{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}}-->|nationality=Serbian|fields=[[Social anthropology]]|alma_mater=[[University of Belgrade]]|thesis_title=The Dialectics of Sex and Gender—Nature and Culture in Contemporary Social Anthropology (Dijalektika pola i roda—priroda i kultura u savremenoj socijalnoj antropologiji)|thesis_url=<!--(or <nowiki>|</nowiki> thesis1_url = and <nowiki>|</nowiki> thesis2_url =)-->|thesis_year=1995|doctoral_advisor=<!--(or <nowiki>|</nowiki> doctoral_advisors =)-->|awards=Chevalier dans l’[[Ordre des Palmes Académiques]]|signature=<!--(filename only)-->|website=<!--{{URL|www.example.com}}-->}} '''ਜ਼ਰਾਨਾ ਪਾਪਿਚ''' (4 ਜੁਲਾਈ 1949 – 10 ਸਤੰਬਰ 2002) ਇੱਕ ਸਰਬੀਅਨ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਹੈ। == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਜ਼ਰਾਨਾ ਪਾਪਿਚ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1949 ਨੂੰ [[ਸਾਰਾਯੇਵੋ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1955 ਵਿੱਚ ਬੇਲਗ੍ਰਾਡ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬੀ.ਏ. 1974 ਵਿੱਚ ਬੇਲਗ੍ਰਾਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ]] ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ 12 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਾਪਿਚ ਨੂੰ 1989 ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਖੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ 1995 ਵਿੱਚ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚ. ਡੀ.]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 10 ਸਤੰਬਰ 2002 ਨੂੰ ਬੇਲਗ੍ਰਾਡ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref>Perović, pp. 397–400</ref> == ਸੂਚਨਾ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{Cite book|title=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|url=https://archive.org/details/biographicaldict0000unse_u3f7|last=Perović|first=Vanda|date=2005|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-7326-39-4|editor-last=Haan|editor-first=Francisca de|location=New York|chapter=Papić, Žarana|editor-last2=Daskalova|editor-first2=Krassimira|editor-last3=Loutfi|editor-first3=Anna}} <div class="cx-template-editor-source-container" lang="en" dir="ltr" style="display: none;"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.">Cite book</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="title" class="cx-template-editor-param-key">Title</span><span data-key="title" title="The title of the book; displays in italics" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="title" style="position: relative;">Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="last" class="cx-template-editor-param-key">Last name</span><span data-key="last" title="The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="last" style="position: relative;">Perović</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="first" class="cx-template-editor-param-key">First name</span><span data-key="first" title="Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="first" style="position: relative;">Vanda</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="date" class="cx-template-editor-param-key">Date</span><span data-key="date" title="Full date of the source; do not wikilink" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="date" style="position: relative;">2005</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="publisher" class="cx-template-editor-param-key">Publisher</span><span data-key="publisher" title="Name of the publisher; displays after title" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="publisher" style="position: relative;">Central European University Press</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="isbn" class="cx-template-editor-param-key">ISBN</span><span data-key="isbn" title="International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="isbn" style="position: relative;">978-963-7326-39-4</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="editor-last" class="cx-template-editor-param-key">Editor last name</span><span data-key="editor-last" title="The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="editor-last" style="position: relative;">Haan</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="editor-first" class="cx-template-editor-param-key">Editor first name</span><span data-key="editor-first" title="Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="editor-first" style="position: relative;">Francisca de</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="location" class="cx-template-editor-param-key">Location of publication</span><span data-key="location" title="Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="location" style="position: relative;">New York</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="chapter" class="cx-template-editor-param-key">Chapter</span><span data-key="chapter" title="The chapter heading of the source; may be wikilinked or with 'chapterurl' but not both. For the contribution alias, see contributor-last" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="chapter" style="position: relative;">Papić, Žarana</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="editor-last2" class="cx-template-editor-param-key">Last name of second editor</span><span data-key="editor-last2" title="The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="editor-last2" style="position: relative;">Daskalova</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="editor-first2" class="cx-template-editor-param-key">First name of second editor</span><span data-key="editor-first2" title="Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="editor-first2" style="position: relative;">Krassimira</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="editor-last3" class="cx-template-editor-param-key">Last name of third editor</span><span data-key="editor-last3" title="The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="editor-last3" style="position: relative;">Loutfi</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="editor-first3" class="cx-template-editor-param-key">First name of third editor</span><span data-key="editor-first3" title="Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'" class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="editor-first3" style="position: relative;">Anna</div></div></div></div> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2002]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] fe59953dieg12tui6tl5kwusi0wdb1t 0 110638 843643 527920 2026-07-30T00:51:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843643 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | honorific_prefix = | name = ਐਨਾ ਜੀ. ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ | honorific_suffix = | image = <!-- just the name, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] --> | image_size = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = ਐਨਾ ਗੌਰੁਨ ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1942|12|02}} | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | residence = | nationality = | religion = | alma_mater = [[ਗੋਥਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | thesis_title = ''ਲਵ ਪਾਵਰ ਐਂਡ ਪੋਲਿਟੀਕਲ ਇੰਟਰਸਟਸ'' | thesis_url = <!--(or | thesis1_url = and | thesis2_url = )--> | thesis_year = 1991 | notable_works = <!-- 'books' parameter deprecated, use 'notable_works' --> | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | era = | region = | school_tradition = | main_interests = [[political science|Political scientist (gender studies)]] | institutions = [[GEXcel International Collegium for Advanced Transdisciplinary Gender Studies]] | notable_ideas = | influences = | influenced = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''ਐਨਾ ਜੀ. ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ ''' (ਜਨਮ 2 ਦਸੰਬਰ 1942) ਇੱਕ ਆਈਸਲੈਂਡ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਵਿਗਿਆਨਕ, [[ਜੈਂਡਰ ਅਧਿਐਨ]] ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਿਆਰ]] ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਓਰੇਬਰੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਡਰ ਫਾਰ ਫੈਮੀਨਿਸਟ ਸੋਸ਼ਲ ਸਟਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮਰਿਤਾ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਜੈਕਸਲ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕੋਲਿਗਿਮ ਫ਼ਾਰ ਐਡਵਾਂਸਡ ਟ੍ਰਾਂਸਡਿਸਪਲੀਨਰੀ ਜੈਂਡਰ ਸਟਡੀਜ਼ ਸਹਿ-ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.oru.se/humus/anna_jonasdottir|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430205657/http://www.oru.se/humus/anna_jonasdottir|archive-date=2012-04-30|dead-url=yes|access-date=2013-03-17}}</ref> ਉਸ ਨੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>http://www.genderexcel.org/?q=node/95</ref> ਐਨਾ ਜੋਨਾਸਡੋਟਿਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ "ਪਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ" ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਟਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (1991) ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਕੋਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਆਰਥਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ''ਲਵ ਪਾਵਰ ਐਂਡ ਪੋਲਿਟੀਕਲ ਇੰਟਰਸਟਸ ''ਸੀ।ਉਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ ਦੀ ਖੋਜ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ [[ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਚੌਣਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ == * {{Cite book|title=The Political interests of gender: developing theory and research with a feminist face|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Jones|first2=Kathleen|publisher=Sage Publications|year=1988|isbn=9780803980860|location=London Newbury Park}} * {{Cite book|title=Love power and political interests: towards a theory of patriarchy in contemporary western societies|last=Jónasdóttir|first=Anna|publisher=University of Örebro|year=1991|isbn=9789176681169|location=Örebro, Sweden}} Published in Spanish under the title {{Cite book|title=El poder del amor: le importa el sexo a la democracia|publisher=Ediciones Cátedra Universitat de València Instituto de la Mujer|year=1993|isbn=9788437611891|location=Madrid Valencia Madrid}} * {{Cite book|title=Why women are oppressed|last=Jónasdóttir|first=Anna|publisher=Temple University Press|year=1994|isbn=9781566391108|location=Philadelphia}} * {{Cite book|title=Is there a Nordic feminism?: Nordic feminist thought on culture and society|url=https://archive.org/details/isbn_1857288777|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Rosenbeck|first2=Bente|last3=van der Fehr|first3=Drude|publisher=UCL Press|year=1998|isbn=9781857288780|location=London Philadelphia}} * {{Cite book|title=The political interests of gender revisited: redoing theory and research with a feminist face|url=https://archive.org/details/politicalinteres0000unse_g4r0|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Jones|first2=Kathleen|publisher=United Nations University Press|year=2009|isbn=9789280811605|location=Tokyo New York}} [http://i.unu.edu/media/unu.edu/publication/2330/political_interest_of_gender_revisited_web.pdf Pdf version.] * {{Cite book|title=Sexuality, gender and power intersectional and transnational perspectives|last=Jónasdóttir|first=Anna|last2=Jones|first2=Kathleen|last3=Bryson|first3=Valerie|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9780415880879|location=New York}} * {{Cite book|title=Love: a question for feminism in the twenty-first century|last=Jónasdóttir|first=Anna G|last2=Ferguson|first2=Ann|publisher=Routledge Advances in Feminist Studies and Intersectionality|year=2014|isbn=9780415704298|location=New York|author-link2=Ann Ferguson}} == ਸਾਹਿਤ == * {{Cite book|title=Gender and the interests of love: essays in honour of Anna G. Jónasdóttir|last=Karlsson|first=Gunnel|last2=Jones|first2=Kathleen|publisher=Örebro University Presss|year=2008|isbn=9789176686027|location=Örebro, Sweden}} == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1942]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] k3y0vxfk20nq887fkkrnl98lnkbxhvg 0 110664 843645 443030 2026-07-30T00:52:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843645 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਲਿਡੀਆ ਸਕਲੇਵਿਕੀ|birth_date={{Birth date|1952|5|7|df=yes}}|birth_place=[[ਜ਼ਾਗਰਬ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ]])|death_date={{death date and age |1990|1|21 |1952|5|7|df=yes}}|death_place=[[ਡੇਲਨਿਕ]], ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ|nationality=[[ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ]]|alma mater=[[ਜ਼ਾਗਰਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]|occupation=[[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]], [[ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ]]}} '''ਲਿਡੀਆ ਸਕਲੇਵਿਕੀ''' (7 ਮਈ 1952 – 21 ਜਨਵਰੀ 1990) ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਅਨ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]], [[ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਔਰਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸਕਲੇਵਿਕੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref>Kašić, p. 520</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਲਿਡੀਆ ਸਕਲੇਵਿਕੀ ਦਾ ਜਨਮ [[ਜ਼ਾਗਰਬ]], [[ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ]]) ਵਿੱਚ [[7 ਮਈ]], [[1952]] ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜ਼ਾਗਰਬ ਯੂਨਿਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ 1978 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਲੇਵਿਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਐਮ.ਏ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜ਼ਾਗਰਬ ਤੋਂ 1984 ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 21 ਜਨਵਰੀ, 1990 ਨੂੰ  ਡੇਲਨਿਕ, ਕ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਖੇ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>Kašić, pp. 517–18, 520</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing non-English-language text]] == ਕੰਮ == ਸਕਲੇਵਿਕੀ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਗਰਬ ਵਿੱਖੇ ਪਹਿਲੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1982-83 ਵਿੱਚ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਾਗਰਬ ਅਧਾਰਤ ਐਸਓਐਸ ਹੌਟਲਾਈਨ ਲਈ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing non-English-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing non-English-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing non-English-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing non-English-language text]] == ਸਰੋਤ == {{Reflist|30em}} == ਹਵਾਲੇ == * {{Cite book|title=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|url=https://archive.org/details/biographicaldict0000unse_u3f7|last=Kašić|first=Biljana|date=2005|publisher=Central European University Press|isbn=978-963-7326-39-4|editor-last=Haan|editor-first=Francisca de|location=New York|chapter=Sklevicky, Lydia|editor-last2=Daskalova|editor-first2=Krassimira|editor-last3=Loutfi|editor-first3=Anna}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1952]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1990]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] msr7fnorcdptmf0fg9zwn4zas6w66s4 0 110740 843512 616217 2026-07-29T22:32:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843512 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | honorific_prefix = | name = ਐਨ ਫਰਗੂਸਨ | honorific_suffix = | image = <!-- just the name, without the File: or Image: prefix or enclosing [[brackets]] --> | image_size = | alt = | caption = | other_names = | birth_name = <!--only use if different from name--> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1938|03|06}} | birth_place = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | death_cause = | residence = | nationality = | religion = | alma_mater = | notable_works = <!-- 'books' parameter deprecated, use 'notable_works' --> | awards = | signature = | signature_alt = | signature_size = | era = | region = | school_tradition = | main_interests = [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]] | institutions = [[ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਐਮਹਰਸਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | notable_ideas = | influences = | influenced = | website = }} '''ਐਨ ਫਰਗੂਸਨ''' (ਜਨਮ 6 ਮਾਰਚ 1938),<ref name="DOB">{{Cite web|url=http://id.loc.gov/authorities/names/nr89018385.html|title=Ferguson, Ann|publisher=Library of Congress|access-date=5 June 2014|quote=Sources - found: Daring to be good, 1998: CIP t.p. (Ann Ferguson) data sheet (b. 03-06-1938)}}</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]], ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਇਮੇਰਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਐਮਹਰਸਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਖੇ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਹੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.genderexcel.org/?q=node/116|title=GEXcel:Gendering EXcellence - Centre of Gender Excellence: Ferguson, Ann, Professor|publisher=University of Massachusetts Amherst}}</ref> ਉਸ ਨੇ1995 ਤੋਂ 2001 ਤੱਕ ਐਮਹਰਸਟ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.umass.edu/wost/newslett/fall01/|title=Women's Studies UMass Amherst Newsletter Fall 2001|date=Fall 2001|publisher=University of Massachusetts Amherst}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਐਨ ਫਰਗੂਸਨ ਮਹਿਲਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਧਿਐਨ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.umass.edu/wost/newspage.htm|title=University of Massachusetts Amherst Women's Studies News|publisher=University of Massachusetts Amherst}}</ref> == ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ == * {{Cite book|title=Blood at the root: motherhood, sexuality and male dominance|url=https://archive.org/details/bloodatrootmothe0000ferg|last=Ferguson|first=Ann|publisher=Pandora|year=1989|isbn=9780044404453|location=London}} * {{Cite book|title=Sexual democracy: women, oppression, and revolution|url=https://archive.org/details/sexualdemocracy0000unse|last=Ferguson|first=Ann|publisher=Westview Press|year=1991|isbn=9780813307473|location=Boulder, Colorado}} * {{Cite book|title=Daring to be good: essays in feminist ethico-politics|url=https://archive.org/details/daringtobegoodes0000unse|last=Ferguson|first=Ann|last2=Bar On|first2=Bat-Ami|publisher=Routledge|year=1998|isbn=9780415915540|location=New York}} * {{Cite book|title=Dancing with Iris the philosophy of Iris Marion Young|last=Ferguson|first=Ann|last2=Nagel|first2=Mechthild|publisher=Oxford University Press|year=2009|isbn=9780195389111|location=Oxford New York}} * {{Cite book|title=Love: a question for feminism in the twenty-first century|last=Ferguson|first=Ann|last2=Jónasdóttir|first2=Anna G|publisher=Routledge Advances in Feminist Studies and Intersectionality|year=2014|isbn=9780415704298|location=New York|author-link2=Anna G. Jónasdóttír}} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.genderexcel.org/?q=node/116 Profile: Ann Ferguson] GEXcel:Gendering EXcellence - Centre of Gender Excellence [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 7nrf6d7xgl2x4ujlp1p214ms9g0h8n9 0 110936 843622 842440 2026-07-30T00:21:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843622 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher |region = [[ਪੱਛਮੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ]] |era = [[20ਵੀਂ-ਸਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ]] |color = lightsteelblue |image = NancyFraser.JPG |image_size = |caption = 2008 ਵਿੱਚ ਫਰੇਜ਼ਰ |name = ਨੈਨਸੀ ਫਰੇਜ਼ਰ |birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1947|5|20}} |birth_place = [[ਬਾਲਟੀਮੋਰ]], ਮੈਰੀਲੈਂਡ, ਯੂ.ਐਸ |death_date = |school_tradition = [[ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ]],<br>[[ਉੱਤਰ-ਸਰੰਚਨਾਵਾਦ]],<br>[[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ]] |main_interests = [[ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ]] |notable_ideas = |institutions = [[ਦ ਨਿਊ ਸਕੂਲ]] |influences = [[ਜਰਗਨ ਹੈਬਰਮਸ]], [[ਐਕਸਲ ਹੋਂਥ]], [[ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੂਕੋ]],<ref>Fraser, Nancy (1989), "Foucault on Modern Power: Empirical Insights and Normative Confusions" in N. Fraser, ''Unruly Practices: Power, Discourse and Gender in Contemporary Social Theory'', Minneapolis: University of Minnesota Press.</ref> [[ਥੋਮਸ ਏ. ਮੈਕਕਰਥੀ]], [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]], [[ਕਾਰਲ ਪੋਲਾਨੀ]] |influenced = |signature = }} '''ਨੈਨਸੀ ਫਰੇਜ਼ਰ''' (ਜਨਮ 20 ਮਈ 1947) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਆਲੋਚਤਨਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ|ਆਲੋਚਤਨਾਤਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]], [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]], ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈਨਰੀ ਏ. ਅਤੇ ਲੁਈਜ਼ ਲੋਏਬ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਦ ਨਿਊ ਸਕੂਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਰੇਜ਼ਰ ਸਮਕਾਲੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੀ ਕਠੋਰ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref name="theguardian.com">Nancy Fraser, “How feminism became capitalism's handmaiden - and how to reclaim it,” The Guardian.com, October 14, 2013 https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/oct/14/feminism-capitalist-handmaiden-neoliberal</ref><ref name="opinionator.blogs.nytimes.com">Interview with Nancy Fraser in the New York Times, “A Feminism Where ‘Lean In’ Means Leaning On Others,” http://opinionator.blogs.nytimes.com/author/nancy-fraser/?_r=0</ref> ਫਰੇਜ਼ਰ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਸਮਾਜਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ 2010 'ਚ ਅਲਫਰੇਡ ਸ਼ਟਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ।<ref>Nancy Fraser homepage: http://www.newschool.edu/nssr/faculty/?id=4e54-6b31-4d41-3d3d</ref> ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਪੂਰਬੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਫਰੇਜ਼ਰ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਬਰੇਨ ਮਾਵਰ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚੁਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਕਿਉਨੀ ਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚ.ਡੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਊ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਖੇ ਬਤੌਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਫਰੇਜ਼ਰ ਕੋਂਸਟਿਲਏਸ਼ਨਸ, ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ  ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਰਨਲ, ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>"About Constellations." Constellations Journal. The New School, n.d. Web. 23 Mar. 2015. Fraser, Nancy (2013). Fortunes of feminism: from state-managed capitalism to neoliberal crisis. Brooklyn, New York: Verso Books.</ref> == ਪੁਸਤਕ == ; ਕਿਤਾਬਾਂ * {{Cite book|title=Unruly practices: power, discourse, and gender in contemporary social theory|url=https://archive.org/details/unrulypracticesp0000fras|last=Fraser|first=Nancy|publisher=University of Minnesota Press|year=1989|isbn=9780816617784|location=Minneapolis}} * {{Cite book|title=Justice interruptus: critical reflections on the "postsocialist" condition|url=https://archive.org/details/justiceinterrupt0000fras|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Routledge|year=1997|isbn=9780415917940|location=New York}} * {{Cite book|title=Redistribution or recognition?: A political-philosophical exchange|url=https://archive.org/details/nlsiu.320.011.fra.30714|last=Fraser|first=Nancy|last2=Honneth|first2=Axel|publisher=Verso|year=2003|isbn=9781859844922|location=London New York|author-link2=Axel Honneth}} * {{Cite book|title=Scales of justice: reimagining political space in a globalizing world|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Columbia University Press|year=2009|isbn=9780231519625|location=New York}} * {{Cite book|title=Fortunes of feminism: from state-managed capitalism to neoliberal crisis|url=https://archive.org/details/fortunesoffemini0000fras_k8e8|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781844679850|location=Brooklyn, New York}} * {{Cite book|title=Transnationalizing the Public Sphere|url=https://archive.org/details/transnationalizi0000fras|last=Fraser|first=Nancy|last2=''et al'' (author)|last3=Nash|first3=Kate (editor)|publisher=Polity Press|year=2014|isbn=9780745650586|location=Cambridge, UK Malden, Massachusetts}} * {{Cite book|title=Domination et émancipation, pour un renouveau de la critique sociale|last=Fraser|first=Nancy|last2=Boltanski|first2=Luc|last3=Corcuff|first3=Philippe|publisher=Presses Universitaires de Lyon|year=2014|isbn=9782729708863|location=Lyon|language=French|author-link2=Luc Boltanski}} CS1 maint: Unrecognized language ([[:ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Unrecognized language|link]]) ; ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਵਾਲੀਅਮ  * {{Cite book|title=Revaluing French feminism: critical essays on difference, agency, and culture|url=https://archive.org/details/revaluingfrenchf0000unse|last=Fraser|first=Nancy|last2=Bartky|first2=Sandra Lee|publisher=Indiana University Press|year=1992|isbn=9780253206824|location=Bloomington|author-link2=Sandra Bartky}} * {{Cite book|title=Feminist contentions: a philosophical exchange|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.4201.ben.34899|last=Fraser|first=Nancy|last2=Benhabib|first2=Seyla|last3=Butler|first3=Judith|last4=Cornell|first4=Drucilla|publisher=Routledge|year=1995|isbn=9780415910866|location=New York|author-link2=Seyla Benhabib|author-link3=Judith Butler}} * {{citation|last1=Fraser|first1=Nancy|last2=Gordon|first2=Linda|author-link2=Linda Gordon|contribution=A genealogy of ''dependency'': tracing a keyword of the U.S. Welfare State|editor-last1=Brenner|editor-first1=Johanna|editor-last2=Laslett|editor-first2=Barbara|editor-last3=Arat|editor-first3=Yasmin|editor-link1=Johanna Brenner|title=Rethinking the political: women, resistance, and the state|pages=33–60|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago|year=1995|isbn=9780226073996|ref=harv|postscript=.}} * {{citation|last=Fraser|first=Nancy|contribution=Structuralism or pragmatics?: on discourse theory and feminist politics|editor-last1=Nicholson|editor-first1=Linda|title=The second wave: a reader in feminist theory|pages=379–395|publisher=Routledge|location=New York|year=1997|isbn=9780415917612|ref=harv|postscript=.}} * {{citation|last=Fraser|first=Nancy|contribution=From redistribution to recognition? Dilemmas of justice in a "post-socialist" age|editor-last=Willett|editor-first=Cynthia|title=Theorizing multiculturalism: a guide to the current debate|pages=19–49|publisher=John Wiley & Sons|location=Malden, Massachusetts|year=1998|isbn=9780631203421|ref=harv|postscript=.}} * {{citation|last=Fraser|first=Nancy|contribution=A rejoinder to Iris Young|editor-last=Willett|editor-first=Cynthia|title=Theorizing multiculturalism: a guide to the current debate|pages=68–72|publisher=John Wiley & Sons|location=Malden, Massachusetts|year=1998|isbn=9780631203421|ref=harv|postscript=.}} * {{Cite book|title=Adding insult to injury: Nancy Fraser debates her critics|url=https://archive.org/details/addinginsulttoin0000fras|last=Fraser|first=Nancy (author)|last2=Olson|first2=Kevin (editor)|publisher=Verso|year=2008|isbn=9781859842232|location=London New York}} * {{Cite book|title=Politics of culture and the spirit of critique dialogues|url=https://archive.org/details/politicsofcultur0000unse_h6c2|last=Fraser|first=Nancy|last2=Rockhill|first2=Gabriel|last3=Gomez-Muller|first3=Alfredo|publisher=Columbia University Press|year=2011|isbn=9780231151870|location=New York|author-link2=Gabriel Rockhill}} * {{Cite book|title=Fortunes of feminism: from state-managed capitalism to neoliberal crisis|url=https://archive.org/details/fortunesoffemini0000fras_k8e8|last=Fraser|first=Nancy|publisher=Verso Books|year=2013|isbn=9781844679843|location=Brooklyn, New York}} * {{Cite book|title=Capitalism: A Conversation in Critical Theory|url=https://archive.org/details/capitalismconver0000fras|last=Fraser|first=Nancy|last2=Jaeggi|first2=Rahel|publisher=Polity Press|year=2018|isbn=9780745671567|author-link2=Rahel Jaeggi}} ; ਜਰਨਲ ਲੇਖ * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=January 1989|title=Talking about needs: Interpretive contests as political conflicts in welfare-state societies|url=https://archive.org/details/sim_ethics_1989-01_99_2/page/291|journal=[[Ethics (journal)|Ethics]]|publisher=[[University of Chicago Press]]|volume=99|issue=2|pages=291–313|jstor=2381436|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=Spring 1994|title=After the family wage: what do women want in social welfare?|url=https://archive.org/details/sim_social-justice_spring-1994_21_1/page/80|journal=[[Social Justice (journal)|Social Justice]], special issue: Women and Welfare Reform|publisher=Social Justice/Global Options via [[JSTOR]]|volume=21|issue=1|pages=80–86|jstor=29766787|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=June 2001|title=Recognition without ethics?|url=https://dx.doi.org/10.1177/02632760122051760|journal=[[Theory, Culture & Society]]|publisher=[[SAGE Publications|Sage]]|volume=18|issue=2-3|pages=21–42|doi=10.1177/02632760122051760|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Fraser|first=Nancy|date=September 2005|title=Mapping the feminist imagination: from redistribution to recognition to representation|url=https://dx.doi.org/10.1111/j.1351-0487.2005.00418.x|journal=[[Constellations (journal)|Constellations]]|publisher=[[Wiley-Blackwell|Wiley]]|volume=12|issue=3|pages=295–307|doi=10.1111/j.1351-0487.2005.00418.x|postscript=.|ref=harv}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite journal|last=Chhachhi|first=Amrita|date=January 2011|title=Nancy Fraser|url=https://dx.doi.org/10.1111/j.1467-7660.2011.01691.x|journal=[[Development and Change]], special issue: FORUM 2011|publisher=[[Wiley-Blackwell|Wiley]]|volume=42|issue=1|pages=297–314|doi=10.1111/j.1467-7660.2011.01691.x|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Littler|first=Jo|date=Winter 2015|title=The fortunes of socialist feminism: Jo Littler interviews Nancy Fraser|url=http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/58.html|journal=[[Soundings (journal)|Soundings]], special issue: Dialogue and memory|publisher=[[Lawrence and Wishart]]|volume=58|pages=54–64|postscript=.|ref=harv|access-date=2018-09-12|archive-date=2020-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020111245/https://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/issue/58.html|dead-url=yes}} [http://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/pdfs/s58_littler_fraser.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020115833/https://www.lwbooks.co.uk/journals/soundings/pdfs/s58_littler_fraser.pdf |date=2020-10-20 }} * {{Cite news|url=https://www.dissentmagazine.org/article/kicking-back-not-leaning-in|title=Kicking Back, Not Leaning In|last=Schwartz|first=Madeline|date=Summer 2013|work=[[Dissent (American magazine)|Dissent Magazine]]}} (ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ''ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦ: ਤੱਕ ਰਾਜ-ਪਰਬੰਧਿਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ Neoliberal ਸੰਕਟ''.) * {{citation|last=Berger|first=Silvia|contribution=América Latina, la crisis y el feminismo. Pensando junto con Nancy Fraser|editor-last=Girón|editor-first=Alicia|editor-link=Alicia Girón|title=Crisis económica: una perspectiva feminista desde América Latina|trans-title=Economic crisis: a feminist perspective from Latin America|pages=113–136|publisher=CLACSO|location=Buenos Aires, Argentina|language=Spanish|year=2010|isbn=9789801241546|ref=harv|postscript=.}} [http://biblioteca.clacso.edu.ar/clacso/gt/20100625100702/giron.f.pdf Pdf (ਸਪੇਨੀ ਵਿਚ).] == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://newleftreview.org/II/3/nancy-fraser-rethinking-recognition Essay "Rethinking Recognition"], New Left Review 3, May–June 2000. * [http://newleftreview.org/II/74/nancy-fraser-on-justice Essay "On Justice: Lessons from Plato, Rawls and Ishiguro"], New Left Review 74, March–April 2012. * [http://www.republicart.net/disc/publicum/fraser01_en.htm Essay "Transnationalizing the Public Sphere"], March 2005. * [http://www.newschool.edu/nssr/faculty.aspx?id=10288 "The New School For Social Research"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090901225336/http://newschool.edu/NSSR/faculty.aspx?id=10288 |date=2009-09-01 }} * [http://www.booksandideas.net/Feminism-Capitalism-and-the.html Feminism, Capitalism, and the Cunning of History], lecture by Nancy Fraser (video, 55:33 min.), French Sociology Association Congress, Paris, 17 April 2009. * [http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=21&ui=181 Interview with Nancy Fraser: Justice as Redistribution, Recognition and Representation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706214847/http://www.barcelonametropolis.cat/en/page.asp?id=21&ui=181 |date=2011-07-06 }}, in Barcelona Metropolis, March 2009. * [http://www.eurozine.com/articles/2009-04-21-fraser-en.html Interview with Nancy Fraser: Global Justice and the Renewal of Critical Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170102045253/http://www.eurozine.com/articles/2009-04-21-fraser-en.html |date=2017-01-02 }} * Critical Governance Conference - [https://www.youtube.com/watch?v=MsVzMe7lCUA Prof Nancy Fraser Interview], University of Warwick, 2011 [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1947]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] e1l02ub35w0ozo5ckjdcwmj4tuark2g 0 111209 843597 839712 2026-07-29T23:58:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843597 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਰੀ ਪ੍ਰਾਈਡ''' (ਜਨਮ 1955) ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਅਤੇ [[ਇਸਾਈ]] ਮਸਲਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕੀ]] ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਰਸਾਲਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਸਿੱਖਿਆ 'ਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤਕਨੀਕ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਦੌਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਲਹਿਰ 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਨੂੰ ਬਤੌਰ "ਹੋਮਸਕੂਲ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰਾਣੀ" ਅਤੇ "ਹੋਮਸਕੂਲਿੰਗ ਗੁਰੂ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="woodard">{{Cite journal|last=Joe Woodard|year=9/09/96|title=Number one doesn't try harder: Calgary's public board complains that 'the others' are cherry-picking their students|url=http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=4&hid=109&sid=224f8b95-8cc0-4c8a-b0c2-c493d6118604%40sessionmgr2|journal=Newsmagazine, Alberta Report|volume=23|issue=39}}Check date values in: <code style="color:inherit; border:inherit; padding:inherit;">&#x7C;date=</code> ([[ਮਦਦ:CS1 errors#bad date|help]]) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 errors: dates]]</ref><ref name="QF-Canda">{{Cite journal|last=Joe Woodward|date=Mar 31, 2001|title=The godliness of fertility: A growing Protestant movement is rediscovering the sanctification available in large families|url=http://proquest.umi.com/pqdweb?did=207093851&sid=1&Fmt=3&clientId=6993&RQT=309&VName=PQD|journal=Calgary Herald|pages=OS.10}}</ref><ref name="johnny">{{Cite journal|last=Angie Kiesling|date=2004-08-16|title=Why Johnny Learns at Home|url=http://web.ebscohost.com/ehost/detail?vid=1&hid=20&sid=9dff9c4c-5912-4deb-94ba-b03906d8247a%40sessionmgr8|journal=Publishers Weekly|volume=251|issue=33|pages=25–26}}</ref> ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਦ ਵੇਅ ਹੋਮ, ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਕ਼ੁਇਰਫੁਲ ਲਹਿਰ 'ਚ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="demoss">{{Cite book|title=Lies Women Believe: And the Truth that Sets Them Free|url=https://archive.org/details/lieswomenbelieve00nanc|last=DeMoss|first=Nancy Leigh|publisher=Moody Publishers|year=2002|isbn=0-8024-7296-6|location=Chicago, IL}}</ref><ref name="JBJ">{{Cite journal|last=James B. Jordan|year=1993|title=The Bible and Family Planning|url=http://www.contra-mundum.org/cm/cm09.pdf|dead-url=yes|format=PDF|journal=Contra Mundum|issue=Fall 1993, no. 9|pages=2–14|issn=1070-9495|archive-url=https://web.archive.org/web/20070204052122/http://www.contra-mundum.org/cm/cm09.pdf|archive-date=2007-02-04}}</ref><ref name="myers">{{Cite book|title=Does the Bible Forbid Family Planning?|last=Myers|first=Jeffery J.|publisher=Biblical Horizons|year=1990|location=Niceville|pages=1–31}}</ref><ref name="joyce">{{Cite web|url=http://www.thenation.com/docprint.mhtml?i=20061127&s=joyce|title=Arrows for the War|last=Kathryn Joyce|date=9 Nov 2006|publisher=The Nation|access-date=2006-12-20}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref><ref name="newsweek">{{Cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/15701301/site/newsweek/|title=Making Babies the Quiverfull Way|last=Eileen Finan|date=13 Nov 2006|publisher=Newsweek Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20070103185954/http://www.msnbc.msn.com/id/15701301/site/newsweek/|archive-date=2007-01-03|dead-url=yes|access-date=2006-12-21}}</ref><ref name="joyce2">{{Cite web|url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2006/11/30/quiverfull-more-children-for-gods-army|title=Quiverfull: More Children For God's Army|last=Kathryn Joyce|publisher=RH Reality Check|access-date=2007-01-09}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ == ਪ੍ਰਾਈਡ ਦਾ ਜਨਮ 1955 ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]], [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ|ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿੰਸੇਲਿਅਰ ਪੌਲੀਟੈਕਨਿਕ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ 1974 'ਚ [[ਇਲੈੱਕਟ੍ਰਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ]] ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਚ ਬੈਚੁਲਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਿਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ ਇਸ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਕ੍ਰਿਸਚੈਨਨਿਟੀ 'ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਾਈਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁਨ]] ਮੰਨਿਆ ਹੈ।<ref name="wayhome">{{Cite book|title=The Way Home: Beyond Feminism, Back to Reality|url=https://archive.org/details/wayhomebeyondfem00prid|last=Pride|first=Mary|publisher=Good News Pub|year=1985|isbn=0-89107-345-0}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਕ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === * The Way Home (Crossway Books, 1985) * The Big Book of Home Learning (Crossway Books, 1986) * The Next Book of Home Learning (Crossway Books, 1987) * The New Big Book of Home Learning (Crossway Books, 1988) * All the Way Home (Crossway Books, 1989) * The Child Abuse Industry (Crossway Books, 1986) * Schoolproof (Crossway Books, 1988); (Blackstone Audio Books, 2002) * Unholy Sacrifices of the New Age and Ancient Empires of the New Age (Crossway Books, 1988, 1989 both with Paul deParrie) * The “Old Wise Tales” series (Wolgemuth & Hyatt, 1990): Too Many Chickens, The Greenie, The Better Butter Battle, Baby Doe * The Big Book of Home Learning 4 volumes: Getting Started, Preschool & Elementary, Teen & Adult, Afterschooling (Crossway Books, 1991) * Pride’s Guide to Educational Software with husband Bill Pride (Crossway, 1997) * The Big Book of Home Learning 3 volumes: Getting Started, Preschool & Elementary, Junior High Through College (Alpha Omega Publications, 1999) * Mary Pride’s Complete Guide to Getting Started in Homeschooling (Harvest House, 2004) === ਰਸਾਲੇ === * HELP For Growing Families * Practical Homeschooling * Big Happy Family * Homeschool PC == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * Antifeminism == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.home-school.com Homeschool World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006145602/http://www.home-school.com/ |date=2018-10-06 }} * [http://www.practicalhomeschooling.com Practical Homeschooling Magazine] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1955]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਗੂ]] g2lskru5b01cleesljwvvlcv2y6dq91 0 111428 843679 577684 2026-07-30T01:25:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843679 wikitext text/x-wiki ਛਾਤੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੋਗ, ਜਾਂ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਕੈਨਸੀਅਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="urlMedlinePlus: Breast Diseases">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/breastdiseases.html|title=MedlinePlus: Breast Diseases|work=|accessdate=}}</ref> == ਨਿਓਪਲੈਸਮ == [[ਤਸਵੀਰ:En_Breast_cancer_illustrations.png|thumb|ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆ<br />]] ਛਾਤੀ ਦੀ ਨਿਓਪਲੈਸਮ ਛਾਤੀ ਦੇ ਟਿਸ਼ੁ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪੁੰਜ ਹੈ ਜੋ ਨੈਓਪਲਾਸੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਨਿਓਪਲੈਸਮ ਸੁਭਾਵਕਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਾਈਬਰੋਡਿਨੋਮਾ, ਜਾਂ ਇਹ ਘਾਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਗਿੱਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 7% ਛਾਤੀ ਦੀ ਗਿੱਲੀ ਫਾਈਬਰੋਡਿਨੋਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 10% ਛਾਤੀ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੁਭਾਵਕ ਹਾਲਤਾਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।.<ref name="Robbins">Page 739 in: {{Cite book|title=Robbins Basic Pathology|year=2007|url=https://archive.org/details/robbinsbasicpath0000unse_q0t1|last=Mitchell, Richard Sheppard|last2=Kumar, Vinay|last3=Abbas, Abul K.|last4=Fausto, Nelson|publisher=Saunders|isbn=1-4160-2973-7|location=Philadelphia}} 8th edition.</ref> ਫਾਈਲਡਸ ਟਿਊਮਰ ਇੱਕ ਫਾਇਬ੍ਰੋਐਪੀਥੀਲਿਅਲ ਟਿਊਮਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ, ਸੀਮਾਬੱਧ ਜਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।. === ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਿਓਪਲੈਸਮ (ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ) === ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ, ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਾਰਨ ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/index.html|title=Fact sheet No. 297: Cancer|last=[[World Health Organization]]|date=February 2006|access-date=2007-04-26}}</ref> ਛਾਤੀ ਸਵੈ-ਜਾਂਚ (ਬੀਐਸਈ) ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਇੱਕ ਆਸਾਨ ਪਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ, ਨਿਯਮਿਤ ਮੈਮੋਗ੍ਰਾਮਾਂ, ਛਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜਾਂਚ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਰਬੀ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਜੋਖਮ, ਮੁਢਲੇ ਤਸ਼ਖੀਸ, ਜਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕ ਨਿਯਮਿਤ ਹਨ।<ref>[http://hms.harvard.edu/public/disease/breast_cancer/7things.html Seven things you should know about breast cancer risk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704055600/http://hms.harvard.edu/public/disease/breast_cancer/7things.html |date=2010-07-04 }} Harvard College. Last updated June 2008</ref> == ਫਿਬਰੋਸੀਸਟਿਕ ਛਾਤੀ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ == ਇਸ ਨੂੰ: ਫਿਬਰੋਸੀਸਟਿਕ ਛਾਤੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਸਿਸਟਿਕ ਮਾਸਟਾਈਟਸ, ਡਿਫਉਸ ਸਿਸਟਿਕ ਮਾਸਟੋਪੈਥੀ, ਮੈਮਰੀ ਡਿਸਪਲੇਸੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਲਾਗਾਂ ਅਤੇ ਤਣਾਅ == ਇਹ ਸਦਮੇ, ਸਿਕਰਿਟਰੀ ਸਟਾਸਿਸ / ਦੁੱਧ ਦੀ ਛਾਤੀ, ਹਾਰਮੋਨਲ ਉਤੇਜਨਾ, ਲਾਗਾਂ ਜਾਂ ਆਟੋਇਮੂਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹ।. ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੁਹਰਾਇਆ ਵਾਪਰਨ ਲਈ ਐਂਡੋਕ੍ਰਿਨੋਲਾਜੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੋਗ]] aenv5zs4z4r1dbc76hqb8ighr29waky 0 112117 843632 842295 2026-07-30T00:34:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843632 wikitext text/x-wiki '''ਗਰਭ ਗਿਰਨਾ''' ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਲ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸੰਚਾਰ '''ਗਰਭਪਾਤ''' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਗਿਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਬੱਚਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Def">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/default.aspx|title=What is pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402121055/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/default.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਇਹ ਗਰਭ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦੇ 20 ਹਫਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਗਰਭ ਦੇ ਗਿਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਤਾਂ ਉਹ [[ਭਰੂਣ]] ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2014Def">{{cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/Pages/default.aspx|title=Stillbirth: Overview|date=23 September 2014|website=NICHD|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161005085055/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/stillbirth/Pages/default.aspx|archivedate=October 5, 2016|deadurl=no|accessdate=4 October 2016|df=mdy-all}}</ref> ਗਰਭ ਗਿਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਲੱਛਣ [[ਯੋਨੀ]] ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਤਰੀਕੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਦਰਦ ਦੇ ਹੀ ਖੂਨ ਦਾ ਵਹਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਉਦਾਸੀ]], [[ਚਿੰਤਾ]] ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਜਿਹੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਅਲਾਮਤਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Pregnancy loss">{{cite journal|last1=Robinson|first1=GE|date=January 2014|title=Pregnancy loss|journal=Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology|volume=28|issue=1|pages=169–78|doi=10.1016/j.bpobgyn.2013.08.012|pmid=24047642}}</ref><ref name="radford">{{Cite journal|last=Radford|first=Eleanor J|last2=Hughes|first2=Mark|date=2015-06-01|title=Women's experiences of early miscarriage: implications for nursing care|journal=Journal of Clinical Nursing|language=en|volume=24|issue=11–12|pages=1457–1465|doi=10.1111/jocn.12781|issn=1365-2702|pmid=25662397}}</ref> ਜਦੋਂ ਗਰਭ ਗਿਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ [[ਪੁਲੰਦਾ (ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ)|ਟਿਸ਼ੂ]] ਅਤੇ ਥੱਕੇ ਜਿਹਾ ਕੁਝ ਪਦਾਰਥ ਲਗਾਤਾਰ ਯੋਨੀ ਵਿਚੋਂ ਵਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|title=What are the symptoms of pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402113638/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਰਭ ਗਿਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਬਾਂਝ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="gloss">{{Cite web|url=https://www.womenshealth.gov/glossary/|title=Glossary {{!}} womenshealth.gov|website=womenshealth.gov|language=en|access-date=2017-09-11}}</ref> ਚੰਗੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਰੋਕਥਾਮ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ੇ, ਸ਼ਰਾਬ, ਛੂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਨਾਲ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Pre2">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/cure.aspx|title=Is there a cure for pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-10-21|website=www.nichd.nih.gov/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402181042/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/cure.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਪਹਿਲੇ 7 ਤੋਂ 14 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਵਧੇਰੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Ol20142" /> ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਵਾਈ ਮਿਸੋਪਰੋਸਟੋਲ ਜਾਂ ਵੈਕਿਊਮ ਐਸਿਪੇਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Tx2" /><ref>{{cite journal|last1=Tunçalp|first1=O|last2=Gülmezoglu|first2=AM|last3=Souza|first3=JP|date=8 September 2010|title=Surgical procedures for evacuating incomplete miscarriage|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=9|pages=CD001993|doi=10.1002/14651858.CD001993.pub2|pmid=20824830}}</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਖੂਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਰੀਸਸ ਨੈਗੇਟਿਵ (ਆਰ.ਐੱਚ. ਨੈਗੇਟਿਵ) ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰ.ਐੱਚ.ਓ (ਡੀ) ਇਮਿਊਨ ਗਲੋਬੂਲਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Ol20142">{{cite journal|last1=Oliver|first1=A|last2=Overton|first2=C|date=May 2014|title=Diagnosis and management of miscarriage|journal=The Practitioner|volume=258|issue=1771|pages=25–8, 3|pmid=25055407}}</ref> ਦਰਦ ਦਵਾਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NIH2013Tx2" /> ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="NIH2013Tx2">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|title=What are the treatments for pregnancy loss/miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402121052/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/treatments.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> ਗਰਭਪਾਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]] ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਉਲਝਣ ਹੈ।<ref name="NICE-2012">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0055257/|title=Ectopic Pregnancy and Miscarriage: Diagnosis and।nitial Management in Early Pregnancy of Ectopic Pregnancy and Miscarriage|last=National Coordinating Centre for Women's and Children's Health (UK)|date=December 2012|website=NICE Clinical Guidelines, No. 154|publisher=Royal College of Obstetricians and Gynaecologists|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020003707/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0055257/|archivedate=October 20, 2013|deadurl=no|accessdate=4 July 2013|df=mdy-all}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹਨ, ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਦਰ ਲਗਪਗ 10% ਤੋਂ 20% ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਰੇ ਗਰਭਧਾਰਣ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਦਰ 30% ਤੋਂ 50% ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="John2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics|date=2012|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9781451148015|edition=4|pages=438–439|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archivedate=September 10, 2017|deadurl=no|df=mdy-all}}</ref><ref name="NIH2013Epi">{{cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx|title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage?|date=2013-07-15|website=www.nichd.nih.gov|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx|archivedate=April 2, 2015|deadurl=no|accessdate=14 March 2015|df=mdy-all}}</ref> 35 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 10% ਜੋਖਮ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 45% ਹੈ।<ref name="John2012" /> ਜੋਖਮ 30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Epi" /> ਲਗਭਗ 5% ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite journal|last1=Garrido-Gimenez|first1=C|last2=Alijotas-Reig|first2=J|date=March 2015|title=Recurrent miscarriage: causes, evaluation and management|journal=Postgraduate Medical Journal|volume=91|issue=1073|pages=151–162|doi=10.1136/postgradmedj-2014-132672|pmid=25681385}}</ref> ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ "ਗਰਭਪਾਤ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2Z3cMX7owGwC&pg=PA506|title=Emergency Care: A Textbook for Paramedics|last1=Greaves|first1=Ian|last2=Porter|first2=Keith|last3=Hodgetts|first3=Tim J.|last4=Woollard|first4=Malcolm|date=2005|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-7020-2586-0|location=London|page=506|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160426205606/https://books.google.com/books?id=2Z3cMX7owGwC&pg=PA506|archivedate=April 26, 2016|deadurl=no|df=mdy-all}}</ref> == ਲੱਛਣ == ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨਿਕ ਧੱਬਾ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਦਰਦ, ਕੜਵੱਲ, ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ, ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਟਿਸ਼ੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਖੂਨ ਵਹਿਣਾ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੌਰਾਨ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਖੂਨ ਵਹਿਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਅਲਟਰਾਸਾਊਂਡ ਦੌਰਾਨ, ਜਾਂ ਸੀਰੀਅਲ ਹਿਊਮਨ ਕੋਰੀਓਨਿਕ ਗੋਨਾਡੋਟ੍ਰੋਪਿਨ (ਐਚਸੀਜੀ) ਟੈਸਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ == ਗਰਭਪਾਤ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। 70 ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੱਕ<ref name="John2012" /><ref name="Vai2015"/>{{sfn|Hoffman|page=181–182}}<ref name="auto7">{{cite journal | vauthors = Ali O, Hakimi I, Chanana A, Habib MA, Guelzim K, Kouach J, Rahali DM, Dehayeni M | display-authors = 6 | title = [Term pegnancy on septate uterus: report of a case and review of the literature] | journal = The Pan African Medical Journal | volume = 22 | pages = 219 | date = 2015 | pmid = 26955410 | pmc = 4760728 | doi = 10.11604/pamj.2015.22.219.7790 }}</ref><ref name="TersigniCastellani2014">{{cite journal | vauthors = Tersigni C, Castellani R, de Waure C, Fattorossi A, De Spirito M, Gasbarrini A, Scambia G, Di Simone N | display-authors = 6 | title = Celiac disease and reproductive disorders: meta-analysis of epidemiologic associations and potential pathogenic mechanisms | journal = Human Reproduction Update | volume = 20 | issue = 4 | pages = 582–93 | year = 2014 | pmid = 24619876 | doi = 10.1093/humupd/dmu007 | doi-access = free }}</ref>, ਲਾਗ<ref name="auto1">{{cite web|url=http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/Causes.aspx|title=Miscarriage – Causes|first=NHS|last=Choices|website=www.nhs.uk|date=December 7, 2017|access-date=ਸਤੰਬਰ 18, 2021|archive-date=ਸਤੰਬਰ 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927183537/http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/causes.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="American College of Obstetricians and 372–9">{{cite journal | title = ACOG Practice Bulletin No.142: Cerclage for the management of cervical insufficiency | journal = Obstetrics and Gynecology | volume = 123 | issue = 2 Pt 1 | pages = 372–9 | date = February 2014 | pmid = 24451674 | doi = 10.1097/01.AOG.0000443276.68274.cc | author1 = American College of Obstetricians Gynecologists | s2cid = 205384229 }}</ref><ref name="LisRowhani-Rahbar2015">{{cite journal | vauthors = Lis R, Rowhani-Rahbar A, Manhart LE | title = Mycoplasma genitalium infection and female reproductive tract disease: a meta-analysis | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 61 | issue = 3 | pages = 418–26 | date = August 2015 | pmid = 25900174 | doi = 10.1093/cid/civ312 | doi-access = free }}</ref>, ਮੈਡੀਕਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ<ref name="Tabor-Alfirevic-2010">{{cite journal | vauthors = Tabor A, Alfirevic Z | title = Update on procedure-related risks for prenatal diagnosis techniques | journal = Fetal Diagnosis and Therapy | volume = 27 | issue = 1 | pages = 1–7 | year = 2010 | pmid = 20051662 | doi = 10.1159/000271995 | doi-access = free }}</ref><ref name="Agarwal-Alfirevic-2012">{{cite journal | vauthors = Agarwal K, Alfirevic Z | title = Pregnancy loss after chorionic villus sampling and genetic amniocentesis in twin pregnancies: a systematic review | journal = Ultrasound in Obstetrics & Gynecology | volume = 40 | issue = 2 | pages = 128–34 | date = August 2012 | pmid = 22125091 | doi = 10.1002/uog.10152 | s2cid = 23379631 }}</ref><ref name="Alfirevic">{{cite journal | vauthors = Alfirevic Z, Navaratnam K, Mujezinovic F | title = Amniocentesis and chorionic villus sampling for prenatal diagnosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 9 | pages = CD003252 | date = September 2017 | pmid = 28869276 | pmc = 6483702 | doi = 10.1002/14651858.cd003252.pub2 | publisher = John Wiley & Sons, Ltd | df = mdy-all }}</ref>, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਾਰਕ<ref name="x">{{cite journal | vauthors = Ness RB, Grisso JA, Hirschinger N, Markovic N, Shaw LM, Day NL, Kline J | title = Cocaine and tobacco use and the risk of spontaneous abortion | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1999-02-04_340_5/page/n34 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 340 | issue = 5 | pages = 333–9 | date = February 1999 | pmid = 9929522 | doi = 10.1056/NEJM199902043400501 }}</ref><ref name=:5>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/Causes.aspx|title=Miscarriage – Causes|last=Choices|first=NHS|website=www.nhs.uk|access-date=2017-09-10|archive-date=2017-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927183537/http://www.nhs.uk/Conditions/Miscarriage/Pages/causes.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="paternal smoking">{{cite journal | vauthors = Venners SA, Wang X, Chen C, Wang L, Chen D, Guang W, Huang A, Ryan L, O'Connor J, Lasley B, Overstreet J, Wilcox A, Xu X | display-authors = 6 | title = Paternal smoking and pregnancy loss: a prospective study using a biomarker of pregnancy | journal = American Journal of Epidemiology | volume = 159 | issue = 10 | pages = 993–1001 | date = May 2004 | pmid = 15128612 | doi = 10.1093/aje/kwh128 | doi-access = free }}</ref>, ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ, ਰਸਾਇਣਕ ਐਕਸਪੋਜਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਫਟ ਕੰਮ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਜੋਖਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=chav>{{cite journal | vauthors = Chavarro JE, Rich-Edwards JW, Gaskins AJ, Farland LV, Terry KL, Zhang C, Missmer SA | title = Contributions of the Nurses' Health Studies to Reproductive Health Research | journal = American Journal of Public Health | volume = 106 | issue = 9 | pages = 1669–76 | date = September 2016 | pmid = 27459445 | pmc = 4981818 | doi = 10.2105/AJPH.2016.303350 }}(review)</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜੋਖਮਾਂ ਵਿੱਚ ਐਂਡੋਕ੍ਰਾਈਨ, ਜੈਨੇਟਿਕ, ਗਰਭਾਸ਼ਯ, ਜਾਂ ਹਾਰਮੋਨਲ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਟ੍ਰੈਕਟ ਦੀ ਲਾਗ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਵਿਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref>{{cite journal | vauthors = Acién P, Acién M | title = The presentation and management of complex female genital malformations | journal = Human Reproduction Update | volume = 22 | issue = 1 | pages = 48–69 | date = 2016-01-01 | pmid = 26537987 | doi = 10.1093/humupd/dmv048 | doi-access = free }}</ref> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{cite book | last = Hoffman | first = Barbara | title = Williams gynecology | url = https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | year = 2012 | isbn = 978-0071716727|ref={{harvid|Hoffman}} }} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Wikiquote}} {{Medical resources | DiseasesDB = 29 | ICD10 = {{ICD10|O|03||O|00}} | ICD9 = {{ICD9|634}} | ICDO = | OMIM =614389 | MedlinePlus = 001488 | eMedicineSubj = search | eMedicineTopic = miscarriage | MeshID = D000022 | Scholia = Q28693 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਮਾਂਦਰੂ ਨੁਕਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਰਭਪਾਤ]] 07pae71cr2bzy2hjtfsiaf4j6kda634 0 112178 843688 842349 2026-07-30T01:32:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843688 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸੌਲੀ | image = Uterine fibroids.jpg | caption = ਸਰਜਰੀ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸੌਲੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ | field = [[ਗਾਇਨੇਕੋਲੋਜੀ]] | synonyms = ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਲੇਯੋਮੀਨਮਾ, ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਮਯੋਮਾ, ਮਯੋਮਾ, ਫ਼ਿਬ੍ਰੋਮਯੋਮਾ, ਫ਼ਿਬ੍ਰੋਲੇਯੋਮੀਨਮਾ | symptoms = [[ਡਾਈਸਮੇਨੋਰੀਆ|ਦਰਦਨਾਕ]] ਜਾਂ [[ਭਾਰੀ ਮਹਾਵਾਰੀ]]s<ref name=Women2015/> | complications = [[ਨਪੁੰਸਕਤਾ]]<ref name=Women2015/> | onset = ਮੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ<ref name=Women2015/> | duration = | types = | causes = ਅਸਪਸ਼ਟ<ref name=Women2015/> | risks = ਟੱਬਰ ਇਤਿਹਾਸ, [[ਮੋਟਾਪਾ]], [[ਲਾਲ ਮੀਟ]] ਖਾਣਾ<ref name=Women2015/> | diagnosis = [[ਪੇਲਵਿਕ ਜਾਂਚ]], [[ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ]]<ref name=Women2015/> | differential = [[Leiomyosarcoma]], [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]], [[ovarian cyst]], [[ovarian cancer]]<ref>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's differential diagnosis: a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|url=https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr|date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0323076999|page=Chapter U|edition=2nd}}</ref> | prevention = | treatment = ਦਵਾਈਆਂ, ਸਰਜਰੀ<ref name=Women2015/> | medication = [[Ibuprofen]], [[paracetamol]] (acetaminophen), [[iron supplements]], [[gonadotropin releasing hormone agonist]]<ref name=Women2015/> | prognosis = Improve after [[menopause]]<ref name=Women2015/> | frequency = ~50% ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ 50 ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ<ref name=Women2015/> | deaths = }} '''ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਵਿੱਚ ਰਸੌਲੀ''', ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਲੇਯੋਮੀਆਮ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਦੇ ਸੁਭਾਵਕ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀ ਟਿਊਮਰ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ [[ਡਾਈਸਮੇਨੋਰੀਆ|ਦਰਦਨਾਕ]] ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਮਹਾਂਵਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਲੈਡਰ 'ਤੇ ਧੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਕਸ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਪਿੱਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹੇਠਲੇ ਦਰਦ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬੱਚੇਦਾਨੀ 'ਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਸੌਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਰਸੌਲੀ ਕਾਰਨ [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]] ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਸਧਾਰਨ ਹੈ।<ref name="Women2015">{{Cite web|url=http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/uterine-fibroids.html?from=AtoZ|title=Uterine fibroids fact sheet|date=January 15, 2015|website=Office on Women's Health|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707115909/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/uterine-fibroids.html?from=AtoZ|archive-date=7 July 2015|dead-url=no|access-date=26 June 2015}}</ref> ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਹਾਰਮੋਨ]] ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਕਾਰਨ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ 'ਚ ਮੋਟਾਪੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮੀਟ ਖਾਣਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਪੇਸਲੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਇਮੇਜਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਲਾਜ ਦੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। [[ਨੌਨ ਸਟੀਰੌਇਡਲ ਐਂਟੀ ਇਨਫ਼ਲਾਮੇਟਰੀ ਦਵਾਈਆਂ|ਐਨ.ਐਸ.ਏ.ਆਈ.ਡੀ.]]<nowiki/>ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ, [[ਇਬੂਪ੍ਰੋਫ਼ੇਨ]], ਦਰਦ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ [[ਪੈਰਾਸੀਟਾਮੋਲ]] (ਅਸੀਟਾਮਿਨੋਫ਼ਿਨ) ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Kashani|first=BN|last2=Centini|first2=G|last3=Morelli|first3=SS|last4=Weiss|first4=G|last5=Petraglia|first5=F|date=July 2016|title=Role of Medical Management for Uterine Leiomyomas.|journal=Best Practice & Research. Clinical Obstetrics & Gynaecology|volume=34|pages=85–103|doi=10.1016/j.bpobgyn.2015.11.016|pmid=26796059}}</ref> ਭਾਰੀ ਮਹਾਂਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੋਨਡੋਟ੍ਰੋਪਿਨ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨ ਐਗੋਨੀਸਟ ਕਲਾਸ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦੇ ਅਕਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਈਡ ਇਫੈਕਟਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਵੱਧ ਲੱਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਜਾਂ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸਰਜਰੀ ਮਦਦ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਧਮਣੀ ਭਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦੇ ਕੈਂਸਰਵਰ ਵਰਜ਼ਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲੀਯੋਮੀਓਸਰਕੋਮਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਚਕੀਲੇ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਲਗਭਗ 20% ਤੋਂ 80% ਔਰਤਾਂ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਫਿਬਰੋਇਡਜ਼ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 2013 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ 17.1 ਮਿਲੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈਆਂ।<ref name="GBD2015">{{Cite journal|last=Global Burden of Disease Study 2013|first=Collaborators|date=5 June 2015|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet|volume=386|issue=9995|pages=743–800|doi=10.1016/S0140-6736(15)60692-4|pmc=4561509|pmid=26063472}}</ref> ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਧ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੀਨੋਪੌਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿੱਚ, ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਫਾਈਬਰੋਇਡਜ਼ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਸਰਜੀਕਲ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹਨ।<ref name="Wall2004">{{Cite journal|date=August 2004|title=Uterine myomas: an overview of development, clinical features, and management|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2004-08_104_2/page/n238|journal=Obstet Gynecol|volume=104|issue=2|pages=393–406|doi=10.1097/01.AOG.0000136079.62513.39|pmid=15292018}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Multiple_uterine_leiomyoma.jpg|thumb|ਕਈ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਲੇਯੋਮੀਨਮਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Myom.jpg|thumb|ਵੱਡੇ ਸਬਸਰੋਸਾਲ ਫਿਬਰੋਇਡ]] [[ਤਸਵੀਰ:Multiple_uterine_leiomyoma_with_calcification.jpg|thumb|ਕੈਲਸੀਫੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕਈ ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਲੇਯੋਮੀਨਮਾ ]] == ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ == ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਫਿਬਰੋਇਡ ਹੋਰ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਬਾਲਟਿਕ ਸਲੇਟੀ ਸੀਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|date=March 2003|title=Histology of uterine leiomyoma and occurrence in relation to reproductive activity in the Baltic gray seal (Halichoerus grypus)|journal=Vet. Pathol.|volume=40|issue=2|pages=175–80|doi=10.1354/vp.40-2-175|pmid=12637757}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20130318073355/http://fibroids.nichd.nih.gov/index.html NIH Fibroid Treatment Study: Information and NIH research] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦਾ ਟਿਊਮਰ]] pnezj3y0jagimh0datc58i875bs7ll0 0 112217 843455 581600 2026-07-29T21:30:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843455 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਮਾਹਵਾਰੀ ਰੁਕਣਾ | synonyms = Climacteric | image = Symptoms_of_menopause_(vector).svg | caption = ਮੈਨੋਪੌਜ਼ ਦੇ ਲੱਛਣ | field = [[ਗਾਇਨੋਲੋਜੀ]] | symptoms = ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਕੋਈ ਮਾਸਿਕ ਮਹਾਵਾਰੀ ਨਹੀਂ<ref name=NIH2013Def/> | complications = | onset = 49 ਅਤੇ 52 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ<ref name=Tak2015/> | duration = | types = | causes = Usually a natural change, surgery that removes both [[Ovary|ovaries]], some types of [[chemotherapy]]<ref name=NIH2013Con/><ref name=NIH2013Ca/> | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ<ref name=NIH2013Tx/> | medication = [[Hormone replacement therapy|Menopausal hormone therapy]], [[clonidine]], [[gabapentin]], [[selective serotonin reuptake inhibitor]]s<ref name=NIH2013Tx/><ref name=Kra2015/> | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''ਮਾਹਵਾਰੀ ਰੁਕਣਾ''',  ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਸਥਾਈ ਰੂਪ 'ਚ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="NIH2013Def">{{Cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|title=Menopause: Overview|date=2013-06-28|publisher=Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111845/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/Pages/default.aspx|archive-date=2 April 2015|dead-url=no|access-date=8 March 2015}}</ref><ref name="PubMed2013">{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|title=Menopause: Overview|date=29 August 2013|publisher=PubMedHealth|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181404/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0072495/|archive-date=10 September 2017|dead-url=no|access-date=8 March 2015}}</ref> ਮਹਾਵਾਰੀ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 49 ਅਤੇ 52 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Tak2015">{{Cite journal|date=May 2015|title=Menopause|journal=The Medical Clinics of North America|volume=99|issue=3|pages=521–34|doi=10.1016/j.mcna.2015.01.006|pmid=25841598}}</ref> ਮੈਡੀਕਲ ਪੇਸ਼ਾਵਰਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਮਹਾਵਾਰੀ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਖੂਨ ਆਉਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="NIH2013Con">{{Cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/default.aspx|title=What is menopause?|date=2013-06-28|publisher=Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319224154/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/default.aspx|archive-date=19 March 2015|dead-url=no|access-date=8 March 2015}}</ref> ਇਹ [[ਅੰਡਕੋਸ਼]] ਦੁਆਰਾ ਹਾਰਮੋਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Sie2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fWH606kOGYQC&pg=PA81|title=Menopause: a biocultural perspective|last=Sievert|first=Lynnette Leidy|date=2006|publisher=Rutgers University Press|isbn=9780813538563|edition=[Online-Ausg.]|location=New Brunswick, N.J.|page=81|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181403/https://books.google.com/books?id=fWH606kOGYQC&pg=PA81|archive-date=10 September 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ਜਿਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਜਰੀ ਕਰਵਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਹਨ, ਸਰਜਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਮਹਾਵਾਰੀ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਹਾਰਮੋਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਛਣ ਪਹਿਲਾਂ, 45 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਔਸਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NCzYsz6Uv0IC&pg=PA36|title=International position paper on women's health and menopause: a comprehensive approach|date=2002|publisher=DIANE Publishing|isbn=9781428905214|page=36|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181403/https://books.google.com/books?id=NCzYsz6Uv0IC&pg=PA36|archive-date=10 September 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ਮਹਾਵਾਰੀ ਰੁਕਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਔਰਤ ਦੇ ਦੌਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,<ref name="NIA2017">{{Cite web|url=https://www.nia.nih.gov/health/what-menopause|title=What Is Menopause?|website=National Institute on Aging|language=en|access-date=2018-10-06}}</ref> ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਿਆਦਾਂ ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਵਹਾਅ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਗਰਮ ਫਲਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 30 ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਸ ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ, ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ ਖੁਸ਼ਕਪਣ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੁਸਤੀ ਅਤੇ ਮੂਡ ਬਦਲਾਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="NIH2013Sym">{{Cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|title=What are the symptoms of menopause?|date=6 May 2013|publisher=Eunice Kennedy Shriver National Institute of Child Health and Human Development|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320015025/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/menopause/conditioninfo/Pages/symptoms.aspx|archive-date=20 March 2015|dead-url=no|access-date=8 March 2015}}</ref> ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਹਾਵਾਰੀ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਵਾਰੀ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁਝ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਦਰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੈਨੋਪੌਜ਼ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮਾਹਵਾਰੀ ਚੱਕਰ ਨਿਯਮਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚਕਾਰ ਅੰਤਰਾਲ ਲੰਬਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਾਰਮੋਨਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਓਵੂਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਮ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਤੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Hoffman2012">{{Cite book|title=Williams gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse|last=Hoffman|first=Barbara|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2012|isbn=9780071716727|location=New York|pages=[https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse/page/555 555]–56}}</ref> ਮੈਨੋਪੌਜ਼ਲ ਟ੍ਰਾਂਜਿਟਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੇਨੋਪੌਜ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਔਰਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * Folliculogenesis * Ovarian reserve * European Menopause and Andropause Society * Pregnancy over age 50 * Grandmother hypothesis == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Medical resources | DiseasesDB = 8034 | ICD10 = {{ICD10|N|95|0|N|80}} | ICD9 = {{ICD9|627.2}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000894 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 264088 | MeshID = D008593 }} *[https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/menopause.html Menopause: MedlinePlus] *[https://web.archive.org/web/20120527181402/http://www.womenshealth.gov/publications/our-publications/fact-sheet/menopause-treatment.cfm Menopause and Menopause Treatments] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਵਾਰੀ ਚੱਕਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] nl4hujnjzkh19lsde8ktkftoz9c3ex6 0 112318 843458 526370 2026-07-29T21:33:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843458 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new) | name = ਅੰਡਕੋਸ਼ ਮਰੋੜ | synonyms = ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਟ ਪੈਣਾ<ref name=Mer2018Pro>{{cite web |title=Adnexal Torsion |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/benign-gynecologic-lesions/adnexal-torsion |website=Merck Manuals Professional Edition |accessdate=12 September 2018}}</ref> | image = Gray1170.png | caption = ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਟ੍ਰੈਕਟ ਦੀ ਧਮਣੀਆਂ: ਗਰੱਭਾਸ਼ਯ ਧਮਨੀਆਂ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਧਮਣੀ ਅਤੇ ਯੋਨੀ ਦੀਆਂ ਧਮਣੀਆਂ। (ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਅਤੇ ਅੰਡੇਰੀ ਤਰਾਸਦੀ ਉਪਰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) | field =ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ | symptoms = ਪੇਲਵਿਕ ਦਰਦ<ref name=Rob2017/> | complications = ਬਾਂਝਪਣ<ref name=Rob2017/> | onset = | duration = | types = | causes = | risks = ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਗੱਠਿਆਂ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਵੱਧਣਾ, ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਟਿਊਮਰ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ, ਜਣਨ ਦੇ ਇਲਾਜ ਆਦਿ<ref name=Rob2017/><ref name=As2015/> | diagnosis = ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ, ਸੀ ਟੀ ਸਕੈਨ ਜਾਂ ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ<ref name=Mer2018Pro/><ref name=Rob2017/> | differential = ਐਪੇਡੈਸਿਟੀਸ, ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਲਾਗ, ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਪੱਥਰੀ, ਐਕਟੋਪਿਕ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ<ref name=Rob2017/> | prevention = | treatment = ਸਰਜਰੀ<ref name=Mer2018Pro/> | medication = | prognosis = | frequency = ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ 6<ref name=Rob2017/> | deaths = }} '''ਅੰਡਕੋਸ਼ ਮਰੋੜ''' ਜਾਂ '''ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਟ ਪੈਣਾ '''ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ [[ਅੰਡਕੋਸ਼]] ਦੂਜੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੂਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਘੱਟ ਜਾਣਾ।<ref name="As2015">{{Cite journal|last=Asfour|first=V|last2=Varma|first2=R|last3=Menon|first3=P|date=2015|title=Clinical risk factors for ovarian torsion.|journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology|volume=35|issue=7|pages=721–5|doi=10.3109/01443615.2015.1004524|pmid=26212687}}</ref><ref name="Ros2007">{{Cite book|url=https://books.google.ca/books?id=in48L_svigcC&pg=PA395|title=CT and MRI of the Abdomen and Pelvis: A Teaching File|last=Ros|first=Pablo R.|last2=Mortele|first2=Koenraad J.|date=2007|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781772372|page=395|language=en}}</ref> ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਲਵੀਕ ਦਰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿ ਦਰਦ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਚਿਆਣ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗ, ਖ਼ੂਨ ਵਹਿਣ ਜਾਂ ਬਾਂਝਪਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖਤਰੇ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਗੱਠਿਆਂ, ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦਾ ਵੱਧਣਾ, ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਟਿਊਮਰ, [[ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ]], ਜਣਨ ਦੇ ਇਲਾਜ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="Ros2017">{{Cite book|title=Rosen's Emergency Medicine: Concepts and Clinical Practice|last=Wall|first=Ron|date=2017|publisher=Elsevier|isbn=978-0323354790|edition=9|page=1232}}</ref> ਸੀ ਟੀ ਸਕੈਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ ਦੁਆਰਾ ਨਿਦਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਚਿਤ ਢੰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਜਰੀ ਨਿਦਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਢੰਗ ਹੈ। ਸਰਜਰੀ ਇਲਾਜ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਅਕਸਰ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਹਾਲਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 10% ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ। ਨਿਦਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ 6 ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Rob2017">{{Cite journal|last=Robertson|first=JJ|last2=Long|first2=B|last3=Koyfman|first3=A|date=April 2017|title=Myths in the Evaluation and Management of Ovarian Torsion.|journal=The Journal of emergency medicine|volume=52|issue=4|pages=449–456|doi=10.1016/j.jemermed.2016.11.012|pmid=27988260}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == ਅੰਡਕੋਸ਼ ਮਰੋੜ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ ਅਕਸਰ ਹੀ ਅਚਾਨਕ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਕਤਰੂਰੀ ਪੇਟ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 70% ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ [[ਕਚਿਆਣ]] ਅਤੇ [[ਕੈ|ਉਲਟੀ]] ਆਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{EMedicine|article|795994|Ovarian Torsion}}</ref> == ਪਾਥੋਫਜ਼ੀਓਲੋਜੀ == ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮਰੋੜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਣਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਫੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮਤ ਵਾਧੇ ਲੈਟਲ ਪਿੰਜਰੇ ਰੋਟੇਸ਼ਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜੋਖਮ ਦੇ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਟਿਊਮਰ ਦਾ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਮਰੋੜ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਦੀ ਮਰੋੜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਫੈਲੋਪਿਅਨ ਟਿਊਬ ਦੀ ਮਰੋੜ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਨਾੜੀ ਦੇ ਪੇਸਟਿਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਡਾਸ਼ਯ ਮੇਸੋਵਰਜੈਰੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਲੋਪੀਅਨ ਟਿਊਬ ਮੇਸੋਸਲਪਿੰਕਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। 80% ਵਿੱਚ, ਮਰੋੜ ਇੱਕਤਰਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਨਿਦਾਨ == ਅੰਡਕੋਸ਼ ਮਰੋੜ ਦੀ ਸਹੀ ਤਸ਼ਖ਼ੀਸ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤਸ਼ਖੀਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅੰਡਕੋਸ਼ਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰੋਟੇਟਿਵ ਨਿਦਾਨ ਸਿਰਫ 46% ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Bar-On">{{Cite journal|last=Bar-On|first=Shikma|last2=Mashiach|first2=Roy|last3=Stockheim|first3=David|last4=Soriano|first4=David|last5=Goldenberg|first5=Motti|last6=Schiff|first6=Eyal|last7=Seidman|first7=Daniel S.|year=2010|title=Emergency laparoscopy for suspected ovarian torsion: are we too hasty to operate?|journal=Fertility and Sterility|volume=93|issue=6|pages=2012–5|doi=10.1016/j.fertnstert.2008.12.022|pmid=19159873}}</ref> === ਅਲਟ੍ਰਾਸਾਉਂਡ === ਗਾਇਨੀਕੋਲੋਜੀ ਅਲਟ੍ਰਾਸਾਉਂਡੋਗ੍ਰਾਫੀ ਚੋਣ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਹੈ।<ref name="radiopaedia">{{Cite web|url=http://radiopaedia.org/articles/ovarian-torsion|title=Ovarian torsion|last=Weerakkody|first=Yuranga|last2=Dixon|first2=Andrew|website=[[Radiopaedia]]}}</ref> ਨਿਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡੋਪਲਰ ਅਲਟ੍ਰਾਸਾਉਂਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="pmid10785237">{{Cite journal|last=Peña|first=Joseph E|last2=Ufberg|first2=David|last3=Cooney|first3=Nancy|last4=Denis|first4=André L|year=2000|title=Usefulness of Doppler sonography in the diagnosis of ovarian torsion|journal=Fertility and Sterility|volume=73|issue=5|pages=1047–50|doi=10.1016/S0015-0282(00)00487-8|pmid=10785237}}</ref><ref name="pmid18412795">{{Cite journal|date=April 2008|title=Diagnosis of ovarian torsion by three-dimensional power Doppler in first trimester of pregnancy|journal=J. Obstet. Gynaecol. Res.|volume=34|issue=2|pages=266–70|doi=10.1111/j.1447-0756.2008.00768.x|pmid=18412795}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡੋਪਲਰ ਵਹਾਅ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਰੋੜ ਵਿੱਚ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ - ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਸ਼ਖੀਸ਼ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Emergency Medicine|url=https://archive.org/details/emergencymedicin06edunse|last=Tintinalli|first=Judith|date=2004|publisher=McGraw Hill Professional|isbn=978-0-07-138875-7|page=[https://archive.org/details/emergencymedicin06edunse/page/904 904]}}</ref> ਡੋਪਲਰ ਸੋਨੋਗ੍ਰਾਫੀ 'ਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੀ ਕਮੀ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੀ ਮਰੋੜ ਦੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਹੈ।ਪਥੌਲਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਘੱਟ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੇ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਓ.ਟੀ. ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਓ.ਟੀ. ਲਈ ਅਸੈਂਬਲ ਅੰਡੇਸ਼ਵਰਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 78% ਅਤੇ 71% ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮੁੱਲ ਦੇ ਨਾਲ 44% ਅਤੇ 92% ਹੈ। ਡੋਪਲਰ ਸੋਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀ ਸਿਹਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ]] hyypjrd1jkuvqcktitw00rlp6ok6gck 0 112332 843483 841721 2026-07-29T21:59:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843483 wikitext text/x-wiki '''ਟ੍ਰਾਂਸਜੇਂਡਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ''' ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਹੈ। == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ == === ਅਫਰੀਕਾ === ==== ਮਿਸਰ ==== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਥੀਬਜ਼ (ਹੁਣ [[ਲਕਸਰ]], [[ਮਿਸਰ]]) ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਸਰ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਮੱਧ (2000 ਤੋਂ 1800 ਈ. ਪੂ.) ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ 'ਤੇ ਖੁਦੇ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮੈਂਬਰਾਂ: ਤਾਈ (ਮਰਦ), ਸ਼ਟ ("ਸੇਖੇਤ") ਅਤੇ ਹਮਟ (ਔਰਤ) ਦੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲੀ ਹੈ।<ref>Sethe, Kurt, (1926), ''Die Aechtung feindlicher Fürsten, Völker und Dinge auf altägyptischen Tongefäßscherben des mittleren Reiches,'' in: Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse, 1926, p. 61.</ref> ਸ਼ਟ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਖੁਸਰ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>[http://www.well.com/user/aquarius/egypt.htm The Third Gender in Ancient Egypt], Faris Malik. (web site)</ref> ਮਿਸਰ ਦੇ ਅਠਾਰ੍ਹੇ ਰਾਜ-ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਰਾਣੀ [[ਹਟਸ਼ੇਪਸਟ]] [[ਫ਼ਿਰਔਨ]] ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰਦਾਵਾਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਲਾਉਣ 'ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। <ref name="pbslink">{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/egypt/newkingdom/hatshepsut.html|title=Hatshepsut|website=pbs.org}}</ref> ਕਈ ਮੌਜੂਦਾ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸਮੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਬੇਨੇਫਰੂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੁੱਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਹਟਸ਼ੇਪਸਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Callender/Shaw, p. 170.</ref> ==== ਯੁਗਾਂਡਾ ==== [[ਯੁਗਾਂਡਾ]] ਕੋਲ ਹਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਾਫੀ ਲੰਮਾ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਰਾਸ ਡਰੈਸਿੰਗ ਪੁਰਸ਼ਾਂ (ਸਮਲਿੰਗਕ ਪਾਦਰੀ) ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਬਨਯੋਰੋ]] ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਟੈਸੋ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ।<ref>Anthony Appiah and Henry Louis Gates, ''Encyclopedia of Africa, Volume 2'' OUP, USA, 2010</ref> === ਅਮਰੀਕਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Catlin_-_Dance_to_the_berdache.jpg|right|thumb|ਜਾਰਜ ਕੈਟਲਿਨ (1796-1872) ਬਰਡਾਚੀ ਲਈ ਡਾਂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਸੈਕ ਅਤੇ ਫੌਕਸ ਇੰਡੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਆਤਮਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। <br />]] ਪੱਛਮੀ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੁਝ ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ ਕਬੀਲਿਆਂ ਕੋਲ ਤੀਜੇ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ "ਬਰਡਾਚੀ" (ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮਰਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ "ਪਾਸਿੰਗ ਵੀਮਨ" (ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਔਰਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦਾਨਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਬਦ "ਬਰਡਾਚੀ<nowiki>''</nowiki> ਇੱਕ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸੀ, ਇਸਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਗੋਤਾਂ ਦੇ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।<ref name="Katz">[//en.wikipedia.org/wiki/Jonathan_Katz Katz, J.] (1976) ''Gay American History: Lesbians and Gay Men in the U.S.A.'' New York: [//en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Y._Crowell Thomas Y. Crowell] Company</ref> ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖਾਤੇ ਜੈਸੂਇਟ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਯੂਸੁਫ਼-ਫਰਾਂਸੋਈਸ ਲਾਫਿਟੌ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਰੋਕੀਆਸ ਵਿੱਚ 1711 ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਛੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਸਨ।<ref name="Fenton1969">{{cite journal|last1=Fenton|first1=William N.|last2=Moore|first2=Elizabeth L.|date=1969|title=J.-F. Lafitau (1681-1746), Precursor of Scientific Anthropology|journal=Southwestern Journal of Anthropology|volume=25|issue=2|jstor=3629200|p=174–5}}</ref> ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ "ਮਰਦਾਵੀਂ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯੋਧੇ ਹੋਣ ਤੇ ਘਮੰਡ ਸੀ" ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ " ਉਹਨਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਜੋ  ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ" ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।<ref name="Queerly-CA-2012">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5l2y6SroU1IC&pg=PA52|title=Queerly Canadian: An Introductory Reader in Sexuality Studies|last1=FitzGerald|first1=Maureen|last2=Rayter|first2=Scott|publisher=Canadian Scholars’ Press|year=2012|isbn=978-1-55130-400-7|page=52|chapter=4 The Regulation of First Nations Sexuality, by Martin Cannon|oclc=801167318|accessdate=1 July 2016}}</ref> === ਏਸ਼ੀਆ === ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਸੀਰੀਆ]] ਵਿਚ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਜੇਂਡਰ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਸਨ, ਜੋ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਨੱਚਦੀਆਂ-ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।<ref>The Nature Of Homosexuality, Erik Holland, page 465, 2004</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿਚ, [[ਹਿਜੜਾ]] ਤੀਜੇ-ਲਿੰਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰਾਂਸਜੇਂਡਰ ਗਰੁੱਪ, ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਜੜਾ ਮਰਦ ਜਾਂ ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਔਰਤਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://galva108.org/deities.html|title=Gay and Lesbian Vaishnava Association, Inc|publisher=Galva108.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023063544/http://galva108.org/deities.html|archive-date=2013-10-23|dead-url=yes|access-date=2013-11-02}}</ref>  ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ, ਸਾਦੀ, ਹਾਫਿਜ਼ ਅਤੇ ਜਮੀ ਜਿਹੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਹੋਮੋਇਰੋਟਿਕ ਨਾਲਸਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਸੈਕਸ ਅਤੇ ਬੈਕਚੇਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। === ਯੂਰਪ === ==== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ==== [[ਤਸਵੀਰ:NAMA_Sappho_lisant.jpg|thumb|ਸੀ. 435 ਬੀ.ਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫੁੱਲਦਾਨ ਉੱਤੇ ਸਾਫੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ।]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਯੂਨਾਨ]] ਅਤੇ ਫਰਗੀਆ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ [[ਗਣਰਾਜ]] ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਸਾਇਬੇਲੇ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪੰਥ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ [[ਨਫ਼ਰਤ]] ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਪਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਦਾ ਕਿਹਾ ਸੀ।<ref name="Califia">{{Cite book|title=Sex Changes The Politics of Transgenderism|url=https://archive.org/details/sexchangespoliti0000cali|last=[[Patrick Califia|Califia, Patrick]]|date=2003|publisher=[[Cleis Press]], Inc.|location=California}} [//en.wikipedia.org/wiki/ISDN ISDN] 1-57344-180-5</ref><ref name="Banjamin">{{Cite book|title=The Transsexual Phenomenon|url=https://archive.org/details/transsexualpheno0000harr|last=[[Harry Benjamin|Benjamin, H.]]|date=1966|publisher=Julian Press|location=New York}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਅੰਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਰੰਭਕ ਸਮਲਿੰਗੀ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਸੰਦਰਭਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="Evans">{{Cite book|title=[[Witchcraft and the Gay Counterculture]]|last=[[Arthur Evans|Evans, Arthur]]|date=1978|publisher=Fag Rag Books|location=[[Boston]]}}</ref><ref name="Conner">{{Cite book|title=Blossom of Bone: Reclaiming the Connections between Homoeroticism and the Sacred|url=https://archive.org/details/blossomofbonerec0000conn|last=[[Randy Conner|Conner, R.]]|date=1993|publisher=Harper|location=San Francisco}}</ref> ==== ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ==== == ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਂ == ਇਸ ਵਿੱਚ [[ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ|ਜਾਗਰੂਕਤਾ]] ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। === ਅਫਰੀਕਾ === ==== ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ==== 15 ਮਾਰਚ 2004 ਨੂੰ - ਸੈਕਸ ਵਿਵਰਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਸਥਿਤੀ ਐਕਟ, 2003 ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਏ, [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਅਤੇ ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਜਾਂ ਸੈਕਸ ਬਦਲਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ।  <ref>{{Cite book|url=http://www.iol.co.za/news/south-africa/boys-will-be-girls-as-sex-change-bill-passed-1.113737|title=Boys will be girls as sex change bill passed|last=[[Patrick Califia|Califia, Patrick]]|date=26 September 2003|work=Independent Online|publisher=[[Cleis Press]], Inc.|location=California|access-date=12 July 2011|agency=Sapa}}</ref> ==== ਬੋਤਸਵਾਨਾ ==== ਸਤੰਬਰ 2017 ਵਿੱਚ, [[ਬੋਤਸਵਾਨਾ]] ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਵੱਲੋਂ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਮੈਨ ਦੇ ਲਿੰਗ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ " ਨਿੱਜਤਾ, ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਕਾਨੂਨੀ ਹੱਕ ਅਤੇ ਅਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਅਨਿਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।[[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਏ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>[http://allafrica.com/stories/201710090073.html Botswana: Activists Celebrate Botswana's Transgender Court Victory]</ref><ref>{{Cite web |url=https://southernafricalitigationcentre.org/2017/09/29/press-release-botswana-high-court-rules-in-landmark-gender-identity-case/ |title=Press Release: Botswana High Court Rules in Landmark Gender Identity Case |access-date=2018-10-29 |archive-date=2019-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190428140544/https://www.southernafricalitigationcentre.org/2017/09/29/press-release-botswana-high-court-rules-in-landmark-gender-identity-case/ |url-status=dead }}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰੇਗੀ, ਇਸਦਾ ਫੈਸਲਾ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾ ਨਾਲ ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪੁਰਸ ਨੂੰ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਲਿੰਗ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.mambaonline.com/2017/12/06/sweet-closure-botswana-agrees-recognise-trans-man/ “Sweet closure” as Botswana finally agrees to recognise trans man], ''Mambaonline''</ref> === ਅਮਰੀਕਾ === ==== ਮੈਕਸੀਕੋ ==== [[ਓਕਸਾਕਾ]] ਦੇ ਜ਼ੈਪੋਟੇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਉਕਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਹੈ, ਜੋ [[ਜਨਮ ਤੋਂ ਪੁਰਸ]] ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।<ref name="Chinas-1995">Chiñas, Beverly (1995). ''Isthmus Zapotec attitudes toward sex and gender anomalies,'' pp. 293-302 in Stephen O. Murray (ed.), "Latin American Male Homosexualities" Albuquerque: University of New Mexico Press.</ref> [[ਮਿਉਕਸ]] ਔਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਲਾਈ-ਕਢਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣੇ ਆਦਿ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>Stephen, Lynn (2002). "Latin American Perspectives," Issue 123, Vol.29 No.2, March 2002, pp. 41-59. [https://web.archive.org/web/20070129073904/http://www.uky.edu/~tmute2/mexico/MexWeb/Mex%20PDFs/stephan-gender-zapotec.pdf ''Sexualities and Genders in Zapotec Oaxaca.'']</ref><ref>MIANO, M. (2002). Hombre, mujer y muxe’ en el Istmo de Tehuantepec. México: Plaza y Valdés. CONACULTA-INAH.</ref> ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਛੇ ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੜਕੇ ਇਸਥਮਸ ਜ਼ੈਪੋਟੇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ 1970 ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਦੌਰ 'ਚ ਮਿਉਕਸ ਸਨ।<ref>Rymph, David (1974). ''Cross-sex behavior in an Isthmus Zapotec village.'' Paper presented at the annual meeting of the [//en.wikipedia.org/wiki/American_Anthropological_Association American Anthropological Association], Mexico City.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] 8eph4axt7a372si7njh87wqskefgvsw 0 112430 843685 842227 2026-07-30T01:31:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843685 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:(A)_Rape_rates_per_100000_population_2010-2012,_world.jpg|thumb|280x280px|2010-2012 'ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਦਰ (ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ) ਪ੍ਰਤੀ 100,000 ਆਬਾਦੀ]] '''ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ''', ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ [[ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ|ਸਮਾਜਿਕ]] ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਬਲਾਤਕਾਰ]] ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ [[ਜੈਂਡਰ]] ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਵੱਈਏ ਕਾਰਨ ਆਮ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=The Sexualization of Childhood|url=https://archive.org/details/sexualizationofc0000unse_g8t3|last=Olfman|first=Sharna|publisher=ABC-CLIO|year=2009|page=[https://archive.org/details/sexualizationofc0000unse_g8t3/page/9 9]}}</ref><ref name="Flintoft">{{cite book|title=Violence Goes to College: The Authoritative Guide to Prevention and Intervention|url=https://archive.org/details/violencegoestoco0000nico|last=Flintoft|first=Rebecca|date=October 2001|publisher=Charles C Thomas|isbn=978-0398071912|editor=John Nicoletti|page=[https://archive.org/details/violencegoestoco0000nico/page/134 134]|editor2=Sally Spencer-Thomas|editor3=Christopher M. Bollinger}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਹਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀੜਤਾ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਸਲਟ-ਸ਼ੇਮਿੰਗ, ਜਿਨਸੀ ਉਦਾਰਵਾਦ, ਮਾਮੂਲੀਕਰਨ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਵਿਆਪਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸੰਯੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last=Attenborough|first=Frederick|year=2014|title=Rape is rape (except when it's not): the media, recontextualisation and violence against women|journal=Journal of Language Aggression and Conflict|volume=2|issue=2|pages=183–203|doi=10.1075/jlac.2.2.01att}}</ref> ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹਾਂ 'ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਾਂ 'ਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="rozee">{{cite web|url=http://www.raperesistance.org/research/rape_culture.html|title=Resisting a Rape Culture|author=Rozee, Patricia|publisher=Rape Resistance|archiveurl=https://archive.today/20130113040359/http://www.raperesistance.org/research/rape_culture.html|archivedate=13 January 2013|deadurl=yes|accessdate=11 January 2012}}</ref><ref name="Steffes">{{cite web|url=http://hpr1.com/feature/article/the_rape_culture/|title=The American Rape Culture|author=Steffes, Micah|date=January 2008|publisher=High Plains Reader|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121124175139/http://hpr1.com/feature/article/the_rape_culture/|archivedate=24 November 2012|deadurl=yes|accessdate=11 January 2012}}</ref><ref name="Maitse1998">{{cite journal|last1=Maitse|first1=Teboho|year=1998|title=Political change, rape, and pornography in postapartheid South Africa|journal=Gender & Development|volume=6|issue=3|pages=55–59|doi=10.1080/741922834|issn=1355-2074|pmid=12294413}}</ref><ref name="Prof Upendra Baxi India = Rape Culture">{{cite journal|last=Baxi|first=Upendra|date=August 2002|title=THE SECOND GUJARAT CATASTROPHE|journal=Economic and Political Weekly|volume=37|issue=34|pages=3519–3531|jstor=4412519}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਹੋਂਦ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਜੋ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਉਪਯੋਗ == ਸ਼ਬਦ "ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ" ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Smith2004 174">{{Cite book|title=Encyclopedia of Rape|url=https://archive.org/details/encyclopediaofra0000unse_p7p6|last=Smith|first=Merril D.|publisher=Greenwood Press|year=2004|isbn=978-0-313-32687-5|edition=1st|location=Westport, Conn.|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofra0000unse_p7p6/page/174 174]}}</ref> 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਦੂਜੀ-ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਲੇਗਜੈਂਡਰਾ ਰੁਥਰਫੋਰਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਬਲਾਤਕਾਰ, ਨਜਾਇਜ਼ ਅਤਿਆਚਾਰ, ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕਮੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।<ref>Review of ''Against Our Will: Men, Women, and Rape'' quoted in {{Cite journal|last=Rutherford, Alexandra|date=June 2011|title=Sexual Violence Against Women: Putting Rape Research in Context|url=http://pwq.sagepub.com/content/35/2/342.extract|journal=Psychology of Women Quarterly|volume=35|issue=2|pages=342–347|doi=10.1177/0361684311404307|access-date=15 June 2012|archive-date=8 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808082850/http://pwq.sagepub.com/content/35/2/342.extract|dead-url=yes}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਆਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਲਿੰਗਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਸੀ। ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿੰਗਕ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਜੁਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਲਿੰਗਕ ਸੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ, ਧਮਕਾਉਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Brownmiller">Brownmiller, Susan. ''Against Our Will: Men, Women and Rape''. Ballantine, 1975. Print</ref><ref name="Maschke1997">Maschke, Karen J. ''The Legal Response to Violence against Women''. New York: Garland Pub., 1997.</ref><ref name="Chasteen2001">{{Cite journal|last=Chasteen|first=Amy L.|date=April 2001|title=Constructing rape: Feminism, change, and women's everyday understandings of sexual assault|url=https://archive.org/details/sim_sociological-spectrum-mid-south-sociological-assoc_april-june-2001_21_2/page/101|journal=Sociological Spectrum|volume=21|issue=2|pages=101–139|doi=10.1080/02732170121403}}</ref> ਬਲਾਤਕਾਰ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। == ਅਵਲੋਕਨ == ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਜੋਂ ਸੰਕਲਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਿੰਗਕ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ "ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਿੱਥਾਂ" ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪੀੜਿਤ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ "ਬੇਤਰਤੀਬ ਸੈਕਸ"। [[ਤਸਵੀਰ:Rape_Culture_Pyramid_-_11th_Principle_Consent.png|right|thumb|400x400px|ਬਲਾਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੈਰਾਮਿਡ ਦੇ 11 ਅਸੂਲ:]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * Separatist feminism * Rotherham child sexual exploitation scandal * Just-world hypothesis * Exploitation of women in mass media * Misogyny and mass media * Post-assault treatment of sexual assault victims * Rape schedule * Campaign Against Lebanese Rape Law – Article 522 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=Transforming a Rape Culture|url=https://archive.org/details/transformingrape00buch|year=1993|isbn=978-1-57131-204-4|editor-last=Emilie Buchwald|editor-last2=Pamela R. Fletcher|editor-last3=Martha Roth}} * {{Cite journal|last=Burt|first=M. R.|year=1980|title=Cultural myths and supports for rape|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1980-02_38_2/page/217|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=38|issue=2|pages=217–230|citeseerx=10.1.1.474.5745|doi=10.1037/0022-3514.38.2.217|pmid=7373511}} * {{Cite journal|last=M. R. Burt|last2=R. S. Albin|last-author-amp=yes|year=1981|title=Rape Myths, Rape Definitions, and Probability of Conviction|url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/119570811/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|journal=Journal of Applied Social Psychology|volume=11|issue=3|pages=212–230|doi=10.1111/j.1559-1816.1981.tb00739.x|access-date=2018-11-01|archive-date=2013-01-05|archive-url=https://archive.today/20130105202612/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119570811/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0|dead-url=yes}} * [http://www.pantagraph.com/news/local/pfop-courts-offered-women-few-protections-in-cases-of-rape/article_d1d5d636-12f2-5920-bfb3-774ae827feec.html ਅਦਾਲਤ ਪੇਸ਼ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ' ਚ ਬਲਾਤਕਾਰ] (ਡੱਲਾਸ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਅਖਬਾਰ) 02on9n83kt385xnu5xtqgq289rdw6y9 0 112633 843445 843101 2026-07-29T21:22:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843445 wikitext text/x-wiki '''ਲਾੜੀ ਸਾੜਨਾ '''[[ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ [[ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ]] ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। [[ਦਾਜ ਕਾਰਨ ਮੌਤ]] ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਲਾੜੀ ਸਾੜਨਾ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਾਧੂ ਦਾਜ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ, [[ਪਟਰੋਲ|ਗੈਸੋਲੀਨ]], ਜਾਂ ਹੋਰ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਤਰਲ ਦੀ  ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="autogenerated2003">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm|title=India's dowry deaths|last=Ash|first=Lucy|date=16 July 2003|accessdate=30 July 2007|publisher=BBC}}</ref><ref name="Bride Burning">{{cite journal|last=Lakhani|first=Avnita|date=2005|title=Bride-burning: the "elephant in the room" is out of control|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/pepds5&div=14&id=&page=|journal=[[Pepperdine Dispute Resolution Law Journal]]|publisher=[[Pepperdine University School of Law]]|volume=5|issue=2|pages=249–298|postscript=.|ref=harv}}</ref> ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਅਕਸਰ ਹੀ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://aishaiqbal.blogspot.com/2007/02/bride-burning.html|title=Aisha Iqbal: Bride Burning- in the name of dowry|date=8 February 2007|publisher=Aishaiqbal.blogspot.com|accessdate=28 January 2012|archive-date=10 ਮਾਰਚ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310175640/http://aishaiqbal.blogspot.com/2007/02/bride-burning.html|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 1993 ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://articles.cnn.com/1996-08-18/world/9608_18_bride.burn_1_dowry-hindu-attitudes?_s=PM:WORLD|title=Brideburning claims hundreds in India – CNN|date=18 August 1996|publisher=Articles.cnn.com|accessdate=28 January 2012|archive-date=26 ਮਾਰਚ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326011219/http://articles.cnn.com/1996-08-18/world/9608_18_bride.burn_1_dowry-hindu-attitudes?_s=PM:WORLD|dead-url=yes}}</ref> ਇਹ ਅਪਰਾਧ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ [[ਮਨੁੱਖੀ ਕਤਲ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, ਜੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਕੈਦ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤਕ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾੜੀ ਸਾੜਨਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref name="Kumar">{{Cite journal|last=Kumar|first=Virendra|last2=Kanth|first2=Sarita|date=December 2004|title=Bride burning|url=https://dx.doi.org/10.1016/S0140-6736(04)17625-3|journal=[[The Lancet]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=364|issue=special issue|pages=18–19|doi=10.1016/S0140-6736(04)17625-3|postscript=.|ref=harv}}</ref> ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 2500 ਮੌਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਹੈ। 1995 ਵਿਚ [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ]] ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਹੇਜ ਕਾਰਨਮੌਤ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸਾਲ ਵਿਚ ਵੱਧ ਕੇ 5800  ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।<ref name="Pratap">{{Cite magazine|last=Pratap|first=Anita|author-link=Anita Pratap|date=11 September 1995|title=Killed by greed and oppression|magazine=[[Time (magazine)|Time Magazine]]|publisher=[[Time Inc.]]|volume=146|issue=11|postscript=.|ref=harv}}</ref> ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਸੀ ਐੱਨ ਐੱਨ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਕਹੀ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਬਲੀਆਂ ਲਾੜੀ ਦੀਆਂ 2500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="CNN1996">{{Cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,100748,00.html|title=Indian Society Needs To Change|last=Yasui|first=Brian|date=18 August 1996|access-date=24 August 2007|publisher=CNN|archive-date=30 ਸਤੰਬਰ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930073930/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,100748,00.html|dead-url=yes}}</ref> ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਥੇ 1948 ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ਼ 2008 ਵਿਚ 3876 ਦਹੇਜ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।<ref name="ncrb">{{Cite book|url=http://ncrb.nic.in/CII2008/cii-2008/Table%204.9.pdf|title=Disposal of Cases by Courts|last=Newage|first=Indian|date=16 January 2010|publisher=[[National Crime Records Bureau|National Crime Records Bureau, India]]|format=PDF|access-date=17 January 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6YfXwjB9S?url=http://ncrb.nic.in/CII2008/cii-2008/Table%204.9.pdf|archive-date=2015-05-20}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਦਾਜ ਦੀ ਮੌਤ === ਦਾਜ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਤਲ ਜਾਂ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਦਾਜ ਲੈਣ ਦੀਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣਾ ਸਿਰਫ ਦਾਜ ਲਈਮੌਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਵਿਚ [[ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣਾ]] ਅਤੇ [[ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜ ਛਾੜ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਾਜ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕਲਾਸ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ-ਆਰਥਿਕ ਰੁਤਬੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਔਰਤਾਂ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪਤੀ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ, ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਵੁਮੈਨਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 300 ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੀਆਂ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਵਿਸਫੋਟਿੰਗ ਸਟੋਵ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਟਾਵ ਬਰਨ ਨਾਲ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜ਼ਖ਼ਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="BBC_1999">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/431607.stm|title=World:South Asia Bride burning 'kills hundreds'|date=27 August 1999|access-date=11 June 2009|publisher=BBC.co.uk}}</ref> 1999 ਵਿਚ ਐਮਨੇਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ 1600 ਲਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਕੇਵਲ 60 ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਨ।<ref name="amnesty_honour_killings">{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA33/013/1998/en/87b82760-d9ba-11dd-af2b-b1f6023af0c5/asa330131998en.html|title=Honour killings of girls and women (ASA 33/018/1999)|date=1 September 1999|publisher=Amnesty International|archive-url=https://web.archive.org/web/20110226011418/http://www.amnesty.org/en/library/asset/ASA33/013/1998/en/87b82760-d9ba-11dd-af2b-b1f6023af0c5/asa330131998en.html|archive-date=26 February 2011|dead-url=yes|access-date=29 December 2006}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == {{Div col|colwidth=30em}} * [[ਦਾਜ ਕਾਰਨ ਮੌਤ]] * [[ਔਰਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹਿੰਸਾ]] * [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ]] * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਜ ਪ੍ਰਥਾ]] * [[ਤੇਜ਼ਾਬ ਸੁੱਟਣਾ]] * [[ਵੱਟੇ ਦਾ ਵਿਆਹ|ਵੱਟਾ ਸੱਟਾ]] * [[ਦਾਜ]] * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ]]] * [[ਜਾਤ ਪ੍ਰਥਾ]] {{div col end}} == ਹੋਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=Bride burning: crime against women|url=https://archive.org/details/brideburningcrim0000asga|last=Garg|first=A.S.|publisher=Sandeep Publication, Rohtak: Marketed by the Bright Law House|year=1990|location=New Delhi, India|oclc=24784662}} * {{Cite book|title=Bride burning in India: a socio legal study|url=https://archive.org/details/nlsiu.346.016.uma-2.14456|last=Umar|first=Mohd|publisher=APH Publishing|year=1998|isbn=9788170249221|location=New Delhi, India}} * {{Cite book|title=South Asians and the dowry problem|url=https://archive.org/details/southasiansdowry0000unse|last=Menski|first=Werner|publisher=Trentham Books and School of Oriental & African Studies|year=1998|isbn=9781858561417|series=Group on Ethnic Minority Studies Series (GEMS)|location=Stoke-on-Trent}} * {{Cite journal|last=Ravikant|first=Namratha S.|date=2000|title=Dowry deaths: proposing a standard for implementation of domestic legislation in accordance with human rights obligations|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/mjgl6&div=18&id=&page=|journal=Michigan Journal of Gender, Social Policy and the Law|publisher=[[HeinOnline]] on behalf of [[University of Michigan Law School]]|volume=6|issue=2|pages=449–498|postscript=.|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Lakhani|first=Avnita|date=2005|title=Bride-burning: the "elephant in the room" is out of control|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/pepds5&div=14&id=&page=|journal=[[Pepperdine Dispute Resolution Law Journal]]|publisher=[[Pepperdine University School of Law]]|volume=5|issue=2|pages=249–298|postscript=.|ref=harv}} [http://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1103&context=drlj Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190224173650/http://digitalcommons.pepperdine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1103&context=drlj |date=2019-02-24 }} * {{Cite journal|last=Bhave|first=Sunil|date=March 2007|title=Deterring dowry deaths in India: applying tort law to reverse the economic incentives that fuel the dowry market|url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/sufflr40&div=20&id=&page=|journal=[[Suffolk University Law Review]]|publisher=[[Suffolk University Law School]]|volume=40|issue=2|pages=291–314|postscript=.|ref=harv}} [https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=40+Suffolk+U.+L.+Rev.+291&srctype=smi&srcid=3B15&key=23daa9b66556679d3c3b6783965d3580 Lexis Nexis.] [http://suffolklawreview.org/bhave-dowry-deaths/ Suffolk University Law Review.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208153119/http://suffolklawreview.org/bhave-dowry-deaths/ |date=2015-12-08 }} * {{Cite journal|last=Anderson|first=Siwan|date=Fall 2007|title=The economics of dowry and brideprice|url=https://dx.doi.org/10.1257/jep.21.4.151|journal=[[Journal of Economic Perspectives]]|publisher=[[American Economic Association]]|volume=21|issue=4|pages=151–174|doi=10.1257/jep.21.4.151|postscript=.|ref=harv}} [http://faculty.arts.ubc.ca/asiwan/documents/siwan-jep.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141113141520/http://faculty.arts.ubc.ca/asiwan/documents/siwan-jep.pdf |date=2014-11-13 }} == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20051230085700/http://ncrb.nic.in/crime2003/cii.html India's National Crime Records Bureau] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/crossing_continents/3071963.stm India's dowry deaths, BBC] * [http://rivr.sulekha.com/the-chill-of-kerosene_99535_blog The Chill of Kerosene]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Himendra Thakur, Sulekha Creative [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਿਲਾ ਸਿਹਤ ਲੇਖ ਸੰਪਾਦਨ ਮੁਹਿੰਮ 2018]] lyjnumzikb59b9befaqb8mxupzpd7ob 0 113289 843490 832297 2026-07-29T22:09:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843490 wikitext text/x-wiki [[ਇਰਾਕ]] ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ. ਇਰਾਕ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮਿਆ ਸਭਿਅਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰਾਸਤ ਚਲਾ ਓਲਡ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ. ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਰਾਕ ਦੀ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਲਾਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹਨ. ਇਰਾਕ ਰਗੜੇ ਅਤੇ ਕਾਰਪੇਟ ਸਮੇਤ ਵਧੀਆ ਦਸਤਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਰਾਕ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਬਗਦਾਦ, ਜਿੱਥੇ ਇਮਾਰਤ ਪੁਰਾਣੇ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਟਾਪੂ ਨਾਲ ਜਿਆਦਾਤਰ ਹੈ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਇਰਾਕ 'ਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਈਟ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨਵ. ==ਸਿਨੇਮਾ== ਜਦੋਂ ਕਿ 1909 ਵਿੱਚ ਇਰਾਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ, ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਸ਼ੌਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਲ-ਰਸ਼ੀਦ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਲ-ਜਵੈਦਾ ਸਿਨੇਮਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਹਿਲੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਕ ਫਿਲਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ. 1 9 40 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਰਾਕ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫੈਜ਼ਲ II ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਸਲ ਇਰਾਕੀ ਫਿਲਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ. ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਫਾਈਨੈਂਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ. ਬਗਦਾਦ ਸਟੂਡੀਓ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1948 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਫਾਊਂਡਰਜ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਵਧਿਆ. ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ, ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰਕ, ​​ਝੁਕਿਆ ਰੋਮਾਂਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਨਾਚ ਅਕਸਰ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ. ==ਸਾਹਿਤ== ਦੇਰ 1970 ਵਿੱਚ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਇਰਾਕ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਗਿਆ ਸੱਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਗਰੰਟੀ ਚਲਾ ਗਿਆ. ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ, ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੈਟ ਬਾਥ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ. ਇਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਜੰਗ (1980-1988) ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੰਗ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ ਧੱਕੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ. ==ਭੋਜਨ== ਇਰਾਕੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਜਾਂ ਮੇਸੋਪੋਟਾਮੀਆਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ, ਸੁਮੇਰੀ, ਬਾਬਲੀਆਂ, ਅੱਸ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਾਰਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ.<ref name="Salloum">http://www.thingsasian.com/stories-photos/3592 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513083908/http://www.thingsasian.com/stories-photos/3592 |date=2011-05-13 }} Foods of Iraq: Enshrined With A Long History. Habeeb Salloum.</ref><ref name=ABC>{{cite book|last=Albala|first=Ken|title=Food Cultures of the World Encyclopedia|url=https://archive.org/details/foodculturesofwo0003unse|year=2011|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=9780313376276|pages=251–252}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਕ਼ੀ ਸਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਭਿਆਚਾਰ]] bq1usb7qkavspoa4d7j2vtx2k3z3wut 0 113357 843365 837952 2026-07-29T19:59:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843365 wikitext text/x-wiki {{Use British English|date=August 2013}} {{Use dmy dates|date=August 2013}} {{Genocide}} '''ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ '''ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ [[ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ|ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਮੁਹਿੰਮ]] ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।{{Sfn|Totten|Bartrop|2007}} [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ]],{{Sfn|Sharlach|2000}}{{Sfn|Sajjad|2012}}{{Sfn|Ghadbian|2002}}{{Sfn|Mookherjee|2012}} ਯੂਗੋਸਲਾਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਰਵਾਂਡਨ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ,{{Sfn|Sajjad|2012}}{{Sfn|Sharlach|2000}} ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Miller|2009}} ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਲਾਤਕਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਫੌਜੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Fisher|1996}} ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=R. Brass|first=Paul|date=2003|title=The partition of India and retributive genocide in the Punjab, 1946–47: means, methods, and purposes|journal=Journal of Genocide Research|volume=5|pages=71–101|doi=10.1080/14623520305657}}</ref> == ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਹਿਸ == ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਇੱਕ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਅਪਰਾਧ ਹੈ।{{Sfn|Sharlach|2000}} ਦੂਸਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਆਰਟੀਕਲ 2 ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Miller|2009}}{{Sfn|Totten|Bartrop|2007}} ਕੈਥਰੀਨ ਮੈਕਕਿਨੌਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ ਲਈ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਨਸਲੀ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|MacKinnon|2006}} == ਫੁਟਨੋਟ == {{reflist|group=Note}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} == ਪੁਸਤਕ-ਸੂਚੀ == {{refbegin|2}} *{{cite book|last=Allen|first=Beverly|title=Rape Warfare: The Hidden Genocide in Bosnia-Herzegovina and Croatia|url=https://archive.org/details/rapewarfarehidde00alle|year=1996|publisher=University of Minnesota Press|isbn=978-0816628186|ref=harv}} *{{cite book|last=Bisaz|first=Corsin|title=The Concept of Group Rights in International Law: Groups as Contested Right-Holders, Subjects and Legal Persons|year=2012|publisher=Martinus Nijhoff|isbn=978-9004228702|ref= harv}} *{{cite book|last=Brownmiller|first=Susan|title=Against Our Will: Men, Women, and Rape|url=https://archive.org/details/againstourwillme0000brow_w9l3|year=1975|publisher=Simon & Schuster|isbn=0-449-90820-8|ref=harv}} *{{cite journal|last=Card|first=Claudia|title=The Paradox of Genocidal Rape Aimed at Enforced Pregnancy|journal=The Southern Journal of Philosophy|year=2008|volume=S1|issue=46|pages=176–189|doi=10.1111/j.2041-6962.2008.tb00162.x|ref= harv}} *{{cite book|last=De Brouwer|first=Anne-Marie|title=The Men Who Killed Me: Rwandan Survivors of Sexual Violence|url=https://archive.org/details/menwhokilledmerw0000unse|year=2010|publisher=Douglas & McIntyre|isbn=978-1553653103|editor=Anne-Marie De Brouwer, Sandra Ka Hon Chu|chapter=Introduction|ref= harv}} *{{cite book|last=Eftekhari|first=Shiva|title=Rwanda, Struggling to Survive: Barriers to Justice for Rape Victims in Rwanda|year=2004|publisher=Human Rights Watch|ref= harv}} *{{cite book|last=Fielding|first=Leila|title=Female Génocidaires: What was the Nature and Motivations for Hutu Female|year=2012|publisher=GRIN Verlag|isbn=978-3656324409|ref= harv}} *{{cite journal|last=Fisher|first=Siobhán K.|title=Occupation of the Womb: Forced Impregnation as Genocide|journal=Duke Law Journal|year=1996|volume=46|issue=1|jstor=1372967|ref= harv}} *{{cite book|last=Joeden-Forgey|first=Elisa Von|title=The Oxford Handbook of Genocide Studies|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199232116|editor=Donald Bloxham, A. Dirk Moses|chapter=Gender and Genocide|ref= harv}} *{{cite book|last=Jones|first=Adam|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|url=https://archive.org/details/genocidecomprehe0000jone|year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-0415353847|ref=harv}} *{{cite book|last=Leaning|first=Jennifer|title=Women, Migration, and Conflict: Breaking a Deadly Cycle|url=https://archive.org/details/womenmigrationco0000unse|year=2009|publisher=Springer|isbn=978-9048128242|pages=[https://archive.org/details/womenmigrationco0000unse/page/173 173]–199|editor=Susan Forbes Martin, John Tirman|chapter=Sexual Violence during War and Forced Migration |first2=Susan |last2=Bartels |first3=Hani |last3=Mowafi |ref= harv}} *{{cite book|last=Miller|first=Sarah Clark|title=Evil, Political Violence, and Forgiveness: Essays in Honor of Claudia Card|year=2009|publisher=Lexington|isbn=978-0739136508|pages=53–76|editor=Andrea Veltman, Kathryn Norlock|chapter=Atrocity, Harm, and resistance|ref= harv}} *{{cite news|last=MacKinnon|first=Catherine A.|title=Genocide Rape Is Different Than War Rape|url=http://clg.portalxm.com/library/keytext.cfm?keytext_id=181|newspaper=Center on Law & Globalization|year=2006|ref= harv}} *{{cite book|last=Poloni-Staudinger|first=Lori|title=Terrorism and Violent Conflict: Women's Agency, Leadership, and Responses|url=https://archive.org/details/terrorismviolent0000polo|year=2012|publisher=Springer|isbn=978-1461456407 |first2=Candice D. |last2=Ortbals|chapter=Rape as a Weapon of War and Genocide|ref= harv}} *{{cite book|last=Rothe|first=Dawn|title=State Criminality: The Crime of All Crimes|url=https://archive.org/details/statecriminality0000roth|year=2009|publisher=Lexington|isbn=978-0739126721|ref=harv}} *{{cite journal|last=Russell-Brown|first=Sherrie L.|title=Rape as an Act of Genocide|journal=Berkeley Journal of International Law|year=2003|volume=21|issue=2|url=http://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1241&context=bjil|ref=harv|access-date=30 ਨਵੰਬਰ 2018|archive-date=3 ਸਤੰਬਰ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903143941/http://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1241&context=bjil|url-status=dead}} *{{cite book|last=Sajjad|first=Tazreena|title=Plight and Fate of Women During and Following Genocide|year=2012|publisher=Transaction|isbn=978-1412847599|pages=219–248|edition=Reprint|editor=Samuel Totten|chapter=The Post-Genocidal Period and its Impact on Women|ref= harv}} *{{cite journal|last=Sharlach|first=Lisa|title=Rape as Genocide: Bangladesh, the Former Yugoslavia, and Rwanda|journal=New Political Science|year=2000|volume=1|issue=22|doi=10.1080/713687893|url=https://dx.doi.org/10.1080/713687893|ref=harv|pages=89–102}} *{{cite book|last=Smith|first=Roger W.|title=Genocide Matters: Ongoing Issues and Emerging Perspectives|url=https://archive.org/details/genocidematterso0000unse|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0415814966|pages=[https://archive.org/details/genocidematterso0000unse/page/82 82]–105|editor=Joyce Apsel, Ernesto Verdeja|chapter=Genocide and the Politics of Rape|ref= harv}} *{{cite news|last=Smith-Spark|first=Laura|title=How did rape become a weapon of war?|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/4078677.stm|accessdate=29 December 2013|newspaper=British Broadcasting Corporation|date=8 December 2004|ref= {{sfnref|Smith-Spark|2012}} }} *{{cite book|last=Totten|first=Samuel|title=Dictionary of Genocide|year=2007|publisher=Greenwood|isbn=978-0313329678 |first2=Paul R. |last2=Bartrop |ref=harv}} *{{cite book|last=Vetlesen|first=Arne Johan|title=Evil and Human Agency: Understanding Collective Evildoing|url=https://archive.org/details/evilhumanagencyu0000vetl|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521673570|ref=harv}} {{refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਲਾਤਕਾਰ]] nk3ipbp4x8jy0qqxf8mop55b2jdhtc4 0 113609 843533 585011 2026-07-29T22:54:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843533 wikitext text/x-wiki '''ਵੁਮੈਨ'ਜ਼ ਸਟਡੀਜ਼''' ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ; ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ; ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਸਲ, ਜਿਨਸੀ ਰੁਝਾਣ, ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪੰਗਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Women's voices, feminist visions: classic and contemporary readings|url=https://archive.org/details/womensvoicesfemi0000unse|last=Shaw|first=Susan M.|last2=Lee|first2=Janet|date=2014-04-23|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0078027000|edition=Sixth|location=New York, NY|oclc=862041473}}</ref> ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ [[ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]], ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਿਧਾਂਤ, ਅੰਤਰ-ਸਰਲਤਾ, [[ਬਹੁਸਭਿਆਚਾਰਵਾਦ|ਬਹੁਸੱਭਿਆਚਾਰਵਾਦ]], ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਰੀਵਾਦ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਅਧਿਐਨ, ਏਜੰਸੀ, ਬਾਇਓਪਲੇਟਿਕਸ, ਭੌਤਿਕੀਆ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Oxford Handbook of Feminist Theory|publisher=Oxford University Press|year=2018|isbn=978-0190872823|oclc=1002116432}}</ref> ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ-ਵਿਗਿਆਨ, ਆਟੋਥੈਨੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਫੋਕਸ ਗਰੁੱਪਸ, ਸਰਵੇਖਣਾਂ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਖੋਜ, ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸਿਧਾਂਤ, [[ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ]], ਅਤੇ ਕਵਣਸ਼ੀਲ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੀਡਿੰਗ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":02">{{Cite book|title=Feminist research practice: a primer|last=Hesse-Biber|first=Sharlene Nagy|date=2013-07-18|publisher=SAGE Publications|isbn=9781412994972|edition=Second|location=Thousand Oaks, CA|oclc=838201827}}</ref>  == ਸੂਚਨਾ == {{reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] g1wec2oeh5bhq6jz72vlxydmfo0l0ph 0 113930 843562 470709 2026-07-29T23:20:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843562 wikitext text/x-wiki '''ਡਾਇਆਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਮ''' ਧਰਤੀ ਦੇ ਛਾਲੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸ ਕਰਨ ਲਈ. ਡਾਇਆਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਮ geotectonics ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਾਇਆਸਟ੍ਰੋਫਿਜ਼ਮ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਘੁੰਮਣਾ.<ref name="Merriam-Webster">{{Cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/diastrophism|title=diastrophism|website=Merriam-Webster Online Dictionary|access-date=2009-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://wordsmith.org/words/diastrophism.html|title=A Word A Day for 17 August 2009: diastrophism|website=A Word A Day|access-date=2009-08-17}}</ref> == ਨੋਟਸ == <references /> == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * Chorley, Richard J. (1963). "Diastrophic Background to Twentieth-Century Geomorphological Thought". ''Geological Society of America Bulletin'' '''74'''(8): pp.&nbsp;953–970. * {{Cite book|title=Physical Geography: A Landscape Appreciation|url=https://archive.org/details/physicalgeograph0000mckn_k5z7_6thedition|last=McKnight, Tom L|last2=Hess, Darrel|publisher=Prentice Hall|year=2000|isbn=0-13-020263-0|location=Upper Saddle River, NJ|page=[https://archive.org/details/physicalgeograph0000mckn_k5z7_6thedition/page/409 409]|chapter=The Internal Processes: Diastrophism}} i72csw26w5nm729tf7ng6z4d9omgqh2 0 115069 843432 698592 2026-07-29T21:10:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843432 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Down syndrome|image=A boy with Down syndrome using cordless drill to assemble a book case.jpg <!--- Do not change this picture without discussing it in the Down syndrome discussion page. Because of continued vandalism, pictures will be immediately reverted. --->|caption=A boy with Down syndrome assembling a bookcase|field=[[Medical genetics]], [[pediatrics]]|Synonyms=Down's syndrome, Down's, trisomy 21|Symptoms=Delayed [[child development|physical growth]], characteristic [[dysmorphic feature|facial features]], mild to moderate [[intellectual disability]]<ref name=Wei2010/>|complications=|Onset=|Duration=|causes=Third copy of [[chromosome 21 (human)|chromosome 21]]<ref name=Patt2009/>|risks=Older mother<ref name=Mor2002/>|Diagnosis=[[Prenatal screening]], [[genetic testing]]<ref name=NIH2014Diag/>|differential=|Prevention=|Treatment=Educational support, sheltered work environment<ref name=Roi2003/><ref name=NADS/>|Medication=|Prognosis=Life expectancy 50 to 60 (developed world)<ref name=Malt2013/><ref name=Nelson2011/>|frequency=5.4 million (0.1%)<ref name=Wei2010/><ref name=GBD2015Pre/>|Deaths=26,500 (2015)<ref name=GBD2015De/>}} '''ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ''' (ਡੀ.ਐਸ. ਜਾਂ ਡੀ. ਐਨ.ਐਸ.), ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਈਸੋਮੀ 21 ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜੈਨੇਟਿਕ ਡਿਸਰਡਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ 21 ਦੀ ਤੀਜੀ ਕਾਪੀ ਜਾਂ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੈ।<ref name="Patt2009">{{Cite journal|last=Patterson|first=D|date=Jul 2009|title=Molecular genetic analysis of Down syndrome.|journal=Human Genetics|volume=126|issue=1|pages=195–214|doi=10.1007/s00439-009-0696-8|pmid=19526251}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੇਰੀ, ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਦਰਮਿਆਨੀ ਬੌਧਿਕ ਅਸਮਰਥਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।<ref name="Wei2010">{{Cite journal|last=Weijerman|first=ME|last2=de Winter, JP|date=Dec 2010|title=Clinical practice. The care of children with Down syndrome.|journal=European Journal of Pediatrics|volume=169|issue=12|pages=1445–52|doi=10.1007/s00431-010-1253-0|pmc=2962780|pmid=20632187}}</ref> ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਗ ਦੀ ਔਸਤ ਆਈਕਯੂ 50 ਹੈ, 8- ਜਾਂ 9-ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Malt2013">{{Cite journal|last=Malt|first=EA|last2=Dahl, RC|last3=Haugsand, TM|last4=Ulvestad, IH|last5=Emilsen, NM|last6=Hansen, B|last7=Cardenas, YE|last8=Skøld, RO|last9=Thorsen, AT|date=Feb 5, 2013|title=Health and disease in adults with Down syndrome|journal=Tidsskrift for den Norske Laegeforening: Tidsskrift for Praktisk Medicin, NY Raekke|volume=133|issue=3|pages=290–94|doi=10.4045/tidsskr.12.0390|pmid=23381164}}</ref> ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਸਬੰਧੀ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।<ref name="Malt2013"/> ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਨਵ ਜੰਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Wei2010"/> 2015 ਵਿੱਚ, ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ 5.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ 27,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, 1990 ਵਿੱਚ 43,000 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।<ref name="GBD2015Pre">{{Cite journal|last=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence|first=Collaborators.|date=8 October 2016|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6|pmc=5055577|pmid=27733282}}</ref><ref name="GBD2015De">{{Cite journal|last=GBD 2015 Mortality and Causes of Death|first=Collaborators.|date=8 October 2016|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015.|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|doi=10.1016/s0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903|pmid=27733281}}</ref><ref name="GDB2013">{{Cite journal|last=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first=Collaborators|date=17 December 2014|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਡਾਕਟਰ ਜਾਨ ਲੈਂਗਨ ਡਾਊਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1866 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ.<ref name="Hick2012">{{Cite journal|last=Hickey|first=F|last2=Hickey, E|last3=Summar, KL|year=2012|title=Medical update for children with Down syndrome for the pediatrician and family practitioner.|journal=Advances in Pediatrics|volume=59|issue=1|pages=137–57|doi=10.1016/j.yapd.2012.04.006|pmid=22789577}}</ref> ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਕੁਝ ਪਹਿਲੂ 1838 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਨ-ਏਟਿਨੀ ਡੋਮੀਨੀਕ ਐਸਕੁਆਰੋਲ ਅਤੇ 1844 ਵਿੱਚ ਐਡੋਵਾਡ ਸੇਗੁਇਨ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="Evans2009p12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BJf2JgWbYoYC&pg=PA12|title=Down syndrome|last=Evans-Martin|first=F. Fay|publisher=Chelsea House|year=2009|isbn=978-1-4381-1950-2|location=New York|page=12}}</ref> 1959 ਵਿਚ, ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ 21 ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਕਾਪੀ ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਕਾਰਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Hick2012" /> == ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਛਣ == [[ਤਸਵੀਰ:Down_syndrome_lg.jpg|thumb|ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਡਰਾਇੰਗ]] [[ਤਸਵੀਰ:Boy_with_Down_Syndrome.JPG|alt=An eight-year-old boy|thumb|ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਇੱਕ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਲੜਕਾ]] ਡਾਊਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਅਪਾਹਜਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Y20AQAAQBAJ&lpg=PR11&pg=PA5|title=Educating Learners with Down Syndrome Research, theory, and practice with children and adolescents.|last=Faragher|first=edited by Rhonda|last2=Clarke, Barbara|publisher=Taylor and Francis|year=2013|isbn=978-1-134-67335-3|location=Hoboken|page=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123082416/https://books.google.com/books?id=0Y20AQAAQBAJ&lpg=PR11&pg=PA5|archive-date=2017-01-23|dead-url=no|df=}}</ref> ਬਾਲਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 8- ਜਾਂ 9-ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="Malt2013"/> ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਮਾੜੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਫਕਸ਼ਨਿੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref name="Steph2010">{{Cite book|title=Pathophysiology of disease: an introduction to clinical medicine|url=https://archive.org/details/pathophysiologyo0000unse_q2x0|last=Hammer|first=edited by Stephen J. McPhee, Gary D.|publisher=McGraw-Hill Medical|year=2010|isbn=978-0-07-162167-0|edition=6th|location=New York|pages=Chapter 2|chapter=Pathophysiology of Selected Genetic Diseases}}</ref> ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੀਲ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।<ref name="Nelson2011">{{Cite book|title=Nelson textbook of pediatrics|url=https://archive.org/details/isbn_9781437707557|last=Kliegma|first=Robert M.|publisher=Saunders|year=2011|isbn=978-1-4377-0755-7|edition=19th|location=Philadelphia|pages=Chapter 76.2|chapter=Down Syndrome and Other Abnormalities of Chromosome Number}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਹੋਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਤਰਨਾਕ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ, ਮਿਰਗੀ, ਲੀਇਕਮੀਆ, ਥਾਈਰੋਇਡ ਰੋਗ, ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। {| class="wikitable" !ਲੱਛਣ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ !ਲੱਛਣ !ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਤਾ |- |Mental impairment |99%<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=47fckyBY2XwC&pg=PA216-IA51|title=Pediatric epilepsy diagnosis and therapy|last=Sankar|first=editors John M. Pellock, Blaise F.D. Bourgeois, W. Edwin Dodson; associate editors, Douglas R. Nordli, Jr., Raman|publisher=Demos Medical Pub.|year=2008|isbn=978-1-934559-86-4|edition=3rd|location=New York|page=Chapter 67|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123082424/https://books.google.com/books?id=47fckyBY2XwC&pg=PA216-IA51|archive-date=2017-01-23|dead-url=no|df=}}</ref> |Abnormal teeth |60%<ref name="Eps2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6SzKSM1t9MYC&pg=PA255|title=The consequences of chromosome imbalance: principles, mechanisms, and models|last=Epstein|first=Charles J.|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-03809-6|location=Cambridge|pages=255–256|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123082736/https://books.google.com/books?id=6SzKSM1t9MYC&pg=PA255|archive-date=2017-01-23|dead-url=no|df=}}</ref> |- |Stunted growth |90%<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z0ohenkQrY0C&pg=PA259|title=Pediatrics for medical students|last=Daniel Bernstein|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|year=2012|isbn=978-0-7817-7030-9|edition=3rd|location=Philadelphia|page=259|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123082701/https://books.google.com/books?id=z0ohenkQrY0C&pg=PA259|archive-date=2017-01-23|dead-url=no|df=}}</ref> |Slanted eyes |60%<ref name="Steph2010"/> |- |Umbilical hernia |90%<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YX8pztQHX0MC&pg=PA380|title=Pediatric physical therapy|last=Tecklin|first=Jan S.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2008|isbn=978-0-7817-5399-9|edition=4th|location=Philadelphia|page=380|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123082243/https://books.google.com/books?id=YX8pztQHX0MC&pg=PA380|archive-date=2017-01-23|dead-url=no|df=}}</ref> |Shortened hands |60%<ref name="Eps2007" /> |- |Increased skin on back of neck |80%<ref name="Hick2012"/> |Short neck |60%<ref name="Eps2007" /> |- |Low muscle tone |80%<ref name="Dom2007">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WSUMZ5ECEbMC&pg=PA392|title=The 5-minute clinical consult 2007|last=Domino|first=edited by Frank J.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2007|isbn=978-0-7817-6334-9|edition=2007|location=Philadelphia|page=392|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123082614/https://books.google.com/books?id=WSUMZ5ECEbMC&pg=PA392|archive-date=2017-01-23|dead-url=no|df=}}</ref> |Obstructive sleep apnea |60%<ref name="Hick2012" /> |- |Narrow [[ਤਾਲ਼ੂ|roof of mouth]] |76%<ref name="Eps2007" /> |Bent fifth finger tip |57%<ref name="Steph2010" /> |- |Flat head |75%<ref name="Steph2010" /> |Brushfield spots in the iris |56%<ref name="Steph2010" /> |- |Flexible ligaments |75%<ref name="Steph2010" /> |Single transverse palmar crease |53%<ref name="Steph2010" /> |- |Proportionally large tongue<ref name="Perk2009">{{Cite journal|last=Perkins|first=JA|date=December 2009|title=Overview of macroglossia and its treatment.|journal=Current Opinion in Otolaryngology & Head and Neck Surgery|volume=17|issue=6|pages=460–65|doi=10.1097/moo.0b013e3283317f89|pmid=19713845}}</ref> |75%<ref name="Dom2007" /> |Protruding tongue |47%<ref name="Eps2007" /> |- |Abnormal outer ears |70%<ref name="Hick2012" /> |[[ਜਮਾਂਦਰੂ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ|Congenital heart disease]] |40%<ref name="Eps2007" /> |- |Flattened nose |68%<ref name="Steph2010" /> |Strabismus |~35%<ref name="Wei2010"/> |- |Separation of first and second toes |68%<ref name="Eps2007" /> |Undescended testicles |20%<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=k0AHKmax9gwC&pg=PA190|title=Preventive management of children with congenital anomalies and syndromes.|last=Wilson|first=Golder N.|last2=Cooley, W. Carl|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-61734-5|edition=2|location=Cambridge|page=190|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123082838/https://books.google.com/books?id=k0AHKmax9gwC&pg=PA190|archive-date=2017-01-23|dead-url=no|df=}}</ref> |} == ਹਵਾਲੇ == fpstg3q1la3828ixqcfvf9vs4poecrd 0 115861 843649 764256 2026-07-30T00:55:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843649 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦੇਵਤਾ|type=ਹਿੰਦੂ|image=|name=ਕੌਸ਼ਿਕੀ|affiliation=[[ਦੇਵੀ]]<br>[[ਦੁਰਗਾ]]<br>[[ਪਾਰਵਤੀ]]<br>[[ਆਦਿ ਪਰਾਸ਼ਕਤੀ]]<br>[[ਸ਼ਕਤੀ]]<br>[[ਚੰਡੀ|ਚੰਡੀਕਾ]]<br>[[ਆਦਿਪਰਾਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਹਾਸਰਸਵਤੀ ਰੂਪ]]|god_of=ਇੰਤਕਾਮ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਦੇਵੀ|abode=[[ਪਰਬਤ ਕੈਲਾਸ਼|ਸ੍ਰੀ ਕੈਲਾਸ਼ਗਿਰੀ]] ਦਾ ਦੈਵੀ ਸਥਾਨ|mantra=|weapon=[[ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ]], [[ਘੰਟੀ]], [[ਧਨੁੱਖ ਅਤੇ ਤੀਰ]], [[ਹਲ]], [[ਘੋਟਣਾ]], [[ਨਾਦ]]|mount=[[ਚੀਤਾ]] ਜਾਂ [[ਸ਼ੇਰ]]|consort=[[ਸ਼ਿਵ]]}} 'ਕੌਸ਼ਿਕੀ''<nowiki/>''' '''(ਮਹਾਸਰਸਵਤੀ)''' ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੁਬਸੂਰਤੀ ਨੇ, ਜੋ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਉਹਨਾਂ ਚੋਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੂੰਖਾਰ ਸ਼ੇਰ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਮੰਦਰਾਂ 'ਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤ ਅੱਠ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੀ ਘੜੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ 'ਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਚੱਕਰ, ਘੋਟਣਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੰਦਪੁਰਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਮਹਾਤਮਇਆ (ਮਾਰਕੰਦਿਆ ਪੁਰਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) 'ਚ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦੈਂਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ 'ਤੇ ਜਵਾਲਾ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਮਹਾਤਮਇਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਧੀ [[ਚਾਮੁੰਡਾ]] ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। == ਜਨਮ == ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਦੀ ਜਨਮ ਗਾਥਾ ਮਾਤਸਿਆ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ [[ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ]], ਦੋਵੇਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, 'ਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਤਸਿਆ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੂਪਵਾਨ (ਗੌਰੀ) ਬਣਨ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮੜੀ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਹੋ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪੱਕੇ-ਰੰਗ ਦੀ ਦੇਵੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ 'ਚ ਉਭਰੀ।<ref name="wangu">{{Cite book|title=Images of।ndian goddesses: myths, meanings and models|url=https://archive.org/details/imagesofindiango0000wang|last=Wangu|first=Madhu Bazaz|publisher=Abhinav Publications|year=2003|isbn=81-7017-416-3|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/imagesofindiango0000wang/page/185 185]}}</ref> ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ [[ਵਿੰਧਿਆ]] ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ੁੰਭ, ਦੋ ਦੈਂਤ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ [[ਬ੍ਰਹਮਾ]] ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ 'ਚ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।<ref name="jones">{{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last=Jones|first=Constance A.|last2=Ryan, James D.|publisher=Facts On File|year=2007|isbn=0-8160-5458-4|location=New York, NY|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone/page/489 489]|chapter=Virashaivas}}</ref><ref name="sinha">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z6mAsIRsAa0C&pg=PA500&lpg=PA500&dq=goddess+kaushiki&source=bl&ots=_w52-bDnLb&sig=r4LwMFZ_Trcv_qPxmBbAwVPI6WU&hl=en&sa=X&ei=EL8bUJ-PDcTWrQfwxoGoDg&ved=0CE0Q6AEwBQ|title=Approaches to history, culture, art and archaeology|last=Sinha|first=A. K.|publisher=Anamika Publishers|year=2009|location=New Delhi|page=500}}</ref> [[ਮਾਰਕੰਡੇ ਪੁਰਾਣ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅਸੁਰਾਂ (ਭੂਤਾਂ) ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ।ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਾਥਨਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ (ਕੋਸ਼ਾਵਾਂ) ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ ਉਭਰੀ, ਜਿਸਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇਗੀ ਜੋ ਲੜਾਈ 'ਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਾਅਦ 'ਚ, ਉਸ ਨੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਏ।<ref name="mitter">{{Cite book|title=Dharma's daughters: contemporary।ndian women and Hindu culture|url=https://archive.org/details/dharmasdaughters0000mitt|last=Mitter|first=Sara S.|publisher=Rutgers University Press|year=1991|isbn=0-8135-1677-3|edition=2. print.|location=New Brunswick, N.J.|page=[https://archive.org/details/dharmasdaughters0000mitt/page/78 78]}}</ref><ref name="kinsley">{{Cite journal|last=Kinsley|first=David|date=1 December 1975|title=Freedom from Death in the Worship of Kali|journal=Numen|volume=22|issue=3|pages=183|doi=10.2307/3269544}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਚਾਮੁੰਡਾ]] == ਹਵਾਲੇ == <references responsive=""></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] 11iyigih7ror6h8ppivrxi9gjeph69x 0 116122 843571 764276 2026-07-29T23:32:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843571 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|bgcolour=#6495ED|name=ਲਤਿਕਾ ਕੱਟ|image=|imagesize=|caption=|birth_name=|birth_date={{birth date and age|1948|3|12|df=y}}|birth_place=[[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਭਾਰਤ]]|death_date=|death_place=|nationality=ਭਾਰਤੀ|field=[[ਮੂਰਤੀਕਾਰ]]|training=[[ਦਾ ਦੂਨ ਸਕੂਲ]]<br />[[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]]<br>[[Faculty of Fine Arts|ਬੜੌਦਾ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ]]|awards=[[List of Lalit Kala Akademi fellows|Lalit Kala Academy Award]]}} '''ਲਤਿਕਾ ਕੱਟ''' (ਜਨਮ 1948) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਸਜਾਵਟ, ਧਾਤ ਦੀ ਢਲਾਈ ਅਤੇ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੈ।<ref>http://www.karmayog.in/events/sites/default/files/Final_Catalog.pdf{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਉਹ ਬੇਈਜਿੰਗ ਆਰਟ ਬੇਈਨਾਲੇ ਐਵਾਰਡ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.artnewsnviews.com/view-article.php?article=in-the-news&iid=16&articleid=378|title=In the News|date=|publisher=Artnewsnviews.com|access-date=2012-03-27|archive-date=2018-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823141802/http://www.artnewsnviews.com/view-article.php?article=in-the-news&iid=16&articleid=378|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/art-and-theatre/indian-wins-beijing-art-biennale-award_77304.htm|title=Indian wins Beijing Art Biennale award|date=|publisher=Zeenews.india.com|access-date=2012-03-27}}</ref> == ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ == ਲਾਤਿਕਾ ਨੇ [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]] ਵਿੱਚ, [[ਦੂਨ ਸਕੂਲ|ਦਾ ਦੂਨ ਸਕੂਲ]] ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਵਜੋਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/material-queen/926610/1|title=Material Queen|date=2012-03-22|publisher=Indian Express|access-date=2012-03-27}}</ref> ਉਸਨੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ [[ਲਲਿਤ ਕਲਾ|ਬੜੌਦਾ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ]], ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੱਜੀਰਾਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਬੜੌਦਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ ਤੇ1971 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਪਹਿਲੀ ਆਨਰਜ਼ ਕਲਾਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web|url=http://old.jmi.ac.in/2000/ffa/latika_farts.htm|title=Ms. Latika Katt, Department of Fine Arts|date=|publisher=Old.jmi.ac.in|access-date=2012-03-27|archive-date=2012-07-13|archive-url=https://archive.today/20120713065031/http://old.jmi.ac.in/2000/ffa/latika_farts.htm|dead-url=yes}}</ref> ਇਕ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=http://www.asianage.com/arts/iron-will-gets-moulded-stone-618|title=An iron will gets moulded in stone|last=Kusumita Das|date=2011-03-07|publisher=The Asian Age|access-date=2012-03-27|archive-date=2019-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323074706/http://www.asianage.com/arts/iron-will-gets-moulded-stone-618|url-status=dead}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ [[ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ|ਜਾਮਿਆ ਮਿਲਿਆ ਇਸਲਾਮੀਆ]] ਅਤੇ [[ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ1981 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤਾਲੀਮ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪ [[ਜਾਮੀਆ ਮਿਲੀਆ ਇਸਲਾਮੀਆ|ਜਾਮਿਆ ਮਿਲਿਆ ਇਸਲਾਮੀਆ]] ਵਿਖੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ [[ਸਭਾਪਤੀ|ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ]] ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=http://old.jmi.ac.in/2000/ffa/latika_farts.htm|title=Ms. Latika Katt, Department of Fine Arts|date=|publisher=Old.jmi.ac.in|access-date=2012-03-27|archive-date=2012-07-13|archive-url=https://archive.today/20120713065031/http://old.jmi.ac.in/2000/ffa/latika_farts.htm|dead-url=yes}}</ref> ਉਹ [[ਦਿੱਲੀ]] ਅਤੇ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ]] ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://features.ibnlive.in.com/features/2006/bronze/profile1.php?id=14|title=IBNLive|date=|publisher=Features.ibnlive.in.com|access-date=2012-03-27|archive-date=2012-07-08|archive-url=https://archive.today/20120708092027/http://features.ibnlive.in.com/features/2006/bronze/profile1.php?id=14|dead-url=yes}}</ref> == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ == ਕੁਝ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ : * ਦ ਸੈਲਫ ਐਂਡ ਦ ਵਰਲਡ: ਐਨ ਐਕਜ਼ੀਬਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਵੈਂਡਰ ਆਰਟਿਸਟਸ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਾਡਰਨ ਆਰਟ (ਐਨਜੀਐਮਏ), [[ਦਿੱਲੀ]]।<ref>{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/exhibition-at-ngma-blend-of-personal-and-aesthetic-experiences-of-women-artists/1/275761.html|title=Voyage of self discovery|date=1997-04-30|publisher=India Today}}</ref> * ਮੋਲੇਟੇਨ ਟਾਪੂ, ਸਿਮਰੋਜ਼ਾ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ, [[ਮੁੰਬਈ]]।<ref>{{Cite web|url=http://www.cymroza.com/theexhibition.php?eid=17&st=Past|title=The Exhibition|publisher=Cymroza Art Gallery|access-date=2019-03-23|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923212136/http://www.cymroza.com/theexhibition.php?eid=17&st=Past|dead-url=yes}}</ref> * ਗਰੁੱਪ ਸ਼ੋਅ, ਗੈਲਰੀ ਆਲਟਰਨੇਟਿਵਜ਼, [[ਗੁੜਗਾਵਾਂ|ਗੁੜਗਾਓਂ]]। ਸੋਲੋਸ: ਆਰਟ ਹੈਰੀਟੇਜ, ਐਮ.ਬੀ.ਬੀ., ਅਤੇ ਕਲਾ ਮੇਲਾ ਲਾਅਨਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਕੈਲਕਾਟਾ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਜੈਗ ਸਿਯੈਗ<ref>{{Cite book|title=Dictionary of Indian Art & Artist|year=2006|url=https://archive.org/details/dictionaryofindi0000shet|last=Sheth|first=Pretima|publisher=Mapin publishing|isbn=|location=|pages=}}</ref> == ਅਵਾਰਡ == * ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ,1973 * ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟਸ, 1974 * ਸੁਸਾਇਟੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1975 ਅਤੇ 1976 * ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ, ਕਲਕੱਤਾ, 1974 * ਬੜੋਦਾ ਦੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 1975 * ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵੋਮੈਨਸ ਸ਼ੋਅ ਐਟ ਆਰਟਿਸਟਸ ਸੈਂਟਰ, ਬੰਬਈ, 1975 * ਏਪੀ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਿਸਟਸ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ, 1976 * ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ, ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕੈਡਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1980 == ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ == * ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਐਮਐਸਯੂ, ਯੂਜੀਸੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। * ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ: ਬਰਤਾਨਵੀ ਕੌਂਸਲ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸਲੇਡ ਸਕੂਲ ਆਫ ਆਰਟ, ਲੰਡਨ == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive=""></references> == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://web.archive.org/web/20160303214349/http://www.artheritagegallery.com/artists_work.php?arti=MTQy ਲਤਿਕਾ ਕੱਟ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ] * [http://www.karmayog.in/events/sites/default/files/Final_Catalog.pdf ਲਤਿਕਾ ਕੱਟ ਦੇ ਕੰਮ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1948]] i6t8zq2mhtdm8e7exnzl5lwwm1eezwu 0 116701 843412 757664 2026-07-29T20:46:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843412 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦੇਵਤਾ|type=ਹਿੰਦੂ|image=Calcutta art studio Chinnamasta.jpg|caption=ਛਿੰਨਮਸਤਾ, ਕਲਕੱਤਾ ਆਰਟ ਸਟੂਡਿਓ ਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫੀ, c.{{nbsp}}1885|alt=A decapitated, nude, fair goddess stands on a copulating couple inside a large lotus. She holds her severed head and a scimitar. Three streams of blood from her neck feed her head and two nude (one white, another black coloured) women holding a knife and a skull-cup, who flank her. The goddess wears a skull-garland, a serpent (across her chest) and various gold ornaments.|name=ਛਿੰਨਮਸਤਾ|Devanagari=छिन्नमस्ता|affiliation=[[ਮਹਾਵਿਦਿਆ]], [[ਦੇਵੀ]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਕਾਲੀ]]|god_of=|abode=[[Cremation ground]]|weapon=''khatri'' – scimitar|consort=[[ਸ਼ਿਵ]]|mount=|member_of=ਦੱਸ [[ਮਹਾਵਿੱਦਿਆਵਾਂ]]}} '''ਛਿੰਨਮਸਤਾ''' (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: छिन्नमस्ता, Chinnamastā, "ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ"), ਨੂੰ ਅਕਸਰ '''ਛਿੰਨਮਸਤਾ''' ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ '''ਛਿੰਨਮਸਤਿਕਾ''' ਅਤੇ '''ਪ੍ਰਚੰਡ ਚੰਡਿਕਾ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਤੰਤਰ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਦਸਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ [[ਦੇਵੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ, ਹਿੰਦੂ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਜੀਵ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਤਾਲੂ ਜੋੜੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਜਾਂ ਬੈਠੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛਿੰਨਾਮਸਤਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਤਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਲੈਣ ਵਾਲੀ। ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲਿੰਗਕ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਜਾਂ ਲਿੰਗਕ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੌਤ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵਨ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਮੂਲ == [[ਤਸਵੀਰ:Chinnamunda.jpg|alt=A decapitated, nude, red-complexioned woman stands, raising her left arm, which holds her severed head. She is flanked by two smaller, nude women: a white-coloured one (left) and a blue-coloured one (right).|left|thumb|The Buddhist Chinnamunda is believed to be the antecedent of the Hindu Chhinnamasta, 14th-century painting, Nepal.]] ਹਿੰਦੂ ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਤੰਤਰੀ ਅਤੇ [[ਤਿਬਤੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਧੀ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੰਨਮੁੰਡਾ ("ਉਸ ਨੇ ਕਟੇ ਹੋਏ ਸਿਰ ਦੇ ਨਾਲ") ਜਾਂ ਤਿਰਕਯਾ-ਵਜਰਾਯੋਗੀਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨਮੁੰਡਾ, ਦੇਵੀ ਵਜਰਾਯੋਗੀਨੀ (ਜਾਂ ਵਜਰਾਵਾਰਹੀ, ਵਜਰਾਯੋਗਨੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ) ਦਾ ਕੱਟਿਆ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਛਿੰਨੀਮਸਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Harvtxt|Kinsley|1988|p=172}}</ref><ref>{{Harvtxt|English|2002|p=94}}</ref> == ਪੂਜਾ, ਭਗਤੀ == ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਤਭੇਦ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ''ਤੰਤਰੀਕਾ'' (ਤਾਂਤਰਿਕ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਕਿਸਮ) ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆ ਸਮੂਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="K177">{{Harvtxt|Kinsley|1988|p=177}}</ref><ref name="Storm287">{{Harvtxt|Storm|2013|p=287}}</ref><ref name="K164">{{Harvtxt|Kinsley|1997|p=164}}</ref><ref name=":6">{{Harvtxt|Bhattacharya Saxena|2011|p=64}}</ref> ਛਿੰਨਮਸਤਾ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਪੂਜਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸਧਾਰਨ ਹੋਵੇ।<ref name="K177" /><ref name="K164" /> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == ਸਰੋਤ == {{refbegin|30em}} * {{Cite news|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-uchchaith-siddhpith-here-great-poet-kalidasa-get-blessings-to-maa-kali-13846852.html|title=उच्चैठ सिद्धपीठ: महान कवि कालिदास ने यहां मां भगवती की मुख पर पोत दी थी कालिख|last=|first=|date=10 April 2016|work=[[Dainik Jagran]]|language=Hindi|ref={{sfnRef|Dainik Jagran|10 April 2016}}}} * {{Cite news|url=http://www.jagran.com/bihar/aurangabad-monster-master-shukracharya-mother-of-bhavani-nkti-14388732.html|title=दैत्य गुरु शुक्राचार्य की मां है 'न-कटी भवानी'|last=|first=|date=26 July 2016|work=[[Dainik Jagran]]|language=Hindi|ref={{sfnRef|Dainik Jagran|26 July 2016}}}} * {{Cite book|title=Invitation to Hinduism|last=Banerjee|first=Mrityunjoy|publisher=Arnold-Heinemann|year=1978|language=en|oclc=5829371|ref=harv}} * {{Cite book|title=Woman and Goddess in Hinduism: Reinterpretations and Re-envisionings|last=Bhattacharya Saxena|first=Neela|publisher=[[Palgrave Macmillan]] US|year=2011|isbn=978-1-349-29540-1|editor-last=Pintchman|editor-first=Tracy|chapter=Mystery, Wonder, and Knowledge in the Triadic Figure of Mahāvidyā Chinnamastā: A Śākta Woman's Reading|ref=harv|editor-last2=Sherma|editor-first2=Rita D.}} * {{Cite book|title=Chinnamastā: The Aweful Buddhist and Hindu Tantric Goddess|last=Benard|first=Elisabeth Anne|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|year=2000|isbn=978-81-208-1748-7|ref=harv}} * {{Cite book|title=Carved in Stone, Etched in Memory: Death, Tombstones and Commemoration in Bosnian।slam Since C.1500|last=Buturovic|first=Amila|date=2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-16957-4|language=en|ref=harv}} * {{Cite book|title=Iconography of the Buddhist Sculpture of Orissa|last=Donaldson|first=Thomas E.|publisher=[[Indira Gandhi National Centre for the Arts]] (Abhinav Publications)|year=2001|isbn=978-81-7017-406-6|ref=harv}} * {{Cite book|title=Vajrayogini: Her Visualization, Rituals, and Forms|last=English|first=Elizabeth|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=2002|isbn=978-0-86171-329-5|language=en|ref=harv}} * {{Cite book|title=Hindu Goddesses: Beliefs and Practices|url=https://archive.org/details/hindugoddessesbe0000foul|last=Foulston|first=Lynn|last2=Abbott|first2=Stuart|date=2009|publisher=Sussex Academic Press|isbn=978-1-902210-43-8|ref=harv}} * {{Cite book|title=Tantric Yoga and the Wisdom Goddesses: Spiritual Secrets of Ayurveda|url=https://archive.org/details/tantricyogawisdo0000davi|last=Frawley|first=David|publisher=Lotus Press|year=1994|isbn=978-0-910261-39-5|ref=harv|authorlink=David Frawley}} * {{Cite book|title=Tantra in Practice|last=Gupta|first=Sanjukta|publisher=Motilal Banarsidass|year=2000|isbn=978-0-691-05779-8|editor-last=White|editor-first=David Gordon|chapter=The Worship of Kali According to the Todala Tantra|ref=harv}} * {{Cite book|title=Hindu Goddesses: Visions of the Divine Feminine in the Hindu Religious Tradition|last=Kinsley|first=David R.|publisher=[[University of California Press]]|year=1988|isbn=978-0-520-06339-6|edition=1|chapter=Tara, Chinnamasta and the Mahavidyas|ref=harv}} (1998 edition depicts Chhinnamasta on the front page) * {{Cite book|title=Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās|url=https://archive.org/details/tantricvisionsof0000kins_h5e0|last=Kinsley|first=David R.|publisher=University of California Press|year=1997|isbn=978-0-520-20499-7|ref=harv}} (This edition depicts Chhinnamasta on the front page) * {{cite encyclopedia|year=2002|encyclopedia=The।llustrated Encyclopedia of Hinduism|publisher=The [[Rosen Publishing]] Group,।nc.|editor-last=Lochtefeld|editor-first=James G.|volume=1|isbn=978-0-8239-2287-1|ref=harv}} * {{Cite book|title=Offering Flowers, Feeding Skulls: Popular Goddess Worship in West Bengal|url=https://archive.org/details/offeringflowersf0000mcda|last=McDaniel|first=June|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2004|isbn=978-0-19-516791-7|ref=harv}} * {{cite journal|last=McDermott|first=Rachel Fell|year=April–June 1996|title=Chinnamasta: The Aweful (sic) Buddhist and Hindu Tantric Goddess (Review)|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-EPT/rach.htm|journal=[[The Journal of the American Oriental Society]]|publisher=[[American Oriental Society]]|volume=116|issue=2|ref=harv}} * {{Cite journal|last=Mishra|first=Baba|last2=Mohanty|first2=Pradeep|last3=Mohanty|first3=P. K.|year=2002|title=Headless Contour in the Art Tradition of Orissa, Eastern।ndia|journal=Bulletin of the Deccan College Research।nstitute|publisher=Vice Chancellor, [[Deccan College Post-Graduate and Research।nstitute]] (Deemed University), Pune|volume=62/63|pages=311–321|jstor=42930626|ref=harv}} * {{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1111026/jsp/orissa/story_14666773.jsp|title=Tradition plays out at Bakhrabad|last=Patnaik|first=Lalmohan|date=26 October 2011|work=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Rough Guide to Nepal|url=https://archive.org/details/roughguidetonepa0000reed|last=Reed|first=David|last2=McConnachie|first2=James|date=2002|publisher=[[Rough Guides]]|isbn=978-1-85828-899-4|ref=harv}} * {{Cite book|title=Inventing and Reinventing the Goddess: Contemporary।terations of Hindu Deities On the Move|url=https://archive.org/details/inventingreinven0000unse|last=R Mahalakshmi|publisher=[[Lexington Books]]|year=2014|isbn=978-0-7391-9001-2|editor=Sree Padma|chapter=Tantric Visions, Local Manifestations: The Cult Center of Chinnamasta at Rajrappa, Jharkhand|ref=harv}} * {{Cite web|url=http://www.firstpost.com/living/headless-blood-red-half-and-half-kali-doscope-in-one-kolkata-neighbourhood-1765523.html|title=Headless, Blood-Red, Half-and-Half: A Kali-doscope in one Kolkata neighbourhood|last=Roy|first=Sandip|date=22 October 2014|website=[[Firstpost]]|language=en-US|ref=harv}} * {{cite book|title=The Ten Great Cosmic Powers|last=S Shankaranarayanan|publisher=Samata Books|year=2002|isbn=978-81-85208-38-1|ref=harv|origyear=1972}} * {{cite book|title=Genesis and Development of Tantrism|last=Sanderson|first=Alexis|publisher=Tokyo:।nstitute of Oriental Culture|year=2009|editor=Shingo Einoo|chapter=The Śaiva Age: The Rise and Dominance of Śaivism during the Early Medieval Period|ref=harv|authorlink=Alexis Sanderson}} * {{Cite journal|last=Satapathy|first=Umesh Chandra|date=September 2009|title=Chhatra Yatra of Manikeswari|url=http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/90.pdf|deadurl=yes|journal=Orissa Review|publisher=Government of Odisha|page=90|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160509000043/http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/September/engpdf/90.pdf|archivedate=9 May 2016|ref=harv|df=dmy-all}} * {{Cite web|url=http://khabar.ndtv.com/news/faith/gates-of-kanpurs-chhinnamastika-temple-opened-on-chaitra-navratri-for-three-days-in-a-year-only-1394650|title=साल में केवल तीन दिन खुलते हैं पूजा-अर्चना के लिए इस देवी मंदिर के द्वार|last=Shyamnandan|date=12 April 2016|publisher=[[NDTV]]|language=Hindi|ref=harv|access-date=20 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-date=19 ਅਪ੍ਰੈਲ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200419232141/https://khabar.ndtv.com/news/faith/gates-of-kanpurs-chhinnamastika-temple-opened-on-chaitra-navratri-for-three-days-in-a-year-only-1394650|url-status=dead}} * {{Cite book|title=Head and Heart: Valour and Self-Sacrifice in the Art of।ndia|last=Storm|first=Mary|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-81246-7|ref=harv}} (This edition depicts Chhinnamasta on the front page) * {{Cite book|title=Violence Denied|last=van Kooij|first=Karel R.|publisher=[[Brill Publishers|BRILL]]|year=1999|isbn=978-90-04-11344-2|editor1-last=Houben|editor1-first=Jan E. M.|chapter=Iconography of the Battlefield: The Case of Chinnamasta|ref=harv|editor2-last=van Kooij|editor2-first=Karel R.}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੂਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] mnilfv9e0nffb499e2okknvj89bg0po 0 119294 843638 755335 2026-07-30T00:42:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843638 wikitext text/x-wiki [[File:Cotton_By_Hrushikesh_Kulkarni.jpg|right|thumb| ਇੱਕ [[ਕਪਾਹ]] ਦੀ ਗੇਂਦ। ਕਪਾਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਕਦੀ ਦੀ ਫਸਲ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਟਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2014 ਵਿੱਚ, [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਪਾਹ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਭਗ 100,991,000 480 ਪਾਉਂਡ ਗੰਢਾਂ ਸੀ।<ref name="NCCOA">{{Cite web|url=http://www.cotton.org/econ/cropinfo/cropdata/rankings.cfm|title=(Cotton) Production Ranking MY 2011|last=USDA-Foreign Agriculture Service|publisher=National Cotton Council of America|access-date=April 3, 2012}}</ref> [[ਭਾਰਤ]] 42,185,000 480 ਪੌਂਡ ਗੱਠਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ' ਤੇ ਸੀ।<ref name="NCCOA" /> ]] '''ਨਕਦ ਫਸਲ''' ਜਾਂ '''ਮੁਨਾਫਾ ਫਸਲ''' (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ: '''cash crop''') ਇੱਕ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਫ਼ਸਲ|ਫਸਲ]] ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲਾਭ/ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਲਈ ਵੇਚਣ ਲਈ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਲਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਖੇਤ|ਫਾਰਮ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਾਰਕੀਟ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ [[ਨਿਰਭਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ|ਨਿਰਭਰ ਫਸਲਾਂ]] ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਤਪਾਦਕ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਲਈ ਚਾਰੇ ਲਈ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲਈ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਕਦ ਫਸਲਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕੁਲ ਉਪਜ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ (ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ) ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੱਜ, ਖ਼ਾਸਕਰ [[ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼|ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ]], ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਲੀਏ ਲਈ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੱਟ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਨਕਦ ਫਸਲਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਨਿਰਯਾਤ ਮੁੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਨਕਦੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਮੰਗ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਰਤਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ "basis" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਨਾਲ, ਗਲੋਬਲ ਸਕੋਪ ਦੇ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ (ਕੋਮੋਡਿਟੀ ਮਾਰਕਿਟਸ) ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼, ਖੇਤਰ, ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਉਤਪਾਦਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਫਸਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਿਆਂ ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇੱਕ ਬੰਪਰ ਫਸਲ ਗਲੋਬਲ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ' ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪਲਾਈ ਕਰੇ। ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਕੌਫ਼ੀ|ਕੌਫੀ]] ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਸਤੂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। == ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ == ਅਜਿਹੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਤੇ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦੇ [[ਸੰਸਾਰੀਕਰਨ|ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀਆਂ]] ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ [[ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼]] ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਸਿਸਟਮ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬਸਿਡੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਾਮਾਨ ਲਈ ਟੈਰਿਫ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਾਮਦ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ' ਤੇ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਕਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤਾਂ' ਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਡੰਪਿੰਗ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: dumping)<ref name="bossche">{{Cite book|title=The Law and Policy of the World Trade Organization|url=https://archive.org/details/lawpolicyofworld0000boss_c0v4|last=Van den Bosche|first=Peter|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-511-12392-4|location=Cambridge, UK|pages=[https://archive.org/details/lawpolicyofworld0000boss_c0v4/page/42 42]|quote=Dumping, i.e. bringing a product onto the market of another country at a price less than the normal value of that product is condemned but not prohibited in WTO law.}}</ref> ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਵਿਵਾਦ 2003 ਵਿੱਚ ਕੈਨਕਨ ਵਪਾਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ 22 ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ [[ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ|ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਏਜੰਡੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ' ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਤਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। == ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ == === ਅਫਰੀਕਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Jatropha_curcas.jpg|left|thumb| Jatropha curcas, ਬਾਇਓਫਿਊਲ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: [[ਬਾਇਓ ਬਾਲਣ|biofuel]]) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਨਕਦੀ ਫਸਲ ਹੈ। ]] ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਫਰੀਕੀ ਕਾਮੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ-ਪੰਜ ਹਿੱਸਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਿਸਾਨ [[ਨਿਰਭਰ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ|ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ]] ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, [[ਬੁਰਕੀਨਾ ਫ਼ਾਸੋ|ਬੁਰਕੀਨਾ ਫਾਸੋ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ 85% ਵਸਨੀਕ (20 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ) ਆਮਦਨੀ ਲਈ ਕਪਾਹ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਗਰੀਬੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="NCPA">{{Cite web|url=http://www.ncpa.org/pub/ba547|title=Farm Subsidies: Devastating the World's Poor and the Environment|last=Borders, Max|last2=Burnett, H. Sterling|date=March 24, 2006|publisher=National Center for Policy Analysis|access-date=April 6, 2012|archive-date=ਜਨਵਰੀ 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109013829/http://www.ncpa.org/pub/ba547|dead-url=yes}}</ref> ਵੱਡੇ ਖੇਤ ਨਗਦ ਫਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕੌਫ਼ੀ|ਕਾਫੀ]],<ref name="CBBCNews">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/newsid_4070000/newsid_4077200/4077204.stm|title=Guides: Poverty in Africa – Growing cash crops|date=June 9, 2005|access-date=April 4, 2012|publisher=BBC}}</ref> [[ਚਾਹ]],<ref name="CBBCNews" /> [[ਕਪਾਹ|ਸੂਤੀ]], ਕੋਕੋ, ਫਲ<ref name="CBBCNews" /> ਅਤੇ ਰਬੜ ਉਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁਝਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਾਰਮ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਰਗ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਭਰਤਾ ਫਾਰਮਾਂ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਆਮਦਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। === ਆਸਟਰੇਲੀਆ === [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ]] ਵਿੱਚ ਦਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name="ABC-Lentils">{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2010-02-26/humble-lentil-turns-into-cash-crop/344970|title=Humble lentil turns into cash crop|last=Staight, Kerry|date=February 28, 2010|publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=April 4, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/landline/stories/s99108.htm|title=Lentils offer farmers a better cash crop alternative|last=Courtney, Pip|authorlink=Pip Courtney|date=February 13, 2000|publisher=Australian Broadcasting Corporation (Landline)|access-date=April 4, 2012}}</ref> ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 143,000 ਟਨ ਦਾਲ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref name="ABC-Lentils" /> ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="ABC-Lentils" /> === ਇਟਲੀ === 1950 ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਕੈਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਇਲ ਮੇਜੋਗੋਰਿਓਨੋ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ [[ਟਮਾਟਰ]], [[ਤਮਾਕੂ|ਤੰਬਾਕੂ]] ਅਤੇ [[ਨਿੰਬੂ]] ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੀਆਂ ਨਕਦੀ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਲਾਗੂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਮਾਰਕੀਟ ਤੇ ਵੱਧ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤਾ ਆਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਘੱਟ ਗਿਆ। === ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ === [[ਤਸਵੀਰ:OrangeBloss_wb.jpg|thumb|ਸੰਤਰੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਨਕਦੀ ਫਸਲ ਹਨ।]] ਬੇਬੀ ਬੂਮਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਕਦੀ ਫਸਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਵਧ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣ ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਕਿਫਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਬਣਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ 1997 ਦੀ ਸਵ. ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 90% ਫਾਰਮਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹਨ, ਭਾਈਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਧੂ 6% ਹੋਰ ਮਲਕੀਅਤ ਹਨ। ਨਕਦੀ ਫਸਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੇ ਸਸਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਫਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2010 ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ (ਯੂ.ਐੱਸ.ਡੀ.ਏ.) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ,<ref>{{Cite web|url=http://www.epa.gov/agriculture/ag101/demographics.html|title=Ag 101: Demographics|date=September 10, 2009|publisher=U.S. Environmental Protection Agency|access-date=April 3, 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://southeastfarmpress.com/equipment/alabama-growers-reap-big-savings-precision-ag|title=Alabama growers reap big savings with precision ag|last=Creamer, Jamie|date=February 2, 2011|publisher=Southeast Farm Press|access-date=April 3, 2012}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]], [[ਫ਼ਲੌਰਿਡਾ|ਫਲੋਰੀਡਾ]] ਅਤੇ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ (ਰਾਜ)|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਹਨ]]।<ref name="AgStats-California">{{Cite web|url=http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/2010cas-frt.pdf|title=Fruit and Nut Crops (California)|date=October 28, 2011|publisher=USDA National Agriculture Statistics Service|access-date=April 6, 2012|archive-date=ਮਾਰਚ 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192400/http://www.nass.usda.gov/Statistics_by_State/California/Publications/California_Ag_Statistics/2010cas-frt.pdf|dead-url=yes}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Patates.jpg|thumb| ਵੱਖ ਵੱਖ [[ਆਲੂ|ਆਲੂਆਂ]] ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ]] [[ਤਸਵੀਰ:Cut_sugarcane.jpg|thumb| ਛਿੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਗੰਨਾ, [[ਹਵਾਈ]] ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਕਦੀ ਫਸਲ। ]] === ਵੀਅਤਨਾਮ === [[ਨਾਰੀਅਲ|ਨਾਰਿਅਲ]] [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] ਦੀ ਇੱਕ ਨਕਦੀ ਫਸਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Economy/221019/coconut-growers-switch-crops.html|title=Coconut growers switch crops|date=February 20, 2012|publisher=Viet Nam News|access-date=April 7, 2012}}</ref> == ਗਲੋਬਲ ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ == ਨਾਰਿਅਲ ਪਾਮਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ 80 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਹਰ ਸਾਲ 61 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੈ।<ref>Food And Agriculture Organization of the United Nations. Economic And Social Department. Statistics Division. (September 2, 2010). [http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619130038/http://faostat.fao.org/site/567/DesktopDefault.aspx?PageID=567#ancor |date=2012-06-19 }} <nowiki>FAOSTAT – Production – Crops [Selected annual data]</nowiki>]. Retrieved April 14, 2011 from the FAOSTAT Database.</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੇਲ ਅਤੇ [[ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਦੁੱਧ|ਦੁੱਧ]] ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਤਲਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਾਰੀਅਲ ਦਾ ਤੇਲ ਵੀ [[ਸਾਬਣ]] ਅਤੇ [[ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਮਗਰੀ]] ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਸਲਾਂ]] 2c9r1vbrk7n11oy7l0e3xmdlcza9tel 0 119424 843559 836502 2026-07-29T23:16:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843559 wikitext text/x-wiki '''ਨਦੀਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ''' ਜਾਂ ਵੀਡ ਕੰਟਰੋਲ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: '''Weed control''') ਪੈਸਟ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਹਾਨੀਕਾਰਕ [[ਨਦੀਨ|ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ]] ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਰੂ ਨਦੀਨ, ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮੂਲ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਹੈ। [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਵਿੱਚ ਨਦੀਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਨਦੀਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ: ਹੱਥ ਨਾਲ, ਖੁਰਪੇ ਨਾਲ, ਮਸ਼ੀਨ ਸੰਚਾਲਿਤ ਵਹਾਈ ਨਾਲ, ਪਰਾਲੀ ਨਾਲ ਦਬਾਈ, ਗਰਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ [[ਸਾੜ-ਸੋਜ਼|ਅੱਗ]] ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਅੱਤ ਤੱਕ ਸੁਕਾਉਣਾ ਅਤੇ [[ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ|ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ]] (ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਕਾਤਲ) ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਕੰਟਰੋਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸੰਗ-ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਪੌਦਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। == ਨਦੀਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਢੰਗ == ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਢੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ, ਰਸਾਇਣਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ/ਮਕੈਨੀਕਲ ਨਿਯੰਤਰਣ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.agric.wa.gov.au/pests-weeds-diseases/control-methods|title=Control methods|publisher=Department of Agriculture and Food, Government of Western Australia|access-date=11 December 2015}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Speicherkoog_Kartoffelacker_Abflammgerät_Envo-Dan.jpg|thumb|ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਡੀਥਮਾਰਸਚੇਨ ਵਿੱਚ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਰਹਿਤ ਥਰਮਿਕ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਆਲੂਆਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵੀਡ ਬਰਨਰ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।]] === ਸਰੀਰਕ / ਮਕੈਨੀਕਲ ਢੰਗ === ==== ਕਵਰਿੰਗਜ਼ ==== ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬੂਟੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਢੱਕਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਦੀਨ ਬੂਟੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀਡ ਮੈਟ (ਬੂਟੀ ਦੀ ਚਟਾਈ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਲੇ [[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਅਖਬਾਰ]] ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ। ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਰੇ ਉਗਣ ਵਾਲੇ ਨਦੀਨ ਬੀਜ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, [[ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਪ੍ਰਭਾਵ|ਗ੍ਰੀਨਹਾਉਸ ਪ੍ਰਭਾਵ]] ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਲੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਸ਼ੀਟ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਢਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਕਵਰੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਨਿਰੰਤਰ ਸਦੀਵੀ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੀਟਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ ਮੌਸਮਾਂ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਛੱਡਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੱਜਰੀ ਇੱਕ ਇਨਆਰਗੈਨਿਕ ਮਲਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Weeding_(499719425).jpg|thumb|ਛੋਟੇ ਨਦੀਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਰਪੇ ਜਾਂ ਕਹੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।]] [[ਸਿੰਚਾਈ|ਸਿੰਜਾਈ]] ਕਈ ਵਾਰ ਨਦੀਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ। ==== ਹੱਥੀਂ ਹਟਾਉਣਾ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Weeding.jpg|thumb|ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਪੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਨਾ ਉੱਗ ਸਕਣ। ਬੂਟੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਦਿਖਣ ਸਾਰ ਹੀ ਗੋਡੀ ਕਰ ਕੇ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਬੂਟੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਕੱਟ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰੈਮਬਲ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ==== ਵਹਾਈ (ਟਿੱਲਜ) ==== ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ, ਅੰਤਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਹਾਈ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ [[ਹਲ|ਵਾਹੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹਲ਼ ਵਹਾਈ ਨਾਲ ਬੂਟੇ ਪੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਲ਼ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਕੀੜੇ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨੀ ਹਲ਼ ਵਾਹੁਣ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ==== ਥਰਮਲ ==== ਕਈ ਥਰਮਲ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੂਟੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੂਰ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਗਰਮੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਜੜੀ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਟੀਚਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾੜਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਮੁਰਝਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਘਟਾ ਕੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਕਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰਮ ਹਵਾ ਦੇ ਬੂਟੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਗਰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਨੂੰ ਫਾਲਤੂ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੜੀ -ਬੂਟੀ ਉੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ ਫਲੇਮਿੰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਨ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਜਾਂ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। === ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਢੰਗ === ==== ਬਾਸੀ ਬੀਜ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ ==== ਇਕ ਹੋਰ ਹੱਥੀਂ ਤਕਨੀਕ ਹੈ 'ਬਾਸੀ ਬੀਜ ਦਾ ਬਿਸਤਰਾ', ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਹਾਈ ਕਰਨੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇ ਲਈ ਖਾਲੀ ਛੱਡਣਾ। ਜਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੂਟੀ ਫੁੱਟੇਗਾ, ਉਤਪਾਦਕ ਲੋੜੀਦੀ ਫਸਲ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨਦੀਨ ਦੀ ਗੋਡੀ ਕਰ ਦਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਸਾਫ਼ ਬਿਸਤਰੇ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇ ਬੀਜ ਲਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬੀਜ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਰ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੰਘਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ [[ਰੂੜੀ]] ਤੋਂ। ==== ਡੂੰਗੀ ਡਰਿਪ ਸਿੰਚਾਈ ==== ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿੱਚ ਬੂਟੇ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਡਰਿਪ ਟੇਪ ਨੂੰ ਦਫਨਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਦੀਨਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨਮੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://anrcatalog.ucanr.edu/pdf/7250.pdf|title=Weed Management for Organic Crops|last=Richard Smith, W. Thomas Lanini, Mark Gaskell, Jeff Mitchell, Steven T. Koike, and Calvin Fouche|year=2000|publisher=Division of Agriculture and Natural Resources, University of California|page=1|access-date=11 December 2015|archive-date=22 ਦਸੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222145127/http://anrcatalog.ucanr.edu/pdf/7250.pdf|url-status=dead}}</ref> ==== ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ==== ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਬੀਜਣ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਹੈਂਪ|ਭੰਗ]],<ref>{{Cite web|url=http://www.gametec.com/hemp/WEED.CTRL.htm|title=HEMP AS WEED CONTROL|publisher=www.gametec.com|access-date=2008-07-09|archive-date=2008-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080523144036/http://www.gametec.com/hemp/WEED.CTRL.htm|dead-url=yes}}</ref> [[ਕੌਂਚ ਫਲੀ|ਮੁਕੂਨਾ ਪ੍ਰੂਰੀਅਨ]] ਅਤੇ ਹੋਰ, ਇਹ ਬੂਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬੱਚਣ ਅਤੇ [[ਕਰਾਪ ਰੋਟੇਸ਼ਨ (ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ)|ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ]] ਦੇ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। === ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਢੰਗ === ਜੈਵਿਕ ਬੂਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਏਜੰਟ, ਬਾਇਓ ਹਰਬੀਸਾਈਡਸ, ਚਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Applied Weed Science: Including the Ecology and Management of Invasive Plants|url=https://archive.org/details/appliedweedscien0000ross|last=Ross|first=Merrill A.|last2=Lembi|first2=Carole A.|publisher=Prentice Hall|year=2008|isbn=978-0135028148|page=[https://archive.org/details/appliedweedscien0000ross/page/123 123]}}</ref> ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀ ਦੇ ਬੀਜ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨੀ ਬੀਟਲ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਬੂਟੀ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਬੂਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਜ ਬੈਂਕ ਦਾ ਆਕਾਰ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਇਨਵਰਟੈਬਰੇਟਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite journal|last=Westerman|first=Paula R.|last2=Liebman|first2=Matt|last3=Menalled|first3=Fabián D.|last4=Heggenstaller|first4=Andrew H.|last5=Hartzler|first5=Robert G.|last6=Dixon|first6=Philip M.|date=June 2005|title=Are many little hammers effective? Velvetleaf (Abutilon theophrasti) population dynamics in two- and four-year crop rotation systems|url=https://www.cambridge.org/core/journals/weed-science/article/are-many-little-hammers-effective-velvetleaf-abutilon-theophrasti-population-dynamics-in-two-and-fouryear-crop-rotation-systems/E7D303BCDE18F57C823B829DAF5A64D4|journal=Weed Science|language=en|volume=53|issue=3|pages=382–392|doi=10.1614/WS-04-130R|issn=0043-1745}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bohan D.|first=|displayauthors=etal|date=2011|title=National-scale regulation of the weed seedbank by carabid predators.|url=https://doi.org/10.1111/j.1365-2664.2011.02008.x|journal=Journal of Applied Ecology|volume=48(4)|pages=888–898|via=}}</ref> ==== ਪਸ਼ੂ ਚਰਨ ==== ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਪੂਰਜ, ਨੈਪਵੀਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.brownalumnimagazine.com/content/view/3251/40/|title=American Pastoral|date=Sep–Oct 2012|publisher=''Brown Alumni Monthly''}}</ref> === ਰਸਾਇਣਕ ਢੰਗ === ==== "ਜੈਵਿਕ" ਪਹੁੰਚ ==== [[ਤਸਵੀਰ:Hoeing cotton, 00DI0874 - Flickr - USDAgov.jpg|thumb|ਬੂਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਲਗਭਗ 1930-40s]] [[ਤਸਵੀਰ:Dwarswieder.jpg|thumb|ਇੱਕ ਮਕੈਨੀਕਲ ਬੂਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਉਪਕਰਣ: ਵਿਕਰਣ ਨਦੀਨ]] ਜੈਵਿਕ ਬੂਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==== ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ==== ਬੂਟੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਢੰਗ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਾਇਣਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਢੰਗ [[ਜੈਵਿਕ ਬਾਗਬਾਨੀ|ਜੈਵਿਕ ਗਾਰਡਨਰਜ਼]] ਜਾਂ [[ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ|ਜੈਵਿਕ ਕਿਸਾਨ]] ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਦੀਨ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ [[ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ|ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਵਾਈਆਂ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੋਣਵੀਂਆਂ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਨਦੀਨ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਲੋੜੀਂਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਬੂਟੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪੌਦੇ ਦੇ [[ਹਾਰਮੋਨ]] 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। [[ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ|ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ]] ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: * '''ਸੰਪਰਕ''' ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਓਹਨਾ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਪੌਦਿਆਂ 'ਤੇ ਬੇਅਸਰ ਹਨ ਜੋ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਕੰਦ ਤੋਂ ਮੁੜ ਉੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। * '''ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ''' ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਸਪਰੇ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੌਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਲਾਈਫੋਸੇਟ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ। * '''ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ''' ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟੀਚੇ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। * '''ਪੂਰਵ-ਸੰਕਟਕਾਲੀ ਨਦੀਨ-ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ''' ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਦੀਨ ਬੂਟੇ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਉਗਣ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ]] ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੱਡੇ' ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਫਲੋਟਰ ਸਪਰੇਅਰ ਜਾਂ ਏਰੀਅਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] a42cpmzel2n6kfx2q1o6p0dvzri5pgw 0 119649 843457 779928 2026-07-29T21:32:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843457 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Water-conservation-stamp-1960.jpg|right|thumb| ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 1960 ਦੀ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।]] '''ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]] ਵਿੱਚ: '''Water conservation''') ਵਿੱਚ [[ਪਾਣੀ|ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ]] ਦੇ [[ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ|ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ]] ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਪਣ (ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਫੀਅਰ) ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਬਾਦੀ, ਘਰੇਲੂ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅਮੀਰਤਾ ਸਭ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। [[ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ|ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ]] ਵਰਗੇ ਕਾਰਕਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ [[ਸਿੰਚਾਈ]] ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://archive.defra.gov.uk/environment/quality/water/conserve/|title=Water conservation « Defra|year=2013|website=defra.gov.uk|access-date=January 24, 2013|archive-date=ਦਸੰਬਰ 30, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234032/http://archive.defra.gov.uk/environment/quality/water/conserve/|dead-url=yes}}</ref> ਯੂ.ਐਸ. ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www3.epa.gov/watersense/docs/utilityconservation_508.pdf|title=Cases in Water Conservation: How Efficiency Programs Help Water Utilities Save Water and Avoid Costs|last=|first=|date=|website=EPA.gov|publisher=US Environmental Protection Agency|access-date=|archive-date=2017-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302010727/https://www3.epa.gov/watersense/docs/utilityconservation_508.pdf|dead-url=yes}}</ref> ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਇਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਦਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। * ਵਾਟਰ ਪੰਪਿੰਗ, ਸਪੁਰਦਗੀ ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਜੋਂ ਊਰਜਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਊਰਜਾ ਖਪਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁਝ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਖਪਤ ਦਾ 15% ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਸਮਰਪਤ ਹੈ। * ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਅਤੇ ਮਾਈਗਰੇਟ ਵਾਟਰਫਾਉਲ ਲਈ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵਤਾ ਵੀ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Hermoso|first=Virgilio|last2=Abell|first2=Robin|last3=Linke|first3=Simon|last4=Boon|first4=Philip|date=2016|title=The role of protected areas for freshwater biodiversity conservation: challenges and opportunities in a rapidly changing world|journal=Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems|volume=26|issue=S1|pages=3–11|doi=10.1002/aqc.2681}}</ref> == ਰਣਨੀਤੀਆਂ == ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ (ਪਾਣੀ ਬਚਾਓ) ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: # ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕਮੀ।<ref>{{Cite journal|last=Duane D. Baumann|last2=John J. Boland|last3=John H. Sims|date=April 1984|title=Water Conservation: The Struggle over Definition|journal=Water Resources Research|volume=20|issue=4|pages=428–434|doi=10.1029/WR020i004p00428}}</ref> # ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ। # ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ।<ref name="Vickers, Amy 2002">{{Cite book|url=https://archive.org/details/handbookofwateru0000vick_t2i9|title=Water Use and Conservation|last=Vickers|first=Amy|publisher=water plow Press|year=2002|isbn=978-1-931579-07-0|location=Amherst, MA|page=[https://archive.org/details/handbookofwateru0000vick_t2i9/page/434 434]|author-link=|access-date=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Geerts|first=S.|last2=Raes|first2=D.|year=2009|title=Deficit irrigation as an on-farm strategy to maximize crop water productivity in dry areas|url=https://archive.org/details/sim_agricultural-water-management_2009-09_96_9/page/1275|journal=Agric. Water Manage|volume=96|issue=9|pages=1275–1284|doi=10.1016/j.agwat.2009.04.009}}</ref> ਇਕ ਮੁੱਖ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ।<ref name=":12">{{Cite journal|last=Kumar Kurunthachalam|first=Senthil|year=2014|title=Water Conservation and Sustainability: An Utmost Importance.|url=|journal=Hydrol Current Res|volume=|pages=|via=}}</ref> ਛੱਪੜਾਂ, ਝੀਲਾਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਪੁੱਟਣਾ, ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਗਾਉਣਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਾਫ ਸੁਥਰੇ ਡੱਬੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪੀ ਸਕਣ, ਜੋ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਸੰਭਾਲੇ ਅਤੇ ਫਿਲਟਰਡ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਖਾਨੇ, ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੀ, ਲਾਨ ਸਿੰਜਾਈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਣਨੀਤੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":22">{{Cite web|url=http://www.nwrfc.noaa.gov/info/water_cycle/hydrology.cgi|title=Description of the Hydrologic Cycle|last=|first=|date=|website=nwrfc.noaa.gov/rfc/|publisher=NOAA River Forecast Center|access-date=|archive-date=2006-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427170539/http://www.nwrfc.noaa.gov/info/water_cycle/hydrology.cgi|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਤਾਜ਼ੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕਈਂ ਸਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name=":32">{{Cite web|url=http://www.groundwater.org/get-informed/groundwater/contamination.html|title=Potential threats to Groundwater|last=|first=|date=|website=groundwater.org/|publisher=The Groundwater Foundation|access-date=}}</ref> ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰੇਜ ਟੈਂਕੀਆਂ, ਸੈਪਟਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਬੇਕਾਬੂ ਖਤਰਨਾਕ ਕੂੜਾਦਾਨ, ਲੈਂਡਫਿੱਲਸ, [[ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ|ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ]], ਰਸਾਇਣਾਂ ਅਤੇ [[ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ|ਸੜਕ ਦੇ ਲੂਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ]]। ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤਤਾ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਭਰਪਾਈ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਕਰਨਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।<ref name=":12"/> ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਰਣਨੀਤੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਟਿਕਾਊ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ।<ref name=":12"/> ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਗੁਰੁਤਾਕ੍ਰਸ਼ਨ ਖਿੱਚ ਕਾਰਨ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਝਰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":22"/> ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪੰਪਿੰਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਪਰਲੀ ਸਤਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਝੀਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name=":32"/> ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਧ ਪੰਪ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਗੰਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਥਿਰ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। == ਘਰੇਲੂ ਕਾਰਜ == ਘਰੇਲੂ ਵਾਟਰ ਵਰਕਸ ਵੈਬਸਾਈਟ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.home-water-works.org|title=Water Usage Calculator, Water Conservation and Efficiency - Home Water Works|website=www.home-water-works.org}}</ref> ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਉਲਟ ਕਿ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਹੈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸ਼ਾਵਰ ਲੈ ਕੇ),<ref>{{Cite journal|last=Attari|first=Shahzeen Z.|date=26 February 2014|title=Perceptions of water use|url=http://www.pnas.org/content/early/2014/02/26/1316402111|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=14|pages=5129–34|doi=10.1073/pnas.1316402111|pmc=3986180|pmid=24591608|via=www.pnas.org}}</ref> ਮਾਹਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਰੈਟਰੋਫਿਟਿੰਗ ਵਾਸ਼ਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯੂ.ਐਸ. ਵਿੱਚ ਦੋ ਘਰੇਲੂ ਅੰਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲੌਗਿੰਗ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Mayer, P.W.; DeOreo, W.B.; Opitz, E.M.; Kiefer, J.C.; Davis, W.Y.; Dziegielewski, B.; & Nelson, J.O., 1999. Residential End Uses of Water. AWWARF and AWWA, Denver. http://www.waterrf.org/PublicReportLibrary/RFR90781_1999_241A.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170329111254/http://www.waterrf.org/PublicReportLibrary/RFR90781_1999_241A.pdf |date=2017-03-29 }}</ref><ref name="REUW2">William B. DeOreo, Peter Mayer, Benedykt Dziegielewski, Jack Kiefer. 2016. Residential End Uses of Water, Version 2. [[Water Research Foundation]]. Denver, Colorado. http://www.waterrf.org/Pages/Projects.aspx?PID=4309 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180707202244/http://www.waterrf.org/Pages/Projects.aspx?PID=4309|date=2018-07-07}}</ref> ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: # ਘੱਟ ਵਹਾਅ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਵਰ ਹੈਡ ਕਈ ਵਾਰ ਊਰਜਾ-ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਾਵਰ ਹੈਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। # ਘੱਟ ਫਲੱਸ਼ ਟਾਇਲਟ, ਕੰਪੌਸਟਿੰਗ ਟਾਇਲਟ ਅਤੇ ਪਖਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਖਾਨੇ। ਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਟਾਇਲਟ ਦਾ ਵਿਕਸਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਪੱਛਮੀ ਫਲੱਸ਼ [[ਪਖਾਨਾ|ਟਾਇਲਟ]] ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। # ਕੈਰੋਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦੋਹਰਾ ਫਲੱਸ਼ ਟਾਇਲਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਫਲੱਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਬਟਨ ਜਾਂ ਹੈਂਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੋਹਰਾ ਫਲੱਸ਼ ਪਖਾਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਖਾਨਿਆਂ ਨਾਲੋਂ 67% ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। # ਨਲ ਦੇ ਏਰੀਏਟਰ, ਜੋ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ "ਗਿੱਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ" ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਧੀਆ ਬੂੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵੇਲੇ ਛਿੱਟੇ ਘੱਟਦੇ ਹਨ। # ਕੱਚੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ ਜਿੱਥੇ ਟਾਇਲਟ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰੇਵਾਟਰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। # ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: #* ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ ਟਾਇਲਟ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਲਈ ਸਲੇਟੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ। #* ਵਾਟਰ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੁਆਰਾ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ। ''ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ - ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਦੇਖੋ।'' # ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ # ਉੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਾਲੇ [[ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ|ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ]]। # ਮੌਸਮ ਅਧਾਰਤ ਸਿੰਚਾਈ ਕੰਟਰੋਲਰ। # ਗਾਰਡਨ ਹੋਜ਼ ਨੋਜ਼ਲ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਹੋਜ਼ ਨੂੰ ਚੱਲਣ ਦਿਓ। # ਵਾਸ਼ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਵਹਾਅ ਦੀਆਂ ਟੂਟੀਆਂ। # ਤੈਰਾਕੀ ਤਲਾਅ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਫਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪੂਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। # ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਨਲ ਇੱਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਲ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਨਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜ == ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੰਤਰ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੱਟ ਫਲੱਸ਼ ਪਖਾਨੇ) ਜੋ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: * ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਪਿਸ਼ਾਬਖਾਨੇ * ਪਾਣੀ ਰਹਿਤ ਕਾਰ ਧੋਣਾ * [[ਲਾਲਹੇਠ ਕਿਰਨ|ਇਨਫਰਾਰੈੱਡ]] ਜਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਟੂਟੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਰਸੋਈ ਜਾਂ ਬਾਥਰੂਮ ਵਿੱਚ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਫੱਟਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। * ਪ੍ਰੈਸ਼ਰਡ ਵਾਟਰ ਝਾੜੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੁਟਪਾਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਜ਼ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। * ਐਕਸ-ਰੇ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰੋਸੈਸਰ ਮੁੜ-ਗੇੜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ। * ਕੂਲਿੰਗ ਟਾਵਰ ਕੰਡਕਵਿਟੀ ਕੰਟਰੋਲਰ * ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭਾਫ ਨਿਰਜੀਵਕਤਾ। * ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ * ਵਾਟਰ ਟੂ ਵਾਟਰ ਹੀਟ ਐਕਸਚੇਂਜਰ। ● ਪਾਣੀ ਕੁਦਰਤ == ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰਜ == [[ਤਸਵੀਰ:PivotIrrigationOnCotton.jpg|right|thumb|216x216px| ਓਵਰਹੈੱਡ ਸਿੰਚਾਈ, ਕੇਂਦਰ ਪਿਵੋਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ।]] ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ: ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨਾ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਰਨੋਫ ਜਾਂ ਸਬਸਫਰੇਸ ਡਰੇਨੇਜ। ਖਾਸ ਫਸਲੀ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਫ ਦਾ ਤਣ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਿਸਮ, ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਅਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਖੇਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਓਵਰਹੈੱਡ ਸਿੰਚਾਈ, ਸੈਂਟਰ-ਪਿਵੋਟ ਜਾਂ ਲੈਟਰਲ ਮੂਵਿੰਗ ਸਪ੍ਰਿੰਕਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਡਰਿੱਪ ਸਿੰਚਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਪਰ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤੁਪਕੇ ਸਿੰਜਾਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਫਾਇਤੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਘਰੇਲੂ ਬਗੀਚੀ ਲਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਰੇਟਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ। ਟ੍ਰਿਪ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਹਰ ਸਾਲ 30,000 ਗੈਲਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www3.epa.gov/watersense/outdoor/tech.html|title=Water-Saving Technologies|last=|first=|date=|website=WaterSense: An EPA Partnership Program|publisher=US Environmental Protection Agency|access-date=|archive-date=2017-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214185923/https://www3.epa.gov/watersense/outdoor/tech.html|dead-url=yes}}</ref> ਤੁਪਕੇ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਸਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਢੰਗ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਿੱਜਦੀਆਂ ਹੋਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜੋ ਕਿ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਧਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੁੱਬ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗਾ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਚਾਅ ਦੇ ਯਤਨ ਅਕਸਰ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਕੁਚਿਤ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਚੂਸਣ, ਨਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਖਾਲੀਆਂ ਬਣਾਉਣ, ਅਤੇ ਸਿੰਜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਅਤੇ ਬਾਰਸ਼ ਸੈਂਸਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="EPA-Conserve">{{Cite web|url=http://www.epa.gov/owow/nps/nps-conserve.html|title=How to Conserve Water and Use It Effectively|last=EPA|date=2010-01-13|website=|location=Washington, DC|access-date=2010-02-03}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਲਾਭ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਮਾਪ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਵ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਯੂ.ਐਨ.ਈ.ਪੀ. ਗ੍ਰੀਨ ਆਰਥਿਕਤਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਹਰੀ ਖਾਦ, ਮਲਚਿੰਗ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖਾਦ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਬਾਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ”<ref>UNEP, 2011, Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication, www.unep.org/greeneconomy</ref> ਜੋ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। == ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ == ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ 40% ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਅਜਿਹੇ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੰਗ ਇਸ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਮੰਗ ਵਿਚਾਲੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਜਿਹੇ ਸਥਾਈ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਢੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Wastewater Reuse and Current Challenges - Springer|last=Fatta-Kassinos|first=Despo|last2=Dionysiou|first2=Dionysios D.|last3=Kümmerer|first3=Klaus|year=2016|isbn=978-3-319-23891-3|series=The Handbook of Environmental Chemistry|volume=44|doi=10.1007/978-3-319-23892-0}}</ref> ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ / ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਲਈ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸ ਪਲਾਂਟ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਡੀਸੀਲੀਨੇਸ਼ਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਡੀਸੀਲੀਨੇਸ਼ਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਊਰਜਾ ਦੇ ਤੀਬਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Elimelech|first=Menachem|last2=Phillip|first2=William A.|date=2011-08-05|title=The Future of Seawater Desalination: Energy, Technology, and the Environment|url=http://science.sciencemag.org/content/333/6043/712|journal=Science|language=en|volume=333|issue=6043|pages=712–717|doi=10.1126/science.1200488|issn=0036-8075|pmid=21817042}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Han|first=Songlee|last2=Rhee|first2=Young-Woo|last3=Kang|first3=Seong-Pil|date=2017-02-17|title=Investigation of salt removal using cyclopentane hydrate formation and washing treatment for seawater desalination|url=|journal=Desalination|volume=404|pages=132–137|doi=10.1016/j.desal.2016.11.016}}</ref> ਰੇਤ ਦੀ ਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੇਤ ਦੇ ਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਰਾਸੀਮਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਔਪਟੀਮਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Seeger|first=Eva M.|last2=Braeckevelt|first2=Mareike|last3=Reiche|first3=Nils|last4=Müller|first4=Jochen A.|last5=Kästner|first5=Matthias|date=2016-10-01|title=Removal of pathogen indicators from secondary effluent using slow sand filtration: Optimization approaches|url=|journal=Ecological Engineering|volume=95|pages=635–644|doi=10.1016/j.ecoleng.2016.06.068}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Vries|first=D.|last2=Bertelkamp|first2=C.|last3=Kegel|first3=F. Schoonenberg|last4=Hofs|first4=B.|last5=Dusseldorp|first5=J.|last6=Bruins|first6=J. H.|last7=de Vet|first7=W.|last8=van den Akker|first8=B.|year=2017|title=Iron and manganese removal: Recent advances in modelling treatment efficiency by rapid sand filtration|url=|journal=Water Research|volume=109|pages=35–45|doi=10.1016/j.watres.2016.11.032|pmid=27865171}}</ref> ਰੇਤ ਦੇ ਫਿਲਟਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਟੋਜੋਆ ਅਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਇਰਸਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/safewater/sand-filtration.html|title=Slow Sand Filtration|last=|first=|date=May 2, 2014|website=CDC.gov|access-date=}}</ref> ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸਤਹ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਰਾਸੀਮਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਉੱਚ ਤਰਜੀਹ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੀਵਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਾ ਬਣਨ ਲਈ ਜਰਾਸੀਮ ਦੇ ਵਾਇਰਸਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਘਟਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਰਾਸੀਮ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦੇ ਹੋਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਖੋਜ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Gerba|first=Charles P.|last2=Betancourt|first2=Walter Q.|last3=Kitajima|first3=Masaaki|year=2017|title=How much reduction of virus is needed for recycled water: A continuous changing need for assessment?|url=|journal=Water Research|volume=108|pages=25–31|doi=10.1016/j.watres.2016.11.020|pmid=27838026}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਅਲ ਬੇਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ * ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਤੇ ਬਰਲਿਨ ਦੇ ਨਿਯਮ * ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ * ਨੈਤਿਕਤਾ ਸੰਭਾਲ * ਸੰਭਾਲ ਲਹਿਰ * ਸਿੰਚਾਈ ਘਾਟ * ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਲਹਿਰ * ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ * ਗ੍ਰੀਨਪਲਾਈਬਰਸ * ਹਾਈਡਰੋਜ਼ੋਨਿੰਗ * ਸੂਖਮ-ਸਥਿਰਤਾ * ਬਾਹਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਬੰਦੀ * ਪੈਨ ਭਾਫ਼ * ਪੀਕ ਪਾਣੀ * ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ * ਗੈਰ-ਮਾਲੀਆ ਪਾਣੀ * ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ * ਸਹੂਲਤ ਸਬਮੀਟਰ * ਜਲ ਕਸਕੇਡ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ * ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ * ਵਾਟਰ ਪਿੰਚ * ਵਾਟਰ ਸੈਂਸ - ਈ.ਪੀ.ਏ. ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ * ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ * ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਗਿਆਨ]] atmuagq6dcmqhnn67x4yadhqss7ubk3 0 119763 843624 835660 2026-07-30T00:23:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843624 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = ਡੀਨ ਸਪੈਡ |image = |caption = |birth_date = 1977 |birth_place = |death_date = |death_place = |residence = |nationality = [[ਅਮਰੀਕੀ]] |known_for = ਟਰਾਂਸਜੈਡਰ ਕਾਰਕੁੰਨ |alma_mater = [[ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ]] <br/> ਯੂ.ਸੀ.ਐਲ.ਏ. ਸਕੂਲ ਆਫ ਲਾਅ |employer = ਸੀਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਕੂਲ ਆਫ ਲਾਅ |occupation = ਵਕੀਲ, ਕਾਰਕੁੰਨ, ਲੇਖਕ |home_town = [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]] |boards = |religion = |website = {{official URL|http://www.deanspade.net/}} }} [[ਤਸਵੀਰ:Dean_Spade_Laura_Flanders_Show_2015.jpg|thumb]] '''ਡੀਨ ਸਪੈਡ''' (ਜਨਮ 1977) ਇੱਕ [[ਵਕੀਲ]], [[ਲੇਖਕ]], ਟਰਾਂਸ [[ਐਕਟਿਵਿਜ਼ਮ|ਕਾਰਕੁੰਨ]] ਅਤੇ [[ਕਾਨੂੰਨ]] ਦੇ ਸੀਏਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਨ। 2002 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ [[ਸਲਵੀਆ ਰੀਵੇਰਾ]] ਲਾਅ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਨੂੰਨੀ ਸਮੂਹ ਜੋ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ|ਟ੍ਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]], ਇੰਟਰਸੈਕਸ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਗੈਰ-ਅਨੁਕੂਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://srlp.org/|title=SRLP (Sylvia Rivera Law Project)|website=SRLP (Sylvia Rivera Law Project)|language=en-US|access-date=2017-10-11|archive-date=2019-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304123243/https://srlp.org/|url-status=dead}}</ref> ਸਪੈਡ 2002 ਤੋਂ 2006 ਤੱਕ ਐਸ.ਆਰ.ਐਲ.ਪੀ. ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਫ਼ ਅਟਾਰਨੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੇਲ੍ਹ ਬਲਾਤਕਾਰ ਮੁਕਤ ਕਮਿਸ਼ਨ<ref name="PREC">http://www.nclrights.org/site/PageServer?pagename=press_pr_prison_release_081905 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718090540/http://www.nclrights.org/site/PageServer?pagename=press_pr_prison_release_081905|date=2011-07-18}}, accessed 7-2-10</ref> ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੀਨ ਡੋ ਵੀ. ਬੇਲ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://srlp.org/jean-doe-vs-bell/|title=Landmark Foster Care Case: Jean Doe vs. Bell|date=2012-09-26|work=SRLP (Sylvia Rivera Law Project)|access-date=2017-10-11|language=en-US|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012202001/https://srlp.org/jean-doe-vs-bell/|dead-url=yes}}</ref> ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਸਪੈਡ ਸੀਏਟਲ ਨਵੀਂ ਜੇਲ੍ਹ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।<ref name="spec">Holt, Emily (2/6/09). [http://www.su-spectator.com/2.2664/activists-oppose-new-seattle-jail-proposal-1.242284 "Activists oppose new Seattle jail proposal"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091004231547/http://www.su-spectator.com/2.2664/activists-oppose-new-seattle-jail-proposal-1.242284|date=2009-10-04}}. ''The Spectator''.</ref><ref name="seattle">http://srlp.org/seattle {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620064742/http://srlp.org/seattle|date=2009-06-20}}, accessed 7-2-10</ref> ''ਐਡਵੋਕੇਟ'' ਨੇ ਮਈ 2010 ਵਿੱਚ ਸਪੈਡ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ "ਫੋਰਟੀ ਅੰਡਰ 40" ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name="advocate">[http://www.advocate.com/printArticle.aspx?id=108868 "Forty Under 40."] 'The Advocate' May 2010.</ref> ਯੂਟਨੇ ਰੀਡਰ ਨੇ 2009 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ "50 ਵਿਜ਼ਨਰੀਜ਼ ਹੂ ਆਰ ਚੇਂਜਿੰਗ" ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਪੈਡ ਅਤੇ ਟਾਇਰਨ ਬਾਊਚਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ।<ref name="utne">[http://www.utne.com/Politics/Tyrone-Boucher-Dean-Spade-Cocreators-Enough.aspx "50 Visionaries Who Are Changing the World: Tyrone Boucher and Dean Spade: Cocreators, Enough."] 'Utne Reader' November–December 2009.</ref><ref name="enough">[http://www.enoughenough.org/about/ Enough: The Personal Politics of Resisting Capitalism] accessed 6-17-10</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸਪੈਡ ਪੇਂਡੂ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਇਕੱਲੀ ਮਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਸੀ।<ref name="Enough">{{Cite web|url=http://www.enoughenough.org/about/|title=Enough: The Personal Politics of Resisting Capitalism: Who We Are|website=Enough: The Personal Politics of Resisting Capitalism}}</ref> 9 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਨਾਲ ਪੈਸੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਫਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨੀ ਲਈ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਕਿਰਾਇਆ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।<ref name="professional">{{Cite web|url=http://www.deanspade.net/wp-content/uploads/2010/07/33_HVJLG_71_4-6-10_1423.pdf|title="BE PROFESSIONAL!"|last=Dean Spade|date=Winter 2010}}</ref> 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ।<ref name="UCLAToday">{{Cite web|url=http://newsroom.ucla.edu/stories/070522_transgender-policy|title="Transgender lawyer's appeal for justice"|last=Cynthia Lee|date=May 22, 2007|access-date=ਸਤੰਬਰ 1, 2019|archive-date=ਸਤੰਬਰ 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917182915/http://newsroom.ucla.edu/stories/070522_transgender-policy|dead-url=yes}}</ref> ਸਪੈਡ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਵੀਮਨ ਸਟੱਡੀ ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ|ਬੈਚਲਰ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਦੀ]] ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ, ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੀ<ref name="UCLAToday" /> ਅਤੇ ਫਿਰ 2001 ਵਿੱਚ ਯੂਸੀਐਲਏ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਲੌਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਸੈਕਸ-ਪੁਨਰ ਨਿਰਧਾਰਣ ਸਰਜਰੀ ਲਈ ਮਾਸਟੈਕਟੋਮੀ ਦੀ ਮੰਗ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ-ਸਿਹਤ / ਅਪੰਗਤਾ ਦੇ ਮਾਡਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਬਾਈਨਰੀ ਲਿੰਗ ਸਮੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀ।<ref name="ResistingMedicine">{{Cite web|url=http://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1190&context=bglj|title=Resisting Medicine, Re/modeling Gender|last=Dean Spade|date=September 2013|access-date=2019-09-01|archive-date=2016-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819124046/http://scholarship.law.berkeley.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1190&context=bglj|url-status=dead}}</ref> ਸਪੈਡ ਦੀ ਪਛਾਣ [[ਯਹੂਦੀ]] ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ<ref>{{Cite web|url=http://www.deanspade.net/2016/01/15/creating-change-pinkwashing-ice-pinkwashing-israel/|title=Creating Change: Pinkwashing ICE, Pinkwashing Israel|last=Dean Spade|date=January 15, 2016|access-date=April 2, 2016|quote="As a Jewish trans activist..."}}</ref> ਅਤੇ ਉਹ ਕਵੀਅਰਜ਼ ਅਗੇਂਸਟ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਰੰਗ- ਰਹਿਤ (ਕਯੂਏਆਈਏ) ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ।<ref name="SocietySpace">{{Cite web|url=https://societyandspace.com/material/interviews/interview-with-dean-spade/|title=Interview with Dean Spade|editor-last=Natalie Oswin|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611062118/https://societyandspace.com/material/interviews/interview-with-dean-spade/|archive-date=2016-06-11|dead-url=yes|access-date=2016-08-08}}</ref> == ਕੰਮ == === ਕਿਤਾਬਾਂ === *{{Cite book|title=Normal Life: Administrative Violence, Critical Trans Politics, and the Limits of Law|url=https://archive.org/details/normallifeadmini0000spad_y2x1|publisher=South End Press|year=2011|isbn=9780896087965|location=New York|oclc=601132754}} <bdi> {{Cite book|title=Normal Life: Administrative Violence, Critical Trans Politics, and the Limits of Law|url=https://archive.org/details/normallifeadmini0000spad_y2x1|publisher=South End Press|year=2011|isbn=9780896087965|location=New York|oclc=601132754}} </bdi> {{Cite book|title=Normal Life: Administrative Violence, Critical Trans Politics, and the Limits of Law|url=https://archive.org/details/normallifeadmini0000spad_y2x1|publisher=South End Press|year=2011|isbn=9780896087965|location=New York|oclc=601132754}} === ਸੰਗੀਤ === ** "Out of time: from gay liberation to prison abolition: Building an abolitionist trans & queer movement with everything we've got" (with Morgan Bassichis & Alexander Lee), in ''Captive Genders: Trans Embodiment and the Prison Industrial Complex'', eds Nat Smith & Eric A. Stanley (Oakland, CA: AK Press, 2011.){{cite book|title=Captive Genders|url=https://archive.org/details/captivegenderstr0000unse|last=Spade|first=Dean|publisher=AK Press|year=2011|isbn=9781849350709|location=|pages=|oclc=669754832}} ** "Fighting to win", in ''That's Revolting!: Queer Strategies for Resisting Assimilation'', ed. Mattilda Bernstein Sycamore (Brooklyn: Soft Skull Press: Distributed by Publishers Group West, 2008.){{cite book|title=That's Revolting!: Queer Strategies for Resisting Assimilation,|url=https://archive.org/details/thatsrevoltingqu0000unse|last=Spade|first=Dean|publisher=Soft Skull Press|year=2008|isbn=9781593761950|location=|pages=|oclc=182552895}} ** "Compliance is gendered: struggling for gender self-determination in a hostile economy", in ''Transgender Rights'', ed. [[:en:Paisley Currah|Paisley Currah]] (Minneapolis: University of Minnesota Press, 2006.){{cite book|title=Transgender Rights|url=https://archive.org/details/transgenderright0000unse|last=Spade|first=Dean|publisher=University of Minnesota Press|year=2006|isbn=0-816-64311-3|location=|pages=|oclc=68221085}} ** "Undermining gender regulation", in ''Nobody Passes: Rejecting the Rules of Gender and Conformity'', ed. Mattilda Bernstein Sycamore (Emeryville, CA: Seal Press, 2006.){{cite book|title=Nobody Passes: Rejecting the Rules of Gender and Conformity|url=https://archive.org/details/nobodypassesreje0000unse|last=Spade|first=Dean|publisher=Seal Press|year=2006|isbn=9781580051842|location=|pages=|oclc=71285289}} ** Afterword in ''Exile & Pride: Disability, Queerness, and Liberation'' by [[:en:Eli Clare|Eli Clare]] (1999) == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == *{{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|http://www.deanspade.net/}} *[https://law.seattleu.edu/faculty/profiles/dean-spade ਡੀਨ ਸਪੈਡ: ਸੀਏਟਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਲਾਅ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190901072852/https://law.seattleu.edu/faculty/profiles/dean-spade |date=2019-09-01 }} *[https://web.archive.org/web/20100609185826/http://www.law.cuny.edu/faculty-staff/HBChair/spade.html ਹੈਵਵਡ ਬਰਨਸ ਚੇਅਰ ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ - ਕਨੂੰ ਸਕੂਲ ਆਫ ਲਾਅ] *[https://web.archive.org/web/20100326015115/http://www.law.yale.edu/news/10902.htm ਯੇਲ ਲਾਅ ਸਕੂਲ - ਜੇਮਜ਼ ਏ. ਥਾਮਸ ਲੈਕਚਰ - ਡੀਨ ਸਪੈਡ - ਵੀਡੀਓ] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} * [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਵਰਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] 7kexsnqbqh8u1183mv5lekpmbygw8ne 0 119944 843486 753126 2026-07-29T22:01:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843486 wikitext text/x-wiki '''ਅਕਾਵਾ 'ਇਨ''' ਇੱਕ ਕੁੱਕ ਆਇਜ਼ਲੈਂਡ ਮਾਓਰੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ 'ਚ [[ਕੁੱਕ ਟਾਪੂ]] ਤੋਂ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ|ਟਰਾਂਸਜੈਡਰ]] ਮਾਓਰੀ ਮੂਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਵਾਜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ [[ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪੋਲੀਨੇਸ਼ੀਅਨਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੋਅਨ " ਫਾਫਾਫਾਈਨ ", [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਲੋਕ, ਜੋ ਸੋਮੋਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਅੰਤਰ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੁੱਚੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.teara.govt.nz/en/gender-diversity/page-3|title=3. – Gender diversity – Te Ara Encyclopedia of New Zealand|last=Taonga|first=New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu|date=|website=www.teara.govt.nz}}</ref> == ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ == ਕੁੱਕ ਟਾਪੂ ਮਾਓਰੀ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ (1995) 'ਅਕਾਵਾ 'ਇਨ ("ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ") ਅਤੇ ''ਵਾ 'ਇਨ'' ("ਔਰਤ") ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰੇ'।<ref name="BuseTaringa1995">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AT2ENAHoS28C&pg=PA51|title=Cook Islands Maori Dictionary|last=Jasper Buse|last2=Raututi Taringa|year=1995|isbn=978-0-7286-0230-4|page=51|access-date=27 July 2013}}</ref> ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਬਦ: 'ਅਕੇਟੇਨ' (''akatāne'') "ਜੋ ਮਰਦ ਜਾਂ ਟੋਮਬੋਆਏ ਵਾਂਗ ਵਰਤਾਓ/ਕਿਰਿਆ ਕਰੇ। <ref name="Alexeyeff2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SdmBdhq6l-gC&pg=PT105|title=Dancing from the Heart: Movement, Gender, and Cook Islands Globalization|last=Kalissa Alexeyeff|publisher=University of Hawaii Press|year=2009|isbn=978-0-8248-3244-5|page=105|access-date=27 July 2013}}</ref> ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ [[ਮਾਓਰੀ ਲੋਕ|ਮਾਓਰੀ]] ਸ਼ਬਦ ''ਵਹਾਕਾਵਾਹੀਨ'' ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਨ ਅਰਥ ਹੈ। ਅਲੈਕਸੇਫ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਾਵਾ 'ਇਨ ਕੁੱਕ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਮਾਓਰੀ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਰਾਏ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਮੂਹਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਾਂ ਜੋ ਸਵੈ-ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। <ref name="Dancing from the heart">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SdmBdhq6l-gC&pg=PT104#v=onepage|title=Dancing from the Heart: Movement, Gender, and Cook Islands Globalization|last=Kalissa Alexeyeff|publisher=University of Hawaii Press|year=2009|isbn=978-0-8248-3244-5|page=104|access-date=27 July 2013}}</ref> ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦ ''ਲੇਈਲੇਈ'' ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜਾਂ ਮਖੌਲ ਦੇ ਭਾਵ 'ਚ [[ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ|ਸਮਲਿੰਗਤਾ]] ਜਾਂ ਐਫਫ਼ੈਮੀਨੇਟ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। <ref name="Dancing from the heart"/> ਲੇਈਲੇਈ ਬੋਲਚਾਲ ਕੁੱਕ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਇਹ ''ਤਾਹਿਤੀ'' ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ''ਰੇਰਾਏ'' ਟਰਮ ਵਰਗਾ ਹੈ। ''ਤੁਤੁਵਾ 'ਇਨ'' (ਭਾਵ "''ਔਰਤ'' ਵਰਗਾ") ਸ਼ਬਦ ਅਕਸਰ ਘੱਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕਰਾਸ-ਡ੍ਰੈਸਰ ਜਾਂ ਡਰੈਗ ਰਾਣੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref name="Dancing from the heart"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?isbn=0615167667|title=Transgender History & Geography: Crossdressing in Context, Volume 3|last=G. G. Bolich, Ph. D.|date=2007|publisher=Psyche's Press|isbn=978-0-6151-6766-4|page=289}}</ref> ਕੁੱਕ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਸਮਲਿੰਗਤਾ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ,<ref name="International Lesbian and Gay Association 2006 4">{{Cite web|url=http://typo3.lsvd.de/fileadmin/pics/Dokumente/Homosexualitaet/World_legal_wrap_up_survey._November2006.pdf|title=LGBT World legal wrap up survey|last=International Lesbian and Gay Association|year=2006|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310152845/http://typo3.lsvd.de/fileadmin/pics/Dokumente/Homosexualitaet/World_legal_wrap_up_survey._November2006.pdf|archive-date=2012-03-10|dead-url=yes}}</ref> ਪਰ ਇਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]]. ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਰੋਪਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ [[ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ]] ਲਹਿਰ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=https://www.talanoaequalityproject.org/videos/ |title=The Talanoa Trans Pacific Equality Project.” |access-date=2019-09-06 |archive-date=2019-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906125443/https://www.talanoaequalityproject.org/videos |dead-url=yes }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਆਈਸਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਏਕੀਕਰਣ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦਿਆਂ, ਲਿੰਗ-ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰਨ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਮਾਰਸ਼ਲ (1971: 161) ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੁੱਕ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ [[ਮੰਗਾਈਆ]] 'ਚ "[[ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ|ਸਮਲਿੰਗੀ]]" ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਮੰਗਾਈਆ 'ਤੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਬਾਰਦਚੇ ਮਰਦ ਸਨ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ"(ਮਾਰਸ਼ਲ 1971: 153). "ਪਰਿਵਰਤਨਵਾਦ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ"। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਅਕਸਰ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ, ਦਾਵਤਾਂ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਸਿਲਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ" ਅਤੇ "ਮਰਦ ਜਿਨਸੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦੇ ਸਨ"। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?isbn=0595227856|title=Pacific Homosexualities|last=Stephen O. Murray|date=2002|publisher=iUniverse|isbn=0-595-22785-6|pages=134–135}}</ref> ਬੀਗਲਹੋਲ (1938: 287) ਨੇ ਕੁੱਕ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == *[[:en:LGBT rights in the Cook Islands|ਕੁੱਕ ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ]] *[[:en:List of transgender-related topics|ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == *{{Cite book|title=Dancing from the heart: movement, gender, and Cook Islands globalization|url=https://archive.org/details/dancingfromheart0000alex|last=Alexeyeff|first=Kalissa|date=2009|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-3244-5}} *{{Cite book|title=Transgender History & Geography: Crossdressing in Context, Volume 3|last=G. G. Bolich Ph.D.|date=2007|publisher=Psyche's Press|isbn=978-0-6151-6766-4}} *{{Cite book|title=Pacific Homosexualities|url=https://archive.org/details/pacifichomosexua0000murr|last=Murray|first=Stephen O.|date=2002|publisher=iUniverse|isbn=0-595-22785-6}} *{{Cite book|title=Cook Islands Maori dictionary|last=Buse, Jasper|last2=Taringa, Raututi|date=1995|publisher=The Ministry of Education, Government of the Cook Islands|isbn=978-0-7286-0230-4|editor-last=Bruce Biggs|editor-last2=Rangi Moeka'a}} *{{Cite book|title=Human Sexual Behavior, Variations in The Ethnographic Spectrum|url=https://archive.org/details/humansexualbehav00marsrich|date=1971|publisher=New York: Basic Books|editor-last=Marshall, Donald S.|chapter=Sexual Behavior on Mangaia|editor-last2=Suggs, Robert C.}} *{{Cite book|title=Social change in the South Pacific; Rarotonga and Aitutaki|last=Beaglehole|first=Ernest|date=1957|publisher=London: Allen & Unwin}} *{{Cite book|title=Ethnology of Pukapuka|last=Beaglehole|first=Ernest & Pearl|date=1938|publisher=Honolulu: B.P. Bishop Museum Bulletin, 150}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|2}} * [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਟਰਾਂਸਜੈਂਡਰ ਪਛਾਣ]] luyda5wi88xu4oltuets8o6qayqh9rl 0 120016 843556 835730 2026-07-29T23:13:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843556 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦੇਵਤਾ|type=Hindu|image=Budhadeva.jpg|caption=Budha with consort Ilā|name=Ila/Ilā|Devanagari=इल/इला|Sanskrit_transliteration=Ila/Ilā|affiliation=[[Devi]]|god_of=|abode=Budhaloka|mantra=Om Illaya Namah|weapon=|consort=[[Budha]] (as a woman)|children=[[Pururavas]] (Son)|mount=}} '''ਇਲਾ''' ( Sanskrit: इला) [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਲਿੰਗੀ ਦੇਵਤਾ [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ|ਹੈ]], ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਬਦਲਾਵ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ '''ਸੁਦਯੁਮਨਾ''' ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ '''ਦੇ''' ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਚੰਦਰ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਇਸਨੂੰ ਆਈਲਾਸ ("ਇਲਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ") ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਵੇਦ|ਵੇਦਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਈਲਾ ਦੀ '''ਇਡਾ''' (Sanskrit : इडा ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਬੋਲ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਅਤੇ ਪੁਰੂਵਾਸ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਇਲਾ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਕਥਾ [[ਪੁਰਾਣ|ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ]] ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ [[ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ|ਭਾਰਤੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ]], ''[[ਰਾਮਾਇਣ]]'' ਅਤੇ ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]]'' ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Budha_graha.JPG|thumb|ਬੁੱਧਾ, ਇਲਾ ਦਾ ਪਤੀ]] [[ਤਸਵੀਰ:King_Ila_argument_with_Bhuda_son_of_Chandra.jpg|thumb|ਬੁੱਧਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਰ ਇਲਾ।]] == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ]] * ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਥੀਮ == ਨੋਟ == <references group="Notes" /> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} === ਸਰੋਤ === * {{Cite book|title=Self and self-transformation in the history of religions|url=https://archive.org/details/selfselftransfor0000unse|last=Doniger|first=Wendy|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=0-19-514450-3|editor-last=Shulman, David Dean|chapter=Transformation of Subjectivity and Memory in the Mahabharata and the Ramayana}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EBvHzornoMwC&pg=PA303&dq=Ila+Budha#v=onepage&q=Ila%20Budha&f=false|title=Women, androgynes, and other mythical beasts|last=O'Flaherty|first=Wendy Doniger|date=182|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-61850-0|orig-year=1980}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=izFNswlJ9LMC&pg=PA374&dq=Ila+Budha#PPA374,M1|title=Sexual life in ancient India|last=Meyer|first=Johann Jakob|publisher=Motilal Banarsidass|year=1989|isbn=978-81-208-0638-2|location=Delhi|orig-year=1971}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Odsk9xfOp6oC&pg=PA45&dq=Ila+Budha#PPA45,M1|title=The man who was a woman and other queer tales of Hindu lore|last=Pattanaik|first=Devdutt|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-1-56023-181-3|location=|author-link=}} * {{Citation|last=Thapar|first=Romila|title=The Past Before Us|year=2013|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-72651-2}} * {{Cite book|title=Same-sex love in India: readings from literature and history|url=https://archive.org/details/isbn_0333937236|last=Vanita|first=Ruth|last2=Kidwai, Saleem|publisher=Palgrave Macmillan|year=2001|isbn=978-0-312-29324-6|location=|author-link=}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਤਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] r97mk90to7rb9qtovb9iko32cighu9q 0 120585 843379 686702 2026-07-29T20:12:35Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843379 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਦੇਵਤਾ|type=ਹਿੰਦੂ|image=COLLECTIE TROPENMUSEUM Houten wajangpop voorstellende Trijata TMnr 4283-4.jpg|caption=ਤ੍ਰਿਜਟਾ, ਵਿਭਸ਼ਣ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ |name=ਤ੍ਰਿਜਟਾ|Devanagari=त्रिजटा|Sanskrit_transliteration=Trijaṭā|affiliation=[[ਰਾਖਸ਼ਸੀ]]|god_of=|abode=[[ਲੰਕਾ]]|mantra=|weapon=|consort=|mount=}} '''ਤ੍ਰਿਜਟਾ''' (Sanskrit: त्रिजटा, [[ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਵਰਨਮਾਲਾ|ਆਈਏਐਸਟੀ]]: Trijaṭā) [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਰਾਖਸ਼|ਰਾਕਸ਼ਸੀ]] ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ [[ਸੀਤਾ]] ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ,<ref name="Mani">Mani pp. 792–93</ref> ਸੀਤਾ, [[ਰਾਮ]] ਦੀ ਪਤਨੀ, ([[ਅਯੋਧਿਆ|ਅਯੁੱਧਿਆ ਦਾ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਤੇ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਦੇਵ ਦਾ ਅਵਤਾਰ) ਨੂੰ [[ਲੰਕਾ|ਲੰਕਾ ਦੇ]] [[ਰਾਵਣ]], ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਦੀ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੁਆਰਾ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਬੁੱਢੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਰਮਿਆਨ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ 'ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲਣ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਭਰਾ [[ਵਿਭੀਸ਼ਣ|ਵਿਭੀਸ਼ਨ]] ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ। == ਨਾਂ == ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਮਾਇਣ ਦੇ ਭਾਰਤੀ, ਜਾਵਨੀਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਲਿਨੀ ਸੰਸਕਰਣ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਾਓਟੀਅਨ ''ਫਰਾ ਲੱਕ ਫਰਾ ਲਾਮ'', ਬੇਨਕਾਇ (เบ เบญกาย), ਥਾਈ ਰਮਕੀਏਨ ਵਿੱਚ ਪਨੂੰਕਾਯ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਸੇਰੀ ਜਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਲਾਏ ''ਹਿਕਾਯਤ ਸੇਰੀ ਰਾਮ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="Columbia2004">Bose p. 359</ref> == ਰਮਾਇਣ == [[ਤਸਵੀਰ:Rama_and_Lakshmana_bound_-_Ramayana,_Yuddha_Kanda_(1652),_f.34_-_BL_Add_MS_15297.jpg|thumb|450x450px| ''ਰਾਮਾਇਣ'' ਦੇ ''ਯੁੱਧ ਕਾਂਡਾ'' ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਥੇ ਤ੍ਰਿਜਤਾ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ. ਉਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਤ੍ਰਿਜਾਤਾ (ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਸਾੜੀ ਵਿਚ) ਦੋ ਵਾਰ ਪੁਸ਼ਪਕਾ ਵਿਮਾਨ ਵਿਚ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ (ਹੇਠਲਾ ਪੈਨਲ) ਵਿਚ, ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ.]] [[ਵਾਲਮੀਕ|ਵਾਲਮੀਕੀ]] ਦੁਆਰਾ ਅਸਲ [[ਰਾਮਾਇਣ]] ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਰਾਖਸਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਘਟਨਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਸੁੰਦਰ ਕੰਡਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਅਗਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ [[ਲੰਕਾ]] ਦੀ ਅਸ਼ੋਕਾ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਸੀ। ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਖਸ਼-ਪਾਤਸ਼ਾਹ, [[ਰਾਵਣ]] ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰੇਗੀ ਪਰ ਸੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਢੀ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਰਾਹੀਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।<ref name="bulcke104ff">Bulcke pp. 104–5</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Hanuman_finds_Sita_in_the_ashoka_grove,_and_shows_her_Rama's_ring.jpg|thumb|ਹਨੁਮਾਨ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਸਰੋਤ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_uk-fOgEqf8C&pg=PA80|title=Bhaṭṭikāvyam|last=Leodardi, G. G.|publisher=Brill|year=1973|isbn=90-04-03555-9}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F_vuoXvAUfQC&pg=PA359|title=The Ramayana Revisited|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803763-7|editor-last=Bose|editor-first=Mandakranta}} * {{Cite book|title=Rāmakathā and Other Essays|last=Bulcke|first=Camille|publisher=Vani Prakashan|year=2010|isbn=978-93-5000-107-3|editor-last=Prasāda, Dineśvara|pages=104–112|chapter=Sita's Friend Trijata|author-link=Camille Bulcke|orig-year=1964}} * {{Cite book|title=The Ramayana Of Valmiki: Sundarakāṇḍa|last=Goldman|first=Robert P.|last2=Goldman, Sally J. Sutherland|publisher=Princeton University Press|year=1996|isbn=0-691-06662-0|series=The Ramayana Of Valmiki: An Epic Of Ancient India|volume=V}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oGrXAAAAMAAJ|title=Ramayana in the Arts of Asia|last=Kam|first=Garrett|publisher=시사영어사|year=2000|isbn=978-0-07-115785-8}} * {{Cite book|title=Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url=https://archive.org/details/puranicencyclopa0000vett|last=Mani, Vettam|publisher=Motilal Banarsidass|year=1975|isbn=0-8426-0822-2|location=Delhi|pages=792–793|author-link=Vettam Mani}} * {{Cite book|title=Genesis and Evolution of the Rāma Kathā in Indian Art, Thought, Literature, and Culture: From the Earliest Period to the Modern Times|last=Nagar|first=Shanti Lal|publisher=B.R. Publishing Company|year=1999|isbn=978-81-7646-084-2|volume=2}} * {{Cite book|title=Guests at God's Wedding: Celebrating Kartik among the Women of Benares|url=https://archive.org/details/guestsatgodswedd0000pint|last=Pintchman|first=Tracy|publisher=SUNY Press|year=2005|isbn=978-0-7914-6595-0}} * {{Cite book|title=Questioning Ramayanas: A South Asian Tradition|url=https://archive.org/details/questioningramay0000unse|last=Rao|first=Velcheru Narayana|date=1 January 2001|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-22074-4|editor-last=Richman|editor-first=Paula|chapter=The Politics of Telugu Ramayanas}} * {{Cite book|title=Asian Variations in Ramayana: Papers Presented at the International Seminar on 'Variations in Ramayana in Asia: Their Cultural, Social and Anthropological Significance', New Delhi, January 1981|last=Shah|first=Umakant P.|publisher=Sahitya Akademi|year=2003|isbn=978-81-260-1809-3|chapter=Ramayana in Jaina Tradition}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] 5uxncx3lec87exhg4qk2j7hktjs3a89 0 120607 843470 538076 2026-07-29T21:43:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843470 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Khandoba_Mhalsa_Banai.jpg|thumb| ਖੰਡੋਬਾ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ: [[ਮਹਾਲਸਾ]] ਅਤੇ ਬਾਣਾਈ ]] '''ਬਾਣਾਈ''', ਜਿਸਨੂੰ '''ਬਾਨੂ''' (Bāṇu, बानू) ਅਤੇ '''ਬਾਨੋ- ਬਾਈ''' (बानू-बाई) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਦੇਵੀ|ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ]] ਅਤੇ ਖੰਡੋਬਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਦੱਖਣੀ ਪਠਾਰ|ਦੱਕਨ]] ਵਿੱਚ, [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]] ਅਤੇ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਸ਼ਿਵ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸੀ, ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਖੰਡੋਬਾ ਨੂੰ ਜੇਜੂਰੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੰਡੋਬਾ ਦੀ ਇੱਕ ਰਖੇਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਖੰਡੋਬਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣਾਈ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਬਾਣਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਨਗਰ, ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ [[ਜਾਤ|ਜਾਤੀ]] ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਨੂੰ ਸਵਰਗੀ ਮੂਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੰਡੋਬਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ [[ਮਹਾਲਸਾ]] ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਣਾਈ, [[ਮਹਾਲਸਾ]] ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Mailar_Mallanna_Khanapur.JPG|thumb| ਖੰਡੋਬਾ ਦੇ ਨਾਲ [[ਮਹਾਲਸਾ]] ਅਤੇ ਬਾਣਾਈ, ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬਿਦਰ ਨੇੜੇ ਮਲੇਰ ਮੱਲਣਾ ਮੰਦਰ, ਖਾਨਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|2}} == ਨੋਟਸ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1YSU9Qp9w0MC&lpg=PP1&pg=PA115#v=onepage&q&f=false|title=Images of Women in Maharashtrian Literature and Religion|last=Sontheimer|first=Günther-Dietz|publisher=[[State University of New York|SUNY]] Press|year=1996|isbn=0-7914-2837-0|editor-last=Anne Feldhaus|location=|chapter=All the God's wives|author-link=}} * {{Cite book|title=Criminal Gods and Demon Devotees: Essays on the Guardians of Popular Hinduism|url=https://archive.org/details/criminalgodsdemo0000unse|last=Sontheimer|first=Günther-Dietz|publisher=[[State University of New York|SUNY]] Press|year=1989|isbn=0-88706-981-9|editor-last=Alf Hiltebeitel|editor-link=Alf Hiltebeitel|location=|chapter=Between Ghost and God: Folk Deity of the Deccan|author-link=}} * {{Cite book|title=Encyclopaedia of Women Studies: Women and religion|last=Sontheimer|first=Günther-Dietz|publisher=Cosmo Publications|year=2004|isbn=978-81-7755-834-0|editor-last=Subhadra Channa|chapter=Forest and Pastoral Goddesses: Independence and Assimilation}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/criminalgodsdemo0000unse|title=Criminal Gods and Demon Devotees: Essays on the Guardians of Popular Hinduism|last=Stanley|first=John. M.|publisher=[[State University of New York|SUNY]] Press|year=1989|isbn=0-88706-981-9|editor-last=Alf Hiltebeitel|editor-link=Alf Hiltebeitel|location=|pages=|chapter=The Captulation of Mani: A Conversion Myth in the Cult of Khandoba|author-link=}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oU8OKWe9-isC&lpg=PP1&pg=PA7#v=onepage&q&f=false|title=Living Texts from India|last=Sontheimer|first=Günther-Dietz|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=1989|isbn=978-3-447-02967-4|editor-last=Richard Keith Barz|chapter=The Myth of the God and His Two Wives|editor-last2=Monika Thiel-Horstmann|editor-link2=Monika Boehm-Tettelbach}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] 5g8mvjk9v4qaqgbaf6d6s7fd3flxudg 0 121511 843465 713243 2026-07-29T21:39:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843465 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | image = [[File:Sowdamma.jpg]] | deity_of = '''ਦੇਵਾਂਗਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਲਦੇਵਤਾ''' | mantra = '' Oṃ Eesa Pathni sa Vithmahey Simha Twajaya dhimahi Thannoh Sowdi prachodayāt'' (for Ramalinga Sowdeswari Amman) ''Om Sri Sri Sri Viraat Rupaya Mahamardini Tanno Chowdeshwari Prachodayat'' (for Chowdeshwari devi) | type = [[ਹਿੰਦੂ]] | alt = ਸੋਵਦੇਸਵਰੀ ਅੰਮਾ | caption = ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਲਿੰਗਾ ਸੋਵਦੇਸਵਰੀ ਅੰਮਾ<br>ਸ਼੍ਰੀ ਸੋਵਦੇਸਵਰੀ ਅੰਮਾ | consort = [[ਸ਼ਿਵ]] ਦਾ ਰੂਪ ਰਾਮਲਿੰਗੇਸਵਰ | weapon = [[ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ]] | mount = [[ਸ਼ੇਰ]] | affiliation = [[ਦੇਵੀ]][[Image:Om.svg|30px]] }} {{Infobox temple | map_type = #Tamil Nadu#India | map_caption = Location in Tamil Nadu##Location in India | coordinates = {{coord|11|38|40.9|N|78|09|10.1|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | name = ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਲਿੰਗਾ ਸੋਵਦੇਸਵਰੀ ਅੰਮਾ ਮੰਦਰ | country = [[ਭਾਰਤ]] | state = [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਤੇਲੰਗਾਣਾ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], [[ਕੇਰਲਾ]], [[ਉੜੀਸਾ]], [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਦਿੱਲੀ]] | district = All districts in [[ਕਰਨਾਟਕਾ]], [[ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ([[ਸਾਲੇਮ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ), [[ਕੇਰਲਾ]] (mostly in [[Kuthampully Saree|Kuthampully]]), [[Andra Pradesh]] (specially in [[Nandavaram]]),[[Delhi]], [[Maharashtra]], also in some districts of other states. | location = Temples are located all over India }} '''ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਲਿੰਗਾ ਸੋਵਦੇਸਵਰੀ ਅੰਮਾ''' ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਚੌਦੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: श्री रामलिंग चौडेस्वरी माता, [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਾਮਿਲ]]: ஸ்ரீ ராமலிங்கசௌடேஸ்வரிஅம்மன், [[ਮਲਿਆਲਮ]]: ശ്രീ രാമലിംഗ ചൌഡേശ്വരി അമ്മൻ, [[ਕੰਨੜ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੰਨੜ]]: ಶ್ರೀ ರಾಮಲಿಂಗ ಚೌಡೆಸ್ವಾರಿ ದೇವಿ, [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]]: శ్రీ రామలింగ చౌదెస్వరి దేవి) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ, [[ਚਾਮੁੰਡਾ]] ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼੍ਰੀ ਚੌਦੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਲਿੰਗਾ ਸੋਦੇਸਵਰੀ ਅੰਮਾ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਨਾਮ ਬਨਾਸ਼ੰਕਰੀ, ਸੁਦਾਮਬਿਕਾ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਵੀ ਦੇਵਾਂਗਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਲਦੇਵਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/coimbatore/MGR-magic-still-spins-votes-from-Coimbatore-weavers/articleshow/52049522.cms|title=MGR magic still spins votes from Coimbatore weavers|work=[[The Times of India]]|access-date=2018-11-25}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਦੇਵਾਂਗਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਾਲਾ ਦੇਵਾਂਗਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.devangakula.org/puranas.html|title=Devanga Purana - தேவாங்க புராணம் - Devalar - Devala Maharishi|website=Devangakula.org|access-date=14 June 2019|archive-date=13 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613123603/http://www.devangakula.org/puranas.html|url-status=dead}}</ref> "ਅਗਨੀ ਮਨੂ" ਸਭ ਲਈ ਕਪੜੇ ਬੁਣਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਕਪੜੇ ਬੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਦੇਵਾਲਾ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਤੋਂ (ਜਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ [[ਸ਼ਿਵ|ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ]] ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ) ਉੱਭਰਿਆ ਤਾਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੁਣਾਈ ਸਿਖਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। == ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ == [[ਕਰਨਾਟਕ|ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ]], ਦੇਵਾਂਗਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]], [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਕੇਰਲਾ|ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ]] ਚਲੇ ਗਏ। ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਉਦਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਲਿੰਗਾ ਸੌਦੇਸਵਰੀ ਅੰਮਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਕੰਨੜ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂਗਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਚੇਤੀਅਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], ਥੈਨੀ, ਡਿੰਡੀਗੂਲ, ਸਲੇਮ, ਈਰੋਡ, [[ਮਦੁਰਈ]] ਅਤੇ ਵਿਰੁੱਧੁਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ, [[ਸ਼ੈਵ ਮੱਤ|ਸ਼ੈਵਵਾਦ]], ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2019)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XK7-r4hlcRYC|title=The Rise of the Goddess in the Hindu Tradition|last=Pintchman|first=Tracy|publisher=SUNY Press, New York|year=1994|isbn=0-7914-2112-0}} * Census of India, 1961: Madras<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=AuccAQAAMAAJ&q=sri+ramalinga+sowdeswari+amman&dq=sri+ramalinga+sowdeswari+amman&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjhlOPd2e_XAhXIRo8KHStuDOsQ6AEIJTAA|title=Census of India, 1961: Madras|last=General|first=India Office of the Registrar|date=15 June 1968|publisher=Manager of Publications|access-date=15 June 2019}}</ref> * Salem City, 1980<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=sypuAAAAMAAJ&q=sowdeswari+amman&dq=sowdeswari+amman&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjSwOvt2-_XAhUESI8KHXznBowQ6AEIKjAB|title=Salem City: An Ethnohistory (1792-1992)|last=Nārāyaṇaṉ|first=Ka Ilakkumi|last2=Gangadharan|first2=T.|date=15 June 1999|publisher=Vysya college|access-date=15 June 2019|last3=Chandrasekar|first3=N.}}</ref> * South India<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=sEhJBfbhTAAC&printsec=frontcover&dq=sowdeswari+amman&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjSwOvt2-_XAhUESI8KHXznBowQ6AEIUDAJ#v=onepage&q&f=false|title=The Rough Guide to South India|last=Abram|first=David|last2=Guides (Firm)|first2=Rough|date=15 June 2019|publisher=Rough Guides|access-date=15 June 2019|last3=Edwards|first3=Nick}}</ref> * 2nd Congress on Traditional Sciences and Technologies of India, 27–31 December 1995, Anna University, Madras<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=y0seAQAAMAAJ&q=sowdeswari+temple&dq=sowdeswari+temple&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwim8fCL8e_XAhUFTI8KHei2BBoQ6AEIKjAB|title=2nd Congress on Traditional Sciences and Technologies of India, 27th-31st December 1995, Anna University, Madras|last=University|first=Anna|last2=Foundation|first2=P. P. S. T.|date=15 June 1995|publisher=PPST Foundation|access-date=15 June 2019}}</ref> * People of India<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=kXHiAAAAMAAJ&q=sowdeswari+temple&dq=sowdeswari+temple&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwicoIin8e_XAhUDOY8KHbdIDTkQ6AEILzAC|title=People Of India: Tamil Nadu|last=Singh|first=Kumar Suresh|last2=Thirumalai|first2=R.|date=30 January 1997|publisher=Affiliated East-West Press [for] Anthropological Survey of India|access-date=15 June 2019|last3=Manoharan|first3=S.}}</ref> * Wangu, Madhu Bazaz (2003).<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3SScwifhldQC|title=Images of Indian Goddesses: Myths, Meanings, and Models|publisher=Abhinav Publications|isbn=81-7017-416-3|location=[[New Delhi]], India}}</ref> * ''Religions in the Modern World''<ref>{{Cite book|title=Religions in the Modern World|url=https://archive.org/details/religionsinmoder0000unse_z4x9|date=26 May 2009|publisher=Routledge|isbn=978-0415458917|editor-last=Linda Woodhead|edition=2nd}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://www.youtube.com/watch?v=z2J04NHBI5Q ''Erikarai Sri Ramaliga sowdewswari amman''] * [https://www.youtube.com/watch?v=BKR7OOCYauM&t=30s ''Jalakandapuram Kapelaru Festival''] * [https://www.youtube.com/watch?v=peebm-9GDa4&t=30s ''Guru Speech''] * [https://www.youtube.com/watch?v=IzADGgg8slo&t=30s ''Guru meeting''] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਰੂਪ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ]] bv7fzdbqgdci3lcsn3plqchcmjcjjjg 0 121573 843341 816259 2026-07-29T19:31:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843341 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:TM washing.JPG|thumb| [[ਅਕਸੀ ਮਸਜਿਦ|ਅਲ-ਅਕਸਾ ਮਸਜਿਦ]] ਵਿੱਚ ''ਅਲ-ਕਾਸ ਫੁਹਾਰਾ'' ]] '''ਵੁਜ਼ੂ''' ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]]: الوضوء, [[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: वुज़ू) ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਦੀ ਇੱਕ [[ਇਸਲਾਮ|ਇਸਲਾਮੀ]] ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਵੁਜ਼ੂ ਵਿੱਚ ਹੱਥ, ਮੂੰਹ, ਨੱਕ (ਅੰਦਰੂਨੀ), ਬਾਹਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਪੈਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਿਹੜੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੁਜ਼ੂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ (ਭੰਗ) ਜਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ' ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ [[ਫ਼ਿਕਾ|ਫ਼ਿਕ਼ਹ]] (ਇਸਲਾਮਿਕ ਨਿਆਂਸ਼ਾਸਤਰ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਸਫਾਈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।<ref name="GCNEI-477">{{Cite book|title=The New Encyclopeida of Islam|url=https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas_h0t2|last=Glasse|first=Cyril|date=2001|publisher=Altmira Press|page=[https://archive.org/details/newencyclopediao0000glas_h0t2/page/477 477]}}</ref> ਵਜ਼ੂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਨਮਾਜ਼]] ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲਈ [[ਕੁਰਾਨ|ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਰਾਨ]] ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="GCNEI-477"/> ਪਿਸ਼ਾਬ, ਟੱਟੀ, ਪੱਦ, ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਖੂਨ ਵਗਣਾ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵੁਜ਼ੂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite web|url=http://www.questionsonislam.com/article/what-are-things-invalidate-and-break-wudu|title=What are the things that invalidate and break wudu?|last=Dikmen|first=Mehmet|date=3 May 2011|website=Questions on Islam|access-date=3 May 2016|archive-date=23 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423071123/http://www.questionsonislam.com/article/what-are-things-invalidate-and-break-wudu|dead-url=yes}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਸਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਮਾਜ਼]] 44lgy7rqohmcviul089et2j5uxrgcux 0 121792 843361 525870 2026-07-29T19:52:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843361 wikitext text/x-wiki [[File:Kora by John Chamberlain, Tate Liverpool.jpg|thumb| ]] '''ਅਮੂਰਤ ਅਭਿਅੰਜਨਾਵਾਦ''' (abstract expressionism) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿੱਚ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ]] ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜੋ 1940 ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The 20th-Century art book.|url=https://archive.org/details/20thcenturyartbo0000unse|last=Editors of Phaidon Press|publisher=Phaidon Press|year=2001|isbn=0714835420|edition=Reprinted.|location=London}}</ref> ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਊ[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰਿਸ ਵਲੋਂ ਪੂਰੀ ਜਾਂਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾ ਜਗਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਰੱਖਿਆ। ਭਾਵੇਂ “ਅਮੂਰਤ ਅਭਿਅੰਜਨਾਵਾਦ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1946 ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਆਲੋਚਕ ਰਾਬਰਟ ਕੋਟਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਰਮਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸਿਜ਼ਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ 1919 ਵਿੱਚ ਰਸਾਲੇ ''ਡੇਰ ਸਟਰਮ'' ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਵਿਚ, ਅਲਫਰੇਡ ਬਾਰ [[ਵਸੀਲੀ ਕੈਂਡਿੰਸਕੀ|1929]] ਵਿੱਚ [[ਵਸੀਲੀ ਕੈਂਡਿੰਸਕੀ|ਵਸੀਲੀ ਕਾਂਡਿੰਸਕੀ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਸੀ।<ref>Hess, Barbara; "Abstract Expressionism", 2005</ref> == ਸ਼ੈਲੀ == [[ਤਸਵੀਰ:SMITH_CUBI_VI.JPG|thumb| ਡੇਵਿਡ ਸਮਿੱਥ, ਕਿ ''ubਬੀ VI'' (1963), ਇਜ਼ਰਾਈਲ ''ਮਿ Museਜ਼ੀਅਮ'', [[ਜੇਰੂਸਲਮ|ਯਰੂਸ਼ਲਮ]] . ਡੇਵਿਡ ਸਮਿੱਥ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ. ]] ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪੂਰਵਜ [[ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ|ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ ਹੈ]], ਜਿਸਦਾ ਜ਼ੋਰ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੀ, ਸਵੈਚਲਿਤ ਜਾਂ ਅਵਚੇਤਨ ਸਿਰਜਣਾ' ਤੇ ਹੈ। ਜੈਕਸਨ ਪੋਲਕ ਦਾ ਇੱਕ ਫਰਸ ਤੇ ਰੱਖੀ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਟਪਕਦਾ ਰੰਗ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਆਂਡਰੇ ਮੈਸਨ, ਮੈਕਸ ਅਰਨਸਟ, ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਅਲਫਾਰੋ ਸਿਕਿਰੋਸ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਜਲਾਵਤਨ-ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵੌਲਫਗਾਂਗ ਪਾਲੇਨ ਨੂੰ ਉਸ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ- ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਉਣ ਲਈ ਤੱਤਪਰ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਸਾਲੇ ''ਡੀਵਾਈਐਨ'' ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਕ-ਨਿਰਭਰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸਪੇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਪਾਲੇਨ ਨੇ [[ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ|ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਟੋਟੇਮਿਕ ਵਿਜ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਤੋਂ ਮੂਲਵਾਸੀ-ਇੰਡੀਅਨ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਨਗਤ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਨਿਆਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਅਮੂਰਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਥਾਨਗਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਲੰਮੇ ਲੇਖ ''ਟੋਟੇਮ ਆਰਟ'' (1943) ਦਾ ਮਾਰਥਾ ਗ੍ਰਾਹਮ, ਈਸਾਮੂ ਨੋਗੂਚੀ, ਜੈਕਸਨ ਪੋਲੌਕ, ਮਾਰਕ ਰੋਥਕੋ ਅਤੇ ਬਾਰਨੇਟ ਨਿਊਮਨ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤਕੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ।<ref>Andreas Neufert, ''Auf Liebe und Tod, Das Leben des Surrealisten Wolfgang Paalen'', Berlin (Parthas) 2015, S. 494ff.</ref> 1944 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਬਾਰਨੇਟ ਨਿਊਮੈਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਨਵੀਨਤਮ ਕਲਾ-ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ "ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬੰਦਿਆਂ" ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਪਾਲੇਨ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੌਟਲੀਬ, ਰੋਥਕੋ, ਪੋਲੌਕ, ਹੋਫਮੈਨ, ਬਾਜੀਓਟਸ, ਗੋਰਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਨ। ਮਦਰਵੈਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Barnett Newman Foundation, archive 18/103</ref> ਅਮੂਰਤ ਅਭਿਅੰਜਨਾਵਾਦ ਕਹਾਈ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਮਰੀਕਨ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਕਾਰ ਮਾਰਕ ਟੋਬੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਉਸ ਦੀਆਂ "ਚਿੱਟੀ ਲਿਖਤ" ਵਾਲੀਆਂ ਕੈਨਵਸਾਂ, ਜੋ ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ' ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਪੋਲੋਕ ਦੀਆਂ ਡਰਿਪ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦੀ "ਧੁਰ-ਧਰਾਈ" ਦਿੱਖ ਦੀ ਪੇਸ਼-ਬੀਨੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾ]] a3gliwm15pky3du7be8yi5gam61maks 0 121873 843492 725463 2026-07-29T22:10:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843492 wikitext text/x-wiki '''ਇਸਈ ਵੇਲਾਲਰ''' [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਰਾਜ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੇ [[ਅਦਾਲਤ|ਦਰਬਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Historical Dictionary of the Tamils|last=University|first=Vijaya Ramaswamy, Jawaharlal Nehru|date=2017-08-25|publisher=Rowman & Littlefield|year=|isbn=9781538106860|location=|pages=114–115, 161–162|language=en}}</ref> ਸ਼ਬਦ "ਇਸਈ ਵੇਲਾਲਰ" ਹਾਲ ਹੀ 'ਚ ਜਾਣੀ ਗਈ ਕਮਿਊਨਟੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਅਗਮੁਦਾਇਰ, ਮੈਲਕਰਾਰ, ਨਨਾਇਕਕਾਰਰ, ਨੱਟੂਵਾਨਰ, ਸੇਨਗੁਨਥਰ ਤੇ ਵੇਲਾਲਰ ਆਦਿ ਇਸੇ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Of Property and Propriety: The Role of Gender and Class in Imperialism and Nationalism|url=https://archive.org/details/ofpropertypropri0000unse|last=Bannerji|first=Himani|last2=Mojab|first2=Shahrzad|last3=Whitehead|first3=Judith|date=2001|publisher=University of Toronto Press|year=|isbn=9780802081926|location=|pages=[https://archive.org/details/ofpropertypropri0000unse/page/162 162]|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=Madras Studios: Narrative, Genre, and Ideology in Tamil Cinema|last=Pillai|first=Swarnavel Eswaran|date=2015-01-27|publisher=SAGE Publications India|year=|isbn=9789351502128|location=|pages=231|language=en}}</ref> ਇਸ ਕਮਿਉਨਟੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ [[ਦੇਵਦਾਸੀ]] (ਰਸਮੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਡਾਂਸਰ) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੜੀਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਦ ਨਾਦਾਸਵਰਮ (ਵਿੰਡਪਾਈਪ ਯੰਤਰ) ਅਤੇ ਮੇਲਮ (ਡਰੱਮ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name=":1"/> == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਸ਼ਬਦ ਇਸਈ ਵੇਲਾਰਲ [[ਤਾਮਿਲ]] ਦੇ ਸ਼ਬਦ ''ਇਸਈ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸੰਗੀਤ" ਅਤੇ ''ਵੇਲਾਲਰ'' ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ "ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ" ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ "ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0"/> ਇਹ ਸ਼ਬਦ 1947 ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਨਾਚ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦੇਵਦਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1"/> ਸ਼ਬਦ "ਦੇਵਦਾਸੀ" ਤਮਿਲ ਸ਼ਬਦ ਤੇਵਰਤੀਇਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ (ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੇਵਰਾਤੀਅਰ) ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ "ਦੇਵਤਾ" ਅਤੇ ਅਟਿਆਲ ਅਰਥ "ਔਰਤ ਭਗਤ" ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Donors, Devotees, and Daughters of God: Temple Women in Medieval Tamilnadu|url=https://archive.org/details/donorsdevoteesda0000orrl|last=Orr|first=Leslie C.|date=2000-03-09|publisher=Oxford University Press|year=|isbn=9780195356724|location=|pages=[https://archive.org/details/donorsdevoteesda0000orrl/page/5 5], 52, 56|language=en}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਸਈ ਵੇਲਲਾਰ ਕਮਿਉਨਟੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ [[ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼|ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼]] ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Kalabhras in the Pandiya country and their impact on the life and letters there|last=Arunachalam|first=M.|date=1979|publisher=University of Madras|year=|isbn=|location=|pages=90|language=en}}</ref> ਬਾਰਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਸੰਗਮ ਸਾਹਿਤ]] ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ [[ਪੱਲਵ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਪੱਲਵ]] ਅਤੇ [[ਪਾਂਡਵ ਵੰਸ਼|ਪਾਂਡਿਆ]] ਦੌਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਪੱਖ ਦੇ ਸਨ। ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਲਾਤਮਕ ਪੱਖ [[ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਚੋਲਾ]] ਅਤੇ [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ|ਵਿਜਯਨਗਰ ਦੇ]] ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Other Half of the Coconut: Women Writing Self-respect History : an Anthology of Self-respect Literature (1928-1936)|url=https://archive.org/details/nlsiu.305.42.sri.18351|last=Srilata|first=K.|date=2003|publisher=[[Kali for Women]]|year=|isbn=9788186706503|location=|pages=[https://archive.org/details/nlsiu.305.42.sri.18351/page/94 94]|language=en}}</ref> ਮੁੱਢਲੇ [[ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਚੋਲਾ]] ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਵਰਤੀਅਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਭਾਵ ਸੀ।<ref name=":2"/> ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਵਰਤੀਅਰ ਸੁਤੰਤਰ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਔਰਤਾਂ ਸਨ ਜੋ ਸੰਪੱਤੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀਆਂ ਸਨ (ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ) ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਰਾਜਾਰਾਜਾ [[ਰਾਜਾਰਾਜ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ|ਪਹਿਲੇ]] ਦਾ 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਵਰਤੀਅਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਦੀਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Approaches to History: Essays in Indian Historiography|last=Bhattacharya|first=Sabyasachi|date=2011|publisher=Indian Council of Historical Research (ICHR)|year=|isbn=9789380607177|location=|pages=206|language=en}}</ref> ਤੰਜਾਵਰ ਅਤੇ ਤੰਜਾਵਰ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ, [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਅਤੇ [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] ਤੇਲਗੂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੰਜਾਵਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਤੰਜਾਵਰ ਦੇ ਮੇਲਕਰਕਾਰ ਇਸ ਲਈ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਮੂਹਾਂ- ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਤੇਲਗੂ ਮੇਲਕਾਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref name=":1"/> == ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਸਈ ਵੇਲਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == === ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ === * ਅਰੁਣਾਗਿਰੀਨਾਥਰ * ਮੁਥੂ ਠੰਡਵਰ === ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਕਰਤਾ === * ਮੂਵਲੂਰ ਰਮਮਿਰਥਮ === ਰਾਜਨੇਤਾ === * [[ਐਮ. ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ|ਐਮ ਕਰੁਣਾਨਿਧੀ]] * ਮੁਰਸੋਲੀ ਮਾਰਨ * ਐਸ ਐਸ ਥਨੇਰਸੂ * ਐਮ ਕੇ ਅਜ਼ਗਿਰੀ * ਐਮ ਕੇ ਸਟਾਲਿਨ * ਕਨੀਮੋਝੀ * ਦਯਾਨਿਧੀ ਮਾਰਨ === ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ === * ਕਲਾਨਿਥੀ ਮਾਰਨ === ਕਲਾ === * ਟੀ ਐਨ ਰਾਜਾਰਥਨਮ ਪਿਲਾਈ * ਕੁੰਬਕੋਨਮ ਰਾਜਾਮਾਨਿਕਮ ਪਿਲਾਈ * ਵੀਨੈ ਧਨਮਲ * ਪੀ ਆਰ ਥਿਲਾਗਮ * ਟੀ ਕੇ ਸਵਾਮੀਨਾਥਾ ਪਿਲਾਈ * ਨਾਮਾਗਿਰੀਪੇਟੈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ * ਤਿਰੁਵਰੂਰ ਬਕਥਾਵਤਸਲਮ * ਐਸ ਸੋਮਸੁੰਦਰਮ === ਸਿਨਮਾ === * ਟੀ ਆਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ * ਟੀ ਐਸ ਬਲੈਈਆ * ਟੀ.ਏ. ਮਧੁਰਮ * ਏਵੀਐਮ ਰਾਜਨ * ਜੂਨੀਅਰ ਬਲਿਆਇਆ * ਮਨੋਚਿਥਰਾ * ਤਿਆਗੁ * ਸਿਵਕਾਰਥਿਕੇਣ * ਅਰੂਲਨੀਥੀ == ਹਵਾਲੇ == <references /> ab7saej8h05gveo43ysptdea8qxlbnv 0 122041 843570 814866 2026-07-29T23:31:47Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843570 wikitext text/x-wiki '''ਹਰੀਸ,''' ਜੱਰੀਸ਼ ({{Lang-ar|هريس}}) ਜਾਂ '''ਹਰੀਸਾ''' ({{Lang-hy|հարիսա|''harisa''}}) ਇੱਕ ਮੋਟੀ ਪੀਸੀ [[ਕਣਕ]] ਨੂੰ [[ਮੀਟ|ਮੀਟ ਦੇ]] ਨਾਲ ਉਬਾਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite web|url=http://www.uaestylemagazine.com/26/al-harees-traditional-emirati-cuisine.html|title=Al Harees, traditional Emirati Cuisine|date=26 July 2013|website=UAE Style Magazine|access-date=7 ਨਵੰਬਰ 2019|archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240413231227/http://www.uaestylemagazine.com/26/al-harees-traditional-emirati-cuisine.html|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ [[ਦਲੀਆ]] ਅਤੇ ਡੰਪਲਿੰਗ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰੀਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਅਰਬ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ [[ਰਮਜ਼ਾਨ]] ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ '''ਹਰੀਸਾ''' ਅਰਾਰਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਪਕਵਾਨ ਹੈ। == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਹਰੀਸ({{Lang-ar|هريس}}) ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ {{Lang-ar|هَرَسَ|Harasa}} ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੈਸ਼ ਜਾਂ ਸਕੁਐਸ਼ ਕਰਨਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D9%87%D8%B1%D9%8A%D8%B3/|title=Definition and meaning of Harees in Arabic - Arabic dictionary - Page 1|last=Team|first=Almaany|website=www.almaany.com|language=en}}</ref> ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਮੇਨੀਆ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੰਤ, ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਇਲੀਮਿਯੂਨੇਟਰ, ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਖਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਭੀੜ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਭੇਡਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਕਣਕ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਣਕ ਕੜਾਹੀ ਦੇ ਤਲ ਤੱਕ ਚਿਪਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੇਂਟ ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, “ ''ਹਰਖੇ!'' ਇਸ ਨੂੰ ਚੇਤੇ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਟੋਰੇ ਦਾ ਨਾਮ, ''ਹਰੀਸਾ'', ਸੰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ. ''ਹਰੀਸਾ'' ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ.<ref name="FFF">{{Cite book|title=Armenian food: fact, fiction & folklore|last=Irina Petrosian, David Underwood|publisher=Yerkir Pub.|year=2006|isbn=9781411698659|edition=2.|location=Bloomington, Ind.|page=65}}</ref> ਕਟੋਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਈਸਟਰ ਦੇ ਦਿਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਰਮੀਨੀਅਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅਰਮੀਨੀਆ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਕਵਾਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਹਰੀਸ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਬਨ Sayyar ਅਲ-Warraq ਦੇ 10 ਸਦੀ ''ਕਿਤਾਬ ਅਲ ਤਾਬਿਖ'' .,<ref>Charles Perry, "Cooking with the Caliphs", ''Saudi Aramco World'' '''57''':4 (July/August 2006) [http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200604/cooking.with.the.caliphs.htm full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141130201629/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200604/cooking.with.the.caliphs.htm |date=2014-11-30 }}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਲ-ਬਗਦਾਦੀ ਦੀ 13-ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਾਤ ''ਕਿਤਾਬ ਅਲ ਤਾਬਿਖ'' ਅਤੇ ਇਬਨ ਰਜਿਨ ਅਲ-ਤੁਜਿਬੀ ਦੇ 13 ਸਦੀ ਅੰਡਾਲੂਸਿਅਨ ਬਾਤ ''ਕਿਤਾਬ ਫਦਲਤ ਅਲ-ਖਵਾਨ ਫਾਈ ਤਯੀਬਤ ਅਲ-ਤਾਮ ਵਲ-ਅਲਵਾਨ'' . ਹਲੀਮ ਵੀ ਹਲੀਮ ਦਾ ਮੁੱਲ. ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/magazine/925615/why-are-some-indian-muslims-renaming-ramzan-favourite-haleem-as-daleem|title=The haleem debate: Why some Indian Muslims are renaming the Ramzan delicacy ‘daleem’|access-date=2019-11-07|archive-date=2019-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190603092431/https://scroll.in/magazine/925615/why-are-some-indian-muslims-renaming-ramzan-favourite-haleem-as-daleem|dead-url=yes}}</ref> == ਤਿਆਰੀ == ਕਣਕ ਨੂੰ ਰਾਤ ਭਰ ਭਇਓਇਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੀਟ, ਮੱਖਣ ਜਾਂ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਚਰਬੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਬਣਾਉ. ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਕੀ ਤਰਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਦਾਲਚੀਨੀ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਮੱਖਣ ਨਾਲ ਹਰੇ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ. == ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ == [[ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਰਵਾਇਤੀ ਰੰਗ ਹੈ. ਪਰ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪਿਕ ਹੈ. ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਵਿੱਚ, ਇਲਾਇਚੀ ਪੋਡ (ਹਿੱਲ ਜਾਂ ਇਲਾਇਚੀ) ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ. ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਸਲੇ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਹਰੀਸ ਸਿਰਫ ਅਮੀਰ ਦੁਆਰਾ ਰਮਜ਼ਾਨ ਅਤੇ [[ਈਦ ਉਲ-ਫ਼ਿਤਰ|ਈਦ]] ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਰੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਗਰੀਬ ਗੁਆਂ ਗੌਆਂਢੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2014)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> ਇਹ ਕਸ਼ਕੇੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ [[ਦਲੀਆ]] ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੱਕੇ ਹੋਏ [[ਕੁੱਕੜ|ਚਿਕਨ]] ਜਾਂ ਲੇਲੇ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਿੱਜੀ [[ਕਣਕ]] (ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਕਣਕ) ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. === ਅਰਬ ਪਕਵਾਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Harees.JPG|thumb|ਹਰੀ]] ਲੇਵੈਂਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੱਕ ਹਰੀਸ਼ ਇੱਕ ਅਰਬ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਕਵਾਨ ਹੈ. ਇਹ ਅਕਸਰ [[ਰਮਜ਼ਾਨ]], [[ਈਦ ਉਲ-ਫ਼ਿਤਰ|ਈਦ ਉਲ-ਫਿਤਰ]] ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.<ref>{{Cite web|url=http://www.visitabudhabi.ae/en/dining.in.abudhabi/cuisine.aspx|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129114246/http://visitabudhabi.ae/en/dining.in.abudhabi/cuisine.aspx|archive-date=2010-11-29|access-date=2010-11-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129114246/http://visitabudhabi.ae/en/dining.in.abudhabi/cuisine.aspx |date=2010-11-29 }}</ref> ਲੈਬਨੀਜ਼ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਫਿਰਕੂ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮੌਕਿਆਂ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ.ਹੈਰੀਜ਼ ਇਰਾਕੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਪਕਵਾਨ ਵੀ ਹੈ. ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. === ਅਰਮੀਨੀਆਈ ਖਾਣਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Armenian_Harisa.JPG|thumb|250x250px| ਹਰੀਸਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:ArmenianHarissa.jpg|thumb|250x250px| ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ]] '''ਹਰੀਸਾ''' ({{Lang-hy|հարիսա|''harisa''}}) ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਈਸਟਰ ਦੇ ਦਿਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਆਰਮੀਨੀਆ|ਅਰਮੇਨੀਆ]] ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਟੋਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ [[ਆਰਮੀਨੀਆ|ਹੈ]] . ਇਹ ਇੱਕ ਮੋਟਾ ਦਲੀਆ ਹੈ ਜੋ ''ਕੋਰਕੋਟ'' (ਸੁੱਕ ਜਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਕੜਕਿਆ ਕਣਕ) ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮੀਟ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿਕਨ ਜਾਂ ਲੇਲੇ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ''ਹਰਮੀਨੀਆ ਦੇ'' ਧਾਰਮਿਕ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹਰਮੀਨੀਆ ਮੀਟ ਲਈ ''ਜੜ੍ਹੀਆਂ'' ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ. ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ''ਹਰੀਸਾ ਦੀ'' ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ. ਹੋਰ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਮਾਂ ਇਸਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ.<ref name="FFF"/> ਹਰੀਸਾ 1915 ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮੂਸਾ ਲੇਰ (ਤੁਰਕੀਵਿੱਚ) ਦੇ ਅਰਮੀਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ.<ref>{{Cite book|title=Food cultures of the world encyclopedia|url=https://archive.org/details/foodculturesofwo0003unse|last=Albala|first=Ken|publisher=Greenwood|year=2011|isbn=9780313376276|location=Santa Barbara, California|page=8}}</ref> === ਅੱਸ਼ੂਰੀ ਪਕਵਾਨ === ਹਰੀਸਾ ਲੇਬਨਾਨੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਸਲੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅੱਸ਼ੂਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ''ਹਰੀਸਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਈਦਾ ਜ਼ੂਰਾ,'' [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ|ਕ੍ਰਿਸਮਿਸ]] ਅਤੇ ''ਈਦਾ ਗੁਰਾ,'' ਈਸਟਰ ਤੇ ਇੱਕ ਕਟੋਰੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਹਰੀਸਾ [[ਫ਼ਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ]] ਦੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਟੋਰੇ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਮੀਟ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਕਣਕ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ. === ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Hareesa.JPG|thumb|ਹਰਿਸ਼ਾ]] [[ਕੇਰਲਾ]] ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮਲਾਬਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀਜ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਕਵਾਨ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕੰਨੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਲਸਾ ਜਾਂ ਅਲੀਸਾ (calls). ਇਸ ਨੂੰ ਥੈਲਸਰੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਨਨੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਾਸਰਗੋਦ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਮਹੇ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੈਪੀਲਾ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ. ਇਸ ਨੂੰ ਹਲੀਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਿਟੀ ਹੈਦਰਾਬਾਦ Haleem ਨਾਲ ਮਸ਼ੂਰ ਹੇ। ਹਰੀਸਾ (ਜਾਂ ਹਰਿਆਸਾ) [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ|ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਦੀ]] ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/magazine/823623/harissa-the-traditional-winter-delicacy-that-warms-up-a-cold-kashmiri-morning|title=It's harissa time again: Savour the traditional winter delicacy that warms up cold Kashmiri mornings|last=Naqash|first=Rayan|website=Scroll.in}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੱਟਨ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਦੇ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਗਿਰਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ. === ਪਾਕਿਸਤਾਨ === ਇਹ ਡਿਸ਼ ਇੱਕ ਅਨੌਖਾ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == {{Portal|Food}} * ਪੋਰਰੇਜ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਰਮੇਨੀਅਨ ਪਕਵਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂਸ਼]] 87c68azi4ar863d60hyg6avp10eznrl 0 122279 843328 725477 2026-07-29T19:16:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843328 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਕਰੋਚ''' ਬਲੈਟੋਡੀਆ ਆਰਡਰ ਦੇ [[ਕੀਟ|ਕੀੜੇ]] ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਸਿਉਂਕ|ਦਮਕ]] ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 4,600 ਵਿਚੋਂ ਲਗਭਗ 30 ਕਾਕਰੋਚ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਕਰੋਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 320 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਬੋਨੀਫੇਰਸ ਪੀਰੀਅਡ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਢਲੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਕੋਲ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਕਰੋਚ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਓਵੀਪੋਸੀਟਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਕਾਕਰੋਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦੇ ਬਗੈਰ ਕੁਝ ਆਮ ਕੀੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਫਿਡਜ਼ ਦੇ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਹੇਮੀਪਟੇਰਾ|ਸਹੀ ਬੱਗਾਂ]], ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਚਬਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੂੰਹ ਚਿਪਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਵਿਤ ਨਵ - ਪੂਰਨ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ [[ਆਰਕਟਿਕ]] ਠੰਡੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਰਮ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਕਰੋਚ ਅਕਸਰ ਤਪਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਕਾਕਰੋਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ 'ਰੋਚੋਇਡਜ਼' ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਬੋਨੀਫੇਰਸ ''ਆਰਚੀਮੀਲਾਕ੍ਰਿਸ'' ਅਤੇ ਪਰਮੀਅਨ ''ਅਪਥੋਰੋਬਲਾਟੀਨਾ'' ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਪੀਸੀਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਰਮਨ ਕਾਕਰੋਚ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਪਨਾਹ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਕਰੋਚ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Baltic_amber_inclusions_-_Cockroach_(Pterygota,_Neoptera,_Dictyoptera,_Blattodea).JPG|left|thumb| ਬਾਲਟਿਕ ਅੰਬਰ ( ਈਓਸੀਨ ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ 40-50 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਕਾਕਰੋਚ]] ਕਾਕਰੋਚ ਬਲੈਟੋਡੀਆ ਦੇ ਆਰਡਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੀਮਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, [[ਸਿਉਂਕ|ਕੀੜੇ]] -ਮਕੌੜਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ 4,600 ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ 460 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Cockroach.SpeciesFile.org">{{Cite web|url=http://Cockroach.SpeciesFile.org|title=Cockroach Species File Online. Version 5.0|last=Beccaloni, G. W.|year=2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://anic.ento.csiro.au/INSECTFAMILIES/order_overview.aspx?OrderID=42509&PageID=overview|title=Blattodea (Cockroaches & Termites)|publisher=CSIRO Entomology|access-date=21 November 2015|archive-date=21 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121165830/http://anic.ento.csiro.au/INSECTFAMILIES/order_overview.aspx?OrderID=42509&PageID=overview|url-status=dead}}</ref> " [[wiktionary:cockroach|ਕਾਕਰੋਚ]] " ਨਾਮ ਕਾਕਰੋਚ, ''ਕੁੱਕਰਾਚਾ'', ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, 1620 ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੋਕ- ''ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ'' ਦੁਆਰਾ "ਕੁੱਕੜ" ਅਤੇ " ਰੋਚ " ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ ਲਾਤੀਨੀ ''ਬਲੇਟਾ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, "ਇੱਕ ਕੀੜੇ ਜੋ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ", ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਾਕਰੋਚ, ਬਲਕਿ ਮੈਨਟਿਡਜ਼ 'ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=A Dictionary of Entomology|url=https://archive.org/details/dictionaryofento0000gord|last=Gordh|first=G.|last2=Headrick|first2=D. H.|date=2009|publisher=CABI|isbn=978-1-84593-542-9|edition=2nd|location=Wallingford|page=[https://archive.org/details/dictionaryofento0000gord/page/200 200]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dblatta1|title=Blatta|last=Lewis|first=Charlton T.|last2=Short|first2=Charles|website=Perseus Digital Library|publisher=Tufts University|access-date=26 October 2015}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਲੈਟਾਰੀਆ ਨਾਮ ਬਲਾਟੋਡੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ 'ਸੱਚੇ' ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਮਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਕਾਕਰੋਚ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕੈਟਾਲਾਗ ਸਮੂਹ ਲਈ ਬਲਾਟੋਡੀਆ ਦਾ ਨਾਮ ਵਰਤਦੀ ਹੈ।<ref name="Cockroach.SpeciesFile.org"/> ਦੂਜਾ ਨਾਮ, ਬਲੈਟੋਪਟੇਰਾ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Grimaldi|first=D.|date=1997|title=A fossil mantis (Insecta, Mantodea) in Cretaceous amber of New Jersey: with comments on the early history of the Dictyoptera|journal=American Museum Novitates|volume=3204|pages=1–11}}</ref> ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਕਰੋਚ ਵਰਗੇ ਜੈਵਿਕ ਜੈਵਿਕ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ("ਬਲੈਟੋਪਟੇਰਸ" ਜਾਂ "ਰੋਚਿਡਜ਼") 320 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਬੋਨੀਫੇਰਸ ਅਵਧੀ ਦੇ ਹਨ, ਜੈਵਿਕ ਰੋਚੋਇਡ ਨਿੰਫਸ ਹਨ।<ref name="Archi">{{Cite journal|last=Garwood|first=R.|last2=Sutton|first2=M.|date=2010|title=X-ray micro-tomography of Carboniferous stem-Dictyoptera: new insights into early insects|journal=Biology Letters|volume=6|issue=5|pages=699–702|doi=10.1098/rsbl.2010.0199|pmc=2936155|pmid=20392720}}</ref><ref name="GrimaldiEngel2005">{{Cite book|title=Evolution of the Insects|url=https://archive.org/details/evolutionofinsec0000grim|last=Grimaldi|first=David|last2=Engel|first2=Michael S.|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-82149-0|page=[https://archive.org/details/evolutionofinsec0000grim/page/1 1]}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Garwood|first=R.|last2=Ross|first2=A.|last3=Sotty|first3=D.|last4=Chabard|first4=D.|last5=Charbonnier|first5=S.|last6=Sutton|first6=M.|last7=Withers|first7=P.J.|author-link7=Philip J. Withers|last8=Butler|first8=R.J.|date=2012|title=Tomographic Reconstruction of Neopterous Carboniferous Insect Nymphs|journal=PLoS ONE|volume=7|issue=9|pages=e45779|bibcode=2012PLoSO...745779G|doi=10.1371/journal.pone.0045779|pmc=3458060|pmid=23049858}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੀਟ ਪਤੰਗੇ]] rdpm0t26qe5bddldldvaubt22m52rfy 0 122512 843592 761799 2026-07-29T23:55:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843592 wikitext text/x-wiki '''ਰਾਣੀ ਸਤੀ''', ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ '''ਨਰਾਇਣੀ''' '''ਦੇਵੀ''' ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ '''ਦਾਦੀਜੀ''' (ਦਾਦੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ [[ਰਾਜਸਥਾਨ|ਰਾਜਸਥਾਨੀ]] '''ਔਰਤ''' ਹੈ ਜੋ 13ਵੀਂ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ [[ਸਤੀ (ਪ੍ਰਥਾ)|ਸਤੀ]] (ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ) ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਮੰਦਿਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਤ ਹਨ। == ਦੰਤਕਥਾ == ਰਾਣੀ ਸਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1295 ਜਾਂ 1595 ਨੂੰ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ,<ref name="Hardgrove">{{Cite journal|last=Hardgrove|first=Anne|date=August 1999|title=Sati worship and Marwari public identity in India|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=FA42FA7AA7132B7D3136A743A30770AC.journals?fromPage=online&aid=6747188|journal=The Journal of Asian Studies|volume=58|pages=723–752|doi=10.2307/2659117|access-date=2019-11-16|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306165355/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=FA42FA7AA7132B7D3136A743A30770AC.journals?fromPage=online&aid=6747188|url-status=dead}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ 14ਵੀਂ ਸਦੀ, <ref name="Sen">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aG7nntWmhpMC&pg=PA42&|title=Death by Fire: Sati, Dowry Death, and Female Infanticide in Modern India|last=Sen|first=Mala|publisher=Rutgers University Press|year=2002|isbn=9780813531021|pages=42–51}}</ref> ਜਾਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।<ref name="Courtright">{{Cite book|title=Sati, the Blessing and the Curse: The Burning of Wives in India|url=https://archive.org/details/isbn_2900195077741|last=Courtright|first=Paul B|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=9780195360226|editor-last=Hawley, John Stratton|chapter=The iconographies of Sati}}</ref> ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਇਕ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Sen"/> ਫਿਰ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜਲਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਸਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name="Hardgrove"/> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commonscatinline}} n47qy476e3b2hqcrgqnpxg7xoovvry6 0 122950 843606 841169 2026-07-30T00:05:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843606 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography|background=#FFD068|name=ਮਹਾਪਜਪਤੀ ਗੌਤਮੀ|father=[[ਅੰਜਨਾ]]|mother=ਯਸ਼ੋਦਰਾ|image=Prince Siddhartha with his maternal aunt Queen Mahaprajapati Gotami.JPG|caption=ਮਹਾਪਜਪਤੀ ਗੌਤਮੀ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿਧਾਰਥ|birth_name=[[ਪਜਾਪਤੀ]]|alias=|dharma name=[[ਪਜਾਪਤੀ]]|birth_date=|birth_place=|death_date=|death_place=|nationality=|religion=[[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]]|school=|lineage=|title=|location=|education=|occupation=[[ਭਿਖੁਨੀ]] {{Infobox person|child=yes |relatives=[[ਸੁੱਪਾਬੁੱਧ]] (ਭਰਾ)<br/>[[ਯਸ਼ੋਧਰਾ]] (ਬਹੂ)}}|teacher=[[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ]]|reincarnation of=|predecessor=|successor=|students=|spouse=|partner=|children=[[ਨੰਦਾ (ਬੁੱਧ ਧਰਮ)|Nanda]]|website=}} '''ਮਹਾਪਜਪਤੀ ਗੌਤਮੀ''' ([[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] ; [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] '''ਮਹਾਪਜਪਤੀ ਗੌਤਮੀ)''' [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ]] ਦੀ ਸੌਤੇਲੀ-ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮਾਸੀ ਸੀ। ਬੋਧੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ, ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧੇ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ]] ਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਭਿੱਖੂਣੀ (ਬੋਧੀ ਨਨ) ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.congress-on-buddhist-women.org/index.php?id=30|title=A New Possibility|date=|publisher=Congress-on-buddhist-women.org|access-date=2010-11-19|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928185818/http://www.congress-on-buddhist-women.org/index.php?id=30|dead-url=yes}}</ref><ref name="buddhanet">{{Cite web |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhism/lifebuddha/2_23lbud.htm |title=The Life of the Buddha: (Part Two) The Order of Nuns |access-date=2019-11-26 |archive-date=2010-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213071216/http://buddhanet.net/e-learning/buddhism/lifebuddha/2_23lbud.htm |url-status=dead }}</ref> == ਜੀਵਨੀ == ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ [[ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ|ਮਾਇਆ]] ਅਤੇ ਮਹਾਪਜਪਾਤੀ ਗੌਤਮੀ ਕੋਲਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਪੁੱਬੁੱਧਾ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਮਹਾਪਜਪਤੀ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮਾਸੀ ਅਤੇ ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਨ,<ref name="buddhanet"/> ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਮਾਇਆ, ਬੁੱਧ ਦੀ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ, ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ।<ref name="drukpa">{{Cite web |url=http://www.drukpa-nuns.org/index.php/maha-pajapati-gotami |title=Maha Pajapati Gotami |access-date=2019-11-26 |archive-date=2015-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128094505/http://www.drukpa-nuns.org/index.php/maha-pajapati-gotami |url-status=dead }}</ref> ਮਹਾਪਜਾਪਤ ਦੀ 120 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Dhammadharini">Dhammadharini: [http://www.dhammadharini.net/dhamma-talks-from-the-bhikkhuni-sangha/aranya-bodhi-hermitage/going-forth-going-out-the-parinibbana-of-mahapajapati-gotami Going Forth & Going Out ~ the Parinibbana of Mahapajapati Gotami - Dhammadharini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102052300/http://www.dhammadharini.net/dhamma-talks-from-the-bhikkhuni-sangha/aranya-bodhi-hermitage/going-forth-going-out-the-parinibbana-of-mahapajapati-gotami |date=2013-11-02 }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == *Analayo (2011). [https://www.buddhismuskunde.uni-hamburg.de/pdf/5-personen/analayo/mahapajapati.pdf Mahapajapati´s going forth in the Madhyama agama], Journal of Buddhist Ethics 18, 268-317 *Anālayo, Bhikkhu (2016). [http://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2016/01/Anaalayo-T-60-final2.pdf The Going Forth of Mahāpajāpatī Gotamī in T 60], Journal of Buddhist Ethics 23, 1-31 * Scott, Rachel M (2010). [https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/9291/3152 Buddhism, miraculous powers, and gender - rethinking the stories of Theravada nuns], Journal of the International Association of Buddhist Studies 33 (1-2), 489-511 *{{cite book|last=Buswell|first=Robert E., ed.|title=Encyclopedia of Buddhism|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4|publisher=Macmillan Reference USA|year=2004|isbn=0-02-865718-7|pages=489–490}} *Walters, Jonathan S. (1994). “[https://www.jstor.org/stable/1062715 A Voice from the Silence: The Buddha's Mother's Story].” History of Religions 33, 350–379 * Garling, Wendy (2016). ''Stars at Dawn: Forgotten Stories of Women in the Buddha's Life'', Shambhala Publications. {{ISBN|978-1-61180-265-8}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/kn/thig/thig.06.06.olen.html Maha Pajapati (Gotami) Theri: A Mother's Blessing] * [http://What-Buddha-Said.net/library/DPPN/maha/mahapajapati_gotami.htm Mahāpajāpatī Gotami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150506142137/http://what-buddha-said.net/library/DPPN/maha/mahapajapati_gotami.htm |date=2015-05-06 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] 2k1uvkw3ldy86jazovmgje2sp4i82gy 0 123221 843338 764188 2026-07-29T19:27:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843338 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਖਲਾਲ ਸੰਘਵੀ''' (1880–1978), ਜਿਸਨੂੰ '''ਪੰਡਿਤ ਸੁਖਲਾਲਜੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ। ਉਹ [[ਜੈਨ ਧਰਮ]] ਦੇ ਸਥਾਨਕਵਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="Jaini">{{Cite book|title=Collected Papers on Jaina Studies|url=https://archive.org/details/collectedpaperso0000unse_m5l7|last=Jaini|first=Padmanabh|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|year=2000|isbn=81-208-1691-9|location=Delhi}} Preface p. vi</ref> 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਡਿਤ ਸੁਖਲਾਲ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਇਸ ਅਪੰਗਤਾ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੈਨ ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦੇ ਪਦ ਤੱਕ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਪੌਲ ਡੁੰਡਾਸ ਉਸਨੂੰ ਜੈਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=The Jains|url=https://archive.org/details/jains0000dund_2edi|last=Dundas|first=Paul|last2=John Hinnels ed.|publisher=Routledge|year=2002|isbn=0-415-26606-8|location=London}} p. 228</ref> ਡੁੰਡਾਸ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਲਗਪਗ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੰਸਾਰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।<ref name="Jaini vi">Jaini p.vi</ref> ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੈਨ ਵਿਦਵਾਨ ਪਦਮਨਾਭ ਜੈਨੀ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਰਗੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ [[ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ]] ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸੁਖਲਾਲਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਣਾਚਕਸੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨੇਤਰਹੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸੁਖਲਾਲ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸੁਰੇਂਦਰਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਿਮਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 8 ਦਸੰਬਰ 1880 ਨੂੰ (ਵਿਕਰਮ ਸੰਵਤ 1937 ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਚਾਨਣ ਪੱਖ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ) ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="mohanlal">{{Cite book|title=Encyclopaedia of Indian literature, Volume 5|last=Mohan Lal|first=|publisher=Sahitya Akademi|year=2006|isbn=81-260-1221-8|location=New Delhi}} p. 4215</ref> ਉਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਵੀਜ਼ਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਲੀ ਵਾਨਿਕ ਕਮਿਊਨਿਟੀ (ਵਪਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸੀ। ਤਲਸ਼ੀ ਸੰਘਵੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਮਨੀਬੇਨ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਿਮਡੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੂਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੇਯਲਾ ਤੋਂ ਮੁਲਜੀਭਾਈ ਨੇ  ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ 16 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਚੇਚਕ ਦੀ ਲਾਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ  ਨਿਗਾਹ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਭਵੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਸਿੱਖਿਆ == ਉਹ ਜੈਨ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। 1904 ਵਿਚ, ਉਹ [[ਵਾਰਾਣਸੀ|ਬਨਾਰਸ]] ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੀ ਯਸ਼ੋਵਿਜੈ ਜੈਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ''ਸਿਧ-ਹੇਮਾ-ਵਿਆਕਰਣ'' ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਕਰਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ''ਤਰਕਸਮਮਰਾਹ'', ''ਮੁਕਤਵਾਲੀ'' ਅਤੇ ''ਵਿਆਪਤੀ ਚੱਕਰ ਦਾ'' ਵੱਖ ਵੱਖ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰਘੂਵੰਸ਼, ਮੇਘਾਕਾਵਿਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਾਧਾਚਰਿਤਮ, ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਲੰਕਾਰਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਧਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਗਲੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਉਹ 1911 ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਲਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਸ਼ੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਗਰਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੈਨ ਕਾਰਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਪ੍ਰਤੀਕਰਮਣ, ਦੇਵੇਂਦਰਸੁਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਕਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਾਦਰਸਨਾ ਅਤੇ ਹਰੀਭੱਦਰ ਸੂਰੀ ਦੇ ਯੋਗਵਿਮਸ਼ਿਕਾ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ।<ref name="mohanlal"/> ਨਿਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜੈਨ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਜਿਨਵਿਜੇ, ਮੁਨੀ ਲਲਿਤਵਿਜੈ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਪੁਨਵੀਵਿਜੈ ਵਰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ-ਭਿਕਸ਼ੂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=The A to Z of Jainism|url=https://archive.org/details/tozofjainism0000kris|last=Wiley|first=Kristi|publisher=Vision Books (originally published by Scarecrow Press)|year=2006|isbn=81-7094-690-5|location=Delhi|oclc=422763446}} p. 190</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1978]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1880]] cm0ftbph3a3t5jwxjg8ynw4b57usr4d 0 123225 843672 527088 2026-07-30T01:19:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843672 wikitext text/x-wiki "'''ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਫੀਲਡ ਦੀ ਡਾਇਨੈਮੀਕਲ ਥਿਊਰੀ''" [[ਜੇਮਸ ਕਲ੍ਰਕ ਮੈਕਸਵੈੱਲ]] ਦੁਆਰਾ [[ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ]] ਉੱਤੇ 1865 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਇੱਕ ਪੇਪਰ ਹੈ।<ref name=ADTEF>{{cite journal |doi=10.1098/rstl.1865.0008 |last=Maxwell |first=James Clerk |authorlink=James Clerk Maxwell |title=A dynamical theory of the electromagnetic field | url=http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/155/459 |format=PDF |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume=155 |pages=459–512 |year=1865}} (This article followed a December 8, 1864, presentation by Maxwell to the Royal Society.)</ref> ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਨੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਨਾਪਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਹਿਮਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਵੇਵ ਇਕੁਏਸ਼ਨ ਵਿਉਂਤਬੰਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨੈਟਿਕ ਤਰੰਗ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{reflist|2}} == ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ == * {{cite book |first1=James C. |last1=Maxwell |first2=Thomas F. |last2=Torrance |title=A Dynamical Theory of the Electromagnetic Field |url=https://archive.org/details/dynamicaltheoryo0000maxw |date=March 1996 |isbn=1-57910-015-5 |publisher=Wipf and Stock |location=Eugene, OR}} * {{cite book |last=Niven |first=W. D. |title=The Scientific Papers of James Clerk Maxwell'' |publisher=Dover |location=New York |year=1952 |volume=Vol. 1}} * {{cite web |last=Johnson |first=Kevin |url=http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Projects/Johnson/Chapters/Ch4_4.html |title=The electromagnetic field |date=May 2002 |work=James Clerk Maxwell – The Great Unknown |accessdate=Sep 7, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080915180648/http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Projects/Johnson/Chapters/Ch4_4.html |archive-date=September 15, 2008 |url-status=dead |df=mdy-all }} *{{cite web|last=Tokunaga |first=Kiyohisa |url=http://www.d3.dion.ne.jp/~kiyohisa/tieca/251.htm |title=Part 2, Chapter V – Maxwell's Equations |work=Total Integral for Electromagnetic Canonical Action |year=2002 |accessdate=Sep 7, 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110194643/http://www.d3.dion.ne.jp/~kiyohisa/tieca/251.htm |archivedate=2010-11-10 }} *{{cite web |last=Katz |first=Randy H. |url=http://www.cs.berkeley.edu/~randy/Courses/CS39C.S97/radio/radio.html |title='Look Ma, No Wires': Marconi and the Invention of Radio |work=History of Communications Infrastructures |date=February 22, 1997 |accessdate=Sep 7, 2009}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਕਸਵੈੱਲ ਦੀਆਂ ਸਮੀਕਰਨਾਂ]] dfbscn3l52kl40gdoxq6xbh0nje906r 0 123346 843549 610479 2026-07-29T23:09:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843549 wikitext text/x-wiki <br /> [[ਤਸਵੀਰ:Phosphate-3D-balls.png|thumb|ਫਾਸਫੇਟ ਐਨਿਓਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਲ ਅਤੇ ਸਟਿੱਕ ਮਾਡਲ।]] ਇੱਕ '''ਫਾਸਫੇਟਸ''' ਇੱਕ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਫਾਸਫੋਰਿਕ ਐਸਿਡ [[ਐਸਟਰ|ਮੋਨੋਸਟਰ]] ਨੂੰ ਫਾਸਫੇਟ ਆਇਨ ਅਤੇ [[ਅਲਕੋਹਲ]] ਵਿੱਚ [[ਐਸਟਰ|ਕੱਟਣ]] ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਫਾਸਫੇਟਸ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਇਸਦੇ ਘਟਾਓਣ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੋਸਿਸ ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹਾਈਡ੍ਰੋਲੇਸਿਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਉਪ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। <ref name=":0">{{Cite web|url=http://enzyme.expasy.org/EC/3.1.3.-|title=ENZYME: 3.1.3.-|website=enzyme.expasy.org|language=en|access-date=2017-02-21}}</ref> ਫਾਸਫੇਟਸ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਾਸਫੋਰੀਲੇਸ਼ਨ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਕਿਨੇਸਸ ਦੁਆਰਾ) ਅਤੇ ਡਿਪੋਸਫੋਰੀਲੇਸ਼ਨ (ਫਾਸਫੇਟਸ ਦੁਆਰਾ) ਸੈਲੂਲਰ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Liberti|first=Susanna|last2=Sacco|first2=Francesca|last3=Calderone|first3=Alberto|last4=Perfetto|first4=Livia|last5=Iannuccelli|first5=Marta|last6=Panni|first6=Simona|last7=Santonico|first7=Elena|last8=Palma|first8=Anita|last9=Nardozza|first9=Aurelio P.|date=2013-01-01|title=HuPho: the human phosphatase portal|url=https://art.torvergata.it/bitstream/2108/77075/2/Hupho.pdf|journal=FEBS Journal|language=en|volume=280|issue=2|pages=379–387|doi=10.1111/j.1742-4658.2012.08712.x|pmid=22804825}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਫਾਸਫੇਟਸ ਫਾਸਫੇਟ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣੂਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਨਜ ਫਾਸਫੇਟ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਏਟੀਪੀ ਤੋਂ ਅਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕੱਠੇ, ਕਿਨੇਸਸ ਅਤੇ ਫਾਸਫੇਟਸ ਪੋਸਟ-ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨਲ ਸੋਧ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੈੱਲ ਦੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਨੈਟਵਰਕ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। <ref name=":3">{{Cite journal|last=Sacco|first=Francesca|last2=Perfetto|first2=Livia|last3=Castagnoli|first3=Luisa|last4=Cesareni|first4=Gianni|date=2012-08-14|title=The human phosphatase interactome: An intricate family portrait|journal=FEBS Letters|volume=586|issue=17|pages=2732–2739|doi=10.1016/j.febslet.2012.05.008|pmc=3437441|pmid=22626554}}</ref> ਫਾਸਫੇਟੇਜ ਐਂਜ਼ਾਈਮਜ਼ ਨੂੰ ਫਾਸਫੋਰਿਲਾਸ ਐਨਜ਼ਾਈਮਜ਼ ਨਾਲ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਫਾਸਫੇਟ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਫਾਸਫੇਟ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੈਲੂਲਰ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਫਾਸਫੇਟਸ ਫਾਰਮਾਸਿਉਟੀਕਲ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹਨ। <ref name=":1">{{Cite journal|last=Li|first=Xun|last2=Wilmanns|first2=Matthias|last3=Thornton|first3=Janet|last4=Köhn|first4=Maja|date=2013-05-14|title=Elucidating Human Phosphatase-Substrate Networks|journal=Science Signaling|volume=6|issue=275|pages=rs10|doi=10.1126/scisignal.2003203|pmid=23674824}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bodenmiller|first=Bernd|last2=Wanka|first2=Stefanie|last3=Kraft|first3=Claudine|last4=Urban|first4=Jörg|last5=Campbell|first5=David|last6=Pedrioli|first6=Patrick G.|last7=Gerrits|first7=Bertran|last8=Picotti|first8=Paola|last9=Lam|first9=Henry|date=2010-12-21|title=Phosphoproteomic Analysis Reveals Interconnected System-Wide Responses to Perturbations of Kinases and Phosphatases in Yeast|journal=Science Signaling|volume=3|issue=153|pages=rs4|doi=10.1126/scisignal.2001182|pmc=3072779|pmid=21177495}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:General_phosphatase_mechanism.png|thumb|542x542px| ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਇੱਕ ਫਾਸਫੇਟਜ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ]] ਫਾਸਫੇਟਸ ਕੈਟਾਲਾਈਜ ਹਾਈਡਰੋਲਾਈਸਸ ਦਾ ਇੱਕ ਫੋਸਫੋਮੋਨੋਈਸਟਰ ਦੇ, ਇੱਕ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ moiety ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਸ ਨਾਲ -OH ਸਮੂਹ ਫਾਸਫੇਟ ਆਇਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।ਅਤੇ ਐਚ + ਦੂਜੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਾਈਲ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਟੋਨਿਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ ਫਾਸਫੋਮੋਨੋਸਟਰ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਫਾਸਫੇਟ ਆਇਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫ੍ਰੀ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਾਈਲ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਣੂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ.<ref name=":1"/> ਫਾਸਫੇਟਸ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਾਈਟਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ' ਤੇ ਭੰਡਾਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। "ਫਾਸਫੇਟਸ ਕੋਡ" ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਫਾਸਫੇਟਸ ਲਈ ਸਬਸਟਰੇਟ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਨੌਂ [[ਸੁਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀ|ਯੂਕੇਰੀਓਟਿਕ]] 'ਫਾਸਫੇਟੋਮ' ਜੀਨੋਮ ਵਿੱਚ ਇੰਕੋਡ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਫਾਸਫੇਟਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੁਣ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Chen|first=Mark J.|last2=Dixon|first2=Jack E.|last3=Manning|first3=Gerard|date=2017-04-11|title=Genomics and evolution of protein phosphatases|journal=Sci. Signal.|language=en|volume=10|issue=474|pages=eaag1796|doi=10.1126/scisignal.aag1796|issn=1945-0877|pmid=28400531}}</ref> ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਖੌਤੀ "ਡੌਕਿੰਗ ਇੰਟਰੈਕਸ਼ਨਸ" ਘਟਾਓਣਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name=":3"/> ਇੱਕ ਫਾਸਫੇਟਸ ਇਸ ਦੇ ਸਬਸਟਰੇਟ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ (ਸੈਕੰਡਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਤੱਤ) ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਮੂਨੇ ਫਾਸਫੇਟਸ ਤੇ ਡੌਕਿੰਗ ਸਾਈਟਾਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਈਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਡੌਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਾਈਡਿੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਸੰਚਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Roy|first=Jagoree|last2=Cyert|first2=Martha S.|date=2009-12-08|title=Cracking the Phosphatase Code: Docking Interactions Determine Substrate Specificity|journal=Science Signaling|volume=2|issue=100|pages=re9|doi=10.1126/scisignal.2100re9|pmid=19996458}}</ref> ਡੌਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਲੋਫੈਟੇਟਸ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite journal|last=Reményi|first=Attila|last2=Good|first2=Matthew C|last3=Lim|first3=Wendell A|date=2006-12-01|title=Docking interactions in protein kinase and phosphatase networks|journal=Current Opinion in Structural Biology|series=Catalysis and regulation / Proteins|volume=16|issue=6|pages=676–685|doi=10.1016/j.sbi.2006.10.008|pmid=17079133}}</ref> ਕਿਨੇਸਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਫਾਸਫੇਟਸ ਐਂਜ਼ਾਈਮਜ਼ ਘਟਾਓਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਲੜੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਅਤੇ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੇਰ / ਥ੍ਰ ਕਿਨੇਸਸ ਦਸਾਂ ਦੇ ਕਾਰਕ ਦੁਆਰਾ ਸੇਰ / ਥਰ ਫਾਸਫੇਟਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। <ref name=":1"/> ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ, ਇਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਫਾਸਫੇਟੋਮ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਕਿ &nbsp; ਸੈੱਲ, ਟਿਸ਼ੂ ਜਾਂ ਜੀਵਾਣੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫਾਸਫੇਟਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮੂਹ। <ref name=":3"/> ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਸਫੇਟਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਫਾਸਫੇਟਿਆਂ ਲਈ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਘਟਾਓਣਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤੇ ਫਾਸਫੇਟਜ / ਕਿਨੇਸ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ, ਫਾਸਫੇਟਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਨੇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਫਾਸਫੇਟਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘੱਟ ਰਖਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Calcineurin.png|thumb|ਕੈਲਸੀਨੂਰਿਨ (ਪੀਪੀ 2 ਬੀ) ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਫਾਸਫੇਟਜ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਮਿਉਨ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।]] ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਫਾਸਫੇਟਸ ਇੱਕ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਘਟਾਓਣਾ ਦੇ ਇੱਕ ਐਮਿਨੋ ਐਸਿਡ ਦੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਕਿਨੇਸਸ ਫਾਸਫੋਰਿਲੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਫਾਸਫੇਟਸ ਫਾਸਫੇਟ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਇੰਟਰਾਸੈਲੂਲਰ ਸਿਗਨਲਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਰੀਸੈਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਕਿਨੀਆਂ ਅਤੇ ਫਾਸਫੇਟਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸੈੱਲ ਦੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਨੈਟਵਰਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹੈ। <ref name=":2">{{Cite book|title=Fundamentals of biochemistry : life at the molecular level|url=https://archive.org/details/fundamentalsofbi0000voet_l2x7|last=G.|first=Voet, Judith|last2=W.|first2=Pratt, Charlotte|date=2013-01-01|publisher=Wiley|isbn=9781118129180|oclc=892195795}}</ref> ਫਾਸਫੋਰਿਲੇਸ਼ਨ (ਅਤੇ ਡਿਪੋਸੋਫੋਰਿਲੇਸ਼ਨ) ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਿੱਚ ਪੋਸਟ-ਟ੍ਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨਲ ਸੋਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ 30% ਫਾਸਫੋਰੀਲੇਟਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=Philip|date=2002-05-01|title=The origins of protein phosphorylation|journal=Nature Cell Biology|volume=4|issue=5|pages=E127–130|doi=10.1038/ncb0502-e127|issn=1465-7392|pmid=11988757}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tonks|first=Nicholas K.|year=2006|title=Protein tyrosine phosphatases: from genes, to function, to disease|journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology|volume=7|issue=11|pages=833–846|doi=10.1038/nrm2039|pmid=17057753}}</ref> ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਫਾਸਫੇਟਸ ਹਨ ਪੀਪੀ 2 ਏ ਅਤੇ ਪੀਪੀ 2 ਬੀ. ਪੀਪੀ 2 ਏ ਕਈ ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੀਐਨਏ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਪਾਚਕ, ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ।PP2B, ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਾਲਸੀਿਨਊਿਰਨ, ਦੇ ਪਲਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [[ਟੀ ਸੈੱਲ]] ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਇਮਿ .ਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Nucleoside_nucleotide_general_format.png|thumb|358x358px| ਨਿucਕਲੀਓਸਾਈਡਜ਼ ਅਤੇ ਨਿ nucਕਲੀਓਟਾਈਡਸ ਇੱਕ ਫਾਸਫੇਟ ਨਾਲ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿ nucਕਲੀਓਟਾਇਡਜ਼ ਤੋਂ ਨਿ nucਕਲੀਓਟਾਇਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੱਟੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{MeshName|Phosphatases}} rbbfjtg8m0d9k6limh7mb5lis3x4376 0 124486 843686 506819 2026-07-30T01:31:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843686 wikitext text/x-wiki [[ਯੂਨਾਨੀ ਮਿਥਿਹਾਸ]] ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ, '''ਪਰਸੀਅਸ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: Perseus) ਮਾਈਸੀਨੇ ਅਤੇ ਪਰਸੀਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਾਨੀ ਹੈ। ਉਹ, ਕੈਡਮਸ ਅਤੇ ਬੇਲੇਰੋਫੋਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਹੇਰਾਕਲਸ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੋਲੀਡੇਕਟਸ ਲਈ ਗਾਰਗਨ ਮੈਡੀਸਾ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਐਂਡਰੋਮੇਡਾ (ਮਿਥਿਹਾਸ)|ਐਂਡਰੋਮੇਡਾ]] ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਾਖਸ਼ ਸੇਤੂਸ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਉਹ [[ਜ਼ਿਊਸ|ਜ਼ੀਅਸ]] ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦਾਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੇਰਕਲਸ ਦਾ ਸੌਤਾ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸੀ।<ref>[[Karl Kerenyi|Kerenyi, Karl]], 1959. ''The Heroes of the Greeks'' (London: Thames and Hudson) p. 75.</ref> == ਮਿਥਿਹਾਸ == === ਆਰਗੋਸ ਵਿਖੇ ਆਰੰਭ === ਪਰਸੀਅਸ [[ਜ਼ਿਊਸ|ਜ਼ੀਅਸ]] ਅਤੇ ਅਰਾਨੀਆ ਦਾਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅਰਸੀਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਕਰਿਸੀਅਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼, ਐਸੀਰੀਅਸ ਨੇ ਡੇਲਫੀ ਵਿਖੇ ਓਰਕਲ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਦਾਨਾ ਨੂੰ ਬੇਔਲਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਐਕਰੀਸਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ, ਅਸਮਾਨ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ: ਇਹ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਰਸ, ਓਨੋਪੀਅਨ, ਯੂਰੀਸ਼ਟੀਅਸ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜ਼ੀਅਸ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੰਗਿਆ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਪਰਸੀਅਸ "ਪਰਸੀਅਸ ਯੂਰੀਮੀਡਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ" (ਅਪਲੋਨੀਅਸ ਰ੍ਹੋਡਸ, ਅਰਗੋਨਾਟਿਕਾ IV)।<ref>"Even thus endured Danaë in her beauty to change the light of day for brass-bound walls; and in that chamber, secret as the grave, she was held close" ([[Sophocles]], ''[[Antigone (Sophocles)|Antigone]]''). In post-Renaissance paintings the setting is often a locked tower.</ref><ref>{{Cite book|title=Anthology of classical myth: primary sources in translation|url=https://archive.org/details/anthologyofclass0000unse|last=Trzaskoma|first=Stephen|publisher=Hackett|year=2004|isbn=978-0-87220-721-9|location=Indianapolis, IN|display-authors=etal}}</ref><ref>''Eurymedon'': "far-ruling"</ref> ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਡਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਜ਼ੀਅਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਐਕਰੀਸਿਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਹਨੇਰਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾਨਾ ਦੀ ਭੈੜੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀਓਸ ਦੇ ਕਵੀ ਸਿਮੋਨਾਈਡਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਸੀਰੀਫੋਸ ਟਾਪੂ ਤੇ ਕਿਨਾਰੇ ਧੋਤੇ ਗਏ, ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਛੇਰੇ ਡਿਕਟਸ ("ਫਿਸ਼ਿੰਗ ਜਾਲ") ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ, ਜਿਸਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮਰਦਾਨਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਡਿਕਟਿਸ ਦਾ ਭਰਾ ਪੋਲੀਡੇਕਟਸ ("ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ / ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ") ਸੀ, ਟਾਪੂ ਦਾ ਰਾਜਾ। == ਪੈਗਾਸਸ ਤੇ == ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਾਇਕ ਪਰਸੀਅਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਲੇਗਸ ਦੇ ਟੇਮਰ ਅਤੇ ਸਵਾਰ ਵਜੋਂ ਬੇਲੇਰੋਫੋਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਬਦਲਣਾ, ਰੇਨੈਸੇਂਸ ਦੇ ਪੇਂਟਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਗਲਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤਬਦੀਲੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੀ ਜੋ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਸਟੈਂਡਰਡ ਚਿੱਤਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ: [[ਜਿਓਵਾਨੀ ਬੋਕਾਸੀਓ|ਜਿਓਵਨੀ]] ਬੋਕਾਕਸੀਓ ਦੇ ਜੀਨੋਲੋਜੀਆ ਡਿਓਰਮ ਜੇਨਟਿਲਿਅਮ ਲਿਬਰੀ (10.27) ਨੇ ਪੇਗਾਸੁਸ ਨੂੰ ਪਰਸੀਅਸ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕੌਰਨੇਲ ਨੇ ਪਰਸੀਅਸ ਨੂੰ ਐਂਡ੍ਰੋਮਾਈਡ ਵਿਚ ਪੈਗਾਸਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਪੇਗਾਸਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸੀਅਸ ਦੇ ਨਾਲ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਫਿਲਮ ਕਲੈਸ਼ ofਫ ਦਿ ਟਾਇਟਨਸ ਅਤੇ ਇਸਦਾ 2010 ਦਾ ਰੀਮੇਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Johnston|first=George Burke|year=1955|title=[[Ben Jonson|Jonson's]] 'Perseus upon Pegasus'|journal=The Review of English Studies|series=New Series|volume=6|issue=21|pages=65–67|doi=10.1093/res/VI.21.65|jstor=510816}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == fpgu67yll65kggjjoovpz56ht4wj5ej 0 124618 843721 507402 2026-07-30T10:26:48Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843721 wikitext text/x-wiki '''ਚਾਰਲਸ ਜੂਲੇਸ ਹੈਨਰੀ ਨਿਕੋਲ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ:]] Charles Jules Henry Nicolle; 1 ਸਤੰਬਰ 1866 - 28 ਫਰਵਰੀ 1936) ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਬੈਕਟੀਰਿਆਲੋਜਿਸਟ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਟਾਈਫਸ ਦੇ ਸੰਚਾਰਣ ਵਜੋਂ ਜੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ [[ਮੈਡੀਸਿਨ|ਦਵਾਈ]] ਵਿੱਚ [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। == ਜੀਵਨੀ == ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਛੇਤੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਯੂਗੇਨ ਨਿਕੋਲ, ਜੋ ਇਕ ਰੂ aਨ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਇੱਕ [[ਡਾਕਟਰ]] ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ''ਰੋਏਨ'' ਦੇ ''ਲਾਇਸੀ ਪਿਅਰੇ ਕੋਰਨੀਲੇ'' ਵਿਖੇ ਹੋਈ।<ref name="LyCo6">{{Cite web |url=http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 |title=Lycée Pierre Corneille de Rouen - History |access-date=2020-01-11 |archive-date=2017-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108142525/http://lgcorneille-lyc.spip.ac-rouen.fr/spip.php?article6 |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੇ ਪਾਸਟਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੋਂ 1893 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਐਮ.ਡੀ. ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਉਹ 1896 ਤੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਫੈਕਲਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੈਕਟੀਰਿਓਲੌਜੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ, ਰੂਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। 1903 ਵਿਚ ਨਿਕੋਲ ਟਿਊਨੀਸ ਵਿਚ ਪਾਸਟਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਟਾਈਫਸ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਲੈਲੋਰੇਟਰੀ ਚੀਫ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਲਨੀ ਸਪੈਰੋ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਇਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.pasteur.fr/infosci/archives/e_spa0.html|title=Hélène Sparrow (1891–1970)|publisher=Archives de l'Institut Pasteur|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514215923/http://www.pasteur.fr/infosci/archives/e_spa0.html|archive-date=14 May 2014|access-date=14 May 2014}}</ref> ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ ਜਦੋਂ 1936 ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਇਕ ਮਾਰੂ ਜੀਵਣ, ਟੌਕਸੋਪਲਾਸਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁੱਖ ਖੋਜਕਰਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਲੇ ਪਟੀਸੀਅਰ ਡੀ ਬੇਲੋਨ'', ''ਲੇਸ ਡੀਕਸ ਲਾਰਨਜ਼'', ਅਤੇ ''ਲੈਸ ਕਾਨਟਿਸ ਡੀ ਮਾਰਮੂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ''। ਉਸਨੇ 1895 ਵਿੱਚ ਐਲਿਸ ਏਵਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਮਾਰਸੇਲ (ਅ. 1896) ਅਤੇ ਪਿਅਰੇ (ਅ. 1898)। == ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਅਤੇ ਪੈਰਾਸਿਟੋਲੋਜੀ ਵਿਚ ਨਿਕੋਲ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਨ: ਟਾਈਫਸ ਬੁਖਾਰ ਦੇ ਸੰਚਾਰਣ ਢੰਗ ਦੀ ਖੋਜ [[ਬਰੂਸੀਲੋਸਿਸ|ਮਾਲਟਾ ਬੁਖਾਰ]] ਲਈ ਟੀਕਾਕਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਲਹੂ ਮੂਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ (ਬੈਬੇਸੀਓਸਿਸ)|ਟਿੱਕ ਬੁਖਾਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਢੰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਉਸਦਾ ਕੈਂਸਰ, ਲਾਲ ਬੁਖਾਰ, ਰਾਈਡਰਪੈਸਟ, [[ਖਸਰਾ]], [[ਇਨਫਲੂਐਨਜ਼ਾ|ਫਲੂ]], [[ਟੀਬੀ|ਟੀ]], ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਕੋਮਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਹਨ। ਗੁੰਡੀ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ''ਟੌਕਸੋਪਲਾਸਮਾ ਗੋਂਡੀ'' ਦੀ ਪਰਜੀਵੀ ਜੀਵ ਦੀ ਪਛਾਣ (''ਸਟੀਨੋਡੈਕਟਲਸ ਗੰਡੀ'')। == ਵੈਕਟਰ ਦੀ ਖੋਜ == ਨਿਕੋਲ ਦੀ ਖੋਜ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਟਾਈਫਸ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੱਪੜੇ ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਜੂਨ 1909 ਵਿਚ ਨਿਕੋਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਟੈਮਫਸ ਨਾਲ ਚਿਪੰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਕਰਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਜੂਆਂ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਚਿਮਪਾਂਜ਼ੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ। 10 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੂਜੀ ਚੀਪਾਂਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਟਾਈਫਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ: ਜੂਆਂ ਕੈਰੀਅਰ ਸਨ। ਹੋਰ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤਰੀਕਾ ਲਾਓਜ਼ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਐਕਸਰੇਂਸਮੈਂਟ ਸੀ: ਟਾਈਫਸ ਨਾਲ ਲਾਗ ਵਾਲੇ ਜੂਆਂ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਅੱਖ 'ਤੇ ਮਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਾਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1936]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1866]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ]] lqrlldsf6tasd1f0jnrj0x6zjo6u0fw 0 125108 843351 764255 2026-07-29T19:42:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843351 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ}} '''ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ''' 1564 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ [[ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ]] ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=India Guide Gujarat|url=https://archive.org/details/isbn_9780978951702_n0o4|last=Desai|first=Anjali H.|publisher=India Guide Publications|year=2007|isbn=9780978951702|page=[https://archive.org/details/isbn_9780978951702_n0o4/page/226 226]}}</ref> ਕਹਾਣੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Akbar and his age|url=https://archive.org/details/akbarhisage0000unse|last=Khan|first=Iqtidar Alam|publisher=Northern Book Centre|year=1999|isbn=9788172111083|page=[https://archive.org/details/akbarhisage0000unse/page/264 264]}}</ref> ਇਹ ਜੁੜਵਾ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸਨਗਰ ਨੇੜੇ ਉੱਤਰੀ ਕਸਬੇ ਵਦਨਗਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨਰਸੀਹ ਮਹਿਤਾ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਰਸੀਹ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਸ਼ਰਮੀਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ। [[File:Narendra Modi presents Tana-Riri and Pandit Omkarnath Sangeet Awards.jpg|thumb|ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਤਾਨਾ-ਰੀਰੀ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਓਮਕਾਰਨਾਥ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] == ਦੰਤਕਥਾ == ਜਦੋਂ [[ਅਕਬਰ]] ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਗਾਇਕਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ [[ਤਾਨਸੇਨ]] ਦੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਰਾਗ "ਦੀਪਕ" ਗਾਇਆ। ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਇਕ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀਪਕ ਰਾਗ ਦੇ ਜਲਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ, ਅਮਜਦਖਨ, ਵਦਨਗਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭੈਣਾਂ ਤਾਨਾ ਅਤੇ ਰੀਰੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜੋ ਮਾਹਿਰ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਗ [[ਰਾਗ ਮਲਾਰ|ਮਲਾਰ]] ਗਾ ਕੇ ਤਾਨਸੇਨ (ਰਾਗ ਦੀਪਕ ਦੇ ਮਾਹਰ) ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਗਰ ਵਜੋਂ ਸੁੱਖਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਗਾਉਣਗੀਆਂ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ [[ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ|ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ]] ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਤਾਨਸੇਨ ਨੂੰ ਤਾਨਾ-ਰੀਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਿਹੜੇ ਪਿੰਡ ਅਕਬਰ ਦੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ, ਉਹ ਬਾਨੀਸ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਦਸ਼ਾਨਗਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਾਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਮਨਘੜਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। == ਵਿਰਾਸਤ == ਵਦਨਾਗਰ ਵਿੱਚ ਤਾਨਾ-ਰੀਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਤਾਨਾ-ਰੀਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="DeshGujaratv016">{{cite web | title=Setting of a new Guinness book world record at Tana Riri festival in Vadnagar | website=DeshGujarat News from Gujarat | date=10 November 2016 | url=http://deshgujarat.com/2016/11/10/setting-of-a-new-guiness-book-world-record-at-tana-riri-festival-in-vadnagar/ | accessdate=11 February 2017}}</ref><ref name="DeshGujarat2015">{{cite web | title=Tana Riri festival opens in Vadnagar, north Gujarat | website=DeshGujarat News from Gujarat | date=21 November 2015 | url=http://deshgujarat.com/2015/11/21/tana-riri-festival-opens-in-vadnagar-north-gujarat/ | accessdate=11 February 2017}}</ref> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.zazi.com/swanad/tanariri/ Tana & Riri at zazi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220213101043/http://www.zazi.com/swanad/tanariri/ |date=2022-02-13 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=-CaM_0Mzl9g Tana Riri Festival 2019 3 World Records] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] se93nhlffup2poufrbaxsjn69zuuw7x 0 126813 843307 536286 2026-07-29T15:00:02Z Harchand Bhinder 3793 /* [1] ਨਾਮਕਰਣ */ 843307 wikitext text/x-wiki ===<ref>{{Cite web|url=|title=|last=ਸਿੰਘ|first=ਆਤਮਾ|date=|website=|publisher=|access-date=}}</ref> ਨਾਮਕਰਣ === ਪਿੰਡ ਢੀਡਸਾ ਜੋ ਕਿ ਹਰਿਆਣੇ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੀਂਡਸਾ ਇੱਕ ਢੀਂਡਸਾ ਨਾਮ ਦੇ ਗੋਤ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਪਿਆ ਸੀ ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਏ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਢੀਂਡਸਾ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਜਲੂਰ ਤੋਂ ਮੂਣਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੋੜ ਦੇ ਓਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ! ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਤਹਿਸੀਲ ਮੂਣਕ ਤੇ ਬਲਾਕ ਲਹਿਰਾ ਗਾਗਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਪਿੰੰਡ ਦਾ ਆਪਣਾ ਡਾਕ ਘਰ ਹੈ ==== ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ==== ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜੇਕਰ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿੰਡ 19 ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਬੰੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੰੰਡ ਨੂੰ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰੰਡ ਜਰਾਸੀ ਤੋੋਂ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਗੋਤ ਸਰਾੳ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ 5000 ਹਜ਼ਾਰ ਬਿੱਗੇ ਜਮੀਨ ਸੀ ਉਸ ਦੀ ਚਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਮੀਨ ਸੀ ਬੋਰਖ, ਸੈਸਾ ਜਰਾਸੀ ਖੁਰਦ ਤੇ ਜਰਾਸੀ ਕਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਬੰਨਣ ਦੇ ਲਈ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡੋ ਸੱਤ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸੱਤ ਸੰਮਤੀ ਬਣਾਈ 7 ਨੰਬਰਦਾਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਹਰੀਜਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਲੈਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 125 ਕਿੱਲੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ 60 ਬਿੱਗੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਘਰ ੳਹ ਲਹਿਲ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿੰਡ ਚ ਨਾਈਆਂ ਨੂੰ 11 ਬਿੱਗੇ ਜਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਈ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੰਡ ਚ ਇੱਕ ਖੂਹ ਪਟਵਾਇਆ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰਣ ਦੇ ਲਈ ਗਾਧਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਜਲੂਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੈਕੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਗੋਤ ਢੀਂਡਸਾ ਸੀ ੳਸ ਦੇ ਗੋਤ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਢੀਂਡਸਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ===== ਆਬਾਦੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ===== ਜੇਕਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸੋਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਵਸੋਂ 2500 ਦੇ ਲਗਪਗ ਹੈ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ 1300 ਵੋਟ ਹੈ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ 41ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜਮ ਹਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਪੱਕੇ ਘਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਏ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਿਸਤਰੀ ਘਮਿਆਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਭੱਠੇ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁੱਝ ਨਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਧੀਆ ਹੈ === ਪਿੰਡ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦਿੱਖ === ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੁਰੂਆਤ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆ ਤੋਂ ਬਸ ਅੱਡਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਨਾਲੀਆ ਪੱਕੀਆ ਹਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੀ ਦੋ ਬਸਤੀਆ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਟਿੱਬਾ ਬਸਤੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰਾ ਬਸਤੀ ਹੈ ਪਿੰਡ ਦੇੇ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਈ ਆਰੋ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਪਿੰੰਡ ਦਾ ਆਲਾ ਦੁੁੁਆਲਾ ਸਾਫ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਛੱਪੜ ਹਨ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਹੈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿੰਨੀ ਬੈਂਕ ਵੀ ਹੈ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਵਰਕਸਾਪ ਹਨ ====== ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ====== ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੁਦਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1960 ਈ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਦੋ ਡੇਰੇੇ ਹਨ! ਇੱਕ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਿਰੰਜਨ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸੁਰਜੂ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਸਾਧ ਸੰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਬਾਬਾ ਨਿਰੰਜਨ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਜੜੀ ਬੂਟੀ ਦੀਅਂਾ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆ ਸਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਮਸਾਨ ਘਾਟ ਹਨ === ਬਾਬਾ ਰੰਗੀ ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਾਧ === ਇਹ ਸਮਾਧ ਪਿੰਡ ਢੀਂਡਸਾ ਦੇ ਬਾਹਰੋ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆ ਹਨ ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਨਿਮਾਣੀ ਕਾਰਸੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਹਾੜ ਜੇਠ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮੇਲਾ ਇਸ ਡੇਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਥੇ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਦੇ ਲਈ ਆਉਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਛੱਪੜੀ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਕੱਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਟਿੱਲਾ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਛੱੱਪੜੀ ਚੋ ਮਿੱੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ੳਪਰ ਲਾਉਦੇ ਹਨ ਜਿਆਦਾ ਤਰ ਜਿੰਨਾ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਵੀਂ ਜੋੜੀ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਜਾ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੋਈ ਨੋਕਰੀ ਜਾਂ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਇਹ ਮੇਲਾ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਦੇਰ ਸਾਮ ਤੱਕ ਭਰਦਾ ਹੈ == ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ == ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸੁਰੂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1954 ਈ:ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪਾ੍ਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਸਕੂਲ ਪੰਜਬੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦਾ ਸਕੂਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭਗ 90 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ ====== ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਹੀਦ ====== <ref>ਨਿਆਮ ਸਿੰਘ</ref><ref>ਗੁੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ</ref><ref>ਰੁਲਦੂ ਸਿੰਘ</ref> ਪਿੰਡ ਢੀਂਡਸਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਹੀਦ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 19- 4 1992 ਨੂੰ ਸਹੀਦੀ ਹੋਇਆ 2 ਮੁਖਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਪੁੱਤਰ ਲਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 35 ਬੀਗੇ ਜਮੀਨ ਇਨਾਮ ਵਿੱਚ ਦਿੱੱਤੀ ਸ {{User sandbox}} <references group="ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ" /> ਹਵਾਲੇ <references /> 0fm1wn2poenek4w1fnx9b807en09vsv 0 126899 843551 725528 2026-07-29T23:11:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843551 wikitext text/x-wiki '''ਬਲੈਕ ਹੈਟ ਹੈਕਰ''' (ਜਾਂ '''ਬਲੈਕ-ਹੈਟ ਹੈਕਰ''') ਇੱਕ ਹੈਕਰ ਹੈ ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਪਿਯੂਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਮੂਲ == ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਕਸਰ ਹੈਕਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ [[ਰਿਚਰਡ ਸਟਾਲਮਨ|ਰਿਚਰਡ ਸਟਾਲਮੈਨ]] (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ<ref name="Counterintuitive">{{Cite web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/the-counterintuitive-history-of-black-hats-white-hats-and-villains|title=The Counterintuitive History of Black Hats, White Hats, And Villains|last=Laskow|first=Sarah|date=January 27, 2017|website=[[Atlas Obscura]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629024647/https://www.atlasobscura.com/articles/the-counterintuitive-history-of-black-hats-white-hats-and-villains|archive-date=June 29, 2018|access-date=June 29, 2018|quote=In early hacking circles, there was a whole separate term to refer to malicious hacking: those people were called crackers. Across the internet, Richard Stallman, who founded the GNU Project and Free Software Foundation, is often credited with coining the term 'black hat' hacker, but he says that’s not correct. 'I have never used terms 'X-hat hacker' because I reject the use of 'hacking' to refer to breaking security,' he says. Where did the term come from then? 'I don't know where,' he says.}}</ref> [[ਵ੍ਹਾਈਟ ਹੈਟ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ)|ਵਾਈਟ ਹੈਟ]] ਹੈਕਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੈਕਰ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਕੰਪਿਯੂਟਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੌਰ ਤੇ ਹੈਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Management Information Systems|url=https://archive.org/details/isbn_9780077522179|last=O'Brien, Marakas|first=James, George|publisher=McGraw-Hill/ Irwin|year=2011|isbn=978-0-07-752217-9|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780077522179/page/536 536]–537}}</ref> ਬਲੈਕ ਹੈਟ/[[ਵ੍ਹਾਈਟ ਹੈਟ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ)|ਵਾਈਟ ਹੈਟ]] ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਟੋਪੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖਲਨਾਇਕ ਅਤੇ ਸੂਰਮੇ ਕਾਉਬੁਏ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aVnA8pQmS54C&pg=PA26|title=Ninja Hacking: Unconventional Penetration Testing Tactics and Techniques|last=Wilhelm|first=Thomas|last2=Andress|first2=Jason|publisher=Elsevier|year=2010|pages=26–7}}</ref> ਬਲੈਕ ਹੈਟ ਹੈਕਰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਅੜੀਅਲ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈਕਿੰਗ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ "ਉਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਕੰਪਿਯੂਟਰ ਅਪਰਾਧੀ ਵਿੱਚ ਡਰਦੀ ਹੈ".<ref name="moore2006">{{Cite book|title=Cybercrime: Investigating High-Technology Computer Crime|url=https://archive.org/details/cybercrimeinvest0000moor|last=Moore|first=Robert|publisher=Anderson Publishing|year=2006|isbn=978-1-59345-303-9|edition=1st <!-- 2nd edition came out in 2010 -->|location=Cincinnati, Ohio}}</ref> ਬਲੈਕ ਹੈਟ ਹੈਕਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਤੋੜਣ, ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨੈਟਵਰਕ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਲਈ ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤੋੜਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.techworm.net/2017/02/top-5-hackers-arrested-authorities-2016.html|title=Here Are The Top 5 Hackers Arrested in 2016|website=Techworm.net}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਬਰ ਜ਼ੁਰਮ]] 7elovm3jnyyz3z0e97tia6advskaj35 0 127189 843650 812734 2026-07-30T00:56:44Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843650 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼''', ([[ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਹਿੰਦੀ]]: ''ਭਾਰਤੀਆ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸੈਨਾਨ''), [[ਭਾਰਤ|ਗਣਤੰਤਰ ਦੀ]] [[ਫ਼ੌਜ|ਫੌਜੀ ਬਲ]] ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ<ref>{{Cite web|url=http://knowindia.gov.in/myindia/myindia_frame.php?id=6|title=Indian Armed Forces|website=Know India Portal|publisher=NIC, GoI|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925101556/http://knowindia.gov.in/myindia/myindia_frame.php?id=6|archive-date=25 September 2015|access-date=17 September 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rti.india.gov.in/cic_decisions/CIC_LS_A_2010_001190_M_42637.pdf|title=CIC Order|website=Right to Information|publisher=CIC, GoI|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925104102/http://www.rti.india.gov.in/cic_decisions/CIC_LS_A_2010_001190_M_42637.pdf|archive-date=25 September 2015|access-date=17 September 2015}}</ref> ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਵਰਦੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਨ: [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ]], [[ਸਮੁੰਦਰੀ ਫ਼ੌਜ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ]], ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਏਅਰ ਫੋਰਸ]]। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਕੋਸਟ ਗਾਰਡ ਅਤੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ<ref>{{Cite web|url=http://reportmysignalpm.blogspot.com/2011/07/central-police-forces-and-state-armed.html|title=Report My Signal- Professional Matters: The Central Police Forces and State Armed Police|last=Matters|first=Professional|date=12 July 2011|publisher=Reportmysignalpm.blogspot.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232403/http://reportmysignalpm.blogspot.com/2011/07/central-police-forces-and-state-armed.html|archive-date=30 March 2012|access-date=17 August 2012}}</ref> (ਅਸਾਮ ਰਾਈਫਲਜ਼, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਰੰਟੀਅਰ ਫੋਰਸ) ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਤਰ-ਸੇਵਾ ਕਮਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਣਨੀਤਕ ਬਲ ਕਮਾਂਡ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ|ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ ਸਟਾਫ]] . [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ]] ਦਾ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਹਨ [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ|ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ)]] ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ|ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ]] . 1.4 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਰਗਰਮ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ,<ref name="Press Information Bureau">{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=(Release%2520ID%2520:148814)|title=Press Information Bureau|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915111743/http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=%28Release%20ID%20%3A148814%29|archive-date=15 September 2016|access-date=15 September 2016}}</ref><ref name="auto">{{Cite news|url=http://www.news18.com/news/india/20-sailor-shortage-in-navy-15-officer-posts-vacant-in-army-nirmala-sitharaman-tells-parliament-1616303.html|title=20% Sailor Shortage in Navy, 15% Officer Posts Vacant In Army, Nirmala Sitharaman Tells Parliament|work=News18|access-date=28 December 2017}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜੀ ਫੋਰਸ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਫੌਜ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/india/army.htm|title=India - Army|last=John Pike|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106003728/http://www.globalsecurity.org/military/world/india/army.htm|archive-date=6 January 2016}}</ref> ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵੀ ਹੈ. 2015 ਦੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਸੂਈਜ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ [[ਫ਼ੌਜ|ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਹੈ]] . ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਬਲਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ 'ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਬਲਾਂ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲ ਨਹੀਂ ਹਨ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ [[ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾਵਾਂ|ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਸੇਵਾ]] ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ|ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ]]। ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਪੁਲਿਸ ਸੰਗਠਨ ਹਨ. ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਕਈ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1947)|1947]], [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971]] ਦੀਆਂ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1947)|ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ]], [[ਗੋਆ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ|ਪੁਰਤਗਾਲੀ-ਭਾਰਤੀ ਜੰਗ]], [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|ਚੀਨ-ਭਾਰਤੀ ਯੁੱਧ]], 1967 ਦੀ ਚੋਲਾ ਕਾਂਡ, 1987 ਸਿਨੋ- ਭਾਰਤੀ ਝੜਪ, [[ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ|ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਸਿਆਚਿਨ ਬਖੇੜਾ|ਸਿਆਚਿਨ ਦਾ ਆਪਸ]] ਵਿੱਚ [[ਸਿਆਚਿਨ ਬਖੇੜਾ|ਟਕਰਾਅ]]। ਭਾਰਤ 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਫਲੈਗ ਡੇਅ 'ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ. 1962 ਤੋਂ, ਆਈਏਐਫ ਨੇ ਰੂਸ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਫੌਜੀ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ (ਐਫਜੀਐਫਏ) ਅਤੇ ਮਲਟੀਰੋਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ (ਐਮਟੀਏ) ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸਹਿਕਾਰੀ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ. ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਤਿਕੋਣੀ ਨਾਲ ਲੈਸ,<ref name="India_triad">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/now-india-has-a-nuclear-triad/article9231307.ece|title=Now, India has a nuclear triad|website=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150111/http://www.telegraphindia.com/1110326/jsp/nation/story_13768094.jsp|archive-date=24 September 2015|access-date=17 October 2016}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾ ਨਿਰੰਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ,<ref name="nytimes.com">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/|title=Breaking News, World News & Multimedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20140108144641/http://www.nytimes.com/|archive-date=8 January 2014}}</ref> ਭਵਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼.<ref>{{Cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/06/18/MNRR11AJK9.DTL&type=science|title=India's army seeks military space program|last=Rabinowitz|first=Gavin|date=18 June 2008|work=The San Francisco Chronicle|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321084758/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F06%2F18%2FMNRR11AJK9.DTL&type=science|archive-date=21 March 2012}}</ref> ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਭਾਗ ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਦੇਸੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਫੈਕਟਰੀਜ਼ ਬੋਰਡ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ 41 ਭਾਰਤੀ ਆਰਡਨੈਂਸ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਰੱਖਿਆ ਪੀਐਸਯੂ ਹਨ: ਐਚਏਐਲ, ਬੀਈਐਲ, ਬੀਈਐਮਐਲ, ਬੀਡੀਐਲ, ਐਮਡੀਐਲ, ਜੀਐਸਐਲ, ਜੀਆਰਐਸਈ ਅਤੇ ਮਿਧਾਨੀ. ਭਾਰਤ, ਰੂਸ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦਾ ਚੋਟੀ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਪਲਾਇਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਾਮਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਆਯਾਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮੇਕ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਦਰਾਮਦ ਅਤੇ ਖਰੀਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2019)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਇਤਿਹਾਸ == ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ। ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਵਾਲਾ [[ਵੇਦ|ਵੇਦਾਂ]] ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿਆਂ ''[[ਰਾਮਾਇਣ]]'' ਅਤੇ ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਬਰਾਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ]]''। ਖ਼ਾਸਕਰ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਬਾਰੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਾਰਸ਼ਲ ਆਰਟਸ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੋਂ ਮੱਧਯੁਗੀ ਯੁੱਗ === ਭਾਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਇਤਿਹਾਸ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ 2300 ਬੀਸੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਲਗਭਗ ਲੋਥਲ ਵਿਖੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਮੰਗਰੋਲ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੇੜੇ, ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਗਭਗ 1500 ਬੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਰਿਗ ਵੇਦ, ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਪਲਾਵਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਸਾਈਡ ਵਿੰਗਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਤੂਫਾਨ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਇੱਕ ਕੰਪਾਸ, ਮੈਟਸ ਯੰਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈ ਵਿੱਚ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਵਾਲਾ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਤੋਂ ਮੌਰੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ. ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਆ, ਸੱਤਵਾਹਨ, ਚੋਲਾ, ਵਿਜੇਨਗਾਰਾ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ. ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰਿਆ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਚਾਣਕਿਆ ਦਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਵਧਿਆਕਸ਼ (ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ) ਅਧੀਨ ਰਾਜ ਦੇ ਜਲਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਭਾਗ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਅਧਿਆਇ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਨਾਵਾ ਦਵਿਪੰਤਰਗਣਮ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ "ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਲਈ" ਅਰਥਾਤ ਖੋਜ) ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ, ਬੁੱਧਯਾਨ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮੁਦਰਸਾਮਯਾਨਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਗੁਆਂ .ੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਲੇਨ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸਮਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ. [[ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਚੋਲਾਜ਼]] ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚੀਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਇਆ. 17 ਵੀਂ ਅਤੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਮਰਾਠਾ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਬੇੜੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇਵੀ ਫੋਰਸ ਬਣ ਗਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ (''ਕੋਲਾਚੇਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇਖੋ''). ਮਰਾਠਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਬੇੜੀ ਸਮੀਖਿਆ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ''ਪਾਲ'' ਅਤੇ ''ਕਲਬਤ'' ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਰਤਨਗਿਰੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ' ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://geocities.com/dakshina_kan_pa/art24/feb.htm|title=DKPA: Stamp Calendar - Stamps Issued by India in February 2001|website=geocities.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027173614/http://geocities.com/dakshina_kan_pa/art24/feb.htm|archive-date=27 October 2009}}</ref> ਮਰਾਠਾ Kanhoji Angre, ਅਤੇ Kunjali Marakkar, ਦੇ ਨੇਵਲ ਦੇ ਮੁੱਖ Saamoothiri ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੋ ਮਹਿਮਾਮਈ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ. [[ਤਸਵੀਰ:The_British_Army_in_Italy_1944_NA17069.jpg|thumb|10 ਵੀਂ ਇੰਡੀਅਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੀਆਂ ਹੰਬਰ ਬਖਤਰਬੰਦ ਕਾਰਾਂ ਇਟਲੀ, 22 ਜੁਲਾਈ 1944 ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ.]] ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਸੀ]] . 1892 ਵਿਚ, ਇਹ ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਮਰੀਨ (ਆਰਆਈਐਮ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਿੱਸੇ ਬਣ ਗਿਆ. ਪਹਿਲੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ, ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਥੀਏਟਰਾਂ ਲਈ ਕਈ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ. ਇੱਕ ਮਿਲੀਅਨ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; 62,000 ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ 67,000 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 74,187 ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਜਰਮਨ ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਜਰਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ. ਇੰਡੀਅਨ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਮਿਸਰ, ਗੈਲੀਪੋਲੀ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 700,000 ਨੇ [[ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਓਸੋਮਾਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ]] ਵਿਰੁੱਧ ਮੇਸੋਪੋਟੇਮੀਆ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਆਈ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਇਆ. 1928 ਵਿਚ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਬ-ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਡੀ ਐਨ ਮੁਖਰਜੀ ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਮਰੀਨ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣੇ. 1932 ਵਿਚ, ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਆਰਆਈਐਮ ਨੂੰ ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ (ਆਰਆਈਐਨ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅਪਗ੍ਰੇਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਫ਼ਸਰ ਕੋਰ ਦਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ "ਇੰਡੀਅਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ" ਡਬਲਯੂਡਬਲਯੂਆਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, 1939 ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡਾ, ਜਨਰਲ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ. ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਹ ਗੈਰ-ਲੜਾਕੂ ਭਾਰਤੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਰਨਲ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰੈਂਕ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ; ਰੈਗੂਲਰ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਜਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ.<ref name="Indian_Army_List_39">{{Cite book|title=Indian Army List for October 1939|last=|first=|publisher=Government of India Press|year=1939|isbn=|pages=}}</ref> ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਾਰਤੀ ਸੀਨੀਅਰ ਲਾਈਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਸੀਨੀਅਰ ਸੀਨੀਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ,<ref name="The_Navy_List_39">{{Cite book|title=The Navy List for August 1939|last=|first=|publisher=HM Stationery Office|year=1939|isbn=|pages=620–621}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ 1939 ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਾਰਤੀ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇੱਕ ਫਲਾਈਟ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਸਨ।<ref name="The_Air_Force_List_39">{{Cite book|title=The Air Force List for August 1939|last=|first=|publisher=HM Stationery Office|year=1939|isbn=|pages=870–871}}</ref> ਦੂਜੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ]], ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ 1939 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 200,000 ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ. ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਫੌਜ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਅਗਸਤ 1945 ਵਿੱਚ 25 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਦਮੀ ਹੋ ਗਈ.<ref name="bbc.co.uk">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/colonies_colonials_01.shtml|title=Colonies, Colonials and World War Two|archive-url=https://web.archive.org/web/20120702084539/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/colonies_colonials_01.shtml|archive-date=2 July 2012|access-date=30 September 2013}}</ref> ਪੈਦਲ ਫੌਜਾਂ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਡਦੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ. ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਇਟਾਲੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ, ਲੀਬੀਆ ਅਤੇ ਟਿ theਨੀਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਦੋਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸਮਰਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਪਾਨੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਲਾਇਆ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ ਵਾਪਸੀ ਦੌਰਾਨ; ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣ 'ਤੇ ਜੇਤੂ ਐਡਵਾਂਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ 36,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ 34,354 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ; 67,340 ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੈਦੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ 4,000 ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ 38 ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰੌਸ|ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਕਰਾਸ]] ਜਾਂ ਜਾਰਜ ਕਰਾਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਮਾਨਤਾ ਕਿ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਬਦਬੇ ਦਾ ਦੌਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਇੰਡੀਅਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ" ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ. 1940 ਵਿਚ, ਸੁਬਰਤੋ ਮੁਖਰਜੀ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਇੰਡੀਅਨ ਸੀ-ਇਨ-ਸੀ ਅਤੇ ਏਅਰ ਸਟਾਫ ਦੇ ਚੀਫ਼) ਇੱਕ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਕੁਐਡਰਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਕਵਾਡ੍ਰਨ ਲੀਡਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣੇ।<ref name="Air_Force_List_Jun40">{{Cite book|title=The Air Force List: June 1940|last=|first=|publisher=HM Stationery Office|year=1940|isbn=|pages=702}}</ref> ਜੁਲਾਈ 1941 ਵਿਚ, ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੀਰਾਜੀ ਕਰਸੇਤਜੀ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਅਫਸਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇ ਜਨਰਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Indian_Army_List_Jul42">{{Cite book|title=Indian Army List for July 1942|last=|first=|publisher=Government of India Press|year=1942|isbn=|pages=1933}}</ref> ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਨਡੇਰਾ ਐਮ. ਕਰੀਅੱਪਾ, ਐਸ.ਐਮ ਸ਼੍ਰੀਨਾਗੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੋਨਡੇਰਾ ਸੁਬਾਇਆ ਥਿਮਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰਨਗੇ, ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਬਟਾਲੀਅਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ. 1 ਮਈ 1945 ਨੂੰ, ਕੈਰੀੱਪਾ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਅਫਸਰ ਬਣਿਆ।<ref>{{Cite book|title=The Quarterly Army List: December 1946 (Part I)|last=|first=|publisher=HM Stationery Office|year=1946|isbn=|pages=132–A}}</ref> 1945 ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ, ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਰਵਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੀਰਾਜੀ ਕਰਸੇਟ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ, ਇੱਕ ਆਈਐਮਐਸ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ, ਲੜਾਕੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਤੇ 220 ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਕਰਨਲ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ-ਕਰਨਲ.<ref>{{Cite news|url=|title=Officers For India: Beginning of Big Changes|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=30 May 1945|work=The Times|access-date=|location=}}</ref> ਅਕਤੂਬਰ 1945 ਤੋਂ, ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਦੂਜੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ.<ref>{{Cite news|url=|title=The Indian Forces: Gradual Elimination of European Officers|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=23 October 1945|work=The Times|access-date=|location=}}</ref> 1946 ਵਿਚ, [[ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਵਿਦਰੋਹ|ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦੇ]] ਜਹਾਜ਼ਾਂ [[ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਵਿਦਰੋਹ|ਨੇ]] ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ [[ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਵਿਦਰੋਹ|ਵਿਦਰੋਹ]] ਕੀਤਾ. ਕੁਲ 78 ਜਹਾਜ਼, ਕਿਨਾਰੇ ਦੀਆਂ 20 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ 20,000 ਮਲਾਹ ਇਸ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੂਨ 1947 ਤਕ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 14 ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸਨ, ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡਾ, ਜਨਰਲ ਜਾਂ ਹਵਾਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ.<ref>{{Cite news|url=|title=British Troops In India: Reported Plans For Withdrawal|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=17 June 1947|work=The Times|access-date=|location=}}</ref> === ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜ (1947–1950) === ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਸਮਾਂ ਸੀ. ਨਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ. 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕੇ.ਐਮ. ਕਰੀਅੱਪਾ ਅਤੇ ਕੇ.ਐੱਸ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਤੋਂ ਮੇਜਰ-ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ; ਉਸ ਸਮੇਂ 12 ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ। 1947 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਕੁਲ 13 ਭਾਰਤੀ ਮੇਜਰ-ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ 30 ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਨ, ਤਿੰਨੋਂ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਕਮਾਂਡਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਕਤੂਬਰ 1948 ਤੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ 260 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਨਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜਾਂ ਕੁਝ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੀ ਜਰੂਰੀ ਪੋਸਟਾਂ ਵਿਚ.<ref>{{Cite news|url=|title=Nationalization of Indian Army|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=27 October 1948|work=The Times|access-date=|location=}}</ref> ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਤੋਂ, ਵਾਈਸਰਾਇ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫਸਰਾਂ (ਵੀ.ਸੀ.ਓ.) ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫਸਰ (ਜੇ.ਸੀ.ਓ.) ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿੰਗਜ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਡਡ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ (ਕੇ.ਸੀ.ਆਈ.ਓ.) ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫਸਰਾਂ (ਆਈ.ਸੀ.ਓ.) ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹੋਰ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ - "ਹੋਰ ਦਰਜਾ" ਵਜੋਂ ਨਾਮਜਦ<ref>{{Cite web|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1948-JAN-JUNE-DEFENCE/PDF/DEF-1948-04-06_199.pdf|title=Press Note|date=6 April 1948|website=Press Information Bureau of India - Archive|access-date=8 March 2020}}</ref> ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1947)|1947]] ਦੀ [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1947)|ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿ ਜੰਗ]] ਅਤੇ [[ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਪੋਲੋ|ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪੋਲੋ]], ਸਤੰਬਰ 1948 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਕੋਡ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੇ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਟੇਟ|ਰਾਜ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਟੇਟ|ਸੀ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। 15 ਜਨਵਰੀ 1949 ਨੂੰ, ਜਨਰਲ ਕੇ [[ਕੇ ਐਮ ਕਰਿਅੱਪਾ|ਐਮ ਕਰੀਅੱਪਾ]] ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 1949 ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ " ਮਾਰਸ਼ਲ ਰੇਸ " ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਫ਼ੌਜੀ ਭਰਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਰਜ਼ੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ.<ref>{{Cite web|url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1949-JAN-DEC-DEFENCE/PDF/DEF-1949-02-01_035.pdf|title=No More Class Composition in Indian Army|date=1 February 1949|website=Press Information Bureau of India - Archive|access-date=16 February 2020}}</ref> 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸਰਵਪੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਕੁਝ ਆਖ਼ਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ - ਜਿਵੇਂ ਰੈਂਕ ਬੈਜ, ਸਾਮਰਾਜ ਤਾਜ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਅਤੇ "ਰਾਇਲ" ਨਿਗਰਾਨਾਂ - ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਤਿਰੰਗਾ ਅਤੇ ਅਸੋਕਾ ਦੀ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ .<ref name="insignia">{{Cite web|url=http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|title=New Designs of Crests and Badges in the Services|website=Press Information Bureau of India - Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193914/http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20807-BR/HOM-1950-01-06_484.pdf|archive-date=8 August 2017}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਗਣਤੰਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ 1960 ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲਣੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ. 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1954 ਨੂੰ, ਏਅਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸੁਬਰੋਟੋ ਮੁਖਰਜੀ, ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਬਣੇ। 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1955 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਸੰਸਦੀ ਐਕਟ, ''ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ਜ਼ (ਪਰਿਵਰਤਨ ਇਨ ਅਹੁਦਾ) ਐਕਟ'', ਨੇ ਹਰੇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ਼ ਵਜੋਂ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਾਮਿਤ ਕੀਤਾ। 1958 ਤਕ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ, ਕਿਸੇ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ, ਵਾਈਸ ਐਡਮਿਰਲ ਰਾਮ ਦਾਸ ਕਟਾਰੀ ਨੇਵੀ ਸਟਾਫ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਚੀਫ ਬਣੇ. ਇੰਡੀਅਨ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1966 ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਆਰਮੀ ਸਟਾਫ ਦੀ ਬਜਾਏ ਚਾਰ ਸਿਤਾਰਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1961 ਵਿੱਚ ਗੋਆ ਦੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਭਾਰਤ ਨੇ ਖੁਦ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਨਿਹੱਥੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਕ .ੰਗ ਨਾਲ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਗੋਆ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ|ਵਿਜੇ ਵਿਜੇ ਦੀ]] ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਉਚਾਈ ਹਵਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ. 36 ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ, 451 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੋਆ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ. [[ਤਸਵੀਰ:1971 Instrument of Surrender WaPo.jpg|thumb| ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਏ.ਏ.ਕੇ. ਨਿਆਜ਼ੀ 16 ਦਸੰਬਰ, 1971 ਨੂੰ [[ਢਾਕਾ|Dhaka]] ਾਕਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸਾਧਨ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ|ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ.]] [[ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ|ਅਰੋੜਾ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੈਨਾ, ਨੇਵੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971 ਦੀ ਜੰਗ]] ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ]] ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂ neighbor [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ੀ]] ਦੇਸ਼ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1947)|1947]], [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1965)|1965]], [[ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਯੁੱਧ (1971)|1971]] ਅਤੇ [[ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ|1999]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]] ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਜੰਗ|1962]] ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। 1971 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਿੱਤ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ]] ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦਤ ਖੇਤਰ, [[ਸੀਆਚਿਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ|ਸਿਆਚਿਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ]] ਲਈ ਯਾਤਰਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਅਪ੍ਰੈਲ 1984 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਫਲ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮੇਘਦੂਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (41 ਮੀਲ) ਲੰਬੇ ਸਿਆਚਿਨ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਪਾਸਿਓਂ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਾਲਟੋਰੋ ਰਿਜ ਤੁਰੰਤ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਸੀਆ ਲਾ, ਬਿਲਾਫੋਂਡ ਲਾ ਅਤੇ ਗਯੋਂਗ ਲਾ .<ref name="Wirsing">{{Cite book|title=Pakistan's security under Zia, 1977–1988: the policy imperatives of a peripheral Asian state|url=https://archive.org/details/pakistanssecurit0000wirs|last=Wirsing|first=Robert|date=15 November 1991|publisher=Palgrave Macmillan, 1991|isbn=9780312060671}}</ref><ref name="Child">{{Cite book|url=https://archive.org/details/thinairencounter00chil|title=Thin air: encounters in the Himalayas|last=Child|first=Greg|publisher=The Mountaineers Books, 1998|year=1998|isbn=9780898865882|url-access=registration}}</ref> [[ਟਾਈਮ (ਪਤ੍ਰਿਕਾ)|''ਟਾਈਮ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ]] ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ {{Convert|1000|sqmi|km2|sigfig=1}} ਤੋਂ {{Convert|1000|sqmi|km2|sigfig=1}} ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿਆਚਿਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ.<ref name=":1">{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,958254-2,00.html|title=The Himalayas War at the Top Of the World|last=Desmond/Kashmir|first=Edward W.|date=31 July 1989|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114104526/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C958254-2%2C00.html|archive-date=14 January 2009|publisher=Time.com}}</ref> 1987 ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ. ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਅੰਤ ਭਾਰਤੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।<ref name="Kapur">{{Cite book|title=Dangerous Deterrent: Nuclear Weapons Proliferation and Conflict in South Asia|url=https://archive.org/details/dangerousdeterre0000kapu|last=Kapur|first=S. Paul|publisher=Stanford University Press|year=2007|isbn=978-0804755504|page=[https://archive.org/details/dangerousdeterre0000kapu/page/118 118]}}</ref> 2003 ਤੋਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2016)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> [[ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਿਆ ਸੈਨਾ|ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਸ ਕੀਪਿੰਗ ਫੋਰਸ]] (ਆਈ ਪੀ ਕੇ ਐੱਫ) ਨੇ 1987–1990 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ [[ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਟਾਈਗਰਜ਼ ਆਫ਼ ਤਾਮਿਲ ਈਲਮ|ਤਾਮਿਲ ਟਾਈਗਰਜ਼]] ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਨ ਚਲਾਈ ਸੀ।<ref name="iclq">{{Cite journal|last=Marasinghe|first=M. L.|date=9 July 1988|title=Ethnic Politics and Constitutional Reform: The Indo-Sri Lankan Accord|journal=International & Comparative Law Quarterly|volume=37|issue=3|pages=551–587|doi=10.1093/iclqaj/37.3.551}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਲੜਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੈਰ ਰਵਾਇਤੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤਕਰੀਬਨ 1,200 ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਕਈ ਟੀ -22 ਟੈਂਕਾਂ ਗਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਖਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ. ਜਿਸ ਨੂੰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਪਵਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਲਈ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਤਕਰੀਬਨ 70,000 ਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਮਹਾਂ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਖੇਤਰ [[ਅਦਨ ਦੀ ਖਾੜੀ|ਵਿਚ ਅਡੇਨ]] ਦੀ [[ਅਦਨ ਦੀ ਖਾੜੀ|ਖਾੜੀ]] ਤੋਂ [[ਮਲੱਕਾ ਪਣਜੋੜ|ਮਲਾਕਾ]] ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਤਕ ਫੈਲਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਤਕ ਗਲੋਬਲ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੇਖਿਆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1111004/jsp/nation/story_14586060.jsp|title=Military to expand strategic footprint Rejig to guard India interests|website=telegraphindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007031445/http://telegraphindia.com/1111004/jsp/nation/story_14586060.jsp|archive-date=7 October 2011}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ, ਬਲਕਿ ਉੱਤਰੀ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਖੇਤਰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰ fromੇ ਤੋਂ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮਲਾਕਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰ toੇ ਤੱਕ ਘੇਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਸੈਂਟਰਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਰੀਪਬਲਿਕਸ (ਸੀਏਆਰਜ਼), ਚੀਨ ਅਤੇ ਮਿਆਂਮਾਰ. ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਨਿਘਾਰ ਸਮੇਤ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਥਿਰਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇਗੀ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਖੇਤਰ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵੱਡੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2017)">ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == ਮੌਜੂਦਾ == === ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ === ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਹੈ। [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ]] ਦਾ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]], ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=http://presidentofindia.nic.in/about.htm|title=About - The President of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405170925/http://www.presidentofindia.nic.in/about.htm|archive-date=5 April 2016|access-date=8 March 2016}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਨਿਯੰਤਰਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। [[ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ|ਰੱਖਿਆ]] ਮੰਤਰਾਲੇ (ਐਮਓਡੀ) ਇੱਕ ਮੰਤਰਾਲਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ. ਜਨਰਲ ਮਨੋਜ ਮੁਕੰਦ ਨਰਵਾਣੇ ਸੈਨਾ ਸਟਾਫ (ਸੀਓਐਸ) ਦਾ ਚੀਫ ਹੈ, ਐਡਮਿਰਲ ਕਰਮਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇਵੀ ਸਟਾਫ (ਸੀਐਨਐਸ) ਦਾ ਚੀਫ ਹੈ ਅਤੇ ਏਅਰ ਚੀਫ ਮਾਰਸ਼ਲ ਰਾਕੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਭਦੌਰੀਆ, ਏਅਰ ਸਟਾਫ (ਸੀਏਐਸ) ਦਾ ਚੀਫ਼ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiannavy.nic.in/content/admiral-karambir-singh-pvsm-avsm-adc-assumes-command-indian-navy-24th-chief-naval-staff|title=Admiral Karambir Singh, PVSM, AVSM, ADC Assumes Command of the Indian Navy as 24th Chief of the Naval Staff {{!}} Indian Navy|website=www.indiannavy.nic.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianairforce.nic.in/content/air-chief-marshal-rks-bhadauria-takes-over-26th-chief-air-staff|title=AIR CHIEF MARSHAL RKS BHADAURIA TAKES OVER AS THE 26TH CHIEF OF THE AIR STAFF {{!}} Indian Air Force {{!}} Government of India|website=indianairforce.nic.in}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ. ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਤ ਟੈਕਨੀਕਲ ਕਮਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਹੈ. ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੰਚਾਲਨ ਅਤੇ ਦੋ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ.<ref>{{Cite web|url=http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=13|title=The Indian Air Force Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921003625/http://indianairforce.nic.in/show_page.php?pg_id=13|archive-date=21 September 2013|access-date=2 October 2013}}</ref> ਹਰੇਕ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਏਅਰ ਅਫਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇੰਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਤਿੰਨ ਕਮਾਂਡਾਂ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ . ਹਰੇਕ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਝੰਡਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਾਂਡ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਵਾਈਸ ਐਡਮਿਰਲ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਇੱਥੇ ਦੋ ਸੰਯੁਕਤ ਕਮਾਂਡ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਤਿੰਨੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਰਣਨੀਤਕ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਕਮਾਂਡ ਹਨ . ਸਮੁੱਚੇ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਆਂ neighboringੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਫੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੈ.<ref name="Economist">{{Cite journal|date=30 March 2013|title=Know your own strength|url=https://www.economist.com/news/briefing/21574458-india-poised-become-one-four-largest-military-powers-world-end?spc=scode&spv=xm&ah=9d7f7ab945510a56fa6d37c30b6f1709|journal=The Economist|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402083831/http://www.economist.com/news/briefing/21574458-india-poised-become-one-four-largest-military-powers-world-end?spc=scode&spv=xm&ah=9d7f7ab945510a56fa6d37c30b6f1709|archive-date=2 April 2013}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Indian_Ministry_of_Defence-1.jpg|thumb|250x250px| [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਸਾ Southਥ ਬਲਾਕ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਹੈ। ]] ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹਨ;<ref>{{Cite web|url=http://www.slideshare.net/amitabha.ghosh/redoctrinisation-of-the-indian-armed-forces|title=Redoctrinisation of the Indian Armed Forces|date=16 July 2009|publisher=Slideshare.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20091128214946/http://www.slideshare.net/amitabha.ghosh/redoctrinisation-of-the-indian-armed-forces|archive-date=28 November 2009|access-date=1 August 2010}}</ref> * ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਅਖੰਡਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਲਈ. * ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. * ਆਫ਼ਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਕਮਿ communityਨਿਟੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ। * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਚਾਰਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ]] ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਿਅਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ। ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ‎]] gewaxvpsyvssoaxij5zfi9db3bxqrbq 0 127483 843454 756521 2026-07-29T21:29:46Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843454 wikitext text/x-wiki <ref>{{Cite book|title=Arts Of India|url=https://archive.org/details/bwb_T2-DTV-240|last=Chaitanya|first=Krishna|publisher=Abhinav Publications|year=1990|isbn=81-7017-209-8|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fresherslive.com/amp/current-affairs/article/list-of-indian-folk-dances-25|title=Indian Dances|last=|first=|date=|website=www.fresherslive.com|publisher=|access-date=|archive-date=2020-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424134718/https://www.fresherslive.com/amp/current-affairs/article/list-of-indian-folk-dances-25|url-status=dead}}</ref> == ਭੂਮਿਕਾ == ਲੋਕ-ਨਾਚ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਿਰਜਨ-ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੰਨਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ-ਮਾਨਸ ਦੇ ਸਮੁਚੇ ਹਾਵਾਂ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਉ-ਸੰਦਰਭ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਲੋਕ ਨਾਚ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਹੈ|ਲੋਕ-ਨਾਚ ਮੰਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ, ਨੈਤਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸਿਕ ਜੀਵਨ-ਤੋਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪ-ਮੁਹਾਰਾ, ਸਧਾਰਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ-ਖੇੜਿਆਂ ਭਰਪੂਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਵੀ ਹੈ। == ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ-ਨਾਚ == === ਪਰਾਇ ਅੱਟਮ === ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਰਾਇ ਨੂੰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੈਅ ਤੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਵਾਇਤੀ ਨਾਚ ਜੋ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡਣ, ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਹਾਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ,ਜਲ ਬਾਡੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ,ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੱਸਣ,ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਵਿਆਹਾਂ, ਜਸ਼ਨਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਲਈ। ==== ਕੁੰਮੀ ==== ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨਾਚ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਬੋਤਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਕੁੰਮੀ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੱਚਦੇ ਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ==== ਕੋਲੱਟਮ ==== ਕੋਲੱਟਮ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੇਂਡੂ ਕਲਾ ਹੈ।'ਕੰਚੀਪੁਰਮ' ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 'ਚੀਵੈਕੀਅਰ ਕੋਲਾੱਟਮ' ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ,ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਨਾਚ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੋ ਡੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇੱਕ ਤਾਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।'ਪਿਨਾਲ ਕੋਲਾਟਮ' ਨੂੰ ਉਹਨਾ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੰਬੇ ਖੰਭੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਰਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਰੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਚੀਦਾ ਜਿਹੇ ਪੈਟਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਰੰਗਦਾਰ ਰੱਸੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਦੁਬਾਰਾ ਉਹ ਇਸ ਕਿਨਾਰੀ ਨੂੰ ਨੱਚਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਉਲਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਜਾੜਦੇ ਹਨ।ਇਹ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਕਰਗੱਟਮ ਜਾਂ ਕਰਗਮ === ਕਰਾਗੱਟਮ ਜਾਂ ਕਰਗਮ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੀਂਹ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮਰੀਅੰਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕਲਾਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਨਾਚ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਆਟਾ ਕਰਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਗਮ।ਆਟਾ ਕਰਗਮ ਨੂੰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਜਾਏ ਬਰਤਨ ਨਾਲ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਗਮ ਸਿਰਫ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਨੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ 'ਨਯੰਦੀ ਮੇਲੇਮ' ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਾਹਰ ਕਲਾਕਾਰ ਤੰਜਾਵਰ, ਪੁਡੁਕੋਟਾਈ, ਰਮਨਾਥਪੁਰਮ, ਮਦੁਰੈ, ਤਿਰੂਨੇਲਵੇਲੀ, ਅਤੇ ਪੱਤੁਕੋਟਾਈ ਅਤੇ ਸਲੇਮ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਹਨ। === ਮਯਿਲ ਅੱਟਮ ਜਾਂ ਮੋਰ ਨਾਚ === ਇਹ ਲੋਕ ਨਾਚ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਕੁੜੀਆਂ ਮੋਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਮੋਰ ਦੇ ਖੰਭ,ਚੁੰਝ,ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈਡ-ਡਰੈੱਸ ਨਾਲ ਇਸ ਨਾਚ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਚੁੰਝ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਧਾਗੇ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹਨ।ਜਿਵੇਂ ਕਲਾਈ ਅੱਟਮ (ਬਲਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ)ਕਰਾਦੀ ਅੱਟਮ (ਇੱਕ ਰਿੱਛ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਆਲੀ ਅੱਟਮ (ਜੋ ਭੂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਆਦਿ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਪਾਂਭੂ ਅੱਟਮ ਜਾਂ ਸੱਪ ਡਾਂਸ === ਪਾਂਭੂ ਅੱਟਮ ਜਾਂ ਸੱਪ-ਨਾਚ ਸੱਪ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਪੱਖੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਪ-ਚਮੜੀ ਵਰਗੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੇ ਕਠਿਨ ਲੜਾਈ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਡਾਂਸਰ ਸੱਪ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ,ਝਰੀਟਾਂ ਅਤੇ ਫੁੰਕਾਰੇ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਿਰ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਚੂਸਣ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇਕੱਠੇ ਫੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਸੱਪ ਦੇ ਡੁੱਬੇ ਵਰਗੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੂੰ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਮਖੌਟ ਪਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਓਇਲੱਟਮ === ਓਇਲੱਟਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਰੇਸ ਦਾ ਡਾਂਸ।ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਵਾਇਤੀ ਡਾਂਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾਂਸਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤਾਲਾਂ ਭਰਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ।ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਥਾਵਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੇ ਰੁਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਗਿੱਟੇ ਨਾਲ ਘੰਟੀ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। === ਪੁਲੀਅੱਟਮ === ਪੁਲੀ ਅੱਟਮ ਤਾਮਿਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਨਾਚ ਹੈ।ਇਹ ਨਾਚ "ਟਾਈਗਰਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਟਕ" ਬਣਦਾ ਹੈ।ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਾਘਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਇਹਨਾ ਨਾਚ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸਥਾਨਕ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਂਤ ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਨਕਲ ਦੀ ਦਿੱਖ ਲਈ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਲੋਕ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕ ਯੰਤਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,ਜਿਵੇਂ ਥਰੈ,ਥੱਪੂ ਜਾਂ ਥੱਪੱਟਾਈ ਆਦਿ।ਇਹ ਲੋਕ ਨਾਚ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਪੋਇਕਲ ਕੁਦੀਰੈ ਅੱਟਮ === ਪੋਇਕਲ ਅੱਟਮ 'ਝੂਠੀਆਂ ਲੱਤਾਂ' ਦੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇੱਥੇ ਡਾਂਸਰ ਕਮਰ ਦੇ ਇੱਕ ਡੱਮੀ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਕਿਸੇ ਘੋੜੇ ਦੀਆਂ 4 ਲੱਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੋਪ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ 2 ਲੱਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਚਿੱਤਰ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੋਇਕਲ ਅੱਟਮ ਦਾ ਨਾਮ)।ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ-ਗਾਥਾ ਨ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ "ਰਾਜਾ ਦੇਸੰਗੂ" 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।।ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਾ ਸੀ,ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। === ਬੋਮ ਲੱਟਮ === ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ੋਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ,ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਆਦਿ।ਇਹ ਤਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ  ਦਿਖਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾਂ,ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਰੰਜਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਕਈ ​​ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ <br /><ref>{{Cite web|url=http://www.eindiatourism.com/tamil-nadu/folk/|title=Tamilnadu Folk Dances|last=|first=|date=|website=www.eindiatourism.com|publisher=|access-date=}}</ref> === ਥਰੁ ਕੋਥੂ === ਇਹ ਲੋਕ ਨਾਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਗੁਨੀ ਅਤੇ ਆਦੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਗਲੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ,ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਆਦਮੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ  ਆਦਮੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ-ਕਥਨ, ਸੰਵਾਦ-ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ,ਗਾਣੇ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾਂ, ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਖੇਡ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਥਾਰੂ ਕੋਥੂ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।ਕੋਠੀ ਨੂੰ ਨੱਟੂ ਕੋਠੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੈਲੀ ਕੋਠੀ,ਕੁਰਾਵੈ ਕੋਥੂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਮਾਯਾ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਾਲੇ,ਪੇਈ ਕੋਥੂ ਸਮੇਤ ਥੁੰਨਗਾਈ ਕੋਥੂ ਅਤੇ ਪੋਰਕਲ ਕੋਥੂ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸਮਾਗਮਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। === ਨੰਦੀ ਨਾਟਕਮ === ਇਹ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਚੋਰ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ,ਯਾਨਿ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੱਕ।ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। === ਸਿਲੰਬੂ ਅੱਟਮ === ਨਵਰਾਤਰਿਆਂ ਜਾਂ ਅੱਮਾਨ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਲੋਕ ਨਾਚ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤਕੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਦੇਣ ਲਈ ਗਿੱਟੇ ਜਾਂ ਸਿਲੰਬੂ ਫੜਦੀਆਂ ਹਨ। === ਕੁਰਵੰਜੀ === ਲੋਕ ਨਾਚ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਇਹ ਨਾਚ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।ਦੇਵੀਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ  ਪ੍ਰੇਮ ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਨਾਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵੱਲ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। === ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ === ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਡਾਂਸ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਚ, ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ।ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਥੀਮ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਨਾਚ ਰੂਪ ਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ 1000 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਆਸਣ ਡਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ,ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕਤਾ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕਲੌਤਾ ਡਾਂਸਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਡਾਂਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ,ਅਜੋਕੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਆਮ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਲਚਕਦਾਰ ਹੈ। ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ ਡਾਂਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨ੍ਰਿਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਹਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Dance Dialects Of India|url=https://archive.org/details/dancedialectsofi0000ragi|last=Devi|first=Ragini|publisher=Motilal Banarsi Das Publication|year=2002|isbn=81-208-0674-3|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><br /> ਹਵਾਲੇ <references group="Wikipedia artical link" /> 02x0ev7se238j9bgkse9quv7t1o1m3d 0 127622 843431 842055 2026-07-29T21:10:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843431 wikitext text/x-wiki ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਮੁੁੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Invention of World Religions|url=https://archive.org/details/inventionofworld0000masu|last=Masuzawa|first=Tomoko|year=2005|isbn=978-0226509891|location=Chicago [[University of Chicago Press]]}}</ref> ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਲੇਖ ਦੇਖੋ: == ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:1883_religions_map.jpg|thumb|300x300px| ਦੁਨੀਆ ਦਾ 1883 ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ "ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ, ਬੋਧੀ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਫੈਟਿਸਿਸਟ" ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਹੈ]] ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਮੂਹ ਹਨ| [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ]], ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅੰਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕੋ ਸੱਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ. [[ਕੁਰਾਨ|ਇਸਲਾਮ]] ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ [[ਇਸਲਾਮ|ਹੈ]]: ਮੁਸਲਮਾਨ, ਪੁੁੁਸਤਕ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਮੂੂੂਰਤੀ ਪੂੂੂਜਕ| ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਵਿਰੋਧ ਸੀ: ਈਸਾਈ ਸਭਿਅਤਾ ਬਨਾਮ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਵਾਦ. 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ, "ਮਤੰਤਰ" ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਅਰਥ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਸੀ; ਝੂਠੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਜੌਨ ਤੋਂਲੈਂਂਡ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਜਰੇਨੁਸ ''ਜਾਂ ਜੀਵਿਸ਼, ਗ਼ੈਰ-ਯਹੂਦੀ, ਅਤੇ ਮਹੋਮੇਤਨ'' ''ਈਸਾਈ ਧਰਮ'' ਵਿੱਚ ਬੀਜਿਆ ਗਿਆ ਜੋੋ ਧਰਮ ਦੇ ''ਅੰਦਰ ਅਲੱਗ "ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ" ਜਾਂ "ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ"'' ਸੱਚੀ ਏਕਤਾਵਾਦ ਦੇੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਬਰਾਹਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ| [[ਡੈਨੀਅਲ ਡੈਫੋ]] ਨੇ ਮੂਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੁੁਝ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕੀਤਾਹੈ: “ਧਰਮ ਰੱਬ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੂਜਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। “19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ 1780 ਤੋਂ 1810 ਦੇ ਵਿਚ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ: "ਧਰਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਈ, ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਾ ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ "ਧਰਮ" ਦੇ ਬਹੁਵਚਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ| ਇਸ ਲਈ, ਹੈਨਾਹ ਐਡਮਜ਼ ਦੇ ਮੁੱੱਢਲੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ''ਐਨ ਅਲਫ਼ਾਬੇਟਿਕਲ ਕੋਮਪੇਂਡੀਅਮ ਆਫ਼ ਦੀ ਵੇਰੀਅਸ ਸੇਕਟ੍ਸ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਆਲ ਰਿਲਿਜਿਅਨਸ ਡੀਨਾਮਿਨੇਸ਼ਨ'' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>2005 मसुजावा. 49-61 पीपी</ref> 1838 ਵਿਚ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ, ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ, ਮੁਹੰਮਡਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾਵਾਦ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਵੰਡਾਂ ''ਜੋਸ਼ੀਯਾਹ ਕੌਂਡਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਹੁਣ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਏਮਾਂਗ ਮੈਨਕਾਇੰਡ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ'' ਦੁਆਰਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈਆਂ. ਅਜੇ ਵੀ ਕੌੌਂਂਡਰ ਦਾ ਕੰਮ ਚਾਰੇ ਵੰਡੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਕਾਾਫੀ ਮਿਲਦੀ-ਜੁੁੁਲਦੀ ਸੀ: ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਡੂੂੂਜ,ਯੋਜੀਦਿਸ,ਮੰੰਦੇਸ ਅਤੇ ਇਲਾਮੀਤੇ ਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਭਵ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਸਮੂਹ ਸੀ ਅਤੇ "ਏਸਾਈਤ ਅਤੇ Pantheism" ਵਰਗ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇੇ [[ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ|Jhoroaestrynism]] ਫਿਰਕੇ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ, "ਵੇਦ, ਪੁਰਾਨਸ,ਤੰਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ "ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ", [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] ਧਰਮ, [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਧਰਮ, [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]], ਚੀਨ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਦੇ ਲਾਮਾਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅੰਧ-ਵਿਸਵਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ".<ref>2005 मसुजावा, 65-6</ref> 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ “ਮੂਰਤੀਆਂ” ਦੇ ਪੰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ ਜੋ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਆਖਰੀ, ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ” ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਸੀ. ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ 'ਕਾਢ' ਕੱਢੀ ਗਈ ਸੀ, ਈਸਾਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ|ਇਸ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਸਥਾਪਿਤ" ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਈਸਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਸੀ|ਹਾਲਾਂਕਿ, 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ "ਦਿ ਲੈਟਰ, ਡੈਚ ਕਿਲਥ" ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ|<ref>{{Cite journal|last=Daniels|first=L. K.|date=1976-01|title=Rapid in-office and in-vivo desensitization of an injection phobia utilizing hypnosis|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2005|journal=The American Journal of Clinical Hypnosis|volume=18|issue=3|pages=200–203|doi=10.1080/00029157.1976.10403798|issn=0002-9157|pmid=2005}}</ref> "ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ" ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੈਰ-ਇਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ 1893 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।ਯੂਰਪੀਅਨ ਓਰੀਐਂਟਲਿਸਟ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 1960 ਤਕ ਇਸ ਨੂੰ "ਗੈਰ-ਵਿਗਿਆਨਕ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਗਿਆਨ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਫਿਰ ਵੀ, ਸੰਸਦ ਨੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਨਿਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨਗੇ:ਵਿਲਿਅਮ ਜੇਮਜ਼, ਡੀਟੀ ਸੁਜ਼ੂਕੀ ਅਤੇ ਐਲਨ ਵਾਟਸ ਵਰਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ।<ref /> ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਸੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਚਾਲੇ ਸਵੈਇੱਛੁਕ ਵਿਛੋੜੇ ਬਾਰੇ "ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮ" ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਭਰੀ ਸੀ<ref>स्टीफन आर एल क्लार्क. [http://www.jstor.org/stable/20019386 "विश्व धर्मों और दुनिया आदेश"] . ''धार्मिक) अध्ययन'' 26.1 (1990.</ref> ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਨੇ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ “ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮ” ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>योएल ई. तिश्कें. [http://www.jstor.org/stable/495028 "जातीय बनाम इंजील धर्म: दृष्टिकोण धर्म से परे शिक्षण विश्व"] . ''इतिहास'' 33.3 ''टीचर'' (2000).</ref> == ਪੱਛਮੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਕਰਨ == {{See|Comparative religion|Sociological classifications of religious movements}}ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇਖੋ: comparative religion and sociological classifications of religious moments ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ| ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ|ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ]], ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ।ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ| * ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ, ਇਸਲਾਮ, ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ. ਅਤੇ ਬਹਿ ਦੀ ਵੋਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ|।ਇਬਰਾਹੀਮ ਕੁਲਪਤੀ ਤੋਂ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ| ਅੱਜ, ਲਗਭਗ 3.4 ਅਰਬ ਲੋਕ ਇਸ ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ| ਕਈਂਂ ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦੂਸਰੇ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ| * ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸੰਕਲਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ| ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ| * ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈਂ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਾਓ (ਚੀਨੀ ਵਿੱਚ) ਯਾ ਡੋ (ਜਾਪਾਨੀ ਜਾਂ ਕੋਰੀਅਨ), ਭਾਵ ਕਿ ਤਾਓਵਾਦ ਅਤੇ ਉਲਝਣਵਾਦ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। * ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 16 ਤੋਂ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਗੁਲਾਮ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ| * ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲੀ ਧਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਫਰੀਕੀ ਰਵਾਇਤੀ ਧਰਮ, ਏਸ਼ੀਅਨ ਸ਼ਮਨਵਾਦ, ਮੂਲ ਨੇਟਿਵ ਅਮਰੀਕਨ ਧਰਮ, ਆਸਟ੍ਰੋਨੇਸੀਅਨ, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਚੀਨੀ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੋਸਟਵਾਰ ਸ਼ਿੰਤੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਦੇ ਨਾਲ "ਪੂਜਾਵਾਦ". ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ| * ਈਰਾਨੀ) ਧਰਮ (ਓਵਰਲੈਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੇਠਾਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਨਹੀਂ) ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰਿਸਟਿਜ਼ਮ, ਯਜ਼ਦਾਨਵਾਦ ਆਹਲ ਏ ਹੱਕ ਅਤੇ ਗਨੋਸਟਿਸਿਜ਼ਮ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾ (ਮੰਡੇਸਮ, ਮੈਨਿਕਸਮ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ| ਇਹ ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਸੂਫੀ ਮੱਤ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹਿਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬਮਤ ਅਤੇ ਬਹਾਈ ਮਤ| * 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਕਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਏਕਾਂਂਕਰ ਅਯਵਾਜ਼ੀ ਪੈਨਟੈਕੋਸਟਲਿਜ਼ਮ ਬਹੁ-ਵਚਨ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ| == ਧਾਰਮਿਕ ਜਮਹੂਰੀਅਤ == {{See|List of religious populations}}ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇੇੇਖੋ: List of religious populations [[ਤਸਵੀਰ:Detailed religion map of the world.png|thumb|300x300px| ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਪਰਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ]] ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ. ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੁਮੇਲ ਰਿਪੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਫਰਾਂਸ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਪਰ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤ ਨਤੀਜਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਗ਼ੈਰ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ| ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਧਰਮ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ method ਬਾਰੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ| ਕਈਂਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਹਿਲੂ ਅਣਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ: * ਕੀ "ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/229991054|title=Sacred and secular: religion and politics worldwide|last=Norris, Pippa.|date=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-511-23105-9|location=Cambridge|oclc=229991054}}</ref> * ਕੀ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ "ਅਭਿਆਸ" ਕਰਦੇ ਹਨ * ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਦੇ "ਪਾਲਣ" ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ * ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੈ-ਪੰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ * ਸਿਰਫ ਬਾਲਗਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ. * ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਡੇਟਾ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ * ਕੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਈ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਇੱਕ "ਸਰਬੋਤਮ ਸਰੋਤ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ === ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਏ === ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿਚ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ| ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਇਸ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਧੀਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੂਸਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ| ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕਾਓ ਦਾਈ ਸੂਚੀਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਆ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ/2} ਹੈ| ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਅਬਾਦੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਣਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੁਮੇਲ ਰਿਪੋਰਟ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ [[ਫ਼ਰਾਂਸ|ਫਰਾਂਸ]] ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ) ਪਰ ਸਰਵੇਖਣ, ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤ ਨਤੀਜਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ| ਗ਼ੈਰ ਰਸਮੀ ਜਾਂ ਗੈਰ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਠਿਨ ਕੰਮ ਹੈ| ਕੁਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ| ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰੰਗ ਹੈ, ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਹੈ| ਚੀਨ ਦੀ ਜਨਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਮਾਓ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ| ਸਾਰੇ ਵਿਹਾਰ, ਮੰਦਰ, ਪਗੋਡਾ, ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ| 1970 ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ, ਇਸ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ| 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਤਾਓਵਾਦ|ਤਾਓ]] ਵਿਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 2007 ਵਿੱਚ, ਚੀਨੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਭਾਗ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੀਨ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 50 ਤੋਂ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜਾਂ 66 ਕਰੌੜ ਤੋਂ 1.1 ਅਰਬ ਤੱਕ ਲੋਕ ਨਾਸਤਿਕ ਹੀ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਾਓ ਸਿਰਫ 30 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ 40 ਕਰੋੜ ਹੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੀਨੀ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ| ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੀਨ ਵਿੱਚ 18% ਆਬਾਦੀ ਬੁੱਧ ਹੈ, ਈਸਾਈ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਰੋੜ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਕਰੋੜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਰਥਾਤ ਡੇਢ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਨ। [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੂੰ]] ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੁੱਪ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੋਧ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ| ਚੀਨੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਬੁੱਧ ਹੈ| == ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚੇਲੇ == {| class="wikitable sortable" style="width:90%" !ਧਾਰਮਿਕ ਵਰਗ ! colspan="2" |ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ <br /><br /> (ਕਰੋੜ ਵਿਚ !ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ! class="unsortable" |ਸ਼ਾਮਿਲ ਮੁੱਖ ਖੇਤਰ |- |'''[[ਇਸਾਈ ਧਰਮ|ਈਸਾਈ]]''' | align="right" |200 - 220 | |ਅਬਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮ |पश्चिमी दुनिया में प्रमुख [[ਯੂਰਪ|(यूरोप,]] [[ਅਮਰੀਕਾ (ਮਹਾਂ-ਮਹਾਂਦੀਪ)|अमेरिका,]] [[ਓਸ਼ੇਨੀਆ|ओशिनिया),]] [[ਉਪ-ਸਹਾਰਵੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|उप सहारा अफ्रीका,]] [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|फिलीपींस]] और [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|दक्षिण कोरिया]]. दुनिया भर में अल्पसंख्यक | |'''[[ਇਸਲਾਮ]]''' | align="right" |190 - 200 |<br /><br /><ref>{{Cite web|url=http://pewforum.org/docs/?DocID=450|title=Mapping the Global Muslim Population|website=|access-date=8 अक्टूबर 2009|archive-date=2010-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100427035429/http://pewforum.org/docs/?DocID=450|url-status=dead}}</ref> |ਅਬਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮਅਬਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮ | |- |'''[[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|हिन्दू धर्म]]''' | align="right" |82.8 - 100 | |भारतीय धर्म |[[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण एशिया]], बाली, [[ਮਾਰੀਸ਼ਸ|मॉरिशस]], [[ਫ਼ਿਜੀ|फिजी,]] गुयाना, [[ਤ੍ਰਿਨੀਦਾਦ ਅਤੇ ਤੋਬਾਗੋ|त्रिनिदाद और टोबैगो]], [[ਸੂਰੀਨਾਮ|सूरीनाम]], और समुदायों के बीच प्रवासी भारतीय. |- |'''बुध्द धर्म ''' | align="right" |60 - 67 | |लोक धर्म |पूर्व एशिया [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण पूर्व एशिया]], [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण एशिया]] |- |'''चीनी लोक धर्म''' [[ਕਨਫੂਸ਼ੀਅਸਵਾਦ|(कन्फ्यूशीवाद]] [[ਤਾਓਵਾਦ|ताविस्म]] और सहित) | align="right" |40 - 100 |<br /><br /><br /><br /> |चीनी धर्मों |पूर्व एशिया, [[ਵੀਅਤਨਾਮ|वियतनाम]], [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ|सिंगापुर]] और [[ਮਲੇਸ਼ੀਆ|मलेशिया]]. |- |'''[[ਸ਼ਿੰਤੋਵਾਦ|शिंटो]]''' | align="right" |2.7 - 6.5 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]] |- |'''[[ਸਿੱਖੀ|सिख धर्म]]''' | align="right" |2.4 - 2.8 |<br /><br /> |भारतीय धर्म |भारतीय उपमहाद्वीप, आस्ट्रेलिया, उत्तरी अमेरिका, [[ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ|दक्षिण पूर्व एशिया]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ब्रिटेन]] और पश्चिमी यूरोप. |- |'''[[ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ|यहूदी धर्म]]''' | align="right" |1.43 |<ref name="WJP2015">{{Cite web|url=http://www.jewishdatabank.org/Studies/details.cfm?StudyID=803|title=World Jewish Population 2015|access-date=8 August 2016}}</ref> |अब्राहमिक धर्म |[[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|इसराइल]] और दुनिया भर में यहूदी प्रवासी (अधिकतर [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|उत्तरी अमेरिका,]] [[South America|दक्षिणी अमेरिका,]] [[ਯੂਰਪ|यूरोप]] और [[ਏਸ਼ੀਆ|एशिया).]] |- |'''[[ਜੈਨ ਧਰਮ|जैन धर्म]]''' | align="right" |0.8 - 1.2 | |भारतीय धर्म |[[ਭਾਰਤ|भारत]] और पूर्वी अफ्रीका. |- |'''[[ਬਹਾਈ ਧਰਮ|बहाई धर्म]]''' | align="right" |0.76 - 0.79 |<ref name="ARDA05">{{Cite web|url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_125.asp|title=World Religions (2005)|year=2005|website=QuickLists > The World > Religions|publisher=The [[Association of Religion Data Archives]]|format=|doi=|access-date=4 जुलाई 2009|archive-date=2009-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501041135/http://thearda.com/QuickLists/QuickList_125.asp|dead-url=yes}}</ref><br /><br /><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#people|title=World: People: Religions|year=2007|website=[[CIA World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|format=|doi=|issn=1553-8133|access-date=6 सितंबर 2009|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#people|dead-url=yes}}</ref> |अब्रहमिक धर्म |दुनिया भर में प्रमख रूप से फैला<ref name="britannica_stats">{{Cite book|title=Encyclopædia Britannica|url=https://archive.org/details/britannica200100ency|last=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica|year=2002|isbn=0852295553|chapter=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2002}}</ref><ref>{{Cite book|title=The New Penguin Handbook of Living Religions: Second Edition|url=https://archive.org/details/newpenguinhandbo0000unse|last=MacEoin|first=Denis|publisher=[[Penguin books|Penguin]]|year=2000|isbn=0140514805|editor-last=Hinnells, John R.|chapter=Baha'i Faith}}</ref> लेकिन शीर्ष दस आबादी (अनुयायियों विश्वास बहाई विश्व की राशि के बारे में 60%) रहे हैं (समुदाय के आकार के क्रम में) [[ਭਾਰਤ|भारत]], [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ਵੀਅਤਨਾਮ|वियतनाम]], [[ਕੀਨੀਆ|केन्या,]] [[ਕਾਂਗੋ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|डॉ कांगो,]] [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼|फिलीपींस,]] [[ਜ਼ਾਂਬੀਆ|जाम्बिया,]] [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|दक्षिण अफ्रीका,]] [[ਈਰਾਨ|ईरान]], [[ਬੋਲੀਵੀਆ|बोलीविया]]<ref name="WCE-05">{{Cite web|url=http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40.asp|title=Most Baha'i Nations (2005)|year=2005|website=QuickLists > Compare Nations > Religions >|publisher=The [[Association of Religion Data Archives]]|format=|doi=|access-date=4 जुलाई 2009|archive-date=2015-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151209035957/http://www.thearda.com/QuickLists/QuickList_40.asp|dead-url=yes}}</ref> |- |'''काओ दाई''' | align="right" |0.1 - 0.15 | |वियतनामी धर्म |[[ਵੀਅਤਨਾਮ|वियतनाम]] |- |'''चेनोडो मत''' | align="right" |0.3 | |कोरियाई धर्म |कोरिया |- |'''तेनरिक्यो''' | align="right" |0.2 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|ब्राजील.]] |- |'''विक्का''' | align="right" |1 | |नया धार्मिक आंदोलन |[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ਆਸਟਰੇਲੀਆ|ऑस्ट्रेलिया]], [[ਯੂਰਪ|यूरोप]], [[ਕੈਨੇਡਾ|कनाडॉ॰]] |- |'''दुनिया की मेस्सिअनिटी चर्च ''' | align="right" |0.1 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|ब्राज़ील]] |- |'''सिचो -नो- ले''' | align="right" |0.08 | |जापानी धर्म |[[ਜਪਾਨ|जापान]], [[ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ|ब्राजील.]] |- |'''रस्ताफरी धार्मिक आंदोलन''' | align="right" |0.07 | |नया धार्मिक आंदोलन है, अब्रहमिक धर्मों |[[ਜਮੈਕਾ|जमैका]], [[ਕੈਰੀਬੀਆ|कैरिबियन,]] [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ|अफ्रीका.]] |- |'''एकजुट सार्वभौमिकता''' | align="right" |0.063 | |नया धार्मिक आंदोलन |[[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[ਕੈਨੇਡਾ|कनाडा]], [[ਯੂਰਪ|यूरोप]]. |} === ਖੇਤਰ ਤੋਂ === {{See|Religion in present-day nations and states}}ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੇਖੋ: {{See|Religion in present-day nations and states}} ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਸ਼ਵ (ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ) * ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਕਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਧਰਮ * ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ** ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ == ਪਾਲਣ ਦਾ ਰੂਝਾਨ == {{See|Claims to be the fastest-growing religion}} 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ| ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸੀਹੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚਨ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਵੇਖੋ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰ. ਈਸਾਈ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਠਵਾਦੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਚਰਚ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ. ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਉਪ-ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਾ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਬਾਦੀ ਦਰ ਹੈ. ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸੈਕੂਲਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਗਈ. [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]], [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਿਲਕ ਆਫ ਚਾਈਨਾ]] ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਰਕਾਰਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਅਸਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿ ਕਮਿਊਨਿਸ਼ਿਜ਼ਮ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਉੱਭਰਿਆ, ਪੂਰਬੀ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਓਪਗਾਨਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਦੂਰੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾਾ ਅਨੁੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ|{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=अप्रैल 2010}} <sup class="Template-Fact"><span style="white-space: nowrap;" title="इस तथ्य की सत्यता के लिए विश्वसनीय सूत्रों की आवश्यकता है।  अप्रैल 2010से">&#x5B; ''ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ'' &#x5D;</span></sup> <span></span> [[श्रेणी:लेख जिनमें अप्रैल 2010 से स्रोतहीन कथन हैं]] [[श्रेणी:सभी लेख जिनमें स्रोतहीन कथन हैं]] ਹੇਠਾਂ ਵਰਲਡ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਉਪਲਬਧ ਅੰਕੜੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ:<ref>परिणामों का अध्ययन किया गया है और पाया गया कि डेटा स्रोत एक दूसरे के साथ अत्यधिक सहसंबद्ध हैं, "लेकिन लगातार सेट करने के लिए राष्ट्रीय डेटा अन्य की तुलना में ईसाई डेटा का प्रतिशत उच्च है।" {{Cite journal|last=Hsu|first=Becky|last2=Reynolds|first2=Amy|last3=Hackett|first3=Conrad|last4=Gibbon|first4=James|date=9 जुलाई 2008|title=Estimating the Religious Composition of All Nations|url=http://www.princeton.edu/~bhsu/Hsu2008.pdf|format=pdf|journal=Journal for the Scientific Study of Religion|postscript=<!--None-->|access-date=2020-05-13|archive-date=2010-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100326175049/http://www.princeton.edu/~bhsu/Hsu2008.pdf|dead-url=yes}}</ref> {| class="wikitable" |+ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਧੇ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ! 1970–1985<ref name="whoare">{{Cite news|url=http://www.bahai.com/thebahais/pg14.htm|title=How many Bahá'ís are there?|last=International Community|first=Bahá'í|work=The Bahá'ís|year=1992|pages=14|postscript=<!--None-->|author-link=Bahá'í International Community|access-date=2020-05-13|archive-date=2011-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522031634/http://www.bahai.com/thebahais/pg14.htm|dead-url=yes}} .</ref> ! 1990–2000<ref name="worldchristianencyclopedia">{{Cite book|url=http://www.bible.ca/global-religion-statistics-world-christian-encyclopedia.htm|title=World Christian Encyclopedia|last=Barrett|first=David A.|year=2001|isbn=0195079639|pages=4}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/ockenga/globalchristianity/gd/wct-1-2.pdf|title=Global adherents of the World's 19 distinct major religions|last=Barrett|first=David|last2=Johnson, Todd|year=2001|publisher=William Carey Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228224811/http://www.gordonconwell.edu/ockenga/globalchristianity/gd/wct-1-2.pdf|archive-date=2008-02-28|access-date=12 अक्टूबर 2006|dead-url=no}}</ref> ! 2000–2005<ref>{{Cite news|url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835|title=The List: The World’s Fastest-Growing Religions|last=Staff|first=|date=May 2007|work=[[Foreign Policy]]|access-date=|publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]]|last2=|pages=|language=|archive-date=2007-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070521093323/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3835|dead-url=yes}}</ref> |- | 3.65% - ਬਹਾਈ ਧਰਮ | 2.65% - ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰਿਸਟਿਜ਼ਮ | 1.84% - ਇਸਲਾਮ |- | 2.74% - ਇਸਲਾਮ | 2.28% - ਬਹਿ ਧਰਮ | 1.70% - ਬਹਾਈ ਧਰਮ |- | 2.34% - ਹਿੰਦੂ | 2.13% - ਇਸਲਾਮ | 1.62% - ਸਿੱਖ ਧਰਮ |- | 1.67% - ਬੁੱਧ ਧਰਮ | 1.87% - ਸਿੱਖ ਧਰਮ | 1.57% - ਹਿੰਦੂ |- | 1.64% - ਈਸਾਈ ਧਰਮ | 1.69% - ਹਿੰਦੂ | 1.32% - ਈਸਾਈ ਧਰਮ |- | 1.09% - ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ | 1.36% - ਈਸਾਈ ਧਰਮ | |- | | 1.09% - ਬੁੱਧ ਧਰਮ | |- | | <small>ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਧਾ</small> <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> <small>ਉਸੇ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਬਾਦੀ</small> <br /><br /><br /><br /> <nowiki></br></nowiki> <small>1.41% ਹੈ.</small> | |} ਸੈਂਟਰ ਰਿਸਰਚ ਬੈਂਚ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਮਰੀਕਾ<ref name="Pew2002">{{Cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|last=Pew Research Center|date=19 दिसंबर 2002|publisher=Pew Research Center|access-date=12 अक्टूबर 2006|archive-date=2011-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|url-status=dead}}</ref> ਅਤੇ ਕੁਵੈਤ<ref>{{Cite web|url=http://benmuse.typepad.com/ben_muse/2008/01/wealth-and-reli.html|title=Income and Religiosity|last=Pew Research Center|date=1 जनवरी 2008|access-date=14 सितंबर 2009|archive-date=2008-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105033532/http://benmuse.typepad.com/ben_muse/2008/01/wealth-and-reli.html|url-status=dead}}</ref> ਛੱਡ ਕੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹਨ। == ਸਵੈ-ਪਾਲਣਾ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Religion in the world.png|<nowiki> </nowiki>ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਦਰਜਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਕਸ਼ਾ ਗੈਲਅਪ ਦੁਆਰਾ 2006–2008 ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਰਵੇਖਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ. ਤਸਵੀਰ:Irreligion statistics by country.png|<nowiki> </nowiki>ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ "ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ" ਦੱਸਦੇ ਹਨ - 2002 ਦੇ ਬੈਂਚ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਤਸਵੀਰ:Religion distribution.png|<nowiki> </nowiki>ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਰਮ, ਨਕਸ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਵੰਡੇ ਗਏ. ਤਸਵੀਰ:Prevailing world religions map.png|<nowiki> </nowiki>ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ, ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਸਵੀਰ:Abraham Dharma.png|<nowiki> </nowiki>ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ “ਅਬਰਾਹਿਮਿਕ ਧਰਮ” (ਜਾਮਨੀ) ਅਤੇ “ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ” (ਪੀਲਾ) ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਤਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਤਸਵੀਰ:Christ Islam.png|<nowiki> </nowiki>ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ (ਲਾਲ) ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ (ਹਰੇ) ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ. </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ * ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ * [[ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਸੰਸਦ|ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਧਰਮ ਸੰਸਦ]] * ਪੋਥੀ * [[ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ|ਤਬਦੀਲੀ]] <references group="nb"></references> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|2}} * [http://www.bbc.co.uk/religion/tools/civilisations/index.shtml ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਐਨੀਮੇਟਡ ਇਤਿਹਾਸ] - "ਬੀਬੀਸੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ" ਵੈਬਸਾਈਟ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ ਫੈਲਣ ਦੀ ਇੰਟਰਐਕਟਿਵ ਐਨੀਮੇਟਿਡ ਦਰਸ਼ਣ (ਫਲੈਸ਼ ਪਲੱਗ-ਇਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ). * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਬੀਬੀਸੀ ਏ ਜੇਡ] * [http://greenmangos.net/Beliefs-And-Ideas/world-religions.aspx ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110528111618/http://greenmangos.net/Beliefs-And-Ideas/world-religions.aspx |date=2011-05-28 }} * [http://www.icirc.org ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਕਾਰਤਾ ਲਈ ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੌਂਸਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405050649/http://icirc.org/ |date=2019-04-05 }} * [http://www.globalimam.com ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਮਾਮ ਸੰਗਠਨ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190710173717/http://globalimam.com/ |date=2019-07-10 }} o5soxqnuzkbf8ynyx7dwuqmoo4vtpdu 0 127645 843647 835345 2026-07-30T00:54:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843647 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|honorific_prefix=|criminal_charge=<!-- Criminality parameters should be supported with citations from reliable sources -->|era=|organization=|known_for=ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ |notable_works=<!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works" -->|home_town=|title=|movement=ਪੰਜਾਬ ਸੇ ਜਾਓ|opponents=|criminal_penalty=|occupation=ਲੁਹਾਰ|criminal_status=|spouse=<!-- Use article title or common name -->|partner=<!-- (unmarried long-term partner) -->|children=|parents=<!-- overrides mother and father parameters -->|mother=<!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->|father=<!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) -->|relatives=|family=|years_active=|citizenship=|name=<!-- include middle initial, if not specified in birth_name -->|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) -->|honorific_suffix=|image=<!-- filename only, no "File:" or "Image:" prefix, and no enclosing [[brackets]] -->|image_upright=|image_size=<!-- DISCOURAGED per WP:IMGSIZE. Use image_upright. -->|alt=|caption=|birth_name=|birth_date=1835|birth_place=ਤਰਨਤਾਰਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਜਾਬ|death_place=|other_names=ਨਿਜ਼ਾਮ ਡਾਕੂ|death_cause=|body_discovered=|resting_place=|resting_place_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|burial_place=<!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) -->|burial_coordinates=<!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} -->|monuments=|residence=|nationality=|awards=}} '''ਨਿਜ਼ਾਮ ਲੁਹਾਰ''' ਇੱਕ ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਬਾ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ। [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ, ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=Dais Mera Je Daran Da|last=Kalrvi|first=Iftekhar Waraich|publisher=Rozan Publishers|year=2007|isbn=|location=Gujrat, Pakistan|pages=|quote=|via=}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕੂ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਨਿਜ਼ਾਮ ਲੋਹਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1835 ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ [[ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ]] ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ [[ਲਾਹੌਰ]] ਅਤੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ]] ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Resistance Themes in Punjabi Literature|url=https://archive.org/details/resistancethemes0000mirz|last=Mirza|first=Shafqat Tanveer|publisher=Sang-e-Meel Publications|year=1992|isbn=|location=Lahore, Pakistan|pages=|quote=|via=}}</ref> ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਉਹ ਇੱਕ [[ਲੁਹਾਰ|ਲੁਹਾਰ ਸੀ]] ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੈਣ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। == ਬਗਾਵਤ == ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ।<ref>{{Cite journal|last=Sandhu|first=Akhtar Hussain|year=2009|title=Reality of 'Divide and Rule' in British India|url=http://www.nihcr.edu.pk/latest_english_journal/reality_of_divide_rule.pdf|journal=National Institute of Historical and Cultural Research|volume=|pages=|via=}}</ref> ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਪੱਖੀ ਅਨਸਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕਜੁੱਟ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Punjab de Soormein|last=Kachelvi|first=Mehr|publisher=Asar Ansari|year=|isbn=|location=Faizpur, India|pages=|quote=|via=}}</ref> ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਝਗੜਾ ਵਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਲਕੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ [[ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ]] ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਨ, ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/807278/malangi-and-nizam-lohar-the-robin-hoods-who-ruled-the-forests-of-pakistan-punjab|title=Malangi and Nizam Lohar, the Robin Hoods who ruled the forests of Pakistan Punjab|last=Khalid|first=Haroon|date=Apr 29, 2016}}</ref> ਉਸਨੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਲੁੱਟੇ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਥਾਨਕ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣੀਆਂ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ [[ਰੋਬਿਨ ਹੁੱਡ]] ਬਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1255424|title=Malangi and Nizam Lohar, the Robin Hoods who ruled the forests of Punjab|last=Khalid|first=Haroon|date=30 April 2016|website=|publisher=|access-date=10 January 2017}}</ref> ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਸਖਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ 'ਤਹਿਰੀਕ-ਏ-ਜੰਗ-ਏ-ਆਜ਼ਾਦੀ' ਜਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚਾਂਗਾ ਮਾਂਗਾ (ਦੋ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਛਾਂਗਾ ਅਤੇ ਮੰਗਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ) ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਨਾਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤ ਕੇ ਫੜਾਈ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਬਚਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Punjab de Lajpal Puttar|last=Asad|first=Iqbal|publisher=Punjabi Adabi Board|year=|isbn=|location=Lahore, Pakistan|pages=|quote=|via=}}</ref> ਇਕ ਦਿਨ, ਉਸਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੇ ਕੋਠੇ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਹਥਿਆਰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਏ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਕਪਤਾਨ ਕੋਲ ਨੇ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੇ ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਐਸਪੀ ਰੋਨਾਲਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਪਤਾਨ ਕੋਲ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਨਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਬਰੂ (ਜੋ [[ਕਸੂਰ]] ਤੋਂ ਸੀ) ਅਤੇ ਸੁਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੈਦ ਤੋਂ ਛੁਡਵਾ ਲਿਆ ਜੋ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਪੰਜਾਬ ਸੇ ਜਾਓ’ ਨਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ‘ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ’ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖ਼ੂਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਸੁਜਾ ਦੀ ਬੀਮਾਰ ਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਚਾਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੁਜਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਹਟ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਿਜ਼ਾਮ ਉਸਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਇਆ ਅਤੇ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਸੁੱਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਭੈੜੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਉਹਦੀ ਮਹਿਬੂਬਾ ਨੇ ਸੁੱਜੇ ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਕਸਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹਦੀ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। == ਮੌਤ == ਸੁਜਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਿਚਾਲੇ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਤਕ ਲੜਾਈ ਚਲੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸੁਜਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਬਰੂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਕਤਲ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਨੋਰਥ ਦਾ ਗਵਾਹ ਰਹੇ। ਉਸਦੇ ਜ਼ਨਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਦੇ ਜ਼ਨਾਜ਼ੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ 2 ਰੁਪੈ ਫ਼ੀ ਬੰਦਾ ਫੀਸ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਨਾਜ਼ੇ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 35,000 ਰੁਪਿਆ ਮਾਲੀਆ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.nawaiwaqt.com.pk/mazamine/19-Jun-2015/393664|title=Dastaq|last=Faisal|first=Rubina|date=|work=|access-date=|via=|archive-date=2017-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110090506/http://www.nawaiwaqt.com.pk/mazamine/19-Jun-2015/393664|url-status=dead}}</ref> == ਲੋਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਨਿਜ਼ਾਮ ਲੋਹਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਧੁਨਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿਚ, ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਜਿਕਰਯੋਗ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਹਨ: === ਫਿਲਮਾਂ === * ''ਨਿਜ਼ਾਮ ਲੋਹਾਰ'': [[ਨੀਲੋ]], ਯਾਸਮੀਨ ਅਤੇ ਅਲਾਉਦੀਨ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ; ਜਮੀਲ ਅਖਤਰ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ (1966)। * ''ਨਿਜ਼ਾਮ ਡਾਕੂ'': ਮੁੱਖ ਅਦਾਕਾਰ ਯੂਸਫ਼ ਖਾਨ, [[ਸੁਲਤਾਨ ਰਾਹੀ]] ਅਤੇ [[ਸਲਮਾ ਮੁਮਤਾਜ਼]] ; ਵਹੀਦ ਡਾਰ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ (1979). * ''ਨਿਜ਼ਾਮ'': ਨਾਗਮਾ, ਸੁਧੀਰ ਅਤੇ [[ਸੁਲਤਾਨ ਰਾਹੀ]] ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ; ਸੁਧੀਰ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ। === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === * ''ਨਿਜ਼ਾਮ ਲੋਹਾਰ'': ਫਿਰਦੌਸ ਜਮਾਲ ਅਭਿਨੇਤਾ; ਰਾਸ਼ਿਦ ਡਾਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ; ਲੇਖਕ [[ਅਮਜਦ ਇਸਲਾਮ ਅਮਜਦ|ਅਮਜਦ ਇਸਲਾਮ ਅਮਜਦ]]। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਖਰਲ * [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} lj56wa849ibkhvcrms590jc2ky7gqci 0 127646 843444 812480 2026-07-29T21:22:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843444 wikitext text/x-wiki ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਸੀ ਜਾਂ ਲੋਕ ਦਵਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਡਾਕਟਰੀ ਪਹਿਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਦਵਾਈ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, 80% ਆਬਾਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਿਹਤ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਿਕਲਪਕ ਦਵਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.who.int/health-topics/traditional-complementary-and-integrative-medicine#tab=tab_1|title=World Health Organization|last=|first=|date=|website=Traditional medicine: definition|publisher=|access-date=}}</ref> <br /> == ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ == === ਕਲਾਸੀਕਲ ਇਤਿਹਾਸ === ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ, ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੁਮੇਰੀਅਨਾਂ ਤੋਂ 5000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 1552 ਬੀ ਸੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂਈ ਡਾਕਟਰੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=http://www.whonamedit.com/synd.cfm/443.html|title="Ebers papyrus"|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ ਵਿਚ ਕਸ਼ੂਰਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਯੂਰਵੈਦਿ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਰਤੀ ਜੜ੍ਹੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਜਿਵੇਂ ਚਰਕਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਨੇ 1 ਮੀਲੀਅਨ ਬੀ.ਸੀ. ਦੌਰਾਨ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>Girish Dwivedi, Shridhar Dwivedi (2007). ''History of Medicine: Sushruta – the Clinician – Teacher par Excellence'' (PDF). National Informatics Centre. Retrieved 2008-10-08.</ref> ਪਹਿਲੀ ਚੀਨੀ ਹਰਬਲ ਕਿਤਾਬ ਸ਼ੈਨਨੋਂਗ ਬੇਂਕਾਓ ਜਿੰਗ ਸੀ, ਜੋ ਹਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਤਾਰੀਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯਾਓਕਸਿੰਗ ਲੂਨ (ਮੈਡੀਸਨਲ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਯੂਨਾਨੀ ਕੰਪਾਈਲਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਈਥਾਗੋਰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਹਿਪੋਕ੍ਰੇਟਸ, ਅਰਸਤੂ, ਥੀਓਫ੍ਰਾਸਟਸ, ਡਾਇਓਸੋਰਾਈਡਜ਼ ਅਤੇ ਗਾਲੇਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰੋਮਨ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲੀਨੀ 'ਦਿ ਐਲਡਰ' ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੈਲਸਸ ਦੀ 'ਡੀ ਮੈਡੀਸੀਨਾ' ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। <ref name=":1">{{Cite book|title=Healing with plants in the American and Mexican west|url=https://archive.org/details/isbn_9780186516465|last=Kay|first=MA|publisher=Tuscon: university of Arizona press|year=1996|isbn=978-0-8165-1646-9|location=|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780186516465/page/19 19]-20|quote=|via=}}</ref> ਪੇਡਨੀਅਸ ਡਾਇਓਸਕੋਰਾਈਡਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਡੀ ਮੈਟੇਰੀਆ ਮੇਡਿਕਾ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਵੀਂ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=The illustrated herbal|last=Sandra, Wilfried|first=Ralhael, Blunt|publisher=London: France Lincoln|year=1994|isbn=978-0-7112-0914-5|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਈਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਇਬਰਾਨੀ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਡੀ ਮੈਟੇਰੀਆ ਮੇਡਿਕਾ ਦੀਆਂ ਲੈਟਿਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪੁਲੀਅਸ ਪਲਾਟੋਨਿਕਸ (ਹਰਬਰਿਅਮ ਅਪੁਲੀਅਈ ਪਲੈਟੋਨੀਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਲਾਤੀਨੀ ਜੜੀ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਸੈਕਸਨ ਕੋਡੈਕਸ ਕਾਟਨ ਵਿਟੈਲੀਅਸ ਸੀ.ਆਈ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਇਹ ਮੁੱਢਲੇ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਯੂਰਪੀਅਨ ਡਾਕਟਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਐਵੀਸੈਂਨਾ (ਇਬਨ ਸਾਨੀ, 980–1037), ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਹਾਜ਼ (ਰਾਜ਼ੀ, 865-925) ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਮੈਮੋਨਾਈਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=":1" /> === ਮੱਧਕਾਲ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ === ਅਰਬੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਦਵਾਈ ਬੇਦੌਇੰਸ ਦੀ ਜਾਦੂ-ਅਧਾਰਤ ਦਵਾਈ, ਹੇਲੇਨਿਕ ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਮੈਡੀਕਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰਬੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|title=Plural medical systems in the Horn of Africa: the legacy of "Sheikh" Hippocrates|url=https://archive.org/details/pluralmedicalsys0000slik|last=L.J|first=Klikkerveer|publisher=London : Kegan Paul international|year=1990|isbn=978-0-7103-0203-8|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ਸਪੇਨ ਦੀ ਦੇਸੀ ਦਵਾਈ 711 ਤੋਂ 1492 ਤੱਕ ਅਰਬ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਸੀ। ਇਸਲਾਮਿਕ ਵੈਦ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬੋਟੈਨੀਜਿਸਟ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲ-ਦੀਨਾਵਰੀ ਅਤੇ ਇਬਨ ਅਲ-ਬਾਇਤਰ ਨੇ ਮੈਟਰੀਆ ਦੇ ਮੈਡੀਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮੈਡੀਕਲ ਗਰਭ ਅਵਸੀਨੇਨਾ 'ਦਾ ਕੈਨਨ ਆਫ ਮੈਡੀਸਨ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਾਰਮਾਸਕੋਪੀਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਲੀਨਿਕਲ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=. "Arab Roots of European Medicine"|last=David w|first=Tschanz|publisher=Heart views|year=2003|isbn=|location=|pages=|quote=4:2|via=}}</ref> ਕੈਨਨ ਦਾ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਕ ਡਾਕਟਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ।ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਯੂਨੀਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਕੈਨਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Traditional medicine in Asia (PDF)|url=https://archive.org/details/traditionalmedic0000unse_g2q8|last=Heller, Edelstein, Mayer|first=M, P, M|publisher=World Health Organization|year=2001|isbn=9789290222248|location=|pages=[https://archive.org/details/traditionalmedic0000unse_g2q8/page/31 31]|quote=|via=}}</ref> ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਹਰਨੇਂਡੀਜ਼, ਸਪੇਨ ਦੇ ਫਿਲਿਪ ਵੈਦ, ਨੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ 1571-1577 ਤੱਕ 6 ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਫਿਰ' ਰਰਮ ਮੈਡੀਕਾਰਮ ਨੋਵਾ ਹਿਸਪਾਨੀਏ ਥੀਸੌਰਸ' ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਰਣ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਜ਼ਿਮਨੇਜ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਰਨਨਡੇਜ਼ ਅਤੇ ਜ਼ੀਮੇਨੇਜ਼ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਏਜ਼ਟੇਕ ਨਸਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਨਿੱਘੇ", "ਠੰਡੇ", ਅਤੇ "ਨਮਕੀਨ" ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਟੇਕਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। <ref>Ortiz de Montellano, B (1975). "Empirical Aztec medicine". ''Science''. '''188''' (4185): 215–20. doi:10.1126/science.1090996. <nowiki>PMID 1090996</nowiki>.</ref> ਮਾਰਟਿਨ ਡੀ ਲਾ ਕਰੂਜ਼ ਨੇ ਨਹੂਆਟਲ ਵਿਚ ਇਕ ਜੜੀ ਬੂਟੀ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਜੁਆਨ ਬਦੀਯੋਨਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਬੈਲਸ ਡੀ ਮੈਡੀਸਿਨਲਬਸ ਇੰਡੋਰਮ ਹਰਬੀਜ ਜਾਂ ਕੋਡੈਕਸ ਬਾਰਬੇਰੀਨੀ, ਲਾਤੀਨੀ 241 ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1552 ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਦੇ ਕਿੰਗ ਕਾਰਲੋਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਇਆ। ਫਰੇ ਬਰਨਾਰਦਿਨੋ ਡੀ ਸਹਿਗਾਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੋਡਿਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਸਲੀ ਗਣਿਤ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੋ ਕਿ ਫਿਰ ਹਿਸਟੋਰੀਆ ਜਨਰਲ ਡੀ ਲਾਸ ਕੋਸਾਸ ਡੀ ਨੁਏਵਾ ਐਸਪੇਨਾ ਬਣ ਗਈ, ਜੋ 1793 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|title="Plants as medicines". The Cultural history of plants.|last=Heinrich|first=M|publisher=In Prance G & Nesbitt M (eds.)|year=2005|isbn=978-0-415-92746-8|location=|pages=205–238|quote=|via=}}</ref> ਕਾਸਟੋਰ ਦੁਰਾਂਟੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਰਬਰਿਓ ਨੂਵੋ ਨੂੰ 1585 ਵਿਚ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ।1609 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਦੀ ਲਈ ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। === ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਮਰੀਕਾ === 17 ਵੀਂ ਅਤੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ , ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਉਪਚਾਰਾਂ, ਕੂਪਿੰਗ ਅਤੇ ਜਚਕ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਅਮਰੀਕੀ ਰਵਾਇਤੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨੇ ਮਲੇਰੀਆ, ਪੇਚਸ਼, ਗੰਦਗੀ, ਗੈਰ-ਵੇਨਰੀਅਲ ਸਿਫਿਲਿਸ ਅਤੇ ਗੋਇਟਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite book|title=The Routledge Companion to Native American Literature|last=L|first=Madsen, Deborah|publisher=|year=2015|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਲ ਉਪਚਾਰ 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਫਾਰਮਾਕੋਲੋਜੀ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=Eugenia M. Fulcher, Robert M. Fulcher, Cathy Dubeansky,|title=Pharmacology: principal and application|last=Fulcher|first=Eugenia M|first2=|date=2014|website=|publisher=|page=5|access-date=}}</ref> === ਅਧੁਨਿਕ ਵਰਤੋਂ === ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਕ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਧੁਨਿਕ ਦਵਾਈ ਪੌਦੇ ਫਾਈਟੋ ਕੈਮੀਕਲ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲੋਕ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। [24] ਖੋਜਕਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਲਪਕ ਇਲਾਜ "ਪਲੇਸਬੋ ਦੇ ਇਲਾਜਾਂ ਤੋਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ" ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>''The Economist'', "Alternative Medicine: Think yourself better", 21 May 2011, pp. 83–84</ref> ਆਧੁਨਿਕ ਚਿਕਿਤਸਕ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੇ ਉਸਰੀ ਅਤਾਰਕਿਕ/ਅਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿਕਿਤਸਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਉਥੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ - ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ, ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਲਾਜ ਵਿਧੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮਾਨਸਿਕ ਸੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖ, ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ : ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਸਿੰਘ|first=ਗੁਰਮੀਤ|publisher=ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਇਟਰਜ ਕੋਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ|year=|isbn=|location=ਲੁਧਿਆਣਾ|pages=11|quote=|via=}}</ref> ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – 1. ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ, ਖਣਿਜਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ 2. [[ਜਾਦੂ]] ਤੇ [[ਧਰਮ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ। ==== ਓ)ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ [[ਚਿਕਿਤਸਾ]]==== '''ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ''' ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਜੜੀ ਬੂਟੀ ਦੀ ਇਲਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਜੜੀ ਬੂਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ [[ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ]] ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤ੍ਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਧੀ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖ, ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ:ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਸਿੰਘ|first=ਗੁਰਮੀਤ|publisher=ਲੁਧਿਆਣਾ: ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਇਟਰਜ ਕੋਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ|year=|isbn=|location=|pages=12|quote=|via=}}</ref> ==== ਅ) ਜਾਦੂ ਟੂਣਿਆਂ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਚਕਿਤਸਾ ==== ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਚਕਿਤਸਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਭੌਤਿਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ, [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ]], ਧਾਗੇ ਤਵੀਤ, ਝਾੜ ਫੂਕ, ਅਤੇ [[ਲੋਕ ਧਰਮ]] ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।<ref name=":2" /> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਡਬਲਯੂਐਚਓ) ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ "ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸੀ ਅਨੁਭਵਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਗਿਆਨ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ, ਜੋ ਸਿਹਤ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ, ਤਸ਼ਖੀਸ, ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੈ। <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.who.int/health-topics/traditional-complementary-and-integrative-medicine#tab=tab_1|title=World Health Organization|last=|first=|date=|website=Traditional medicine: definition|publisher=|access-date=}}</ref> ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਘੜਦਾ ਹੈ – "ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਜਾਂ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆਲੇ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜਾਂ ਅਨੁਭਵ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।"<ref name=":22">{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਖ, ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ : ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ|last=ਸਿੰਘ|first=ਗੁਰਮੀਤ|publisher=ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਇਟਰਜ ਕੋਆਪ੍ਰੇਟਿਵ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲਿਮਟਿਡ|year=|isbn=|location=ਲੁਧਿਆਣਾ|pages=11|quote=|via=}}</ref> === ਲੋਕ ਦਵਾਈ === ਇਕਡੇਡੋਰ ਦੇ ਕੁਏਨਕਾ ਵਿਚ ਇਕ ਲਿਮਪੀਜ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਰੇਂਡੇਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਦਵਾਈ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਅਭਿਆਸ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਧਾਰਤ, ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਲੋਕ ਦਵਾਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਦਵਾਈ, ਰਵਾਇਤੀ ਕੋਰੀਅਨ ਦਵਾਈ, ਅਰਬੀ ਦੇਸੀ ਦਵਾਈ, ਉਇਗੁਰ ਰਵਾਇਤੀ ਦਵਾਈ, ਜਾਪਾਨੀ ਕਮਪੀ ਦਵਾਈ, ਰਵਾਇਤੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਝਾੜੀ ਦੀ ਦਵਾਈ, ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਅਨ ਲੋਕ ਚਕਿਤਸਾ।<ref>"WHO Traditional Medicine Strategy 2014-2023" (PDF). World Health Organization. 2013. Retrieved 7 May 2018</ref> === ਘਰੇਲੂ ਉਪਚਾਰ === ਘਰੇਲੂ ਉਪਚਾਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਦਾਨੀ ਇਲਾਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਲਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮਸਾਲੇ, ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੈੱਪਰਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲੰਘੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੁਆਰਾ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ)। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਂ ਆਦਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਲੇਸਬੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦੇ।<ref>{{Cite web|url=https://www.scientificamerican.com/article/placebo-effect-a-cure-in-the-mind/|title=Placebo effect : A cure of mind|last=Niemi|first=Britt|date=|website=|publisher=Scientific american|access-date=February-march 2009}}</ref> ਘਰੇਲੂ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਇਕ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਣ ਸਾਹ ਦੀ ਲਾਗ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ੁਕਾਮ ਜਾਂ ਹਲਕੇ ਫਲੂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਚਿਕਨ ਸੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ।ਘਰੇਲੂ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਡੈਕਟ ਟੇਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਤੇ ਪੌਦਾ ਤੰਦਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਡੈਕਟ ਟੇਪ ਜਾਂ ਸੁਪਰਗਲੂ ਅਤੇ ਗਲ਼ੇ ਦੇ ਦਰਦ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੋਗੇਲ ਮੋਗੇਲ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੰਭੀਰ ਉਪਚਾਰ ਸੌਂਪੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੁੱਕਬੁੱਕ ਅਕਸਰ ਡ੍ਰੈਪਪੀਸ਼ੀਆ, ਬੁਖਾਰਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/missbeechershou00beecgoog/page/n341/mode/2up|title=Housekeeper and Healthkeeper: Containing Five Hundred Recipes for Economical and ...|last=Becheer|first=Catherine Esther|date=|website=|publisher=Harpar & Brothers|access-date=}}</ref>ਐਲੋਵੇਰਾ ਪੌਦੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਿਕੁਅਰ ਜਾਂ ਡਾਈਜਿਸਟਸ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਿਕਿਤਸਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵੇਚੇ ਗਏ ਸਨ। ਚੀਨੀ, ਲੋਕ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਚ, ਚਿਕਿਤਸਕ ਕੰਜੀਜ਼ (ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਪਕਾਏ ਚਾਵਲ ਦੇ ਸੂਪ), ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਸੂਪ ਇਲਾਜ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।<ref>''Prince Wen Hui's Cook'' Bob Flaws and Honora Wolf. 1998</ref> <references /> 1dj3j0eurgc8rcmxb2luj56uza58p88 0 127652 843608 603237 2026-07-30T00:07:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843608 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ|nationality=ਇਰਾਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ|parents=ਅਲੀ ਅਬਦੋਹ (ਪਿਤਾ)<br> ਹੋਮਾ ਮੋਹਾਜੇਰਿਨ (ਮਾਂ)|alma_mater=ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸਾਉਥਰਨ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ|notable_works=|known_for=1983-1995|years_active=|occupation=ਥੀਏਟਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਤੇ ਪਲੇਰਾਇਟਰ|other_names=|death_cause=ਐਚਆਈਵੀ/ਏਡਜ਼|image=Reza Abdoh by Paula Court.jpg|death_place=[[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ]]|death_date={{Death date and age|1995|5|12|1963|2|23}}|birth_place=[[ਤਹਿਰਾਨ]]|birth_date={{Birth date|1963|2|23}}|native_name_lang=fa|birth_name=رضا عبده|caption=ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ 90 ਦੇ ਆਰੰਭਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ।|alt=|relatives=ਸਲਰ ਅਬਦੋਹ (ਭਰਾ)}} '''ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ''' ( {{lang-fa|رضا عبده}}; ਇਹ ਵੀ ਰੋਮਨ ਵਿਚ 'ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) (ਜਨਮ 23 ਫਰਵਰੀ 1963 [[ਈਰਾਨ|ਈਰਾਨ ਦੇ]] [[ਤਹਿਰਾਨ]] ਵਿੱਚ &#x2013; 12 ਮਈ 1995 ਨੂੰ [[ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ|ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ]] ) ਈਰਾਨੀ ਮੂਲ ਦਾ [[ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]] ਅਤੇ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਸੀ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਥੀਏਟਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਗੋਦਾਮਾਂ ਅਤੇ ਛੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸਟੇਜ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Reza Abdoh|url=https://archive.org/details/rezaabdoh0000unse|last=Mufson|first=Daniel|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1999|isbn=0801861241|location=|pages=}}</ref> == ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਅਬਦੋਹ ਦਾ ਜਨਮ 1963 ਵਿੱਚ [[ਤਹਿਰਾਨ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਲੀ ਅਬਦੋਹ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਅਥਲੀਟ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਸੀਪੋਲਿਸ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ ਅਤੇ ਰੇਜ਼ਾ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋਮਾ ਮੋਹਾਜਜੇਰੀਨ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://danielmufson.com/the-abdoh-files/chronology/|title=Chronology|date=2009-10-08|work=Daniel Mufson|access-date=2018-10-09|language=en-US}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅਬਦੋਹ ਬੋਰਜੇਰਦੀ ਸਨ, ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਅਤੇ ਰੇਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਅਬਦੋਹ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ -ਸਰਦਾਰ “ਸਿਦ” ਅਬਦੋਹ ਅਤੇ ਸਲਰ ਅਬਦੋਹ ਅਤੇ ਇਕ ਭੈਣ ਨੇਗਰ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਭੈਣ ਹੈ। 1977 ਵਿਚ ਰੇਜ਼ਾ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਲੰਡਨ ਦੇ ਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। 1978 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ [[ਸਮਰਸੈੱਟ|ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸਮਰਸੈੱਟ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://danielmufson.com/the-abdoh-files/chronology/|title=Chronology|date=2009-10-08|work=Daniel Mufson|access-date=2018-10-09|language=en-US}}</ref> [[ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ]] ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਅਲੀ ਅਬਦੋਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ [[ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੋਵਿਨਾ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੇਜ਼ਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਤੰਗੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://bombmagazine.org/articles/reza-abdohs-cultural-compost/|title=Reza Abdoh’s Cultural Compost: Negar Azimi and Tiffany Malakooti Interviewed by Sohrab Mohebbi - BOMB Magazine|website=bombmagazine.org|access-date=2018-10-09}}</ref> ਪਤਝੜ ਵਿਚ ਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਦੱਖਣੀ [[ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ|ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ ਕਲਾਸਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇਕ ਸਮੈਸਟਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਜਨਵਰੀ 1980 ਵਿੱਚ ਅਲੀ ਅਬਦੋਹ ਦੀ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਅਥਲੈਟਿਕ ਕਲੱਬ ਵਿਖੇ ਸਕੁਐਸ਼ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਰੇਜ਼ਾ ਦੇ [[ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ|ਸਮਲਿੰਗੀ]] ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Reza Abdoh|url=https://archive.org/details/rezaabdoh0000unse|last=Mufson|first=Daniel|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1999|isbn=0801861241|location=|pages=}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://bidoun.org/articles/imprisoned-airs|title=Imprisoned Airs: A conversation with Salar Abdoh - Bidoun|website=Bidoun}}</ref> == ਮੌਤ == ਅਬਦੋਹ ਦੀ ਮੌਤ 12 ਮਈ 1995 ਨੂੰ [[ਏਡਜ਼]] ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਈ ਸੀ। <ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/05/12/obituaries/reza-abdoh-32-theater-artist-known-for-large-scale-works.html|title=Reza Abdoh, 32, Theater Artist Known for Large-Scale Works|last=Holden|first=Stephen|access-date=2018-10-09|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/1995-05-12/news/mn-65267_1_reza-abdoh|title=Reza Abdoh; Director Courted Outrage|last=FOLKART|first=BURT A.|date=1995-05-12|work=Los Angeles Times|access-date=2018-10-09|language=en-US|issn=0458-3035}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਉਹ ਡੈਨੀਅਲ ਮੁਫਸਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵੀਡੀਓ ਟੇਪਾਂ ਨੂੰ [[ਨਿਊ ਯਾਰਕ|ਨਿਊਯਾਰਕ]] ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਖੇ ਪਰਫਾਰਮਿੰਗ ਆਰਟਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://catnyp.nypl.org/record=b6577860|title=New York Public Library Web Server 1 /All Locations|date=|publisher=Catnyp.nypl.org|access-date=2018-09-20}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [http://www.rezaabdohdocumentaryfilm.com/ ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ: ਥੀਏਟਰ ਵਿਜ਼ਨਰੀ], ਅਬਦੋਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਐਡਮ ਸੋਚ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.rezaabdohdocumentaryfilm.com/|title=reza-film|website=reza-film|language=en|access-date=2018-10-09}}</ref> 2018 ਵਿੱਚ ਮੋਮਾ ਪੀ.ਐਸ1 ਦੇ ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਨੇਗਰ ਆਜ਼ਮੀ , ਟਿਫ਼ਨੀ ਮਾਲਾਕੁਟੀ ਅਤੇ ਬਾਬਕ ਰੈਡਬੋਆਏ ਦੁਆਰਾ ਕਯੂਰੇਟ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.moma.org/calendar/exhibitions/3929|title=Reza Abdoh {{!}} MoMA|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> <ref>Cermatori, Joseph. "Reza Abdoh Today: Posthumous Reflections Fifty-Five Years after His Birth." PAJ: A Journal of Performance and Art, vol. 40 no. 3, 2018, pp. 1-15. Project MUSE, muse.jhu.edu/article/702546.</ref> ਆਲੋਚਕ ਜੈਨੀਫਰ ਕ੍ਰੈਸਿੰਸਕੀ ਨੇ ਆਰਟਫੋਰਮ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ "ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਰੇਜ਼ਾ ਅਬਦੋਹ ਇਕ ਸਾਲ ਹੋਰ ਜਿਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕੀ ਥੀਏਟਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ।" == ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ <ref name=":1">{{Cite news|url=https://danielmufson.com/the-abdoh-files/chronology/|title=Chronology|date=2009-10-08|work=Daniel Mufson|access-date=2018-10-09|language=en-US}}</ref> == * ਮਾਈ ਫੇਸ, ਲਘੂ, 1988 * ਸਲੀਪਿੰਗ ਵਿਦ ਦ ਡੇਵਿਲ, ਲਘੂ, 1990 * ''ਦ ਵੀਪਿੰਗ ਸੋਂਗ'', ਲਘੂ, 1991 * ''ਡੈਡੀ ਗਰਲ'', ਲਘੂ, 1991 * ''ਦ ਬਲਾਇੰਡ ਆੱਲ'', ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ, 1992 * ''ਦ ਟ੍ਰਾਈਸਟ'', ਅਧੂਰਾ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ, 1993 * ''ਟ੍ਰੇਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ'', ਅਧੂਰੀ ਫ਼ਿਲਮ == ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ <ref name=":1">{{Cite news|url=https://danielmufson.com/the-abdoh-files/chronology/|title=Chronology|date=2009-10-08|work=Daniel Mufson|access-date=2018-10-09|language=en-US}}</ref> == ** Three Plays (''Pristine Love'', ''Heads'', and ''Saliva Milkshake''), written by [[:en:Howard_Brenton|Howard Brenton]], 1983 ** ''King Lear'', written by [[:en:William_Shakespeare|William Shakespeare]], 1984 ** ''The Farmyard'', written by [[:en:Franz_Xaver_Kroetz|Franz Xaver Kroetz]], 1985 ** ''The Sound of a Voice'' and ''As the Crow Flies'', written by [[:en:David_Henry_Hwang|David Henry Hwang]], directed by Abdoh, 1985 ** ''A Medea: Requiem for a Boy with a White White Toy,'' adapted from [[:en:Euripides|Euripides]], 1986 ** ''Rusty Sat on a Hill One Dawn and Watched the Moon Go Down'', 1986 ** ''King Oedipus'', adapted from [[:en:Sophocles|Sophocles]], 1987 ** ''Eva Peron'', written by [[:en:Copi|Copi]], 1987 ** ''Peep Show'', written by Mira-Lani Oglesby and Reza Abdoh, 1988 ** ''Minamata'', written by Mira-Lani Oglesby and Reza Abdoh, 1989 ** ''Father Was a Peculiar Man'', written by Mira-Lani Oglesby and Reza Abdoh, 1990 ** ''The Hip-Hop Waltz of Eurydice'', 1990 ** ''Pasos en la Obscuridad'', written by Frank Ambriz and Reza Abdoh, 1990 ** ''Bogeyman'', 1991 ** ''The Law of Remains'', 1992 ** ''Simon Boccanegra'', written by [[:en:Giuseppe_Verdi|Giuseppe Verdi]], 1992 ** ''Tight Right White'', 1993 ** ''Quotations from a Ruined City'', written by [[:en:Salar_Abdoh|Salar Abdoh]] and Reza Abdoh, 1994 ** ''A Story of Infamy'', written by [[:en:Salar_Abdoh|Salar Abdoh]] and Reza Abdoh, did not reach production due to Abdoh's death == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == ** [http://www.nypl.org/archives/4137 Reza Abdoh collection of papers, 1983-1999], held by the Billy Rose Theatre Division, [[:en:New_York_Public_Library_for_the_Performing_Arts|New York Public Library for the Performing Arts]] ** [http://ubu.com/film/abdoh_hip.html Reza Abdoh production videos], on UbuWeb, in partnership with [[:en:Bidoun|Bidoun Magazine]] ** [http://bidoun.org/articles/imprisoned-airs Interview with Salar Abdoh] in [[:en:Bidoun|Bidoun Magazine]] ** [http://www.rezaabdohdocumentaryfilm.com/ Reza Abdoh: Theatre Visionary] documentary film [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਇਰਾਨ ਦੇ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1995]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1963]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ]] f44t87kfxww4dcuiu86gczg4btwal9e 0 127727 843576 769154 2026-07-29T23:38:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843576 wikitext text/x-wiki '''ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ,''' ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਰਟੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕੇਸ਼ਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਲਾੜੀਆਂ, ਲਾੜੇ, ਮੇਡਜ ਆਫ਼ ਆਨਰ, ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ''ਲਾੜੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ'' ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਲਾੜੇ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ''ਲਾੜੇ ਦੇ ਪਾਸੇ'' ਵਾਲੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। == ਲਾੜੀ == [[ਤਸਵੀਰ:HinduBrideIndia.jpg|left|thumb| ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਦੁਲਹਨ। ]] [[ਤਸਵੀਰ:Traditional_chinese_wedding.jpg|thumb| ਰਵਾਇਤੀ ਚੀਨੀ ਕਪੜੇ ਵਿਚ ਲਾੜਾ ਅਤੇ ਲਾੜੀ। ਚੀਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ, ਲਾੜਾ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਲਾਲ ਜਾਂ ਲਾਲ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਿੰਮਤ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਸਨਮਾਨ, ਸਫ਼ਲਤਾ, ਕਿਸਮਤ, ਉਪਜਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਜਨੂੰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।ਲ ]] [[ਤਸਵੀਰ:1929wedding.jpg|thumb| 1929 ਵਿਚ ਔਰਤ ਜੋ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੈ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇੱਕ ਠੇਠ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਹੈ। 1930 ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਬਾਲਗਾਊਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ]] [[ਤਸਵੀਰ:Bride1929.jpg|thumb| 1929 ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਿਰਾਵਾ ]] '''ਲਾੜੀ''' ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਮੁਟਿਆਰ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟਯੂਟਾਨਿਕ (ਜਰਮਨ) ਸ਼ਬਦ ਤੋ ਹੋਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/search?q=bride|title=bride {{!}} Search Online Etymology Dictionary|website=www.etymonline.com|access-date=2020-05-10}}</ref> ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਲਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਜਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਰਾਈਡਸ ਮੇਡਸ ਜਾਂ ਮੇਡ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ [[ਵਿਆਹ|ਪਤੀ]] ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੇ ਉਹ ਮਰਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਲਾੜਾ (ਜਾਂ ਵਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. === ਪਹਿਰਾਵਾ === [[ਯੂਰਪ]] ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਵਿਚ ਇਕ ਦੁਲਹਨ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਇਕ ਰਸਮੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਇਕ ਪਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, "ਚਿੱਟੇ ਵਿਆਹ" ਦੇ ਸਟਾਈਲ ਵਿਚ, ਦੁਲਹਨ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵਿਆਹ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ' ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਨਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਪੂਰਬ ਵਿਚ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤਕ, ਲਾੜੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦੀ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੰਗ ਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੇ ਲਾੜੀ ਅਮੀਰ ਘਰ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਰੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪੁਸ਼ਾਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੀ ਪਹਿਨ ਲਵੇਗੀ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਟੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਰਵਾਇਤ [[ਮਲਿਕਾ ਵਿਕਟੋਰੀਆ|ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ]] ਦੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਪੱਛਮੀਂ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚਿੱਟੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿਚ ਲਾੜੀ ਦੁਆਰਾ ਚਿੱਟਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਣਾ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਈਆਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਚਿੱਟੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣਾ ਕੁਆਰੇਪਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ।<ref name="isbn1-85973-388-3">{{Cite book|title=Through the Wardrobe: Women's Relationship with Their Clothes (Dress, Body, Culture)|url=https://archive.org/details/throughwardrobew0000unse|last=Maura Banim; Ali Guy; Green, Eileen|publisher=Berg Publishers|year=2003|isbn=1-85973-388-3|location=Oxford, UK|pages=[https://archive.org/details/throughwardrobew0000unse/page/61 61]–62}}</ref><ref name="isbn0-393-05874-3">{{Cite book|title=Miss Manners' Guide to Excruciatingly Correct Behavior, Freshly Updated|url=https://archive.org/details/missmannersguide0000mart_n3x0|last=Martin, Judith|publisher=W. W. Norton & Company|others=Kamen, Gloria|year=2005|isbn=0-393-05874-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/missmannersguide0000mart_n3x0/page/408 408]–411|author-link=Judith Martin}}</ref> ਅੱਜ, ਪੱਛਮੀ ਦੁਲਹਨ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਚਿੱਟੇ, ਕਰੀਮ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦਆਂ ਹਨ; ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਸੈਕਸ ਲਾਈਫ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਚਿੱਟੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਚੀਨੀ, ਹਿੰਦੂ, [[ਵੀਅਤਨਾਮ|ਵੀਅਤਨਾਮੀ]], ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੱਟਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸੋਗ ਅਤੇ [[ਮੌਤ|ਮੌਤ ਦੀ]] ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਦੁਲਹਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੰਗ ਜੀਵਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਲਹਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰੰਗ ਵੀ ਪਹਿਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਦੁਲਹਣਾਂ ਲਈ ਬਣੇ ਕੱਪੜੇ ਬਹੁਤ ਸਜਾਵਟੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਕਢਾਈ, ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਲਹਨ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਰਾਵੇ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਦਾਹਰਣ ਜਾਪਾਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਕਸਰ ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਚੂੜਾ (ਲਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ) ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਦਾਜ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗਾਉਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੁਲਹਨ ਅਕਸਰ ਪਰਦਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਲਦਸਤਾ, ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ [https://hi.wiktionary.org/wiki/heirloom ਵਿਰਾਸਤ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿੱਕਾ, ਇਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਦੁਲਹਨ ਕੁਝ ਵੀ "ਪੁਰਾਣੀ, ਨਵੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੰਗੀ ਜਾਂ ਨੀਲੀ ਰੰਗ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ" ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਦੁਲਹਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਬਟੂਆ (ਪੈਸੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਬੈਗ) ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ। <ref>[http://www.bridesvillage.com/purses.html#history शादी के बटुआ का संक्षिप्त इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927112626/http://www.bridesvillage.com/purses.html#history |date=2010-09-27 }}, दुल्हन का गांव, 28 मार्च 2010 को पुनःप्राप्त</ref> === ਇਤਿਹਾਸ === ਲਾੜੀ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ, "ਲਾੜਾ" ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ "ਲਾੜੀ-ਘੰਟੀ," "ਲਾੜੀ-ਦਾਅਵਤ" ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ''"ਬਰਾਈਡਲ"'' (ਜੋ ਬ੍ਰਾਈਡ-ਅਲ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਆਹ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਦ ਬ੍ਰਾਈਡਲ ਸੇਰੇਮਨੀ (ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ''ਬ੍ਰਾਈਡ-ਕੇਕ'' ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਰੋਮਨ ਸ਼ਬਦ ''ਕੌਨਫੇਰੇਟੀਓ (confarreatio)'' ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਲੂਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਆਟੇ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕੇਕ ਖਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬੱਲੀਆਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੇਕ ਖਾਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੁਣ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ ਫੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਜੇ ਜੀਵਿਤ ਹੈ। ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲਾੜੀ ਪਹਿਨ ਲੈਂਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਚਰਚ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਕਣਕ ਦੇ ਦਾਣੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕੇਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਜੋ ਕਿ ਸਜਾਵਟੀ ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਬਦਾਮਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਹੁਣ ਵੀ ਕੁਝ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਕਣਕ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : ਬ੍ਰੈਡ ਫਾਰ ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਪੁਡਿੰਗ ਫਾਰ ਐਵਰ। ਇਹ ਵਾਕ ਟੋਟਾ ਇਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵ-ਵਿਆਹਿਆ ਜੋੜਾ ਸਦਾ ਸੁਖੀ ਰਹੇ। ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਉੱਤੋਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਇਸ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ ਕਿ ਦੁਲਹਨ ਭਾਗਾਂਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਕਣਕ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref>{{Harv|Monger|2004|p49-52}} </ref><ref>{{Harv|Monger|2004|p=232}} </ref> ''ਬ੍ਰਾਈਡ-ਕੱਪ ਇਕ'' ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਟੋਰਾ ਜਾਂ ਲਵਿੰਗ-ਕੱਪ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾੜਾ, ਲਾੜੀ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਲਾੜੀ, ਲਾੜੇ ਵਾਸਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਸੁੱਖਣਾ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੋੜੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਵਾਈਨ ਦੇ ਕੱਪ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਬ੍ਰਾਈਡ-ਕੱਪ" ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਸਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵਾਈਨ ਦੇ ਕਟੋਰੇ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ''ਲਾੜੀ-ਪੱਖੀ'', ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾੜੀ-ਲੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸੋਨੇ, ਰੇਸ਼ਮ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੇਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੋਜਮੇਰੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਬਨ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ, ਜੋ ਅੰਤ ਵਿਚ ਰਿਬਨ ਦੇ ਬਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ''ਬ੍ਰਾਈਡ-ਵੈਨ'', ਉਹ ਸਵਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੁਲਹਨ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਝ ਗਰੀਬ, ਲਾਇਕ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜੋ "ਵੈਨ" ਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਡਿੰਗ-ਵੈਡਿੰਗ ਜਾਂ ਬਿਡ-ਏਲਸ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ "ਪਰਉਪਕਾਰ" ਦਾਅਵਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ''ਬ੍ਰਾਈਡਸ-ਰੀਥ'' ਸਾਰੀਆਂ ਯਹੂਦੀ ਦੁਲਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਾਜ ਹੈ। ਅਜੇ ਵੀ ਰੂਸ, ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਕੈਲਵਿਨੋਸਟੋ ਦੁਆਰਾ ਲਾੜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਰਸਮ ਸਰਸੇਂਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਉਪਜਾਇਕਤਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕਰੂਸੇਡਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।''ਬ੍ਰਾਈਡਜ਼'' ''ਵੈਲ ਫਲੈੱਨਮ'' ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪੀਲੇ ਪਰਦੇ ਦਾ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀ ''ਰਸਮ'' ਦੌਰਾਨ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਰਦਾ (ਘੁੰਡ) ਅਜੇ ਵੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰੀਅਨਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>ब्रांड, ''ऐन्टिक्वटीज़ ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन'' (हैज़लिट एड., 1905)</ref> <ref>रेव जे एडवर्ड वौक्स, ''चर्च फोकलोर'' (1894)</ref> == ਲਾੜਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Indian_groom_and_elder.jpg|left|thumb| ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਲਾੜਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ। ]] [[ਤਸਵੀਰ:Wedding-1942.png|thumb| 1942 ਵਿਚ ਲਾੜੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾੜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਟਰੀ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ]] ਇਕ ਬ੍ਰਾਈਡਗਰੂਮ (ਲਾੜਾ), ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ [[ਵਿਆਹ]] ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੁਣੇ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਈਡਗਰੂਮ ਸ਼ਬਦ 1604 ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਾਈਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਬਦ ''ਗੂਮ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ''ਗੂਮ'' ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ''ਗੁਮਾ'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਲੜਕਾ"। <ref>क्लीन, अर्नेस्ट, डॉ॰, अंग्रेजी भाषा का एक व्यापक व्युत्पत्ति विज्ञान शब्दकोश जो शब्दों के मूल और उसके इन्द्रिय विकास के साथ सम्पर्क रखता है और सभ्यता और संस्कृति के इतिहास का सचित्र व्याख्या करता है, एल्सिवियर (विज्ञान बी.वी.), ऑक्सफोर्ड, 1971, पृष्ठ 324</ref> ਲਾੜੇ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦਿਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਫੌਜ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਤਾਇਨਾਤ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਸਿਵਲੀਅਨ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਚ, ਲਾੜਾ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਰਸਮੀਤਾ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਟ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ, ਲਾੜਾ ਅਕਸਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸੂਟ (ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ) ਜਾਂ ਟਕਸੈਡੋ ਸੂਟ (ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ) ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਾੜਾ, ਨਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲਾੜੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸੂਟ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=http://www.groompower.com/grooms_outfit.html |title=GroomPower.com |access-date=2020-05-17 |archive-date=2010-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125161627/http://www.groompower.com/grooms_outfit.html |dead-url=yes }}</ref> ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸੂਟ ਪਹਿਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕਿਲਤ (ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸਕਰਟ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਾੜਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਦਨ 'ਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਫਿਟ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਾੜੇ ਆਪਣੇ ਸੂਟ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਬੋ-ਟਾਈ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਗਲੇ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੈੱਕਵੀਅਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.singaporegrooms.com/wedding-neckwear-for-man |title=शादी के लिए नेकवेयर |access-date=2020-05-17 |archive-date=2010-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104002754/http://www.singaporegrooms.com/wedding-neckwear-for-man/ |url-status=dead }}</ref> ਗੁਲਾਬੈਂਡ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਭੜਕੀਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸੂਟ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਾਨ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫੋਰ ਇਨ ਹੈਂਡ ਟਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। == ਲਾੜੇ == [[ਤਸਵੀਰ:1bridesmaids_crop.jpg|left|thumb|275x275px| ਕਪੜੇ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀਆਂ ਸੱਤ ਸਹੇਲੀਆਂ। ]] ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ, '''bridesmaids''' ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਕ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਜਵਾਨ ਔਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਭੈਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ [[ਵਿਆਹ]] ਦਿਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾੜੀ [[ਵਿਆਹ|ਨਾਲ]] ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਿਆਹ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਅਣਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ. ਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਣਵਿਆਹੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ''ਚੀਫ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ'' ਜਾਂ ''ਮੇਡ ਆਫ਼ ਆੱਨਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ''ਮੈਟਰਨ ਆਫ਼ ਆੱਨਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ'' ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਹੈ ਜੋ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਉਮਰ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ ਦੇ ਤੌਰ' ਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਾੜੀ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੀਆਂ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਸ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਈਡਸਮੇਡਸ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਐਨੀ ਕੁ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੁਣ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਾ ਵੱਕਾਰ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਈਡਸਮੇਡਸ ਦੇ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹਨ। <ref name="isbn0-393-05874-3 pg 383">{{Cite book|title=Miss Manners' Guide to Excruciatingly Correct Behavior, Freshly Updated|url=https://archive.org/details/missmannersguide0000mart_n3x0|last=Martin, Judith|publisher=W. W. Norton & Company|others=Kamen, Gloria|year=2005|isbn=0-393-05874-3|location=New York|pages=[https://archive.org/details/missmannersguide0000mart_n3x0/page/383 383]|quote=[I]n polite society...the bridesmaids' only duties are to make a special fuss over the bride by gathering around her at the wedding and, in the weeks before, by pretending to be interested in all the wedding details. It is also nice, but not obligatory, for them to plan a girlishly informal gathering—a luncheon or shower—for her beforehand.|author-link=Judith Martin}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ। ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਨੌਰਥ ਅਮੈਰਿਕਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਈਡਸਮੇਡਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਲਾੜੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਨਾਈ-ਧੋਈ ਜਾਂ ਬੈਚਲੋਰੈਟ ਪਾਰਟੀ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਅਕ ਮਾਹਰ ਜੂਡਿਥ ਮਾਰਟਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਲੋਕਾਈਵਾਦ ਦੇ ਉਲਟ, ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਸ, ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।" <ref name="isbn0-609-60431-7">{{Cite book|url=https://archive.org/details/missmannersonwed00mart/page/136|title=Miss Manners on weddings|last=Martin, Judith|publisher=Crown Publishers|year=1999|isbn=0-609-60431-7|location=New York|pages=[https://archive.org/details/missmannersonwed00mart/page/136 136–137]|doi=|oclc=}}</ref> ਜੇ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਸ ਦੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਵਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਖਰਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਾੜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref name="1922 Post">{{Cite book|title=Etiquette in Society, in Business, in Politics and at Home'|last=Post, Emily|publisher=Funk & Wagnalls Company|year=1922|pages=335–337|author-link=Emily Post}}</ref> ਇਕ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ ਉਪਰ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ. ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਜ਼ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਖ਼ਰਚਾ ਲਾੜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਠਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਲਾੜੀ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਜ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਤੋਹਫ਼ੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਜਾਗਰੁਕ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਨਿਯਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡਜ਼ ਬਣਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਕਿ ਦੁਲਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ, ਸਾਥ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। === ਮੇਡ ਆਫ਼ ਆਨਰ === [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]], ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ "ਮੇਡ ਆਫ ਆਨਰ" ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯੂਕੇ ਵਿੱਚ ''ਬਰਡਸਮੇਡ'' ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ''ਲਾੜੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ'' ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋੜ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ''ਮੈਟਰਨ ਆਫ ਆਨਰ'' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਚੀਫ ਬਰਾਈਮੇਸਮੇਡ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਡ ਆਫ ਆਨਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬ੍ਰਾਈਡਮੇਡ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਡ ਆਫ਼ ਆਨਰ ਉਹ ਖਿਤਾਬ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹੇਲੀ ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾੜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਭੈਣ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਦੁਲਹਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਚੁਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਈ ''ਬੈਸਟ ਮੈਨ'' ਜਾਂ ''ਮੈਨ ਆਫ਼ ਆਨਰ'' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁਖ ਬ੍ਰਾਈਡਸਮੇਡ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦ 'ਤੇ ਕਿੰਨ੍ਹੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਮਾਤਰ ਕੰਮ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ, ਲਾੜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਲਾੜੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ 4 ਤੋਂ 6 ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>ओट्नेस, सेले सी.; प्लेक, एलिज़ाबेथ एच.. "द इंगेजमेंट कॉम्प्लेक्स". सिंड्रेला ड्रीम्ज़: द एल्युर ऑफ़ द लेविश वेडिंग. कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय प्रेस. ISBN 0-520-24008-1.पृष्ठ 74</ref> ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤਾਨਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮੀ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ : === ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ === ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਬ੍ਰਾਈਡਸਮੇਡ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰੋਮਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ 10 ਗਵਾਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਲਾੜੀਆਂ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇ ਸਕਣ (ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।) ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਣ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਤੱਕ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵੀ, ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬੁਰਾ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਬਦਸਲੂਕੀ ਅਤੇ ਬਦਦੁਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਪੀਰੀਅਡ ਦੀਆਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਵਿਚ, ਲਾੜੀ ਅਤੇ ਲਾੜੇ ਨੇ ਪੁਸ਼ਾਕਾਂ ਅਕਸਰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। == ਗਰੂਸਮੈਨ == ਇਕ ਗਰੂਸਮੈਨ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰਹਿ ਵਿਚ ਲਾੜੇ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾੜਾ ਇਸ ਪਦਵੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਇਕ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਗਰੂਸਮੈਨ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਦੀ ਚੋਣ ਲਾੜਾ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਰੂਸਮੈਨ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ ਹੋਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਲਾੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨਾ, ਬੈਚਲਰ ਪਾਰਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਟੈਗ ਨਾਈਟ ਜਾਂ ਬਾਕਸ ਨਾਈਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਂਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਵਿਹਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਰੂਸਮੈਨ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਖੇਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਦੀ ਕਾਰ ਸਜਾਉਣਾ। === ਬੈਸਟ ਮੈਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Kep_wedding_crop.jpg|right|thumb|275x275px| ਕੰਬੋਡੀਆ ਵਿੱਚ, ਲਾੜੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਵਰ-ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨ ਵਧੂ-ਦੋਸਤ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ]] ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਲਾੜੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਰਦ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਲਾੜਾ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਉਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਿੱਤਰ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਾੜਾ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ''ਸਰਬੋਤਮ ਵੂਮੈਨ'' ਜਾਂ ''ਸਰਬੋਤਮ ਵਿਅਕਤੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਬੈਸਟ ਮੈਨ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤਾਨਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਚਿੱਟੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ : * ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਾੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, * ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਿੰਗ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲੋੜ ਨਾ ਪਵੇ, * ਵਿਆਹ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, * ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਵਿਚ ਲਾੜਾ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਪੀਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। (ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਗਏ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ) ਇਸਨੂੰ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦੀ ਸਪੀਚ ਜਾਂ ਡ੍ਰਿੰਕਿੰਗ ਪ੍ਰੋਪੋਜ਼ਨ (ਟੋਸਟ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੈਚਲਰ ਪਾਰਟੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹਫਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਦਾਈ ਭੋਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾੜੇ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ, ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। <ref name="1922 Post"/> ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ''ਬੈਚਲਰ ਪਾਰਟੀ, ਸਟੈਗ ਡੂ'' ਜਾਂ ''ਬਾਕਸ ਨਾਈਟ'' ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਅਵਤ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਖਰਚ ਸਾਰੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="isbn0-06-074504-5">{{Cite book|url=https://archive.org/details/emilypostsweddin00pegg/page/183|title=Emily Post's wedding etiquette|last=Post, Peggy|publisher=Collins|year=2006|isbn=0-06-074504-5|edition=5|location=London|pages=[https://archive.org/details/emilypostsweddin00pegg/page/183 183–184]|author-link=Peggy Post}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਬੈਸਟ ਮੈਨ, ਜਾਂ ਆਨਰ ਅਟੈਂਡੈਂਟਸ, ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।<ref name="urlInternational Wedding Customs">{{Cite web|url=http://www.hudsonvalleyweddings.com/guide/internat.htm|title=International Wedding Customs|access-date=20 जून 2008|archive-date=2008-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080503055607/http://www.hudsonvalleyweddings.com/guide/internat.htm|dead-url=yes}}</ref> ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ, ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਅਕਸਰ ਲਾੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਰਦ ਦੋਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਰਵਾਇਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਾਂ ਲਾੜੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਅਗਵਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="isbn1-60506-458-0">{{Cite book|url=http://forgottenbooks.org/info/The_Origins_of_Popular_Superstitions_and_Customs|title=The Origins of Popular Superstitions and Customs (Forgotten Books)|last=T. Sharper Knowlson|publisher=Forgotten Books|year=2008|isbn=1-60506-4580|location=|pages=100–102|access-date=|orig-year=1910|archive-date=2010-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20101111173135/http://forgottenbooks.org/info/The_Origins_of_Popular_Superstitions_and_Customs|dead-url=yes}}</ref> <ref name="isbn1-55888-186-7">{{Cite book|title=Manners, Customs and Observances|last=Leopold Wagner|publisher=Omnigraphics Inc|year=1995|isbn=978-1605067988|pages=61–62}}</ref> [[ਯੂਨਾਨ|ਗ੍ਰੀਸ]] ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ, ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਅਕਸਰ ਇਕ ਕੋਮਬਰੋਸ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਯੋਜਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾੜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਅਧਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="urlInternational Wedding Customs"/> ਕੌਂਬਰੋਸ (ਜਾਂ ਕੌਮਬਾਰਾ, ਜੇ ਇਕ ਔਰਤ ਹੋਵੇ) ਇਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੈ ਜੋ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਰਚੇ ਵੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। [[ਯੁਗਾਂਡਾ|ਯੂਗਾਂਡਾ]] ਵਿਚ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਤੋਂ ਇਹ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਵੇਂ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ ਵਿਆਹੁਤਾ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦਾ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਪਤਨੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਗੰਭੀਰ, ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਸਲਾਹ ਦੇ ਸਕੇ। ਇਕ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। [[ਭੂਟਾਨ]] ਦਾ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਈਂ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਫਲਾਵਰ ਗਰਲਜ਼ == [[ਤਸਵੀਰ:Flower_girl_(wedding).jpg|thumb| ਫੁੱਲ ਚੁੱਕੀ ਕੁੜੀ ]] ਇਕ '''ਫਲਾਵਰ ਗਰਲ''' ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿੰਗ ਬੀਅਰਰ ਅਤੇ ਪੇਜ ਬੁਆਏਜ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਵਰ ਗਰਲ ਵੀ ਲਾੜੀ ਜਾਂ ਲਾੜੇ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇਕ ਦੋਸਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="isbn0-06-074504-5 pg 85">{{Cite book|url=https://archive.org/details/emilypostsweddin00pegg/page/85|title=Emily Post's Wedding Etiquette, 5e|last=Post, Peggy|publisher=Collins|year=|isbn=0-06-074504-5|location=London|pages=[https://archive.org/details/emilypostsweddin00pegg/page/85 85]|doi=|oclc=}}</ref> ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਫਲਾਵਰ ਗਰਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਬੰਧਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਦੌਰਾਨ ਲਾੜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਿਛਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਲਦਸਤਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਣਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਵਾਨ ਫਲਾਵਰ ਗਰਲ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਰਸਮ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦੂਸਰੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ 4 ਤੋਂ 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.aweddingministers.com/wedding/attendants_responsibilities.htm |title=aweddingministers.com |access-date=2020-05-17 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930055454/http://www.aweddingministers.com/wedding/attendants_responsibilities.htm |dead-url=yes }}</ref> ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਲਾਵਰ ਲੜਕੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜੇ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਵਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੋਣ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਆਹਾਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਹਾਂ ਜਾਂ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮਰਦ ਹਮਰੁਤਬਾ ਰਿੰਗ ਬੈਅਰਰ ਜਾਂ ਪੇਜ ਬੁਆਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਰਿੰਗ ਬੈਅਰਰ ਅਤੇ ਫਲਾਵਰ ਗਰਲਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਜੋੜੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਪੇਜ ਬੁਆਏਜ਼, ਕਾਯਨ ਬੀਅਰਸ ਅਤੇ ਰਿੰਗ ਬੀਅਰਜ਼ == ਇੱਕ '''ਪੇਜ ਬੁਆਏ''' ਵਿਆਹ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕੋਟਿਲਿਅਨ (ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰਸਮ) ਲਈ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਮਰਦ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪੇਜ ਬੁਆਏਜ਼ ਅਕਸਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਟਿਲਿਅਨ (ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਰਸਮ) ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਪੇਜ ਬੁਆਏ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪੇਜ ਬੁਆਏ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਜੇ ਦੁਲਹਨ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਗਈ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ। ਘੇਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਪੇਜ ਬੁਆਏ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।<ref name="isbn0-688-12768-1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bridesbookofwedd00stew/page/106|title=A bride's book of wedding traditions|last=Stewart, Arlene Hamilton|publisher=Hearst Books|year=1995|isbn=0-688-12768-1|location=New York|pages=[https://archive.org/details/bridesbookofwedd00stew/page/106 106]|doi=|oclc=}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Boy-carrying-rings.jpg|thumb| ਇੱਕ ਸਿਰਹਾਣਾ, ਇਕ ਸ਼ਾਦੀ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਨੂੰ ਫੜੀ ਖੜਾ ਇਕ ਰਿੰਗ ਧਾਰਕ। ]] ਵਿਆਹ ਵਿਚ, '''ਰਿੰਗ ਬਿਅਰਰ''' ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੇਜ ਬੁਆਏ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਲਹਨ ਦੇ ਪਾਸੇ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਿੰਗ ਬਿਅਰਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਟੇ ਸਾਟਿਨ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਸਿਰਹਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਨਕਲੀ ਰਿੰਗਾਂ ਜੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਰਿੰਗ ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਿੰਗ ਬੀਅਰਰ ਦੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰੀਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਆਮ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਬੈਸਟ ਮੈਨ ਹੀ ਰਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿੰਗ ਬਿਅਰਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਜਾਂ ਭਤੀਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਥੇ ਛੋਟੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਜਾਂ ਭਤੀਜੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵੀ ਫਲਾਵਰ ਗਰਲਜ਼ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 5 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਤੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।<ref name="isbn0-688-12768-1"/> ਜੇ ਵਿਆਹੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰੀ-ਵਿਆਹੁਤਾ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬੱਚਾ ਰਿੰਗ ਬਿਅਰਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। '''ਕਾਯਨ ਬਿਅਰਰ''' ਵੀ ਰਿੰਗ ਬਿਅਰਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਯਨ ਬਿਅਰਰ ਇਕ ਜਵਾਨ ਲੜਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਕੇ ਜਾਂ ਕਾਯਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਡਿੰਗ ਇਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |url=http://lovelywed.com/blog/2006/12/coin-bearer-explained.html |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2020-05-17 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713234345/http://lovelywed.com/blog/2006/12/coin-bearer-explained.html |url-status=dead }}</ref>  ਸਿੱਕਿਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ 13 ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯਿਸੂ ਮਸੀਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦੂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਪੇਨ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। == ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:V08p346a01_Marriage.jpg|thumb|350x350px| ਯਹੂਦੀ ਵਿਆਹ ]] {{see|Celebrant (United States)|Marriage officiant|Officiant|Humanist officiant}} ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ '''ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ''' ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਹ, ਸੰਸਕਾਰ, ਨਾਮਕਰਨ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀ (ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਜੱਜ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਸੰਸਕਾਰਵਾਦੀ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਵਿਕਲਪਿਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੇ ਪਾਦਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਕੁਝ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੈਲੀਬ੍ਰੇਟਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਬਗੀਚਿਆਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢੇ, ਪਹਾੜਾਂ, ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ, ਲੰਮੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ, ਹੋਟਲਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰਾਂ, ਨਿਜੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਨੂੰ ਕਰਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਹਨ ਪਰ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਕਸਰ ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਉਚਿਤ ਪਾਦਰੀ ਵਾਂਗ ਉਨੇ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ, [[ਕੈਨੇਡਾ|ਕਨੇਡਾ]], [[ਮੈਸਾਚੂਸਟਸ|ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ]], ਕਨੈਟੀਕਟ, ਕੋਲੰਬੀਆ, [[ਨਿਊ ਹੈਂਪਸ਼ਰ|ਹੈਂਪਸ਼ਾਇਰ,]] ਅਤੇ [[ਵਰਮਾਂਟ]], [[ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਥੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ]] ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। 2010 ਤੱਕ, ਸਮਲਿੰਗੀ ਵਿਆਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸੱਤ ਦੇਸ਼ਾਂ, [[ਬੈਲਜੀਅਮ]], [[ਆਈਸਲੈਂਡ]], ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼, [[ਨਾਰਵੇ]], [[ਪੁਰਤਗਾਲ]], [[ਸਪੇਨ]], [[ਸਵੀਡਨ]], ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਕ ਦੇਸ਼, [[ਅਰਜਨਟੀਨਾ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਅਫਰੀਕਾ]] ਦਾ ਇਕ ਦੇਸ਼, [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ|ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ]] ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹੀ ਹੈ। ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਵਾਦੀ ਪਾਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਦਰੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਿਹਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ, ਮਿਲਟਰੀ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿਚ, ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਥੋੜੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ, ''ਰੀਤਵਾਦੀ (ਆਸਟਰੇਲੀਆ)'' ਦੇਖ। == ਤਸਵੀਰ ਗੈਲਰੀ == === ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਆਹ === <gallery> ਤਸਵੀਰ:चित्र:Shinto married couple.jpg|ਸ਼ਿੰਟੋ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾੜੀ ਤਸਵੀਰ:चित्र:Muslim wedding in India.jpg|ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਾੜੀ ਤਸਵੀਰ:चित्र:Alan - 07.jpg|ਦੋ ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਾਰਟੀ 'ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਤਸਵੀਰ:चित्र:White-wedding-dress.jpg|ਗਾਊਨ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਿਚ ਲਾੜੀ ਤਸਵੀਰ:चित्र:First-kiss-as-bride-and-groom.jpg|ਲਾੜੇ-ਲਾੜੀ ਦਾ ਚੁੰਮਨ </gallery> === ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਆਹ === <gallery> ਤਸਵੀਰ:चित्र:Wed-dress-001.jpg|19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਕ ਦੁਲਹਨ ਤਸਵੀਰ:चित्र:Brauysegen im Bett.gif|ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਕ ਰਸਮ ਤਸਵੀਰ:चित्र:Scandinavia EthnicCostumes.jpg|ਸਕੈਨਡੇਨੇਵੀਆ ਦਾ ਲਾੜਾ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਣੀ (ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਜੇ) ਤਸਵੀਰ:चित्र:Lodewijk XIV-Marriage.jpg|ਫ੍ਰੈਂਚ ਰਾਇਲਟੀ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * Aufruf, ਲਾੜੇ ਲਈ ਇੱਕ ਯਹੂਦੀ ਰਸਮ * ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ == ਹਵਾਲੇ == {{Sister project links|wikt=no|b=no|q=Bride|s=Bride|commons=Bride|n=no|v=no|species=no|display=Bride|author=no}} {{EB1911}}{{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਆਹ]] cldp21xidosbewg5430d3by7wdwla4p 0 129237 843343 841695 2026-07-29T19:32:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843343 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Courtney Love|image=Life Ball 2014 Courtney Love Crop.png|alt=Profile photograph of Courtney Love|caption=Love at the 2014 [[Life Ball]]|birth_name=Courtney Michelle Harrison|birth_date={{Birth date and age|mf=yes|1964|7|9}}|birth_place=[[San Francisco]], [[California]], U.S.|other_names=Courtney Love Cobain|occupation={{hlist|Singer|musician|actress}}|years_active=1981–present|spouse={{unbulleted list|{{marriage|James Moreland|1989|1989|end=[[annulment|annulled]]}}|{{marriage|[[Kurt Cobain]]|1992|1994|end=[[Suicide of Kurt Cobain|died]]}}}}|children=[[Frances Bean Cobain]]|relatives={{unbulleted list|[[Linda Carroll]] (mother)|[[Paula Fox]] (maternal grandmother)}}|module={{Infobox musical artist|embed=yes | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Alternative rock]]|[[punk rock]]|[[noise rock]]|[[grunge]]|[[power pop]]}} | label = {{hlist|[[Sympathy for the Record Industry]]|[[Caroline Records|Caroline]]|[[DGC Records|DGC]]|[[Virgin Records|Virgin]]|[[Ghost Ramp]]}} | instrument = {{hlist|Vocals|guitar|keyboards}} | origin = [[Portland, Oregon]], U.S. | associated_acts = {{hlist|[[Hole (band)|Hole]]|[[Sugar Babydoll]]|[[Pagan Babies (band)|Pagan Babies]]|[[Faith No More]]|[[Lana Del Rey]]}} }}|signature=Courtney Love's signature from the 2016 Billboard Open Letter.svg}} '''ਕਰਟਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਲਵ''' ( ''ਨੀ'' '''ਹੈਰਿਸਨ;''' ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜੁਲਾਈ, 1964) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾ ਹੈ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੰਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਰਾਕ ਬੈਂਡ ਹੋਲ ਦੀ ਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ 1989 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਲਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ [[ਨਿਰਵਾਨਾ (ਬੈਂਡ)|ਨਿਰਵਾਨਾ]] ਦੇ ਫਰੰਟਮੈਨ ਕਰਟ ਕੋਬੇਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। 2020 ਵਿੱਚ ''ਐਨਐਮਈ'' ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।<ref name="icon">{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/courtney-love-to-receive-icon-award-at-the-nme-awards-2020-2602586|title=Courtney Love to receive Icon Award at the NME Awards 2020|last=Trendell|first=Andrew|date=January 29, 2020|website=[[NME]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702030725/https://www.nme.com/news/music/courtney-love-to-receive-icon-award-at-the-nme-awards-2020-2602586|archive-date=ਜੁਲਾਈ 2, 2020|access-date=ਜੁਲਾਈ 29, 2020|dead-url=unfit}}</ref> [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]] ਵਿੱਚ [[ਕਾਉਂਟਰ ਕਲਚਰ|ਵਿਰੋਧੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ]] ਮਾਪਿਆਂ ਘਰ ਜੰਮੀ, ਲਵ ਦਾ ਬਚਪਨ ਯਾਤਰੂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਪੋਰਟਲੈਂਡ, ਓਰੇਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੈਂਡਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪੰਕ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰ ਹਾਲ 'ਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਅਤੇ ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਡਬਲਿਨ]] ਅਤੇ [[ਲਿਵਰਪੂਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਐਰਿਕ ਐਰਲੈਂਡਸਨ ਨਾਲ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਬੈਂਡ ਹੋਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਲੈਕਸ ਕੌਕਸ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਸਿਡ ਐਂਡ ਨੈਨਸੀ'' (1986) ਅਤੇ ''ਸਟ੍ਰੇਟ ਟੂ ਹੇਲ'' (1987) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1991 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ, ਜੋ ਕਿਮ ਗੋਰਡਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਅੰਡਰਗਰਾਊਂਡ ਰਾਕ ਪ੍ਰੈਸ ਤੋਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਿਲੀਜ਼, ''ਲਾਈਵ ਥਰੂ ਦਿਸ'' (1994), ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਪਲੈਟੀਨਮ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਮਿਲੀ। 1995 ਵਿੱਚ ਲਵ [[ਮਿਲੋਸ਼ ਫ਼ੋਰਮੈਨ|ਮਿਲੋਸ਼ ਫੋਰਮੈਨ]] ਦੇ ''ਦ ਪੀਪਲ ਵਰਸਜ ਲੈਰੀ ਫਲਿੰਟ'' ਵਿੱਚ ਅਲਥੀਆ ਲੇਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬ ਅਵਾਰਡ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ। ''ਲੈਰੀ ਫਲਿੰਟ'' (1996), ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖਧਾਰਾ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੋਲ ਦੀ ਤੀਜੀ ਐਲਬਮ, ''ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਸਕਿਨ'' (1998), ਨੂੰ ਤਿੰਨ [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ]] ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਜੀਵਨੀ == === 1964–1982: ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ === ਕਰਟਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ ਹੈਰੀਸਨ {{Efn|Some publications have noted that Love was born Love Michelle Harrison, ostensibly based on claims Love made early in her career that she had been born with the first name Love. However, according to the [[California Birth Index]], she was born Courtney Michelle Harrison in San Francisco County.<ref>{{cite web|url=http://www.californiabirthindex.org/birth/courtney_m_harrison_born_1964_8807447|work=[[California Birth Index]]|title=Courtney M. Harrison, Born 07/09/1964 in San Francisco County, California|archive-url=https://archive.today/20130708123507/http://www.californiabirthindex.org/birth/courtney_m_harrison_born_1964_8807447|archive-date=July 8, 2013|publisher=California Office of Health Information and Research|access-date=July 8, 2013|url-status=live|df=mdy-all}}</ref>}} 9 ਜੁਲਾਈ, 1964 ਨੂੰ [[ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ|ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ]], ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸੇਂਟ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, {{Sfn|Carroll|2005}} ਉਹ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਲਿੰਡਾ ਕੈਰਲ (ਨੀ ਰਿਸੀ) ਅਤੇ ਹੰਕ ਹੈਰੀਸਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਡੈੱਡ ਲਈ ਸੜਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। {{Sfn|Behind the Music|2010}} {{Sfn|Hunter|Segalstad|2009}} ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ 1963 ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ੀ ਗਿਲਸਪੀ ਲਈ ਆਯੋਜਿਤ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ।<ref name="liverpool">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2020/may/25/courtney-love-in-liverpool-scousers-wild-child-how-to-rock|title=Courtney Love in Liverpool: the Scousers who taught the grunge icon how to rock|last=Haslam|first=David|date=May 25, 2020|website=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220433/https://www.theguardian.com/music/2020/may/25/courtney-love-in-liverpool-scousers-wild-child-how-to-rock|archive-date=ਅਗਸਤ 1, 2020|access-date=ਜੁਲਾਈ 29, 2020|dead-url=unfit}}</ref> ਲਵ ਦਾ ਗੌਡਫਾਦਰ ਸੰਸਥਾਪਕ ਗ੍ਰੇਟਫੁਲ ਡੈੱਡ ਬਾਸਿਸਟ ਫਿਲ ਲੇਸ਼ ਹੈ, {{Sfn|Buckley|Edroso|2003}} {{Sfn|Rocco|Rocco|1999}} ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਗੋਦ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਸਾਨ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਟਲੀ - [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, {{Sfn|Carroll|2005}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਨਾਵਲਕਾਰ ਪਾਉਲਾ ਫੌਕਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ;<ref>{{Cite web|url=http://observer.com/2013/04/courtney-loveless-family-tree-remains-mystery-as-feud-with-grandma-sizzles/|title=Courtney Loveless: Family Tree Remains Mystery as Feud with Grandma Sizzles|last=Freeman, Nate|date=April 16, 2013|website=[[The New York Observer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716111058/http://observer.com/2013/04/courtney-loveless-family-tree-remains-mystery-as-feud-with-grandma-sizzles|archive-date=July 16, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/7543866/Courtney-Love-damage-limitation.html|title=Courtney Love: damage limitation|last=Garratt, Sheryl|date=April 1, 2010|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118201913/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/7543866/Courtney-Love-damage-limitation.html|archive-date=November 18, 2015}}</ref> ਲਵ ਦੇ ਪੜ-ਨਾਨੀ, ਸਕਰੀਨਰਾਈਟਰ ਐਲਸੀ ਫੌਕਸ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ew.com/article/2002/03/22/love-battlefield-combative-singer-actress-embarks-legal-skirmish-her-record-label|title=Love is a Battlefield|last=''Entertainment Weekly'' Staff|date=March 22, 2002|website=[[Entertainment Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119181246/http://www.ew.com/article/2002/03/22/love-battlefield-combative-singer-actress-embarks-legal-skirmish-her-record-label|archive-date=November 19, 2015}}</ref> ਲਵ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਪੇਮੇਲਾ ਮੂਰ ਦੇ 1956 ਦੇ ਨਾਵਲ 'ਚੋਕਲੇਟਜ਼ ਫਾਰ ਬ੍ਰੇਕਫਾਸਟ' ਦੇ ਪਾਤਰ ਕਟਨੀ ਫਰਲ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/popcandy/2013/06/26/chocolates-for-breakfast/2459137/|title=I love this book: 'Chocolates for Breakfast'|last=Matheson, Whitney|date=June 26, 2013|website=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218222532/https://www.usatoday.com/story/popcandy/2013/06/26/chocolates-for-breakfast/2459137/|archive-date=December 18, 2013}}</ref> ਉਹ ਕਿਊਬਾ, [[ਅੰਗਰੇਜ਼|ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]], [[ਜਰਮਨ]], [[ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕ|ਆਇਰਿਸ਼]] ਅਤੇ ਵੈਲਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਹੈ। === 1983–1987: ਅਰੰਭਕ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ === [[ਤਸਵੀਰ:Courtney_Love_1986_publicity_headshot.jpg|alt=A woman posed for a photo staring into the camera|right|thumb| ''ਸਟ੍ਰੇਟ ਟੂ ਹੇਲ'', 1986 ਲਈ ਪਬਲੀਸਿਟੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਵ]] == ਕਲਾਤਮਕ == === ਪ੍ਰਭਾਵ === ਲਵ ਆਪਣੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਪੱਟੀ ਸਮਿਥ|ਪਟੀ ਸਮਿੱਥ]], ਦ ਰਨਵੇਅਜ਼ ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰੈਂਟੈਂਡਰਸ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੁਵੇਨੀਲ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Behind the Music|2010}} ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਪਰਕ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੋਲੰਬੀਆ ਰਿਕਾਰਡ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲਵ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ ਦੇ ''ਲਿਓਨਾਰਡ ਕੋਹੇਨ'ਜ ਸੋਂਗ'' (1967), ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। "ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੀਤਕਾਰੀ-ਚੇਤੰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਸਵਸਥ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਸਵਸਥ ਸੁੰਦਰ ਬੱਚੀ ਸੀ," ਉਸਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲਿੱਪਰ, ਕੇਟ ਬੁਸ਼, ਸਾਫਟ ਸੈੱਲ, [[ਜੋਨੀ ਮਿਸ਼ੇਲ]], ਲੌਰਾ ਨਾਇਰੋ, {{Sfn|Cooper|1994}} ਲੂ ਰੀਡ ਅਤੇ ਡੈੱਡ ਕੈਨੇਡੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Brite|1998}} ਉਸਨੇ ਨਿਊ ਵੇਵ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਪੰਕ ਬੈਂਡਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਣਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਈਕੋ ਅਤੇ ਬਨੀਮੈਨ, {{Sfn|Raphael|1996}} ਸਮਿਥਸ, ਸਿਓਕਸੀ ਅਤੇ ਬਾਂਸ਼ੀ, {{Sfn|Love|2006}} ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, {{Sfn|Love|2006}} ਬਾਹੁਸ, ਅਤੇ ਜੋਈ ਡਿਵੀਜ਼ਨ {{Sfn|Cook|Pople|2004}} ਆਦਿ। === ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਬੋਲ === ਸੰਗੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹੋਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਲਵ ਦਾ ਕੰਮ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਰੋਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; {{Sfn|Ladd-Taylor|Umanski|1998}} ਹੋਲ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਪੰਕ ਰੋਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। {{Sfn|Lankford|2009}} ਸਪਿਨ {{'}} ਅਕਤੂਬਰ 1991 ਵਿੱਚ ਹੋਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲਵ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾਯੋਗ ਰਿਫਜ਼ ਦੇ ਲੇਅਰਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1998 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੋਲ “ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੌਪ ਬੈਂਡ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੌਪ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬ-ਟੈਕਸਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। === ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Courtney_Love_Public_Assembly_Crop.png|thumb|ਲਵ, 2012 ਵਿੱਚ]] == ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == === ਨੋਟ === {{Notelist}} === ਹਵਾਲੇ === === ਸਰੋਤ ===  {{refbegin|30em}} * {{cite book|title=The Ultimate Guitar Sourcebook|url=https://archive.org/details/ultimateguitarso0000baco|last=Bacon|first=Tony|publisher=Race Point Publishing|year=2012|isbn=978-1-937994-04-4|ref=harv}} * {{cite book|title=All Music Guide to Rock: The Definitive Guide to Rock, Pop, and Soul|url=https://archive.org/details/allmusicguidetor0000unse_k1o0|last1=Bogdanov|first1=Vladimir|last2=Erlewine|first2=Stephen Thomas|last3=Woodstra|first3=Chris|publisher=Hal Leonard Corporation/Backbeat Books|year=2002|isbn=978-0-87930-653-3|ref={{SfnRef|Bogdanov|Erlewine|Woodstra|2002}}}} * {{cite book|title=Courtney Love: The Real Story|title-link=Courtney Love: The Real Story|last=Brite|first=Poppy Z.|publisher=Simon & Schuster|year=1998|isbn=978-0-684-84800-6|ref=harv|author-link=Poppy Z. Brite}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7ctjc6UWCm4C&pg=PT507#v=onepage|title=The Rough Guide to Rock|last1=Buckley|first1=Peter|last2=Edroso|first2=Roy|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=978-1-84353-105-0|ref=harv}} * {{cite book|title=Her Mother's Daughter: A Memoir of the Mother I Never Knew and of My Daughter, Courtney Love|url=https://archive.org/details/hermothersdaught00carr|last=Carroll|first=Linda|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn=978-0-7679-1788-9|location=New York|ref=harv|author-link=Linda Carroll}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/girlsrockfiftyye0000cars|title=Girls Rock!: Fifty Years of Women Making Music|author1=Carson, Mina Julia|author2=Lewis, Tisa|author3=Shaw, Susan Maxine|publisher=University Press of Kentucky|year=2004|isbn=978-0-8131-2310-3|ref={{SfnRef|Carson|Lewis|Shaw|2004}}|url-access=registration}} * {{cite book|title=Good Night and Good Riddance: How Thirty-Five Years of John Peel Helped to Shape Modern Life|url=https://archive.org/details/goodnightgoodrid0000cava|last=Cavanagh|first=David|publisher=Faber & Faber|year=2015|isbn=978-0-571-30248-2|location=London|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pytWr18SiLsC&pg=PT304&lpg=PT304|title=Psychic Confusion: The Sonic Youth Story|last=Chick|first=Stevie|publisher=Omnibus Press|year=2008|isbn=978-0-825-63606-6|ref=harv}} * {{cite magazine|last=Cooper|first=Dennis|date=May 1994|title=Love Conquers All|url=https://books.google.com/books?id=fT3PkoU5ylcC&pg=PA38|magazine=Spin|publisher=SPIN Media LLC|volume=10|pages=38–44, 103|issn=0886-3032|ref=harv|number=2}} * {{cite episode|network=[[VH1]]|airdate=June 21, 2010|title=Courtney Love|series=[[Behind the Music]]|publisher=Viacom Media Networks|ref={{SfnRef|Behind the Music|2010}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XrtoBQAAQBAJ|title=Hole's Live Through This|last=Crawford|first=Anwen|publisher=Bloomsbury USA|year=2014|isbn=978-1-623-56377-6|series=33 1/3|ref=harv}} * {{cite book|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Music|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=978-0-521-66256-7|editor-last1=Cook|editor-first1=Nicholas|volume=1|ref=harv|editor-last2=Pople|editor-first2=Anthony}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=La0S3EZ0uysC&pg=PA187#v=onepage|title=A-Z of Cult Films and Film-makers|last=Davies|first=Steven Paul|publisher=Batsford|year=2003|isbn=978-0-7134-8704-6|location=London|ref=harv}} * {{cite book|title=My So-Called Punk|url=https://archive.org/details/mysocalledpunkgr0000dieh|last=Diehl|first=Matt|publisher=St. Martin's Griffin|year=2007|isbn=978-0-312-33781-0|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Letters to Kurt|url=https://archive.org/details/letterstokurt0000erla|last=Erlandson|first=Eric|publisher=Akashic Books|year=2012|isbn=978-1-61775-083-0|location=New York|ref=harv|author-link=Eric Erlandson}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/womensexrocknrol0000unse|title=Women, Sex and Rock'N'Roll: In Their Own Words|last=Evans|first=Liz|publisher=Pandora|year=1994|isbn=978-0-04-440900-7|location=London|ref=harv}} * {{cite book|title=How They Met: Fateful Encounters of Famous Lovebirds, Rivals, Partners in Crime|last=Green|first=Joey|publisher=Black Dog Publishing|year=2003|isbn=978-1-4223-6673-8|ref=harv}} * {{cite book|title=Encyclopedia of Beat Literature|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbe0000unse_g3k3|last=Hemmer|first=Kurt|publisher=Facts on File|year=2006|isbn=978-0-8160-4297-5|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Hole: Celebrity Skin (songbook)|author=Hole|date=March 1, 1999|publisher=[[Cherry Lane Music]]|isbn=978-1-57560-137-3|ref={{SfnRef|Hole et al.|1999}}}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/27sgreatestmytho0000sega|title=The 27s: The Greatest Myth of Rock & Roll|last1=Hunter|first1=Josh|last2=Segalstad|first2=Eric|publisher=Samadhi Creations|year=2009|isbn=978-0-615-18964-2|page=[https://archive.org/details/27sgreatestmytho0000sega/page/197 197]|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=AVQbF9lTBwgC&pg=PA609|title=The Mojo Collection|publisher=Canongate U.S.|year=2008|isbn=978-1-84767-020-5|editor-last=Irvin|editor-first=Jim|edition=Fourth|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/badwomanfeelingg00buzz|title=A Bad Woman Feeling Good: Blues and the Women Who Sing Them|last=Jackson|first=Buzzy|publisher=W. W. Norton & Company|year=2005|isbn=978-0-393-05936-6|location=New York; London|page=[https://archive.org/details/badwomanfeelingg00buzz/page/264 264]|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uQ2I9cpJWYIC&pg=PA188#v=onepage|title=Sexual Trauma: A Challenge Not Insanity|last=Jung|first=K. Elan|publisher=The Hudson Press|year=2010|isbn=978-0-9831448-0-9|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/spree00pame|title=Spree: A Cultural History of Shopping|last=Klaffke|first=Pamela|publisher=Arsenal Pulp Press|year=2003|isbn=978-1-55152-143-5|location=Vancouver|ref=harv}} * {{cite book|title=Bad Mothers: The Politics of Blame in Twentieth-Century America|url=https://archive.org/details/badmotherspoliti0000unse|last1=Ladd-Taylor|first1=Molly|last2=Umanski|first2=Lauri|publisher=NYU Press|year=1998|isbn=978-0-8147-5120-6|location=New York|ref=harv}} *{{cite book|title=Disruptive Divas: Feminism, Identity & Popular Music|url=https://archive.org/details/disruptivedivasf0000burn|last1=Burns|first1=Lori|last2=Lafrance|first2=Mélisse|publisher=Taylor & Francis|year=2002|isbn=978-0-8153-3554-2|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9tfTBa5ZQoAC&printsec=frontcover|title=Women Singer-Songwriters in Rock: A Populist Rebellion in the 1990s|last=Lankford|first=Ronald D. Jr.|publisher=Scarecrow Press|year=2009|isbn=978-0-8108-7268-4|location=Lanham|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books/about/Haunted_Texts.html?id=R81qhmUO2BoC|title=Haunted Texts: Studies in Pre-Raphaelitism in Honour of William E. Fredeman|last=Latham|first=David|publisher=University of Toronto Press|year=2003|isbn=978-0-8020-3662-9|ref=harv}} * {{cite book|title=The 500 Greatest Albums of All Time|url=https://archive.org/details/500greatestalbum0000unse|publisher=Wenner|year=2005|isbn=978-1-932958-01-0|editor-last=Levy|editor-first=Joe|ref=harv}} * {{cite book|title=Dirty Blonde: The Diaries of Courtney Love|last=Love|first=Courtney|publisher=Picador|year=2006|isbn=978-0-330-44546-7|location=London|ref=harv}} * {{cite journal|last=Marks|first=Craig|date=February 1995|title=Endless Love|url=https://books.google.com/books?id=oJSpnH7TRHsC&pg=PA46#v=onepage|journal=Spin|volume=10|issue=11|pages=42–52|issn=0886-3032|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=zUlt7Q71_ssC&pg=PA195|title=The Electric Guitar: A History of an American Icon|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2004|isbn=978-0-8018-7862-6|editor-last=Millard|editor-first=André|location=Baltimore|ref=harv}} * {{cite book|title=Girl Culture: An Encyclopedia (Two Volumes)|last1=Mitchell|first1=Claudia|last2=Reid-Walsh|first2=Jacqueline|publisher=Greenwood Publishing|year=2007|isbn=978-0-313-33908-0|ref=harv}} * {{cite journal|last=Nicolini|first=Kim|year=1995|title=Staging the Slut: Hyper-Sexuality in Performance|url=http://bad.eserver.org/issues/1995/20/nicolini.html|journal=Bad Subjects|issue=20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071022062320/http://bad.eserver.org/issues/1995/20/nicolini.html|archive-date=October 22, 2007|access-date=October 29, 2011|ref=harv|url-status=dead|df=mdy-all}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/troublegirlsroll00odai|title=Trouble Girls: The Rolling Stone Book of Women in Rock|last=O'Dair|first=Barbara|publisher=Random House|year=1997|isbn=978-0-679-76874-6|location=New York|ref=harv|url-access=registration}} * {{cite book|title=Cinderella's Big Score: Women of the Punk and Indie Underground|url=https://archive.org/details/cinderellasbigsc00raha|last=Raha|first=Maria|publisher=Seal Press|year=2004|isbn=978-1-58005-116-3|ref=harv|author-link=Maria Raha}} * {{cite journal|last=Raphael|first=Amy|date=March 4, 1995|title=While My Guitar Gently Weeps|journal=[[NME]]|pages=16–17, 67|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/grrrlsvivarockdi00raph|title=Grrrls: Viva Rock Divas|last=Raphael|first=Amy|publisher=St. Martin's Griffin|year=1996|isbn=978-0-312-14109-7|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/rockstarsencyclo00rees|title=Rock Stars Encyclopedia|last1=Rees|first1=Dafydd|last2=Crampton|first2=Luke|publisher=DK Pub.|year=1999|isbn=978-0-7894-4613-8|location=London|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=MdmBYULpTrAC&pg=PT77|title=This Is the Sound: The Best of Alternative Rock|last=Reisfeld|first=Randi|publisher=Aladdin|year=1996|isbn=978-0-689-80670-4|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9780028648965|title=Dead Reckonings: The Life and Times of the Grateful Dead|publisher=Schirmer|year=1999|isbn=978-0-8256-7174-6|editor1=Rocco, John M.|location=New York|ref={{SfnRef|Rocco|Rocco|1999}}|editor2=Rocco, Brian|url-access=registration}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=LXNUWWuzscMC&pg=PA128|title=Milk It!: Collected Musings on the Alternative Music Explosion of the 90's|last=Rogatis|first=Jim|publisher=Da Capo Press|year=2003|isbn=978-0-306-81271-2|location=Cambridge, Massachusetts|ref=harv}} * {{cite book|title=Courtney Comes Clean: The High Life and Dark Depths of Music's Most Controversial Icon|last=Roshan|first=Maer|publisher=[[Sterling Publishing|Sterling]]|year=2012|isbn=978-1-4027-9791-0|series=A Quick Fix Book|location=New York|ref=harv}} * {{cite book|title=Rockin' out of the Box: Gender Maneuvering in Alternative Hard Rock|url=https://archive.org/details/rockinoutofboxge0000schi|last=Schippers|first=Mimi A.|publisher=Rutgers University Press|year=2002|isbn=978-0-8135-3075-8|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/?id=rwgKbnccWJMC&pg=PA4|title=Rock Singing Techniques|last=Surmani|first=Karen Farnum|publisher=Alfred Music|year=1997|isbn=978-0-88284-763-4|series=Basix|location=Van Nuys, California|ref=harv}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8h5oC4SWfC8C&pg=PA54#v=onepage|title=The Rough Guide to Manga|last=Yadao|first=Jason S.|publisher=Penguin|year=2009|isbn=978-1-85828-561-0|series=Rough Guides|location=New York; London|ref=harv}} * {{cite AV media|people=Yapp, Will (dir.)|date=September 26, 2006|title=[[The Return of Courtney Love]]|medium=Documentary|location=Los Angeles|publisher=Channel 4|ref={{sfnref|Yapp|2006}}}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-44p7V2TrUC&printsec=frontcover|title=Everybody Loves Our Town: An Oral History of Grunge|last=Yarm|first=Mark|publisher=Three Rivers Press|year=2011|isbn=978-0-307-46444-6|location=New York|ref=harv}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Amg name|43419}} * {{IMDB name|0001482}} * {{Dmoz|Arts/People/L/Love%2C_Courtney/}} * ਕਰਟਨੀ ਲਵ [https://www.worldcat.org/identities/lccn-no96010504/ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੰਮ] ( [[ਵਰਲਡਕੈਟ|ਵਰਲਡਟਾਈਕ]] ਦੁਆਰਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਖੋਜ) [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਗਾਇਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਿਊਬਨ ਮੂਲ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1964]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁੰਨ]] ajgu0lqxs2swcvt8kkq5ec6pok5vu1f 0 130025 843400 535194 2026-07-29T20:33:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843400 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:King_Milinda_ask_questions.jpg|thumb|300x300px| ਕਿੰਗ ਮਿਲਿੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸੇਨ]] '''ਨਾਗਾਸੇਨਾ''' ਇੱਕ ਸਰਵਵਸਤੀਵਾਦੀ ਬੋਧੀ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ ਜੋ150 ਬੀਸੀ ਪੂਰਵ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ [[ਕਸ਼ਮੀਰ|ਸੀ]]।{{Sfn|Xing|2005}} {{Sfn|Jestice|2004}} ਇਸ ਦੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਹਿੰਦ-ਯੂਨਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਇੰਡੋ-ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਰਾਜੇ]] ਮੈਨੇਂਡਰ ਪਹਿਲੇ ([[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]]: ''ਮਿਲਿੰਦ'') ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ''ਮਿਲਿੰਦਾ ਪਨਾਹ'' ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਗਸੇਨ ਭਿਕਸੁਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title="Nagasena", in Princeton Dictionary of Buddhism.|url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863|date=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691157863|editor-last=Buswell|editor-first=Robert Jr|editor-link=Robert Buswell Jr.|location=Princeton, NJ|ref=harv|editor-last2=Lopez|editor-first2=Donald S. Jr.|editor-link2=Donald S. Lopez, Jr.}}</ref> == ਜੀਵਨ == ਨਾਗਸੇਨ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ ਵਜੋਂ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਮੈਕਸਮੂਲਰ ਨਾਗਸੇਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਤਾਸਕੀ ਤੱਕ|last=ਪੰਨੂ|first=ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ|publisher=ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕਸ ਲੁਧਿਆਣਾ|year=2018|isbn=isbn978-81-7647-361-3|location=ਲੁਧਿਆਣਾ|pages=63|quote=|via=}}</ref> == ਮਿਲਿੰਦ ਪਨਾਹ == ਨਾਗਸੇਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਮਲਿੰਦ ਪਨਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਕਲ ([[ਸਿਆਲਕੋਟ]]) ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref name="ਪੰਨੂ 2018 63">{{Cite book|title=ਗੌਤਮ ਤੋਂ ਤਾਸਕੀ ਤੱਕ|last=ਪੰਨੂ|first=ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ|publisher=ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕਸ ਲੁਧਿਆਣਾ|year=2018|isbn=ISBN 978-81-7647-361-3|location=ਲੁਧਿਆਣਾ|pages=63|quote=|via=}}</ref> [[ਮਿਲਿੰਦ-ਪਨਾਹ]] ਜਾਂ ਮਿਲਿੰਦੋ-ਪਨਾਹੋ (-o = '''the''') ਇੱਕ [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਿਲਿੰਦ("ਰਾਜਾ) ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ"। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਉਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨਾਗਾਸੇਨਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਮਿਲਿੰਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਭਿਕਸ਼ੂ ਨਾਗਾਸੇਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤਵਾੜੀ (ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਜ ਦੇ [[ਕਿਸ਼ਤਵਾੜ]] ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।<ref>GLIMPSES OF KISHTWAR HISTORY BY D.C.SHARMA</ref> ੧੮੭੭ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਅੱਠ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਕੱਚਾ ਖਾਕਾ ੧੭੪੭ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ ਲੰਕਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹਨ।<ref name="ਪੰਨੂ 2018 63"/> ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਸੇਨ ਨੇ [[ਤ੍ਰਿਪਿਟਕ]] ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਯੂਨਾਨੀ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦੇ ਤਹਿਤ [[ਪਾਟਲੀਪੁਤ੍ਰ]] (ਆਧੁਨਿਕ [[ਪਟਨਾ]]) ਵਿੱਚ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਰਹਤ ਬਣ ਗਿਆ। == ਥਾਈ ਪਰੰਪਰਾ == ਇਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਗਸੇਨ ਨੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ, ਐਮਰਾਲਡ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਏਮਰਾਲਡ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 43 ਬੀਸੀ ਪੂਰਵ ਨਾਗਸੇਨ ਦੁਆਰਾ [[ਪਾਟਲੀਪੁਤ੍ਰ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਿਲਦਪਨਾਹ ਅਤੇ ਇਸ ਕਥਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਗਸੇਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] h4jgjwhh8cd2et375rgb2ewfbh8vtx3 0 130680 843648 674852 2026-07-30T00:54:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843648 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਈਬਰਵਾਰਫੇਅਰ''' ਇਕ [[ਕੌਮ|ਦੇਸ਼]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Cybersecurity and cyberwar : what everyone needs to know|url=https://archive.org/details/cybersecuritycyb0000sing|last=Singer, P. W. (Peter Warren)|date=March 2014|others=Friedman, Allan|isbn=9780199918096|location=Oxford|oclc=802324804}}</ref> ਸਾਈਬਰਵਾਰਫੇਅਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਮਾਹਰਾਂ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬਹਿਸ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.nato.int/docu/review/2013/Cyber/Cyberwar-does-it-exist/EN/index.htm|title=Cyberwar - does it exist?|date=2019-06-13|website=NATO|access-date=2019-05-10}}</ref> ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਵੀ ਹੈ 'ਸਾਈਬਰਵਾਰਫੇਅਰ' ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਤਕ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਪਮਾਣਜਨਕ ਸਾਈਬਰ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ 'ਯੁੱਧ' ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਕ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਸਾਈਬਰਵਾਰਫੇਅਰ' ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲੇਬਲ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Ethics and Cyber Warfare: The Quest for Responsible Security in the Age of Digital Warfare|url=https://archive.org/details/ethicscyberwarfa0000luca|last=Lucas|first=George|year=2017|isbn=9780190276522|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/ethicscyberwarfa0000luca/page/6 6]}}</ref> ਚਾਹੇ "ਸਾਈਬਰਵਾਰਫੇਅਰ" ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਅਮਰੀਕਾ]], [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ]] , [[ਰੂਸ]], [[ਭਾਰਤ]] , [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/mail-today/story/pakistan-bots-wage-cyber-warfare-1579860-2019-08-12|title=Pakistan bots wage cyber warfare|website=Indiatoday|language=en|access-date=2019-08-19}}</ref> [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]], [[ਇਜ਼ਰਾਇਲ|ਇਸਰਾਏਲ]], [[ਈਰਾਨ|ਇਰਾਨ]], ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ]] <ref>{{Cite web|url=https://www.fireeye.com/current-threats/apt-groups.html|title=Advanced Persistent Threat Groups|website=FireEye|language=en|access-date=2019-05-10}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://securelist.com/apt-trends-report-q1-2019/90643/|title=APT trends report Q1 2019|website=securelist.com|access-date=2019-05-10}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.gchq.gov.uk/news/the-uk-is-a-global-cyber-power--says-director-gchq|title=GCHQ|website=www.gchq.gov.uk|access-date=2019-05-10}}</ref> ਵਿਚ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਸਾਈਬਰ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਸਾਈਬਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ, ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਸਾਈਬਰ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਬਚੀ ਹੈ। <ref name=":0"/> 5 ਮਈ, 2019 ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਿਸਾਲ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੇਨਾ ਨੇ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.wired.com/story/israel-hamas-cyberattack-air-strike-cyberwar/|title=What Israel's Strike on Hamas Hackers Means For Cyberwar|last=Newman|first=Lily Hay|date=2019-05-06|work=Wired|access-date=2019-05-10|issn=1059-1028}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2019/5/5/18530412/israel-defense-force-hamas-cyber-attack-air-strike|title=Israel launched an airstrike in response to a Hamas cyberattack|last=Liptak|first=Andrew|date=2019-05-05|website=The Verge|access-date=2019-05-10}}</ref> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ਇਕ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੀਬਰਵਾਰਫੇਅਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। <ref name=":0"/> <ref name="Robinson">{{Cite journal|last=Robinson|first=Michael|last2=Jones|first2=Kevin|last3=Helge|first3=Janicke|date=2015|title=Cyber Warfare Issues and Challenges|url=https://www.researchgate.net/publication/276248097|journal=Computers and Security|volume=49|pages=70–94|doi=10.1016/j.cose.2014.11.007|access-date=2020-01-07}}</ref> ਚਾਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਯੋਜਿਤ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, <ref name=":1">{{Cite book|title=Introduction to cyber-warfare : a multidisciplinary approach|url=https://archive.org/details/introductiontocy00unse|last=Shakarian, Paulo.|publisher=Morgan Kaufmann Publishers, an imprint of Elsevier|others=Shakarian, Jana., Ruef, Andrew.|year=2013|isbn=9780124079267|location=Amsterdam [Netherlands]|pages=|oclc=846492852}}</ref> ਹੋਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਰਾਜ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਂਤਕਵਾਦੀ ਸਮੂਹ, ਕੰਪਨੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਮੂਹ, ਹੈਕਟੀਵਿਸਟ (ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਧਾਰਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਡੇ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਲਈ) ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧੀ ਸੰਗਠਨ ਕੰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ। <ref>{{Cite news|url=http://www.paconsulting.com/introducing-pas-media-site/highlighting-pas-expertise-in-the-media/articles-quoting-pa-experts/financial-times-security-a-huge-challenge-from-china-russia-and-organised-crime-1-november-2011/|title=Security: A huge challenge from China, Russia and organised crime|last=Blitz|first=James|date=1 November 2011|work=Financial Times|access-date=6 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150606203810/http://www.paconsulting.com/introducing-pas-media-site/highlighting-pas-expertise-in-the-media/articles-quoting-pa-experts/financial-times-security-a-huge-challenge-from-china-russia-and-organised-crime-1-november-2011/|archive-date=6 June 2015}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Arquilla|first=John|date=1999|title=Can information warfare ever be just?|url=http://philpapers.org/rec/ARQCIW|journal=Ethics and Information Technology|volume=1|issue=3|pages=203–212|doi=10.1023/A:1010066528521}}</ref> ਮਾਹਰਾਂ ਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ : <blockquote>'ਸਾਈਬਰਵਾਰਫੇਅਰ' ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਂਝਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਔਨਲਾਈਨ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name=":0">{{Cite book|title=Cyber warfare : a multidisciplinary analysis|date=7 November 2016|others=Green, James A., 1981-|isbn=9780415787079|location=London|oclc=980939904}}</ref></blockquote> === ਸਾਈਬਰਵਰਫੇਅਰ ਬਨਾਮ ਸਾਈਬਰ ਵਾਰ === ਸ਼ਬਦ <nowiki>''ਸਾਈਬਰਵਰਫੇਅਰ" "ਸਾਈਬਰ ਵਾਰ" ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ। 'ਸਾਈਬਰਵਰਫੇਅਰ' ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਵਿਰੋਧ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੁੱਧ '</nowiki>ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। <ref name=":0"/> ਸਾਈਬਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਕਾਰਜਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਈਬਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੜਾਈ ਦਾ ਭਾਵ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਮਾਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਸਾਈਬਰ ਯੁੱਧ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪਿਛਲੇ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਤਕ, ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਟਿਟ-ਫ਼ੋਰ-ਟੈਟ ਮਿਲਟਰੀ-ਸਾਈਬਰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਜੂਨ 2019 ਵਿੱਚ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਨੇ ਹਰਮੂਜ਼ ਦੇ ਤੂਫਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਡਰੋਨ ਦੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ [[ਈਰਾਨ|ਈਰਾਨੀ]] ਹਥਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48735097|title=US 'launched cyber-attack on Iran weapons systems'|date=2019-06-23|access-date=2019-08-09|language=en-GB}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/06/22/us/politics/us-iran-cyber-attacks.html|title=U.S. Carried Out Cyberattacks on Iran|last=Barnes|first=Julian E.|date=2019-06-22|work=The New York Times|access-date=2019-08-09|last2=Gibbons-Neff|first2=Thomas|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == ਧਮਕੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ == == ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ == ਸਾਈਬਰਵਾਰਫੇਅਰ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਸਾਈਬਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ. ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਈਬਰ ਦੁਆਰਾ ਹਵਾਈ ਬਚਾਅ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਸਹੂਲਤ ਦੇਣਾ। <ref>{{Cite journal|last=Weinberger|first=Sharon|date=4 October 2007|title=How Israel Spoofed Syria's Air Defense System|url=https://www.wired.com/2007/10/how-israel-spoo/|journal=Wired}}</ref> ਯੂਜੀਨ ਕਾਸਪਰਸਕੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਸਪਰਸਕੀ ਲੈਬ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਸਾਈਬਰ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਲੇਮ ਅਤੇ ਨੈਟਟ੍ਰੈਵਲਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲੱਭੇ ਗਏ ਜੈਵਿਕ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ । <ref name="Kaspersky1">[http://www.timesofisrael.com/experts-we-lost-the-cyber-war-now-were-in-the-era-of-cyber-terror/ "Latest viruses could mean 'end of world as we know it,' says man who discovered Flame"], ''The Times of Israel'', 6 June 2012</ref> <ref name="Kaspersky2">[http://www.timesofisrael.com/new-cyber-bug-targeting-middle-east-but-israel-untouched-so-far/ "Cyber espionage bug attacking Middle East, but Israel untouched — so far"], ''The Times of Israel'', 4 June 2013</ref> === ਜਾਸੂਸੀ === ਰਵਾਇਤੀ ਜਾਸੂਸੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਈਬਰ ਜਾਸੂਸੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>[http://csis.org/files/publication/100425_Laws%20of%20War%20Applicable%20to%20Cyber%20Conflict.pdf "A Note on the Laws of War in Cyberspace"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107032415/http://csis.org/files/publication/100425_Laws%20of%20War%20Applicable%20to%20Cyber%20Conflict.pdf |date=2015-11-07 }}, James A. Lewis, April 2010</ref> ਇਸ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗਹਿਰਾ ਤਨਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਹਮਲੇ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। === ਸਬੋਟੇਜ === === ਪ੍ਰਚਾਰ === ਸਾਈਬਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰੇ। <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-39062663|title=Russian military admits significant cyber-war effort|date=21 February 2017|website=bbc.com}}</ref> ਇਹ [[ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ]] ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ [[ਸਾਮਾਜਕ ਮੀਡੀਆ|ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ]], ਜਾਅਲੀ ਖ਼ਬਰ ਵਾਲੀ ਵੈਬਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2018 ਵਿਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਮੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਟਾਫ ਦੇ ਚੀਫ, ਸਰ ਨਿਕੋਲਸ ਕਾਰਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਰੂਸ ਵਰਗੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਸਿਸਟਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਨਿਆਂ-ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਸਾਡੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਅਧਾਰਤ ਹੈ "। <ref>{{Cite web|url=https://rusi.org/event/dynamic-security-threats-and-british-army|title=Dynamic Security Threats and the British Army|last=Carter|first=Nicholas|date=22 January 2018|publisher=RUSI|access-date=17 ਅਕਤੂਬਰ 2020|archive-date=29 ਮਾਰਚ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329141808/https://rusi.org/event/dynamic-security-threats-and-british-army|dead-url=yes}}</ref> === ਆਰਥਿਕ ਵਿਘਨ === 2017 ਵਿੱਚ, [[ਵਾਨਾਕਰਾਏ ਰੈਨਸਮਵੇਅਰ ਹਮਲਾ|ਵਾਨਾਕਰਾਈ]] ਅਤੇ [[ਵਾਨਾਕਰਾਏ ਰੈਨਸਮਵੇਅਰ ਹਮਲਾ|ਪੇਟੀਆ]] (ਨੋਟਪੇਟੀਆ) ਵੈਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ, ਰਿਸਮਵੇਅਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਕਾਬਪੋਸ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਯੂਕ੍ਰੇਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂਕੇ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਲਥ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਿਘਨ ਪਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://tech.newstatesman.com/security/notpetya-global-ransomware-attack-kaspersky-ransomware|title=NotPetya: virus behind global attack 'masquerades' as ransomware but could be more dangerous, researchers warn|date=28 June 2017|access-date=11 August 2020|archive-date=19 ਸਤੰਬਰ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919091402/https://tech.newstatesman.com/security/notpetya-global-ransomware-attack-kaspersky-ransomware|dead-url=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.techrepublic.com/article/notpetya-ransomware-outbreak-cost-merck-more-than-300m-per-quarter/|title=NotPetya ransomware outbreak cost Merck more than $300M per quarter|work=TechRepublic|access-date=2018-07-11|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/technology/ransomware-hackers.html|title=Cyberattack Hits Ukraine Then Spreads Internationally|access-date=2018-07-11|language=en}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ [[ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ|ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ]], ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਅਪਰਾਧ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਪ੍ਰੇਰਣਾ == === ਮਿਲਟਰੀ === ਯੂ.ਐਸ ਵਿੱਚ, ਯੂਐਸਸੀਵਾਇਰਕਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਖੀ, ਜਨਰਲ ਕੀਥ ਬੀ ਐਲਗਜ਼ੈਡਰ, ਨੇ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਆਰਮਡ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈਟਵਰਕ ਯੁੱਧ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ "ਕਾਰਜ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸਾਡੀ ਤਕਨੀਕੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਈਬਰ ਕਮਾਂਡ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਗਲੋਬਲ ਲੜਾਕੂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸਾਈਬਰਸਪੇਸ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। " ਇਹ ਸਾਈਬਰ ਅਟੈਕ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨੈਟਵਰਕ ਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। <ref name="NYT">[https://www.nytimes.com/2010/04/15/world/15military.html?nl=technology&emc=techupdateema1 "Cyber-War Nominee Sees Gaps in Law"], ''The New York Times'', 14 April 2010</ref> === ਸਿਵਲ === ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵੈਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਇੰਟਰਨੈਟ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਤਾ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਡਾਟਾ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਨੈਟਵਰਕ ਉਪਕਰਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ: ਵੈਬ ਸਰਵਰ, ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ, ਕਲਾਇੰਟ ਸਰਵਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਸੰਚਾਰ ਲਿੰਕ, ਨੈਟਵਰਕ ਉਪਕਰਣ, ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੈਸਕਟਾਪ ਅਤੇ ਲੈਪਟਾਪ। ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕਲ ਗਰਿੱਡ, ਵਿੱਤੀ ਨੈਟਵਰਕ ਅਤੇ ਦੂਰ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕੰਪਿਯੂਟਰਆਈਜ਼ੇਨ ਅਤੇ ਆਟੋਮੈਟਿਕਸਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝਾਨ ਕਾਰਨ। <ref name="ssrn.com">{{Cite journal|last=Lin|first=Tom C. W.|date=14 April 2016|title=Financial Weapons of War|journal=Minnesota Law Review|volume=100|pages=1377–1440|ssrn=2765010}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਈਬਰ ਜ਼ੁਰਮ]] hfpjbb1041itz78s6f5eiovevkhtj0m 0 131242 843511 752806 2026-07-29T22:31:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843511 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party|party_name=ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਮਾਰਕਸਿਸਟ-ਲੈਨਿਨਿਸਟ)-ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ|women=ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰੋਗਰੈਸਿਵ ਵੂਮਨਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ|rajyasabha_seats={{composition bar|0|245|hex={{Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation/meta/color}}}}|loksabha_seats={{Composition bar|0|543|hex={{Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation/meta/color}}}}|website={{official URL}}|symbol=[[File:Cpimllelectionsymbol.png|center]]|publication=ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਆਜਕਰ ਦੇਸ਼ਬਰਤੀ (ਬੰਗਾਲੀ)|eci=State Party<ref>{{cite web|title=List of Political Parties and Election Symbols main Notification Dated 18.01.2013|url=http://eci.nic.in/eci_main/ElectoralLaws/OrdersNotifications/ElecSym19012013_eng.pdf|publisher=Election Commission of India|accessdate=9 May 2013|location=India|year=2013}}</ref>|position=|labour={{Bulleted_list|All India Central Council of Trade Unions|All India Agricultural Labour Association}}|youth=[[ਰੈਵੇਲੂਸ਼ਨਰੀ ਯੂਥ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]]|party_logo=|students=[[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ]]|headquarters=ਚਾਰੂ ਭਵਨ , ਯੂ-90, ਸ਼ਕਰਪੁਰ, [[ਦਿੱਲੀ]]-110092|colorcode={{Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation/meta/color}}|colours={{color box|{{Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation/meta/color}}|border=darkgray}} [[Red]]|ideology=[[ਕਮਿਉਨਿਜ਼ਮ]]<ref>{{Cite web|url=http://cpiml.org/documents-2/10th-congress-cpiml/general-programme-of-cpiml/|title=General Programme of CPI(ML)|last=|first=|last2=|first2=|date=6 April 2013|website=Communist Party of India (Marxist-Leninist) website|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200408034607/http://cpiml.org/documents-2/10th-congress-cpiml/general-programme-of-cpiml/|archive-date=2020-04-08|access-date=2020-03-23|dead-url=yes}}</ref><br>[[Marxism-Leninism]]|rajyasabha_leader=|loksabha_leader=|foundation={{Start date and age|1974}}|state_seats={{composition bar|12|243|hex={{Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation/meta/color}}}}}}'''ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਮਾਰਕਸਿਸਟ-ਲੈਨਿਨਿਸਟ)-ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ (ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) (ਐਲ))''' ਨੂੰ '''ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਗਰੁੱਪ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ '''<ref name=":1">{{Cite book|title=Transforming India: Challenges to the World's Largest Democracy|url=https://archive.org/details/sochara.transformingindi0000bose|last=Bose|first=Sumantra|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2013|isbn=978-0-674-05066-2|location=[[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]], [[Massachusetts]] & [[London]]|pages=[https://archive.org/details/sochara.transformingindi0000bose/page/179 179]}}</ref>''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ [[ਭਾਰਤ|ਹੈ]] । ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ [[ਚਾਰੁ ਮਜੂਮਦਾਰ|ਚਾਰੂ ਮਜੂਮਦਾਰ]] ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਜਪੁਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬਿਹਾਰ]], [[ਝਾਰਖੰਡ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], [[ਉੱਤਰਾਖੰਡ|ਉਤਰਾਖੰਡ]], [[ਪੰਜਾਬ]], [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ|ਉੜੀਸਾ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਹੈ]] ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨਾਂ (ਕਾਮਿਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://cpiml.net/|title=Communist Party of India (Marxist-Leninist) Liberation|website=cpiml.net|language=en|access-date=2020-05-08}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == 1973 ਵਿੱਚ , ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ - ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ) ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ਼ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮਹਾਂਦੇਵ ਮੁਖਰਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਵਿਨੋਦ ਮਿਸ਼ਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਬਰਡਵਾਨ ਖੇਤਰੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1973 ਵਿਚ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲਿਆ। ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਰਡਵਾਨ ਖੇਤਰੀ ਕਮੇਟੀ ਵੰਡੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸ਼ਰਮਾ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਈਨ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ (ਇਕ ਆਲੋਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਨਤਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸੇਧ ਸੀ ।<ref name="lib"/> 1974 ਵਿਚ ਮਿਸ਼ਰਾ [[ਬਿਹਾਰ]] ਦੇ ਸਮਤਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਆਗੂ ਸੁਬਰਤ ਦੱਤਾ (ਜੌਹਰ) ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਏ। 28 ਜੁਲਾਈ 1974 ਨੂੰ ( ਚਾਰੂ ਮਜੂਮਦਾਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬਰਸੀ) ਜੌਹਰ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸੱਕਤਰ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਾ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ (ਰਘੂ) ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। <ref name="lib"/> ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ 'ਐਂਟੀ- ਲਿਨ ਬਾਇਓ ' ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ ਧੜੇ ਨੂੰ 'ਲਿਨ-ਪੱਖੀ ਸਮੂਹ' ਬਣਾਇਆ ਸੀ). <ref name="karat">[[ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਤ|Karat, Prakash]]. ''[http://cpim.org/marxist/198501_marxist_naxalism_Prakash.htm Naxalism Today; At an Ideological {{sic|Deadend}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809041700/http://www.cpim.org/marxist/198501_marxist_naxalism_Prakash.htm |date=2011-08-09 }}''[[ਸਿਸ|sic]]''&#x5D;''. ''The Marxist'', Volume: 3, No. 1, January–March 1985</ref> ਐਂਟੀ-ਲਿਨ ਬਾਇਓ ਸਮੂਹ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ. <ref name="nax">''[[ਫਰੰਟਲਾਈਨ (ਯੂਐਸ ਟੀਵੀ ਸੀਰੀਜ਼)|Frontline]]''. ''[http://www.flonnet.com/fl2221/stories/20051021008801000.htm The road from Naxalbari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017003722/http://www.flonnet.com/fl2221/stories/20051021008801000.htm|date=17 October 2006}}''. Volume 22 - Issue 21, 8–21 October 2005</ref> ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪਾਰਟੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ|ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ]] ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਵੇਂ ''ਦਾਲਾਮ'' (ਗੁਰੀਲਾ ਦਸਤੇ) ਬਣਾਏ ਗਏ। ਨਵੰਬਰ 1975 ਵਿਚ ਜੌਹਰ ਲਾਲ ਸੈਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨਵੇਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 1976 ਵਿਚ ਗਯਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਪਾਰਟੀ ਕਾਂਗਰਸ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ। <ref name="lib">Sen, Arindam. ''[http://www.cpiml.org/liberation/year_1999/january/homage11.htm The Life of Vinod Mishra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923210847/http://www.cpiml.org/liberation/year_1999/january/homage11.htm|date=23 September 2015}}''</ref> === ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ === ਮਿਸ਼ਰਾ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚਾਕਾਰ ਸੀ। <ref name="lib"/> 1976 ਤਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਹ ਰੁਖ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ-]] ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਫਰੰਟ ਦੀ ਲਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। <ref name="nax"/> ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿੱਚ 1977 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਪਾਰਟੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਸਕੂਲ ਕੇਂਦਰੀ ਤੋਂ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਦੋ ਲਾਈਨ ਟੈਕਟਿਕਸ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। 1981 ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਖਿੰਡੇ ਹੋਏ ਐਮ ਐਲ ਧੜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਕਮੁੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੋਰ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਲਈ 13 ਐਮ ਐਲ ਧੜਿਆਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਪਹਿਲ ਅੰਤ ਨਾਕਾਬਯਾਬੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ==== ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਫਰੰਟ ==== 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਗੈਰ-ਪਾਰਟੀ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ (ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਦੀ ਅਸਲ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ), ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਫਰੰਟ (ਅਪ੍ਰੈਲ 1982 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ) ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਾਗਭੂਸ਼ਣ ਪਟਨਾਇਕ ਆਈਪੀਐਫ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਆਈ ਪੀ ਐੱਫ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਰਟੀ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਹੋਰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। <ref name="lib"/> ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੀ ਪੀ ਆਈ (ਐਮਐਲ) ਕੱਟੜਪੁਣੇਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ, ਉਸਨੇ ਚਾਰੂ ਮਜੂਮਦਾਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਕਦੇ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ<ref name="karat"/> == ਵਰਤਮਾਨ == [[ਦੀਪੰਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ|ਦੀਪੰਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੀ]] ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ '''ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਮਾਰਕਸਿਸਟ-ਲੈਨਿਨਿਸਟ)-ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ''' ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਧੜਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://cpiml.net/Organisation-%2810th-All-India-Party-Congress%29|title=Organisation (10th All India Party Congress) {{!}} Communist Party of India (Marxist-Leninist) Liberation|website=cpiml.net|language=en|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508135650/http://cpiml.net/Organisation-%2810th-All-India-Party-Congress%29|url-status=dead}}</ref> ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਉਪਰਲੇ ਢਾਂਚੇੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੂਹਾਂ,ਔਰਤ ਸੰਗਠਨ ਆਦਿ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 1999 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 0.3% ਵੋਟਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੀਟ ( [[ਅਸਾਮ|ਆਸਾਮ]] ਤੋਂ ਸਾਬਕਾ ਏਐਸਡੀਸੀ ਸੀਟ) ਜਿੱਤੀ ਸੀ। 2004 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਟ ਹਾਰ ਗਈ। ਸਾਲ 2016 ਤੱਕ, ਪਾਰਟੀ [[ਬਿਹਾਰ]] ਅਤੇ [[ਝਾਰਖੰਡ]] ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਭੇਜਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 2020 ਵਿਚ, ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ 12 ਸੀਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੀ। <ref>{{Cite web|url=https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/partywiseresult-S04.htm|title=Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=2020-11-11|archive-date=2020-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110025739/https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/partywiseresult-S04.htm|dead-url=yes}}</ref> ਬਿਹਾਰ ਚੋਣ ਨਤੀਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੀਪਾਂਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਜਮਹੂਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://punjabitribuneonline.com/news/editorials/election-strategy-for-bengal-35653|title=ਬੰਗਾਲ ਲਈ ਚੋਣ ਰਣਨੀਤੀ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2020-11-25}}</ref> === ਪੰਜਾਬ === ਇਥੇ ਪਾਰਟੀ [[ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ|ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚੇ]] ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਦਲਿਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://cpiml.org/liberation/july-2010/punjab-popular-struggles-and-left-assertion?default=yes|title=Communist Party of India (Marxist-Leninist) Liberation Punjab: Popular Struggles and Left AssertionCommunist Party of India (Marxist-Leninist) Liberation|website=cpiml.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119061145/http://cpiml.org/liberation/july-2010/punjab-popular-struggles-and-left-assertion?default=yes|archive-date=19 November 2016|access-date=2016-11-18}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Mansa in Punjab (India).svg|thumb| ਮਾਨਸਾ, ਪੰਜਾਬ]] ==== ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਉਭਾਰ ==== ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਜ਼ਮੀਨੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਪੀਆਈ (ਐਮਐਲ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ, ਮਾਨਸਾ, ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india/peasant-uprising-in-punjab/story-CmsM8Yl7BdyNAYfFB4ZNrJ.html|title=Peasant uprising in Punjab|date=2009-06-11|work=Hindustan Times|access-date=2016-11-18}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਦਲ]] g2e9p8lyd354bkmuh6mbvuq97h49xjc 0 132042 843581 841774 2026-07-29T23:43:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843581 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer/Wikidata | fetchwikidata = ALL | name = ਵੇਦ ਮਹਿਤਾ }} '''ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਤਾ''' (21 ਮਾਰਚ 1934 - 9 ਜਨਵਰੀ 2021) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ-ਅਮਰੀਕੀ [[ਨਾਵਲਕਾਰ]] ਅਤੇ [[ਪੱਤਰਕਾਰ]] ਸੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਨੇਤਰਹੀਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਹਿਤਾ 1972 ਤੋਂ 2004 ਤੱਕ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਆਤਮਕਥਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਮੁਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਾਰਚ 1934 ਨੂੰ [[ਲਾਹੌਰ]], [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ]] (ਹੁਣ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ]] ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ]] ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://caravanmagazine.in/reviews-essays/autobiographical-artist|title=Retracing Ved Mehta's long career|last=Singh|first=Jai Arjun|date=February 2014|website=[[The Caravan]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230132718/https://caravanmagazine.in/reviews-essays/autobiographical-artist|archive-date=30 December 2019|access-date=2019-12-30}}</ref> <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਮਹਿਰਾ) ਮਹਿਤਾ ਅਤੇ ਅਮੋਲਕ ਰਾਮ ਮਹਿਤਾ (1894–1986) ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਜਨ ਸਿਹਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1986/07/29/obituaries/amolak-ram-mehta-91-dies-former-indian-health-official.html|title=Amolak Ram Mehta, 91, Dies; Former Indian Health Official|last=Krebs|first=Albin|date=1986-07-29|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੇਰੇਬ੍ਰੋਸਪਾਈਨਲ [[ਮੈਨਿਨਜਾਈਟਿਸ]] ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ।<ref name="Leland">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|title=At Home With Ved Mehta: In a Dark Harbor, A Bright House|last=Leland|first=John|date=22 May 2003|work=The New York Times|access-date=15 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110055116/http://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|archive-date=10 November 2012|author-link=John Leland (journalist)}}</ref> {{Sfn|Justman|2010}} ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੀਮਿਤ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ, <ref name="Diversity312">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aiYOAAAAQAAJ&q=Ved+Mehta+-inauthor:%22Ved+Mehta%22&pg=PA304|title=Learning for All: Curricula for Diversity in Education|last=Booth, Tony|last2=Swann, Will|last3=Masterton, Mary|publisher=Routledge|year=1992|isbn=0-415-07184-4|page=312|access-date=22 November 2020|archive-date=10 January 2021}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ {{Convert|1300|mi|km}} ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬੇ]] (ਅਜੋਕੇ ਮੁੰਬਈ) ਵਿੱਚ ਬਲਾਇੰਡਸ ਲਈ ਦਾਦਰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। <ref name="Kendrick">{{Cite news|url=http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|title=Seeking the Light|last=Kendrick|first=Baynard|date=25 August 1957|work=The New York Times|access-date=6 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731191007/http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|archive-date=31 July 2009}}</ref> 1949 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ, ਉਸਨੇ ਅਰਕੈਨਸਸ ਸਕੂਲ ਫਾੱਰ ਬਲਾਇੰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। {{Sfn|Slatin|1986}} ਮਹਿਤਾ ਨੇ 1956 ਵਿਚ ਪੋਮੋਨਾ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. 1959 ਵਿਚ ਬਾਲੀਓਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ., ਜਿਥੇ ਉਸਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ 1961 ਵਿਚ [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਐਮ.ਏ. ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/When-loss-isnt-less/538584/|title=When loss isn't' less|access-date=8 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723024740/http://www.financialexpress.com/news/when-loss-isnt-less/538584|archive-date=23 July 2013|publisher=[[The Financial Express (India)|Financial Express]]}}</ref> ਪੋਮੋਨਾ ਵਿਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰੇਲ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਪਲਬਧ ਸਨ, ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਯੂਜੀਨ ਰੋਜ਼ ਸੀ, ਜੋ ਰੂਸੀ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਹਾਇਰੋਮੋਨਕ ਸੇਰਾਫੀਮ ਰੋਜ਼ ਬਣਿਆ। ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ''ਸਟੋਲਨ ਲਾਈਟ'' ਸੀ: “ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੀਨ ਇਕ ਪਾਠਕ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ. . . . ਉਸਨੇ ਏਨੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।” <ref>{{Cite book|title=Stolen Light|url=https://archive.org/details/stolenlight0000meht|last=Mehta, Ved|publisher=Townsend Press|year=2008|isbn=978-1-59194-095-1|page=[https://archive.org/details/stolenlight0000meht/page/160 160]}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tJbePAAACAAJ&q=father+seraphim+rose+cathy+scott|title=Seraphim Rose: The True Story and Private Letters|last=Scott|first=Cathy|publisher=Regina Orthodox Press|year=2002|isbn=1-928653-01-4|author-link=Cathy Scott|access-date=22 November 2020|archive-date=10 January 2021}}</ref> == ਸਾਹਿਤਕ ਕੈਰੀਅਰ == ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ, ''ਫੇਸ ਟੂ ਫੇਸ'' ਨਾਮ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, 1957 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ; <ref name="Kendrick">{{Cite news|url=http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|title=Seeking the Light|last=Kendrick|first=Baynard|date=25 August 1957|work=The New York Times|access-date=6 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731191007/http://www.vedmehta.com/reviews/face-nytimes.htm|archive-date=31 July 2009}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਪੋਮੋਨਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Slatin|1986}} ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਡੇਲੀਨਸੈਂਟ ਚਾਚਾ'', 1966 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ''ਦਿ ਨਿਊ ਯਾਰਕ'' ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Current Biography Yearbook 1975|title-link=Current Biography|date=1975|publisher=[[H. W. Wilson Company]]|editor-last=Moritz|editor-first=Charles|pages=[[iarchive:currentbiography1975thom/page/269/mode/1up|269–272]]|chapter=Mehta, Ved (Parkash)|issn=0084-9499|oclc=609892928}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 24 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਿਖੀਆਂ&nbsp;ਕਿਤਾਬਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ `ਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੈਂਕੜੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ 1961 <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> ਤੋਂ 1994 ਤੱਕ ''ਦ ਨਿਊਯਾਰਕਰ'' ਵਿੱਚ ਸਟਾਫ਼ ਲੇਖਕ ਸੀ। 1982 ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ, ਜੋ ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ ਮੈਕ ਆਰਥਰ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ, ਪਰੋਫਾਈਲਾਂ ਦੇ ਬੁਣਕਰ, ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊਅਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1982/07/15/arts/ved-mehta-his-prose-is-airy-elegant-clear.html|title=VED MEHTA: HIS PROSE IS 'AIRY, ELEGANT, CLEAR' (Published 1982)|last=Shepard|first=Richard F.|date=1982-07-15|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 1989 ਵਿਚ, ''ਜਾਸੂਸ'' ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਰੀ-ਦੋਖੀ ਰਵੱਈਏ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਅਕਸਰ ਨੀਰਸ ਅਤੇ ਆਪਾ-ਮਗਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Conant|first=Jennet|author-link=Jennet Conant|date=September 1989|title=Slaves of The New Yorker|journal=[[Spy (magazine)|Spy]]|page=[https://books.google.com/books?id=MBsraeHJRB4C&pg=PA104 pp.104–112]|issn=0890-1759}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਰਸਾਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਸੰਪਾਦਕ ਟੀਨਾ ਬਰਾਊਨ ਨੇ "ਟਰਮੀਨੇਟ" ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1999/01/11/business/media-talk-writer-finds-no-room-at-the-library.html|title=Media Talk; Writer Finds No Room at the Library|last=Kuczynski|first=Alex|date=1999-01-11|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170919115415/http://www.nytimes.com/1999/01/11/business/media-talk-writer-finds-no-room-at-the-library.html|archive-date=19 September 2017|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> 1961 ਵਿਚ ''ਦ ਨਿਊ ਯਾਰਕਰ'' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਕਸਫੋਰਡ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਟਰਵਿਊ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਯਸਾਯਾਹ ਬਰਲਿਨ, ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਆਕਸਫੋਰਡ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹਨ। . ..ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਹਨ. . . ''ਨਿਊਯਾਰਕਰ'' ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰਸਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਅੰਗ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ। ਖੈਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। " <ref>{{Cite book|title=Building: Letters 1960–1975|date=2013-08-31|publisher=Random House|isbn=978-1-4481-9134-5|editor-last=Hardy|editor-first=Henry|page=[https://books.google.com/books?id=BcY1AAAAQBAJ&pg=PA77 77]|language=en|editor-last2=Pottle|editor-first2=Mark}}</ref> ਲੇਖ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਹੋਰ ਜਨਤਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਸੀ: ''ਫਲਾਈ ਅਤੇ ਫਲਾਈ-ਬੌਟਲ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾ'' ਕਾਤਾਂ (1962)।<ref>{{Cite book|title=The Oxford Companion to English Literature|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_s9l0|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2009|isbn=978-0-19-280687-1|edition=7th|language=en|chapter=Mehta, Ved Prakash|doi=10.1093/acref/9780192806871.001.0001}}</ref> ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ, ''Continents of Exile'' , 1972 ਅਤੇ 2004 ਦਰਮਿਆਨ 12 ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ, ''ਡੈਡੀ ਜੀ'' (1972), ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ।<ref name="nytobit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|title=Ved Mehta, Celebrated Writer for The New Yorker, Dies at 86|last=Fox|first=Margalit|date=2021-01-10|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110213005/https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਮਹਿਤਾ 1975 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == 1983 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਵਿਲੀਅਮ ਲੂਸੀਅਸ ਕੈਰੀ ਅਤੇ ਕੈਥਰੀਨ ਲੇਮੋਇਨ ਫੇਨੀਮੋਰ ਕੈਰੀ ਦੀ ਧੀ, ਲਿਨ ਫੇਨੀਮੋਰ ਕੂਪਰ ਕੈਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1983/12/18/style/linn-cary-an-executive-is-married-to-ved-mehta-writer-at-cathedral.html|title=Linn Cary, an Executive, Is Married to Ved Mehta, Writer, at Cathedral|last=|first=|date=1983-12-18|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮਾਂ ਜੇਮਜ਼ ਫੈਨੀਮੋਰ ਕੂਪਰ ਦੀ ਵਾਰਿਸ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ''ਨਿਊ ਯਾਰਕਰ'' ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਿਯੋਗੀ, ਹੈਨਰੀ ਸੇਜ ਫੇਨੀਮੋਰ ਕੂਪਰ, ਜੂਨੀਅਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ। <ref name="Leland">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|title=At Home With Ved Mehta: In a Dark Harbor, A Bright House|last=Leland|first=John|date=22 May 2003|work=The New York Times|access-date=15 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110055116/http://www.nytimes.com/2003/05/22/garden/at-home-with-ved-mehta-in-a-dark-harbor-a-bright-house.html|archive-date=10 November 2012|author-link=John Leland (journalist)}}</ref> ਮਧੁਰ ਜਾਫਰੀ ਦੁਆਰਾ 1978 ਦੇ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਅੰਸ਼ਕ ਇੰਡੀਅਨ", "ਅੰਸ਼ਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼", "ਅੰਸ਼ਕ ਅਮਰੀਕੀ" ਅਤੇ ਇੱਕ "ਪਰਦੇਸੀ " ਮੰਨਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1978/06/11/archives/ved-mehtaunique-documentarian-unique-documentarian.html|title=Ved Mehta—Unique Documentarian|last=Jaffrey|first=Madhur|date=1978-06-11|work=The New York Times|access-date=2021-01-11|language=en-US|issn=0362-4331|author-link=Madhur Jaffrey}}</ref> [[ਪਾਰਕਿਨਸਨ ਰੋਗ|ਪਾਰਕਿੰਸਨ'ਸ ਰੋਗ]] ਨਾਲ 9 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। <ref name="nytobit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|title=Ved Mehta, Celebrated Writer for The New Yorker, Dies at 86|last=Fox|first=Margalit|date=2021-01-10|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110213005/https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == ਚੋਣਵੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ == * {{Cite book|title=Face to Face: An Autobiography|url=https://archive.org/details/facetofaceautobi0000meht|publisher=[[Little, Brown and Company|Little, Brown]]|year=1957|oclc=264119}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-3/face-to-face-7/|title=Face to Face|date=1 August 1959|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233850/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-3/face-to-face-7/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Walking the Indian Streets|date=1959|publisher=Little, Brown|oclc=1005945330}}<ref>{{Cite journal|last=Mukherjee|first=Durba|last2=Chattopadhyay|first2=Sayan|date=2020-12-17|title='Walking the Indian Streets': Analysing Ved Mehta's Memoirs of Return|journal=Life Writing|language=en|pages=1–18|doi=10.1080/14484528.2020.1855089|issn=1448-4528}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-8/walking-the-indian-streets/|title=Walking the Indian Street|date=15 June 1960|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233844/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-8/walking-the-indian-streets/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Fly and the Fly-Bottle: Eencounters with British Intellectuals|url=https://archive.org/details/flyflybottlee00meht|date=1962|publisher=Little, Brown|oclc=2628711}}<ref>{{Cite web|url=https://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&UID=12131|title=Fly and the Fly-bottle: Encounters with British Intellectuals|last=Czynski|first=Konrad|date=29 December 2011|website=[[The Literary Encyclopedia (English)|The Literary Encyclopedia]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810121215/https://www.litencyc.com/php/sworks.php?rec=true&UID=12131|archive-date=10 August 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=The New Theologian|date=1965|publisher=[[Harper (publisher)|Harper and Row]]|oclc=869281713}}<ref>{{Cite journal|last=Alexander|first=W. M.|date=July 1967|title=Review of ''The New Theologian''|url=https://archive.org/details/sim_theology-today_1967-07_24_2/page/245|journal=[[Theology Today]]|language=en|volume=24|issue=2|pages=245–247|doi=10.1177/004057366702400220|issn=0040-5736}}</ref> * {{Cite book|title=Delinquent Chacha|url=https://archive.org/details/deliquentchacha0000unse|date=1966|publisher=Harper & Row|oclc=1406166}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/mehta-ved/delinquent-chacha/|title=Delinquent Chacha|date=1 April 1967|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233822/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/mehta-ved/delinquent-chacha/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Portrait of India|url=https://archive.org/details/portraitofindia00meht|date=1970|publisher=[[Farrar, Straus and Giroux]]|oclc=1086768025}}<ref>{{Cite journal|last=Gowda|first=H. H. Anniah|date=1972|title=Review of ''Portrait of India''|journal=Indian Literature|volume=15|issue=1|pages=89–91|issn=0019-5804|jstor=23329810}}</ref> * {{Cite book|title=John Is Easy to Please: Encounters with the Written and the Spoken Word|date=1974|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=0-14-003707-1|oclc=16232076}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-10/john-is-easy-to-please-encounters-with-the-writ/|title=John Is Easy to Please|date=1 May 1971|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233849/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/a/ved-mehta-10/john-is-easy-to-please-encounters-with-the-writ/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=Daddyji|url=https://archive.org/details/daddyji0000meht_l9l9|date=1972|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=0-374-13438-3|oclc=772323}}<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1972/05/02/archives/ved-mehtas-private-blind-universe.html|title=Ved Mehta's Private, Blind Universe|last=Corry|first=John|date=1972-05-02|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233826/https://www.nytimes.com/1972/05/02/archives/ved-mehtas-private-blind-universe.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> * {{Cite book|title=Mahatma Gandhi and His Apostles|year=1977|url=https://archive.org/details/mahatmagandhihis00meht|publisher=Penguin Books|isbn=0-14-004571-6|oclc=3167789}}<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1977/02/06/archives/mahatma-gandhi-and-his-apostles.html|title=Mahatma Gandhi and His Apostles|last=Johnson|first=Paul|date=1977-02-06|work=[[The New York Times]]|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221065027/http://www.nytimes.com/1977/02/06/archives/mahatma-gandhi-and-his-apostles.html|archive-date=21 February 2018|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> * {{Cite book|title=The New India|url=https://archive.org/details/newindia00meht|date=1978|publisher=[[Viking Press]]|isbn=0-670-50735-0|oclc=3167771}}<ref>{{Cite journal|last=Van Praagh|first=David|date=1979|title=The New India?|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_summer-1979_52_2/page/315|journal=[[Pacific Affairs]]|volume=52|issue=2|pages=315–318|doi=10.2307/2757426|jstor=2757426}}</ref> * {{Cite book|title=A Family Affair: India under Three Prime Ministers|url=https://archive.org/details/familyaffairindi00meht|date=1982|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=0-19-503118-0|oclc=8109459}}<ref>{{Cite journal|date=1982|title=A Family Affair: India Under Three Prime Ministers|url=https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/1982-09-01/family-affair-india-under-three-prime-ministers|journal=[[Foreign Affairs]]|language=en-US|issn=0015-7120|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128041954/https://www.foreignaffairs.com/reviews/capsule-review/1982-09-01/family-affair-india-under-three-prime-ministers|archive-date=28 November 2018|access-date=2021-01-10}}</ref> * {{Cite book|title=A Ved Mehta Reader: The Craft of the Essay|url=https://archive.org/details/vedmehtareader00meht|date=1998|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=0-300-07189-2|pages=|oclc=37870626}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/a-ved-mehta-reader/|title=A Ved Mehta Reader|date=1 August 1998|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233840/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/a-ved-mehta-reader/|archive-date=10 January 2021|access-date=10 January 2021}}</ref> * {{Cite book|title=All for Love|url=https://archive.org/details/allforlove00meht|date=2001|publisher=[[Perseus Books Group|Thunder's Mouth Press]]; Nation Books|isbn=1-56025-321-5|oclc=45909210}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/all-for-love-3/|title=All for Love|date=15 July 2001|website=[[Kirkus Reviews]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804141235/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/ved-mehta/all-for-love-3/|archive-date=4 August 2020|access-date=10 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.publishersweekly.com/978-1-56025-321-1|title=All for Love|website=[[Publishers Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233830/https://www.publishersweekly.com/978-1-56025-321-1|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> == ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ == ਮਹਿਤਾ ਨੂੰ 1971 ਅਤੇ 1977 ਵਿੱਚ ਗੁਗਨਹੇਮ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/ved-mehta/|title=Ved Mehta|publisher=[[John Simon Guggenheim Memorial Foundation]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110233852/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/ved-mehta/|archive-date=10 January 2021|access-date=2021-01-10}}</ref> ਉਸਨੂੰ 1982 ਵਿੱਚ ਮੈਕ ਆਰਥਰ ਫੈਲੋ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, <ref name="nytobit">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|title=Ved Mehta, Celebrated Writer for The New Yorker, Dies at 86|last=Fox|first=Margalit|date=2021-01-10|work=The New York Times|access-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110213005/https://www.nytimes.com/2021/01/10/obituaries/ved-mehta-celebrated-writer-for-the-new-yorker-dies-at-86.html|archive-date=10 January 2021|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ ਦਾ ਫੈਲੋ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://rsliterature.org/fellow/ved-mehta-3/|title=Ved Mehta|last=|first=|date=|publisher=[[Royal Society of Literature]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715184000/https://rsliterature.org/fellow/ved-mehta-3/|archive-date=15 July 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.rslit.org/content/fellows|title=Royal Society of Literature All Fellows|publisher=Royal Society of Literature|archive-url=https://web.archive.org/web/20100305070326/http://www.rslit.org/content/fellows/M/656|archive-date=5 March 2010|access-date=10 August 2010}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੋਮੋਨਾ ਕਾਲਜ, ਬਾਰਡ ਕਾਲਜ, ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਕਾਲਜ, ਸਟਰਲਿੰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਬੋਡੋਿਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਿਗਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name="21cwriters">{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|title=Mehta, Ved 1934–|last=|first=|date=|website=Concise Major 21st Century Writers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118154651/https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/mehta-ved-1934|archive-date=18 November 2020|access-date=2021-01-10}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1934]] bgxkngrt13oanjpw13xcxh1qxzxxbpi 0 132110 843462 598285 2026-07-29T21:36:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843462 wikitext text/x-wiki '''ਬਕਸਰ''' ਦੀ ਲੜਾਈ 22/23 ਅਕਤੂਬਰ 1764 ਨੂੰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ, ਹੈਕਟਰ ਮੁਨਰੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਲਾਂ ਅਤੇ ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ, ਨਵਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 1764 ਤਕ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਵਧ ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ; ਅਤੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] [[ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ]] ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=A Dictionary of Modern History (1707–1947)|url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000mehr|last=Parshotam Mehra|publisher=Oxford University Press|year=1985|isbn=0-19-561552-2}}</ref> ਲੜਾਈ [[ਬਿਹਾਰ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ "ਛੋਟੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾ ਕਸਬਾ", ਬਕਸਰ ਵਿਖੇ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ [[ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ|ਗੰਗਾ ਨਦੀ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਲਗਭਗ 130 ਕਿਲੋਮੀਟਰ [[ਪਟਨਾ|ਪਟਨਾ ਦੇ]] ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਲਈ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਗ 1765 ਵਿੱਚ [[ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਦੀ ਸੰਧੀ|ਅਲਾਹਾਬਾਦ]] ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਲੜਾਈ == ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ 7,072 <ref name="Cust1858">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DoZCAAAAYAAJ&pg=PA113|title=Annals of the Wars of the Eighteenth Century: 1760–1783|last=Cust|first=Edward|publisher=Mitchell's Military Library|year=1858|volume=III|location=London|page=113|author-link=Edward Cust}}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 859 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼, 5,297 ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ 918 ਭਾਰਤੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 40,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਸੂਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ , ਮੁਗਲਾਂ, ਅਵਧ ਅਤੇ ਮੀਰ ਕਾਸੀਮ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੈਨਾ ਜਿਸ ਵਿਚ 40,000 ਆਦਮੀ ਸਨ, ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 10,000 ਆਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਬਕਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਆਪਣੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਤਿੰਨੇ ਵੱਖਰੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀ ਘਾਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਹਾਰ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਜਾਫ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਮੇਜਰ ਹੈਕਟਰ ਮੁਨਰੋ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ, ਵੀਹ ਮਿੰਟਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਈਨ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲਾਂ]] ਦੀ ਪੇਸ਼ਗੀ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਰਾਨੀ ਅਤੇ [[ਰੋਹਿਲਾ]] ਘੋੜਸਵਾਰ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ ਵੱਖ ਝੜਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ, ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਤੁਮਬਰਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਸਾਲੇ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੁਨਰੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਅਵਧ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮੁਗਲ ਗ੍ਰੈਂਡ ਵਜ਼ੀਰ ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀ-ਪੁਲ ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] [[ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ]] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਆਪਣੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ. ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ ਵੀ ਆਪਣੇ 3 ਮਿਲੀਅਨ ਰੁਪਿਆ ਦੇ [[ਨਗ|ਗਹਿਣਿਆਂ]] ਸਮੇਤ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1777 ਵਿਚ ਗਰੀਬੀ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਜਾਫ ਖ਼ਾਨ ਨੇ [[ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ|ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਦੇ]] ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੇਤੂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੌਹਨ ਵਿਲੀਅਮ ਫੋਰਟਸਕੁ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿਚ 847: 39 ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 64 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਤੇ 250 ਮਾਰੇ ਗਏ, 435 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 85 ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਪਤਾ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤਿੰਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਹਿਯੋਗੀ 2000 ਮਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਇਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਖ ਵਿਚ 69 ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ 664 ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ 6,000 ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ 133 ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਨਕਦੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਮੁਨਰੋ ਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਯੁੱਧ ਵਰਗੀ ਨਸਲ” ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ ਇਸਦੇ [[ਨਵਾਬ|ਨਵਾਬਾਂ]] ਅਤੇ [[ਮੈਸੂਰ ਦਾ ਰਾਜ|ਮੈਸੂਰ]] ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਨਫ਼ਰਤ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ। == ਬਾਅਦ == ਬਕਸਰ ਵਿਖੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੇ “ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਡਿੱਗ ਪਈ”, ਉਪਰਲੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੀਰ ਕਾਸਿਮ [ਕਾਸੀਮ] ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ [ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ] ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਸਾਰੀ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰਹਿਮ 'ਤੇ ਪਈ ਹੈ, ਆਖਰਕਾਰ ਸ਼ਾਹ ਸੁਜਾ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਓਧ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਦਲਾਲ ਬਣ ਗਈਆਂ। ” <ref name="Keay2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XpdgQt6Tc54C|title=The Honourable Company|last=Keay|first=John|date=8 July 2010|publisher=HarperCollins UK|isbn=978-0-00-739554-5|edition=Paperback|location=London|page=374|author-link=John Keay}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Shah Alam II, Mughal emperor of india, reviewing the East India Companys troops.jpg|[[Mughal Emperor|ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] [[Shah Alam II|ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜਾ]], [[British East India Company|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]], 1781 ਦੇ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਤਸਵੀਰ:The Navab's arrival before Clive's position.jpg|[[Nawab of Bengal|ਬੰਗਾਲ]] ਦਾ [[Nawab of Bengal|ਨਵਾਬ]] [[Mir Qasim|ਮੀਰ ਕਾਸੀਮ]] ਤਸਵੀਰ:अवध के नवाब शुजाउद्दौला.jpg|[[Shuja-ud-Daula|ਸ਼ੁਜਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ]] ਨੇ [[Mughal Empire|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ [[Nawab|ਨਵਾਬ]] [[Vizier|ਵਜ਼ੀਰ]] ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ [[Shah Alam II|ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਦਾ]] ਜੀਵਨ ਭਰ [[Shah Alam II|ਸੀ]]। ਤਸਵੀਰ:Mughal amir horseback large c hi.jpg|[[Mirza Najaf Khan|ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਜਾਫ ਖਾਨ]] ਬਲੋਚ, [[Mughal Army|ਮੁਗਲ ਫੌਜ]] ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼। ਤਸਵੀਰ:India-ImperialGazetteer-1765.jpg|ਸਾਲ 1765 ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ਾ। </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} p692y8zon6kdx4nu2pvp3dqdc3qk91w 0 132490 843515 812153 2026-07-29T22:37:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843515 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:"La_llorona"_de_mandera.JPG|thumb| ਮੈਕਸੀਕੋ, 2015 ਵਿਚ ਜ਼ੋਚਿਮਿਲਕੋ ਵਿਚ ਲਾ ਲਲੋਰੋਨਾ ਟਾਪੂ ਤੇ ਬੁੱਤ]] ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ, '''''ਲਾ ਲਲੋਰੋਨਾ''''' ( Spanish: [ਲਾ ਓਓਨਾ] ; "ਵੇਪਿੰਗ ਵੂਮੈਨ" ਜਾਂ "ਦਿ ਵਾਇਲਰ") ਇੱਕ [[ਭੂਤ|ਭੂਤ ਹੈ]] ਜੋ ਆਪਣੇ ਡੁੱਬੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਟਰਫ੍ਰੰਟ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/mexico/mexicomix/article/Mexico-s-legend-of-La-Llorona-continues-to-3933072.php|title=Mexico's legend of La Llorona continues to terrify|last=Christine Delsol|date=9 October 2012|website=sfgate.com|access-date=7 October 2020}}</ref> ਕਥਾ ਦੇ ਇਕ ਆਮ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਮਾਰੀਆ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ''ਔਰਤ'' ਇਕ ਅਮੀਰ ''ਰਾਂਚੇਰੋ'' ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦਿਨ, ਮਾਰੀਆ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡੁਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਸਤ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਗੈਰ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.sfgate.com/mexico/mexcomix/article/Mexico-s-legend-of-La-Llorona-continues-to-3933072.php|title=Mexico's legend of La Llorona continues to terrify|last=Christine Delsol|date=9 October 2012|website=sfgate.com|access-date=7 October 2020}}</ref> ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਨਾ ਲੈ ਜਾਏ। <ref>{{Cite journal|last=Simerka|first=Barbara|date=2000|title=Women Hollering: Contemporary Chicana Reinscriptions of La Llorona Mythography|url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/35829973/simerka_llorona.pdf?1417735311=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DWomen_Hollering_Contemporary_Chicana_Rei.pdf&Expires=1602099801&Signature=eRV7qyMzi~7ZSswaXXtRkr3hHtEonM5PZb-maR39uDaMJpPjcJTsJv5-xQsIlb~oJa~LiFScwL01wvlV7QpQDwXEXUECjWwQVUtR01tQRaENvVguMMRmT6RGE6FUPYXkO3ur22cY3Kuz7xzBLpQdAAmW5Qchg~5hvIrV~ntn1nvPii1q0PAGygigP~IRTOza8gCotN6X84Q~HBGh-B5WC8~4zdN3yA-f7Jk4-InIixhl3QMdvUfJOtk0Pew3Cfjsj4wwHrGEXzTU0eQnzOAdYUBFn~~UaM3G3Fq6OZxGNSyMva7qlbORGwsk4IC~x5Jt7LV6dfLx524Ys5tuP~Wd-A__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA|journal=Confluencia|volume=16|issue=1|pages=49–58}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਲਾ ਲਲਰੀਨਾ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ ਕਿਤੇ ਮੁੜ ਲਾ ਲਲਰੀਨਾ ਮਿੱਥ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ, ਰਾਤ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Carbonell|first=Ana María|date=1999|title=From Llorona to Gritona: Coatlicue in Feminist Tales by Viramontes and Cisneros|url=http://www.whereareyouquetzalcoatl.com/mesoamerica/coatlicue/Carbonell_1999.pdf|journal=MELUS|volume=24|issue=2|pages=53–74|doi=10.2307/467699|jstor=467699|access-date=2021-02-05|archive-date=2025-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505170855/http://www.whereareyouquetzalcoatl.com/mesoamerica/coatlicue/Carbonell_1999.pdf|url-status=dead}}</ref> == ਮੁੱਢ == ਲਾ ਲਲੋਰੋਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਤੇ [[ਮੈਕਸੀਕੋ]], [[ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਮੱਧ]] ਅਤੇ [[South America|ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ]] ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। {{Sfn|Werner|1997}} ਲਾ ਲਲੋਰੋਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਲਾ ਮਾਲੀਨਚੇ ਨਾਲ , <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/feminism-nation-and-myth-la-malinche/oclc/607766319|title=Feminism, Nation and Myth: La Malinche|last=Leal|first=Luis|date=2005|publisher=Arte Publico Press|page=134|chapter=The Malinche-Llorona Dichotomy: The Origin of a Myth|oclc=607766319}}</ref> ਨਾਹੂਆ ਔਰਤ ਜਿਸਨੇ ਹਰਨੇਨ ਕੋਰਟੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ 'ਦੁਭਾਸ਼ੀਏ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮਿਆ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XGr16-CxpH8C|title=Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise to Western Power|last=Hanson|first=Victor Davis|date=2007-12-18|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|isbn=978-0-307-42518-8|language=en}}</ref> ਲਾ ਮਾਲੀਨਚੇ ਦੋਨੋਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਕਸੀਕਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧੋਖੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=La Malinche in Mexican Literature: From History to Myth|url=https://archive.org/details/lamalincheinmexi0000cype|last=Cypess|first=Sandra Messinger|publisher=[[University of Texas Press]]|year=1991|isbn=9780292751347|location=Austin, TX}}</ref> == ਪ੍ਰਤੀ ਖੇਤਰ == === ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿਚ === ਲਾ ਲਲੋਰੋਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਨ, ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਟਕਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲੇਜੈਂਡਰੋ ਕੋਲੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਅਕਸਰ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|url=https://link.springer.com/chapter/10.1057%2F9781137406644_8|title=The Gothic and the Everyday|last=Ibarra|first=Enrique Ajuria|date=2014|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-349-48800-1|location=London|pages=131–151|chapter=Ghosting the Nation: La Llorona, Popular Culture, and the Spectral Anxiety of Mexican Identity|doi=10.1057/9781137406644_8}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YSred4NyOKoC|title=Mexico: An Encyclopedia of Contemporary Culture and History|last=Coerver|first=Don M.|date=2004|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781576071328}}</ref> ਲਾ ਲਲੋਰੋਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲਾਨਾ ਵਾਟਰਫ੍ਰੰਟ ਥੀਏਟਰਿਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਇਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਸਿਟੀ ਦੇ ਜ਼ੋਸ਼ੀਮਿਲਕੋ ਬੋਰੋ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੈ,<ref>{{Cite web|url=https://www.ksat.com/entertainment/2019/10/31/mysterious-tales-behind-la-llorona-island-of-the-dolls-in-mexico-city/|title=Mysterious tales behind La Llorona, Island of the Dolls in Mexico City|last=RJ Marquez|date=2019|website=ksat.com|access-date=8 October 2020}}</ref> ਇਹ 1993 [[ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਦਿਨ|ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਿਵਸ ਦੇ]] ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.atlasobscura.com/articles/the-weeping-woman-in-mexico|title=How Mexico's Most Sorrowful Spirit Became a Cultural Phenomenon|last=Winnie Lee|date=30 October 2019|website=atlasobscura.com|access-date=7 October 2020}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == 2i2t89kanr09zqarvjlg68waii5ap78 0 132643 843500 615993 2026-07-29T22:20:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843500 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|name=ਹੈਰੀਟ ਪਾਵਰਜ਼|image=Harriet Powers 1901.png|caption=Photograph of Harriet Powers (1901)|birth_name=ਹੈਰੀਟ ਪਾਵਰਜ਼|birth_date={{birth date|1839|10|29|mf=y}}|birth_place=[[ਕਲਾਰਕ ਕਾਉਂਟੀ,ਜਾਰਜੀਆ]]|death_date={{death date and age|1910|1|1|1837|10|29|mf=y}}|death_place=[[ਕਲਾਰਕ ਕਾਉਂਟੀ, ਜਾਰਜੀਆ]]|nationality=[[Americans|ਅਮਰੀਕਨ]]|field=[[ਰਜਾਈ]]|training=|movement=|works=''ਬਾਈਬਲ ਰਜਾਈ 1886''<br>''ਬਾਈਬਲ ਰਜਾਈ 1898''|patrons=|awards=}} '''ਹੈਰੀਟ ਪਾਵਰਸ''' (29 ਅਕਤੂਬਰ, 1837 - 1 ਜਨਵਰੀ, 1910)<ref>{{Cite web|url=https://www.georgiaencyclopedia.org/articles/arts-culture/harriet-powers-1837-1910|title=Harriet Powers (1837–1910)|last=Ashley Callahan|website=New Georgia Encyclopedia}}</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਲੋਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਰਜਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਪੇਂਡੂ [[ਜਾਰਜੀਆ (ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਜ)|ਜਾਰਜੀਆ]] ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਕਥਾਵਾਂ, [[ਬਾਈਬਲ]] ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ [[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਜਾਈਆਂ 'ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਮਨਮੋਹਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਦੋ ਰਜਾਈਆਂ ਬਚੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ''ਬਾਈਬਲ ਕੁਇਲਟ 1886'' ਅਤੇ ''ਪਿਕਚਰਲ ਰਜਾਈ 1898।'' ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਰਜਾਈ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>[http://www.earlywomenmasters.net/powers/index.html Harriet Powers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018043355/http://earlywomenmasters.net/powers/index.html|date=October 18, 2007}}, Early Women Masters.</ref> ਉਸਦਾ ਕੰਮ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.]] ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ ਅਮੈਰੀਕਨ ਹਿਸਟਰੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਸੇਚਿਉਸੇਟਸ ਦੇ ਬੋਸਟਨ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। == ਜੀਵਨੀ == === ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ === ਪਾਵਰਜ਼ ਦਾ ਜਨਮ ਐਥਨਜ਼, ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜਾਰਜੀਆ ਦੇ ਮੈਡੀਸਨ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿੱਚ ਜੌਨ ਅਤੇ ਨੈਨਸੀ ਲੇਸਟਰ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬਗੀਚੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਹੋਰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਲਕਣ ਤੋਂ ਸਿਲਾਈ ਸਿੱਖੀ।<ref name="gwoa">{{Cite web|url=https://www.georgiawomen.org/copy-of-pauley-frances-freeborn|title=HARRIET POWERS – Nurse. Volunteer. social activist|date=March 2009|website=[[Georgia Women of Achievement]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221174659/https://www.georgiawomen.org/copy-of-pauley-frances-freeborn|archive-date=December 21, 2019|access-date=August 27, 2020}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਟਨ ਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸਪੋ ਬਾਰੇ 1895 ''ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ'' ਲੇਖ<ref>{{Cite web|url=http://archives.chicagotribune.com/1895/11/24/page/30/article/exhibit-of-the-negroes|title=EXHIBIT OF THE NEGROES (November 24, 1895)|access-date=March 5, 2016}}</ref> ਪਾਵਰਸ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ "ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ" ਤੋਂ ਬਾਈਬਲ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਰਜਾਈ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਯਰਾ ਈ. ਹਿਕਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਖੋਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੱਭਿਆ ''ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਹੈਰੀਟ ਪਾਵਰਜ਼ ਦੀ ਬਾਈਬਲ ਰਜਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਟੁਕੜੇ''<ref>{{Cite book|title=This I Accomplish: Harriet Powers' Bible Quilt and Other Pieces|url=https://archive.org/details/thisiaccomplishh0000hick|last=Hicks|first=Kyra E.|date=July 6, 2009|publisher=Black Threads Press|isbn=9780982479650|edition=1St|location=Place of publication not identified|language=en}}</ref> ਪਾਵਰਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਾਖਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਈਬਲ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿੱਖੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਰਜਾਈ ਕੰਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।  1855 ਵਿਚ, ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ ਆਰਮਸਟੀਡ ਪਾਵਰਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="gwoa">{{Cite web|url=https://www.georgiawomen.org/copy-of-pauley-frances-freeborn|title=HARRIET POWERS – Nurse. Volunteer. social activist|date=March 2009|website=[[Georgia Women of Achievement]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221174659/https://www.georgiawomen.org/copy-of-pauley-frances-freeborn|archive-date=December 21, 2019|access-date=August 27, 2020}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਨੌਂ ਬੱਚੇ ਸਨ।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://americanhistory.si.edu/collections/search/object/nmah_556462|title=1885 – 1886 Harriet Powers's Bible Quilt|website=National Museum of American History|access-date=March 5, 2016}}</ref> <ref name=":3">{{Cite book|title=Threads of life : a history of the world through the eye of a needle|last=Hunter|first=Clare|publisher=Sceptre (Hodder & Stoughton)|year=2019|isbn=9781473687912|location=London|pages=201–203|oclc=1079199690}}</ref> ਹੈਰੀਅਟ ਦੇ ਪਤੀ, ਆਰਮਸਟੀਡ ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ 1870 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ 'ਫਾਰਮੈਂਡ' ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ; ਹੈਰੀਐਟ ਨੂੰ 'ਕੀਪਿੰਗ ਹਾ'ਸ' ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ, ਅਮੰਡਾ, ਲਿਓਨ ਜੋ (ਐਲੋਨਜ਼ੋ) ਅਤੇ ਨੈਨਸੀ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Threads of Time, The Fabric of History|url=https://archive.org/details/threadsoftimefab0000reed|last=Reed Miller|first=Rosemary E.|publisher=T&S Press|year=2002|isbn=0-9709713-0-3|location=Washington, DC|pages=[https://archive.org/details/threadsoftimefab0000reed/page/32 32]}}</ref> 1880 ਵਿਆਂ ਵਿਚ, [[ਅਮਰੀਕੀ ਖ਼ਾਨਾਜੰਗੀ|ਅਮੈਰੀਕਨ ਸਿਵਲ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਾਰ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਫਾਰਮ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://aaregistry.org/story/harriet-powers-an-artist-of-story-quilts/|title=Harriet Powers an artist of story quilts web|access-date=March 22, 2018}}</ref> 1890 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਪਾਰਸਲ ਵੇਚ ਦਿੱਤੇ, ਟੈਕਸਾਂ 'ਤੇ ਡਿਫਾਲਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਹੈਰੀਐਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਾਰਮ 1895 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ ਕਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਸਹਿਜ ਲੜਕੀ ਵਜੋਂ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਕਲਾਰਕ ਕਾਉਂਟੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸੈਂਡੀ ਕ੍ਰੀਕ ਅਤੇ ਬੱਕ ਬ੍ਰਾਂਚ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।  === ਕੈਰੀਅਰ === [[ਤਸਵੀਰ:PowersBibleQuilt_1886.jpg|thumb| ਹੈਰੀਟ ਪਾਵਰਜ਼ ਬਾਈਬਲ ਕਿਲ੍ਹੇ, 1885–1886]] 1886 ਵਿਚ, ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਜਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਬਾਈਬਲ ਰਜਾਈ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ 1886 ਵਿਚ ਐਥਨਜ਼ [[ਕਪਾਹ]] ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://americanhistory.si.edu/collections/search/object/nmah_556462|title=1885 – 1886 Harriet Powers's Bible Quilt|website=National Museum of American History|access-date=March 5, 2016}}</ref> <ref name=":3">{{Cite book|title=Threads of life : a history of the world through the eye of a needle|last=Hunter|first=Clare|publisher=Sceptre (Hodder & Stoughton)|year=2019|isbn=9781473687912|location=London|pages=201–203|oclc=1079199690}}</ref> ਇਹ ਰਜਾਈ ਹੁਣ ਸਮਿਥਸੋਨੀਅਨ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੂਸੀ ਕੋਬ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਜੈਨੀ ਸਮਿੱਥ ਨੇ ਇਸ ਰਜਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਿਹਾ<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.org/collections/object/pictorial-quilt-116166|title=Pictorial quilt|website=Museum of Fine Arts, Boston|access-date=March 5, 2016}}</ref> ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ ਵੇਚਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੋਵੇਂ ਔਰਤਾਂ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਡਾਲਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਦਸ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਪਰ ਸਮਿੱਥ ਦੁਆਰਾ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ ਰਜਾਈ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਸਮਿੱਥ ਨੇ ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਨੋਟ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name="gwoa">{{Cite web|url=https://www.georgiawomen.org/copy-of-pauley-frances-freeborn|title=HARRIET POWERS – Nurse. Volunteer. social activist|date=March 2009|website=[[Georgia Women of Achievement]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221174659/https://www.georgiawomen.org/copy-of-pauley-frances-freeborn|archive-date=December 21, 2019|access-date=August 27, 2020}}</ref> ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਿਥ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਸਮਗਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਪਾਵਰਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਥੀਮਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਦੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਰਜਾਈ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਟਲਾਂਟਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1895 ਵਿਚ ਅਟਲਾਂਟਾ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਸਟੇਟਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਰਜਾਈ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪਾਵਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Threads of life : a history of the world through the eye of a needle|last=Hunter|first=Clare|publisher=Sceptre (Hodder & Stoughton)|year=2019|isbn=9781473687912|location=London|pages=201–203|oclc=1079199690}}</ref> ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਜਾਈ 1898 ਵਿੱਚ , ਟੈਨਸੀ ਦੇ ਨੈਸ਼ਵਿਲ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਸੀ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1910]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1837]] aqw49gy4todqqrln7sa13smxclot9o8 0 132648 843476 630071 2026-07-29T21:49:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843476 wikitext text/x-wiki ਪੇਲਸਿਟ ( ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਉਚਾਰਨ: [pələsit] ) ਮਾਲੇਈ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣੂ ਭਾਵਨਾ ਹੈ।<ref>[https://books.google.com/books?id=asf6n9hoHMUC&pg=PA23&dq=Pelesit+small+bottle&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Pelesit%20small%20bottle&f=false The Memoirs of Mustapha Hussain: Malay Nationalism Before UMNO</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਕ੍ਰਿਕਟ ਜਾਂ ਟਾਹਲੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ " ''ਬੁਜ਼ਰ"'' ਲਈ ''ਗੂੰਜ'' ਜਾਂ ''ਧੁੱਪ ਦਾ'' ਅਰਥ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Yang">{{Cite book|title=English-Malay Dictionary|url=https://archive.org/details/englishmalaydict0000yang|last=Yang Kassim|publisher=Minerva|year=1991|location=[[Seremban]]}}</ref> ਪੇਲਸਿਟ ਟਰੇਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਾਲੇਈ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜੀਵਵਾਦ <ref>[https://books.google.com/books?id=lesg5YSXckQC&pg=PA150&dq=pelesit+ghost+malay&lr= Asian Horror Encyclopedia By Laurence C. Bush]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜਨਵਰੀ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬੋਲਦਿਆਂ, ਇਕ ਪੈਲੇਸਿਟ ਸਿਰਫ ਇਕ ਔਰਤ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ,<ref>[https://books.google.com/books?id=gE-BAAAAMAAJ&q=pelesit+ghost+malay&dq=pelesit+ghost+malay Hantu hantu By James Noel McHugh]</ref> ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੇਦਾਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਨਰ ਬਰਾਬਰ ਇਕ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਬਾਜੰਗ. ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪੇਲਸਿਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਰਸਮਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਸਹੀ ਮੁਰਾਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਕ ਮਰੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਭ, ਜੇ ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਪੇਲਸਿਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੇਲਸਿਟ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਪੂਛ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੀੜਤਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੇਲਸਿਟ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿੱਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਪੇਲਸਿਟ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਇਕ ਹੋਰ ਜਾਣੂ ਭਾਵਨਾ, ਪਾਲੰਗ ਦਾ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਕ ਪੇਲਸੀਟ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚਿੱਪਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੋਲੰਗ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਪਾਗਲ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਮਨ ( ਬੰਬੋਹ ਜਾਂ ਡਕੂਨ ) ਇੱਕ ਖਾਸ ਉਕਸਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ "ਮਾਂ" ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਪੇਲਸਿਟ ਦਾ ਮਾਲਕ। ਪੀੜਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਮਨ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਇਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੇਲਸਿਟ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਾਲਕ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਤਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹਲਦੀ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਰਿੰਗ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਤੋਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਪਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ<ref>[https://books.google.com/books?id=nPc8_QNIopoC&q=Pelesit+small+bottle&dq=Pelesit+small+bottle&hl=en&sa=X&redir_esc=y Publications, Volume 50<br />Folklore Society (Great Britain)<br />1902 - Folklore]</ref> (ਮਲੇਸ਼ੀ ਵਿੱਚ "ਭੂਤ ਦੀ ਉਂਗਲੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਜੇ ਮਾਲਕ ਪੇਲਸੀਟ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੋਤਲ ਦਫਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == 6auevp3m0x24pmaiq2ygic0taiuevpa 0 132972 843451 838217 2026-07-29T21:26:41Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843451 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਜੱਥੇਬੰਦੀ | name = ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ | region_served = [[ਭਾਰਤ]] | website = [http://www.bku.co.in/ Official Website] | affiliations = [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੋਆਰਡੀਨੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ]]<br/>[[ਵਾਇਆ ਕੈਮਪਸੀਨਾ]] | parent_organization = | key_people = | leader_name2 = [[ਰਾਕੇਸ਼ ਟਿਕੈਤ]] | leader_title2 = ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੁਲਾਰੇ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਪੋਕਸਪਰਸਨ) | leader_name = | leader_title = | membership = | headquarters = ਕਿਸਾਨ ਭਵਨ, [[ਸਿਸੌਲੀ]], [[ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ]], [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] | native_name = | purpose = <!-- focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc --> | status = ਚਾਲੂ | extinction = <!-- date of extinction, optional --> | founders = [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ]]<br/>ਐਮ. ਡੀ. ਨਨਜੁੰਦਾਸਵਾਮੀ<br/>ਨਾਰਾਇਣਸਵਾਮੀ ਨਾਇਡੂ<br/>ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ<br/>[[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ]] | formation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|1978|7|01}} | predecessor = ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਅਨ <br/> ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਮਿਤੀ (ਹਰਿਆਣਾ) <br/> ਰਾਇਤੂ ਸੰਘਾ (ਕਰਨਾਟਕ) <br/> ਵਿਆਸਯਾਈਗਲ ਸੰਘਮ (ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ) | abbreviation = BKU | caption = BKU ਦਾ ਲੋਗੋ | general = ਯੁੱਧਵੀਰ ਸਿੰਘ }}'''[[ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ]]''' (ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ) [[ਭਾਰਤ]] ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ]] ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾਡ਼ੀ ਯੂਨੀਅਨ (ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ) ਵਿਚੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਬਣ ਗਿਆ।<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=L_JRM7CCrMUC&pg=PA201|title=New Farmers' Movements in India|last=Brass|first=Tom|date=1995|publisher=[[Frank Cass]]|isbn=0-7146-4609-1|volume=vol 12|pages=201|author-link=Tom Brass}}</ref> ਇਹ ਯੂਨੀਅਨ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੋਆਰਡੀਨੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਵਾਇਆ ਕੈਂਪਸੀਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://viacampesina.org/en/bharatiya-kisan-union-backs-tamil-nadu-farmers-protesting-with-human-skulls-in-new-delhi/|title=Bharatiya Kisan Union backs Tamil Nadu farmers protesting with human skulls in New Delhi – Via Campesina|date=2017-03-28|website=[[Via Campesina]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ]] ਸਿਸੌਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਹੈ]] ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/bku-leader-mahendra-singh-tikait-dead-133781-2011-05-15|title=BKU leader Mahendra Singh Tikait dead|date=15 May 2011|website=[[India Today]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/sports/news-detail-1540819|title=ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=pa|access-date=2021-03-06|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420073655/https://www.punjabitribuneonline.com/news/archive/sports/news-detail-1540819|url-status=dead}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ (ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ.)]] ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਈ 1972 ਵਿਚ [[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]] ਵਿਚ 11 ਕਿਸਾਨੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਯੂਨੀਅਨ (ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ''ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਅਨ'') ਦੇ ਗਠਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=India: Government and Politics in a Developing Nation|url=https://archive.org/details/indiagovernmentp0000hard_o5w1|last=Kochanek|first=Stanley A.|last2=Hardgrave|first2=Robert L.|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2007|isbn=978-0495007494|pages=[https://archive.org/details/indiagovernmentp0000hard_o5w1/page/255 255]}}</ref> 1978 ਵਿੱਚ, ਜਨਤਕ ਪਾਰਟੀ (ਸੈਕੂਲਰ) ਦੀ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਦਲ]] ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੋਰਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਪੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਨੂੰ ਬੀ.ਕੇਯੂ. ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਲਾਮਬੰਦੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ। 12 ਦਸੰਬਰ 1980 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ "ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਕਿਸਾਨ ਸੰਮੇਲਨ" ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ.'' ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ [[ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ (ਹਰਿਆਣਾ),|''ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਮੇਟੀ'' (ਹਰਿਆਣਾ),]] ''ਰਾਇਤੂ ਸੰਘਾ'' (ਕਰਨਾਟਕ) ਅਤੇ ''ਵਿਆਸਯਾਈਗਲ ਸੰਘਮ'' (ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ) ਦੀ ਏਕਤਾ ਵੇਖੀ ਗਈ। 1982 ਵਿਚ, ਯੂਨੀਅਨ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣਸਮੀ ਨਾਇਡੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਬੀਕੇਯੂ(ਐਨ) ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਬੀਕੇਯੂ(ਐਮ) ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਹਾਲਾਂਕਿ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਰਾਜ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਘੀ ਢਾਂਚੇ ਤਹਿਤ [[ਸ਼ਰਦ ਜੋਸ਼ੀ|ਸ਼ਰਦ ਅਨੰਤ ਰਾਓ ਜੋਸ਼ੀ]] ਦੇ ਦਖਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=Wlxb0uacnRcC&printsec=frontcover#v=onepage|title=Reinventing Revolution: New Social Movements and the Socialist Tradition in India|last=Omvedt|first=Gail|publisher=[[M. E. Sharpe]]|year=1993|isbn=0-87332-784-5|pages=122}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bentall|first=Jim|last2=Corbridge|first2=Stuart|author-link2=Stuart Corbridge|year=1996|title=Urban-Rural Relations, Demand Politics and the 'New Agrarianism' in Northwest India: The Bharatiya Kisan Union.|journal=[[Transactions of the Institute of British Geographers]]|volume=21|issue=1|pages=30|doi=10.2307/622922|jstor=622922}}</ref> ਇਸਦੀ ਪੁਨਰ ਗਠਨ 17 [[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ|ਮਈ]] 1986 ਵਿਚ [[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ|ਚਰਨ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਪਿਛਲੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਉਲਟ ਪੱਛਮੀ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ]] ਸੀਸੌਲੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹੈਡਕੁਆਰਟਰ ਕਰਕੇ ਇਕ ਗੈਰ-ਪੱਖੀ ਸੰਗਠਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=FhStCwAAQBAJ|title=Populism and Power: Farmers' movement in western India, 1980–2014|last=Dhanagare|first=D. N|date=2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-96327-6|location=India|page=130|author-link=D N Dhanagare}}</ref> 1980 ਵਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ]] ਦੀ [[ਐਮਰਜੈਂਸੀ (ਭਾਰਤ)|ਐਮਰਜੈਂਸੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਸੰਪੂਰਣ ਕ੍ਰਾਂਤੀ|ਬਿਹਾਰ]] [[ਸਮਾਜਕ ਅੰਦੋਲਨ|ਅੰਦੋਲਨ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਸਮਾਜਕ ਅੰਦੋਲਨ|ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ]] ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹੋਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=L_JRM7CCrMUC&pg=PA201|title=New Farmers' Movements in India|last=Brass|first=Tom|date=1995|publisher=[[Frank Cass]]|isbn=0-7146-4609-1|volume=vol 12|pages=95|author-link=Tom Brass}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/1974-is-this-really-as-real/278136|title=1974... Is This Really As Real? {{!}} Outlook India Magazine|last=Reddy|first=Sheela|date=5 September 2011|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook India]]|access-date=2020-02-06}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ ਜਨਵਰੀ - ਫਰਵਰੀ 1988 ਵਿਚ "ਮੇਰਠ ਘੇਰਾਬੰਦੀ" ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤ ਜੋ ਕਿ [[ਮੇਰਠ]] ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ 25 ਦਿਨਾਂ ਲੰਬਾ ਧਰਨਾ ਸੀ (ਜਿਸਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=FhStCwAAQBAJ|title=Populism and Power: Farmers' movement in western India, 1980–2014|last=Dhanagare|first=D. N|date=2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-96327-6|location=India|page=125|author-link=D N Dhanagare}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਉਸੇ ਹੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ [[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ]] ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬੀਕੇਯੂ ਨੇ "ਬੋਟ ਕਲੱਬ ਰੈਲੀ" ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ 800,000 ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਨੇ ਉੱਤਲੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਭਵਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਭਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19790115-kisan-rally-farmers-throng-the-capital-with-festive-gaiety-821763-2014-12-08|title=Kisan Rally: Farmers throng the capital with festive gaiety|last=Louis|first=Arul B.|date=19 December 2014|website=India Today|orig-year=15 January 1979|access-date=2020-02-06}}</ref> ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਭੀੜ [[ਇੰਡੀਆ ਗੇਟ]] ਤੋਂ ਵਿਜੇ ਚੌਕ ਤੱਕ 3 ਕਿ.ਮੀ. ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/boat-club-is-back-on-map-as-indias-resistance-square/articleshow/65108848.cms|title=Lutyens' Delhi: Boat Club is back on map as India's resistance square {{!}} India News|date=23 July 2018|website=[[The Times of India]]}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ [[ਗੰਨਾ|ਗੰਨੇ]] ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਉਪਾਅ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=FhStCwAAQBAJ|title=Populism and Power: Farmers' movement in western India, 1980–2014|last=Dhanagare|first=D. N|date=2016|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-138-96327-6|location=India|pages=128–129|author-link=D N Dhanagare}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/india/messiah-for-farmers-who-laid-siege-to-capital/cid/392440|title='Messiah' for farmers who laid siege to capital|last=Chakraborty|first=Tapas|date=16 May 2011|website=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]|access-date=2020-02-06}}</ref> ਬੀਕੇਯੂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਰਿਆਇਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਨੁਸਾਰੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=L_JRM7CCrMUC&pg=PA201|title=New Farmers' Movements in India|last=Brass|first=Tom|date=1995|publisher=[[Frank Cass]]|isbn=0-7146-4609-1|volume=vol 12|pages=201–203|author-link=Tom Brass}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/agriculture/kisan-union-farmers-march-delhi-kisan-kranti-yatra|title=Tikait's Kisan Union to Bring Thousands of Farmers to Delhi in 'Kisan Kranti Yatra'|last=Sharma|first=Raghavi|date=1 October 2018|website=[[The Wire]]}}</ref> ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਟਿਕੈਤ]] ਨੇ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1986 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/bhartiya-kisan-union-activists-not-to-contest-lok-sabha-polls/articleshow/29990366.cms?from=mdr|title=Bhartiya Kisan Union activists not to contest Lok Sabha polls|date=2014-02-07|work=[[The Economic Times]]}}</ref> == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਅਨ (ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ.) ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਰਪੱਖ ਕਿਸਾਨ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=L_JRM7CCrMUC&pg=PA201|title=New Farmers' Movements in India|last=Brass|first=Tom|date=1995|publisher=[[Frank Cass]]|isbn=0-7146-4609-1|volume=vol 12|pages=168|author-link=Tom Brass}}</ref>ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਚੋਣ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਦਬਾਅ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ [[ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ]] ਨੂੰ ਇਕ “ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਸ਼ਾਸਨ” ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੀਕੇਯੂ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਪਾਰ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਪੇਟੈਂਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉੱਤੇ ਪੇਟੈਂਟ ਸਿਰਫ਼10 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/bku-wants-agriculture-out-of-wto/articleshow/1195702.cms?from=mdr|title=BKU wants agriculture out of WTO|date=2005-08-09|work=[[The Economic Times]]|url-status=live}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == o9ffb3f79d1ik3i8appb9wfcjhumnt4 0 133658 843481 768432 2026-07-29T21:54:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843481 wikitext text/x-wiki '''ਅਰਸ਼ਿਆ ਸੱਤਾਰ''' (ਜਨਮ 1960) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.shethepeople.tv/books/scholar-translator-arshia-sattar-interview/|title=We should all be free to see Rama as we choose: Translator Arshia Sattar|last=Kulkarni|first=Archana Pai|date=30 November 2019|website=SheThePeople TV|access-date=6 January 2021|archive-date=23 ਮਾਰਚ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210323090058/https://www.shethepeople.tv/books/scholar-translator-arshia-sattar-interview/|url-status=dead}}</ref> ਸੱਤਰ ਨੇ 1990 ਵਿਚ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ| <ref>{{Cite web|url=https://azimpremjifoundation.org/content/mummy-why-did-rama-send-sita-forest-if-he-loved-her|title=Mummy, Why did Rama send Sita to the forest if he loved her? {{!}} Azim Premji Foundation|website=azimpremjifoundation.org|access-date=6 January 2021|archive-date=8 ਜਨਵਰੀ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108051241/https://azimpremjifoundation.org/content/mummy-why-did-rama-send-sita-forest-if-he-loved-her|dead-url=yes}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਡਾਕਟੋਰਲ ਸਲਾਹਕਾਰ [[ਵੇਂਡੀ ਡਾਨੀਗਰ|ਵੇਂਡੀ ਡੋਨੀਗਰ ਸੀ]], ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ [[ਹਿੰਦ ਅਧਿਐਨ|ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਸੀ]]| [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਹਵਾਲੇ, ''[[ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ|ਕਥਾਸਰਿੱਤਸਗਰ]]'' ਅਤੇ [[ਵਾਲਮੀਕ|ਵਾਲਮੀਕਿ]] ਦੀ ''[[ਰਾਮਾਇਣ|ਰਮਾਇਣ]]'' ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਅਨੁਵਾਦ ਦੋਵੇਂ ਪੇਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖ ''ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ,'' ''ਦਿ ਇਲਸਟਰੇਟਿਡ ਵੀਕਲੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ'' ਅਤੇ ''ਇੰਡੀਅਨ ਰਿਵਿ of ਆਫ਼ ਬੁੱਕਜ਼ ਵਿਚ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਛਪਦੇ ਹਨ|'' [[ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ|ਉਸਨੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ]] ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ| ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਦਰਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਵਰਲਡ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਪੜਾਈ. ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ| ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਓਪਨਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸੀ| <ref>{{Cite web|url=http://www.infochangeindia.org/aboutus.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20070108150419/http://infochangeindia.org/aboutus.jsp|archive-date=January 8, 2007|access-date=February 2, 2007}}</ref> ਇੱਕ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਐਨਜੀਓ,]] ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਮਿਡਲਬਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਵਿਜ਼ਟਿੰਗ ਲੈਕਚਰਾਰ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕੋਰਸ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ| 2005 ਵਿੱਚ, ਸੱਤਰ ਬੰਗਲੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੰਗਾਸ਼ੰਕਰ ਥੀਏਟਰ ਉਤਸਵ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸਟਤੀ ਸਕੂਲ ਆਰਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਬੰਗਲੌਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਕਲਾਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਸ਼ਿਆ ਸੱਤਾਰ ਨੇ ਜੀ ਡਬਲਯੂ ਗਿਬਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਘਰ ਰਾਈਟਿੰਗ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.sangamhouse.org/the-people/|access-date=6 January 2021}}</ref> ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ| == ਕਿਤਾਬ == * {{Cite book|title=Tales from the Kathāsaritsāgara|url=https://archive.org/details/talesfromkathasa0000soma|last=Sattar|first=Arshia|publisher=Penguin Books|year=1994|isbn=9780140247213|author-link=Arshia Sattar}} * {{Cite book|title=The Rāmāyaṇa by Vālmīki|url=https://archive.org/details/liang.rmyaa0001vlmk|last=Sattar|first=Arshia|publisher=Viking|year=1996|isbn=978-0-14-029866-6}} {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1960]] 7pcnr5n4puue81lid7cwxs9417o26d9 0 135924 843309 610481 2026-07-29T15:27:20Z Sonia Atwal 49604 /* */ 843309 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|consort=yes|house={{plainlist| * [[House of Glücksburg|Glücksburg]] (until 1947) * [[Mountbatten family|Mountbatten]] (from 1947) }}|burial_place=Royal Vault, [[St George's Chapel, Windsor Castle]]|burial_date=17 April 2021|death_place=[[Windsor Castle]], [[Windsor, Berkshire|Windsor]], {{avoid wrap|United Kingdom}}|death_date={{death date and age|2021|04|09|1921|06|10|df=yes}}|birth_place=[[Mon Repos, Corfu]], {{avoid wrap|[[Kingdom of Greece]]}}|birth_date={{birth date|1921|06|10|df=yes}}{{refn|group=fn|name=dob|He was born on 10&nbsp;June 1921 according to the [[Gregorian calendar]]. Until March 1923, Greece used the [[Julian calendar]], in which the date is 28&nbsp;May 1921.}}|mother=[[Princess Alice of Battenberg]]|father=[[Prince Andrew of Greece and Denmark]]|issue={{plainlist| * [[Charles, Prince of Wales]] * [[Anne, Princess Royal]] * [[Prince Andrew, Duke of York]] * [[Prince Edward, Earl of Wessex]] }}|name=Prince Philip|issue-link=#Issue|spouse={{marriage|[[Elizabeth II]]|20 November 1947}}|reign=6 February 1952 – {{avoid wrap|9 April 2021}}|succession=[[Consort of the British monarch]]|caption=Photograph by [[Allan Warren]], 1992|alt=photograph of Prince Philip in his 71st year|image=Duke of Edinburgh 33 Allan Warren.jpg|title=[[Duke of Edinburgh]] ([[List of titles and honours of Prince Philip, Duke of Edinburgh|more]])|signature=Prince Philip, Duke of Edinburgh signature.svg}} '''ਪ੍ਰਿੰਸ ਫਿਲਿਪ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੇ''' ਡਿਓਕ ( ਜਨਮ ਤੋਂ '''ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਡੈੱਨਮਾਰਕ ਦਾ''' ਪ੍ਰਿੰਸ ਫਿਲਿਪ; <ref name="GreeceDenmarkNameBundle">Multiple sources: </ref> 10 ਜੂਨ 1921 <ref group="fn" name="dob">He was born on 10&nbsp;June 1921 according to the [[Gregorian calendar]]. Until March 1923, Greece used the [[Julian calendar]], in which the date is 28&nbsp;May 1921.</ref> - 9 ਅਪਰੈਲ, 2021), ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ [[ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ II|ਏਲੀਜ਼ਾਬੇਥ II ਦਾ]] ਪਤੀ ਸੀ। ਫਿਲਿਪ ਦਾ ਜਨਮ [[ਯੂਨਾਨ]] ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਵਿਚ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1939 ਵਿਚ ਰਾਇਲ ਨੇਵੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਜੁਲਾਈ, 1939 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ, ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ VI ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ. ਫਿਲਿਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1934 ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਅਤੇ ਪੈਸੀਫਿਕ ਦੇ ਬੇੜੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਲਿਪ ਨੂੰ ਜਾਰਜ VI ਦੁਆਰਾ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲ ਗਈ। ਜੁਲਾਈ, 1947 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਡੈੱਨਮਾਰਕੀ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਇਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਮਾ Mountਟਬੈਟਨ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਸਨੇ 20 ਨਵੰਬਰ, 1947 ਨੂੰ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਿੰਗ ਨੇ ਫਿਲਿਪ ਨੂੰ ''ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਉੱਚਤਾ'' ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿ Duਕ Edਫ ਐਡੀਨਬਰਗ, ਅਰਲ Merਫ ਮੈਰੀਓਨਥ, ਅਤੇ ਬੈਰਨ ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਲਿਪ ਨੇ 1952 ਵਿਚ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬੇਥ ਰਾਣੀ ਬਣਨ ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਮਿਲਟਰੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ 1957 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਲਿਪ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨਾਲ ਸਨ: ਚਾਰਲਸ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼; ਐਨ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਰਾਇਲ; ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਂਡਰਿ,, ਯਾਰਕ ਦੇ ਡਿkeਕ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਡਵਰਡ, ਅਰਲ ਆਫ ਵੇਸੈਕਸ। 1960 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਰਡਰ ਇਨ ਕਾਉਂਸਿਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਫਿਲਿਪ ਅਤੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦੇ ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਮਾ Mountਟਬੈਟਨ-ਵਿੰਡਸਰ ਉਪਨਾਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਨ, ਐਂਡਰਿ as ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ। ਇੱਕ ਖੇਡ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਫਿਲਿਪ ਨੇ ਕੈਰਿਜ ਡ੍ਰਾਇਵਿੰਗ ਦੀ ਘੁਮਗਵਾਰ ਘੜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ 780 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਂ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ 14 ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਵੈ-ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਡਿਊਕ ਔਫ ਐਡਿਨਬਰਗ ਐਵਾਰਡ' ਦੇ<ref>{{Cite web|url=https://www.dofe.org/do-your-dofe/|title=Do your DofE – The Duke of Edinburgh's Award|website=dofe.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181534/https://www.dofe.org/do-your-dofe/|archive-date=29 January 2019|access-date=29 January 2019}}</ref> ਉਹ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬਾ-ਲੰਬੇ ਮਰਦ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਹ 2 ਅਗਸਤ, 2017 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਗਿਆ, 96 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ 1952 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 22,219 ਇਕੱਲੇ ਰੁਝੇਵੇਂ ਅਤੇ 5,493 ਭਾਸ਼ਣ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।<ref>{{Cite news|url=https://www.thetimes.co.uk/article/prince-philip-was-a-man-determined-to-make-an-impact-jtg3stdl0|title=Prince Philip was a man determined to make an impact|last=Low|first=Valentine|date=9 April 2021|work=The Times|access-date=12 April 2021}}</ref> ਡਿ Duਕ ਦੀ ਮੌਤ 2021 ਵਿਚ 99 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੋਈ। [[ਤਸਵੀਰ:Corfu_Mon_Repos_R01.jpg|left|thumb| ਸੋਮ ਰਿਪੋਸ (''ਸਾਲ 2012 ਵਿਚ ਤਸਵੀਰ''), ਗ੍ਰੀਸ ਦੇ ਕੋਰਫੂ ਵਿਖੇ ਫਿਲਿਪ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2021]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1921]] ku15gyh8av5lnio2i1diwftxppszbws 0 137485 843524 656409 2026-07-29T22:45:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843524 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Badshah_Khan.jpg|thumb|331x331px| [[ਖੁਦਾਈ ਖਿਦਮਤਗਾਰ|ਖੁਦਾਈ ਖਿਦਮਤਗਰਾਂ]] ਦੇ [[ਖ਼ਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਫ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ|ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗੱਫਾਰ ਖਾਨ]] ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ]] ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।]] '''ਹਿੰਦੂ'''[[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ]]-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ, [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਅਤੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ]] ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਝੰਡਾ-ਬਰਦਾਰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਨੇਤਾ, [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਅਤੇ [[ਖ਼ਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗ਼ਫ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ|ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਗੱਫਾਰ ਖਾਨ]]<nowiki/>ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ <ref name="Bhave1997">{{Cite book|title=The Mahatma and the Muslims|last=Bhave|first=Y. G.|date=1997|publisher=Northern Book Centre|isbn=9788172110819|page=39|language=en}}</ref> ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਦੋਲਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]], ਖੁਦਾਈ ਖਿਦਮਤਗਾਰ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਆਜ਼ਾਦ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨਫਰੰਸ ਆਦਿ ਸਨ[[ਖੁਦਾਈ ਖਿਦਮਤਗਾਰ|।]] <ref name="Veeravalli2016">{{Cite book|title=Gandhi in Political Theory: Truth, Law and Experiment|last=Veeravalli|first=Anuradha|date=2016|publisher=Routledge|isbn=9781317130994|page=84|language=en}}</ref> ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਅਕਸਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Islam and the Secular State|last=Na|first=Abdullahi Ahmed An-Na'im|last2=Naʻīm|first2=ʻAbd Allāh Aḥmad|date=2009|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-03376-4|page=156|language=en|quote=The Jamiya-i-ulama-Hind founded in 1919, strongly opposed partition in the 1940s and was committed to composite nationalism.}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਨੇ ਹਿੰਦੂ -ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। <ref name="Bahadur1990">{{Cite book|title=Rasikapriya of Keshavadasa|last=Bahadur|first=K. P.|date=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120807341|page=i|language=en}}</ref> ਅਕਬਰ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Bahadur1976">{{Cite book|title=Selections from Rāmacandrikā of Keśavadāsa|last=Bahadur|first=K.P.|date=1976|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|isbn=9788120827899|page=1|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਫੁੱਲ ਵਾਲੋਂ ਕੀ ਸੈਰ ਵਰਗੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਬਣਾਏ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਅਕਬਰ II ਦੇ ਅਧੀਨ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ) ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Indian and Foreign Review, Volume 23|date=1985|publisher=Publications Division of the Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|page=82|language=en}}</ref> [[ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ|ਛਤਰਪਤੀ ਸ਼ਿਵਾਜੀ]] ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਕੜਾ ਕੀਤਾ। ਮਰਾਠਾ ਹਿੰਦਵੀ ਸਵਰਾਜਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉੱਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਸਨ। ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਨਿਜੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਦਰਬਾਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। [[ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ|ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਤੀਜੀ ਲੜਾਈ]] ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਾ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸੱਯਦ ਜਮਾਲ ਅਲ-ਦੀਨ ਅਲ-ਅਫਗਾਨੀ ਅਸਦਾਬਾਦੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੀਚੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ਼ੇਗੀ। <ref name="EI2011">{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din|title=AFḠĀNĪ, JAMĀL-AL-DĪN|date=22 July 2011|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|language=en|quote=In Hyderabad 1880-81 Afḡānī published six Persian articles in the journal Moʿallem-e šafīq, which were reprinted in Urdu and Persian in various editions of Maqālāt-e Jamālīya. The three major themes of these articles are: 1. advocacy of linguistic or territorial nationalism, with an emphasis upon the unity of Indian Muslims and Hindus, not of Indian Muslims and foreign Muslims; 2. the benefits of philosophy and modern science; and 3. attacks on Sayyed Aḥmad Khan for being pro-British. On nationalism, he writes in “The Philosophy of National Unity and the Truth about Unity of Language” that linguistic ties are stronger and more durable than religious ones (he was to make exactly the opposite point in the pan-Islamic al-ʿOrwat al-woṯqā a few years later). In India he felt the best anti-imperialist policy was Hindu-Muslim unity, while in Europe he felt it was pan-Islam.}}</ref> <ref name="Aslam2011">{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/website/story/the-politics-of-deoband/277847|title=The Politics Of Deoband|last=Aslam|first=Arshad|date=28 July 2011|publisher=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|language=en|quote=Much before Madani, Jamaluddin Afghani argued that Hindus and Muslims must come together to overthrow the British. Husain Ahmad would argue the same thing after five decades.}}</ref> [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ]] ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। <ref name="Singh2007" /> 2007 ਵਿੱਚ ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ [[ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ "ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਵਾਹੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਹਨ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਬਣ ਨਿਬੜੀਆਂ"।<ref name="Singh2007">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india/1857-revolt-tribute-to-hindu-muslim-unity/story-O63aYNEyG7j1CyALJOFYYI.html|title='1857 revolt tribute to Hindu–Muslim unity'|date=10 May 2007|publisher=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> [[ਲਖਨਊ ਪੈਕਟ|1916 ਦੇ ਲਖਨਊ ਸਮਝੌਤੇ]] [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ "ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ" ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Pearson2011">{{Cite book|title=The Pearson CSAT Manual 2011|date=2011|publisher=Pearson Education India|isbn=9788131758304|language=en|quote=An important step forward in achieving Hindu–Muslim unity was the Lucknow Pact, 1916.}}</ref> [[ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾ|ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ]] ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite book|url=http://www.vanguardbooks.com/browsetitle.php?isbn=8178241447&title=AMBASSADOR-OF-HINDU%E2%80%93MUSLIM-UNITY|title=AMBASSADOR OF HINDU–MUSLIM UNITY JINNAH'S EARLY POLITICS|last=WELL|first=IAN BRYANT|publisher=Vanguard Books|isbn=8178241447|access-date=2021-10-03|archive-date=2020-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126105615/http://www.vanguardbooks.com/browsetitle.php?isbn=8178241447&title=AMBASSADOR-OF-HINDU%E2%80%93MUSLIM-UNITY|url-status=dead}}</ref> [[ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਖਲੇ]] ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਨਾਹ ਵਿੱਚ "ਸੱਚ ਦਾ ਕਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਪੱਖਪਾਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣਾਏਗੀ"।{{Sfn|Wolpert}} ਦੇਵਬੰਦ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰੀ ਮੁਹੰਮਦ ਤਾਇਯਬ ਅਤੇ ਕਿਫਾਇਤੁੱਲਾਹ ਦਿਹਲਾਵੀ, ਨੇ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ, ਰਲ਼ੇ-ਮਿਲ਼ੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref name="MacLean2013">{{Cite book|title=Cosmopolitanisms in Muslim Contexts|last=MacLean|first=Derryl N.|date=2013|publisher=Edinburgh University Press|isbn=9780748656097|language=en}}</ref> ਜਮੀਅਤ ਉਲੇਮਾ-ਏ-ਹਿੰਦ ਦੇ ਆਗੂ ਮੌਲਾਨਾ ਸੱਯਦ ਹੁਸੈਨ ਅਹਿਮਦ ਮਦਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ: {{quotation|ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਜੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਹੱਥ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਹੀ ਕਾਜ ਲਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।<ref name="McDermottGordonEmbreeDalton2014">{{cite book |last1=McDermott |first1=Rachel Fell |last2=Gordon |first2=Leonard A. |last3=Embree |first3=Ainslie T. |last4=Pritchett |first4=Frances W. |last5=Dalton |first5=Dennis |title=Sources of Indian Traditions: Modern India, Pakistan, and Bangladesh |url=https://archive.org/details/sourcesofindiant0000unse_s1l5 |date=2014 |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-51092-9 |page=[https://archive.org/details/sourcesofindiant0000unse_s1l5/page/457 457] |language=en}}</ref>}} ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ [[ਖਿਜ਼ਰ ਹਿਆਤ ਖਾਂ ਟਿਵਾਣਾ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਲਿਕ ਖਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ]] ਨੇ ਅਣਵੰਡੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਿਵਸ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਿਰਕੂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਮੌਲਵੀ ਮੁਹੰਮਦ ਇਲਿਆਸ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। <ref name="Talbot1996">{{Cite book|title=Khizr Tiwana, The Punjab Unionist Party and the Partition of India|last=Talbot|first=Ian|date=1996|publisher=Curzon Press|pages=77, 303|language=en}}</ref> == ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਖਤਰਾ == 1857 ਦੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਵਿੱਚ]] [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ|, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ]] ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। <ref name="Syeda2014">{{Citation|title=A study of Jamiat-Ulama-i-Hind with special reference to Maulana Hussain Ahmad Madani in freedom movement (A.D. 1919 – A.D.1947)|last=Syeda|first=Lubna Shireen|publisher=Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University/Shodhganga|year=2014|chapter=Madani and Composite Nationalism|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/54426/|pages=207–211, 257–258}}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਉਭਾਰ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਈ; ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋ ਕੇ ਤਾਜ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰਨ। <ref name="Syeda2014" /> ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਮੁਹੰਮਦ ਐਂਗਲੋ-ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਥਿਓਡੋਰ ਬੇਕ [[ਸਈਅਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ|ਨੇ ਸਈਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ]] ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ]] ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ "ਕਿ ਐਂਗਲੋ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਸੰਭਵ ਸੀ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਏਕਤਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ"।<ref name="Syeda2014" /> ''ਸਾਂਝਾ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ'' ਲੇਖਕ, ਦੇਵਬੰਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਮੌਲਾਨਾ ਹੁਸੈਨ ਅਹਿਮਦ ਮਦਾਨੀ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ "ਇਸ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ਼ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਗੁਆ ਦੇਣਗੇ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਰੁਲ਼ ਜਾਣਗੇ"। ਇਹ ਧਮਕੀ "ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼" ਨਾਲ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।<ref name="Syeda2014"/> ਮਦਨੀ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ, ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Syeda2014" /> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗਾਂਧੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] bpxtwcmijo6djb2tdr0puakelf4ud4y 0 137877 843374 674802 2026-07-29T20:09:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843374 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em;" | style="background:#f8eaba; text-align:center;" |<div class="center"> ; ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂਕਲਾ </div> |- |<gallery> ਤਸਵੀਰ:Hamandir Sahib (Golden Temple).jpg|[[Amritsar|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], ਵਿੱਚ [[ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ|ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ]] । ਤਸਵੀਰ:Sarovar (sacred pool) at Fatehgarh Sahib Gurdwara, Punjab, India.jpg|ਸਰੋਵਰ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਪੰਜਾਬ। </gallery> |- |<gallery> ਤਸਵੀਰ:Tomb of Ranjit Singh Lahore.jpg|[[Lahore|ਲਾਹੌਰ]], [[Pakistan|ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ [[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਜੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ। ਤਸਵੀਰ:Fateh Burj, Banda Singh Baahadur memorial ,Chapadchidi, Punjab ,India.jpg|[[Fateh Burj|ਫਤਿਹ ਬੁਰਜ]] </gallery> |- |} [[ਤਸਵੀਰ:New--Plan-of-Harmandar-rp.jpg|thumb|350x350px|ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ਵੱਡਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।]] '''ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂਕਲਾ''', ਵਾਸਤੂਕਲਾ (ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ) ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ|ਸਿੱਖ ਖਾਸਲਾ ਰਾਜ]] ਦੌਰਾਨ [[ਪੰਜਾਬ]] ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇਂ ਆਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵੀਨ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਸਤੂਕਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਂਵੇ ਇਹ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਸਿਰਫ਼ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ ਧਰਮ]] ਅੰਦਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ। 300 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਵਸਤੂਕਲਾ ਇਸਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਕਰਾਂ ਕਾਰਣ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗ਼ਲ]] ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੈ। ਗੁੰਬਦ, ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਵਸਤੂਕਲਾ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛੱਤਰੀਆਂ, ਤਾਕੀਆਂ, ਆਦਿ ਰਾਜਪੂਤ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਬੁੰਗੇ, ਪੈਲਸ, ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੋ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਰਾ, ਮਤਲਬ ਬੂਹਾ ਜਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਕਰੀਬਨ 500 ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Baba_atal_1.jpg|left|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ।]] == ਗੈਲਰੀ == <gallery class="center" widths="180" heights="180"> ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Dera Sahib and Samadhi of Ranjit Singh.jpg|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਰਾ ਸਾਹਿਬ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੰਬਦ। ਤਸਵੀਰ:The Entrance of Janam Asthan-2.jpg|[[ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ|ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ]], [[ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਮੁੜਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ]] ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ:Gurdwara Darbar Sahib Kartarpur 04.jpg|ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, [[ਕਰਤਾਰਪੁਰ]], ਪਾਕਿਸਤਾਨ। ਤਸਵੀਰ:Hazur Sahib, Nanded, Maharashtra, September 2012.jpg|[[ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ|ਸ਼੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ]] ਨਾਂਦੇੜ, [[ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ|ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ]], [[ਭਾਰਤ]]: ਪੰਜਾਂ ਤਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਤਸਵੀਰ:Front view of Gurudwara Bangla Sahib, Delhi.jpg|[[ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਭਾਰਤ]]। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == * Arshi, Pardeep Singh, ''Sikh Architecture in the Punjab'', Intellectual Pub. House, 1986. * Brown, Percy, Indian Architecture (Islamic Period), Fifth Edition, 1965, Bombay. * Brown, Percy, Indian Architecture (Hindu and Buddhist Period), Fifth Edition, 1965, Bombay. * Singh, Mehar, ''Sikh Shrines In India'', Publications Division, Government of India, 1974, New Delhi. * Singh, Darshan, ''The Sikh art and architecture'', Dept. of Guru Nanak Sikh Studies, Panjab University, 1987. * Marg, Volume XXX, Number 3, June 1977, Bombay. == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=International Bibliography of Sikh Studies|url=https://archive.org/details/internationalbib0000chil|last=Rajwant Singh Chilana|publisher=Springer Netherlands|year=2005|isbn=978-1-4020-3043-7}} * {{Cite book|title=Sikh Art and Literature|url=https://archive.org/details/sikhartliteratur0000unse|publisher=Routledge|year=1999|isbn=978-0-415-20289-3|editor-last=Kerry Brown}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://web.archive.org/web/20070927230013/http://www.sikhspectrum.com/022004/architecture_art.htm Article on Sikh Architecture] * [http://www.tribuneindia.com/1999/99feb20/saturday/head1.htm Article on Sikh Architecture] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ]] eajcpw9f1a0r23bvtwq5gi55xn2usn8 0 137975 843369 815186 2026-07-29T20:05:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843369 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Shahla Zia <br> {{Nastaliq|شہلا ضیاء}} | native_name_lang = ur | image = Shahla Zia gravestone at Islamabad Graveyard.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_name = | birth_place = [[Lahore]], [[Punjab Province (British India)|Punjab]], [[British Raj|British India]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1947|2|12}} | death_place = [[Islamabad]], [[Pakistan]] | death_date = {{death date and age|df=yes|2005|03|10|1947|2|12}} | burial_place = [[Islamabad]] | nationality = | other_names = | citizenship = [[Pakistan]] | education = | alma_mater = [[University of the Punjab]] | occupation = Lawyer | years_active = | known_for = | net_worth = <!-- Net worth should be supported with a citation from a reliable source --> | television = | spouse = | children = | parents = | relatives = | awards = | website = <!-- {{URL|Example.com}} --> }} '''ਸ਼ਾਹਲਾ ਜ਼ੀਆ''' (12 ਫਰਵਰੀ 1947 – 10 ਮਾਰਚ 2005) ਜਿਸ ਨੂੰ '''ਸ਼ੇਹਲਾ ਜ਼ੀਆ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ, ਜੋ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ]] ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਜ਼ੀਆ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਮੂਦ ਅਲੀ ਖਾਨ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦੋਲਨ]] ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸਤਨਾਮ ਮਹਿਮੂਦ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/384940|title=HR activist Shahla Zia passes away|date=11 March 2005|work=Dawn|access-date=26 November 2016}}</ref> ਉਸਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਹੌਰ|ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=http://wikipeacewomen.org/wpworg/en/?page_id=2213|title=Shehla Zia (Pakistan)|website=WikiPeaceWomen|access-date=26 November 2016|archive-date=20 ਦਸੰਬਰ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220185213/http://wikipeacewomen.org/wpworg/en/?page_id=2213|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/384940|title=HR activist Shahla Zia passes away|date=11 March 2005|work=Dawn|access-date=26 November 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/384940 "HR activist Shahla Zia passes away"]. ''Dawn''. 11 March 2005<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 November</span> 2016</span>.</cite></ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pakistanpressfoundation.org/2005/03/human-rights-activist-shehla-zia-dies/|title=Human rights activist Shehla Zia dies|date=11 March 2005|work=Daily Times|access-date=26 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116151948/http://www.pakistanpressfoundation.org/2005/03/human-rights-activist-shehla-zia-dies/|archive-date=16 January 2017}}</ref> ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਮਲੀਹਾ ਜ਼ਿਆ ਲਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ [[ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ|ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ]] ਕਾਰਕੁਨ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/798979/legal-battle-the-woman-behind-sindhs-domestic-violence-bill/|title=Legal battle: The woman behind Sindh’s domestic violence bill|last=Ali|first=Rabia|date=29 November 2014|work=The Express Tribune|access-date=26 November 2016}}</ref> ਜ਼ੀਆ ਦੀ 58 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Dawn" /> == ਕਾਨੂੰਨੀ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ == ਜ਼ੀਆ 1980 ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨ ਔਰਤ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਿਗਾਰ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਏ.ਜੀ.ਐਚ.ਐਸ. ਮਹਿਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਫਰਮ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/384940|title=HR activist Shahla Zia passes away|date=11 March 2005|work=Dawn|access-date=26 November 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/384940 "HR activist Shahla Zia passes away"]. ''Dawn''. 11 March 2005<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 November</span> 2016</span>.</cite></ref><ref name="Daily Times">{{Cite news|url=http://www.pakistanpressfoundation.org/2005/03/human-rights-activist-shehla-zia-dies/|title=Human rights activist Shehla Zia dies|date=11 March 2005|work=Daily Times|access-date=26 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116151948/http://www.pakistanpressfoundation.org/2005/03/human-rights-activist-shehla-zia-dies/|archive-date=16 January 2017}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20170116151948/http://www.pakistanpressfoundation.org/2005/03/human-rights-activist-shehla-zia-dies/ "Human rights activist Shehla Zia dies"]. ''Daily Times''. 11 March 2005. Archived from [http://www.pakistanpressfoundation.org/2005/03/human-rights-activist-shehla-zia-dies/ the original] on 16 January 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 November</span> 2016</span>.</cite></ref> 1983 ਵਿੱਚ, ਜ਼ੀਆ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 1983 ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref name="Dawn" /><ref name="Daily Times" /> ਜਿਸਦਾ ਅਸਰ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਇੱਕ ਮਰਦ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਣਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/islamicreasserti00weis|title=Islamic Reassertion in Pakistan: The Application of Islamic Laws in a Modern State|last=Weiss|first=Anita M.|date=1986|publisher=Syracuse University Press|isbn=9780815623755|page=[https://archive.org/details/islamicreasserti00weis/page/101 101]|access-date=26 November 2016|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vagabomb.com/The-Story-Behind-Pakistans-Feminism-Of-The-s-And-s/|title=The Story Behind Pakistan's Feminism Of The 70s And 80s|last=Waraich|first=Sukhmani|website=Vagabomb|access-date=26 November 2016}}</ref> ਉਹ ਵੂਮਨਜ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਫੋਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।<ref name="Daily Times" /> ਜ਼ੀਆ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਤਕਰੇ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਖ ਬਣਾਈ।<ref name="Dawn" /><ref name="Daily Times" /> ਜ਼ੀਆ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ<ref name="No Paradise">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8xveSOdz6zIC|title=No Paradise Yet: The World's Women Face the New Century|last=Mirsky|first=Judith|last2=Radlett|first2=Marty|date=2000|publisher=Zed Books|isbn=9781856499224|access-date=26 November 2016}}</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਵੀ ਰਹੀ, ਜੋ ਇਸ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ।<ref name="Dawn">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/384940|title=HR activist Shahla Zia passes away|date=11 March 2005|work=Dawn|access-date=26 November 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/384940 "HR activist Shahla Zia passes away"]. ''Dawn''. 11 March 2005<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 November</span> 2016</span>.</cite></ref> ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ 15ਵੇਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਰੀਆ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜ਼ੀਆ ਨੂੰ ਕਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Dawn" /> ਜ਼ੀਆ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ 1994 ਦੇ ਇੱਕ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੁਦਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਦਈ ਨੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਖਤਰਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਗਰਿੱਡ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚੁਣੌਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=https://www.escr-net.org/caselaw/2015/ms-shehla-zia-v-wapda-pld-1994-sc-693|title=Ms. Shehla Zia v. WAPDA, PLD 1994 SC 693|website=ESCR-Net|access-date=26 November 2016}}</ref> ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Hassan|first=Pervez|last2=Azim|first2=Azfar|title=Securing Environmental Rights Through Public Interest Litigation in South Asia|url=http://www.velj.org/securing-environmental-rights.html|journal=Virginia Environmental Law Journal|access-date=26 November 2016}}</ref><ref>{{Cite book|title=Closing the Rights Gap: From Human Rights to Social Transformation|url=https://archive.org/details/isbn_9780520283091|last=Haglund|first=LaDawn|last2=Robin|first2=Stryker|date=2015|publisher=University of California Press|isbn=9780520958920|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780520283091/page/n146 113]–114}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2005]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਕੀਲ]] hn89yh725am5fwjco90kszudbnusi9v 0 139962 843334 672446 2026-07-29T19:21:31Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843334 wikitext text/x-wiki {{Infobox comedian | name = ਏਲਨ ਡੀਜੇਨਰਸ | image = Ellen DeGeneres 2011.jpg | caption = ਡੀਜੇਨਰਸ 2011 ਦੌਰਾਨ | birth_name = ਏਲਨ ਲੀ ਡੀਜੇਨਰਸ | birth_date = {{Birth date and age|1958|1|26}} | birth_place = ਮੇਟੈਰੀ, ਲੁਈਸਿਆਨਾ, ਯੂ.ਐਸ. | death_date = | death_place = | medium = {{hlist|ਸਟੈਂਡ-ਅਪ|ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ|ਫ਼ਿਲਮ|ਕਿਤਾਬਾਂ}} | alma_mater = [[University of New Orleans]] | years_active = 1978–present | genre = {{hlist|ਕਾਮੇਡੀ|[[ਵਿਅੰਗ]]|ਹਾਸਾ-ਮਜਾਕ|}} | subject = {{hlist|ਅਮਰੀਕੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਪੌਪ ਕਲਚਰ|ਲਿੰਗਤਾ|ਤਤਕਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇ}} | spouse = {{marriage|ਪੋਰਟੀਆ ਡੀ ਰੋਜ਼ੀ|2008}} | parents = [[Betty DeGeneres]] | relatives = [[Vance DeGeneres]] (brother) | signature = Ellen DeGeneres Signature.svg }} '''ਏਲਨ ਲੀ ਡੀਜੇਨਰਸ''' ( ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ, 1958)<ref name="biography.com">{{Cite web|url=https://www.biography.com/media-figure/ellen-degeneres|title=Ellen Degeneres|website=Biography.com ([[FYI (TV network)|FYI]]/[[A&E Networks]])|access-date=May 13, 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/02/13/try-not-get-jealous-reading-ellen-degeneres-star-studded-60th-birthday-party/332755002/|title=Try not to get jealous reading about Ellen DeGeneres' star-studded 60th birthday party|date=February 13, 2018|access-date=May 13, 2021|publisher=USA Today|quote=DeGeneres, who marked the milestone birthday on Jan. 26}}</ref> ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਮੇਡੀਅਨ, ਟੈਲੀਵੀਜ਼ਨ ਮੇਜ਼ਬਾਨ, ਅਦਾਕਾਰਾ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 1994 ਤੋਂ 1998 ਤੱਕ [[ਸਿਟਕਾਮ]] ''ਏਲਨ'' ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2003 ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਡੀਕੇਟਿਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਟਾਕ ਸ਼ੋਅ, ਦ ਏਲਨ ਡੀਜੇਨਰਸ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਰੀਅਰ 1980ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੌਨੀ ਕਾਰਸਨ ਸਟਾਰਰਿੰਗ ਟੂਨਾਈਟ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ 1986 ਦੀ ਦਿੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ ''ਮਿਸਟਰ ਰਾਂਗ'' (1996), ''ਈਡੀਟੀਵੀ'' (1999) ਅਤੇ ''ਦ ਲਵ ਲੈਟਰ'' (1999) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਨੀ / ਪਿਕਸਰ ਐਨੀਮੇਟਡ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ''ਫਾਈਡਿੰਗ ਨੇਮੋ'' (2003) ਅਤੇ ''ਫਾਈਡਿੰਗ ਡੋਰੀ'' (2016) ਵਿੱਚ ਡੌਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ''ਨੇਮੋ'' ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਸੈਟਰਨ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸੈਟਰਨ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। 2010 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''[[ਅਮਰੀਕਨ ਆਇਡਲ|ਅਮਰੀਕਨ ਆਈਡਲ]]'' ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਿਟਕਾਮ ਏਲਨ 1994 ਤੋਂ 1998 ਅਤੇ ਦ ਏਲਨ ਸ਼ੋਅ 2001 ਤੋਂ 2002 ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ। 1997 ਵਿੱਚ ਏਲਨ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਓਪਰਾ ਵਿਨਫਰੇ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਏਲਨ ਮੋਰਗਨ, ਵਿਨਫਰੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਲਈ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਲੜੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। 2008 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਪੋਰਟੀਆ ਡੀ ਰੌਸੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡਸ, [[ਗ੍ਰੈਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ|ਗ੍ਰੈਮੀ ਅਵਾਰਡਸ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਾਈਮਟਾਈਮ ਐਮੀ ਅਵਾਰਡ|ਪ੍ਰਾਈਮਟਾਈਮ ਐਮੀਜ਼]] ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੰਪਨੀ, ਇਲੈਵਨਇਲੈਵਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ, ਏ ਵੇਰੀ ਗੁੱਡ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬ੍ਰਾਂਡ, ਈਡੀ ਏਲਨ ਡੀਜੇਨਰਸ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ, ਸਹਾਇਕ ਉਪਕਰਣ, ਘਰ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.apartmenttherapy.com/sellin-ellen-how-degeneres-is-becoming-the-new-martha-242324|title=Sellin' Ellen: How DeGeneres Is Becoming the New Martha|website=Apartment Therapy|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180319084708/https://www.apartmenttherapy.com/sellin-ellen-how-degeneres-is-becoming-the-new-martha-242324|archive-date=March 19, 2018|access-date=March 18, 2018}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਯਤਨਾਂ ਲਈ [[ਐਮੀ ਇਨਾਮ|30 ਐਮੀਜ਼]], 20 ਪੀਪਲਜ਼ ਚੁਆਇਸ ਅਵਾਰਡ (ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ)<ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/watch-ellen-degeneres-win-more-peoples-choice-awards-than-anyone_us_58802b55e4b04b69667e6fcf|title=Watch Ellen DeGeneres Win More People's Choice Awards Than Anyone|last=Bradley|first=Bill|date=January 18, 2017|work=Huffington Post|access-date=January 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119233834/http://www.huffingtonpost.com/entry/watch-ellen-degeneres-win-more-peoples-choice-awards-than-anyone_us_58802b55e4b04b69667e6fcf|archive-date=January 19, 2017}}</ref> ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ ਹਨ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮੈਡਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਗੋਲਡਨ ਗਲੋਬਜ਼ ਵਿਖੇ ਕੈਰਲ ਬਰਨੇਟ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਇਸਦੇ ਉਦਘਾਟਨੀ ਨਾਮ ਕੈਰੋਲ ਬਰਨੇਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/ellentv/videos/481611222762513/|title=I've had an incredible life full of wonderful moments.|website=facebook|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811065424/https://www.facebook.com/ellentv/videos/481611222762513/|archive-date=August 11, 2020|access-date=January 6, 2020}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਡੀਜੇਨਰਸ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਮੇਟੈਰੀ, ਲੁਈਸਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਜੇਨ (ਜਨਮ 1930), ਇੱਕ ਸਪੀਚ ਥੈਰੇਪਿਸਟ ਅਤੇ ਇਲੀਅਟ ਏਵਰੇਟ ਡੀਜੇਨਰਸ(1925–2018) ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite magazine|last=Stone, Natalie|date=January 11, 2018|title=Ellen DeGeneres' Father Elliot Dies at 92: 'There Was Not One Bone of Judgment in His Body'|url=http://people.com/tv/ellen-degeneres-father-elliot-dies-92/|magazine=People|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112023224/http://people.com/tv/ellen-degeneres-father-elliot-dies-92/|archive-date=January 12, 2018|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name="bookref1">{{Cite book|title=Love, Ellen: A Mother/Daughter Journey|url=https://archive.org/details/loveellenmotherd0000bett_y4p0|last=DeGeneres|first=Betty|publisher=HarperCollins Publishers|year=2000|isbn=978-0-688-17688-4|pages=[https://archive.org/details/loveellenmotherd0000bett_y4p0/page/22 22], 27}}</ref> ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਵੈਂਸ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੈਂਚ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਏਲਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Dawn">{{Cite news|url=https://www.today.com/parents/ellen-degeneres-reveals-her-father-passed-away-touching-tribute-t121130|title=Ellen DeGeneres reveals her father passed away in touching tribute|last=Dawn|first=Randee|work=[[Today (U.S. TV program)|Today]]|access-date=March 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322150403/https://www.today.com/parents/ellen-degeneres-reveals-her-father-passed-away-touching-tribute-t121130|archive-date=March 22, 2018|language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ 1973 ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਹੋਣ ਲਈ ਫਾਇਲ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Dawn" /> ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਏਲਨ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸੇਲਜ਼ਮੈਨ ਰਾਏ ਗ੍ਰੂਸੇਨਡੋਰਫ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਬੈਟੀ ਜੇਨ ਅਤੇ ਏਲਨ ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅਟਲਾਂਟਾ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੂਸੇਨਡੋਰਫ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਵੈਨਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ 15 ਜਾਂ 16 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਤਰੇਏ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ।<ref name="sa">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-48443974|title=Ellen DeGeneres Opens Up About Sexual Abuse|date=May 29, 2019|website=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529093648/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-48443974|archive-date=May 29, 2019|access-date=May 29, 2019}}</ref> ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ ਮੇਟੈਰੀ ਦੇ ਗ੍ਰੇਸ ਕਿੰਗ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਈ 1976 ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸੰਚਾਰ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸਮੈਸਟਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਲੌਰਾ ਗਿਲਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਾਅ ਫਰਮ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਪੇਂਟਰ, ਇੱਕ ਹੋਸਟੇਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਰਟੈਂਡਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਮੇਡੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ == ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਕਲੱਬਾਂ ਅਤੇ ਕੌਫੀ ਹਾਊਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਕਾਮੇਡੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1981 ਤੱਕ ਉਹ ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਾਈਡਜ਼ ਕਾਮੇਡੀ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਸੀ. ਸੀ। ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ [[ਵੂਡੀ ਐਲਨ|ਵੁਡੀ ਐਲਨ]] ਅਤੇ ਸਟੀਵ ਮਾਰਟਿਨ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਟਾਈਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.womenfitness.net/story_ellenDeGeneres.htm|title=Amazing story of Ellen DeGeneres|website=www.womenfitness.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20170503140142/http://www.womenfitness.net/story_ellenDeGeneres.htm|archive-date=May 3, 2017|access-date=May 28, 2017}}</ref> ਸਟੈਂਡ-ਅਪ ਕਾਮੇਡੀ ਕਰਨ ਤੋਂ 15 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੀਜੇਨਰਸ 2018 ਦੇ [[ਨੈਟਫਲਿਕਸ|ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ]] ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਸਪੈਸ਼ਲ, ਰਿਲੇਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite news|url=https://variety.com/2017/tv/news/ellen-degeneres-netflix-stand-up-special-1202442920/|title=Ellen DeGeneres Lands New Netflix Stand-Up Special|last=Otterson|first=Joe|date=May 24, 2017|work=Variety|access-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222132648/http://variety.com/2017/tv/news/ellen-degeneres-netflix-stand-up-special-1202442920/|archive-date=December 22, 2017|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/ellen-degeneres-relatable-netflix-special_us_5b8e8cdbe4b0162f472729a7|title=Ellen DeGeneres Reveals Netflix Special Premiere Date And Details|last=Wong|first=Curtis M.|date=September 4, 2018|work=Huffington Post|access-date=September 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928001748/https://www.huffingtonpost.com/entry/ellen-degeneres-relatable-netflix-special_us_5b8e8cdbe4b0162f472729a7|archive-date=September 28, 2018|language=en-US}}</ref> ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ ਲੂਸੀਲ ਬਾਲ, ਕੈਰਲ ਬਰਨੇਟ ਅਤੇ ਬੌਬ ਨਿਊਹਾਰਟ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਾਮੇਡੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/id/6430100/ns/dateline_nbc-newsmakers/t/catching-ellen-degeneres/|title=Catching Up with Ellen DeGeneres|date=November 8, 2004|access-date=September 28, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211220851/http://www.nbcnews.com/id/6430100/ns/dateline_nbc-newsmakers/t/catching-ellen-degeneres/|archive-date=February 11, 2015|publisher=Dateline NBC}}</ref> == ਫ਼ਿਲਮ ਕਰੀਅਰ == 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਏਲਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੋਨਹੈੱਡਸ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ 'ਏਲਨ'ਜ ਐਨਰਜੀ ਐਡਵੈਂਚਰ' ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਵਰਲਡ ਦੇ ਐਪਕੋਟ ਵਿਖੇ ਊਰਜਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਵੇਲੀਅਨ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਬਿਲ ਨਾਈ, ਐਲੇਕਸ ਟ੍ਰੇਬੇਕ, ਮਾਈਕਲ ਰਿਚਰਡਸ ਅਤੇ ਜੈਮੀ ਲੀ ਕਰਟਿਸ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ੋਅ ਡੀਜੇਨਰਸ ਦੇ ਸੌਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਊਰਜਾ-ਥੀਮ ਵਾਲੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ!, ਜੋ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਖੇਡਣਾ, ਕਰਟਿਸ ਅਤੇ [[ਅਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ|ਅਲਬਰਟ ਆਇਨਸਟਾਈਨ]] ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਡੀਜੇਨਰਸ ਨੇ ਨਈ ਨਾਲ ਊਰਜਾ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਅਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਸਹਿ-ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਈਡ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 15 ਸਤੰਬਰ, 1996 ਨੂੰ ਏਲਨ'ਜ਼ ਐਨਰਜੀ ਕ੍ਰਾਈਸਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਏਲਨ'ਜ਼ ਐਨਰਜੀ ਐਡਵੈਂਚਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਈਡ 13 ਅਗਸਤ, 2017 ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। == ਫ਼ਿਲਮੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਫ਼ਿਲਮ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 1990 | ਅਰਡੋਸ ਮੂਨ | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ |- | 1991 | ''ਵਾਈਸਕ੍ਰੈਕਸ'' <ref>{{Cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/96015/Wisecracks/|title=Wisecracks (1991) - Overview - TCM.com|website=Turner Classic Movies|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170522190506/http://www.tcm.com/tcmdb/title/96015/Wisecracks/|archive-date=May 22, 2017|access-date=June 17, 2017}}</ref> | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |- | 1993 | ''ਕੋਨਹੈੱਡਸ'' | ਕੋਚ | |- | 1994 | ''ਟ੍ਰੇਵਰ'' | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ |- | 1996 | ਮਿਸਟਰ ਰੋਂਗ | ਮਾਰਥਾ ਐਲਸਟਨ | |- | rowspan="2" | 1998 | ਗੁੱਡਬਾਏ ਲਵਰ | ਸਾਰਜੈਂਟ ਰੀਟਾ ਪੋਮਪਾਨੋ | |- | ''ਡਾ: ਡੌਲਿਟਲ'' | ਪ੍ਰੋਲੋਗ ਕੁੱਤਾ (ਆਵਾਜ਼) | |- | rowspan="2" | 1999 | ਈਡੀਟੀਵੀ | ਸਿੰਥੀਆ | |- | ਦ ਲਵ ਲੈਟਰ | ਜੈਨੇਟ ਹਾਲ | |- | rowspan="3" | 2003 | ਫਾਇਡਿੰਗ ਨੇਮੋ | ਡੋਰੀ (ਆਵਾਜ਼) | |- | ''ਐਕਸਪਲੋਰਿੰਗ ਦ ਰੀਫ਼ ਵਿਦ ਜੀਨ-ਮਿਸ਼ੇਲ ਕੌਸਟੋ'' | ਡੋਰੀ (ਆਵਾਜ਼) | ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ |- | ''ਪੌਲੀ ਸ਼ੋਰ ਇਜ਼ ਡੇੱਡ'' | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | |- | 2005 | ''ਮਾਈ ਸ਼ੋਰਟ ਫ਼ਿਲਮ'' | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ |- | 2013 | ''ਜਸਟਿਨ ਬੀਬਰ'ਜ ਬਲੀਵ'' | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |- | rowspan="2" | 2015 | ''ਟੇਲਰ ਸਵਿਫਟ: 1989 ਵਰਲਡ ਟੂਰ ਲਾਈਵ'' | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | ਸਮਾਰੋਹ ਫ਼ਿਲਮ |- | ਯੂਨਟੀ | ਕਥਾਵਾਚਕ | ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ |- | 2016 | ''ਫਾਇਡਿੰਗ ਡੋਰੀ'' | ਡੋਰੀ (ਆਵਾਜ਼) | |- |} === ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ !ਸਿਰਲੇਖ !ਭੂਮਿਕਾ !ਨੋਟਸ |- |1989 |ਡੂਏਟ |Margo Van Meter |Episode: "The Birth of a Saleswoman" |- |1989–1990 |''Open House'' |Margo Van Meter |24 episodes |- |1990–1992 |''One Night Stand'' |Herself |2 episodes |- |1992 |''Laurie Hill'' |Nancy MacIntyre |10 episodes |- |1994–1998 |''Ellen'' |Ellen Morgan |109 episodes; also writer and executive producer |- |1994 |''46th Primetime Emmy Awards'' |Herself (co-host) |TV special |- |1995 |''Roseanne'' |Dr. Whitman |Episode: "The Blaming of the Shrew" |- |1996 |''The Dana Carvey Show'' |Ellen Morgan |Episode: "The Mountain Dew Dana Carvey Show" |- |1996–1997 |''The Larry Sanders Show'' |Herself |2 episodes |- |1996 |''38th Annual Grammy Awards'' |Herself (host) |TV special |- |1997 |''39th Annual Grammy Awards'' |Herself (host) |TV special |- |1998 |''Mad About You'' |Nancy Bloom |Episode: "The Finale" |- | rowspan="2" |2000 |''Ellen DeGeneres: The Beginning''<ref>{{Citation|title=Ellen DeGeneres: The Beginning (TV Movie 2000)|url=https://www.imdb.com/title/tt0251070/|access-date=June 17, 2017}}</ref> |Herself |Stand-up special |- |''If These Walls Could Talk 2'' |Kal |TV movie |- | rowspan="4" |2001 |''Saturday Night Live'' |Herself (host) |Episode: "Ellen DeGeneres/No Doubt" |- |''On the Edge''<ref>{{Citation|title=On the Edge (TV Movie 2001)|url=https://www.imdb.com/title/tt0253425/?|access-date=June 19, 2017}}</ref> |Operator |Segment: "Reaching Normal" |- |''Will &amp;amp; Grace'' |Sister Louise |Episode: "My Uncle the Car" |- |''53rd Primetime Emmy Awards'' |Herself (host) |TV special |- |2001–2002 |''{{sortname|The|Ellen Show}}'' |Ellen Richmond |18 episodes; also executive producer |- |2003 |''Ellen DeGeneres: Here and Now'' |Herself |Stand-up special |- |2003–present |''{{sortname|The|Ellen DeGeneres Show}}'' |Herself (host) |Also creator, writer, and executive producer |- | rowspan="2" |2004 |''The Bernie Mac Show'' |Herself |Episode: "It's a Wonderful Wife" |- |''Six Feet Under'' |Herself |Episode: "Parallel Play" |- | rowspan="2" |2005 |''Joey'' |Herself |Episode: "Joey and the Sex Tape" |- |''57th Primetime Emmy Awards'' |Herself (host) |TV special |- | rowspan="2" |2007 |''79th Academy Awards'' |Herself (host) |TV special |- |''Sesame Street'' |Herself |Episode: "The Tutu Spell" |- | rowspan="2" |2010 |''[[ਅਮਰੀਕਨ ਆਇਡਲ|American Idol]]'' |Herself (judge) |Season 9 |- |''{{sortname|The|Simpsons}}'' |Herself (voice) |Episode: "Judge Me Tender″ |- |2014 |''86th Academy Awards'' |Herself (host) |TV special |- |2016; 2019 |''[[ਬਿਗ ਬੈਂਗ ਥਿਊਰੀ|The Big Bang Theory]]'' |Herself |2 episodes |- |2017–2021 |''Ellen's Game of Games'' |Herself (host) |Also creator and executive producer |- |2018 |''Ellen DeGeneres: Relatable'' |Herself |Stand-up special |- | rowspan="3" |2020 |''One World: Together at Home'' |Herself |Television special |- |''iHeart Living Room Concert for America'' |Herself |Concert special |- |''#KidsTogether: The Nickelodeon Town Hall'' |Herself |Television special |- | rowspan="1" |2021 |''Pixar Popcorn'' |Dory (voice)<ref>{{Citation|title=Dory Finding|url=https://www.imdb.com/title/tt13875418/|access-date=2021-10-06}}</ref> |Episode: "Dory Finding" (archive footage) |} ==== ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ==== {| class="wikitable sortable" |- ! ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਨੋਟਸ |- | 2012 | ''ਦ ਸਮਾਰਟ ਵਨ'' | |- | 2014 | ''ਸੋਫੀਆ ਗ੍ਰੇਸ ਐਂਡ ਰੋਜ਼ੀ'ਜ ਰਾਇਲ ਐਡਵੈਂਚਰ'' | |- | 2019 | ਨੈਨਸੀ ਡਰੀਉ ਐਂਡ ਦ ਹਿਡਨ ਸਟੇਅਰਕੇਸ | |- |} ==== ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ==== {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਨੋਟਸ |- | 2012-2014 | ''ਬੈਥਨੀ'' | 170 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2015 | ਰਪੀਟ ਆਫਟਰ ਮੀ | 8 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2015-2016 | ''ਏਲਨ'ਜ਼ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਚੈਲੈਂਜ'' | 15 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2015 | ਵਨ ਬਿਗ ਹੈਪੀ | 6 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2016-2020 | ''ਲਿਟਲ ਬਿਗ ਸ਼ਾਟਸ'' | 48 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2017 | ਫਰਸਟ ਡੇਟਸ | 8 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2018–2019 | ਸਪਲਿਟਿੰਗ ਅਪ ਟੂਗੇਦਰ | 26 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2018 | ''ਟਿਗ ਨੋਟਾਰੋ: ਹੈਪੀ ਟੂ ਬੀ ਹੇਅਰ'' | ਸਟੈਂਡ-ਅੱਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ |- | 2019–ਮੌਜੂਦਾ | ''ਗ੍ਹੈਰੀਨ ਏੱਗ ਐਂਡਮ'' <ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2015/04/green-eggs-and-ham-animated-series-netflix-ellen-degeneres-1201418260/|title=Netflix Picks Up 'Green Eggs and Ham' Animated Series From Ellen DeGeneres|last=Andreeva|first=Nellie|date=April 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307100457/http://deadline.com/2015/04/green-eggs-and-ham-animated-series-netflix-ellen-degeneres-1201418260/|archive-date=March 7, 2016|access-date=March 9, 2016}}</ref> | 13 ਐਪੀਸੋਡ |- | 2020 | ''ਦ ਮਾਸਕਡ ਡਾਂਸਰ'' | |- |} === ਵੀਡੀਓ ਖੇਡ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਭੂਮਿਕਾ ! ਨੋਟਸ |- | 1996 | ''9: ਦ ਲਾਸਟ ਰਿਜੋਰਟ'' | ਔਕਟੋਪਸ ਲੇਡੀ | rowspan="4" | ਆਵਾਜ਼ |- | 2003 | ਫਾਇਡਿੰਗ ਨੇਮੋ | ਡੋਰੀ |- | 2013 | ''ਹੇਡਜ਼ ਅਪ!'' | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ |- | 2016 | ''ਡਿਜ਼ਨੀ ਇਨਫਿੰਟੀ 3.0'' | ਡੋਰੀ |- |} === ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓਜ਼ === {| class="wikitable sortable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਕਲਾਕਾਰ ! ਭੂਮਿਕਾ ! scope="col" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 1997 | "ਏ ਚੇਂਜ ਵੁਡ ਡੂ ਯੂ ਗੁੱਡ" | ਸ਼ੈਰਲ ਕ੍ਰੋ | ਟੈਕਸੀ ਯਾਤਰੀ | <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=GDwLPMOzHLY|title=Sheryl Crow – A Change Would Do You Good (Version 2)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190512210659/https://www.youtube.com/watch?v=GDwLPMOzHLY|archive-date=May 12, 2019|access-date=June 18, 2019}}</ref> |- | 2018 | "ਗਰਲਜ਼ ਲਾਇਕ ਯੂ" | [[ਮਰੂਨ 5|ਮਾਰੂਨ 5]] ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਕਾਰਡੀ ਬੀ]] ਹੈ | ਖੁਦ (ਕੈਮਿਓ) | <ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/maroon-5-cardi-bs-girls-like-you-video-is-a-star-studded-dance-party_us_5b0ffa74e4b0fcd6a8345208|title=Maroon 5, Cardi B's 'Girls Like You' Video Is a Star-Studded Dance Party|last=Amatulli|first=Jenna|website=[[HuffPost]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531173702/https://www.huffingtonpost.com/entry/maroon-5-cardi-bs-girls-like-you-video-is-a-star-studded-dance-party_us_5b0ffa74e4b0fcd6a8345208|archive-date=May 31, 2018|access-date=June 1, 2018}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Glicksman|first=Josh|date=October 16, 2018|title=Maroon 5 Releases New Version of 'Girls Like You' Music Video: Watch|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8480249/maroon-5-alternate-version-girls-like-you-music-video|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103161839/https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8480249/maroon-5-alternate-version-girls-like-you-music-video|archive-date=November 3, 2018|access-date=December 31, 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://open.spotify.com/show/1Lu17oqo8Evy8AzqPKjzLY|title=Maroon 5 – Girls Like You (Vertical Video) featuring Cardi B|website=[[Spotify]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219043921/https://open.spotify.com/show/1Lu17oqo8Evy8AzqPKjzLY|archive-date=December 19, 2018|access-date=December 28, 2018}}</ref> |- | 2019 | "ਯੂ ਨੀਡ ਟੂ ਕਾਮ ਡਾਊਨ" | [[ਟੇਲਰ ਸਵਿਫ਼ਟ|ਟੇਲਰ ਸਵਿਫਟ]] | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | <ref>Vargas, A. (June 17, 2019). Here Are All The Celebrity Cameos In Taylor Swift's "You Need To Calm Down" Video. Retrieved June 17, 2019, from https://www.bustle.com/p/all-the-celebrity-cameos-in-taylor-swifts-you-need-to-calm-down-video-from-katy-perry-to-the-fab-five-18009431 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190617230623/https://www.bustle.com/p/all-the-celebrity-cameos-in-taylor-swifts-you-need-to-calm-down-video-from-katy-perry-to-the-fab-five-18009431|date=June 17, 2019}}</ref> |- | 2020 | "ਦ ਵਾਲ ਵਿਲ ਫਾਲ" | ਰਿਕ ਸਪਰਿੰਗਫੀਲਡ ਅਤੇ ਦੋਸਤ | ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ | <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=BMHI0KW39ho|title=Rick Springfield and Friends – The Wall Will Fall|website=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516194931/https://www.youtube.com/watch?v=BMHI0KW39ho&_=1|archive-date=May 16, 2020|access-date=May 17, 2020}}</ref> |- |} == ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ == === ਐਲਬਮਾਂ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਫਾਰਮੈਟ |- | 1996 | ਟੇਸਟ ਦਿਸ | ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੀਡੀ/ਡਾਊਨਲੋਡ |} === ਆਡੀਓਬੁੱਕਸ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਫਾਰਮੈਟ |- | 2003 | ਦ ਫਨੀ ਥਿੰਗ ਇਜ਼.... | ਸੀਡੀ/ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ |- | 2011 | ਸਿਰੀਅਸਲੀ... ਆਈ ਐਮ ਕਿਡਿੰਗ | ਸੀਡੀ/ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ |} === ਪੋਡਕਾਸਟ === {| class="wikitable" !ਸਾਲ ! ਸਿਰਲੇਖ ! ਫਾਰਮੈਟ |- | 2017 | ਮੇਕਿੰਗ ਗੇਅ ਹਿਸਟਰੀ | ਪੋਡਕਾਸਟ ਐਪੀਸੋਡ; 2001 ਤੋਂ ਆਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ |- |} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|url=https://archive.org/details/mypointidohaveon00dege|title=My Point...And I Do Have One|last=DeGeneres|first=Ellen|publisher=Bantam Books|year=1995|isbn=978-0-553-09955-3|location=New York}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/funnythingis00dege|title=The Funny Thing Is...|last=DeGeneres|first=Ellen|publisher=Simon & Schuster|year=2003|isbn=978-0-7432-4761-0|location=New York}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/isbn_9781455504152|title=Seriously...I'm Kidding|last=DeGeneres|first=Ellen|publisher=Grand Central Publishing|year=2011|isbn=978-0-446-58502-6|location=New York|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Home|last=DeGeneres, Ellen|publisher=Grand Central Life & Style|year=2015|isbn=978-1455533565}} == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}  == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਟਵਿਟਰ}}</img> * [http://www.ellentv.com/ ''ਏਲਨ ਡੀਜੇਨੇਰਸ ਸ਼ੋਅ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905001814/http://www.ellentv.com/ |date=2017-09-05 }} * {{IMDB name|1122}} {{S-start}} {{s-media}} {{succession box|title=Host of ''[[Christmas in Washington]]''|before=[[George Lopez]]|after=[[Conan O'Brien]]|years=2010}} {{s-end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਿਲਾ ਕਾਰਕੁਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਔਰਤ ਨਾਵਲਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1958]] 9i9pllcx07ulv2nxzbx0fk8c9ujw4wh 0 141232 843377 785201 2026-07-29T20:11:34Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843377 wikitext text/x-wiki   {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਚੀਨੀ|pic=Phutthamonthon Buddha.JPG|lang3=te|kanji=僧、比丘|qn=Tỉ-khâu, Tì-kheo, Tăng lữ|altname=Native Chinese name|w2=he<sup>2</sup>-shang<sup>4</sup>|p2=héshàng, sēnglǚ|c2=和尚、僧侶|w=Pi<sup>3</sup>-ch'iu<sup>1</sup>|p=bǐqiū|c=比丘|lang4_content=ଭିକ୍ଷୁ, Bhikhyu|lang4=or|lang3_content=భిక్షువు, bhikṣuvu|lang2_content=භික්ෂුව|picsize=250px|lang2=si|lang1_content=भिक्षु|lang1=ne|thdl=gelong|wylie=dge slong|tib=དགེ་སློང་|rtgs=phiksu|tha=ภิกษุ|tam=துறவி, tuṟavi|my=ဘိက္ခု|san=भिक्षु<br/>(Bhikṣu)|pli=Bhikkhu|piccap=Bhikkhus in Thailand|romaji=Sō, biku}} '''''ਭਿਖੂ/ਭਿਖਸ਼ੂ''''' ( [[ਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪਾਲੀ]] : भिक्षु, [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] : '''''भिक्षु''''', ਭਿਖਸ਼ੂ) ਬੋਧੀ ਮੱਠਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਯੁਕਤ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। <ref name="buddhanet">{{Cite web |url=http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/layguide.htm |title=Lay Guide to the Monks' Rules |access-date=2022-04-13 |archive-date=2016-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161202125110/http://www.buddhanet.net/e-learning/buddhistworld/layguide.htm |url-status=dead }}</ref> ਨਰ ਅਤੇ ਮਾਦਾ ਮੱਠਵਾਸੀ (" ਨਨ ", ''ਭਿਖੂਨੀ'', ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ''ਭਿਖਸ਼ੂਨੀ'' ) ਸੰਘ (ਬੋਧੀ ਭਾਈਚਾਰੇ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। <ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Buddhism (Monasticism)|url=https://archive.org/details/encyclopediaofbu0000unse_j9t4|publisher=Macmillan Reference USA|year=2004|isbn=0-02-865718-7|editor-last=Buswell|editor-first=Robert E.|page=556}}</ref> == ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ == ''ਭਿਖੂ'' ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਭਿਖਾਰੀ" ਜਾਂ "ਭਿਖਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ"। <ref>''Buddhist Dictionary, Manual of Buddhist Terms and Doctrines'' by [[Nyanatiloka]] Mahathera.</ref> ਇਤਿਹਾਸਕ ਬੁੱਧ, [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿਧਾਰਥ]], ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰਮਣ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਪਣਾ ਲਈ। ਸੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੂਰਣ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਮੱਠਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣ ਗਏ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਭਿਖਾਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਬਰਸਾਤੀ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਵਾਸਾ ਲਈ ਇੱਕ ਥਾਂ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Xbonzefarmer.jpg|thumb| ਇੱਕ ਬੋਨਜ਼ ਕਿਸਾਨ]] [[ਤਸਵੀਰ:Young_monks_of_Drepung.jpg|thumb|250x250px| ਤਿੱਬਤੀ ਭਿਕਸ਼ੂ.]] [[ਤਸਵੀਰ:Ta_Prohm_Monk_-_Siem_Reap.jpg|thumb|250x250px| ਇੱਕ [[ਕੰਬੋਡੀਆ|ਕੰਬੋਡੀਅਨ]] ਭਿਕਸ਼ੂ ਆਪਣੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ]] [[ਤਸਵੀਰ:Jardin_des_Plantes_May_2009.jpg|thumb|250x250px| ਸੰਤਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਿਕਸ਼ੂ]] == ਗੈਲਰੀ == == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] aavzp8mhjgamvn1mtqi611x8nnph0jh 0 141605 843550 841609 2026-07-29T23:10:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843550 wikitext text/x-wiki {{ਹਵਾਲੇ|30em}} '''ਭੂ''' -ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਉਹ [[ਵਿਗਿਆਨ]] ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਪੇਪੜੀ (ਭੋਂ ਵਿਗਿਆਨ)|ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਾਲੇ]] ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ [[ਮਹਾਂਸਾਗਰ|ਸਮੁੰਦਰਾਂ]] ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ [[ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ]] ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Albarede">{{Cite book|title=Geochemistry : an introduction|url=https://archive.org/details/geochemistryintr0000alba|last=Albarède|first=Francis|date=2007|publisher=Cambridge Univ. Press|others=Translated from the French.|isbn=9780521891486|edition=5th|location=Cambridge}}</ref> {{Rp|1}}ਭੂ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ [[ਧਰਤੀ]] ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੂਰੇ [[ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ|ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ]] ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ,<ref name="cosmo">{{Cite book|title=Cosmochemistry|last=McSween, Jr|first=Harry Y.|last2=Huss|first2=Gary R.|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139489461}}</ref> ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਮੈਂਟਲ ਸੰਚਾਲਨ]], [[ਗ੍ਰਹਿ|ਗ੍ਰਹਿਆਂ]] ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ [[ਗਰੇਨਾਈਟ|ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ]] ਅਤੇ [[ਬਸਾਲਟ|ਬੇਸਾਲਟ]] ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="Albarede" /> {{Rp|1}}ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ [[ਭੂਗਰਭ ਵਿਗਿਆਨ|ਭੂ-]] ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Victorgoldschmidt0006MA8633570-0001.jpg|thumb| [[ਵਿਕਟਰ ਗੋਲਡਸ਼ਮਿਟ]] (1909)]] ''ਭੂ-ਰਸਾਇਣ'' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1838 ਵਿੱਚ ਸਵਿਸ-ਜਰਮਨ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਫਰੈਡਰਿਕ ਸ਼ੋਨਬੇਨ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਫ੍ਰੀਡਰਿਕ ਸ਼ੋਨਬੀਨ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ: "ਭੂ-ਰਸਾਇਣ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਕਾਰਬ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਭੂ-ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।"<ref name="Buildingbridges">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gIOK5EUm5ysC|title=Chemical Sciences in the 20th Century: Bridging Boundaries|last=Kragh|first=Helge|date=2008|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-3-527-30271-0|editor-last=Reinhardt|editor-first=Carsten|pages=160–192|chapter=From geochemistry to cosmochemistry: The origin of a scientific discipline, 1915–1955}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਕੀ ਦੀ ਸਦੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਆਮ ਸ਼ਬਦ "ਰਸਾਇਣਕ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ" ਸੀ, ਅਤੇ [[ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਅਤੇ [[ਕਮਿਸਟ|ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ]] ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੰਪਰਕ ਸੀ।<ref name="Buildingbridges" /> 1884 ਵਿੱਚ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇਖਣ]] (USGS) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂ-ਰਸਾਇਣ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸਰਵੇਖਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਮੁੱਖ USGS ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ, [[ਫਰੈਂਕ ਵਿਗਲਸਵਰਥ ਕਲਾਰਕ|ਫ੍ਰੈਂਕ ਵਿਗਲਸਵਰਥ ਕਲਾਰਕ]], ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੱਤ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਘਟਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਭਾਰ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ''ਜੀਓਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਡੇਟਾ'' ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=Buildingbridges/><ref name=McSween>{{cite book|last1=McSween, Jr.|first1=Harry Y.|last2=Richardson|first2=Steven M.|last3=Uhle|first3=Maria E.|title=Geochemistry pathways and processes|date=2003|publisher=Columbia University|location=New York|isbn=9780231509039|edition=2nd}}</ref>{{rp|2}} 1850 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ [[ਉਲਕਾ ਪਿੰਡ|ਉਲਕਾਪਿੰਡਾਂ]] ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1901 ਵਿੱਚ, [[ਓਲੀਵਰ ਸੀ ਫਰਿੰਗਟਨ|ਓਲੀਵਰ ਸੀ. ਫਰਿੰਗਟਨ]] ਨੇ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅੰਤਰ ਸਨ, ਪਰ ਸਾਪੇਖਿਕ ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref name=Buildingbridges/> ਇਹ [[ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰਸਾਇਣ|ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕੈਮਿਸਟਰੀ]] ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਗਠਨ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।<ref name="Cornell">{{Cite book|url=http://www.geo.cornell.edu/geology/classes/geo455/Chapters.HTML|title=Geochemistry (Unpublished)|last=White|first=William M.|page=1|access-date=14 March 2012}}</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, [[ਮੈਕਸ ਵਾਨ ਲਾਉ|ਮੈਕਸ ਵਾਨ ਲੌਅ]] ਅਤੇ [[ਵਿਲੀਅਮ ਐਲ ਬ੍ਰੈਗ|ਵਿਲੀਅਮ ਐਲ. ਬ੍ਰੈਗ]] ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਐਕਸ-ਰੇ ਸਕੈਟਰਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 1920 ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, [[ਵਿਕਟਰ ਗੋਲਡਸ਼ਮਿਟ]] ਅਤੇ [[ਓਸਲੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਓਸਲੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ]] ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਮ ਖਣਿਜਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮੂਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਲਈ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਗੋਲਡਸ਼ਮਿਟ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ''ਜੀਓਕੈਮਿਸਚ ਵਰਟੀਲੁੰਗਸਗੇਸੇਟਜ਼ੇ ਡੇਰ ਐਲੀਮੈਂਟੇ'' [ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਭੂ-ਰਸਾਇਣਕ ਨਿਯਮ] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=McSween/>{{rp|2}}<ref>{{cite book|last1=Mason|first1=Brian|title=Victor Moritz Goldschmidt : father of modern geochemistry|date=1992|publisher=Geochemical Society|location=San Antonio, Tex.|isbn=0-941809-03-X}}</ref> 1960 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2002 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਾਲ 2002 ਤੱਕ [[ਮੈਨਫ੍ਰੇਡ ਸ਼ਿਡਲੋਵਸਕੀ]] ਦੀ ਖੋਜ ਆਈਸੋਟੋਪ-ਬਾਇਓਜੀਓਕੈਮਿਸਟਰੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਅਤੇ [[ਪ੍ਰੀਕੈਂਬਰੀਅਨ]] ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਨਾਲ [[ਅਰਲੀ ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਜੀਵ-ਰਸਾਇਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।<ref>[[Manfred Schidlowski]]: ''[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301926800001285?via%3Dihub Carbon isotopes as biochemical recorders of life over 3.8 Ga of Earth history: Evolution of a concept]''. In: Precambrian Research. Vol. 106, Issues 1-2, 1 February 2001, pages 117-134.</ref><ref>Harald Strauss: ’’[https://e-docs.geo-leo.de/bitstream/handle/11858/8243/Gmit_50.pdf?sequence=3&isAllowed=y Obituary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208230237/https://e-docs.geo-leo.de/bitstream/handle/11858/8243/Gmit_50.pdf?sequence=3&isAllowed=y |date=2021-12-08 }}’’. In: Geowissenschaftiche Mitteilungen, Nr. 50, december 2012, page 102-103</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਤ ਵਿਗਿਆਨ]] iwamas2lbzr2u17rg5deqpbryj5yn7t 0 142351 843409 838743 2026-07-29T20:44:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843409 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਜੱਥੇਬੰਦੀ|name=ਗੇਅ ਬੰਬੇ|image=Gay Bombay logo.png|size=|alt=|caption=|abbreviation=ਜੀ.ਬੀ.|predecessor=|successor=|formation={{start date and age|1998|09}}|extinction=|type=ਕੁਲੈਕਟਿਵ|status=ਸਰਗਰਮ|purpose=|headquarters=[[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]]|location=|coords=|region_served=|membership=6,000+ (As of July 2009)<ref>{{cite news |last1=Sheth |first1=Niraj |last2=Bellman |first2=Eric |title=Indian Court Strikes Down Homosexuality Ban |url=https://www.wsj.com/articles/SB124651666709884773 |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |date=July 3, 2009}}</ref>|language=|general=|leader_title=ਸੰਸਥਾਪਕ|leader_name=ਉਮੰਗ ਸੇਠ|key_people=|main_organ=|parent_organization=|affiliations=|budget=|num_staff=|num_volunteers=|website={{url|gaybombay.org}}}} '''ਗੇਅ ਬੰਬੇ''' ('''ਜੀ.ਬੀ.''' ਦਾ ਸੰਖੇਪ) [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.]] ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://archive.mid-day.com/news/2009/nov/021109-Gay-homosexuals-Tarun-Gupta-Liquid-Lounge-sexologist.htm|title='My son is gay and I'm proud to be his mom'|last=Singh|first=Varun|date=November 2, 2009|work=[[Mid-Day]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1998 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਲਿੰਗੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3001126.stm|title=Gay Bombay comes out|last=Ahmed|first=Zubair|date=19 June 2003|work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/a-lgbtq-guide-to-mumbai-india/|title=A Colourful LGBTQ Guide To Mumbai|last=Nambiar|first=Sridevi|date=October 5, 2016|publisher=Theculturetrip.com|access-date=ਜੂਨ 3, 2022|archive-date=ਜੂਨ 3, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603152317/https://theculturetrip.com/asia/india/articles/a-lgbtq-guide-to-mumbai-india/|url-status=dead}}</ref><ref name="googlebook">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BjcbAAAAYAAJ&q=Gay+Bombay|title=Humjinsi: A Resource Book on Lesbian, Gay, and Bisexual Rights in India|last=Fernandez|first=Bina|date=February 27, 2000|publisher=India Centre for Human Rights and Law, 2002|pages=191|oclc=ocm60786252}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://in.news.yahoo.com/the-inside-story-speed-dating-with-gay-bombay-083239477.html|title=The Inside Story: Speed Dating With Gay Bombay|date=December 8, 2015|work=[[Yahoo! News]]}}</ref> ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।<ref name="midday">{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/articles/mumbai-lgbt-parties-to-go-on-as-tribute-to-orlando-victims/17332174|title=Mumbai LGBT parties to go on as tribute to Orlando victims|last=Singh|first=Varun|date=June 14, 2016|work=[[Mid-Day]]}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=No8xAQAAIAAJ&q=Gay+Bombay|title=New Statesman|publisher=[[New Statesman]], Limited, 2009|year=2009|issue=4943–4955|volume=138|pages=18}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1998 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ [[ਮੁੰਬਈ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2000 ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲੱਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/iim5VoD6CBsWLVMGb5I1tJ/The-party-must-go-on.html|title=The party must go on|last=Ratnam|first=Dhamini|date=June 17, 2016|publisher=[[Livemint]]}}</ref><ref name="midday"/><ref name="verve">{{Cite news|url=http://www.vervemagazine.in/arts-and-culture/the-hotspots-of-indias-queer-nightlife|title=THE HOTSPOTS OF INDIA'S QUEER NIGHTLIFE|last=Ladha|first=Shubham|date=November 7, 2018|publisher=[[Verve (Indian magazine)]]}}</ref> == ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸਮਾਗਮਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਂਸ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਪਿਕਨਿਕ, ਫ਼ਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ, ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ, ਕੁਕਿੰਗ, ਸਪੀਡ-ਡੇਟਿੰਗ ਬ੍ਰੰਚ, ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਸੈਸ਼ਨ, ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ, ਇਕੱਠਾਂ ਅਤੇ [[ਏਡਜ਼|ਐਚ.ਆਈ.ਵੀ./ਏਡਜ਼]] ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="googlebook"/><ref name="gaysi">{{Cite news|url=http://gaysifamily.com/2017/10/05/think-talent-check-2017-gay-bombay-talent-show/|title=So You Think You Have Talent? Check Out The 2017 Gay Bombay Talent Show!|last=Joseph|first=Krupa|date=October 5, 2017|publisher=[[Gaysi|Gaysi Family]]|access-date=ਜੂਨ 3, 2022|archive-date=ਸਤੰਬਰ 26, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210926030432/https://gaysifamily.com/2017/10/05/think-talent-check-2017-gay-bombay-talent-show/|dead-url=yes}}</ref><ref name="verve"/> ਜੁਲਾਈ 2009 ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਲਿੰਗੀ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/A-night-of-jalebis-and-rainbow-hats/articleshow/4735948.cms|title=A night of jalebis and rainbow hats|date=July 4, 2009|work=[[The Times of India]]}}</ref> 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਗੇਅ ਬੰਬਈ ਦੁਆਰਾ ਕੁਈਰ ਮੀਡੀਆ ਕੁਲੈਕਟਿਵ ਅਵਾਰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Leisure/KyKt1kaQNYfGerLBIUkRKL/The-year-we-really-came-out.html|title=The year we really came out|date=December 29, 2008|publisher=[[Livemint]]}}</ref> ਇਹ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼ੋਅ, ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਟੇਲੈਂਟ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="gaysi"/><ref>{{Cite news|url=https://in.news.yahoo.com/gay-bombay-talent-show-102030717.html|title=The Gay Bombay Talent Show|date=November 9, 2015|work=[[Yahoo! News]]}}</ref> ਮਈ 2017 ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਨੇ ਡੋਮਿਨਿਕ ਡਿਸੂਜ਼ਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ [[ਏਡਜ਼]] ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/gay-bombay-pays-tribute-to-india-s-first-aids-activist-on-his-25th-death-anniversary/story-Lsnd94d9ZuMAsulk44pw3N.html|title=Gay Bombay pays tribute to India's first AIDS activist on his 25th death anniversary|last=Joshi|first=Premaja|date=May 15, 2017|work=[[Hindustan Times]]}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਪਰਮੀਸ਼ ਸ਼ਾਹਾਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ''ਗੇਅ ਬੰਬੇ: ਗਲੋਬਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ, ਲਵ ਐਂਡ (ਬੀ)ਲੋਂਗਿੰਗ ਇਨ ਕੰਟੈਂਪਰੇਰੀ ਇੰਡੀਆ'' (2008),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=woaHAwAAQBAJ&dq=Gay+Bombay+speed-dating+brunches&pg=PA108|title=Gay Bombay: Globalization, Love and (Be)longing in Contemporary India|last=Shahani|first=Parmesh|date=2008|publisher=[[SAGE Publications]]|isbn=9788132100140}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੇਅ ਬੰਬੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿੰਟ (ਅਖ਼ਬਾਰ) ਦੁਆਰਾ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Consumer/pt39HPwJ6yhzRzw1AyDI8J/Book-Review-Gay-Bombay.html|title=Book Review: Gay Bombay|last=Kulshrestha|first=Taneesha|date=April 29, 2008|publisher=[[Livemint]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/love-sex/gay-bombay-how-has-indias-sexual-landscape-changed-a6833196.html|title=GAY BOMBAY: HOW HAS INDIA'S SEXUAL LANDSCAPE CHANGED?|last=Masani|first=Zareer|date=January 25, 2016|work=[[The Independent]]}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਇਤਿਹਾਸ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਇਤਿਹਾਸ]] * [[ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] * [[ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ. ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} 19. ਗਾਂਗੁਲੀ, ਦਿਬਯੇਂਦੁ: (18 ਦਸੰਬਰ 2015) ਐਚਆਰ ਮੁਖੀਆਂ ਲਈ, ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਵੀਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਫਰੰਟੀਅਰ ਹੈ, ਦ ਇਕਨਾਮਿਕ ਟਾਈਮਜ਼ [http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31817&articlexml=For-HR-Chiefs-LGBT-is-the-New-Diversity-18122015008015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220181835/http://epaperbeta.timesofindia.com/Article.aspx?eid=31817&articlexml=For-HR-Chiefs-LGBT-is-the-New-Diversity-18122015008015 |date=2019-02-20 }} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == * {{Cite book|title=Mobile Cultures: New Media in Queer Asia Console-Ing Passions: Television and Cultural Power Console-ing Passions|url=https://archive.org/details/mobileculturesne0000unse|last=Chris Berry|last2=Lynn Spigel|last3=Fran Martin|last4=Audrey Yue|date=2003|publisher=[[Duke University Press]]|isbn=9780822330875|pages=[https://archive.org/details/mobileculturesne0000unse/page/187 187], 190, 195}} * {{Cite book|title=Out in Public: Reinventing Lesbian / Gay Anthropology in a Globalizing World|url=https://archive.org/details/outinpublicreinv0000unse|last=Ellen Lewin|last2=William L. Leap|date=2009|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=9781444310672}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CMZcGGc4Ur0C&dq=Gay+Bombay&pg=PT1|title=Social Work Practice and Men Who Have Sex With Men|last=Joseph|first=Sherry|date=2005|publisher=[[SAGE Publications]]|isbn=9780761933519|pages=86}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rGRaDwAAQBAJ&dq=Gay+Bombay&pg=PA149|title=Growing Up Gay in Urban India: A Critical Psychosocial Perspective|last=Ranade|first=Ketki|date=2018|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|isbn=9789811083662|pages=149}} * {{Cite journal|last=Ashok Row Kavi|date=1992|title=Bombay Dost|volume=1|issue=10}} * {{Cite book|title=Rough Guide to South India|url=https://archive.org/details/roughguidetosout0000abra|last=David Abram|date=2007|publisher=[[Rough Guides]]|pages=[https://archive.org/details/roughguidetosout0000abra/page/88 88]|author-link=David Abram}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{ਦਫ਼ਤਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ|gaybombay.org}} * [http://www.gaylaxymag.com/exclusive/2015-gaybombay-art-meet-photo-essay/#gs.ND6rgPtO The 2015 Gay Bombay Art Meet – A Photo Essay] * [https://www.firstpost.com/living/out-and-proud-praful-baweja-on-not-holding-back-and-giving-his-all-to-work-love-life-4332857.html Out and Proud] at ''Firstpost'' [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] gys4ccjd40715e33i20u6eftdpw3vkm 0 143213 843718 751071 2026-07-30T09:52:54Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843718 wikitext text/x-wiki '''ਗੋਵਰਧਨ''' [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ; ਇੱਕ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ; [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕ ਦੀ ਸੀਟ; ਇੱਕ ਤਹਿਸੀਲ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਮਥੁਰਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ। ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ [[ਮਥੁਰਾ]] ਅਤੇ ਡੀਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੜਕ ਦੇ ਸੰਪਰਕ 'ਤੇ ਹੈ।<ref name="Maps of India">{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/mathura/travel-guide/goverdhan.html|title=Travel to Goverdhan|website=Maps of India|access-date=7 April 2017}}</ref> == ਭੂਗੋਲ == ਗੋਵਰਧਨ 27.5°ਉੱਤਰ 77.47°ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Govardhan.html |title=Falling Rain Genomics, Inc - Govardhana |access-date=2022-07-09 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223548/http://www.fallingrain.com/world/IN/36/Govardhan.html |url-status=dead }}</ref> ਇਸ ਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ 179 ਮੀਟਰ (587 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਗੋਵਰਧਨ ਨੂੰ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਮਥੁਰਾ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। == ਜਨ-ਅੰਕੜੇ == 2011 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 22,576 ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 55% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 45% ਸੀ। ਗੋਵਰਧਨ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 62% ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 59.5% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ: ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 70% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 52% ਹੈ। ਗੋਵਰਧਨ ਵਿੱਚ 17% ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਉਮਰ 6 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ।<ref name="Census">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-uttarpradesh.php?cityid=0941410000|title=Govardhana (Mathura in Uttar Pradesh)|website=City Population|access-date=7 April 2017}}</ref> == ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਬਤ == ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਬਤ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ [[ਮੱਛ ਅਵਤਾਰ]] ਸਮੇਂ ਮੀਂਹ ਦੀ ਮਹਾਂਪਰਲੇ ਆਉਣ ਸਮੇਂ [[ਗੋਕੁਲ]] ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਉਪਰ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। [[File:Govardhan_hill,_Govardhan.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Govardhan_hill,_Govardhan.jpg|thumb|ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਬਤ, ਗੋਵਰਧਨ ]] [[File:Shahadin_001.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shahadin_001.jpg|thumb|[[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ]] === ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ === ਹਰ ਸਾਲ [[ਹਿੰਦੂ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਗੋਵਰਧਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਬਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਗੋਵਰਧਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਰਾਧਾ]] ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਹਨ।<ref name="Census2">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/php/india-uttarpradesh.php?cityid=0941410000|title=Govardhana (Mathura in Uttar Pradesh)|website=City Population|access-date=7 April 2017}}</ref><ref name="Maps of India2">{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/mathura/travel-guide/goverdhan.html|title=Travel to Goverdhan|website=Maps of India|access-date=7 April 2017}}</ref> ਗੋਵਰਧਨ ਵਿਖੇ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ [[ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ]], ਜੋ ਗਰਜ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਭਗਵਾਨ, [[ਇੰਦਰ]] ਦੁਆਰਾ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਜ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜੀ (ਗਿਰੀਰਾਜ ਪਰਬਤ) ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਗੋਵਰਧਨ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨਿਮਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ "ਮੁਦੀਆ ਪੂਨੋ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਪਿਛਲੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਜਾਂ [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਲਈ ਗੋਵਰਧਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Spiritual sojourn">{{cite news|url=http://www.moneylife.in/article/spiritual-soujourn-in-govardhan/42258.html|title=Spiritual Soujourn (sic) in Govardhan|author=Amit Sengupta|date=16 June 2015|access-date=7 April 2017|archive-date=8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408082440/http://www.moneylife.in/article/spiritual-soujourn-in-govardhan/42258.html|url-status=dead}}</ref> [[File:आशीष™_गोवर्धन.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7%E2%84%A2_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8.jpg|thumb|ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਵਰਧਨ ਗਿਰੀਰਾਜ ਜੀ ਮੰਦਰ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ।]] [[File:आशीष™_गोवर्धन_0119.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7%E2%84%A2_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A4%A8_0119.jpg|thumb|ਸ਼੍ਰੀ ਗੋਵਰਧਨ ਗਿਰੀਰਾਜ ਜੀ ਮੰਦਰ, ਗੋਵਰਧਨ ਪਰਬਤ, ਮਥੁਰਾ]] === ਮਾਨਸੀ ਗੰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ === [[File:Mansi_Ganga_near_shri_Girraj_Mandir_,Mathura_-_panoramio.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mansi_Ganga_near_shri_Girraj_Mandir_,Mathura_-_panoramio.jpg|right|thumb|ਮਾਨਸੀ ਗੰਗਾ]] ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ [[ਮਾਨਸੀ ਗੰਗਾ]] ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਨੇੜਲੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਮੰਦਰ]] ਹੈ।<ref name="Maps of India3">{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/mathura/travel-guide/goverdhan.html|title=Travel to Goverdhan|website=Maps of India|access-date=7 April 2017}}</ref> == ਟਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ == ਗੋਵਰਧਨ [[ਦਿੱਲੀ]] ਤੋਂ ਲਗਭਗ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (93 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਸਥਿਤ ਹੈ।<ref name="Spiritual sojourn2">{{cite news|url=http://www.moneylife.in/article/spiritual-soujourn-in-govardhan/42258.html|title=Spiritual Soujourn (sic) in Govardhan|author=Amit Sengupta|date=16 June 2015|access-date=7 April 2017|archive-date=8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170408082440/http://www.moneylife.in/article/spiritual-soujourn-in-govardhan/42258.html|url-status=dead}}</ref> ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ [[ਮਥੁਰਾ]] ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਟੈਕਸੀਆਂ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ,<ref name="Maps of India4">{{cite web|url=http://www.mapsofindia.com/mathura/travel-guide/goverdhan.html|title=Travel to Goverdhan|website=Maps of India|access-date=7 April 2017}}</ref> ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 23 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (14 ਮੀਲ) ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਟੂਰਿਸਟ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਗਲ ਲਾਈਨ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟ੍ਰੇਨ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{cite web|url=http://indiarailinfo.com/departures/5380l|title=Departures from Goverdhan (GDO)|website=indiarailinfo.com|access-date=7 April 2017}}</ref> == ਗੈਲਰੀ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Temple of Kishn Soraba, Gobardun -View across the Kusum Sarovar Tank towards Suraj Mal's Cenotaph, Gobardhan-; a photo by William Henry Baker, 1860's.jpg|alt=Suraj Mal's Cenotaph at Govardhan, a photo by William Henry Baker, c.1860.|ਗੋਵਰਧਨ ਵਿਖੇ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦਾ ਸੈਨੋਟਾਫ, ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਬੇਕਰ ਦੀ ਇੱਕ ਫੋਟੋ, 1860 ਈ. ਵਿਚ ਤਸਵੀਰ:Palace Goverdhun dli A136 cor.jpg|alt=Samuel Bourne, "Upper Portion of the Palace, Goverdhun, 1312," 1863-1869, photograph mounted on cardboard sheet, Department of Image Collections, National Gallery of Art Library, Washington, D C|ਸੈਮੂਅਲ ਬੋਰਨ, "ਪੈਲੇਸ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਭਾਗ, ਗੋਵਰਧੁਨ, 1312," 1863-1869, ਗੱਤੇ ਦੀ ਸ਼ੀਟ 'ਤੇ ਲਗਾਈ ਗਈ ਤਸਵੀਰ, ਚਿੱਤਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ ਆਰਟ ਲਾਇਬਰੇਰੀ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. </gallery> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ-ਅਸਥਾਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ]] 36zensu6sxkuo6fvb39hf7q66k26v94 0 143713 843587 819880 2026-07-29T23:49:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843587 wikitext text/x-wiki '''ਆਰਥਰ ਓਵੇਨ ਬਲੈਸਿਟ''' (ਜਨਮ ਅਕਤੂਬਰ 27, 1940) ਇੱਕ ਸਫ਼ਰੀ ਮਸੀਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਸਲੀਬ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref> {{cite web | last = Blessitt | first = Arthur | url=http://www.blessitt.com/?q=v5n8.html | title=Vol. 5 No. 8 "Jesus (and Mercy)" | publisher = Arthur Blessitt | date = March 5, 2006 | access-date = January 9, 2009}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ == ਬਲੈਸਿਟ ਦਾ ਜਨਮ ਗ੍ਰੀਨਵਿਲ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ [[ਲੂਈਜ਼ੀਆਨਾ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਪਾਹ ਫਾਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਲੈਸਿਟ ਇੱਕ [[ਈਸਾਈ]] ਬਣ ਗਿਆ।<ref name="Netherlands">{{cite web | url=http://arthurblessitt.com/?q=netherlands.html | title=Netherlands | publisher=blessitt.com | access-date=January 10, 2009}}</ref> ਉਸਨੇ ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਗੇਟ ਬੈਪਟਿਸਟ ਸੈਮੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬੈਪਟਿਸਟ ਚਰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਦਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਬਲੈਸਿਟ ਨੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਹ "ਸਨਸੈੱਟ ਸਟ੍ਰਿਪ ਦੇ ਮੰਤਰੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਮਾਰਚ 1968 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਟਾਪਲੇਸ ਗੋ-ਗੋ ਕਲੱਬ ਦੇ ਕੋਲ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿਜ਼ ਪਲੇਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕੌਫੀ ਹਾਊਸ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।<ref>{{cite web | url=https://www.blessitt.com/stories/united-states/ | title=US | publisher=blessitt.com | access-date=July 23, 2019}}</ref> ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ੈਰੀ ਐਨੀ ਸਿਮੰਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ 1963 ਵਿੱਚ ਡੇਟਿੰਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite web | url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20071397,00.html | author=Oliver, John A. | title=The World's Most Itinerant Preacher, Arthur Blessitt, Bears His Cross 17,000 Miles | work=People Weekly | date=July 31, 1978 | access-date=January 8, 2009 | archive-date=ਮਾਰਚ 27, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090327145721/http://www.people.com/people/archive/article/0,,20071397,00.html | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite book |last=Blessit |first=Arthur |date=1985 |title=Arthur: A Pilgrim |url=https://archive.org/details/arthurpilgrim00bles |publisher=Blessitt Publishing |page=Forward (viii)|lccn=85-071322 }}</ref> ਇਕੱਠੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚੇ ਸਨ: ਜੀਨਾ, ਆਰਥਰ ਜੋਏਲ, ਜੋਏ, ਆਰਥਰ ਜੋਸ਼ੂਆ, ਆਰਥਰ ਜੋਸੇਫ ਅਤੇ ਆਰਥਰ ਯਰੂਸ਼ਲਮ।<ref name="Netherlands"/> ਬਲੈਸਿਟ ਅਤੇ ਸਿਮੰਸ ਦਾ 1990 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref>{{cite web | url=https://www.myheritage.com/names/arthur_blessitt | title=Arthur Blessitt (Historical Records) | access-date=28 October 2021}}</ref> ਉਸਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1990 ਵਿੱਚ ਡੇਨਿਸ ਇਰਜਾ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਕੱਠੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ, ਸੋਫੀਆ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਹੁਣ [[ਡੈਨਵਰ]], ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite news |title=Colorado Shooting: Cross Carrying Evangelist One of First Responders to Carnage |url=https://www.christianpost.com/news/colorado-shooting-cross-carrying-evangelist-one-of-first-responders-to-carnage.html |access-date=13 January 2020 |work=The Christian Post |date=24 July 2012}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] 4sfgurhrqjdqbgztry71kzkmbyknf6b 0 144161 843539 842356 2026-07-29T22:59:30Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843539 wikitext text/x-wiki '''Ikigai''' (生き甲斐, lit. 'ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ') ਇੱਕ [[ਜਾਪਾਨ|ਜਾਪਾਨੀ]] ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜੀਊਂਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। == ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਿਉਤਪਤੀ == [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼|ਆਕਸਫੋਰਡ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ]] ਨੇ ikigai ਨੂੰ "ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ; ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਜੀਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪੂਰਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਜਾਪਾਨੀ ਸ਼ਬਦ: ਇਕੀ (生き, ਮਤਲਬ 'ਜੀਵਨ; ਜ਼ਿੰਦਾ') ਅਤੇ ਕਾਈ (甲斐, ਮਤਲਬ '(ਉ) ਪ੍ਰਭਾਵ; (a) ਨਤੀਜਾ; (a) ਫਲ; (a) ਮੁੱਲ; (a) ਵਰਤੋਂ; (a) ਲਾਭ ; (ਨਹੀਂ, ਥੋੜਾ) ਲਾਭ') (ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਾਈ ਵਜੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ), 'ਜੀਵਣ ਦੇ ਕਾਰਨ' 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ [ਜ਼ਿੰਦਾ]; ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਰਥ; ਕੀ [ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ] ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; a raison d'être'. == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == Ikigai ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ<ref>{{Cite journal|last1=Schippers|first1=Michaéla C.|last2=Ziegler|first2=Niklas|date=2019-12-13|title=Life Crafting as a Way to Find Purpose and Meaning in Life|journal=Frontiers in Psychology|volume=10|pages=2778|doi=10.3389/fpsyg.2019.02778|issn=1664-1078|pmc=6923189|pmid=31920827|doi-access=free}}</ref> ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://repub.eur.nl/pub/100484/|title=IKIGAI: Reflection on Life Goals Optimizes Performance and Happiness|last=Schippers|first=Michaéla|date=2017-06-16|isbn=978-90-5892-484-1|language=en|access-date=2022-08-21|archive-date=2021-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204022827/https://repub.eur.nl/pub/100484/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mathews|first=Gordon|date=1996|title=The Stuff of Dreams, Fading: Ikigai and "The Japanese Self"|url=https://archive.org/details/sim_ethos_1996-12_24_4/page/718|journal=Ethos|volume=24|issue=4|pages=718–747|doi=10.1525/eth.1996.24.4.02a00060|issn=0091-2131|jstor=640520}}</ref> ਮਿਚੀਕੋ ਕੁਮਾਨੋ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਈਕਿਗਾਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜੋ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Kumano|first=Michiko|date=2018-06-01|title=On the Concept of Well-Being in Japan: Feeling Shiawase as Hedonic Well-Being and Feeling Ikigai as Eudaimonic Well-Being|journal=Applied Research in Quality of Life|language=en|volume=13|issue=2|pages=419–433|doi=10.1007/s11482-017-9532-9|issn=1871-2576|s2cid=149162906}}</ref> ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜੋ ਇਕਾਈਗਾਈ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ 'ਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵੈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=":12">{{Cite journal|last=Nakanishi|first=N|date=1999-05-01|title='Ikigai' in older Japanese people|url=https://archive.org/details/sim_age-and-ageing_1999-05_28_3/page/323|journal=Age and Ageing|language=en|volume=28|issue=3|pages=323–324|doi=10.1093/ageing/28.3.323|issn=1468-2834|pmid=10475874|doi-access=free}}</ref> ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਕਾਤਸੁਆ ਇਨੂਏ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ikigai ਇੱਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪਹਿਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: "ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਅਰਥ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ" ਅਤੇ "ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਸਦੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੱਲ ਜਾਂ ਅਰਥ ਹੈ"। Inoue ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ikigai ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ - ਸਮਾਜਿਕ ikigai, ਗੈਰ-ਸਮਾਜਿਕ ikigai, ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ikigai -। ''ਸਮਾਜਿਕ'' ikigai ikigai ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਵੈਸੇਵੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ''ਸਮਾਜਿਕ'' ikigai ਇੱਕ ikigai ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ। ''ਸਮਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ'' ikigai ikigai ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹਨੇਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Psychology of Aging|last=Inoue|first=Katsuya|publisher=Chuo Hoki Shuppan|year=2000|isbn=978-4805818954|pages=80–99, 144–145}}</ref> ''[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰੈਫਿਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ]]'' ਦੇ ਰਿਪੋਰਟਰ ਡੈਨ ਬੁਏਟਨਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਓਕੀਨਾਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ikigai ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/talks/dan_buettner_how_to_live_to_be_100?language=en|title=How to live to be 100+|last=Buettner|first=Dan|date=September 2009|website=TED|access-date=2021-09-09}}</ref> ਬੁਏਟਨਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਓਕੀਨਾਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਦੀ ਘੱਟ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਮਨਪਸੰਦ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। Moai, ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਸਮੂਹ, ਨੂੰ ਵੀ ਓਕੀਨਾਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜੀਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Ikigai: The Japanese Secret to a Long and Happy Life|url=https://archive.org/details/ikigaijapanesese0000garc|last=García|first=Héctor|last2=Miralles|first2=Francesc|publisher=Penguin Books|year=2017|isbn=978-0143130727}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ == ਹਾਲਾਂਕਿ ikigai ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਜਾਪਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਮੀਕੋ ਕਾਮੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ 1966 ਦੀ ਕਿਤਾਬ {{ਨਿਹੋਂਗੋ|"On the Meaning of Life"|生きがいについて|ikigai ni tsuite}} ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title="『生きがいについて』 ("On the Meaning of Life" in Japanese)"|url=https://archive.org/details/ikigainitsuite0000kami|last=Kamiya|first=Mieko|publisher=Misuzu Shobo|year=1980|isbn=4622081814|location=Japan}}</ref> ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। == ਮਹੱਤਵ == 1960, 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ikigai ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ("ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ") ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ("ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ") ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AiQlDwAAQBAJ&q=ikigai&pg=PA1|title=Happiness and the Good Life in Japan|last=Manzenreiter|first=Wolfram|last2=Holthus|first2=Barbara|date=2017-03-27|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-35273-0|language=en}}</ref> ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਚਿਕਾਕੋ ਓਜ਼ਾਵਾ-ਡੀ ਸਿਲਵਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ikigai ਨੂੰ "ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਸ ਮਿਆਰੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਕਰਨਾ" ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ikigai ਨੂੰ "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭਵਿੱਖ"।<ref name="Ozawa-de Silva">{{Cite journal|last=Ozawa-de Silva|first=Chikako|date=2020-02-11|title=In the eyes of others: Loneliness and relational meaning in life among Japanese college students|url=|journal=Transcultural Psychiatry|language=en|volume=57|issue=5|pages=623–634|doi=10.1177/1363461519899757|issn=1363-4615|pmid=32041496}}</ref> ਕਈ ਅਧਿਐਨ  ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ikigai ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਘਾਤਕ ਟਿਊਮਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਬੰਧ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Sone T.|last2=Nakaya N.|last3=Ohmori K.|last4=Shimazu T.|last5=Higashiguchi M.|last6=Kakizaki M.|last7=Kikuchi N.|last8=Kuriyama S.|last9=Tsuji I.|date=2008|title=Sense of life worth living (ikigai) and mortality in Japan: Ohsaki Study|url=https://archive.org/details/sim_psychosomatic-medicine_july-august-2008_70_6/page/709|journal=Psychosomatic Medicine|volume=70|issue=6|pages=709–15|doi=10.1097/PSY.0b013e31817e7e64|pmid=18596247}}</ref><ref name=":3">{{Cite journal|last=Tanno K.|last2=Sakata K.|last3=Ohsawa M.|last4=Onoda T.|last5=Itai K.|last6=Yaegashi Y.|last7=Tamakoshi A.|year=2009|title=Associations of ikigai as a positive psychological factor with all-cause mortality and cause-specific mortality among middle-aged and elderly Japanese people: findings from the Japan Collaborative Cohort Study|journal=Journal of Psychosomatic|volume=67|issue=1|pages=67–75|doi=10.1016/j.jpsychores.2008.10.018|pmid=19539820}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਜੋਇ ਦੇ ਵਿਵਰੇ]] * [[ਲੋਗੋਥੈਰੇਪੀ]] * [[ਅਰਥ—ਬਣਾਉਣਾ|ਅਰਥ-ਬਣਾਉਣਾ]] * [[ਪ੍ਰੇਰਣਾ § ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] 16ncc31hlpgt6cwq8utzawlhactvdj6 0 145063 843329 764700 2026-07-29T19:16:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843329 wikitext text/x-wiki '''ਲੈਸਬੀਅਨ ਆਰਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ''' (1977- 1979) [[ਲਾਸ ਐਂਜਲਸ|ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ]] ਵਿੱਚ ਵੂਮਨਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਟੈਰੀ ਵੋਲਵਰਟਨ ਅਤੇ ਅਰਲੀਨ ਰੇਵੇਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=J|year=2010|title=The Lesbian Art Project|journal=J Lesbian Stud|volume=14|issue=2|pages=238–59|doi=10.1080/10894160903196541|pmid=20408013}}</ref> ਇਹ ਪਾਇਨੀਅਰਿੰਗ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, [[ਕਲਾ|ਕਲਾ ਮੇਕਿੰਗ]], ਸੈਲੂਨ, ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ [[ਲਿਖਾਈ|ਲਿਖਤਾਂ]] ਰਾਹੀਂ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੇ [[ਲੈਸਬੀਅਨ]] ਅਤੇ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ।<ref name="Journal of Lesbian studies">{{Cite journal|last=Jennie Kelin|year=2010|title=The Lesbian Art Project|journal=J Lesbian Stud|volume=14|issue=2|pages=238–59|doi=10.1080/10894160903196541|pmid=20408013}}</ref> ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ 1979 ਵਿੱਚ ''ਐਨ'' ''ਓਰਲ ਹਰਸਟੋਰੀ ਆਫ ਲੈਸਬੀਅਨੀਜ਼ਮ'' ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਸਬੀਅਨ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://sites.moca.org/wack/2007/07/25/wack-audio-tour-lesbian-art-project-carolee-schneemann-suzy-lake-judith-f-baca/|title=Wack! Audio Tour: Lesbian Art Project, Carolee Schneemann, Suzy Lake, Judith F. Baca|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203154528/http://sites.moca.org/wack/2007/07/25/wack-audio-tour-lesbian-art-project-carolee-schneemann-suzy-lake-judith-f-baca/|archive-date=3 February 2014|access-date=1 February 2014}}</ref> ਲੈਸਬੀਅਨ ਆਰਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਟੂਡੀਓ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਲੈਸਬੀਅਨ-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਿੰਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਵੂਮਨਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਰਲੀਨ ਰੇਵੇਨ ਦੁਆਰਾ ਚੱਲ ਰਹੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦ ਆਰਟਸ (ਲਾਲਾ) 1975 ਵਿੱਚ ਲੈਸਬੀਅਨਵਾਦ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਲੀਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YTyBAAAAQBAJ&pg=PA64|title=Encyclopedia of Lesbian Histories and Cultures|date=2013-08-21|publisher=Routledge|isbn=9781136787515|editor-last=Bonnie Zimmerman|page=65|access-date=1 February 2014}}</ref> ਉੱਤਰ [[ਉੱਤਰਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ|-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੈਸਬੀਅਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਪਾਇਨੀਅਰਿੰਗ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਵਿੱਚ ਵੂਮਨਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿਖੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਆਰਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਲੈਸਬੀਅਨ [[ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ]] ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਛੇ ਔਰਤਾਂ (ਟੈਰੀ ਵੁਲਵਰਟਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ) ਨਾਲ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮੌਕੇ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਏ ਲਿਖਣ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਹ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਵੁਲਵਰਟਨ ਅਤੇ ਰੇਵੇਨ ਇੱਕ ਲੈਸਬੀਅਨ ਆਰਟ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਲੈਸਬੀਅਨ ਆਰਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਵੂਮਨਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿਖੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਟੂਡੀਓ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ। ਵੂਮਨਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿਖੇ ਉਹ ਲੈਸਬੀਅਨ ਪਛਾਣਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ: ''ਦ ਓਰਲ ਹਰਸਟੋਰੀ ਆਫ ਲੈਸਬੀਅਨਿਜ਼ਮ (ਓਰਲ)'' । "ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕਹਾਣੀ, ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਮੈਜਿਕ" ਵਜੋਂ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ,<ref>Broude, Norma, and [[Mary D. Garrard]]. "The power of feminist art: The American movement of the 1970s, history and impact." (1996).</ref> ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵੁਲਵਰਟਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਬੁੱਚ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ। ਐਲ.ਏ.ਪੀ. ਦੁਆਰਾ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਟੈਰੀ ਵੁਲਵਰਟਨ ਅਤੇ ਐਨ ਸ਼ੈਨਨ ਦੀ ''ਫੇਮਿਨਾ: ਐਨ ਇੰਟਰਾਸਪੇਸ ਵੌਏਜ'' (1978) ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪੁਰਖੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਲੈਸਬੀਅਨ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕੈਂਪ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Doin' It In Public: Feminism and Art at the Woman's Building|last=Klein|first=Jennie|publisher=Otis College of Art and Design|year=2011|pages=126–157|chapter=The Ghost of Desire: The Lesbian Art Project and the Woman's Building}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਡੇਟਾਬੇਸ ਹੁਣ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਵੁਲਵਰਟਨ ਅਤੇ ਰੇਵੇਨ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਲੈਸਬੀਅਨ ਕਲਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਲੈਪ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ਕ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ 1980 ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਮਰੀਕੀ ਲੈਸਬੀਅਨ ਆਰਟ ਸ਼ੋਅ (ਗਾਲਾਸ) ਸੀ, ਜੋ ਵੂਮਨਜ਼ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Thompson|first=Margo Hobbs|date=20 April 2010|title=DIY Identity Kit: The Great American Lesbian Art Show|journal=Journal of Lesbian Studies|volume=14|issue=2–3|pages=260–282|doi=10.1080/10894160903196558|pmid=20408014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ == * {{Cite book|title=The Laugh of the Medusa|last=Hélène Cixous|publisher=Blackwell, 2001|editor-last=Hillary Robinson}} * {{Cite book|title=The Meanings of Popular Feminism|last=Joanne Hollows and Rachel Moseley|publisher=Berg, 2006|editor-last=Hollows and Moseley}} * {{Cite book|title=The Sons and Daughters of Los: Culture and Community in L.A|url=https://archive.org/details/sonsdaughtersofl0000unse_w5d3|publisher=Temple University Press, 2003|year=2003|isbn=9781592130139|editor-last=David E. James}} * {{Cite web|url=http://artpulsemagazine.com/once-more-with-feeling-feminist-art-and-pop-culture-now|title=Once More, with Feeling. Feminist Art and Pop Culture Now|access-date=1 February 2014}} * Woman's Art Journal Vol. 24, No. 1 (Spring - Summer, 2003), pp.&nbsp;42–46 * Klein, Jennie. "Lesbian Art Movement." Journal of Lesbian Studies. N.p., 2010. Web. 16 Dec. 2015. * Wolverton, Terry. "The Art of Lesbian Relationship: Arlene Raven and the Lesbian Art Project". In: Johanna Burton / Anne Swartz (eds.): Arlene Raven's Legacy (Critical Matrix - The Princeton Journal of Women, Gender and Culture, issue 17), 2008, pp.&nbsp;66–71. == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == [https://www.youtube.com/watch?v=I9Ls6OhwfrM ਟੈਰੀ ਵੁਲਵਰਟਨ ਨਾਲ 2010 ਇੰਟਰਵਿਊ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] mtoscd51bvclcnhow20urw00cbnne12 0 145350 843631 619286 2026-07-30T00:33:40Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843631 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਫ਼ਿਲਮ|name=ਬੋਮਗੇਅ|image=|image_size=|border=|alt=|caption=|director=ਰਿਆਦ ਵਿੰਚੀ ਵਾਡੀਆ, ਜੰਗੂ ਸੇਠਨਾ|producer=|writer=ਰਿਆਦ ਵਿੰਚੀ ਵਾਡੀਆ, [[ਆਰ. ਰਾਜ ਰਾਓ]]|screenplay=|story=|narrator=ਰਾਜੀਤ ਕਪੂਰ|starring=[[ਰਾਹੁਲ ਬੋਸ]], [[ਕੌਸ਼ਲ ਪੰਜਾਬੀ]] ਅਤੇ ਤਰੁਣ ਸਹਾਨੀ|music=ਆਸ਼ੁਤੋਸ਼ ਪਾਠਕ|cinematography=ਤੇਜਲ ਪਟਾਨੀ|editing=|studio=ਵਾਡੀਆ ਮੂਵੀਟੋਨ|distributor=|released={{Film date|df=yes|1996|12|22|ਭਾਰਤ}}|runtime=12&nbsp;ਮਿੰਟ|country=[[ਭਾਰਤ]]|language=[[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]|budget=|gross=}} '''ਬੋਮਗੇਅ''' ਰਿਆਦ ਵਿੰਚੀ ਵਾਡੀਆ ਅਤੇ ਜੰਗੂ ਸੇਠਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ 1996 ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ [[ਰਾਹੁਲ ਬੋਸ]] ਨੇ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਫਟਕ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗੇਅ 'ਫ਼ਿਲਮ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸੈਕਸ ਸੀਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="global" /> ''ਬੋਮਗੇਅ'' ਵਿੱਚ ਛੇ ਭਾਗ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ [[ਆਰ. ਰਾਜ ਰਾਓ]] ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।<ref name="global">{{Cite book|title=Global Bollywood|url=https://archive.org/details/isbn_9780814747995|last=Aswin Punathambekar|publisher=NYU Press|year=2008|isbn=978-0814747988|page=[https://archive.org/details/isbn_9780814747995/page/151 151]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Yaraana: Gay Writing from South Asia|url=https://archive.org/details/yaraanagaywritin0000unse_q0s7|last=Hoshang Merchant|publisher=Penguin Books India|year=2011|isbn=978-0143064947|page=[https://archive.org/details/yaraanagaywritin0000unse_q0s7/page/106 106]}}</ref><ref name="long">{{Cite book|title=Queer Asian Cinema: Shadows in the Shade, Volume 39|last=Riyad Vinci Wadia|publisher=Psychology Press|year=2001|isbn=1560231394|editor-last=Andrew Grossman|pages=313–323|chapter=Long Life of a Short Film}}</ref> == ਭਾਗ == * "ਓਪੀਨੀਅਨ" * "ਅੰਡਰਗਰਾਉਂਡ" * "ਲੇਫ਼ਟੀ" * "ਈ ਯੂਨੇਮਾ ਨੋ" * "ਬੋਮਗੇਅ" * "ਫ੍ਰੈਂਡਸ" == ਕਾਸਟ == * [[ਰਾਹੁਲ ਬੋਸ]], ਲੇਫ਼ਟੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਚ * ਕੁਸ਼ਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਡੋਮਾਈਜ਼ਰ ਵਜੋਂ * ਤਰੁਣ ਸ਼ਾਹਾਨੀ ਏਨੀਮਾ ਬੁਆਏ ਵਜੋਂ * ਆਰ. ਰਾਜ ਰਾਓ ਨੇ ਓਪੀਨੀਏਟਿਡ ਵਜੋਂ * ਫਰੂਦ ਕੰਬਾਟਾ ਬਤੌਰ ਬੰਬੇ ਦੋਸਤ * ਫਰੈਡੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਮੁਥਰੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ * ਸੈਕਸ ਟੂਰਿਸਟ ਵਜੋਂ ਐਰਿਕ ਰੋਸੇਨਬੌਮ == ਉਤਪਾਦਨ == 1995 ਵਿੱਚ ਰਿਆਦ ਵਿੰਚੀ ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਫ਼ੀਅਰਲੇਸ' ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਗੇਅ ਕਲਚਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਰ. ਰਾਜ ਰਾਓ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਵਨ ਡੇ ਆਈ ਲਾਕਡ ਮਾਈ ਫਲੈਟ ਇਨ ਸੋਲ ਸਿਟੀ' ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਸਕ੍ਰਿਪਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਫੰਡ ਲੱਭਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਇਸਲਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਰਾਓ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਕੰਮ, "ਬੋਮਗੇਅ" ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਬਜਟ ਦੀ ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਬੋਮਗੇਅ" ਦਾ ਸੀਮਤ ਬਜਟ 500,000 ਸੀ, ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਸਮਲਿੰਗੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਡਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਫ਼ਿਲਮ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੰਬਈ ਵਿਗਿਆਪਨ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ।<ref name="global">{{Cite book|title=Global Bollywood|url=https://archive.org/details/isbn_9780814747995|last=Aswin Punathambekar|publisher=NYU Press|year=2008|isbn=978-0814747988|page=[https://archive.org/details/isbn_9780814747995/page/151 151]}}</ref><ref name="long">{{Cite book|title=Queer Asian Cinema: Shadows in the Shade, Volume 39|last=Riyad Vinci Wadia|publisher=Psychology Press|year=2001|isbn=1560231394|editor-last=Andrew Grossman|pages=313–323|chapter=Long Life of a Short Film}}</ref> ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ [[ਰਾਹੁਲ ਬੋਸ]] ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ [[ਮੁੰਬਈ|ਬੰਬਈ]] ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੇਲਮਾਰਗ ਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੀਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਨ। ਇੱਕ ਗੇਅ ਸੈਕਸ ਸੀਨ ਦੀ ਫੁਟੇਜ ਸ਼ੂਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਚਾਲਕ ਦਲ ਨੇ ਇਹ ਦਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਰੈਗਿੰਗ 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਂਸਰ ਬੋਰਡ ਕੋਲ ਜਮ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਗੇ।<ref name="long" /> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਐਲਜੀਬੀਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ]] 1y58jgi5na1n4j2vzonec1wvtcqin52 2 146473 843713 837849 2026-07-30T07:23:55Z ~2026-42119-56 61292 added new published case 843713 wikitext text/x-wiki {{Short description|Doctor}} {{Infobox person | name = Dr Nikhil Dania | image = Dr. Nikhil Dania.jpg | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1997|11|1}} | birth_place = Jagraon, Punjab, [[India]] | nationality = Indian | occupation = Doctor | height_ft = 5 | height_in = 7 }} '''Dr Nikhil Dania''' (born November 1, 1997 in Jagraon, [[India]]) is a homoeopathic physican, running a chain of homeopathy clinics in punjab and a musician who plays guitar. He upload videos containing musical content and meditational therapies on his youtube channel.[https://youtube.com/c/DrNiX-YT] == Early life and education == Mother of Dr. Nikhil Dania is also a doctor. His mother is a homoeopath and his father runs his own business.[https://aartihomoeoclinic.godaddysites.com/allcure-barnala] Dr. Nikhil Dania was born in Jagraon. He lived in Barnala before moving to Jagraon at the beginning of his career. Schooling at Sarvhitkari Senior Secondary Vidya Mandir, Barnala, Punjab till the 10th standard.[http://svmbarnala1.sarvhitkari.org/] Then Continued the higher studies at St. Fateh Singh Convent School, Maur Mandi, Bathinda, Punjab.[https://www.sfscs.com/] He went on to earn his homeopathy degree from Sri Guru Nanak Dev Homoeopathic Medical College and Hospital, Ludhiana, Punjab. == Career == Dr. Nikhil Dania is a second-generation homeopath, deeply rooted in the field through his family heritage. Both his parents, Gopal Dania and Dr Ashu Dania, are homeopaths, his younger brother Dr Akhil Dania is also a Gold Medalist Dentist, which provided him early exposure to the principles and practice of homeopathy. With clinical experience beginning in childhood, Dr. Dania honed his expertise in diagnostics and patient care from an early age.   His professional journey started with dedicated service at the Charitable Dispensary at Nanaksar Sidhwan Bet, where he provided medical assistance to underserved communities. Over time, his commitment to homeopathic treatment led him to his role as Chief Homeopathic Consultant at [https://www.drbatras.com/ Dr. Batra's] in Amritsar, where he specializes in psychiatry, dermatology, trichology, and other homeopathic disciplines, delivering expert care to patients.   Beyond his medical practice, Dr. Dania explores creative pursuits through his YouTube [https://www.youtube.com/@Official_Dr_NiX channel], where he produces music, motivational content, and comedy videos aimed at inspiring and uplifting audiences. His interdisciplinary approach bridges healthcare and artistry, reflecting his multifaceted expertise and commitment to both science and creativity.   Several references to his successfully treated cases are documented in the reference section, highlighting his contributions to homeopathic healing and patient recovery.[https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf] ==Awards & Achievements== Specialization in Patient Safety & Quality Improvement, from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/AF4KMAPPHCE2 Course Verification Link] Specialization in Innovations in Digital Health from Empower School of Health, Empower Swiss (Empower School of Health), Chemin des Mines 2, Sécheron, Geneva 1202, Switzerland April 2026. [https://coursera.org/verify/UGB223CFNFMZ Course Verification Link] Specialization in Suicide Prevention from Wesleyan University, Middletown, Connecticut, United States April 2026. [https://coursera.org/verify/MI39OYZSXF4R Course Verification Link] Specialization in Outbreaks and Epidemics from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in April 2026. [https://coursera.org/verify/7ORNHIKLDA1K Course Verification Link] Specialization in Telehealth Clinical Essentials, from Duke University Durham, North Carolina, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/W6W9DHGMWNAM Course Verification Link] Specialization in Abnormal Psychology, from Wesleyan University, Middletown, Connecticut, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/GO4P3DPSEODJ Course Verification Link] Specialization in Telehealth: Dermatology Assessment, from Duke University Durham, North Carolina, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/IB2JQQL2OPMV Course Verification Link] Specialization in Psychedelic Science and Medicine, from Johns Hopkins University Baltimore, Maryland, United States in December 2025. [https://coursera.org/verify/IPACCFVE1RF1 Course Verification Link] Undiagnosed Chronic Palatine Growth Resolved Through Constitutional Homeopathy Cured by Dr. Nikhil Dania - published in the HPathy Journal - Homoeopathy for Everyone Volume 23 Issue 7 July 2026, ISSN: 2581-5644. [https://hpathy.com/clinical-cases/undiagnosed-chronic-palatine-growth-resolved-through-constitutional-homeopathy/ Publication] Grief Manifested on the Palm: Palmoplantar Psoriasis Cured by Natrum Muriaticum by Dr. Nikhil Dania - published in the HPathy Journal - Homoeopathy for Everyone Volume 23 Issue 4 April 2026, ISSN: 2581-5644. [https://hpathy.com/journal/homeopathy-for-everyone-april-2026/ Publication] Successful Management of Alopecia Areata at Dr Batra's By Dr. Nikhil Dania - published in the International Journal of Medical Science & Dental Research Volume 08, Issue 03 (May-June) PP 34-39, ISSN: 258I-902X. [https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf Publication] Awarded as the MD's Healing Hero for January - March 2025 at [https://www.drbatras.com/ Dr Batra's] International. Awarded as the MD's Healing Hero for October - December 2024 at [https://www.drbatras.com/ Dr Batra's] International. Awarded as The Best New Doctor for January - March 2024 at [https://www.drbatras.com/ Dr. Batra's] International. Awarded for the Application of The Principles of Homoeopathy 2018 at [https://www.theothersong.com/ The Other Song] International Academy of Advanced Homoeopathy, Mumbai, Maharashtra 400058 Organized various health awareness and wellness medical checkup camps with Nanaksar Charitable Dispensaries in supervision of Sukh Sagar Trust. Awarded with Bronze Token of appreciation for Annual Homoeopathic Quiz 2019 organized by Doaba Homoeopathic Study Circle, Jalandhar Awarded with Silver Token of appreciation for Annual Homoeopathic Quiz 2018 organized by Doaba Homoeopathic Study Circle, Jalandhar ==References== {{Reflist}} 1. [https://youtube.com/c/DrNiX-YT YouTube Channel] 2. [https://aartihomoeoclinic.godaddysites.com/allcure-barnala Clinic Appointments] 3. [https://youtube.com/@allcureclinic?si=CBEU4_J9XifnlZQu&sub_confirmation=1 Clinic YouTube] 4. [https://ijmsdr.org/published%20paper/1i1i40/SUCCESSFUL-MANAGEMENT-OF-ALOPECIA-AREATA-AT-DR-BATRA%E2%80%99S.pdf Published Case of Successful Treatment of Alopecia Areata] 5. [https://hpathy.com/clinical-cases/grief-manifested-on-the-palm-palmoplantar-psoriasis-cured-by-natrum-muriaticum/ Published Case of Successful Treatment of Palmoplantar Psoriasis] dwvvmxsqmc34n4kd5ldsfiwabv9u154 0 146775 843676 624563 2026-07-30T01:23:26Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843676 wikitext text/x-wiki '''ਸੂਰ ਸਾਮਰਾਜ''' ({{lang-ps|د سرو امپراتورۍ|dë sru amparāturəi}}; {{lang-fa|امپراطوری سور|emperâturi sur}}) ਇੱਕ ਪਸ਼ਤੂਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 16 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, 1540 ਅਤੇ 1556 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਾਸਾਰਾਮ, ਅਜੋਕੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।{{sfn|Hartel|1997|p=262}}<ref name="Berndl">{{cite book|title=National Geographic Visual History of the World|url=https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7|last1=Berndl|first1=Klaus|publisher=National Geographic Society|year=2005|isbn=978-0-7922-3695-5|pages=[https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/318 318]–320}}</ref> ਸੂਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਅਜੋਕੇ ਰਖਾਈਨ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਤੱਕ, ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੁਗਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਰੱਖਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> hdq4i34mml8cn3zlwwii73k5vdn8qhf 0 147015 843582 725437 2026-07-29T23:44:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843582 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Village_Feast_Fac_simile_of_a_Woodcut_of_the_Sandrin_ou_Verd_Galant_facetious_Work_of_the_End_of_the_Sixteenth_Century_edition_of_1609.png|right|thumb|ਪਿੰਡ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ. ''ਸੈਂਡਰਿਨ ਓ ਵਰਡ ਗੈਲੈਂਟ'' ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੱਟ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਕੰਮ (1609 ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ)]] [[ਤਸਵੀਰ:NavigiumIsidis.jpg|thumb|ਫਰੈਡਰਿਕ ਆਰਥਰ ਬ੍ਰਿਜਮੈਨ (1903) ਦੁਆਰਾ ਮਿਸਰ ਦੇ ਨੇਵੀਜਿਅਮ ਆਈਸੀਡਿਸ ਤਿਉਹਾਰ ''ਦੇ ਆਈਸਿਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ'']] ਇੱਕ '''ਤਿਉਹਾਰ''' ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ [[ਧਰਮ]] ਜਾਂ [[ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲੂ ਜਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀ, [[ਮੇਲਾ]] ਜਾਂ [[ਈਦ ਮੁਬਾਰਕ]] ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ [[ਗਲੋਕਲੀਕਰਨ|ਗਲੋਕਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਖਾਸ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰ-ਘੱਟ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ। <ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the City|url=https://archive.org/details/encyclopediaofci0000unse_o0h4|last=Caves|first=R. W.|publisher=Routledge|year=2004|isbn=9780415252256|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofci0000unse_o0h4/page/264 264]}}</ref> ਧਰਮ ਅਤੇ [[ਲੋਕਧਾਰਾ]] ਦੇ ਅੱਗੇ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੂਲ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] ਹੈ। ਭੋਜਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਰੋਤ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰ [[ਵਾਢੀ|ਵਾਢੀ ਦੇ]] ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਦਗਾਰ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ [[ਪਤਝੜ]] ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਵਿੱਚ [[ਹੈਲੋਵੀਨ|ਹੇਲੋਵੀਨ]] ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਵਿੱਚ [[ਈਸਟਰ]] । ਤਿਉਹਾਰ ਅਕਸਰ ਖਾਸ ਫਿਰਕੂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਜਾਂ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਤਿਉਹਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ [[ਆਮੋਦ|ਮਨੋਰੰਜਨ]] ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਤਿਉਹਾਰ ਜੋ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ [[ਬੁਢੇਪਾ|ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ]] ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ [[ਪਰਿਵਾਰ|ਪਰਿਵਾਰਾਂ]] ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਅਕਸਰ ਭੱਜਣ, ਸਮਾਜੀਕਰਨ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਬੰਧ, ਸਬੰਧਤ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name=":0">{{Cite journal|last=Davies|first=Karen|date=2021|title=Festivals Post Covid-19|url=https://doi.org/10.1080/01490400.2020.1774000|journal=Leisure Sciences|volume=43|issue=1–2|pages=184–189|doi=10.1080/01490400.2020.1774000|issn=0149-0400}}</ref><ref name=":12">{{Cite journal|last=Quinn|first=Bernadette|date=2003|title=Symbols, practices and myth-making: Cultural perspectives on the Wexford Festival Opera|url=https://doi.org/10.1080/14616680309710|journal=Tourism Geographies|volume=5|issue=3|pages=329–349|doi=10.1080/14616680309710|issn=1461-6688|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828130715/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14616680309710|archive-date=August 28, 2022|access-date=August 21, 2022}}</ref> === ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Alexander_van_Bredael_-_A_Festival_in_Antwerp.jpg|left|thumb|ਐਂਟਵਰਪ, ਬੈਲਜੀਅਮ, 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ]] ਸ਼ਬਦ "ਤਿਉਹਾਰ" ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਰਾਹੀਂ [[ਲਾਤੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਲਾਤੀਨੀ]] ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="oed1">"[http://www.oed.com/view/Entry/69567 festival, adj. and n.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220828130717/https://www.oed.com/start;jsessionid=516303139ACABFDA6DF9FB295946FC00?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F69567|date=August 28, 2022}}". [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼|OED Online]]. March 2014. Oxford University Press. Accessed April 16, 2014.</ref> ਮੱਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ "ਤਿਉਹਾਰ ਦਾਈ" ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਛੁੱਟੀ ਸੀ। <ref>[http://quod.lib.umich.edu/cgi/m/mec/med-idx?type=id&id=MED15806&egs=all festival (adj.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702174739/http://quod.lib.umich.edu/cgi/m/mec/med-idx?type=id&id=MED15806&egs=all|date=July 2, 2014}} at the [[ਮਿਡਲ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ|Middle English Dictionary]]. Accessed April 16, 2014.</ref> ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਿਕਾਰਡ 1589 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ("ਫੈਸਟੀਫਾਲ" ਵਜੋਂ)। <ref name="oed1" /> ਤਿਉਹਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਨਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ ਲਗਭਗ 1200,<ref>"[http://www.oed.com/view/Entry/68799 feast, n.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220828130719/https://www.oed.com/start;jsessionid=7B4E1C8966F3F709B74E5277161BE93D?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F68799|date=August 28, 2022}}". [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼|OED Online]]. March 2014. Oxford University Press. Accessed April 16, 2014.</ref> ਅਤੇ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਭਗ 1300 ਸੀ <ref>"[http://www.oed.com/view/Entry/68800 feast, v.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220828130718/https://www.oed.com/start;jsessionid=3BAE000C92C9A9622F67045AA8600539?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F68800|date=August 28, 2022}}". [[ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼|OED Online]]. March 2014. Oxford University Press. Accessed April 16, 2014.</ref> '''ਗਾਲਾ''' ਸ਼ਬਦ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਸ਼ਬਦ ''ਖਿੱਲਾ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਚੋਗਾ। <ref>{{Cite book|title=The Modern Middle East: A History|last=James E Glevin|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2020|isbn=978-0190074067|page=21}}</ref> ਗਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ "ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ" ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ "ਤਿਉਹਾਰ" ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/gala#etymonline_v_1224|title=gala (n.)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627154557/https://www.etymonline.com/word/gala#etymonline_v_1224|archive-date=June 27, 2020|access-date=June 27, 2020}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਤਿਉਹਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। {{Sfn|Cudny|2016}} <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/15017471|title=Time Out of Time: Essays on the Festival|publisher=[[University of New Mexico Press]]|year=1987|isbn=0-8263-0932-1|editor-last=Falassi|editor-first=Alessandro|edition=|location=|pages=1|oclc=15017471|access-date=August 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828130718/https://www.worldcat.org/title/15017471|archive-date=August 28, 2022}}</ref> ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ.<ref name=":32">{{Cite journal|last=Quinn|first=Bernadette|date=2005|title=Arts Festivals and the City|url=http://dx.doi.org/10.1080/00420980500107250|journal=Urban Studies|volume=42|issue=5–6|pages=927–943|doi=10.1080/00420980500107250|issn=0042-0980}}</ref> [[ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ|ਰੋਮਨ]] ਸਮਾਜ ਫਿਰਕੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। <ref name="Brandt">{{Cite book|title=Greek and Roman Festivals: Content, Meaning, and Practice|last=|first=|last2=|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=978-0-19-969609-3|editor-last=Brandt|editor-first=J. Rasmus|edition=1st|location=|pages=1|editor-last2=Iddeng|editor-first2=Jon W.}}</ref> ਸੈਟਰਨੇਲੀਆ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਅਤੇ [[ਕਾਰਨੀਵਲ]] ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। <ref name=":22">{{Cite journal|last=Cudny|first=Waldemar|date=2014|title=The Phenomenon of Festivals: Their Origins, Evolution, and Classifications|url=https://www.jstor.org/stable/43861801|journal=Anthropos|volume=109|issue=2|pages=640–656|doi=10.5771/0257-9774-2014-2-640|issn=0257-9774|jstor=43861801|archive-url=https://web.archive.org/web/20220823120027/https://www.jstor.org/stable/43861801|archive-date=August 23, 2022|access-date=August 23, 2022}}</ref> ਸਮਾਜਿਕ ਮੌਕਿਆਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣੇ ਆਮ ਸਨ। <ref name=":22"/> ਖਾਸ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਸਦੀ-ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੁਝ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਹਨ - [[ਘਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਿਉਹਾਰ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। <ref name=":12"/><ref name=":22"/><ref>{{Cite journal|last=Odotei|first=Irene|date=2002|title=Festivals in Ghana: Continuity, Transformation and Politicisation of Tradition|url=https://www.jstor.org/stable/41406666|journal=Transactions of the Historical Society of Ghana|issue=6|pages=17–34|issn=0855-3246|jstor=41406666|archive-url=https://web.archive.org/web/20220824192222/https://www.jstor.org/stable/41406666|archive-date=August 24, 2022|access-date=August 24, 2022}}</ref> ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਉਹਾਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਏ। <ref name=":22"/> ਦੋਵੇਂ 1947 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਵਿਗਨ ਫੈਸਟੀਵਲ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਫੈਸਟੀਵਲ ਫਰਿੰਜ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੇ ਹਨ। <ref>{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.3366/edinburgh/9780748670307.001.0001|title=The Edinburgh Festivals: Culture and Society in Post-war Britain|last=Bartie|first=Angela|date=2013|publisher=Edinburgh University Press|isbn=978-0-7486-7030-7|pages=6|doi=10.3366/edinburgh/9780748670307.001.0001|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828130716/https://apps.crossref.org/coaccess/coaccess.html?doi=10.3366%2Fedinburgh%2F9780748670307.001.0001|archive-date=August 28, 2022}}</ref> 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਏ। <ref name=":32"/> ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਂ [[ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ]] । <ref>{{Cite journal|last=Prentice|first=Richard|last2=Andersen|first2=Vivien|date=2003|title=Festival as creative destination|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160738302000348|journal=Annals of Tourism Research|language=en|volume=30|issue=1|pages=7–30|doi=10.1016/S0160-7383(02)00034-8|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623143343/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0160738302000348|archive-date=June 23, 2022|access-date=August 21, 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Andersson|first=Tommy D.|last2=Getz|first2=Donald|date=2008|title=Stakeholder Management Strategies of Festivals|url=https://www.tandfonline.com/action/showCitFormats?doi=10.1080%2F15470140802323801|journal=Journal of Convention & Event Tourism|language=en|volume=9|issue=3|pages=199–220|doi=10.1080/15470140802323801|issn=1547-0148|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827194803/https://www.tandfonline.com/action/showCitFormats?doi=10.1080%2F15470140802323801|archive-date=August 27, 2022|access-date=August 28, 2022}}</ref> == ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ == ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕ੍ਰਿਸਮਸ]], ਰੋਸ਼ ਹਸ਼ਨਾਹ, [[ਦਿਵਾਲੀ|ਦੀਵਾਲੀ]], [[ਈਦ ਉਲ-ਫ਼ਿਤਰ|ਈਦ ਅਲ-ਫਿਤਰ]] ਅਤੇ [[ਈਦ-ਉਲ-ਜ਼ੁਹਾ|ਈਦ ਅਲ-ਅਧਾ]] ਸਾਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ [[ਫ਼ੌਜ|ਫੌਜੀ]] ਜਿੱਤਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਦਾਹਰਨ [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰੀ]] ਫ਼ਿਰਊਨ ਰਾਮੇਸਿਸ III ਦੁਆਰਾ ਲੀਬੀਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। <ref name="Berrett">{{Cite book|title=Discovering the world of the Bible|url=https://archive.org/details/discoveringworld0000lama|last=Berrett|first=LaMar C.|last2=Ogden D. Kelly|publisher=Grandin Book Co.|year=1996|isbn=0-910523-52-5|edition=3rd ed., rev.|location=Provo, Utah|page=[https://archive.org/details/discoveringworld0000lama/page/289 289]}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਾਢੀ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰ ਅਕਸਰ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਗਮਾਂ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ("ਭੋਜਨ" ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ) ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਛੁੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। <ref>See for example: [[List of festivals in Australia]]; [[List of festivals in Bangladesh|Bangladesh]]; [[List of festivals in Canada|Canada]]; [[Traditional Chinese holidays|China]]; [[List of festivals in Colombia|Colombia]]; [[List of festivals in Costa Rica|Costa Rica]]; [[List of festivals in Fiji|Fiji]]; [[Public holidays in India|India]]; [[List of festivals in Indonesia|Indonesia]]; [[List of festivals in Iran|Iran]]; [[List of festivals in Japan|Japan]]; [[List of festivals in Laos|Laos]]; [[List of festivals in Morocco|Morocco]]; [[List of festivals in Nepal|Nepal]]; [[List of festivals in Pakistan|Pakistan]]; [[List of festivals in the Philippines|Philippines]]; [[List of festivals in Romania|Romania]]; [[List of festivals in Tunisia|Tunisia]]; [[List of festivals in Turkey|Turkey]]; [[List of festivals in the United Kingdom|United Kingdom]]; [[List of festivals in the United States|United States]]; [[List of festivals in Vietnam|Vietnam]].</ref> == ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ == ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਬਦਲਦੇ ਹਨ; ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। {{Sfn|Cudny|2016}} <ref name=":22"/> ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1105916920|title=Music Practices Across Borders : (E)Valuating Space, Diversity and Exchange|date=2019|publisher=Transcript|isbn=978-3-8394-4667-6|editor-last=Hondros|editor-first=Konstantin|location=|pages=86|oclc=1105916920|access-date=August 24, 2022|editor-last2=Silva|editor-first2=Glaucia Peres da|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828130718/https://www.worldcat.org/title/1105916920|archive-date=August 28, 2022}}</ref> ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ "ਵੱਡੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ" ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਾਨਕ, ਮਾਮੂਲੀ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਹੈ। <ref name=":4">{{Cite journal|last=Waterman|first=Stanley|date=1998|title=Carnivals for elites? The cultural politics of arts festivals|url=http://dx.doi.org/10.1191/030913298672233886|journal=Progress in Human Geography|volume=22|issue=1|pages=54–74|doi=10.1191/030913298672233886|issn=0309-1325}}</ref> ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਉੱਥੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। <ref name=":32"/> ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ, ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਬਾਈਨਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। <ref name=":4" /> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="0"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] bgkdn4bvyue5qogomcmadavr8n747ik 0 147130 843405 835593 2026-07-29T20:39:05Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843405 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Da_Vinci_Vitruve_Luc_Viatour_(cropped).jpg|thumb|[[ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ|ਲਿਓਨਾਰਡੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ]], ''ਵਿਟ੍ਰੂਵਿਅਨ ਮੈਨ'' ( {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ|1485}} ) ਅਕਾਦਮੀਆ, ਵੇਨਿਸ]] [[ਤਸਵੀਰ:Durer-self-portrait-at-the-age-of-thirteen.jpg|alt=|thumb|[[ਆਲਬਰੈਖਤ ਡਿਉਰਰ|ਅਲਬਰੈਕਟ ਡੁਰਰ]], ''13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ'', 1484]] '''ਡਰਾਇੰਗ''' ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ [[ਕਾਗ਼ਜ਼|ਕਾਗਜ਼]] ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੋ-ਅਯਾਮੀ ਸਤਹ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਰਾਇੰਗ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਫਾਈਟ ਪੈਨਸਿਲ, [[ਕਲਮ|ਕਲਮ ਅਤੇ ਸਿਆਹੀ]], ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੇਂਟ, [[ਸਿਆਹੀ]] ਵਾਲੇ [[ਬੁਰਸ਼]], ਰੰਗਦਾਰ ਪੈਨਸਿਲ, ਕ੍ਰੇਅਨ, ਚਾਰਕੋਲ, ਚਾਕ, ਪੇਸਟਲ, [[ਰਬੜ (ਇਰੇਜ਼ਰ)|ਇਰੇਜ਼ਰ]], ਮਾਰਕਰ, ਸਟਾਈਲਸ ਅਤੇ ਧਾਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਲਵਰਪੁਆਇੰਟ ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਡਰਾਇੰਗ [[ਕੰਪਿਊਟਰ]] ਵਿੱਚ ਗਰਾਫਿਕਸ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਉੱਤੇ ਡਰਾਇੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਡਰਾਇੰਗ ਦੇ ਆਮ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਇਲਸ ਜਾਂ ਟੱਚਸਕ੍ਰੀਨ ਡਿਵਾਈਸ 'ਤੇ ਉਂਗਲ, ਸਟਾਈਲਸ - ਜਾਂ ਫਿੰਗਰ-ਟੂ- ਟਚਪੈਡ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, [[ਮਾਊਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡਿਜੀਟਲ ਆਰਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਉਪਕਰਣ ਹਨ. ਇੱਕ ਡਰਾਇੰਗ ਯੰਤਰ ਇੱਕ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮਾਤਰਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਡਰਾਇੰਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸਹਾਇਤਾ [[ਕਾਗ਼ਜ਼|ਕਾਗਜ਼]] ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੱਤੇ, [[ਲੱਕੜ]], ਪਲਾਸਟਿਕ, [[ਚਮੜਾ]], ਕੈਨਵਸ ਅਤੇ ਬੋਰਡ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। [[ਬਲੈਕ-ਬੋਰਡ|ਬਲੈਕਬੋਰਡ]] ਜਾਂ ਵ੍ਹਾਈਟਬੋਰਡ 'ਤੇ ਅਸਥਾਈ ਡਰਾਇੰਗ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਡਰਾਇੰਗ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਾਧਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। <ref name="SBTCModule6">{{Cite web|url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/12/Module-6.pdf|title=Module 6: Media for 2-D Art|last=www.sbctc.edu (adapted)|publisher=Saylor.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120809171125/http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/12/Module-6.pdf|archive-date=2012-08-09|access-date=2 April 2012}}</ref> ਡਰਾਇੰਗ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਡਰਾਇੰਗ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਕਲਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Galileo_moon_phases.jpg|left|thumb|[[ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲਿਲੀ|ਗੈਲੀਲੀਓ ਗੈਲੀਲੀ]], ''ਚੰਦ ਦੇ ਪੜਾਅ'', 1609 ਜਾਂ 1610, ਭੂਰੀ ਸਿਆਹੀ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਧੋਵੋ। 208 × 142 ਮਿਲੀਮੀਟਰ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ (ਫਲੋਰੈਂਸ), ਗੈਲ.&nbsp;48, ਫੋਲ.&nbsp;28 ਆਰ]] ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਆਰਟਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਗਜ਼/ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਟੋਨ ਦੇ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਹੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਇੱਕ ਸਮਤਲ ਸਤਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/medical-education/publications/Reprints2010/2010-PACA-ArtStudentsWhoCannotDraw.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223647/http://www.ucl.ac.uk/medical-education/publications/Reprints2010/2010-PACA-ArtStudentsWhoCannotDraw.pdf|archive-date=2016-03-03|access-date=2014-03-11}}</ref> ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਡਰਾਇੰਗ ਮੋਨੋਕ੍ਰੋਮ ਸਨ, ਜਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ,<ref>See [[grisaille]] and [[chiaroscuro]]</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਰੰਗੀਨ-ਪੈਨਸਿਲ ਡਰਾਇੰਗ ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ, ਡਰਾਇੰਗ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੋਵਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕਾ ਮੀਡੀਆ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਰਾਇੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਕ, ਪੇਸਟਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਰਾਇੰਗ ਇੱਕ ਤਰਲ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਬੁਰਸ਼ ਜਾਂ ਪੈਨ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਕੈਨਵਸ ਜਾਂ ਪੈਨਲਾਂ 'ਤੇ ਤਰਲ ਪੇਂਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸੇ ਸਹਾਇਤਾ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅੰਡਰਡਰਾਇੰਗ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਰਾਇੰਗ ਅਕਸਰ ਖੋਜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣ, ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ 'ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਵੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Henri_de_Toulouse-Lautrec_-_Madame_Palmyre_with_Her_Dog,_1897.jpg|thumb|''ਮੈਡਮ ਪਾਲਮਾਇਰ ਆਪਣੇ ਕੁੱਤੇ ਨਾਲ'', 1897। ਹੈਨਰੀ ਡੀ ਟੂਲੂਸ-ਲੌਟਰੇਕ]] ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਡਰਾਇੰਗ, ਕਾਰਟੂਨਿੰਗ, [[ਡੂਡਲ|ਡੂਡਲਿੰਗ]] ਅਤੇ [[wiktionary:freehand|ਫ੍ਰੀਹੈਂਡ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਡਰਾਇੰਗ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਈਨ ਡਰਾਇੰਗ, ਸਟਿੱਪਲਿੰਗ, ਸ਼ੈਡਿੰਗ, ਐਨਟੋਪਿਕ ਗ੍ਰਾਫੋਮੇਨੀਆ ਦੀ ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਧੀ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਸ਼ੀਟ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਿੰਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਿੰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ), ਅਤੇ ਟਰੇਸਿੰਗ (ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਡਰਾਇੰਗ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਟਰੇਸਿੰਗ ਪੇਪਰ'', ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਆਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਕਾਗਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ)। == ਇਤਿਹਾਸ == === ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ === ਡਰਾਇੰਗ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਲਿਖਤੀ ਸੰਚਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਨਾਲ। <ref name="Tversky 2011 499–535">{{Cite journal|last=Tversky|first=B|year=2011|title=Visualizing thought|journal=Topics in Cognitive Science|volume=3|issue=3|pages=499–535|doi=10.1111/j.1756-8765.2010.01113.x|pmid=25164401}}</ref> ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਰਾਇੰਗ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,<ref name="Tversky 2011 499–535" /><ref>{{Cite web|url=http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf|title=The Bigger Picture of Drawing|last=Farthing|first=S|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317224618/http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf|archive-date=2014-03-17|access-date=2014-03-11}}</ref> ਲਗਭਗ 30,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ( ਉੱਪਰ ਪੈਲੀਓਲਿਥਿਕ ਦੀ ਕਲਾ )। <ref>[http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf Thinking Through Drawing: Practice into Knowledge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317224618/http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf|date=2014-03-17}} 2011c{{Page needed}}</ref> ਇਹ ਡਰਾਇੰਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਕਟੋਗ੍ਰਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਤਰਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ। <ref>{{Cite book|title=Writing and script: a very short introduction|url=https://archive.org/details/writingscriptver0000robi|last=Robinson|first=A|publisher=Oxford University Press|year=2009|location=New York}}</ref> ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਸਮੇਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਕੈਚ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ( ਪ੍ਰੋਟੋ-ਰਾਈਟਿੰਗ ) ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ [[ਲਿਖਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ]] ਵਿੱਚ ਸਟਾਈਲਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। === ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ === ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੱਠਾਂ ਵਿੱਚ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਵੇਲਮ ਅਤੇ ਪਾਰਚਮੈਂਟ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਿਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਡਰਾਇੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਖੋਜ, ਸਮਝ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਢੰਗ ਵਜੋਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। === ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ === ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। 1609 ਵਿੱਚ, ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ [[ਗੈਲੀਲਿਓ ਗੈਲਿਲੀ|ਗੈਲੀਲੀਓ ਗੈਲੀਲੀ]] ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰੀਖਣ ਟੈਲੀਸਕੋਪਿਕ ਡਰਾਇੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਟਾਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। <ref name="Kovats 2005">{{Cite book|title=The Drawing Book|last=Kovats|first=T|publisher=Black Dog Publishing|year=2005|isbn=9781904772330|location=London}}</ref> 1924 ਵਿੱਚ, ਭੂ-ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਵੇਗੇਨਰ ਨੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। <ref name="Kovats 2005" /> === ਕਲਾਤਮਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਜੋਂ === ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref>{{Cite book|title=Drawing- The Process|url=https://archive.org/details/bwb_T3-BBO-346|last=Walker|first=J. F|last2=Duff, L|last3=Davies, J|publisher=Intellect Books|year=2005|location=Bristol|chapter=Old Manuals and New Pencils}}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਰਾਇੰਗ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। <ref>See the discussion on erasable drawing boards and 'tafeletten' in {{Cite book|title=Rembrandt: The Painter at Work|year=2000|url=https://archive.org/details/rembrandtpainter0000wete|last=van de Wetering|first=Ernst}}</ref> 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਉਪਲਬਧਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰਾਇੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ, ਡਰਾਇੰਗ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਤਮ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। <ref>{{Cite web|url=http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf|title=Preface|last=Burton|first=J|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317224618/http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf|archive-date=2014-03-17|access-date=2014-03-11}}</ref><ref>{{Cite thesis}}</ref> [[ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤੀ|ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ]] ਨੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੂਝ ਲਿਆਂਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਇਆ,<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/drawingprocess00davi|title=Drawing – The Process|last=Davis|first=P|last2=Duff, L|last3=Davies, J|publisher=Intellect Books|year=2005|isbn=9781841500768|location=Bristol|pages=[https://archive.org/details/drawingprocess00davi/page/n19 15]–25|chapter=Drawing a Blank|url-access=limited}}</ref> ਅਤੇ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web|url=http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf|title=Philosophical Dimension of Drawing Instruction|last=Simmons|first=S|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140317224618/http://ttd2011.pressible.org/files/2012/05/Thinking-through-Drawing_Practice-into-Knowledge.pdf|archive-date=2014-03-17|access-date=2014-03-11}}</ref> == ਟੋਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Edward_Law._Pencil_drawing_by_H._M._Raeburn,_1909._Wellcome_V0003431.jpg|thumb|ਹੈਚਿੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੇਡਿੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈਨਰੀ ਮੈਕਬੈਥ-ਰਾਏਬਰਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੈਨਸਿਲ ਪੋਰਟਰੇਟ (1909)]] ਸ਼ੈਡਿੰਗ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਛਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਛਾਵੇਂ ਦੀ ਪਲੇਸਮੈਂਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਟੋਨਲ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਪਰਛਾਵੇਂ ਅਤੇ ਹਾਈਲਾਈਟਸ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਸਲ ਡਰਾਇੰਗ ਸਟ੍ਰੋਕ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਕਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰੇਫਾਈਟ, ਚਾਕ, ਜਾਂ ਚਾਰਕੋਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਾਜ਼ੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਸਿਆਹੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਧੱਬਾ, ਗਿੱਲਾ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੰਗਤ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਲਈ, ਕਲਾਕਾਰ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸਟੰਪ, ਟਿਸ਼ੂ, ਇੱਕ ਗੋਡੇ ਵਾਲਾ ਇਰੇਜ਼ਰ, ਇੱਕ ਉਂਗਲੀ, ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚਮੋਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਨਿਰਵਿਘਨ ਟੈਕਸਟ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਟੋਨ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਟੋਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸਤਹ 'ਤੇ ਗ੍ਰੈਫਾਈਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਮਿਹਨਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਧੁੰਦਲੇ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਜਾਂ ਅੰਡਾਕਾਰ ਸਟ੍ਰੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। == ਹਵਾਲੇ == === '''ਨੋਟਸ''' === <references group="" responsive="1"></references> 2ercrlad5orsgjxh4zmp2qkprv6glws 0 147212 843623 751693 2026-07-30T00:22:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843623 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ | title = ਅਨਰੀਅਲ ਇੰਜਣ | screenshot = | logo = Unreal Engine Logo.svg | logo size = 100px | caption = Screenshot of Unreal Engine 4.20 | author = [[Tim Sweeney (game developer)|Tim Sweeney]] | developer = [[ਐਪਿਕ ਗੇਮਜ਼]] | programming language = [[C++]] | operating system = [[Windows]], [[Linux]], [[MacOS]] | size = | license = [[Source-available]] [[commercial software]] with [[Royalty payment|royalty]] model for commercial use<ref>{{cite web|access-date=2018-08-26|title=Unreal Engine End User License Agreement|url=https://www.unrealengine.com/en-US/eula|website=Unreal Engine|archive-url=https://web.archive.org/web/20180826113400/https://www.unrealengine.com/en-US/eula|archive-date=August 26, 2018|url-status=live}}</ref> | website = {{URL|https://www.unrealengine.com/en-US}} }} '''ਅਨਰੀਅਲ ਇੰਜਨ''' ( '''UE''' ) ਇੱਕ 3D ਕੰਪਿਊਟਰ ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਗੇਮ ਇੰਜਣ ਹੈ ਜੋ [[ਐਪਿਕ ਗੇਮਜ਼]] ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1998 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ-ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ੂਟਰ ਗੇਮ ''ਅਨਰੀਅਲ'' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ|PC]] ਪਹਿਲੇ-ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉਦਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਗੋਦ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। Unreal Engine [[ਸੀ++|C++]] ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਪੋਰਟੇਬਿਲਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਡੈਸਕਟਾਪ, ਮੋਬਾਈਲ, ਕੰਸੋਲ, ਅਤੇ [[ਆਭਾਸੀ ਅਸਲੀਅਤ|ਵਰਚੁਅਲ ਰਿਐਲਿਟੀ]] ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਵੀਨਤਮ ਪੀੜ੍ਹੀ, ਅਸਲ ਇੰਜਣ&nbsp;5, ਅਪ੍ਰੈਲ 2022 ਵਿੱਚ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਸਰੋਤ ਕੋਡ ਇੱਕ ਖਾਤਾ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (GitHub) 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਇਲਟੀ ਮਾਡਲ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Epic ਗੇਮਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਇਲਟੀ ਮਾਰਜਿਨ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਨੇ US$1 million ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਵਿਕਾਸਕਾਰ Epic Games Store 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫੀਸ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Epic ਨੇ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ Quixel ਵਰਗੀਆਂ ਐਕੁਆਇਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ''Fortnite'' ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == === '''<big>ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ</big>''' === ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਅਨਰੀਅਲ ਇੰਜਣ ਨੂੰ [[ਐਪਿਕ ਗੇਮਜ਼]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਟਿਮ ਸਵੀਨੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="foreword2">{{Cite web|url=https://developer.nvidia.com/gpugems/GPUGems2/gpugems2_frontmatter.html|title=GPU Gems 2 – Foreword|last=Sweeney|first=Tim|date=2005|website=[[Nvidia|Nvidia Developer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003225316/https://developer.nvidia.com/gpugems/GPUGems2/gpugems2_frontmatter.html|archive-date=October 3, 2017|access-date=October 3, 2017}}</ref> ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ੇਅਰਵੇਅਰ ਗੇਮਾਂ ''ZZT'' (1991) ਅਤੇ ''ਜਿਲ ਆਫ਼ ਦ ਜੰਗਲ'' (1992) ਲਈ ਸੰਪਾਦਨ ਟੂਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ,<ref name="gamasutra2009">{{Cite web|url=https://www.gamasutra.com/view/feature/4035/from_the_past_to_the_future_tim_.php|title=From The Past To The Future: Tim Sweeney Talks|last=Edwards|first=Benj|date=May 25, 2009|website=[[Gamasutra]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809214002/http://www.gamasutra.com/view/feature/4035/from_the_past_to_the_future_tim_.php|archive-date=August 9, 2017|access-date=November 18, 2018}}</ref> ਸਵੀਨੀ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੇਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ''ਇੰਜਣ'' ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾ-ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web|url=https://www.polygon.com/2012/10/1/3438196/better-with-age-a-history-of-epic-games|title=Better with age: A history of Epic Games|last=Plante|first=Chris|date=October 1, 2012|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|access-date=August 19, 2020}}</ref><ref name="gamasutra">{{Cite web|url=https://www.gamedeveloper.com/programming/epic-s-tim-sweeney-lays-out-the-case-for-unreal-engine-4|title=Epic's Tim Sweeney lays out the case for Unreal Engine 4|last=Nutt|first=Christian|date=March 21, 2014|website=Game Developer|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003225230/https://www.gamasutra.com/view/news/213647/Epics_Tim_Sweeney_lays_out_the_case_for_Unreal_Engine_4.php|archive-date=October 3, 2017|access-date=February 22, 2022}}</ref><ref name="keighley">{{Cite web|url=http://www.gamespot.com/features/makeunreal/|title=Blinded By Reality: The True Story Behind the Creation of Unreal|last=Keighley|first=Geoffrey|website=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20010519154729/http://www.gamespot.com/features/makeunreal/|archive-date=May 19, 2001|access-date=October 3, 2017}}</ref> ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1998 ਵਿੱਚ ਗੇਮ ਦੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ,<ref name="wiredUE4">{{Cite magazine|last=Horvath|first=Stu|date=May 17, 2012|title=The Imagination Engine: Why Next-Gen Videogames Will Rock Your World|url=https://www.wired.com/2012/05/ff-unreal4/|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|publisher=[[Condé Nast]]|volume=20|issue=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530075446/http://www.wired.com/2012/05/ff_unreal4/all/|archive-date=May 30, 2015|access-date=February 22, 2022}}</ref><ref name="lightbown2">{{Cite web|url=https://www.gamedeveloper.com/design/classic-tools-retrospective-tim-sweeney-on-the-first-version-of-the-unreal-editor|title=Classic Tools Retrospective: Tim Sweeney on the first version of the Unreal Editor|last=Lightbown|first=David|date=January 9, 2018|website=Game Developer|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823012812/https://www.gamasutra.com/blogs/DavidLightbown/20180109/309414/Classic_Tools_Retrospective_Tim_Sweeney_on_the_first_version_of_the_Unreal_Editor.php|archive-date=August 23, 2018|access-date=February 22, 2022}}</ref> ਮਾਈਕ੍ਰੋਪ੍ਰੋਜ਼ ਅਤੇ ਲੈਜੈਂਡ ਐਂਟਰਟੇਨਮੈਂਟ ਨੇ 1996 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਇਸੈਂਸ ਦੇ ਕੇ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਵੀਨੀ ਨੇ ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ, ਟੂਲਸ ਅਤੇ ਨੈਟਵਰਕਿੰਗ ਸਮੇਤ ਇੰਜਣ ਵਿੱਚ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੋਡ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। <ref name="gamesindustry.biz">{{Cite web|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2012-03-13-an-epic-interview-with-tim-sweeney|title=An Epic Interview With Tim Sweeney|last=Brightman|first=James|date=March 13, 2012|website=[[GamesIndustry.biz]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709094857/https://www.gamesindustry.biz/articles/2012-03-13-an-epic-interview-with-tim-sweeney|archive-date=July 9, 2019|access-date=July 9, 2019}}</ref> ਪਹਿਲਾਂ, ਇੰਜਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਰੈਂਡਰਿੰਗ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਭਾਵ ਗਰਾਫਿਕਸ ਗਣਨਾਵਾਂ ਨੂੰ [[ਸੈਂਟਰਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ|CPU]] ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name="foreword2"/> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਮਰਪਿਤ [[ਵੀਡੀਓ ਕਾਰਡ|ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਕਾਰਡਾਂ]] ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਗਲਾਈਡ API 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 3dfx ਐਕਸੀਲੇਟਰਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। <ref name="uhistory">{{Cite web|url=http://www.ign.com/articles/2010/02/23/history-of-the-unreal-engine|title=History of the Unreal Engine|last=Thomsen|first=Mike|date=February 23, 2010|website=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712132329/http://www.ign.com/articles/2010/02/23/history-of-the-unreal-engine|archive-date=July 12, 2017|access-date=August 13, 2017}}</ref><ref name="Doom2Dunia3">{{Cite web|url=https://vizworld.com/2009/08/doom-to-dunia-a-visual-history-of-3d-game-engines/|title=Doom to Dunia: A Visual History of 3D Game Engines|last=Hand|first=Randall|date=July 21, 2009|publisher=VizWorld|archive-url=https://web.archive.org/web/20090724065520/http://www.maximumpc.com/article/features/3d_game_engines?page=0%2C3|archive-date=July 24, 2009|access-date=February 22, 2022}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਓਪਨਜੀਐਲ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟ 3ਡੀ ਸਮਰਥਿਤ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਟੈਕਸਟ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਲਾਈਡ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ। <ref name="vextreme">{{Cite web|url=http://www.voodooextreme.com/articles/interview_ts.html|title=Talkin' nasty with Epic's code-p1mp, Tim Sweeney|last=Wilson|first=Billy|date=October 23, 1998|website=Voodoo Extreme|archive-url=https://web.archive.org/web/19990501170629/http://www.voodooextreme.com/articles/interview_ts.html|archive-date=May 1, 1999|access-date=July 20, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.voodooextreme.com/games/interviews/tims4.html|title=Ask Sweeney, part 2|last=O'Brien|first=Chris|last2=Wilson|first2=Billy|date=March 28, 2000|website=Voodoo Extreme|archive-url=https://web.archive.org/web/20000815211043/http://www.voodooextreme.com/games/interviews/tims4.html|archive-date=August 15, 2000|access-date=July 20, 2019}}</ref> ਸਵੀਨੀ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਭੋਗਤਾ ਹਾਰਡਵੇਅਰ ਲਈ ਓਪਨਜੀਐਲ ਡ੍ਰਾਈਵਰਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਾਲੇ, ਬੱਗੀ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟ3D ਲਈ ਸਰਲ ਅਤੇ ਕਲੀਨਰ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਉਲਟ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਡ ਨੂੰ "ਡਰਾਉਣਾ" ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਕੀਤਾ। <ref name="vextreme" /> ਆਡੀਓ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਐਪਿਕ ਨੇ ਗਲੈਕਸੀ ਸਾਊਂਡ ਸਿਸਟਮ, [[ਅਸੈਂਬਲੀ ਭਾਸ਼ਾ]] ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਾਫਟਵੇਅਰ, ਜੋ ਕਿ ਈਏਐਕਸ ਅਤੇ ਔਰੀਅਲ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਟਰੈਕਰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਗੇਮ ਸਾਉਂਡਟਰੈਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਚਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਕਸ਼ੇ ਵਿੱਚ.<ref name="brandon">{{Cite book|title=Audio for Games: Planning, Process, and Production|url=https://archive.org/details/audioforgamespla0000bran|last=Brandon|first=Alexander|date=2004|publisher=[[Peachpit|New Riders]]|isbn=9780735714137|page=[https://archive.org/details/audioforgamespla0000bran/page/n85 70]|author-link=Alexander Brandon}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://developer.creative.com/articles/article.asp?cat=1&sbcat=31&top=38&aid=95|title=Interview - Carlo Vogelsang on Lightning Quick 3D Audio with OpenAL|date=June 30, 2003|website=[[Creative Labs]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20030810051215/http://developer.creative.com/articles/article.asp?cat=1&sbcat=31&top=38&aid=95|archive-date=August 10, 2003|access-date=July 8, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamedeveloper.com/audio/interactive-music-merging-quality-with-effectiveness|title=Interactive Music: Merging Quality with Effectiveness|last=Brandon|first=Alexander|authorlink=Alexander Brandon|date=March 27, 1998|website=Game Developer|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220215719/https://www.gamasutra.com/view/feature/131670/interactive_music_merging_quality_.php|archive-date=February 20, 2020|access-date=February 22, 2022}}</ref> ਸਟੀਵ ਪੋਲਜ, ਰੀਪਰ ਬੋਟਸ ਪਲੱਗਇਨ ਫਾਰ ''ਕੁਏਕ'' ਦੇ ਲੇਖਕ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਮਾਲਕ [[ਆਈ.ਬੀ.ਐਮ|IBM]] ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਰਾਊਟਰ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, [[ਬਣਾਉਟੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਬੁੱਧੀ|ਨਕਲੀ ਖੁਫੀਆ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web|url=http://unreal.epicgames.com/UnrealTechFaq.htm|title=Licensing FAQ|last=Sweeney|first=Tim|website=unreal.epicgames.com|archive-url=https://web.archive.org/web/19991006231409/http://unreal.epicgames.com/UnrealTechFaq.htm|archive-date=October 6, 1999|access-date=September 9, 2021}}</ref><ref name="eurogamer99">{{Cite web|url=https://www.eurogamer.net/articles/sweeney|title=Tim Sweeney of Epic Games|date=October 28, 1999|website=[[Eurogamer]]|access-date=April 16, 2020}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references responsive="1"></references> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵੀਡੀਓ ਗੇਮ ਇੰਜਣ]] od6wpn3hjn3ev48hicwubdrqqv8a8uz 0 147350 843472 658820 2026-07-29T21:45:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843472 wikitext text/x-wiki '''ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼''' ({{lang-fa|{{Nastaliq|دودمان مغل}}}}; ''Dudmân-e Mughal'') '''ਬਾਬਰ ਦੇ ਘਰਾਣੇ''' ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ({{lang-fa|{{Nastaliq|خاندانِ آلِ بابُر}}}}; ''Khāndān-e-Āl-e-Bābur''), '''ਗੁਰਕਣੀ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ({{lang-fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}; ''Gūrkāniyān''),ਜਿਸ ਨੇ {{circa |1526}} ਤੋਂ 1857 ਤੱਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।<ref name="Thackston2">{{cite book|title= The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor|publisher= Modern Library|isbn= 978-0-375-76137-9|author= Zahir ud-Din Mohammad|author-link= Babur|editor= Thackston, Wheeler M.|editor-link= Wheeler Thackston|location= New York|page= [https://archive.org/details/babarinizam00babu/page/ xlvi]|date= 10 September 2002|quote= In India the dynasty always called itself ''Gurkani'', after Temür's title ''Gurkân'', the Persianized form of the Mongolian {{lang|mn-Latn| kürägän}}, 'son-in-law,' a title Temür assumed after his marriage to a Genghisid princess.|title-link= Baburnama}}</ref> ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੈਮੂਰਿਡ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਬੋਰਜਿਗਿਨ ([[ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਬੀਲਾ) ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਕ ਸੀ। ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ, [[ਬਾਬਰ]] (ਜਨਮ 1483), ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਵਿਜੇਤਾ [[ਤੈਮੂਰ]] (1336-1405) ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੰਗੋਲ ਸਮਰਾਟ [[ਚੰਗੇਜ਼ ਖ਼ਾਨ|ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ]] (ਮੌਤ 1227) ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਚੈਂਗੀਸਿਡਸ।<ref name="Berndl">{{Cite book | last1 = Berndl | first1 = Klaus | year = 2005 | title = National Geographic Visual History of the World | url = https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7 | publisher = National Geographic Society | pages = [https://archive.org/details/nationalgeograph0000unse_m8x7/page/318 318]–320 | isbn = 978-0-7922-3695-5 }}</ref> "ਮੁਗਲ" ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ [[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਅਤੇ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ]] ਵਿੱਚ "[[ਮੰਗੋਲ]]" ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਉਤਪੰਨ ਰੂਪ ਹੈ: ਇਸਨੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਮੰਗੋਲ ਮੂਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Hodgson">{{cite book | publisher = University of Chicago Press | page = 62|url= https://books.google.com/books?id=COOGFSH_jUkC&pg=PA62|isbn=978-0-226-34688-5 | last = Dodgson | first = Marshall G.S. | title = The Venture of Islam|volume= 3: The Gunpowder Empires and Modern Times | year = 2009 }}</ref> ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਨ ਮੁਖੀ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਦੌਰ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗ੍ਰੈਂਡ ਵਿਜ਼ੀਅਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਖੇਤਰੀ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤਾਂ।<ref>{{Cite book|last= Sharma|first= S. R.|url= https://books.google.com/books?id=OnP0Lcp0TGoC&dq=mughal+emperor&pg=PA297|title= Mughal Empire in India: A Systematic Study Including Source Material|date=1999|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn= 978-81-7156-817-8|language=en}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਸਲਿਮ ਪਤਵੰਤੇ, ਸਗੋਂ ਮਰਾਠਾ, [[ਰਾਜਪੂਤ]], ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ]] ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਵਜੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।<ref name="MSA2">{{Cite book | last1 = Bose | first1 = Sugata | author-link1 = Sugata Bose | last2 = Jalal | first2 = Ayesha | author-link2 = Ayesha Jalal | year = 2004 | title = Modern South Asia: History, Culture, Political Economy | url = https://archive.org/details/modernsouthasiah00bose | edition = 2nd | publisher = Routledge | page = [https://archive.org/details/modernsouthasiah00bose/page/41 41] | isbn = 978-0-203-71253-5 }}</ref> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਨੇ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦੌਰਾਨ 21 ਸਤੰਬਰ 1857 ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਯੂਕੇ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਖਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜਾ|ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ]] ({{reign | 1837 | 1857}}) ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ (1858) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਨਿਯੰਤਰਿਤ [[ਬਰਮਾ]] (ਮੌਜੂਦਾ ਮਿਆਂਮਾਰ) ਵਿੱਚ [[ਰੰਗੂਨ]] ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Last Mughal"> {{Cite book |title=Justice System and Mutinies in British India|last=Bhatia|first=H.S.|page=204 }} </ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{cite book |last=Asher |first=Catherine Ella Blanshard |year=2003 |orig-year=First published 1992 |title=Architecture of Mughal India |series=[[The New Cambridge History of India]] |volume=I:4 |publisher=Cambridge University Press |page=368 |isbn=978-0-521-26728-1 }} dp53t7xbyepwl0vb57r4kvud0kca1f3 0 147692 843536 627566 2026-07-29T22:57:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843536 wikitext text/x-wiki   ਹੇਠਾਂ '''ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ''' ਹਨ। ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ [[ਕੀਟ|ਕੀੜੇ]] ਹਨ,<ref>{{Cite book|title=A Field Guide to the Insects of Britain and Northern Europe|url=https://archive.org/details/fieldguidetoinse0000mich|last=Chinery, M.|publisher=Collins|year=1977|isbn=0-00-219216-0|location=London|pages=[https://archive.org/details/fieldguidetoinse0000mich/page/352 352]}}</ref> ਇਹ ਪੰਨਾ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਚੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। == ਡਰੈਗਨਫਲਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਡੈਮਸੈਲਫਲਾਈਜ਼ (ਓਡੋਨਾਟਾ) == * [[ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਓਡੋਨਾਟਾ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਟਿੱਡੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਕੇਟ (ਆਰਥੋਪਟੇਰਾ), ਈਅਰਵਿਗਸ (ਡਰਮਾਪਟੇਰਾ) ਅਤੇ ਕਾਕਰੋਚ (ਡਿਕਟੋਪਟੇਰਾ) == * ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਟਿੱਡੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਕੇਟ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਮੇਫਲਾਈਜ਼ (ਐਫੇਮੇਰੋਪਟੇਰਾ) == * ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਮੱਖੀਆਂ (ਡਿਪਟਰਾ) == * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਕੋਨੋਪਿਡ ਫਲਾਈ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਹੋਵਰਫਲਾਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਬੀਟਲਸ (ਕੋਲੀਓਪਟੇਰਾ) == * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਬੀਟਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ, ਭਾਂਡੇ, ਕੀੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀੜੇ (ਹਾਈਮੇਨੋਪਟੇਰਾ) == * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਭੇਡੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[List of sawflies of the British Isles|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀਆਂ ਆਰਾ ਫਲੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ (ਲੇਪੀਡੋਪਟੇਰਾ) == [[ਤਸਵੀਰ:Speckled_Wood_Butterfly.jpg|thumb|200x200px| ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ( ''ਪੈਰਾਗੇ ਏਜੀਰੀਆ'' ) ਤਿਤਲੀਆਂ ਆਮ ਹਨ।]] * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਸੱਚੇ ਬੱਗ (ਹੇਮੀਪਟੇਰਾ) == * ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ੀਲਡ ਬੱਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਲਜੀ ਹੇਟਰੋਪਟੇਰਨ ਬੱਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੇਟਰੋਪਟਰਨ ਬੱਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} syvec9egmykjyf7xqkrxqm3rwx6mry1 0 147725 843336 627673 2026-07-29T19:24:08Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843336 wikitext text/x-wiki ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ, '''ਸਵੈ-ਗਲਪ''' ('''ਆਟੋਫਿਕਸ਼ਨ''') ਗਲਪੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਵੈ-ਗਲਪ ਦੋ ਆਪਸ ਬੇਮੇਲ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਰੂਪਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਗਲਪ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗ਼ਾਇਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਲਪਨਿਕ ਉਪ-ਕਥਾਨਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਪਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਗਲਪ ਬਿਲਡੰਗਸਰੋਮਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ, [[ਟਰੂਮੈਨ ਕਪੋਟੀ|ਟਰੂਮਨ ਕੈਪੋਟ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ [[ਨਾਵਲ]] ''ਇਨ ਕੋਲਡ ਬਲੱਡ'' ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਢਾਲੀ ਗਈ ਇੱਕ [[ਵਿਧਾ|ਸ਼ੈਲੀ]] ਫ਼ੈਕਸ਼ਨ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਕੁਝ ਕੁਝ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=December 2022}} ਸਰਗਈ ਦੂਬਰੋਵਸਕੀ ਨੇ 1977 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ''ਫਿਲਜ਼'' ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਹ ਪਦ ਘੜਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1501&context=honorstheses|title=Investigation of Autofiction & How it Operates in Gwenaelle Aubry's No One|archive-date=2017}}</ref> ਵੈਸੇ, ਸਵੈ-ਗਲਪ ਦੂਬਰੋਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪਦ ਘੜਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਵਿਧਾਵੀ ਸਿਰਜਣਾ-ਅਮਲ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਮਾਈਕਲ ਸਕਾਫੀਦਾਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ [[ਉੱਤਮ ਪੁਰਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ]] <ref>{{Cite journal|last=Skafidas|first=Michael|date=2019|title=Celebrating the Self, Remembering the Body: Desire, Identity, and the Confessional Narrative in Autofictional Verse|url=http://dx.doi.org/10.1353/esc.2019.0006|journal=ESC: English Studies in Canada|volume=45|issue=1–2|pages=85–111|doi=10.1353/esc.2019.0006|issn=1913-4835}}</ref> ਸੈਫੋ ਦੀ ਪ੍ਰਗੀਤਕ “ਮੈਂ” ਦੀਆਂ ਇਕਬਾਲੀਆ ਸੂਖਮਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ [[ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ|ਹੈ]]। ਫਿਲਿਪ ਵਿਲੇਨ ਸਵੈ-ਗਲਪੀ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲ਼ੋਂ ਸਵੈ-ਗਲਪ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵਖਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵੈ-ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ੁਦ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=The Novelist's Lexicon: Writers on the Words That Define Their Work|url=https://archive.org/details/novelistslexicon0000unse|last=Vilain|first=Philippe|last2=Herman|first2=Jeanine|publisher=Columbia University Press|year=2011|isbn=978-0231150804|editor-last=Villa Gillet|pages=[https://archive.org/details/novelistslexicon0000unse/page/5 5]–7|chapter=AUTOFICTION|jstor=10.7312/vill15080.9|editor-last2=Le Monde}}</ref> ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਹਾਰਡਵਿਕ ਦੇ ਨਾਵਲ ''ਸਲੀਪਲੇਸ ਨਾਈਟਸ'' ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ ਕਰੌਸ ਦੇ ''ਆਈ ਲਵ ਡਿਕ'' ਨੂੰ ਸਵੈ-ਗਲਪ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ, ਸਵੈ-ਗਲਪ ਹੈਨਸੀਆ ਓਲਿੰਡੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ [[ਤਮਿਲ਼ ਲੋਕ|ਤਾਮਿਲ]] ਲੇਖਕ ਚਾਰੂ ਨਿਵੇਦਿਤਾ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਨਾਵਲ ''ਜ਼ੀਰੋ ਡਿਗਰੀ'', ਤਾਮਿਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਹਾਲੀਆ ਨਾਵਲ ''ਮਾਰਜਿਨਲ ਮੈਨ'' ਇਸ ਵਿਧਾ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। <ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/My-novel-was-treated-like-a-song-of-freedom-Charunivedita/articleshow/6944370.cms|title=My novel was treated like a song of freedom: Charunivedita|last=Khan|first=Faizal}}</ref> [[ਉ੍ਰਦੂ|ਉਰਦੂ]] ਵਿੱਚ [[ਰਹਿਮਾਨ ਅੱਬਾਸ]] ਦੇ ਗਲਪ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਗਲਪ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਦੇ ਦੋ ਨਾਵਲ ''ਨਖ਼ਲਿਸਤਾਨ ਕੀ ਤਲਾਸ਼'' ਅਤੇ ''ਖੁਦਾ ਕੇ ਸਾਏ ਮੇਂ ਆਂਖ ਮਿਚੋਲੀ'' । ਜਾਪਾਨੀ ਲੇਖਕ ਹਿਤੋਮੀ ਕਨੇਹਾਰਾ ਨੇ ''ਆਟੋਫਿਕਸ਼ਨ'' ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/autofiction-by-hitomi-kanehara-trans-david-james-karashima-789374.html|title=Autofiction, By Hitomi Kanehara, trans David James Karashima|date=2008-02-29|website=The Independent|language=en|access-date=2021-08-04}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.theskinny.co.uk/books/book-reviews/autofiction-by-hitomi-kanehara|title=Autofiction by Hitomi Kanehara {{!}} The Skinny|website=www.theskinny.co.uk|language=en|access-date=2021-08-04}}</ref> ਨਿਊਯਾਰਕ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ "ਵਲਚਰ" ਲਈ 2018 ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਲੋਰੇਂਟਜ਼ੇਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, " ਸ਼ੀਲਾ ਹੇਟੀ, ਬੈਨ ਲਰਨਰ ਤੇਜੂ ਕੋਲ, ਜੈਨੀ ਆਫਿਲ, ਅਤੇ ਤਾਓ ਲਿਨ, ਆਦਿ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਾਰਵੇਜਿਅਨ ਕਾਰਲ ਓਵ ਨੌਸਗਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁ-ਜਿਲਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ <nowiki><i id="mwSA">ਮਾਈ</i></nowiki> ਸਟ੍ਰਗਲ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਅੱਛੇ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਗਲਪ ਪਦ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੀ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ: "ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਅਸਥਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚੇ ਲੱਗਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲਪ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਅਸਥਿਰ ਮੁਰੱਕਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਪਰਕ ਗਲਪ, ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਪਾਰ-ਗਲਪ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਗਲਪ ਪਦਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਵੈ-ਗਲਪ ਵਿੱਚ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਜਾਂ ਮੁੱਖ- ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੈਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਰੁਤਬੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਕਰੀ ਹੈ।" <ref>{{Cite web|url=https://www.vulture.com/2018/05/how-auto-is-autofiction.html|title=Sheila Heti, Ben Lerner, Tao Lin: How 'Auto' Is 'Autofiction'?|last=Lorentzen|first=Christian|date=May 11, 2018|website=Vulture}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ==   == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਨਾਵਲ * ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ * ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨੀ * ਜਾਅਲੀ ਯਾਦ * ਗੈਰ-ਗਲਪ ਨਾਵਲ * [[ਰੋਮਾਂ ਆ ਕਲੇ|ਰੋਮਨ à clef]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਰਤਾਂਤ ਰੂਪ]] 2axaoiapan40mpjwwbqjprvemxqqbb6 0 147917 843403 837737 2026-07-29T20:37:46Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843403 wikitext text/x-wiki   [[Category:Articles with hCards]] '''ਵਾਇਲੇਟ ਊਨ''' (ਜਨਮ 1949) ਇੱਕ ਸਿੰਗਾਪੁਰੀ <ref name="curriesandkway">{{Cite book|title=Eating Her Curries and Kway: A Cultural History of Food in Singapore|url=https://archive.org/details/eatinghercurries0000taru|last=Tarulevicz|first=Nicole|date=15 December 2013|publisher=University of Illinois Press|isbn=9780252095368|page=[https://archive.org/details/eatinghercurries0000taru/page/110 110]}}</ref> ਸ਼ੈੱਫ, ਰੈਸਟੋਰੈਟਰ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਾਲਮਾਂ, ਕੁੱਕਬੁੱਕਾਂ, ਅਤੇ ਪੇਰਾਨਾਕਨ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ 1988 ਤੋਂ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਫੂਡ ਅੰਬੈਸਡਰ ਰਹੀ ਹੈ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਵਾਇਲੇਟ ਊਨ ਦਾ ਜਨਮ ਮਲਕਾ, ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਮਲਾਇਆ ਵਿੱਚ ਪੇਰਾਨਾਕਨ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੇਂਗ ਸੂਨ ਊਨ ਅਤੇ ਨੈਨਸੀ ਊਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref name="infopedia">{{Cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/infopedia/articles/SIP_459_2005-01-14.html|title=Violet Oon|last=Ahmad|first=Nureza|year=2019|website=Singapore Infopedia|publisher=National Library Board|access-date=29 April 2019}}</ref> <ref name="spiceoflife">{{Cite news|title=Violet's spice of life|last=Lui|first=J.|date=14 December 2009|work=The Straits Times|page=46}}</ref> ਊਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ [[ਰਾਯਲ ਡਚ ਸ਼ੈਲ|ਰਾਇਲ ਡੱਚ ਸ਼ੈੱਲ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। <ref name="michelin" /> ਉਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] ਦੇ ਕਾਟੋਂਗ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। <ref name="spiceoflife" /> <ref name="michelin">{{Cite web|url=https://guide.michelin.com/sg/dining-out/singapore-chef-violet-oon-celebrates-colonial-cafe-culture-with-fourth-restaurant/news|title=Singapore Chef Violet Oon Celebrates Colonial Cafe Culture With Fourth Restaurant|last=Goh|first=Kenneth|date=15 November 2018|publisher=[[Michelin Guide]]|access-date=29 April 2019|archive-date=13 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190413102732/https://guide.michelin.com/sg/dining-out/singapore-chef-violet-oon-celebrates-colonial-cafe-culture-with-fourth-restaurant/news|url-status=dead}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਊਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਨਾਲ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref name="infopedia" /> <ref name="swhf">{{Cite web|url=https://www.swhf.sg/profiles/violet-oon/|title=Violet Oon|publisher=Singapore Women's Hall of Fame|access-date=29 April 2019}}</ref> ਉਸਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਹੁਣ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ|ਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। <ref name="swhf" /> == ਅਵਾਰਡ == 2016 ਵਿੱਚ, ਊਨ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਮਹਿਲਾ ਹਾਲ ਆਫ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="swhf"/> 2018 ਵਿੱਚ, ਓਨ ਨੇ ਵਰਲਡ ਗੋਰਮੇਟ ਸਮਿਟ ਅਵਾਰਡਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਵਿੱਚ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ''ਦ ਸਟ੍ਰੇਟ ਟਾਈਮਜ਼'' ਵਿੱਚ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਲਿਆਨਹੇ ਜ਼ਾਓਬਾਓ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਏਸ਼ੀਅਨ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। <ref name="personality">{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/personality-wins-all|title=Personality wins all|last=Khoo|first=Hedy|date=15 April 2018|work=The Straits Times|access-date=29 April 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/25-gold-and-silver-winners-unveiled-at-best-asian-restaurants-awards|title=25 gold and silver winners unveiled at Best Asian Restaurants Awards|last=Khoo|first=Hedy|date=16 April 2018|work=The Straits Times|access-date=29 April 2019}}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਊਨ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਹਨ ਜੋ ''ਵਾਇਲੇਟ ਊਨ'' ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੇ ਸਹਿ-ਮਾਲਕ ਹਨ। <ref name="personality"/> <ref>{{Cite news|title=Violet's back in the kitchen|last=Tan|first=H. Y.|date=30 June 2012|work=The Straits Times|page=2}}</ref> ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ, ਊਨ ਨੂੰ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। <ref name="sumiko">{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/singapore/lunch-with-sumiko-life-for-cooking-doyenne-violet-oon-has-never-been-better|title=Lunch with Sumiko: Life for cooking doyenne Violet Oon has never been better|last=Tan|first=Sumiko|date=2 July 2017|work=The Straits Times|access-date=29 April 2019}}</ref> <ref name="personality" /> <ref>{{Cite news|title=Recovering from stroke|last=Tan|first=H. Y.|date=8 August 2014|work=The Straits Times|page=12}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1949]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰੀ ਅੌਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ੈੱਫ ਔਰਤਾਂ]] d2tkggknplzr1oucvxc5sk4ji5qx0rx 0 149432 843356 634491 2026-07-29T19:49:24Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843356 wikitext text/x-wiki {{Infobox monument |monument_name = ''ਆਦਿਯੋਗੀ'' ਮੂਰਤੀ |image = Adiyogi Shiva steel burst 2018.jpg |image_size = 250px |caption = ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿਯੋਗੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, 2018 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 13 |location = ਈਸ਼ਾ ਯੋਗਾ ਕੇਂਦਰ, [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ |designer = [[ਸਾਧਗੁਰੂ]] |type = [[ਮੂਰਤੀ]] |material = [[ਸਟੀਲ]] |length = |width =548 |height = {{cvt|112|ft|m|order=flip}} |begin = |complete = 24 ਫਰਵਰੀ 2017 |open = |dedicated_to = ਆਦਿਯੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ [[ਸ਼ਿਵ]] |map_image = |map_caption = |map_width = |coordinates = {{coord|10.972416|N|76.740602|E|format=dms|type:landmark_region:IN_scale:10000|name=Adiyogi (Isha Yoga Center, India)|display=inline,title}} |lat = |long = |extra = }} '''''ਆਦਿਯੋਗੀ'' ਦੀ ਮੂਰਤੀ''' {{Convert|112|ft|m|ਉੱਚੀ|adj=mid|order=flip}}, {{Convert|147|ft|m|ਲੰਬੀ|adj=mid|order=flip}} ਅਤੇ {{Convert|25|m|ft|ਚੌੜਾਈ|adj=mid}} [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿਖੇ ਤਿਰੁਨਾਮਮ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸ਼ਿਵ]] ਦੀ ਸਟੀਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ''[[ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼|ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡ]]'' ਦੁਆਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ "ਸਭ ਤੋਂ [[ਬਸਟ (ਮੂਰਤੀ)|ਵੱਡੀ]] ਮੂਰਤੀ" ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। <ref name="bust1">[https://www.hindustantimes.com/india-news/adiyogi-bust-declared-world-s-largest-by-guinness-book-of-world-records/story-3lqACHP7TUSz7Y8JklnxqM.html 'Aadiyogi bust' declared world's largest by Guinness Book of World], [[Hindustan Times]], 12 May 2017.</ref> <ref name="bust2">Vincenzo Berghella, [https://books.google.com/books?id=cqdSDwAAQBAJ&pg=PA68&lpg=PA68&dq=Guinness+World+Records+recognizes+the+statue+as+the+%22Largest+Bust+Sculpture%E2%80%9D+in+the+world.&source=bl&ots=F-k7tTM4ZS&sig=KNLwif0kQQU95RSoa1mIrln9qVk&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiAyq3G26LaAhUCTY8KHRIWAA0Q6AEIYTAM#v=onepage&q=Guinness%20World%20Records%20recognizes%20the%20statue%20as%20the%20%22Largest%20Bust%20Sculpture%E2%80%9D%20in%20the%20world.&f=false Chennai and Coimbatore, India], Page 68.</ref> [[ਈਸ਼ਾ ਸੰਸਥਾ|ਈਸ਼ਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਮੁਖੀ, [[ਸਾਧਗੁਰੂ|ਸਧਗੁਰੂ ਜੱਗੀ ਵਾਸੂਦੇਵ]] ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ {{Convert|500|t}} ਹੈ। <ref name="MB">{{Cite news|url=http://english.mathrubhumi.com/news/columns/jaggi-vasudev/shiva-as-adiyogi-sadhguru-jaggi-vasudev-1.1737657|title=Shiva as Adiyogi|date=17 February 2017|work=Mathrubhumi|access-date=27 February 2017|archive-date=24 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224020751/http://english.mathrubhumi.com/news/columns/jaggi-vasudev/shiva-as-adiyogi-sadhguru-jaggi-vasudev-1.1737657|dead-url=yes}}</ref> ''ਆਦਿਯੋਗੀ'' [[ਸ਼ਿਵ]] (ਸ਼ੰਕਰਾ) ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite book|title=Adiyogi: The Source of Yoga|url=https://archive.org/details/adiyogisourceofy0000sadh|last=Sadhguru|first=|publisher=[[HarperCollins]]|year=2017|isbn=9789352643929|location=India|pages=[https://archive.org/details/adiyogisourceofy0000sadh/page/2 2]|language=}}</ref> ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ [[ਯੋਗਾਸਣ|ਯੋਗ]] ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। == ਵਰਣਨ == ''ਆਦਿਯੋਗੀ'' ਈਸ਼ਾ ਯੋਗ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ, 112 ਫੁੱਟ, ''[[ਮੋਕਸ਼]]'' (ਮੁਕਤੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ 112 ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 112 ਚੱਕਰ ਵੀ ਹਨ। <ref name="IE1">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/isha-foundation-narendra-modi-112-feet-shiva-idols-in-india-4536763/|title=PM Narendra Modi to unveil first 112 feet Shiva idol at Isha Foundation|date=24 February 2017|work=The Indian Express|access-date=27 February 2017|location=Chennai}}</ref> <ref name="MB"/> ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ [[ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ|ਲਿੰਗ]] ਨਾਮਕ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/edit-page/The-first-Guru-is-born/articleshow/14613783.cms|title=The first Guru is born|last=Sadhguru|website=[[The Times of India]]}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਯੋਗ ਭਾਰਤ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-maha-shivratri-2017-pm-modi-unveils-112-foot-statue-in-coimbatore-hails-health-benefits-of-yoga-2333914|title=Maha Shivratri 2017: PM Modi unveils 112-foot Shiva statue in Coimbatore|date=24 February 2017|work=Daily News Analysis|access-date=1 March 2017}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਗੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਸ਼ਿਵ]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਸ਼ੋਅ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦਘਾਟਨ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ]] ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/coimbatore/a-night-that-lit-up-thousand-minds/articleshow/68262177.cms|title=A night that lit up thousand minds {{!}} Coimbatore News - Times of India|last=Swaroop|first=Vishnu|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-03-05}}</ref> == ਉਦਘਾਟਨ == ''ਆਦਿਯੋਗੀ'' ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 24 ਫਰਵਰੀ 2017 [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੁਆਰਾ [[ਮਹਾਂ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ|ਮਹਾ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ]] ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਕਿਤਾਬ, ''ਆਦਿਯੋਗੀ: ਯੋਗਾ ਦਾ ਸਰੋਤ'', ਜੋ ਕਿ [[ਸਾਧਗੁਰੂ|ਸਦਗੁਰੂ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ। ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਮੌਕੇ, [[ਈਸ਼ਾ ਸੰਸਥਾ|ਈਸ਼ਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਦੁਆਰਾ "ਆਦਿਯੋਗੀ - ਯੋਗ ਦਾ ਸਰੋਤ" ਗੀਤ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕੈਲਾਸ਼ ਖੇਰ]] ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੋਲ [[ਪ੍ਰਸੂਨ ਜੋਸ਼ੀ]] ਸਨ। <ref>{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/170223-prasoon-joshi-and-kailash-kher-collaborate|title=Prasoon Joshi and Kher Collaborate|date=23 February 2017|website=RadioAndMusic|access-date=5 March 2017}}</ref> ਹੋਰ {{Convert|21|ft|adj=on|order=flip}} ਆਦਿਯੋਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਪਰਦਾ 2015 ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ {{Cvt|30,000|sqft|sqm|order=flip}} ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ [[ਟੈਨੇਸੀ]], ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiapost.com/21foot-statue-of-adiyogi-unveiled-and-consecrated-in-tennessee/|title=21-foot statue of Adiyogi unveiled and consecrated in Tennessee|date=6 October 2015|publisher=India Post|access-date=6 March 2017}}</ref> == ਆਦਿਯੋਗੀ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਨਮ == ਆਦਿਯੋਗੀ ਦਿਵਿਆ ਦਰਸ਼ਨਮ 3D ਲੇਜ਼ਰ ਸ਼ੋਅ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਦਿਯੋਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਯੋਗ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://isha.sadhguru.org/in/en/blog/article/12-things-about-112-ft-adiyogi|title=12 Things You Probably Didn't Know About 112-ft Adiyogi|date=2020-02-21|website=Isha Sadhguru|language=en|access-date=2020-10-31}}</ref> ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 2019 ਵਿੱਚ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ|ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ]] [[ਰਾਮ ਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ]] ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/photo-gallery-adi-yogi-allows-humans-to-evolve-beyond-their-limitations-president-kovind-on-maha-shivaratri-2726461|title=Adi-yogi allows humans to evolve beyond their limitations: President Kovind on Maha Shivaratri *Now Adiyogi DhivaDharshan Happening Daily at 7 PM IST.* {{!}} Latest News & Updates at DNAIndia.com|last=Team|first=DNA Web|website=DNA India|language=en|access-date=2020-10-31}}</ref> ਇਹ 14 ਮਿੰਟ ਦਾ ਲਾਈਟ ਐਂਡ ਸਾਊਂਡ ਸ਼ੋਅ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿਯੋਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2020 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਵਰਸ਼ਿਪ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਮੋਂਡੋ*dr EMEA ਅਤੇ APAC ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। <ref>{{Cite web|url=https://isha.sadhguru.org/in/en/blog/article/adiyogi-divya-darshanam-wins-prestigious-global-award|title=Adiyogi Divya Darshanam Wins Prestigious Global Award|date=2020-05-12|website=Isha Sadhguru|language=en|access-date=2020-10-31}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://mondodrawards.com/2021/portfolio/adiyogi-divya-darshanam-isha-yoga-centre/|title=Adiyogi Divya Darshanam, Isha Yoga Centre – EMEA & APAC|language=en-GB|access-date=2020-10-31}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਫ੍ਰੀਸਟੈਂਡਿੰਗ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੂਚੀ * [[ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੱਤ ਅਜੂਬੇ]] * ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{YouTube|vC7HP7SFD1Q|"Aerial view via drone"}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੂਰਤੀਆਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ]] 3qjws2df2xlv43kzaqbr2umywui5ffm 0 149852 843410 633384 2026-07-29T20:44:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843410 wikitext text/x-wiki ਇਹ '''ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਹੈ''', ਜਿਸ ਵਿਚ ਢੰਗ, ਨਾਚ, ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ''[[ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ|ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ]]'' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਲੇਖਕ, ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਦਰਭ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ''ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ'' ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਖਤ-ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਮਾਪਦੰਡ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਸਰੋਤਿਆਂ, ਰਿਕਾਰਡ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਡੈਮਾਗੋਗਜ਼ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਨਸਲੀ, ਭੂਗੋਲਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਧਾਰਮਿਕ, ਕਬਾਇਲੀ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ" ਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਚੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਆਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਸਰੋਤਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਕਥਨਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਓਵਰਲੈਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਮੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਏਸ਼ੀਆ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Doshpuluur.png|ਇੱਕ [[Doshpuluur|ਦੋਸ਼ਪੁਲੂਰ]], ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੁਵਾਨ ਸਾਜ਼ ਤਸਵੀਰ:Samarkand A group of musicians playing for a bacha dancing boy.jpg|ਰਵਾਇਤੀ ਉਜ਼ਬੇਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਡਾਂਸ ਤਸਵੀਰ:TurkishMandolinBanjo.jpg|ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ [[Mandolin-banjo|ਮੈਂਡੋਲਿਨ-ਬੈਂਜੋ]] ਤਸਵੀਰ:Baglama turc manche long.jpg|ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ [[Baglama|ਬਗਲਾਮਾ]] ਤਸਵੀਰ:Cumbus.jpg|ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ [[cümbüş]] </gallery> == ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ == <gallery> ਤਸਵੀਰ:Prop. Tabla.jpg|[[Tabla|ਤਬਲਾ]], ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਢੋਲ </gallery> == ਹਵਾਲੇ == * {{Cite book|title=Rough Guide to World Music|publisher=Rough Guides|year=2000|isbn=1-85828-636-0|editor-last=Broughton, Simon|edition=First|location=London|editor-last2=Mark Ellingham}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/traditionalafric0000karo|title=Traditional African & Oriental Music|last=Karolyi, Otto|publisher=Penguin Books|year=1998|isbn=0-14-023107-2|author-link=Otto Karolyi|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Ritual Music and Hindu Rituals of Kerala|last=Killius, Rolf|publisher=B.R. Rhythms|year=2006|isbn=81-88827-07-X}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226593|title=The Dance: Its Place in Art and Life|last=Kinney, Troy|last2=Margaret West|publisher=Tudor Publishing|year=1935}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/popularmusicsofn0000manu|title=Popular Musics of the Non-Western World|last=Manuel, Peter|publisher=Oxford University Press|year=1988|isbn=0-19-505342-7|location=New York}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/excursionsinworl0000unse_m6f1|title=Excursions in World Music|last=Philip V. Bohlman|last2=Bruno Nettl|last3=Charles Capwell|last4=Thomas Turino|last5=Isabel K. F. Wong|publisher=Prentice Hall|year=1997|isbn=0-13-230632-8|edition=Second}} * {{Cite book|title=Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples|url=https://archive.org/details/worldsofmusicint00titon|last=Fujie, Linda|last2=James T. Koetting|last3=David P. McAllester|last4=David B. Reck|last5=John M. Schechter|last6=Mark Slobin|last7=R. Anderson Sutton|publisher=Schirmer Books|year=1992|isbn=0-02-872602-2|editor-last=Jeff Todd Titan|edition=Second|location=New York|author-link3=David P. McAllester}} * {{Cite web|url=http://www.worldmusiccentral.org/staticpages/index.php/glossary|title=International Dance Glossary|website=World Music Central|archive-url=https://web.archive.org/web/20060207075840/http://www.worldmusiccentral.org/staticpages/index.php/glossary|archive-date=February 7, 2006|access-date=April 3, 2006}} == ਨੋਟਸ == {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]] odjia4qe439sdl4zitawrnb3xkyixby 0 150152 843697 797054 2026-07-30T03:53:40Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843697 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Kmrwalnut.jpg|right|thumb| ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਾਰੀਗਰ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ]] '''ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ''' [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕਾਂ]] ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਹੈ ਜੋ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਸਤੂਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀਨਗਰ, ਗੰਦਰਬਲ ਅਤੇ ਬਡਗਾਮ ਕੇਂਦਰੀ [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ|ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਦੇ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ, ਗੰਦਰਬਲ ਅਤੇ ਬਡਗਾਮ ਸਮੇਤ ਇਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਜੋ [[ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)|ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਲਕੀ, ਚਾਦਰਾਂ, ਤਣੇ, ਸਿਆਹੀ ਦੇ ਸਟੈਂਡ, ਬਕਸੇ ਅਤੇ ਚਮਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਕਲਾ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਹਨ ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਗਲੀਚੇ ਅਤੇ ਗਲੀਚੇ, ਕਰੂਅਲ ਕਢਾਈ, ਫੂਲ ਕਾਰੀ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਪੇਪਰ-ਮਾਚੇ, ਆਦਿ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bb-QBQAAQBAJ&pg=PA203|title=Kashur The Kashmiri Speaking People|last=Raina|first=Mohini Qasba|date=2014-11-13|publisher=Partridge Publishing Singapore|isbn=978-1-4828-9945-0|pages=203}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ysB4DTRgh5sC&pg=PA259|title=Saints and Saviours of Islam|last=Rafiabadi|first=Hamid Naseem|date=2005|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-555-4|pages=259}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xeK9w9P0sBQC|title=World Religions and Islam: A Critical Study|last=Rafiabadi|first=Hamid Naseem|date=2003|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-7625-414-4|pages=106}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HmBuAAAAMAAJ|title=Theory and Practice of Muslim State in India|last=Lal|first=Kishori Saran|date=1999|publisher=Aditya Prakashan|isbn=978-81-86471-72-2|pages=189}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਲਈ ਦਸਤਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। == ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੇਪਰ-ਮਾਚੇ == ਕਸ਼ਮੀਰ ਪੇਪਰ-ਮੈਚਿਸ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤ ਮੀਰ ਸੱਯਦ ਅਲੀ ਹਮਦਾਨੀ ਦੁਆਰਾ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਈਰਾਨ|ਪਰਸ਼ੀਆ]] ਤੋਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਮਿੱਝ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਜਾਵਟ, ਰੰਗੀਨ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੁੱਲਦਾਨਾਂ, ਕਟੋਰੀਆਂ, ਜਾਂ ਕੱਪਾਂ (ਧਾਤੂ ਰਿਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ), ਬਕਸੇ, ਟ੍ਰੇ, ਲੈਂਪ ਦੇ ਅਧਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।<ref>{{Cite web|url=https://wonderwheelstore.com/the-art-and-craft-of-kashmir-kashmiri-handicrafts/|title=The Art and Craft of Kashmir – Kashmiri Handicrafts|access-date=2023-02-03|archive-date=2023-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203085247/https://wonderwheelstore.com/the-art-and-craft-of-kashmir-kashmiri-handicrafts/|url-status=dead}}</ref> == ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ == ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵਧੀਆ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਗਦਾ ''ਜੁਗਲਾਨ ਰੇਜੀਆ'' ਦਾ ਰੁੱਖ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ [[ਅਖਰੋਟ (ਬੀਜ)|ਅਖਰੋਟ]] ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।{{Sfn|Saraf|1987}} ਅਖਰੋਟ ਦੀ ਲੱਕੜ ਮੇਜ਼, ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਬਕਸੇ, ਟਰੇਅ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਕੱਪੜੇ == ਕਸ਼ਮੀਰ ਊਨੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਤਪਾਦ ਸਨ। === ਕਸ਼ਮੀਰ ਸ਼ਾਲ === 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ [[ਤੁਰਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਈ ਸ਼ਾਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਯਾਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ]] ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ [[ਈਰਾਨ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਮਾਸਟਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਕਾਰਪੇਟ ਬੁਣਾਈ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite journal|last=Ashfaque|first=Farzana|date=2009|title=Shawl and Carpet Industry in Kashmir Under the Mughals|url=https://www.jstor.org/stable/44147675|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=70|pages=285–296|issn=2249-1937|jstor=44147675}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸ਼ਾਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਾਲ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬੁਣਾਈ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਹਤੂਸ਼ ਜਾਂ ਪਸ਼ਮੀਨਾ ਉੱਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।   === ਪਸ਼ਮੀਨਾ ਜਾਂ ਕਰ ਅਮੀਰ === ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਨੀ ਕੱਪੜੇ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੇ ਸ਼ਾਲ, ''ਪਸ਼ਮ'' ਜਾਂ ''ਪਸ਼ਮੀਨਾ'' ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ''[[ਬੱਕਰੀ|ਕੈਪਰਾ ਹਰਕਸ]]'' ਦੀ ਉੱਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਹਾੜੀ ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਮੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। === ਦੋਉ-ਸ਼ਾਲਾ === [[ਅਕਬਰ|ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ]] ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਫੈਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਸਿਲਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸ਼ਾਲ ਉਹ ਸਨ ਜੋ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਜਾਂ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਬਾਰਡਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਲਾਂ ਸਨ। ''ਡੋ-ਸ਼ਾਲਾ'', ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਮ ("ਦੋ-ਸ਼ਾਲ") ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ''ਖਲੀ-ਮਤਾਨ'' ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। === ਕਾਨੀ ਸ਼ਾਲ === ਕਾਨੀ ਸ਼ਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਕਨਿਹਾਮਾ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸ਼ਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਪ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲਾਂ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਘਾਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਲ [[ਪਸ਼ਮੀਨਾ]] ਧਾਗੇ ਤੋਂ ਬੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Leisure/HMFQLTl09nEnX1jeFAr1EO/Looms-of-the-valley.html|title=Looms of the valley|last=Vasudev|first=Shefalee|date=2015-07-11|website=mint|access-date=2020-12-29}}</ref> == ਗਲੀਚੇ, ਗਲੀਚੇ ਅਤੇ ਚਟਾਈ == ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਪੇਟ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਗਲੀਚੇ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਵਪਾਰਕ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਬਣ ਗਈ।<ref><nowiki>''</nowiki>Chapter XI SMALL - SCALE INDUSTRIES ART OF WEAVING The first covering used by man was the skin of animals . The discovery of twisting fibres ... CARPETS Carpets are said to have originated from the oases and villages of Central Asia . This art of Kashmir has been a gift of the caravans . In the time of Jehangir, the ...<nowiki>''</nowiki> [https://www.google.co.in/books/edition/Geography_of_Jammu_and_Kashmir/GpY3AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq= Geography of Jammu and Kashmir - Page 141] [https://www.google.co.in/books/edition/Geography_of_Jammu_and_Kashmir/GpY3AAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq= A. N. Raina · 1981] </ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9OkeAAAAMAAJ|title=Jammu and Kashmir|last=Chib|first=Sukhdev Singh|date=1977|publisher=Light & Life Publishers|isbn=|location=|pages=81}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਰਪੇਟ ਅਤੇ ਗਲੀਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਪੇਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤਰੀਕਾ ਉੱਨ ਦੀ [[ਫੈਲਟ|ਫੀਲਿੰਗ]] ਸੀ ਅਤੇ ਹੈ। === ਨਾਮਦਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_Mughal_prince_Sultan_Murad.jpg|thumb| ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਰਾਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਇੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਨਾਮਦਾ ਗਲੀਚੇ 'ਤੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ (ਸੀਏ 1600)]] ਨਾਮਦਾ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Nvu17oLIQNgC&dq=Namda+carpet&pg=PA238|title=From Bonbon to Cha-cha: Oxford Dictionary of Foreign Words and Phrases|last=Delahunty|first=Andrew|date=2008-10-23|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-954369-4|pages=238}}</ref> ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਗਲੀਚਾ ਹੈ ਜੋ ਉੱਨ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਨ ਦੇ [[ਫੈਲਟ|ਫਾਲਟ]] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਨ ਜੋ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਉੱਨ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਛਾਂਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਬਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਲੀਚੇ ਨੂੰ ਚੇਨ ਸਟੀਚ ''ਆਰੀ'' ਕਢਾਈ<ref>{{Cite web|title=GOVERNMENT OF INDIA GEOGRAPHICAL INDICATIONS JOURNAL NO.75 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204105330/http://ipindia.nic.in/girindia/journal/Journal_75.pdf |archive-date=2016-02-04|date=2015-11-26|url=http://ipindia.nic.in/girindia/journal/Journal_75.pdf|access-date=2020-12-27}}</ref> with contrasting dyed threads.<ref>{{Cite book|last=Gajrani|first=S. |title=History, Religion and Culture of India |url=https://books.google.com/books?id=E5J6bO8qQ7YC&dq=Namda+carpet&pg=PA198 |date=2004 |publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-060-0|pages=198}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-02-17|title=Namda - The traditional felted craft of Kashmir|url=https://www.hindustantimes.com/photos/india-news/namda-the-traditional-felted-craft-of-kashmir/photo-KuRJVeDIe1EoNgJpRJarDI.html|access-date=2020-12-27 |website=Hindustan Times}}</ref><ref name=":0" /> ਜਾਂ ਫੀਟ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ. ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੈਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਖੇਤੀ ਕਬੀਲੇ [[ਲੋਹਾ ਯੁੱਗ|ਲੋਹੇ ਦੇ ਯੁੱਗ]] ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ [[ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ|ਫਿਲਟਿੰਗ]] ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਕਾਰਪੇਟ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਰਗਿਜ਼ਸਤਾਨ, [[ਕਜ਼ਾਖ਼ਸਤਾਨ|ਕਜ਼ਾਕਿਸਤਾਨ]], [[ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ]], [[ਮੰਗੋਲੀਆ]], [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ [[ਤੁਰਕੀ]] ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ''ਨਾਮਦਾ'' ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] (1556-1605) ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਨਾਮਦਾ ਤੋਂ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ''ਨਾਮਦਾ'' ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਨੂਬੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ।<ref name=":outlook traveller">{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/explore/story/72539/grab-a-rug-the-namda-from-kashmir|title=Grab A Rug: The Namda From Kashmir|website=Outlook Traveller|language=en|access-date=2022-12-12}}</ref> ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ 30 ਨਾਮਦਾ ਕਲੱਸਟਰਾਂ ਦੇ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। === ਕਾਲੀਨ === ਕਾਲੀਨ (ਕਾਲੀਨ, ਕਾਲੀਨ, قالین ) ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲਾ ਢੇਰ ਵਾਲਾ ਕਾਰਪੇਟ ਹੈ।<ref>''<nowiki>''Another local woollen product is an ornately patterned woollen rug, known as qaleen . The usual weft threads are used in making the galeen, but in this case, the warp thread is purchased from the market . Very delicate patterns and designs ...''</nowiki>'' Persistence and Transformation in the Eastern Hindu Kush A Study of Resource Management Systems in Mehlp Valley, Chitral, North Pakistan By Fazlur Rahman · 2007</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=E5J6bO8qQ7YC&pg=PA198|title=History, Religion and Culture of India|last=Gajrani|first=S.|date=2004|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-060-0|pages=198}}</ref> ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਹੈ, ਇਹ ਉੱਨ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਨਾਲ ਬਣੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਗਲੀਚੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ixhJAQAAIAAJ|title=Handmade in India: A Geographic Encyclopedia of Indian Handicrafts|last=Ranjan|first=Aditi|last2=Ranjan|first2=M. P.|date=2009|publisher=Abbeville Press|isbn=978-0-7892-1047-0|pages=30}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JKouAQAAIAAJ|title=Khadi Gramodyog|date=1977|publisher=Khadi & Village Industries Commission|pages=417}}</ref> ਸੁਲਤਾਨ ਜ਼ੈਨ-ਉਲ-ਆਬਿਦੀਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੁਦਸ਼ਾਹ ਨੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ "ਕਲ ਬਾਫੀ" ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ (ਹੱਥ ਗੰਢੇ ਹੋਏ ਕਾਰਪੇਟ) ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਪਰਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਗਲੀਚਿਆਂ ਦੇ ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਿਆਂਦਾ।<ref name=":1"><nowiki>''</nowiki>Origin: Once upon time, from Persia a Sufi mystic named Hazrat Mir Syed Ali Hamdani visited Kashmir. His caravan comprised highly skilled weavers and came via the silk route. And thus, Kashmir became the land of carpet weaving. Another school of thought believes, in 15th century, Sultan Zain-ul-Abidin king Budshah introduced this craft to Kashmir.  However, both theories find comfort in the fact that artisans were invited from Persia to train Kashmiris in the art of spinning and weaving.  These hand knotted carpets are locally known as KalBaffi or .<nowiki>''</nowiki> https://craffi.com/Product-Detail.aspx?Pcode=PD-27 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230203085257/https://craffi.com/Product-Detail.aspx?Pcode=PD-27 |date=2023-02-03 }}</ref> === ਵਾਗੂ === '''ਵਾਗੂ (ਵਾਗੂਵ''' '''[''' ਜਾਂ '''ਵਾਗੂ''' ਵੀ) ਕਾਨੇ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਚਟਾਈ ਹੈ। ਵਾਗੂ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗੰਢ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਗੂ [[ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ|ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਗੂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਜ਼ੈਨ-ਉਲ-ਆਬਿਦੀਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਗਲੀਚਿਆਂ ਦੇ ਬੁਣਕਰ ਲਿਆਏ। ਕਲ ਬਾਫ਼ ਦਾ  ਵਾਗੂ ਨੂੰ ਬੁਣਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ [[ਕਸ਼ਮੀਰ]] ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। == ਕਢਾਈ ਦਾ ਕੰਮ == [[ਕਢਾਈ]] ਕਈ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ, ਸ਼ਾਲਾਂ, ਗਲੀਚੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਔਰਤਾਂ [[ਫਿਰਨ|ਦੇ ਫੇਰਨ]] ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਢਾਈ ਜਾਂ ਪਤਲੇ ਧਾਤ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਢਾਈ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਟਿੱਲੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Saraf|1987}} === ਕਰੂਅਲ ਕਢਾਈ === == ਪੱਥਰ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ == ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਕੋਲ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ, ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਪੱਥਰ ਦੀ ਪਾਲਿਸ਼, ਕੱਚ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਲੋ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਹੱਥ ਸਨ। [[ਫ਼ਰਾਂਸੋਆ ਬਰਨੀਅਰ|ਫ੍ਰਾਂਕੋਇਸ ਬਰਨੀਅਰ]] ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1663 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n_4iFggmHdUC|title=Kashmir: Valley and Its Culture|last=Bakshi|first=Shiri Ram|date=1997|publisher=Sarup & Sons|isbn=978-81-85431-97-0|pages=214}}</ref> ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ; ਸੁੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮਾਰਤੰਡ, ਅਵੰਤੀਪੁਰ, ਪਰਿਹਾਰਪੁਰ, ਪਾਟਨ, ਆਦਿ{{Sfn|Saraf|1987}} ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ। == ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ == ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੁੰਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਹੈ।<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.greaterkashmir.com/news/business/-handicrafts-important-for-jk-economy/105427.html |website=greaterkashmir.com |title=Handicrafts important for JK economy |publisher=Greater Kashmir}}</ref> ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਅਸਮਰਥਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/specials/india-interior/how-the-mir-brothers-are-sewing-their-way-out-of-disability-challenges/article25136574.ece|title=Sewing their way out of disability challenges|website=thehindubusinessline.com|publisher=Business Line}}</ref> ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਫੀਡਬੈਕ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਬਣਾਇਆ। [[ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ]] ਵਿੱਚ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਤਰਜੀਹੀ ਉਦਯੋਗ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/handicrafts-and-artisans-economic-strength-of-j-k-cm-111090600066_1.html|title=Handicrafts and artisans economic strength of J&K: CM|date=2011-09-05|work=Business Standard India|publisher=Business Standard|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/kashmir-carpet-in-gordian-knot/300695|title=Kashmir Carpet In Gordian Knot|website=outlookindia.com|publisher=Outlook India}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਰਫੂਗਰ * ਵਾਗੂ == ਹਵਾਲੇ == {{ਹਵਾਲੇ}}'''ਸਰੋਤ''' * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vQShV9jNzIUC|title=Arts and Crafts, Jammu and Kashmir: Land, People, Culture|last=Saraf|first=D. N.|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-204-8}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ]] 52ihm0mvakr9x1q8fsanu7tiqbi4kts 0 150158 843456 821013 2026-07-29T21:31:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843456 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Khes.jpg|alt=A stout cloth used for bedding and wrap (shawl)|thumb|ਖੇਸ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਤਲਾ [[ਕੰਬਲ]], ਇਹ ਇੱਕ [[ਲੂਮ|ਹੈਂਡੂਮ ਡੈਮਾਸਕ]] [[ਦਮਸਕ|ਕੱਪੜਾ]] ਹੈ) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਬਿਸਤਰਾ|ਬਿਸਤਰੇ]] ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] '''ਖੇਸ''' ([[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]]: [[ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ]]:کھیس, ਗੁਰਮੁਖੀ: ਖੇਸ ) (ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਨ: [kʰeːsː]) [[ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ|ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਤਲੇ ਸੂਤੀ ਕੰਬਲ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਬਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਲਪੇਟਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਡੈਮਾਸਕ ਕੱਪੜਾ ਹੈ।<ref name=":6">{{Cite book|title=The Fairchild Books Dictionary of Textiles|url=https://archive.org/details/fairchildbooksdi0000tort|last=Tortora|first=Phyllis G.|last2=Johnson|first2=Ingrid|date=2013-09-17|publisher=[[A&C Black]]|isbn=978-1-60901-535-0|pages=[https://archive.org/details/fairchildbooksdi0000tort/page/327 327], 357, 361}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/artmanufactureso00mukhuoft|title=Art-manufactures of India|last=Mukharji|first=T. N.|date=1888|publisher=Calcutta|others=Gerstein - University of Toronto|pages=323}}</ref>ਖੇਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਸ ਇੱਕ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਢਿੱਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ [[ਕੱਪੜਾ|ਕੱਪੜੇ]] ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਸ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੱਪੜਾ ਹੈ,<ref name="Tartan">{{Cite web |title=The Lost Tartan Khes of India – Global InCH- International Journal of Intangible Cultural Heritage |url=https://globalinch.org/article/the-lost-tartan-khes-of-india/ |access-date=2020-11-30}}</ref>ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਜੋ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ, ਸਗੋਂ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H_nsAAAAMAAJ|title=Industrial Development in Northern India: A Study of Delhi, Punjab and Haryana, 1858-1918|last=Parshad|first=Gopal|date=2007|publisher=National Book Organisation|isbn=978-81-87521-20-4}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZzZuAAAAMAAJ|title=Punjab State Gazetteer|last=Punjab (India)|date=2000|publisher=Revenue and Rehabilitation Department, Punjab|pages=299, 566|language=en}}</ref>ਖੇਸ ਇੱਕ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਢੱਕਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name=":1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/INDIANCOSTUMES|title=Indian Costumes|last=A. BISWAS}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gg_JAAAAMAAJ&q=Khes+in+punjab&pg=PA22|title=Hand-book of the Manufactures & Arts of the Punjab: With a Combined Glossary & Index of Vernacular Trades & Technical Terms ... Forming Vol. Ii to the "Hand-book of the Economic Products of the Punjab" Prepared Under the Orders of Government|last=Baden-Powell|first=Baden Henry|date=1872|publisher=Punjab printing Company|pages=6, 16, 22}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-sROAAAAYAAJ&q=khes+in+punjab|title=The Indian Textile Journal|last=Rutnagur|first=Sorabji M.|date=1984|publisher=[[Electronics World|Business Press]]|pages=139}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8ldQAAAAMAAJ&q=khes+in+punjab|title=Threadlines Pakistan|last=Industries|first=Pakistan Ministry of|last2=Yacopino|first2=Feliccia|date=1977|publisher=Ministry of Industries, Government of Pakistan}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wQJKAQAAIAAJ&q=punjabi+Khes|title=Colours of the Indus: Costume and Textiles of Pakistan|last=Askari|first=Nasreen|last2=Crill|first2=Rosemary|last3=Museum|first3=Victoria and Albert|date=1997|publisher=M. Holberton|isbn=978-1-85894-044-1|pages=12, 88, 142}}</ref><ref>{{cite EB1911|wstitle=India|volume=14|pages=375 to 421|short=x}}</ref> ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤ ਦੇ ਬਣੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਥੱਲ ਵਿਛਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੇਸ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪੁਰਸ਼, ਇਸਤਰੀ, ਸੰਤ, ਮਹਾਤਮਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਸ ਉੱਪਰ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਰੁਪਇਆ ਰੱਖ ਕੇ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਹਾਂ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣੀ ਦੀ ਤਸਮ ਵੀ ਖੇਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਖੇਸ [[ਪਿੰਡ]] ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਸ ਦੀ ਤਾਣੀ ਤਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਤਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਕੁੰਬਲ ਉੱਪਰ ਖੇਸ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਖੇਸ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਡੱਬਾ ਖੇਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦੋ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸੂਤ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰਖਾਨੇ ਦਾ ਖੇਸ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਖੇਸ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜਿਆਦਾ ਉੱਪਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਖੇਸ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮਜਨੂੰ ਖੇਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਬੁਲਬੁਲ ਚਸ਼ਮ ਖੇਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਣਤੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬਦਾਮੀ ਰੰਗ ਦੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਸ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਖੀ ਖੇਸ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਖੇਸਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਬੁੰਬਲ ਵੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਖੇਸਾਂ ਦੀ ਬੁੰਬਲਾਂ ਦੀ ਜੰਜੀਰੀ ਵੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁੰਬਲ ਹੋਰ ਹੰਢਣਸਾਰ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਖੇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਬਲਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਖੇਸ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਖੋਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼|last=ਕਹਿਲ|first=ਹਰਕੇਸ਼ ਸਿੰਘ|publisher=Unistar books pvt.ltd|year=2013|isbn=978-93-82246-99-2|location=[[ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ]]}}</ref> == ਉਤਪਾਦਨ == === ਭਾਰਤ === ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ [[ਮਾਲਵਾ]] ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lJb0DwAAQBAJ&q=khes+weaving+areas&pg=PA176|title=A Companion to Textile Culture|last=Harris|first=Jennifer|date=2020-09-16|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1-118-76890-7|pages=176}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name=":4">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GzNuAAAAMAAJ&q=RAMPUR+KHES|title=Uttar Pradesh District Gazetteers: Allahabad|last=Pradesh (India)|first=Uttar|date=1959|publisher=Government of Uttar Pradesh|pages=133}}</ref><ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=25U3AQAAMAAJ&q=rampur+khes|title=Gazetteer of the Rampur State|date=1911|publisher=W.C. Abel, Government Press, United Provinces|pages=34}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C3QTAAAAQAAJ&q=RAMPUR+KHES&pg=PA321|title=Art-manufactures of India: Specially Compiled for the Glasgow International Exhibition, 1888|last=Mukhopādhyāẏa|first=Trailokyanātha|date=1888|publisher=Superintendent of Government Printing|pages=321}}</ref> === ਪਾਕਿਸਤਾਨ === ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੱਖਣੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ( [[ਬਹਾਵਲਪੁਰ]] ਸ਼ਹਿਰ, [[ਮੁਲਤਾਨ]], ਅਤੇ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC&q=Cholistan+Desert++khes+weaving&pg=PA394|title=South Asian Folklore: An Encyclopedia – Afghanistan, Bangladesh, India, Nepal, Pakistan, Sri Lanka|last=Claus|first=Peter J.|last2=Diamond|first2=Sarah|last3=Mills|first3=Margaret Ann|date=2003|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-0-415-93919-5|pages=394}}</ref> ਅਤੇ [[ਸਿੰਧ]] ( [[ਨਸਰਪੁਰ|ਨਸੇਰਪੁਰ]], ਸਹਿਵਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਅਤੇ [[ਠੱਟਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ)|ਠੱਟਾ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8ldQAAAAMAAJ&q=naserpur+khes+weaving|title=Threadlines Pakistan|last=Industries|first=Pakistan Ministry of|last2=Yacopino|first2=Feliccia|date=1977|publisher=[[Ministry of Industries]], [[Government of Pakistan]]|pages=60, 63}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2oHWAAAAMAAJ&q=Sehwan+khes+weaving|title=Arts and Crafts of Pakistan|date=1994|publisher=Export Promotion Bureau, Government of Pakistan|pages=40}}</ref> ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2oHWAAAAMAAJ&q=Sehwan+khes+weaving|title=Arts and Crafts of Pakistan|date=1994|publisher=Export Promotion Bureau, Government of Pakistan|pages=40}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZettAAAAMAAJ&q=Sehwan+khes+weaving|title=Sind Quarterly|date=1994|publisher=Shah Abdul Latif Cultural Society}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.com/books/edition/Insight_Guides_Pakistan_Travel_Guide_eBo/yyvJDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Thatta+khes+weaving&pg=PT248&printsec=frontcover|title=Insight Guides Pakistan|date=2020|publisher=[[Apa Publications]]|isbn=9781839052583|editor-last=Fanthorpe|editor-first=Helen|edition=eBook|at="Textiles" section<!--no pagination provided in e-edition; URL goes direct to the material.-->|access-date=4 December 2020|via=Google Books}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼]] 2ai8ngfom5lotij4gh08towu8z8tpox 0 150805 843430 695320 2026-07-29T21:09:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843430 wikitext text/x-wiki [[File:Dhaka_topi_nepal's.jpg|alt=|right|201x201px|ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ]] '''ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ''' ( {{Lang-ne|ढाका टोपी}}  [ɖʱaka ʈopi] ), ਜਾਂ '''ਨੇਪਾਲੀ ਟੋਪੀ''', ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਹੈ ਜੋ [[ਨੇਪਾਲ]] ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਿ ਨੇਪਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ''ਢਾਕਾ ਕੋ ਟੋਪੀ'' ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਢਾਕਾ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈਡਗੇਅਰ", ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਢਾਕਾ]] ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Barun">{{Cite book|title=Gorkhas and Gorkhaland|last=Roy|first=Barun|date=2012|publisher=Barun Roy|isbn=9789810786465|page=188}}</ref><ref name="Wicks">{{Cite book|title=Discovery: A Story of Human Courage and Our Beginnings|last=Wicks|first=Len|date=2014|publisher=BookBaby|isbn=9781483532967}}</ref><ref name="Weber">{{Cite book|title=Production Credit for Rural Women|last=Ojha|first=Ek Raj|last2=Weber|first2=Karl E.|date=1993|publisher=Division of Human Settlements Development, Asian Institute of Technology|isbn=9789748209715|page=XXX}}</ref> ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਨੇਪਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।<ref name="Wicks2">{{Cite book|title=Discovery: A Story of Human Courage and Our Beginnings|last=Wicks|first=Len|date=2014|publisher=BookBaby|isbn=9781483532967}}</ref><ref name="Weber2">{{Cite book|title=Production Credit for Rural Women|last=Ojha|first=Ek Raj|last2=Weber|first2=Karl E.|date=1993|publisher=Division of Human Settlements Development, Asian Institute of Technology|isbn=9789748209715|page=XXX}}</ref><ref name="Kasuju">{{Cite book|title=Palpa, as You Like it|last=Kasajū|first=Vinaya Kumāra|date=1988|publisher=Kumar Press|location=Kathmandu|page=96}}</ref> ਇਹ 1955 ਅਤੇ 1972 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਪਾਸਪੋਰਟ|ਪਾਸਪੋਰਟਾਂ]] ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਫੋਟੋਆਂ ਲਈ ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref name="Pokharel">Amendra Pokharel,"[http://ecs.com.np/features/dented-pride-the-story-of-daura-suruwal-and-dhaka-topi Dented Pride: The Story of Daura Suruwal and Dhaka Topi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180819/http://ecs.com.np/features/dented-pride-the-story-of-daura-suruwal-and-dhaka-topi |date=2023-02-07 }}", ''ECS Nepal'', 11 July 2010</ref> ਢਾਕਾ ਟੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦਸ਼ੈਨ ਅਤੇ [[ਕੁਕੁਰ ਤਿਓਹਾਰ|ਤਿਹਾੜ]] ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-10-31/sales-of-dhaka-items-soar-in-palpa-district.html |title=Sales of Dhaka items soar in Palpa district. Madhav Aryal, PALPA |access-date=2023-02-07 |archive-date=2018-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180823070313/http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-10-31/sales-of-dhaka-items-soar-in-palpa-district.html |url-status=dead }}</ref> ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Nepali Dhaka topi: About Nepal and Nepali Language |url=http://www.nepalabout.com/nepali-dhaka-topi/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160219093219/http://www.nepalabout.com/nepali-dhaka-topi/ |archive-date=19 February 2016 |access-date=12 February 2016 |website=www.nepalabout.com}}</ref> ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾ ਦਰਬਾਰ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਹਾਲ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਰਾਏ ਲਈ ਢਾਕਾ ਟੋਪੀਸ ਉਪਲਬਧ ਸੀ।<ref name="Pokharel" /> ਕੁਕਰੀ ਕਰਾਸ ਦਾ ਬੈਜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ]] ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੇਪਾਲੀ ਪੈਲੇਸ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਟੋਪੀ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਆਮ ਨੇਪਾਲੀ।<ref name="Subba">{{Cite book|title=Ethnicity, state, and development|last=Subba|first=Tanka Bahadur|date=1992|publisher=Har-Anand Publications in association with Vikas Pub|page=239}}</ref> == ਮਹੱਤਵ == ਹਾਲਾਂਕਿ ਢਾਕਾ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹੁਣ ਨੇਪਾਲੀ ਫੈਸ਼ਨ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref name="Aparicio">{{Cite book|title=Urban Growth and Spatial Transition in Nepal|url=https://archive.org/details/urbangrowthspati0000muzz|last=Muzzini|first=Elisa|last2=Aparicio|first2=Gabriela|date=2013|publisher=World Bank Publications|isbn=9780821396612|page=[https://archive.org/details/urbangrowthspati0000muzz/page/113 113]}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੇਪਾਲੀ ਹੁਣ ਘੱਟ ਹੀ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ,<ref name="Subba2">{{Cite book|title=Ethnicity, state, and development|last=Subba|first=Tanka Bahadur|date=1992|publisher=Har-Anand Publications in association with Vikas Pub|page=239}}</ref> ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਯਮਤ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ [[ਕਠਮੰਡੂ|ਕਾਠਮੰਡੂ]] ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਆਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਢਾਕਾ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ। <ref name="Aparicio2">{{Cite book|title=Urban Growth and Spatial Transition in Nepal|url=https://archive.org/details/urbangrowthspati0000muzz|last=Muzzini|first=Elisa|last2=Aparicio|first2=Gabriela|date=2013|publisher=World Bank Publications|isbn=9780821396612|page=[https://archive.org/details/urbangrowthspati0000muzz/page/113 113]}}</ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਥ-ਕਰੱਢੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਇਸਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। <ref name="Kasuju2">{{Cite book|title=Palpa, as You Like it|last=Kasajū|first=Vinaya Kumāra|date=1988|publisher=Kumar Press|location=Kathmandu|page=96}}</ref> ਇੱਕ ਕਾਲਮ ਨਵੀਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹਿਰ ਤੇਜੇਸਵਰ ਬਾਬੂ ਗੋਂਗਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਬੇਸ 'ਤੇ ਗੋਲ, 3 ਤੋਂ 4 ਇੰਚ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀ ਟੋਪੀ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ [[ਹਿਮਾਲਿਆ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਘਲੀ ਹੋਈ ਬਰਫ਼ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।"<ref>{{Cite magazine|last=Himalayan News Service|date=27 August 2016|title=Dhaka topi losing appeal among younger Nepalis|magazine=The Himalayan Times|location=Kathmandu|publisher=International Media Network Nepal}}</ref> ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਪਾਲੀ ਧੋਤੀ ਅਤੇ ਟੋਪੀ ਦਿਵਸ 1 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨੇਪਾਲੀ ਰਵਾਇਤੀ ਫੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਮਧੇਸੀ ਅਤੇ ਥਾਰੂ ਜਾਤੀ ਦੇ [[ਨੇਪਾਲੀ]] [[ਧੋਤੀ]] ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕ ਉਸ ਦਿਨ ਢਾਕਾ ਅਤੇ ਭਦਗਾਉਂਲੇ ਟੋਪੀਸ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=People Who wears Dhoti in Nepal : The State Daily |url=http://www.thestatedaily.com/2015/10/dhoti-racism-constitution-and-human-rights-violation/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304073432/http://www.thestatedaily.com/2015/10/dhoti-racism-constitution-and-human-rights-violation/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=29 May 2018}}</ref> ਭਾਵੇਂ ਦਿਨ ਵਿਚ ਟੋਪੀਸ ਧੋਤੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ,<ref>{{Cite magazine|last=Mishra|first=Pramod|date=1 January 2016|title=Times of confusion and fusion|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-01-19/times-of-confusion-and-fusion.html|magazine=Kathmandu Post|location=Kathmndu, Nepal|publisher=Ekantipur}}</ref> ਮਧੇਸੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Staff reporter|date=1 January 2016|title=Morcha marks 'Dhoti day' in Kalaiya|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2016-01-01/morcha-marks-dhoti-day-in-kalaiya.html|magazine=Kathmandu Post|location=Kathmndu, Nepal|publisher=Ekantipur}}</ref> ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਮਧੇਸੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite magazine|last=Gautam|first=Kul Chandra|date=20 May 2017|title=A Window into Madhes-Pahad Relations|url=http://kathmandupost.ekantipur.com/news/2017-05-20/a-window-into-madhes-pahad-relations.html|magazine=Kathmandu post|location=Kathmandu|publisher=Ekantipur}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Khan|first=Aaquib|date=27 June 2017|title=How the Madhes crisis threatens Nepal's landmark polls, and India|url=https://www.dailyo.in/politics/nepal-madhesi-crisis-local-level-elections-hills-terai/story/1/18035.html|magazine=Daily O|location=Delhi|publisher=India Today Group}}</ref> == ਢਾਕਾ ਕੱਪੜਾ == ''ਢਾਕਾ'', ਢਾਕਾ ਟੋਪੀਸ ਲਈ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਵਾਲੇ, ਰੰਗੀਨ ਪੈਨਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕੱਤਣ ਵਾਲੀ ਸੂਤੀ ਜੜ੍ਹੀ-ਪੈਟਰਨ ਬੁਣਾਈ, ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਅਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੂਤੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਹੈ।<ref name="Susi">{{Cite book|title=Nepalese textiles|url=https://archive.org/details/nepalesetextiles0000duns|last=Dunsmore|first=Susi|date=1993|publisher=British Museum Press|isbn=9780714125107|location=UK|page=[https://archive.org/details/nepalesetextiles0000duns/page/90 90]}}</ref> ਪ੍ਰੀ-ਡਾਈਡ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪੈਟਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Aparicio3">{{Cite book|title=Urban Growth and Spatial Transition in Nepal|url=https://archive.org/details/urbangrowthspati0000muzz|last=Muzzini|first=Elisa|last2=Aparicio|first2=Gabriela|date=2013|publisher=World Bank Publications|isbn=9780821396612|page=[https://archive.org/details/urbangrowthspati0000muzz/page/113 113]}}</ref> ਫੈਬਰਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ''ਢਾਕਾ ਕੋ ਚੋਲੋ'' ਨਾਮਕ ਬਲਾਊਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਢਾਕਾ ਫੈਬਰਿਕ ਦਾ ਬਣਿਆ ਬਲਾਊਜ਼", ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਲ।<ref name="Susi" /><ref>Poudyal, Anubhuti, "[http://ecs.com.np/lifestyle/put-a-cap-on-it Put a cap on it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012201415/http://ecs.com.np/lifestyle/put-a-cap-on-it|date=2017-10-12}}", ''ECS Nepal'', 12 December 2013.</ref> ਕੁਝ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੁਣਕਰਾਂ ਨੇ ਸੀਮਤ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰੇਸ਼ਮ ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਟਰਾਇਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Nepalese textiles|url=https://archive.org/details/nepalesetextiles0000duns|last=Dunsmore|first=Susi|date=1993|publisher=British Museum Press|isbn=9780714125107|location=UK|page=[https://archive.org/details/nepalesetextiles0000duns/page/117 117]}}</ref> ਢਾਕਾ ਫੈਬਰਿਕ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿੱਥ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਢਾਕਾ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਟੋਪੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਪਰਤਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਬਲੈਕ ਕੈਪ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਢਾਕਾ ਟੋਪੀ ਲਈ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ [[ਮਸਲਿਨ (ਪਹਿਰਾਵਾ)|ਢਾਕੀ ਮਲਮਲ]] (ਢਾਕਾ ਦੀ ਵਧੀਆ ਕਪਾਹ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਜੁਲਾਹੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਹੋਣ। ਢਾਕਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪੈਟਰਨ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ''ਜਾਮਦਾਨੀ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇਪਾਲੀ ਜੁਲਾਹੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।<ref name="Susi2">{{Cite book|title=Nepalese textiles|url=https://archive.org/details/nepalesetextiles0000duns|last=Dunsmore|first=Susi|date=1993|publisher=British Museum Press|isbn=9780714125107|location=UK|page=[https://archive.org/details/nepalesetextiles0000duns/page/90 90]}}</ref> ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਫੈਬਰਿਕ ਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name="Susi2" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਬਿਰਕੇ ਟੋਪੀ]] * [[ਭੇਦ-ਗਾਉਲੇ ਟੋਪੀ]] == ਹਵਾਲੇ == <references /> 7y0oz46qy75dz7t6mihz3uuo5v1b2pb 0 151630 843399 764234 2026-07-29T20:33:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843399 wikitext text/x-wiki '''ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ''' ਵਿਭਿੰਨ ਹਨ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਹਨ। [[ਭਾਰਤ]] ਦੇ ਹਰੇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਕਲਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। '''ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ''' ਧਾਤੂ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ [[ਜਿਸਤ|ਜ਼ਿੰਕ]], ਤਾਂਬਾ, [[ਪਿੱਤਲ]], ਚਾਂਦੀ, ਸੋਨਾ ਵਰਤ ਕੇ ਧਾਤ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੁਰਾਤਨ ਦਸਤਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ ਬਿਦਰੀਵੇਅਰ, ਪੇਮਬਰਥੀ ਮੈਟਲ ਕਰਾਫਟ, ਢੋਕਰਾ, ਕਾਮਰੂਪੀ। == ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Jhoola_inside_the_Phool_Mahal,_Junagarh_Fort,_Bikaner.jpg|left|thumb|225x225px|ਫੂਲ ਮਹਿਲ, [[ਜੁਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ|ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ]], [[ਬੀਕਾਨੇਰ|ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ]] ਅੰਦਰ ਦਸਤਕਾਰੀ ਝੂਲਾ ( ''ਝੂਲਾ'' )।]] [[ਰਾਜਸਥਾਨ]], ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।<ref name="Arts and Crafts of India page 14">{{Cite book|url=https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/14|title=Arts and Crafts of India|last=Barnard|first=Nicholas|publisher=Conran Octopus Limited|year=1993|isbn=1-85029-504-2|location=London|pages=[https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/14 14]}}</ref> ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੋਟੇ ਕਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਸਜਾਵਟੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ। ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਕਾਮੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਫੈਬਰਿਕ ਰੰਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਬੁਣੇ ਹੋਏ ਫੈਬਰਿਕ ਨੂੰ ਟਾਈ-ਡਾਈਂਗ, ਰੇਸਿਸਟ ਡਾਈਂਗ ਅਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ [[ਦੁਪੱਟਾ|ਦੁਪੱਟੇ]] ਰੰਗਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। 2008 ਵਿੱਚ, ਰਵਾਇਤੀ ਜੋਧਪੁਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਰਾਘਵੇਂਦਰ ਰਾਠੌਰ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਰਾਠੌਰ ਜੋਧਪੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Rajasthan is now on the world ramp">{{Cite news|title=Rajasthan is now on the world ramp|date=19 June 2008|work=The Times of India}}</ref> ਫੈਬਰਿਕ ਰੰਗਾਈ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਚਿਪਾ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਫੈਬਰਿਕ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਕਢਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੰਗੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮਣਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁਪੱਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਕਢਾਈ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਫੁਲਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਜਾਵਟੀ ਨਮੂਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੇ ਹਨ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਨਾਲ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਨ [[ਬਿੰਦੀ (ਸਜਾਵਟ)|ਬਿੰਦੀ]] (ਬਿੰਦੀਆਂ ਵਾਲੇ) ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੱਪੜਿਆਂ 'ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਊਠ ਰਾਜਸਥਾਨ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਰਬਾੜੀ ਜਾਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਨਾਗੌਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਏ ਗਏ ਊਠ ਦੀ ਛੁਪਣ ਉੱਤੇ ਨਮੂਨੇ ਛਾਪੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="Arts and Crafts of India page 16">{{Cite book|url=https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/16|title=Arts and Crafts of India|last=Barnard|first=Nicholas|publisher=Conran Octopus Limited|year=1993|isbn=1-85029-504-2|location=London|pages=[https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/16 16]}}</ref> ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਪੇਂਡੂ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਘਟੀ ਹੈ। ਨਾਟ ਭੱਟ ਜਾਤੀ ਇਹ ਮੈਰੀਓਨੇਟ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Arts and Crafts of India page 182-183">{{Cite book|url=https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/182|title=Arts and Crafts of India|last=Barnard|first=Nicholas|publisher=Conran Octopus Limited|year=1993|isbn=1-85029-504-2|location=London|pages=[https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/182 182–183]}}</ref> ਅੰਬ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਜਾਵਟੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੰਦੋਲਨ ਲਈ ਲਚਕਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤਾਰਾਂ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਧੜ ਨੂੰ ਢਿੱਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਟਾਈ-ਡਾਈਂਗ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੈਸ਼ਨ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ। == ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ == ਗੁਜਰਾਤ ਆਪਣੇ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸੱਭਿਅਤਾ|ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ]] ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ।<ref name="Textiles and Dress of Gujarat">{{Cite book|title=Textiles and Dress of Gujarat|last=Edwards|first=Eiluned|publisher=Mapin Publishing Pvt. Ltd|year=2011|isbn=978-81-89995-52-2|location=Ahmedabad|pages=10–13}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ, ਬੁਣਾਈ, ਰੰਗਾਈ ਅਤੇ ਛਪਾਈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਾਲਵੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Textiles and Dress of Gujarat pages 45-47">{{Cite book|title=Textiles and Dress of Gujarat|last=Edwards|first=Eiluned|publisher=Mapin Publishing Pvt. Ltd|year=2011|isbn=978-81-89995-52-2|location=Ahmedabad|pages=45–47}}</ref> ਗਾਰਮੈਂਟ ਉਤਪਾਦਕ ਗੁਜਰਾਤੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਡਾਇਰੈਕਟ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਗੁਜਰਾਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਇੱਕ ਢੰਗ ਹੈ। ਪੇਂਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਿਨੈਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਪੱਟੇ, ਘੱਗਰੇ (ਲੰਬੀ ਸਕਰਟ) ਅਤੇ ਪੱਗਾਂ ਲਈ ਫੈਬਰਿਕ 'ਤੇ ਪੈਟਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਲਾਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਸਿੱਧੀ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਗੁਜਰਾਤੀ ਅਜਰਖ ਬਲਾਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਜਰਖ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੀ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਖੁਦਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਜਰਖ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਛਪਾਈ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=The Eternal Azure…Ajrak |url=https://gaatha.com/ajrakh-story/}}</ref> [[ਬੰਧਨੀ]] ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਗੁਜਰਾਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, ਪੈਟਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰੰਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੈਬਰਿਕ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="Textiles and Dress of Gujarat pages 116-119">{{Cite book|title=Textiles and Dress of Gujarat|last=Edwards|first=Eiluned|publisher=Mapin Publishing Pvt. Ltd|year=2011|isbn=978-81-89995-52-2|location=Ahmedabad|pages=116–119}}</ref> ਰੰਗਾਈ ਰਾਹੀਂ ਨਮੂਨੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦ ਇਸ ਰਾਜ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। == ਅਸਾਮ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ == ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਹੈ। ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਰਾਜ। ਅਸਾਮ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ 2010 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੈਂਡੀਕਰਾਫਟ ਅਤੇ ਹੈਂਡਬੋਰਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਮਿਸ਼ੇਲ ਓਬਾਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Crafts village waits for Michelle">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-07/delhi/28236979_1_michelle-obama-first-lady-sumar-bhura|title=Crafts village waits for Michelle|last=Basu|first=Indrani|date=7 November 2010|work=[[The Times of India]]|access-date=3 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116114817/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-07/delhi/28236979_1_michelle-obama-first-lady-sumar-bhura|archive-date=16 January 2014}}</ref> ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਸਾਮੀ ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਰੇਸ਼ਮ ਅਸਾਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਂਥੇਰੀਆ ਅਸਮਾ ਕੀੜਾ ਵਿਲੱਖਣ ਮੁਗਾ ਰੇਸ਼ਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Textiles and Crafts of India page 105">{{Cite book|title=Textiles and Crafts of India|url=https://archive.org/details/textilescraftsof0000unse|last=Bhandari, Dhingra|first=Dr. Vandana, Sudha|publisher=Prakash Book Depot|year=1998|isbn=81-7234-021-4|location=New Delhi|pages=105}}</ref> ਘਰੇਲੂ ਬੈਕਸਟ੍ਰੈਪ ਲੂਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।<ref name="Indian Textiles pages 176-177">{{Cite book|title=Indian Textiles|url=https://archive.org/details/indiantextiles0000gill|last=Gillow, Barnard|first=John, Nicholas|publisher=Thames & Hudson Ltd|year=1991|isbn=978-0-500-51432-0|location=London|pages=[https://archive.org/details/indiantextiles0000gill/page/176 176]–177}}</ref> ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ 'ਆਸਾਮੀ ਔਰਤਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਜੁਲਾਹੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿੱਚ ਪਰੀ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਬੁਣਦੀਆਂ ਹਨ'। == ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ == ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਗਲ, ਪੁਰਤਗਾਲੀ, ਡੱਚ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।<ref name="Arts and Crafts of India page 36">{{Cite book|url=https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/36|title=Arts and Crafts of India|last=Barnard|first=Nicholas|publisher=Conran Octopus Limited|year=1993|isbn=1-85029-504-2|location=London|pages=[https://archive.org/details/artscraftsofindi00barn/page/36 36]}}</ref> ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਰਾਫਟ ਉਦਯੋਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਲੰਬੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਸ਼ੈਲੀ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਉੱਕਰੇ ਮੰਦਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।<ref name="Arts and Crafts of India page 36" /> ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਲਾ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮਦੁਰਾਈ ਦਾ ਮੀਨਾਕਸ਼ੀ ਮੰਦਿਰ ਇਸ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਅੱਜ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ == ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿਤੂ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਰਿਤੂ ਵਿਰਾਨੀ ਵਰਗੇ ਸਮਕਾਲੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੈਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ, ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਕਰਾਫਟਸ ਐਂਡ ਡਿਜ਼ਾਈਨ (ਆਈਆਈਸੀਡੀ) ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੇਂਡੂ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਲੀਲ ਇੰਡੀਆ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਆਰਗੇਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਨੇ ਦਿੱਤੀ।<ref name="India Foundation for the Arts">{{Cite web |last=Vellani |first=Anmol |title=Sustaining Crafts Development in India |url=http://www.indiaifa.org/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=26 |access-date=25 October 2011 |website=India Foundation for the Arts |publisher=Icarus Design Consultants}}</ref> ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਟੀਲ ਦੀ ਕੀਮਤ 600 ਤੋਂ 1000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Steel cos to raise prices on rising input costs">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/india-business/29608321_1_steel-prices-coking-coal-automobile-and-consumer|title=Steel cos to raise prices on rising input costs|last=Pandey|first=Piyush|date=1 June 2011|work=[[The Times of India]]|access-date=24 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016083526/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-01/india-business/29608321_1_steel-prices-coking-coal-automobile-and-consumer|archive-date=16 October 2013}}</ref> ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੈਂਡੀਕਰਾਫਟ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੀ ਬਰਾਮਦ 230 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ&nbsp;ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਰਬ.<ref name="From then till Now">{{Cite web |last=Dhamija |first=Jasleen |date=June 2003 |title=From then till Now |url=http://www.indiatogether.org/2003/jun/eco-craftsnow.htm |access-date=25 October 2011 |website=India Together |publisher=Civil Society Information Exchange Pvt. Ltd}}</ref> ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਰਾਫਟ ਸੈਕਟਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੈਂਡੀਕ੍ਰਾਫਟ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੱਥ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਰਚਨਾਤਮਕ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ, ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਫੈਸ਼ਨ ਸਟੇਟਮੈਂਟ ਅਤੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਦੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{ਕਾਮਨਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਣੀ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ}} * [http://www.angdesh.com/manjusha-art/ ਮੰਜੂਸ਼ਾ ਕਲਾ] * [https://www.mileandmile.com/blog/Rich-Folk-Art-And-Handcraft-Tradition-Of-India-Continues-In-The-Same-Way-Since-Ancient-Times-178 ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੈਂਡਕ੍ਰਾਫਟ ਪਰੰਪਰਾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408170321/https://www.mileandmile.com/blog/Rich-Folk-Art-And-Handcraft-Tradition-Of-India-Continues-In-The-Same-Way-Since-Ancient-Times-178 |date=2019-04-08 }} * [https://blog.fariocity.in/articles/handicrafts-of-india-jewellery-decors-furniture-etc/ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਸਤਕਾਰੀ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016200819/https://blog.fariocity.in/articles/handicrafts-of-india-jewellery-decors-furniture-etc/ |date=2021-10-16 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=P3ws1Hx1N5o '''ਢੋਕੜਾ ਕਲਾ | ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ | ਬਸਤਰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ | ਕਬਾਇਲੀ ਹਰਮਿਟ'''] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] mhjz1ga6qtdaogaloiui6oxsye71p27 0 151973 843644 743156 2026-07-30T00:52:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843644 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਤ੍ਰੇਈ''' "ਸਿਆਣਾ"{{Sfn|Staal|2008}} ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੀ ਜੋ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ [[ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ''ਬ੍ਰਿਹਦਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' {{Sfn|Olivelle|2008}} ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ [[ਯਜਨਾਵਾਲਕਿਆ|ਯਾਜਨਵਲਕਯ]] ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]]'' ਅਤੇ [[ਕਲਪ (ਵੇਦਾਂਗ)|ਗ੍ਰਹਿਸੂਤਰਾਂ]] ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਵੈਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ''ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀ'' ( ''[[ਵੇਦ]]'' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' ਵਿੱਚ ਯਾਜਨਵਲਕਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ (ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਸਵੈ) ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਅਦਵੈਤਵਾਦ|ਏਕਤਾ]] ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਦਵੈਤ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਮੂਲ। ਇਹ ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਾਵਲਕਯ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ''ਵਾਰਤਿਕਾ'', ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਵਿਦਿਅਕ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Late_Vedic_Culture_(1100-500_BCE).png|alt=Physical map of late Vedic India|thumb|200x200px| ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਮਿਥਿਲਾ|ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ]] ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] [[ਕਲਪ (ਵੇਦਾਂਗ)|''ਅਸਵਲਯਾਨ ਗ੍ਰਹਿਸੂਤਰ'']] ਵਿੱਚ, ਮੈਤਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸੁਲਭਾ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ<ref name="muir251" /> ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="muir251" /> ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ, [[ਮਿਥਿਲਾ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਰਾਜਾ [[ਜਨਕ]] ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਸੀ।<ref name="muir251">John Muir, {{Google books|VPMfAAAAMAAJ|Metrical Translations from Sanskrit Writers|page=251}}, page 251–253</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੈਤ੍ਰੇਈ,{{Sfn|Bowen|1998}} ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਵੈਤ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Olivelle|2008}} ਨੂੰ ਜਨਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ''ਬ੍ਰਿਹਦਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ [[ਯਜਨਾਵਾਲਕਿਆ|ਯਾਜਨਵਲਕਯ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ''[[ਮਹਾਂਭਾਰਤ]]'' ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਲਭਾ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।<ref name="muir251">John Muir, {{Google books|VPMfAAAAMAAJ|Metrical Translations from Sanskrit Writers|page=251}}, page 251–253</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਜਨਕ ਨੂੰ ਅਦਵੈਤ ਦਰਸ਼ਨ (ਅਦਵੈਤਵਾਦ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਤਪੱਸਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="muir251" /> ਪ੍ਰਾਚੀਨ [[ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ|ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ]] ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ''ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀ'' ( ''ਵੇਦ'' ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Ahuja|2011}}<ref>According to [[Monier Monier-Williams|Monier-Williams]]'s Sanskrit-English Dictionary, "brahmavādín" means "discoursing on sacred texts, a defender or expounder of the [[Veda]], one who asserts that all things are to be identified with [[Brahman]] (Ultimate Reality). It does not mean "one who speaks like God".</ref> ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਅਤੇ ਯਾਜਨਵਲਕਿਆ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iZQy2lu70bwC&pg=PA56|title=A Comparative History of World Philosophy: From the Upanishads to Kant|last=Ben-Ami Scharfstein|publisher=State University of New York Press|year=1998|isbn=978-0-7914-3683-7|pages=56–57}}</ref> ''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' ਵਿੱਚ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ, ਕਾਤਯਾਨੀ, ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਸੀ।{{Sfn|Pechilis|2004}} ਜਦੋਂ ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਅਤੇ ਕਾਤਯਾਨੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ "ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਦੀ ਸਵੈ-ਪੁੱਛਗਿੱਛ" ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ।{{Sfn|Pechilis|2004}}<ref name="muir246">John Muir, {{Google books|VPMfAAAAMAAJ|Metrical Translations from Sanskrit Writers}}, page 246–251</ref> == ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ-ਯਾਜ੍ਞਵਲਕਯ ਸੰਵਾਦ == ''[[ਰਿਗਵੇਦ]]'' ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦਸ ਭਜਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ia0CSSnDwUkC|title=Swami Vivekananda: A Man with a Vision|last=Devika Rangachari|publisher=Penguin Books|year=2011|isbn=978-81-8475-563-3|page=139}}</ref> ਉਹ ''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ (ਆਤਮਾ ਜਾਂ ਸਵੈ) ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਾਵਲਕਯ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਤਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ [[ਅਦਵੈਤਵਾਦ|ਏਕਤਾ]] ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਦਵੈਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਮੂਲ।{{Sfn|Hino|1991}}{{Sfn|Brereton|2006}} ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ 2.4 ਵਿੱਚ ਹੈ – ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ 4.5 ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਹੈ – ''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'', ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ [[ਉਪਨਿਸ਼ਦ|ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ]] ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਲਗਭਗ 700 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਡੇਟਿੰਗ।{{Sfn|Marvelly|2011}}{{Sfn|Hume|1967}} ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਮੱਧਮਦੀਨਾ ਅਤੇ ਕਨਵ ਵੈਦਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਰੀਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਤਰ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਥੀਮ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।{{Sfn|Brereton|2006}} ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ&nbsp;- [[ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ|ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਆ]] (ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ), ਗ੍ਰਹਿਸਥ (ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ) ਅਤੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ (ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਵਿੱਚ) - ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸੀ (ਇੱਕ ਤਿਆਗੀ) ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।<ref name="muir246">John Muir, {{Google books|VPMfAAAAMAAJ|Metrical Translations from Sanskrit Writers}}, page 246–251</ref>{{Sfn|Hino|1991}} ਉਸਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਅਤੇ ਕਾਤਯਾਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਨੂੰ "ਅਮਰ" ਨਹੀਂ ਬਣਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਅਮਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ:{{Sfn|Hume|1967}} {{Quote|<poem> ਫਿਰ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜੇ ਹੁਣ, ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਲ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ?" "ਨਹੀਂ", ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ। "ਜਿਵੇਂ ਅਮੀਰਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਮਰਤਾ ਦੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੌਲਤ ਦੁਆਰਾ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਹੈ." ਫਿਰ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਅਮਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਸਰ - ਉਹ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ!" ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਆਹ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਿਆਰੇ ਹੋ, ਪਿਆਰਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ! ਆਓ ਬੈਠੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।" </poem>|''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' 2.4.2–4{{sfn|Hume|1967|pp=98–99}}}} ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਆਤਮ (ਆਤਮਾ), ਬ੍ਰਾਹਮਣ (ਅੰਤਿਮ ਅਸਲੀਅਤ) ਵਿੱਚ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।{{Sfn|Hume|1967}} [[ਤਸਵੀਰ:Raja_Ravi_Varma_-_Sankaracharya.jpg|alt=Painting of a sage and four disciples, sitting near water|thumb| [[ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ|ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾ]] ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ; ਦੋਹਾਂ ਨੇ ''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' ਤੋਂ ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਸੰਵਾਦ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ।]] ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸੰਵਾਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।{{Sfn|Majumdar|1977}}{{Sfn|Marvelly|2011}} [[ਵੇਂਡੀ ਡਾਨੀਗਰ|ਵੈਂਡੀ ਡੋਨਿਗਰ]], ਇੱਕ [[ਹਿੰਦ ਅਧਿਐਨ|ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ]] ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ [[ਬ੍ਰਾਹਮਣ]] ਦੀ ਇੱਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦਿਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ{{Sfn|Doniger|2010}} ਕੈਰੇਨ ਪੇਚੇਲਿਸ, ਇਕ ਹੋਰ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=c25pFbnQc18C|title=The Graceful Guru: Hindu Female Gurus in India and the United States|last=Karen Pechilis|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-514537-3|pages=14–15}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰਾ (ਸੁਰੇਸ਼ਵਰਚਾਰੀਆ, ਸੀ. 750 ਈ.), ਨੇ ਇਸ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਸਮਝਿਆ ਹੈ; ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੇ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਿਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਦੇ ਆਤਮਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।{{Sfn|Brereton|2006}}{{Sfn|Hino|1991}} ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਅੰਤਮ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਲਿੰਗਕ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ''ਬ੍ਰਿਹਦਰਣਯਕੋਪਨਿਸ਼ਦ ਭਾਸ਼ਯ'' ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' ਦੇ ਅਧਿਆਇ 2.4 ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਾਵਲਕਯ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ।{{Sfn|Hino|1991}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DI7cCgAAQBAJ|title=The System of the Vedanta: According to Badarayana's Brahma-Sutras and Shankara's Commentary thereon|last=Paul Deussen|publisher=KB Classics Reprint|year=2015|isbn=978-1-5191-1778-6|pages=173–174}}</ref> ਸ਼ੰਕਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਵਾਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ, ''ਸਰੂਤੀ'' (ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥ) ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।{{Sfn|Hino|1991}} ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ''ਸਰੁਤੀ'' ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਸੰਵਾਦ ਅਧਿਆਇ 4.5 ਵਿੱਚ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੇ ਇੱਕ "ਤਰਕਪੂਰਨ ਅੰਤ" ਵਜੋਂ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।{{Sfn|Hino|1991}} === ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ === ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਾਵਲਕਯ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਤ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਵੈ (ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ) ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ:{{Sfn|Majumdar|1977}}{{Sfn|Candrakīrti|Lang|2003}} {{Quote|<poem> ਦੇਖੋ, ਸੱਚਮੁੱਚ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਲਈ ਪਤੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਆਰ ਲਈ ਪਤੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ. ਪਤਨੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਲਈ ਪਤਨੀ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਪਿਆਰ ਲਈ ਪਤਨੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। </poem>|''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' 2.4.2–4{{sfn|Hume|1967|pp=98–102, 146–48}}}} ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰੌਬਰਟ ਵੈਨ ਡੀ ਵੇਅਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਪਿਆਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ: ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਿਆਰ।{{Sfn|Weyer|2013}} ਜਰਮਨ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ [[ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ|ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ ਦਾ]] ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' ਦੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਾਵਲਕਯ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਆਇਤ 2.4.5 ਵਿੱਚ, " ਦੇਵਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ (ਦੇਵਤੇ) ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ (ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ"।<ref name="mullerbupan110">[https://archive.org/stream/upanishads02ml#page/110/mode/2up ''Brihadaranyaka Upanishad''] Max Muller (Translator), [[Oxford University Press]], p. 110</ref> ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿੱਚ "ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਰਗ, ਕਸ਼ਤਰ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਇਹ ਦੇਵਤੇ, ਇਹ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਇਹ ਆਤਮਾ ਹੈ" ਅਤੇ "ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਸੁਣਦੇ, ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "{{Sfn|Hume|1967}}<ref name="mullerbupan110" /> "ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵੈ" ਜਾਂ ਆਤਮਾ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਨੂੰ ਕਿਹਾ:{{Sfn|Marvelly|2011}} {{Quote|<poem> ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਸੁਣਿਆ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਹੈ-ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। </poem>|''ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ'' 2.4.5b{{sfn|Deussen|2010|p=435}}}} ਯਾਜਨਵਲਕਿਆ ਦੇ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ - ਉਹ ਵੀ ਭਟਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਿਆਗੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="Yajurveda">{{Cite web |title=Yajnavalkya's Marriages and His Later Life |url=http://shuklayajurveda.org/yagnavalkya-chapter7.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112317/http://shuklayajurveda.org/yagnavalkya-chapter7.html |archive-date=2 April 2015 |access-date=2 April 2015 |website=Shukla Yajurveda |publisher=Shuklayajurveda Organization}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਮੈਤ੍ਰੇਈ, ਜਿਸਦਾ ਕਈ [[ਪੁਰਾਣ|ਪੁਰਾਣਾਂ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇਕ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ"{{Sfn|Geaves|2009}} ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।{{Sfn|Doniger|2010}} [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,{{Sfn|Ahuja|2011}} ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਤਰੇਈ ਵੈਦਿਕ ਵਿਲੇਜ, [[ਤਮਿਲ਼ ਨਾਡੂ|ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੀਟਰੀਟ ਸਥਾਨ ਹੈ।<ref name="Honour">{{Cite web |title=An Eco-Spiritual Retreat |url=http://maitreyivedic.in/ |access-date=11 December 2015 |publisher=Maitreyi - The Vedic Village}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=day64iGXDFAC&pg=PT39|title=Women in Indian Mythology|last=Ahuja|first=M. L.|publisher=Rupa & Co.|year=2011|isbn=978-81-291-1825-7|location=New Delhi}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/themesissuesinhi0000unse|title=Themes and issues in Hinduism|last=Bowen|first=Paul|publisher=[[Cassell (publisher)|Cassell]]|year=1998|isbn=978-0-304-33850-4|url-access=registration}} * {{Cite journal|last=Brereton|first=Joel P.|year=2006|title=The Composition of the Maitreyī Dialogue in the Brhadāraṇyaka Upaniṣad|journal=[[Journal of the American Oriental Society]]|volume=126|pages=323–345|jstor=20064512}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xHsE2rUVTsQC&pg=PT52|title=Four Illusions: Candrakīrti's Advice for Travelers on the Bodhisattva Path|last=Candrakīrti|last2=Lang|first2=Karen C., transl.|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2003|isbn=978-0-19-515112-1|location=New York, N.Y.|author-link=Candrakīrti}} * {{Cite book|title=Sixty Upanishads of the Veda|last=Deussen|first=Paul|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|year=2010|isbn=978-81-208-1468-4}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nNsXZkdHvXUC|title=The Hindus: An Alternative History|last=Doniger|first=Wendy|publisher=Oxford University Press|year=2010|isbn=978-0-19-959334-7|orig-year=First published 2009}} * {{Cite book|title=Encyclopedia of Hinduism (Editors: Denise Cush, Catherine Robinson, Michael York)|last=Geaves|first=Ron|publisher=[[Routledge]]|year=2009|isbn=978-0-415-55623-1}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dvcrBnKaIgEC|title=Suresvara's Vartika On Yajnavalkya'S-Maitreyi Dialogue|last=Hino|first=Shoun|publisher=Motilal Banarsidass|year=1991|isbn=978-81-208-0729-7|edition=2nd}} * {{Cite book|url=https://archive.org/stream/thirteenprincipa028442mbp#page/n121/mode/2up|title=Brihadaranyaka Upanishad|last=Hume|first=Robert|publisher=(Translator), Oxford University Press|year=1967}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&pg=PA90|title=Ancient India|last=Majumdar|first=Ramesh Chandra|publisher=[[Motilal Banarsidass|Motilal Banarsidass Publishers]]|year=1977|isbn=978-81-208-0436-4|edition=8th|location=Delhi|author-link=R. C. Majumdar}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AxcegJBHHNAC&pg=PT43|title=Women of Wisdom|last=Marvelly|first=Paula|publisher=[[Osprey Publishing]]|year=2011|isbn=978-1-78028-367-8|location=Oxford}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/upanisads00oliv|title=Upanishads|last=Olivelle|first=Patrick|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2008|isbn=978-0-19-954025-9|url-access=registration}} * {{Cite book|title=The Graceful Guru: Hindu Female Gurus in India and the United States|url=https://archive.org/details/gracefulguruhind0000unse|last=Pechilis|first=Karen|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-514537-3}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HcE23SjLX8sC|title=Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights|last=Staal|first=Frits|publisher=Penguin Books India|year=2008|isbn=978-0-14-309986-4}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7bAQAgAAQBAJ|title=366 Readings From Hinduism|last=Weyer|first=Robert Van De|publisher=Jaico Publishing House|year=2013|isbn=978-81-7992-070-1}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://archive.org/stream/upanishads02ml#page/108/mode/2up ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਾਵਲਕਯ ਸੰਵਾਦ, ਪਹਿਲਾ ਸੈੱਟ] ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 2.4, ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ (ਅਨੁਵਾਦਕ) * [https://archive.org/stream/upanishads02ml#page/180/mode/2up ਮੈਤ੍ਰੇਈ-ਯਾਜਨਾਵਲਕਯ ਸੰਵਾਦ, ਦੂਜਾ ਸੈੱਟ] ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣਯਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ 4.5, ਮੈਕਸ ਮੂਲਰ (ਅਨੁਵਾਦਕ) * [http://www.swami-krishnananda.org/brdup/brhad_II-04.html ਨਿਰੋਲ ਸਵੈ 'ਤੇ ਯਾਜਨਵਲਕਯ ਅਤੇ ਮੈਤ੍ਰੇਈ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ], 1ਲਾ ਸੈੱਟ, ਸਵਾਮੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਨੰਦ (ਅਨੁਵਾਦਕ) gh074o90njuoq2gye9hyo0t0ggnyo6f 0 152302 843626 841697 2026-07-30T00:26:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843626 wikitext text/x-wiki '''ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ''' ( '''ਤਿਰੁਮਲੰਬਾ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) (ਮੌਤ 1553)<ref name="Jackson16">{{Cite book|title=Vijayanagara Voices: Exploring South Indian History and Hindu Literature|last=Jackson|first=William J.|date=2016|publisher=Routledge|isbn=9781317001928|language=en|chapter=7}}</ref> ਸਮਰਾਟ [[ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵ ਰਾਏ|ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ]] ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ<ref name="Jackson16" /><ref name="Verghese">{{Cite book|title=Hampi|url=https://archive.org/details/hampi0000verg|last=Verghese|first=Anila|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195654332|location=Delhi|page=[https://archive.org/details/hampi0000verg/page/15 15]}}</ref><ref>{{Cite book|title=India before Europe|url=https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe|last=Asher|first=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521809047|edition=Reprint.|location=New York|page=[https://archive.org/details/indiabeforeeurop0000ashe/page/68 68]}}</ref> ( ''ਪੱਟਾ ਮਹਿਸ਼ੀ'' ) ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ|ਵਿਜੇਨਗਰ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ|ਸਾਮਰਾਜ]]<ref>{{Cite book|title=The Cambridge economic history of India|url=https://archive.org/details/cambridgeeconomi0000unse_i6w9|last=Raychaudhuri|first=edited by Tapan|last2=Habib|first2=Irfan|date=1981|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521226929|edition=1. publ.|location=Cambridge [Eng.]|page=[https://archive.org/details/cambridgeeconomi0000unse_i6w9/page/106 106]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Indian heritage and culture|last=Rao|first=P. Raghunanda|date=1989|publisher=Sterling Publishers Private Unlimited|isbn=9788120709300|edition=1st|location=New Delhi|page=38}}</ref> ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪਤਨੀ ਵੀ ਸੀ,<ref name="Rao">{{Cite book|title=Krishnadeva Raya|last=Rao|first=M. Rama|date=1971|publisher=National Book Trust, India; [chief stockists in India: India Book House, Bombay|page=12|language=en}}</ref> ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਰਸ-ਸਪੱਸ਼ਟ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Verghese" /> ਜਨਮ ਦੁਆਰਾ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਵਿਜੇਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪ-ਰਾਜ [[ਸ੍ਰੀਰੰਗਪਟਨ|ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਨਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Potti Sreeramulu Telugu University">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WS9uAAAAMAAJ&q=veerappa+gowda+|title=Krishnadeva Raya: The Great Poet-emperor of Vijayanagara|last=Rao|first=G. Surya Prakash|date=2004|publisher=Potti Sreeramulu Telugu University|page=20|language=en|quote=Krishna was married to Tirumala Devi most probably in 1498 AD. She was the daughter of a chieftain, Veerappa Gowda. Krishnadeva Raya made Veerappa Gowda his agent at Srirangapattana after quelling the rebellion of Ummattur chief in 1512 AD . Veerappa was made its governor later.}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Chinnadevi,_Krishnadevaraya,_Tirumaladevi_statues_at_Chandragiri_Museum.jpg|thumb]] == ਵਿਆਹ == ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਰਾਜਾ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਸ੍ਰੀਰੰਗਪਟਨ|ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਨਾ]] ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WS9uAAAAMAAJ&q=veerappa+gowda+|title=Krishnadeva Raya: The Great Poet-emperor of Vijayanagara|last=Rao|first=G. Surya Prakash|date=2004|publisher=Potti Sreeramulu Telugu University|page=20|language=en|quote=Krishna was married to Tirumala Devi most probably in 1498 AD. She was the daughter of a chieftain, Veerappa Gowda.}}</ref> ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵ ਰਾਏ ਨੇ 1512 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹੀ ਉਮਮਤੂਰ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀਰੱਪਾ ਗੌੜਾ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਰੰਗਪੱਟਣਾ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref name="Potti Sreeramulu Telugu University"/> ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨਾਲ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ 1498 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 1509 ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਨਗਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜ਼ਾਹਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗਾ ਯੁੱਧ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Krishnadeva Raya: The Great Poet-emperor of Vijayanagara|last=Rao|first=G. Surya Prakash|date=2004|publisher=Potti Sreeramulu Telugu University|page=21|language=en}}</ref> ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦਾਨੀ ਵੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਮਨਪਸੰਦ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ। ਨੰਦੀ ਥੰਮਨਾ (ਮੁੱਕੂ ਤਿੰਮਨਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ), ਮਸ਼ਹੂਰ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਕਵੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ''ਅਸਟਦਿਗਜਾਂ'' ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ। ਅੱਲਾਸਾਨੀ ਪੇਦਾਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਕੂ ਟਿੰਮਨਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਕ੍ਰਿਤ ''ਪਾਰਿਜਾਤਪਹਾਰਣਾ'' (ਜੋ ਤੇਲਗੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ) ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਅਤੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=A history of Telugu literature|last=Chenchiah|first=P.|last2=Reddy|first2=Raja M. Bhujanga Rao Bahadur ; foreword by C.R.|date=1988|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120603134|location=New Delhi|pages=74–75}}</ref> ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪਤਨੀ ਸੀ।<ref name="Rao"/> ਤਿਰੁਮਾਲਾ -ਦੇਵੀ ਪਟਨਾ ਦੇ ਉਪਨਗਰ (ਹੋਸਪੇਟ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਸਨਾਕੀ ਵੀਰਭੱਦਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ) ਤਿਰੂਮਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite book|title=Religious traditions at Vijayanagara : as revealed through its monuments|last=Verghese|first=Anila|date=1995|publisher=Manohar|isbn=9788173040863|edition=1. publ.|location=New Delhi|page=73}}</ref> ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਾਗਲਪੁਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨਾਗਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Sangama : a confluence of art and culture during the Vijayanagara period|date=2006|publisher=Originals|isbn=9788188629480|editor-last=Rao|editor-first=Nalini|location=Delhi|page=77}}</ref> === ਮੁੱਦੇ === ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ। ਧੀ, ਤਿਰੁਮਾਲੰਬਾ ਨੇ ਅਰਾਵਤੀ ਰੰਗਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮਰਯਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਅਲਿਅ ਰਾਮ ਰਾਏ|ਆਲੀਆ ਰਾਮਾ ਰਾਏ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref name="Life">{{Cite book|title=Life and Achievements of Sri Krishnadevaraya|date=2010|publisher=Directorate of Archaeology and Museums, Government of Karnataka|page=27|language=en}}</ref> ਤਿਰੁਮਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਾ ਜਨਮ 1518 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਅਤੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ 1518 ਨੂੰ ਤਿਰੂਮਲਾ ਦੇ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ. ਉਸਦੇ ਵਾਰਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਾਖੁਸ਼ ਸਨ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਭਰਾ [[ਅਚਿਉਤ ਦੇਵ ਰਾਏ|ਅਚਯੁਤ ਦੇਵਾ ਰਾਏ]] ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172417|title=A History of Tirupati|last=Aiyangar|first=Sakkottai Krishnaswami|date=1941|publisher=Sri C. Sambaiya Pantulu|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172417/page/n129 107]|language=en}}</ref> ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਦੇਵਰਾਏ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਰਾਮਚੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ।<ref name="Life"/> === ਡੋਗਰ ਮਹਾਰਾਣੀ === ਦਾਜ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ 'ਜਵਾਈ ਰਾਜਨ' ਵਜੋਂ ਤਾਜ ਪਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/pli.kerala.rare.19254|title=Contributions to the History of Southern India|last=Oppert|first=Gustav Salomon|date=1882|publisher=Higginbotham|page=65|language=en}}</ref> == ਪਰਉਪਕਾਰ == ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਔਰਤ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 1514 ਵਿੱਚ, ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗਾ ''ਚੱਕਰਪਦਕਮ'' ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੀਰਾਤੀਕੁਲਤੂਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ ਤਿਰੁਪੋਨਕਮ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ।<ref>{{Cite book|title=The Position of Women During Vijayanagara Period, 1336–1646|last=Nanaiah|first=N. Saraswathi|date=1992|publisher=Southern Printers|page=56|language=en}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬੀ ਐਸ ਰੰਗਾ ਦੀ ਫਿਲਮ ''ਤੇਨਾਲੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ'' (1956) ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੰਧਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। * ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤਿਰੁਮਾਲਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ SAB ਟੀਵੀ ਦੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ''ਤੇਨਾਲੀ ਰਾਮ'' ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/actress-priyanka-singh-and-sonia-sharma-plays-the-role-of-krishnadevrayas-wives-in-tenali-rama/articleshow/59666735.cms|title=Actress Priyanka Singh and Sonia Sharma plays the role of Krishnadevraya's wives in Tenali Rama|date=19 July 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=13 August 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] h8s2f6i26dxm99olhc5naaj1slkqtop 0 152304 843388 674790 2026-07-29T20:20:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843388 wikitext text/x-wiki '''ਸਕੀਨਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ''' (ਮੌਤ 25 ਅਗਸਤ 1604) ਇੱਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ। == ਜੀਵਨ == ਸਕੀਨਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਸਮਰਾਟ [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ [[ਮਾਹ ਚੂਚਕ ਬੇਗਮ|ਮਾਹ ਚੁਚਕ ਬੇਗਮ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ, ਫਾਰੂਖ ਫਾਲ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਬਖਤ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ, ਅਤੇ ਅਮੀਨਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ।<ref>{{Cite book|title=The History of Humayun (Humayun-Nama)|url=https://archive.org/details/historyofhumayun00gulbrich|last=[[Gulbadan Begum|Begum, Gulbadan]]|publisher=Royal Asiatic Society|year=1902|pages=[https://archive.org/details/historyofhumayun00gulbrich/page/186 186]}}</ref> ਸਕੀਨਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਹ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ,<ref>{{Cite book|title=The Proceedings of the Indian History Congress - Volume 36|publisher=Indian History Congress|year=1975|pages=169}}</ref> ਜੋ ਅਕਬਰ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਦੋਸਤ ਨਕੀਬ ਖਾਨ ਕਾਜ਼ਵਿਨੀ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਚਾ ਕਾਜ਼ੀ ਈਸਾ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਈਰਾਨ ਦੇ ਕਾਦੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1573 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਕੀਬ ਖਾਨ ਨੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਕੀਬ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸਦੇ ਦੋ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Maāthir-ul-umarā: Being biographies of the Muḥammadan and Hindu officers of the Timurid sovereigns of India from 1500 to about 1780 A.D.|last=Awangābādī|first=Shāhnavāz Khān|last2=Prasad|first2=Baini|last3=Shāhnavāz|first3='Abd al-Hayy ibn|publisher=Janaki Prakashan|year=1979|pages=383}}</ref> 1578 ਵਿੱਚ, ਸਕੀਨਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਕਾਬੁਲ]] ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮਾਰਵਾ-ਉਨ-ਨਹਰ ਦੇ ਅਬਦੁਲਖੈਰੀ ਉਜ਼ਬੇਕ ਅਤੇ ਸਫਾਵਿਡਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਿਮੂਰਦ ਤਾਕਤਵਰ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੁਲੇਮਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]]) ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Rereading the Black Legend: The Discourses of Religious and Racial Difference in the Renaissance Empires|last=Greer|first=Margaret R.|last2=Mignolo|first2=Wapter D.|last3=Quilligan|first3=Maureen|date=September 15, 2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-30724-4|pages=62}}</ref><ref>{{Cite book|title=Servants of the Dynasty: Palace Women in World History|url=https://archive.org/details/servantsofdynast0000unse|last=Walthall|first=Anne|publisher=University of California Press|year=2008|isbn=978-0-520-25444-2|pages=[https://archive.org/details/servantsofdynast0000unse/page/107 107]}}</ref> ਸਕੀਨਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ 25 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਹੋਈ<ref>{{Cite book|title=[[Akbarnama]] of [[Abu'l-Fazl ibn Mubarak]] - Volume III|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcuta|year=1907|pages=1256}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] ji51tkqf4m7qurw1r22a30k7x6fflil 0 152306 843616 837935 2026-07-30T00:14:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 3 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843616 wikitext text/x-wiki '''ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ''' ( Persian ; ਮਰ ਗਿਆ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 25 ਜੂਨ 1599) ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਲੀਮ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਪਰਵਿਜ਼ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Imperial Identity in the Mughal Empire : Memory and Dynastic Politics in Early Modern South and Central Asia|last=Balabanlilar|first=Lisa|publisher=I.B. Tauris|year=2012|isbn=9781848857261|location=London|page=10}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਤੁਰਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ<ref>{{Cite book|title=The Life and Times of Noor Jahan|last=Shujauddin|first=Mohammad|last2=Shujauddin|first2=Razia|date=1967|publisher=The Caravan Book House|location=Lahore|page=71|language=en}}</ref> ਅਤੇ [[ਹੇਰਾਤ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਅਧੀਨ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। [[ਕਾਬੁਲ]] ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸਮਾਂ<ref name="Findly">{{Cite book|title=Nur Jahan: Empress of Mughal India|url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find|last=Findly|first=Ellison Banks|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195360608|pages=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/124 124] 125}}</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ, ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅਕਸਰ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="Lal">{{Cite book|title=Jahangir|last=Lal|first=Muni|date=1983|publisher=Vikas|isbn=9780706922714|location=New Delhi|pages=27 28}}</ref> ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਵੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Purā-prakāśa: Recent Researches in Epigraphy, Numismatics, Manuscriptology, Persian Literature, Art, Architecture, Archaeology, History and Conservation: Dr. Z.A. Desai Commemoration Volume, Volume 1|last=Desai|first=Ziyaud-Din A.|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|year=2003|isbn=978-8-180-90007-5|pages=281}}</ref> ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ,<ref>{{Cite book|title=The Mughal harem|url=https://archive.org/details/mughalharem0000lalk|last=Lal|first=K.S.|date=1988|publisher=Aditya Prakashan|isbn=9788185179032|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/mughalharem0000lalk/page/27 27]}}</ref> ਉੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਿਲ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ।<ref name="Lal">{{Cite book|title=Jahangir|last=Lal|first=Muni|date=1983|publisher=Vikas|isbn=9780706922714|location=New Delhi|pages=27 28}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLal1983">Lal, Muni (1983). </cite></ref> == ਵਿਆਹ == ਸਲੀਮ ਨੇ 1586 ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="Findly">{{Cite book|title=Nur Jahan: Empress of Mughal India|url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find|last=Findly|first=Ellison Banks|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195360608|pages=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/124 124] 125}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFindly1993">Findly, Ellison Banks (1993). </cite></ref> ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ "ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ("ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪੈਰਾਗਨ") ਜਾਂ ("ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਮਾਲਕਣ") ਜੋ ਕਿ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਖੁਦ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਸਟਾਈਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=History of Jahangir|last=Prasad|first=Beni|publisher=Indian Press, Limited|year=1940|edition=3|page=26}}</ref> ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1589 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ<ref name="Findly">{{Cite book|title=Nur Jahan: Empress of Mughal India|url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find|last=Findly|first=Ellison Banks|date=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195360608|pages=[https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find/page/124 124] 125}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFFindly1993">Findly, Ellison Banks (1993). </cite></ref> 1596 ਵਿੱਚ ਸਲੀਮ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਨਾਲ ਹਿੰਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਇਸ ਅਣਉਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਲੀਮ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।<ref name="henry">{{Cite book|title=Akbarnama of Abu'l-Fazl ibn Mubarak - Volume III|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcutta|year=1907|pages=1058–9 n. 3}}</ref> == ਮੌਤ ਅਤੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦਾ ਸਥਾਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb,_November_2008.jpg|thumb| ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੀ ਕਬਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Anarkali_tomb_sarcophagus,_November_2008.jpg|thumb| ਸਫੈਦ [[ਮਾਰਬਲ|ਸੰਗਮਰਮਰ]] ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ .]] ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੀ ਮੌਤ {{ਅੰਦਾਜ਼ਨ}} 25 ਜੂਨ 1599 [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], ਮੌਜੂਦਾ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਤਾਂ 1599 ਈਸਵੀ ਜਾਂ 1615 ਸੀਈ<ref name="Anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}</ref> ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਡਾਂਸਿੰਗ ਕੁੜੀ [[ਅਨਾਰਕਲੀ]] ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਬਰ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦਾ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸਲੀਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਨਾਰਕਲੀ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀ ਰਖੇਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਇਕ ਕੰਧ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਦਫਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ "ਜਹਾਂਗੀਰ" ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਕੰਧ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਕਬਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨਾਰਕਲੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history "Legend: Anarkali: myth, mystery and history"]. </cite></ref> 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਚਗਤਾਈ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਅਨਾਰਕਲੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਸਥਾਨ ਸੀ।<ref name="Anarkali">{{Cite news|url=http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history|title=Legend: Anarkali: myth, mystery and history|date=11 February 2012|access-date=23 August 2016|agency=Dawn}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dawn.com/news/694833/legend-anarkali-myth-mystery-and-history "Legend: Anarkali: myth, mystery and history"]. </cite></ref> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Anarkali's Tomb">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}</ref> ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਸੀਨੋਟਾਫ ਵਿੱਚ [[ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮ|ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ]] ਨਾਲ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ" ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh|url=https://archive.org/details/dli.csl.5935|last=Eastwick|first=Edward Backhouse|date=1883|publisher=John Murray, Albemarle Street|location=London}}</ref> ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ 99 ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੀਨੋਟਾਫ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੋਹੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ: "ਆਹ! ਕੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ।"<ref name="Anarkali's Tomb">{{Cite web |title=Anarkali's Tomb |url=https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html |archive-date=25 August 2016 |access-date=23 August 2016 |website=Lahore Sites}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20160825200112/https://sites.ualberta.ca/~rnoor/tomb_anarkali.html "Anarkali's Tomb"]. </cite></ref> == ਮੁੱਦੇ == ਜਹਾਂਗੀਰ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ : * ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ (10 ਨਵੰਬਰ 1589, ਕਾਬੁਲ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ - 28 ਅਕਤੂਬਰ 1626, ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ, ਬਾਗ ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵਿਜ਼, ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ) * ਇੱਕ ਧੀ (ਜਨਮ 21 ਜਨਵਰੀ 1591)।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Vol. III|last=Fazl|first=Abul|pages=883|quote=On this day also Sultan Parviz had a sister born.}}</ref> * ਇੱਕ ਧੀ (ਜਨਮ 12 ਨਵੰਬਰ 1594)।<ref>{{Cite book|title=Akbarnama Vol. III|last=Fazl|first=Abul|quote=On the 21st, after the passing of 8 hours and 28 minutes, a sister to Sulān Parvīz was born. It is the rule that H.M. promptly gives names to the children and grandchildren. Though the inner servants expressed a wish that he would do this, he did not accept the proposition. Suddenly that newly-born one descended into non-existence, and H.M.'s knowledge of hidden things was anew displayed!}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ]] lm6fi6z0l5v6072lgdfynwveeuadtwa 0 152544 843424 674888 2026-07-29T21:01:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843424 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ|title=[[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ [[ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ]]|image=Gg8u382h.png|caption=ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ|birth_date={{circa}} 1523|birth_place=[[ਕਾਬੁਲ]], [[ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ]]|death_date={{death date and age|1603|2|7|1523|df=yes}}|death_place=[[ਆਗਰਾ]], [[ਭਾਰਤ]]|spouse={{Marriage|ਖਿਜ਼ਰ ਖਾਨ<br/>|1540}}|issue=ਸਆਦਤ ਯਾਰ ਖਾਨ|house=[[ਤਿਮੂਰਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਤਿਮੂਰਿਦ]]|father=[[ਬਾਬਰ]]|mother=ਦਿਲਦਾਰ|religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|place of burial=[[ਬਾਬਰ ਦੇ ਬਾਗ]], ਕਾਬੁਲ|dynasty=[[ਤਿਮੂਰਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਤਿਮੂਰਿਦ]]}} '''ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ''' ({{circa}} 1523 &#x2013; 7 ਫਰਵਰੀ 1603) ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Inscribing South Asian Muslim women : an annotated bibliography & research guide|last1=Aftab|first1=Tahera|date=2008|publisher=Brill|isbn=9789004158498|edition=[Online-Ausg.].|location=Leiden|page=8}}</ref> ਉਹ ਹੁਮਾਯੂੰ-ਨਾਮਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ, ਸਮਰਾਟ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ, ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Princes of the Mughal Empire, 1504-1719|url=https://archive.org/details/princesofmughale0000faru|last1=Faruqui|first1=Munis D.|date=2012|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107022171|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/princesofmughale0000faru/page/251 251]}}</ref> ਗੁਲਬਦਨ ਦੀ ਬਾਬਰ ਦੀ ਯਾਦ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ, ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਟਕਰਾਅ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੇ-ਭਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ 1530 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਚਗਤਾਈ ਰਈਸ, ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਖਿਜ਼ਰ ਖਵਾਜਾ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਮੁਗਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਾਨ ਅਹਿਮਦ ਅਲਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਇਮਾਨ ਖਵਾਜਾ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Women, patronage, and self-representation in Islamic societies|url=https://archive.org/details/womenpatronagese0000unse|last1=Ruggles|first1=D. Fairchild (ed.)|date=2000|publisher=State University of New York Press|isbn=9780791444696|location=Albany, N.Y.|page=[https://archive.org/details/womenpatronagese0000unse/page/121 121]|author-link=D. Fairchild Ruggles}}</ref><ref>{{cite book|title=Imperial Identity in the Mughal Empire: Memory and Dynastic Politics in Early Modern South and Central Asia|last1=Balabanlilar|first1=Lisa|date=2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=9780857732460|page=8|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਂ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। 1557 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਹਮੀਦਾ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਬੂਲ ਫਜ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪੂਰੇ ਅਕਬਰਨਾਮੇ ("ਅਕਬਰ ਦੀ ਕਿਤਾਬ") ਵਿੱਚ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹਨ। ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਮੱਕਾ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1582 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਈ। 1603 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਨਾਮ == ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਰਥ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ "ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਸਰੀਰ" ਜਾਂ "ਗੁਲਾਬ ਸਰੀਰ" ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Women, patronage, and self-representation in Islamic societies|url=https://archive.org/details/womenpatronagese0000unse|last1=Ruggles|first1=D. Fairchild (ed.)|date=2000|publisher=State University of New York Press|isbn=9780791444696|location=Albany, N.Y.|page=[https://archive.org/details/womenpatronagese0000unse/page/121 121]|author-link=D. Fairchild Ruggles}}</ref> == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਜਦੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗੁਲਬਦਨ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਲਦਾਰ ਬੇਗਮ ਨੂੰ {{circa}}1523 ਈ. ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਬਰ, 19 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਸੁਆਮੀ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਕੁੰਦੁਜ਼ ਅਤੇ ਬਦਖਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਸਟਰ ਸੀ, ਉਸਨੇ 1519 ਤੋਂ ਬਜੌਰ ਅਤੇ ਸਵਾਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਕੰਧਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ 19 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 10 ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ, ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਸਟਾਈਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਬਾਬਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਸਿੰਧ ਦੇ ਪਾਰ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਮੁਹਿੰਮ 'ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ। ਗੁਲਬਦਨ ਦੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਭੈਣਾਂ, ਗੁਲਰੰਗ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਗੁਲਚੇਹਰਾ ਬੇਗਮ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਲਵਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਗੁਲਬਦਨ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne|last=Schimmel|first=Annemarie|publisher=Reaktion Books|year=2004|page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/144 144]}}</ref> ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਲਬਦਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਚਗਤਾਈ ਰਈਸ, ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਖਿਜ਼ਰ ਖਵਾਜਾ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੁਗਲਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਾਨ ਅਹਿਮਦ ਅਲਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਇਮਾਨ ਖਵਾਜਾ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Imperial Identity in the Mughal Empire: Memory and Dynastic Politics in Early Modern South and Central Asia|last1=Balabanlilar|first1=Lisa|date=2015|publisher=I.B.Tauris|isbn=9780857732460|page=8|language=en}}</ref> 1540 ਵਿੱਚ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਸ਼ਤੂਨ ਸਿਪਾਹੀ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਤੋਂ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਗਰਭਵਤੀ ਪਤਨੀ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ। ਉਹ ਅਗਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਫਿਰ ਕਾਬੁਲ ਰਹਿਣ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ, ਹਰਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁਗਲ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਤਿੰਨ ਮੁਗਲ ਰਾਜਿਆਂ - ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਰ, ਭਰਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਹਰਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮੁਗਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। == ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਮਾ ਦੀ ਲਿਖਤ == ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਇਹ ਫੈਸ਼ਨਯੋਗ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ (ਅਕਬਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਕਬਰਨਾਮਾ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਫਾਰਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ)। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਉਹ ਲਿਖਣ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅਹਵਾਲ ਹੁਮਾਯੂੰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਜਮਾਹ ਕਰਦਮ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਬਿਨਤ ਬਾਬਰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਅੰਮਾ ਅਕਬਰ ਪਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹੁਮਾਯੂੰ-ਨਾਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।<ref>[http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00litlinks/gulbadan/index.html The Humayun Namah, by Gulbadan Begam, a study site by Deanna Ramsay<!-- Bot generated title -->]</ref> ਗੁਲਬਦਨ ਨੇ ਬਿਹਤਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਵਿਦਿਅਕ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਧਾਰਨ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਰ ਨੇ ਇਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਾਬਰ-ਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਮਕਾਲੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਗੁਲਬਦਨ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਾਨੂੰ ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਬਚੀ ਹੋਈ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਬਦਨ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ-ਨਾਮਾ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਅੱਜ ਉਪਲਬਧ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=2. The Culture and Politics of Persian in Precolonial Hindustan |date=2019-12-31 |url=http://dx.doi.org/10.1525/9780520926738-007 |work=Literary Cultures in History |pages=131–198 |publisher=University of California Press |doi=10.1525/9780520926738-007 |isbn=978-0-520-92673-8 |access-date=2021-06-11 |s2cid=226770775}}</ref> ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<blockquote>ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 'ਫਿਰਦੌਸ-ਮਕਾਨੀ (ਬਾਬਰ) ਅਤੇ ਜੰਨਤ-ਅਸ਼ਿਆਨੀ (ਹੁਮਾਯੂੰ) ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਲਿਖੋ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਫਿਰਦੌਸ-ਮਕਾਨੀ ਇਸ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਸਦੀਵੀ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੈਂ, ਇਹ ਨੀਚ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ.</blockquote> ਉਸਦੇ ਖਾਤੇ ਤੋਂ, ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਲਬਦਨ ਦਾ ਵਿਆਹ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਖਿਜ਼ਰ ਖਵਾਜਾ, ਇੱਕ ਚਗਤਾਈ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਆਇਮਨ ਖਵਾਜਾ ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ 1528 ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1540 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੌਤੇਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਕਾਬੁਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਪਰਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿੱਛੇ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਵਾਪਸ ਆਗਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, 1556 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੀਕਰੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹੀ, ਪਰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲਾਹੌਰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਅਦਾਲਤ, ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮੱਕਾ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੀਮਤ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਡੇਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਬਦਨ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਗਲ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ, ਪੂਰੇ ਦਿਲ ਨਾਲ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਜਹਾਨਰਾ ਬੇਗਮ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਦ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸੜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ ਰਾਇਲਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਔਰਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਭਤੀਜੇ, ਅਕਬਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਚਤੁਰ ਦਰਸ਼ਕ ਸੀ, ਯੁੱਧ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੌਦੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਰ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਮਹਲ (ਹਰਮ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਪਿਛਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬਾਬਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰੀ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਕਾਬੁਲ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਦਰਬਾਰੀ ਜੈਸਟਰ ਆਸਸ ਉੱਤੇ ਅਮਲੀ ਮਜ਼ਾਕ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਬੁਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਸਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਕਾ ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਟੰਗਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਆਸਸ ਆਪਣੀ ਗਰਦਨ ਦੁਆਲੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਸੀ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਆਸਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਛਲਿਆ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗਾ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਭਰਾ 22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਮਰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਅੱਲ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਮਤਕਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ. ਬੇਟਾ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 47 ਸਾਲਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਨਾਮ ਦੀ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਹਰਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1542 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਅਕਬਰ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸੀ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖਰੜੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਰਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਲਬਦਨ ਨੇ ਮੁਗਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਦਿਨ ਕਾਬੁਲ, ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਮੁਗਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖਾਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਕ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਨਾਲ ਕਾਬੁਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਮੁੱਖ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਖਰੜਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1552 ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਮਰਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਧ-ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ ਉਪਲਬਧ ਖਰੜੇ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਤੋਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਜੋ ਅਬੁਲ ਫਜ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਯਾਦਾਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜੋ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਏ ਗੁੰਮ ਹਨ। ਖਰੜੇ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਾਪੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਜਿਸਦੀ ਇਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦੀ ਇੱਕ ਖੰਡਿਤ ਕਾਪੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਕਰਨਲ ਜੀ ਡਬਲਯੂ ਹੈਮਿਲਟਨ ਦੁਆਰਾ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ 1868 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਵਿਧਵਾ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਹੋਂਦ 1901 ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਐਨੇਟ ਐਸ. ਬੇਵਰਿਜ ਨੇ ਇਸਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਬੇਵਰਿਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ 'ਪ੍ਰਿੰਸੇਸ ਰੋਜ਼ਬਾਡੀ' ਕਿਹਾ ਸੀ)।<ref name="Beveridge">{{cite book|url=https://archive.org/details/lifewritingsofgu00beve|title=Life and writings of Gulbadan Begam (Lady Rosebody)|last1=Beveridge|first1=Annette Susannah|date=1898|location=Calcutta|access-date=14 December 2017}}</ref><ref name="Beveridge2">{{cite book|url=https://archive.org/details/historyhumynhum00bevegoog|title=The history of Humāyūn (Humāyūn-nāma)|last1=Begam|first1=Gulbaden|date=1902|publisher=Royal Asiatic Society|editor1-last=Beveridge|editor1-first=Annette Susannah|location=London|access-date=14 December 2017}}</ref> ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਰੀਯੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਹੈਮਿਲਟਨ (ਜਿਸ ਨੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ) ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਖਰੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਹਾ। ਬੇਵਰਿਜ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਪੇਪਰਬੈਕ ਐਡੀਸ਼ਨ 2001 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ ਨੇ 2006 ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਨਾਮਾ ਦਾ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਿਰਯਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।<ref>{{ISBN|81-85696-66-7}}</ref> == ਮੱਕਾ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ == ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਦੇ ਨਾਲ 3,000 ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੱਕਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਜਨਮ ਦੇ ਸਨ, ਹਰਮ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਖ਼ਤ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਮੱਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੌਰਾਨ ਅਦਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 1582 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਸੱਤ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਜ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੰਘਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੇਕ ਨੂੰ ਐਸਕਾਰਟ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜੋ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਮੱਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਾਈਨਰ ਤੱਕ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮੱਕਾ ਵੱਲ ਆਏ। == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਜਦੋਂ ਉਹ 70 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਮੁਹੰਮਦ-ਯਾਰ, ਉਸਦੀ ਧੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਮੀਦਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਸਦੇ ਦਾਨ ਵੱਡੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਜੋੜਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਕੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ 80 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਫਰਵਰੀ 1603 ਵਿਚ, ਉਸ ਦੇ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬੁਖਾਰ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਮੀਦਾ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਘੰਟੇ ਦੇਖਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੇਟ ਗਈ, ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਨਾਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, "ਜੀਉ!" (ਜੀਓ ਜਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜੀਓ) ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਫਿਰ "ਗੁਲ-ਬਦਨ!" ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਆਇਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂ - ਤੁਸੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੋ!" ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ. ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬੀਅਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਚੁੱਪ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏਗਾ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ, ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਜੋਂ, ਇਮਾਮ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ: "ਇਹ ਰੱਬ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ." ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਫਸੋਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਮਾਸੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਦੀ 1605 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਗੁਲਬਦਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਵੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਬਚੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਦੋ ਆਇਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਸੀਦਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗ਼ਲ ਪੁਰਾਲੇਖ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਜੋ ਲਖਨਊ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਫਰੰਗੀਆਂ ਨੇ ਨੱਬੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਮਿੱਥ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਦਾ ਖਰੜਾ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰਿਹਾ। ਹੋਰ ਮੁਗਲ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਿੰਡੋ ਮੁਗਲ ਹਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦੀ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦ ਐਨਚੈਂਟਰੇਸ ਆਫ਼ ਫਲੋਰੈਂਸ (2008) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Enchantress of Florence, The|url=https://archive.org/details/enchantressofflo00rush_0|last1=Rushdie|first1=Salman|date=2008|publisher=Random House|isbn=978-1407016498|location=London}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} == Bibliography == * {{cite book|url=https://archive.org/details/historyofhumayun00gulbrich|title=Humayun-nama :The history of Humayun|last=Begum|first=Gulbadan|author2=(tr. by Annette S. Beveridge)|publisher=[[Royal Asiatic Society]]|year=1902}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=N0WSBgAAQBAJ&q=turki+woman+married+to&pg=PA249|title=The history of Humayun = Humayun-nama|author1=Begam Gulbadam|author2=Annette S. Beveridge|publisher=Begam Gulbadam|year=1902|pages=249–|id=GGKEY:NDSD0TGDPA1}} * ''Humayun-Nama : The History of Humayun'' by Gul-Badan Begam. Translated by Annette S. Beveridge. New Delhi, Goodword, 2001, {{ISBN|81-87570-99-7}}. * [[Rebecca Ruth Gould]] "How Gulbadan Remembered: The Book of Humāyūn as an Act of Representation," Early Modern Women: An Interdisciplinary Journal, Vol. 6, pp.&nbsp;121–127, 2011 * ''Three Memoirs of Homayun''. Volume One: ''Humáyunnáma'' and ''Tadhkiratu’l-wáqíát''; Volume Two: ''Táríkh-i Humáyún'', translated from the Persian by Wheeler Thackston. Bibliotheca Iranica/Intellectual Traditions Series, Hossein Ziai, Editor-in-Chief. Bilingual Edition, No. 11 (15 March 2009) == External links == * [https://web.archive.org/web/20100802030308/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D07701010%26ct%3D0 Complete text of ''Humayun Nama''] * {{cite book|url=https://archive.org/details/historyofhumayun00gulbrich|title=Humayun-nama :The history of Humayun|last=Begum|first=Gulbadan|author2=(tr. by Annette S. Beveridge)|publisher=Royal Asiatic Society|year=1902}} * [http://columbiauniversity.org/itc/mealac/pritchett/00litlinks/gulbadan/index.html Selections from ''The Humayun Nama'' by Gulbadan Begam] {{DEFAULTSORT:Begum, Gulbadan}} 1bmk9qprqwpzx05ywyjoxcdu2rd3kei 0 152553 843575 823211 2026-07-29T23:36:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 4 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843575 wikitext text/x-wiki '''ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ''' ( '''ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ''' ) [[ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ]] ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ [[ਚੀਨ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਗਣਰਾਜ|ਚੀਨ]], [[ਤਾਈਵਾਨ]], [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]], [[ਮੰਗੋਲੀਆ]], [[ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=September 10, 2016 |title=Introducing East Asian Peoples |url=https://www.imb.org/wp-content/uploads/2016/09/Introducing_EAP_Booklet_09_2016_10.pdf |website=International Mission Board}};<br /><br />{{Cite book|title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame|last=Minahan|first=James B.|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1610690171|pages=xx}};<br /><br />{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/graphicdetail/2015/09/daily-chart-14|title=How Asians view each other|date=September 18, 2015|work=The Economist}};<br /><br />{{Cite web |last=Khoo |first=Isabelle |date=May 30, 2017 |title=The Difference Between East Asians And South Asians Is Pretty Simple |url=http://www.huffingtonpost.ca/2017/05/30/difference-between-east-asians-and-south-asians_n_16872338.html |website=Huffington Post}};<br /><br />{{Cite book|title=The Oxford Companion to Archaeology, Volume 1|last=Silberman|first=Neil|publisher=Oxford University Press|year=1996|isbn=978-0195076189|publication-date=December 5, 1996|pages=151}};<br /><br />{{Cite book|title=Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD|last=Lim|first=SK|date=2011-11-01|publisher=ASIAPAC|isbn=978-9812295941|pages=56}}</ref> ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ 1.677 ਬਿਲੀਅਨ ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 21% ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=East Asia Countries Total Population |url=https://www.worldometers.info/world-population/eastern-asia-population/#:~:text=Eastern%20Asia%20Population%20(LIVE)&text=The%20current%20population%20of%20Eastern,of%20the%20total%20world%20population.}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵੱਡੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੀਨੀ, ਜਾਪਾਨੀ, ਕੋਰੀਅਨ, ਅਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਡਾਇਸਪੋਰਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਡਾਇਸਪੋਰਾ, ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ 1.677 ਬਿਲੀਅਨ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹੀ ਅੰਕੜਾ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Large East Asian Diaspora figures |url=https://www.iom.int/jahia/webdav/shared/shared/mainsite/media/docs/wmr/regional_overviews/ro_asia.pdf}}</ref> ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ{{Efn|There are no universally accepted and precise definitions of the terms "[[ethnic group]]" and "[[nationality]]". In the context of East Asian ethnography in particular, the terms ethnic group, people, nationality and ethno-linguistic group, are mostly used interchangeably, although preference may vary in usage with respect to the situation specific to the individual countries of East Asia.<ref>Pan and Pfeil (2004), "Problems with Terminology", pp. xvii–xx.</ref>}} ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣਦੇ ਹਨ ਚੀਨੀ, ਕੋਰੀਅਨ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Siska, Veronika|last2=Jones, Eppie Ruth|last3=Jeon, Sungwon|last4=Bhak, Youngjune|last5=Kim, Hak-Min|last6=Cho, Yun Sung|last7=Kim, Hyunho|last8=Lee, Kyusang|last9=Veselovskaya, Elizaveta|year=2017|title=Genome-wide data from two early Neolithic East Asian individuals dating to 7700 years ago|url=|journal=[[Science Advances]]|publication-date=February 1, 2017|volume=3|issue=2|pages=e1601877|bibcode=2017SciA....3E1877S|doi=10.1126/sciadv.1601877|pmc=5287702|pmid=28164156}};<br /><br />{{Cite journal|last=Wang, Yuchen|last2=Lu Dongsheng|last3=Chung Yeun-Jun|last4=Xu Shuhua|year=2018|title=Genetic structure, divergence and admixture of Han Chinese, Japanese and Korean populations|url=|journal=Hereditas|publisher=[[Springer Science+Business Media|SpringerLink]]|volume=155|pages=19|doi=10.1186/s41065-018-0057-5|pmc=5889524|pmid=29636655}};<br /><br />{{Cite journal|last=Wang|first=Yuchen|last2=Lu|first2=Dongsheng|last3=Chung|first3=Yeun-Jun|last4=Xu|first4=Shuhua|date=April 6, 2018|title=Genetic structure, divergence and admixture of Han Chinese, Japanese and Korean populations|journal=Hereditas|publisher=[[Springer Science+Business Media|SpringerLink]]|volume=155|pages=19|doi=10.1186/s41065-018-0057-5|pmc=5889524|pmid=29636655}};<br /><br />{{Cite web |date=September 10, 2016 |title=Introducing East Asian Peoples |url=https://www.imb.org/wp-content/uploads/2016/09/Introducing_EAP_Booklet_09_2016_10.pdf |website=International Mission Board}};<br /><br />{{Cite book|title=Race and the Genetic Revolution: Science, Myth, and Culture|url=https://archive.org/details/racegeneticrevol0000unse|last=Sloan|first=Kathleen|last2=Krimsky|first2=Sheldon|publisher=Columbia University Press|year=2011|isbn=978-0231156967|pages=[https://archive.org/details/racegeneticrevol0000unse/page/156 156]}};<br /><br />{{Cite web |last=Herreria |first=Carla |date=May 17, 2017 |title=Basically Nobody Knows Who Counts As An Asian Person |url=https://www.huffingtonpost.ca/entry/nobody-knows-what-an-asian-person-is_us_591cb4f8e4b03b485cae4d18 |website=The Huffington Post}};<br /><br />{{Cite journal|last=Lin|first=Yu-Cheng|last2=Wang|first2=Mao-Jiun J.|last3=Wang|first3=Eric M.|date=June 23, 2003|orig-year=2003|title=The comparisons of anthropometric characteristics among four peoples in East Asia|department=Department of Industrial Engineering and Engineering Management|journal=Applied Ergonomics|publisher=Elsevier Ltd.|publication-date=June 23, 2003|volume=35|issue=2|pages=173–8|doi=10.1016/j.apergo.2004.01.004|pmid=15105079}};<br /><br />{{Cite book|title=Current Controversies in Experimental Philosophy (Current Controversies in Philosophy)|url=https://archive.org/details/currentcontrover0000unse_g5n5|last=Machery|first=Edouard|last2=O'Neill|first2=Elizabeth|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0415519670|publication-date=February 28, 2014|pages=[https://archive.org/details/currentcontrover0000unse_g5n5/page/6 6]}};<br /><br />{{Cite book|url=https://archive.org/details/spiritualcareinn0000unse/page/165|title=Spiritual Care in Nursing Practice|last=Ludwig|first=Theodore M.|publisher=LWW|year=2003|isbn=978-0781740968|pages=[https://archive.org/details/spiritualcareinn0000unse/page/165 165]}};<br /><br />{{Cite book|url=https://archive.org/details/deepculturehidde00shau|title=Deep Culture: The Hidden Challenges of Global Living|last=Shaules|first=Joseph|publisher=Multilingual Matters|year=2007|isbn=978-1847690173|pages=[https://archive.org/details/deepculturehidde00shau/page/n55 43]|url-access=limited}};<br /><br />{{Cite book|title=Race and Racism in Modern East Asia: Western and Eastern Constructions|last=Kowner|first=Rotem|last2=Demel|first2=Walter|publisher=Brill Academic Publishing|year=2014|isbn=978-9004285507|edition=1st|pages=41}};<br /><br />{{Cite book|title=Cultural Diversity and Suicide: Ethnic, Religious, Gender, and Sexual Orientation Perspectives|last=Leach|first=Mark M.|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0789030184|pages=127}};<br /><br />{{Cite book|title=East and Southeast Asia 2016-2017|url=https://archive.org/details/eastsoutheastasi0000leib_u5f7|last=Leibo|first=Steve|publisher=Rowman & Littlefield|year=2016|isbn=978-1475829068|pages=[https://archive.org/details/eastsoutheastasi0000leib_u5f7/page/1 1]}};<br /><br />{{Cite book|title=Boy Culture: An Encyclopedia, Volume 1|last=Steinberg|first=Shirley R.|last2=Kehler|first2=Michael|last3=Cornish|first3=Lindsay|date=June 17, 2010|publisher=Greenwood|isbn=978-0313350801|pages=58}};<br /><br />{{Cite book|url=https://archive.org/details/encyclopediaeduc00salk|title=Encyclopedia of Educational Psychology|last=Salkind|first=Neil J.|publisher=Sage Publications|year=2008|isbn=978-1412916882|pages=[https://archive.org/details/encyclopediaeduc00salk/page/n85 56]|url-access=limited}};<br /><br />{{Cite book|title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia|url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame|last=Minahan|first=James B.|publisher=ABC-CLIO|year=2014|isbn=978-1610690171|pages=xx–xxvi}};<br /><br />{{Cite book|title=Race, Ethnicity, and Leisure: Perspectives on Research, Theory, and Practice|url=https://archive.org/details/raceethnicitylei0000unse|last=Stodolska|first=Monika|publisher=Human Kinetics|year=2013|isbn=978-0736094528|pages=[https://archive.org/details/raceethnicitylei0000unse/page/229 229]}};<br /><br />{{Cite book|title=Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD|last=Lim|first=SK|date=2011-11-01|publisher=ASIAPAC|isbn=978-9812295941|pages=56}}</ref> ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ [[ਆਇਨੂ ਲੋਕ|ਆਈਨੂ]], ਬਾਈ, [[ਮਾਂਛੂ ਲੋਕ|ਮਾਨਚੁਸ]], [[ਮੰਗੋਲ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਗੋਲਿਕ ਲੋਕ, ਨਿਵਖ, ਕਿਆਂਗ, ਰਿਯੂਕਯੂਆਨ, ਤਿੱਬਤੀ ਅਤੇ [[ਜਾਕੁਤ|ਯਾਕੁਟਸ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=History Education and National Identity in East Asia|last=Vickers|first=Edward|year=2010|isbn=978-0415948081|publication-date=October 21, 2010|pages=125}}</ref><ref>{{Cite book|title=Race and Racism in Modern East Asia: Interactions, Nationalism, Gender and Lineage|last=Demel|first=Walter|last2=Kowner|first2=Rotem|publisher=Brill|year=2015|isbn=978-9004292925|publication-date=April 23, 2015|pages=255}}</ref> == ਸੱਭਿਆਚਾਰ == ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਨੀਟਿਕ,{{Efn|''Sinitic'' refers to Sinophones or Chinese-speaking ethnic groups. It is derived from the Greco-Latin word ''Sīnai'' ('the Chinese'), probably from Arabic ''Ṣīn'' ('China'), from the Chinese dynastic name [[Qin Dynasty|Qín]]. ([[OED]])}} ਜਾਪੋਨਿਕ ਅਤੇ [[ਕੋਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਰੀਅਨ]] ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ।<ref>Shimabukuro, Moriyo. (2007). ''The Accentual History of the Japanese and Ryukyuan Languages: a Reconstruction,'' p. 1.</ref><ref>Miyake, Marc Hideo. (2008). {{Google books|MkSDqluKPxsC|''Old Japanese: a Phonetic Reconstruction.'' p. 66.}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|title=The Making of the Korean Language|last=Kim|first=Chin-Wu|publisher=Center for Korean Studies, University of Hawai'i|year=1974}}</ref> ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮਨ, ਆਇਨੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, [[ਮੰਗੋਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਮੰਗੋਲਿਕ]], [[ਤੁੰਗੁਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਤੁੰਗਸਿਕ]], [[ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ|ਤੁਰਕੀ]], ਹਮੋਂਗ-ਮੀਅਨ, [[ਤਾਈ-ਕਾਦਾਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਤਾਈ-ਕਦਾਈ]], [[ਆਸਟਰੋਨੇਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਆਸਟ੍ਰੋਨੇਸ਼ੀਅਨ]] ਅਤੇ [[ਆਸਟਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ|ਆਸਟ੍ਰੋਏਸੀਆਟਿਕ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite book|title=Modern East Asia: An Introductory History|last=Miller|first=David|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0765618221|publication-date=December 15, 2007|pages=7–8}}</ref> ਯੁੱਗਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ [[ਚੀਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਚੀਨ]] ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਨੋਸਫੀਅਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।<ref name="auto1">{{Cite book|title=East Asia: A New History|last=Walker|first=Hugh Dyson|publisher=AuthorHouse|year=2012|pages=2}}</ref> ਚੀਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਗੁਆਂਢੀਆਂ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਲਈ ਵੀ।<ref>{{Cite book|title=Political Systems of East Asia: China, Korea, and Japan|last=Hayes|first=Louis D|publisher=Greenlight|year=2009|isbn=978-0765617866|pages=xi}}</ref> ਚੀਨੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਭਿਅਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਚੀਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਹਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਨ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਚੀਨੀ ਕੈਲੰਡਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀ, ਖੁਰਾਕ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਜੋ ਚੀਨੀ ਕਲਾਸਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ [[ਕੋਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ|ਕੋਰੀਆ]] ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ।<ref>{{Cite book|title=Building Area Studies Collections|url=https://archive.org/details/buildingareastud0000unse|last=Hazen|first=Dan|last2=Spohrer|first2=James H.|publisher=Otto Harrassowitz|year=2005|isbn=978-3447055123|publication-date=December 31, 2005|pages=[https://archive.org/details/buildingareastud0000unse/page/1 1]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Redesigning Asian Business: In the Aftermath of Crisis|url=https://archive.org/details/redesigningasian0000rich|last=Richter|first=Frank-Jurgen|publisher=Quorum Books|year=2002|isbn=978-1567205251|pages=[https://archive.org/details/redesigningasian0000rich/page/15 15]}}</ref><ref>{{Cite book|title=East Asia Before the West: Five Centuries of Trade and Tribute|url=https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse|last=Kang|first=David C.|publisher=Columbia University Press|year=2012|isbn=978-0231153195|pages=[https://archive.org/details/eastasiabeforewe0000unse/page/32 33]–34}}</ref><ref name="auto1" /><ref name="auto2">{{Cite book|title=China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty|last=Lewis|first=Mark Edward|publisher=Belknap Press|year=2012|isbn=978-0674064010|publication-date=April 9, 2012|pages=156}}</ref><ref name="Reischauer">Edwin O. Reischauer, "The Sinic World in Perspective," ''Foreign Affairs ''52.2 (January 1974): 341—348. [https://www.jstor.org/stable/20038053 JSTOR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170115220455/https://www.jstor.org/stable/20038053|date=2017-01-15}}</ref><ref name="auto3">{{Cite book|title=Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD|last=Lim|first=SK|date=2011-11-01|publisher=ASIAPAC|isbn=978-9812295941|pages=89}}</ref> ਚੀਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੀਕੋ-ਰੋਮਨ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name="Reischauer" /> ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਵੱਲ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਆਂ [[ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਚੀਨੀ]] -ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਕਨਫੂਸ਼ੀਅਸਵਾਦ|ਕਨਫਿਊਸ਼ਿਅਨਵਾਦ ਦੇ]] ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲੀਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਕਜ਼ਾਖ਼ ਲੋਕ|ਕਜ਼ਾਖ]], [[ਕਿਰਗਿਜ਼ ਲੋਕ|ਕਿਰਗਿਜ਼]] ਅਤੇ [[ਉਜ਼ਬੇਕ ਲੋਕ|ਉਜ਼ਬੇਕ]] ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।<ref name="auto3" /><ref name="auto2" /><ref name="auto4">{{Cite book|title=The Penguin History of Modern Vietnam: A History|url=https://archive.org/details/penguinhistoryof0000gosc|last=Goscha|first=Christopher|publisher=Allen Lane|year=2016|isbn=978-1846143106}}</ref> ਹਾਨ ਚੀਨੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ (ਮੰਗੋਲੀਆ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਇਕਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ।<ref name="auto4">{{Cite book|title=The Penguin History of Modern Vietnam: A History|url=https://archive.org/details/penguinhistoryof0000gosc|last=Goscha|first=Christopher|publisher=Allen Lane|year=2016|isbn=978-1846143106}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGoscha2016">Goscha, Christopher (2016). ''The Penguin History of Modern Vietnam: A History''. Allen Lane. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-1846143106|<bdi>978-1846143106</bdi>]].</cite></ref> ਚੀਨੀ ਅੱਖਰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਗਏ।<ref name="auto4" /> ਚੀਨੀ ਲਿਪੀ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕੋਰੀਆ]] ਅਤੇ ਫਿਰ [[ਜਪਾਨ|ਜਾਪਾਨ]] ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜਾਪਾਨੀ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੇਜੋਂਗ ਮਹਾਨ ਨੇ [[ਹਾਂਗਗੁਲ|ਹੰਗੁਲ]] ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ [[ਕੋਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ]] ਲਈ ਮੁੱਖ [[ਲਿਪੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਆਰਥੋਗ੍ਰਾਫਿਕ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2013/10/economist-explains-7|title=How was Hangul invented?|date=2013-10-08|work=The Economist|access-date=5 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328041626/https://www.economist.com/blogs/economist-explains/2013/10/economist-explains-7|archive-date=28 March 2018}}</ref> ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ [[ਜਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ]] [[ਕਾਂਜੀ (ਲਿਪੀ)|ਚੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ]] ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ [[ਹੀਰਾਗਾਨਾ]], [[ਕਾਤਾਕਾਨਾ|ਕਾਟਾਕਾਨਾ]] ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਉੱਥੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਿਪੀ [[ਮੰਗੋਲ ਲਿੱਪੀ|ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਲਿਪੀ]] ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ [[ਸਿਰਿਲਿਕ ਲਿਪੀ]] ਹੈ।<ref name="auto3">{{Cite book|title=Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD|last=Lim|first=SK|date=2011-11-01|publisher=ASIAPAC|isbn=978-9812295941|pages=89}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">Lim, SK (2011-11-01). ''Asia Civilizations: Ancient to 1800 AD''. ASIAPAC. p.&nbsp;89. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;[[ਵਿਸ਼ੇਸ਼: ਪੁਸਤਕ ਸਰੋਤ/978-9812295941|<bdi>978-9812295941</bdi>]].</cite></ref> == ਜੈਨੇਟਿਕਸ == == ਸਿਹਤ == === ਅਲਕੋਹਲ ਫਲੱਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ === ਅਲਕੋਹਲ ਫਲੱਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਅਨਾਂ ਦੇ 36% ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਈ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਫਲੱਸ਼ਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।<ref name="Kim2014">{{Cite journal|year=2014|title=Asian flushing: genetic and sociocultural factors of alcoholism among East asians|deadurl=Lee H, Kim SS, You KS, Park W, Yang JH, Kim M, Hayman LL|journal=Gastroenterology Nursing|volume=37|issue=5|pages=327–36|doi=10.1097/SGA.0000000000000062|pmid=25271825}}</ref><ref name="PLOS2009">{{Cite journal|date=March 2009|title=The alcohol flushing response: an unrecognized risk factor for esophageal cancer from alcohol consumption|deadurl=Brooks PJ, Enoch MA, Goldman D, Li TK, Yokoyama A|journal=PLOS Medicine|volume=6|issue=3|pages=e50|doi=10.1371/journal.pmed.1000050|pmc=2659709|pmid=19320537}}</ref><ref name="J. Yoo 2014 132">{{Cite book|title=Handbook of Asian American Health|url=https://archive.org/details/handbookofasiana0000grac|last=J. Yoo|first=Grace|last2=Odar|first2=Alan Y.|publisher=Springer|year=2014|isbn=978-1493913442|publication-date=April 23, 2015|pages=[https://archive.org/details/handbookofasiana0000grac/page/132 132]}}</ref> ਲਗਭਗ 80% ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ADH1B*2 ਨਾਮਕ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਅਲਕੋਹਲ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨੇਜ਼ ਲਈ ਜੀਨ ਕੋਡਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਐਲੀਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਲਕੋਹਲ ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨੇਜ [[ਐੱਨਜ਼ਾਈਮ|ਐਂਜ਼ਾਈਮ]] ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਲਕੋਹਲ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਐਸੀਟਾਲਡੀਹਾਈਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Yi2010">{{Cite journal|date=January 2010|title=The ADH1B Arg47His polymorphism in east Asian populations and expansion of rice domestication in history|deadurl=Peng Y, Shi H, Qi XB, Xiao CJ, Zhong H, Ma RL, Su B|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=10|pages=15|doi=10.1186/1471-2148-10-15|pmc=2823730|pmid=20089146}}</ref><ref name="Eng et al.">{{Cite journal|date=2007|title=ALDH2, ADH1B, and ADH1C genotypes in Asians: a literature review|deadurl=Eng MY, Luczak SE, Wall TL|journal=Alcohol Research & Health|volume=30|issue=1|pages=22–7|pmc=3860439|pmid=17718397}}</ref> ਹੈਪਮੈਪ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਲੱਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਐਲੀਲ, ALDH2 ਦਾ rs671 (ALDH2*2) ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਤੇ ਉਪ-ਸਹਾਰਨ ਅਫਰੀਕਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 30% ਤੋਂ 50% ਚੀਨੀ, ਜਾਪਾਨੀ, ਅਤੇ ਕੋਰੀਆਈ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ALDH2*2 ਐਲੀਲ ਹੈ।<ref name=":2">{{Cite web |title=Rs671 |url=http://www.snpedia.com/index.php/Rs671}}</ref> ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਦੀ ਔਸਤ ਦਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਦੇ ਕਾਰਨ।<ref name="Yi2010" /> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਸਮੂਹ]] * ਪੂਰਬੀ == ਨੋਟਸ == {{Notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਲੋਕ]] gp3udlbh5wxbgd7m2sm22gawi2l4ha6 0 152949 843437 674885 2026-07-29T21:16:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843437 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ਅਮੀਨਾ ਸ਼ਾਹ | image = Amina_Shah_(writer_and_storyteller).jpg | image_size = 220px | caption = | pseudonym = | birth_date = {{Birth-date|31 ਅਕਤੂਬਰ 1918}} | birth_place = ਐਡਿਨਬਰਗ, [[ਸਕਾਟਲੈਂਡ]] | death_date = 19 ਜਨਵਰੀ 2014 | death_place = ਗੋਲਡਰਸ ਗ੍ਰੀਨ, [[ਲੰਡਨ]], [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | occupation = ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ | nationality = ਅਫਗਾਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ | period = | genre = | subject = | movement = | spouse = | partner = | relatives = }} '''ਅਮੀਨਾ ਸ਼ਾਹ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ]]: '''Amina Shah;''' 31 ਅਕਤੂਬਰ 1918 – 19 ਜਨਵਰੀ 2014), ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ '''ਅਮੀਨਾ ਮੈਕਸਵੈੱਲ-ਹਡਸਨ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, [[ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ|ਸੂਫੀ]] ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ [[ਪਰੀ ਕਥਾ|ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ]] ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰ ਸੀ,<ref name="Smoley">{{Cite book|title=Hidden Wisdom|url=https://archive.org/details/hiddenwisdomguid0000smol|last=Smoley|first=Richard|last2=Kinney, Jay|publisher=Quest Books|year=2004|isbn=0-8356-0844-1|location=Wheaton, IL/Chennai, India|pages=[https://archive.org/details/hiddenwisdomguid0000smol/page/244 244]}}</ref> ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ [[College of Storytellers|ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਲਜ]] ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸੀ। ਉਹ ਸੂਫੀ ਲੇਖਕਾਂ [[ਇਦਰੀਸ ਸ਼ਾਹ]] ਅਤੇ ਉਮਰ ਅਲੀ-ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿਰਦਾਰ ਇਕਬਾਲ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸਾਇਰਾ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਲੁਈਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਔਰਤ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਭਤੀਜਾ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਤਾਹਿਰ ਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਸਫੀਆ ਸ਼ਾਹਅਤੇ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਾਇਰਾ ਸ਼ਾਹ ਉਸਦੀਆਂ ਭਤੀਜੀਆਂ ਹਨ। == ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ == ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਸਆਦਤ ([[ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਅਰਬੀ]] ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਸੱਯਦ) ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਜੱਦੀ ਘਰ [[ਕਾਬੁਲ]] ਤੋਂ ਦੂਰ ਪਘਮਾਨ ਵਿਖੇ ਸੀ।<ref name="Kent">{{Cite web |last=Moorhouse |first=Geoffrey |date=26 October 2003 |title=From Kent to Kabul |url=https://www.nytimes.com/2003/10/26/books/from-kent-to-kabul.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305195910/http://www.nytimes.com/2003/10/26/books/from-kent-to-kabul.html |archive-date=5 March 2018 |access-date=23 September 2008 |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="IAN">{{Cite book|title=In Arabian Nights|year=2008|url=https://archive.org/details/inarabiannightsc0000shah|last=Shah|first=Tahir|isbn=978-0-553-80523-9}}</ref> ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ, ਸੱਯਦ ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ, [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਰਧਾਨਾ ਦੇ [[ਨਵਾਬ]] ਸਨ।<ref>Bashir M. Dervish: "Idris Shah: a contemporary promoter of Islamic Ideas in the West" in: Islamic Culture – an English Quarterly Vol. </ref> ਰਿਆਸਤ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਜਾਨ-ਫਿਸ਼ਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ-ਜਨਮ ਯੋਧਾ-ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, [[ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ]] ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Saira">{{Cite book|url=https://archive.org/details/storytellersdaug00sair|title=The Storyteller's Daughter|last=Shah|first=Saira|publisher=Anchor Books|year=2003|isbn=1-4000-3147-8|location=New York, NY|url-access=registration}}</ref> ਇੱਕ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਉਸਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸੱਤਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ।<ref>First book 1938, most recent due out with I. B. Tauris in 2009</ref> ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵਿਆਪਕ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ [[ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਪੂਰਬ]], ਸਾਰਾਵਾਕ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਆਊਟਬੈਕ, [[ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ|ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ]] ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਈਆਂ। [[ਡੋਰਿਸ ਲੈਸਿੰਗ|ਡੌਰਿਸ ਲੈਸਿੰਗ]], ਜੋ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਦਰੀਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸੂਫੀਵਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਧਿਆਪਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਮੀਨਾ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ''ਚਾਰ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ'' ਲਈ ਇੱਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਲਿਖੀ।<ref name="Galin">{{Cite book|title=Between East and West: Sufism in the Novels of Doris Lessing|url=https://archive.org/details/betweeneastwests0000gali|last=Galin|first=Müge|publisher=State University of New York Press|year=1997|isbn=0-7914-3383-8|location=Albany, NY|pages=[https://archive.org/details/betweeneastwests0000gali/page/20 20]–21, 100}}</ref> ਅਮੀਨਾ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਮੀਨਾ ਮੈਕਸਵੈੱਲ-ਹਡਸਨ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਦੀ 95 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 19 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਗੋਲਡਰਸ ਗ੍ਰੀਨ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2014]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1918]] 1alvym9lt8u6e8sn70hv5f8jxrn7sx5 0 153016 843602 842223 2026-07-30T00:02:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843602 wikitext text/x-wiki '''ਕੋਰੀਆਈ ਮਹਿਲਾ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਯੂਨਾਈਟਿਡ''' ( '''KWAU''' ਜਾਂ ''Yǒsǒng tanch'e yǒnhap'' ) [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ 33 ਹੋਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Ching|first=Miriam|last2=Louie|first2=Yoon|date=1995-07-01|title=Minjung feminism: Korean women's movement for gender and class liberation|url=https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_july-august-1995_18_4/page/417|journal=Women's Studies International Forum|volume=18|issue=4|pages=417–430|doi=10.1016/0277-5395(95)80033-L}}</ref> ਕੋਰੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ (ਕੇਐਨਸੀਡਬਲਯੂ) ਦੇ ਨਾਲ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਪੂਰੇ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ [[ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀ|ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ]] ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Kim|first=Seung-kyung|last2=Kim|first2=Kyounghee|publisher=Routledge|year=2010|isbn=9780415487023|editor-last=Roces|editor-first=Mina|location=New York|pages=[https://archive.org/details/womensmovementsi0000unse/page/189 189]|chapter=Mapping a Hundred Years of Activism: Women's Movements in Korea|editor-last2=Edwards|editor-first2=Louise|chapter-url=https://archive.org/details/womensmovementsi0000unse/page/189}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == KWAU ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਫਰਵਰੀ 1987 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ<ref name=":0">{{Cite book|url=https://archive.org/details/koreasdemocratiz00kims|title=Korea's Democratization|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0521823210|editor-last=Kim|editor-first=Samuel S.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/koreasdemocratiz00kims/page/n131 112]–113|chapter=Redrafting Democratization|url-access=limited}}</ref> ਇਹ [[ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ]], ਲੇਬਰ-ਪੱਖੀ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀਆਂ]] ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੋਰੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਵੋਨ ਇਨ ਸੁਕ ਦੁਆਰਾ ਲਾਏ ਗਏ ਜਿਨਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge|url=https://archive.org/details/routledgeinterna0003unse_h2i7|last=Insook|first=Kwon|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0415920889|editor-last=Kramarae|editor-first=Cheris|location=New York|pages=782|chapter=Feminism: Korea|editor-last2=Spender|editor-first2=Dale}}</ref> ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਔਰਤਾਂ ਬਲੂ-ਕਾਲਰ ਵਰਕਰਾਂ, ਕਲੈਰੀਕਲ ਵਰਕਰਾਂ, ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ, ਘਰੇਲੂ ਔਰਤਾਂ, ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Militarized Modernity and Gendered Citizenship in South Korea|url=https://archive.org/details/militarizedmoder0000moon|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Duke University Press|year=2005|isbn=9780822387312|location=Durham|pages=[https://archive.org/details/militarizedmoder0000moon/page/110 110]–112}}</ref> KWAU ''ਮਿਨਜੰਗ'' ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਮਹੂਰੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Nam|first=Jeong-Lim|date=2000|title=Gender Politics in Transition to Democracy|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/apcity/unpan004700.pdf|journal=Korean Studies|volume=24|pages=94–112|doi=10.1353/ks.2000.0012|access-date=4 November 2015|archive-date=26 ਜੂਨ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626174730/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN004700.pdf|url-status=dead}}</ref> ਇਸ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਫੋਕਸ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ, ਜਣੇਪਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਜੋਂ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":02">{{Cite web |last=Kyounghee |first=Kim |date=Summer 2002 |title=A Frame Analysis of Women's Policies of Korean Government and Women's Movements in the 1980s and 1990s |url=https://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3204 |access-date=18 October 2019 |website=Korea Journal }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ 21 ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Korean Society: Civil Society, Democracy and the State|url=https://archive.org/details/koreansocietyciv0000unse_t3f7|last=Moon|first=Seungsook|publisher=Routledge|year=2002|isbn=9780415770576|editor-last=Armstrong|editor-first=Charles K.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/koreansocietyciv0000unse_t3f7/page/125 125]–126|chapter=Women and Civil Society in South Korea}}</ref> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮੂਲ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੂਮੈਨ ਸੋਸਾਇਟੀ ਫਾਰ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ, ਕੋਰੀਆ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਟ ਲਾਈਨ, ''ਵੂਮੈਨਜ਼ ਅਖਬਾਰ'' (ਹੁਣ ''ਵੂਮੈਨਜ਼ ਨਿਊਜ਼'' ), ਕੋਰੀਅਨ ਵੂਮੈਨ ਵਰਕਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ, ਕੋਰੀਅਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਫਾਰਮਰਜ਼, ਵੂਮੈਨ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Women of Japan & Korea: Continuity and Change|last=Palley|first=Marian Lief|publisher=Temple University Press|year=1994|isbn=978-1566392235|editor-last=Gelb|editor-first=Joyce|location=Philadelphia|pages=[https://archive.org/details/womenofjapankore00joyc/page/286 286–287]|chapter=Feminism in a Confucian Society: The Women's Movement in Korea|editor-last2=Palley|editor-first2=Marian Lief|chapter-url=https://archive.org/details/womenofjapankore00joyc/page/286}}</ref> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਜੂਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ।<ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CgG0TfMyitEC&q=kim+young+soon+kwau&pg=PA187|title=East Asian Social Movements: Power, Protest, and Change in a Dynamic Region|last=Broadbent, Brockman|first=Jeffrey, Vicky|date=7 January 2011|isbn=9780387096261|access-date=18 October 2019}}</ref> KWAU ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਰੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਚੁਨ ਡੂ-ਹਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ "ਦਮਨਕਾਰੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰੁਖ" ਲਿਆ।<ref name=":2"/> ਮਿਨਜੰਗ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਨ ਡੂ-ਹਵਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੂੰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":13">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CgG0TfMyitEC&q=kim+young+soon+kwau&pg=PA187|title=East Asian Social Movements: Power, Protest, and Change in a Dynamic Region|last=Broadbent, Brockman|first=Jeffrey, Vicky|date=7 January 2011|isbn=9780387096261|access-date=18 October 2019}}</ref> KWAU ਨੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Gender Division of Labor in Korea|last=Hyoung|first=Cho|last2=Pil-wha|first2=Chang|publisher=Ewha Womans University Press|year=1994|isbn=9788973000067|location=Seoul, Korea|pages=342}}</ref> KWAU ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰੀ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਦਮਨਕਾਰੀ ਸਨ।<ref name=:3/> KWAU ਨੇ ਜਣੇਪਾ ਛੁੱਟੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਕੰਮ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਤਨਖਾਹ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name=:4/> ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।<ref name=:03/> KWAU ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਵਿੱਚ, KWAU ਨੇ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name=:1/> ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ "ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮੇਤ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵਾਂ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":1" /> 1992 ਅਤੇ 1993 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, KWAU ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਬੰਧਤ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਗਠਜੋੜ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨਸੀ ਹਿੰਸਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=:04/> ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੂੰ "ਜਿਨਸੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਐਕਟ", "ਇਨਫੈਂਟ ਕੇਅਰ ਐਕਟ", ਮਾਹਵਾਰੀ ਛੁੱਟੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਚਾਅ, ਅਤੇ "ਵਰਕਰ ਡਿਸਪੈਚ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਐਕਟ" ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।"<ref name=:05/> 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ "ਔਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ" ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। 1994 ਵਿੱਚ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ KWAU ਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਧੀ ਹੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇਖੀ। ਇਹਨਾਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਲਾਬਿੰਗ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name=":06">{{Cite web |last=Kyounghee |first=Kim |date=Summer 2002 |title=A Frame Analysis of Women's Policies of Korean Government and Women's Movements in the 1980s and 1990s |url=https://www.ekoreajournal.net/issue/view_pop.htm?Idx=3204 |access-date=18 October 2019 |website=Korea Journal }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> KWAU ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। 1995 ਤੱਕ, ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਮਹਿਲਾ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ; 17 ਵਿੱਚੋਂ 14 ਉਸ ਸਾਲ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":0"/> 1995 ਵਿੱਚ ਵੀ, KWAU ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=:3/> ਦਸੰਬਰ 2002 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੋਹ ਮੂ-ਹਿਊਨ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, KWAU ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੌਕਾ ਦੇਖਿਆ। ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਰਜੀਹਾਂ ਵਿੱਚ "ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ" ਅਤੇ "ਪਰਿਵਾਰ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਖਾਤਮੇ" ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੋਹ ਮੂ-ਹਿਊਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸਿਵਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਕਸਰ ਕੁਝ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੀ ਯੂਨ-ਹੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> ਇਸ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੇ ਚੀ ਯੂਨ-ਹੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ KWAU ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰਾ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨ ਹਾਨ ਮਯੋਂਗ-ਸੂਕ ਸੀ, ਜੋ ਕੇਡਬਲਯੂਏਯੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qIXFBQAAQBAJ&q=chi+eun+hee+kwau&pg=PT302|title=Women's Movements in Asia: Feminisms and Transnational Activism|last=Roces, Edwards|first=Mina, Louise|date=2010|isbn=9781136967993|access-date=25 October 2019}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.women21.or.kr/ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਾਈਟ] (ਕੋਰੀਅਨ ਵਿੱਚ) fqu5wn2lsezvahvg95k37x2ak0odf1q 0 153456 843421 835648 2026-07-29T20:58:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843421 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ|title=[[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਪਤਨੀ]]|image=Bairam Khan's widow and child are escorted to Ahmedabad, Akbarnama.jpg|caption=ਸਲੀਮਾ ਬੇਗਮ ਅਤੇ [[ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਾ|ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ]] ਨੂੰ 1561 ਵਿੱਚ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।|succession=|reign=|birth_date=23 ਫਰਵਰੀ 1539|birth_place=|death_date={{death date and age|1613|1|2|1539|2|23|df=y}}|death_place=[[ਆਗਰਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]]|burial_date=|burial_place=ਮੰਦਾਰਕਰ ਗਾਰਡਨ, ਆਗਰਾ|consort=yes|spouse={{Unbulleted list|{{Marriage|[[ਬੈਰਮ ਖਾਨ]]|7 december 1557|31 january 1561|end={{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}} |{{Marriage|[[ਅਕਬਰ]]|7 may 1561|27 october 1605|end={{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}}}|issue=|house=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]] ''(ਵਿਆਹ ਤੋਂ)''|father=ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਖਵਾਜ਼ਾ ਦਾ ਨੂਰੁਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ|mother=ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ|religion=[[ਇਸਲਾਮ]]|signature=}} '''ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ''' (23 ਫਰਵਰੀ 1539 – 2 ਜਨਵਰੀ 1613)<ref name="Tuzuk">{{cite book|title=The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jāhāngīr|last1=Jahangir|date=1968|publisher=Munshiram Manoharlal|page=232|author-link=Jahangir}}</ref> ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ<ref name="Burke">{{cite book|title=Akbar: The Greatest Mogul|last1=Burke|first1=S. M.|date=1989|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers|page=143|language=en}}</ref> ਅਤੇ [[ਬਾਬਰ]] ਦੀ ਪੋਤੀ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਭੂਆ, ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਕਨੌਜ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਨਰੂਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ, [[ਹੁਮਾਯੂੰ]] ਦੁਆਰਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੁਲਹਨ ਸ਼ਾਇਦ ਬੈਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇਨਾਮ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁਮਾਯੂੰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1557 ਵਿਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਸੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ 1561 ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਲੀਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਔਲਾਦ ਰਹੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਸਲੀਮਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।<ref name="Asiatic">{{cite journal|author=Henry Beveridge|author-link=Henry Beveridge (1837–1929)|date=26 March 1906|title=Journal & Proceedings of the Asiatic Society of Bengal|language=en|location=Calcutta|publisher=Asiatic Society.|volume=II|pages=509–510}}</ref> ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਕਬਰ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਹਰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ (ਜਹਾਂਗੀਰ) ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਠਕ, ਕਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਮਖਫੀ ({{lit|Hidden One}}) ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮਾਫੀ ਲਈ ਅਕਬਰ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਲਈ ਖਦੀਜਾ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ({{lit|[[Khadija]] of the Age}}) ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Visible histories, disappearing women producing Muslim womanhood in late colonial Bengal|url=https://archive.org/details/visiblehistories0000sark|last1=Sarkar|first1=Mahua|date=2008|publisher=Duke University Press|isbn=9780822389033|location=Durham|page=[https://archive.org/details/visiblehistories0000sark/page/73 73]}}</ref> == ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ == ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਕਨੌਜ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ, ਨਰੂਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref name="Gulbadan, p. 270">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refGulbadan|Gulbadan]], p. 270</ref> ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਖਵਾਜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ ਸਨ,<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|last1=transl.|last2=ed.|last3=Thackston|first3=annot. by Wheeler M.|date=1999|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0195127188|location=New York [u.a.]|page=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/140 140]}}</ref> ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਤੈਮੂਰਦ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅਬੂ ਸਈਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।<ref>{{cite book|title=Expanding frontiers in South Asian and world history: essays in honor of John F. Richards|last1=Kumar|first1=edited by Richard M. Eaton, Munis D. Faruqui, David Gilmartin, Sunil|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107034280|location=Cambridge|page=145}}</ref> ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਮਾਂ, ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ, ਪਹਿਲੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਲੀਹਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਬਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ [[ਬਾਬਰਨਾਮਾ|ਬਾਬਰਨਾਮੇ]] ਜਾਂ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ [[ਹੁਮਾਯੂੰਨਾਮਾ|ਹੁਮਾਯੂੰ-ਨਾਮੇ]] ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ 'ਤੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਲਦਾਰ ਬੇਗਮ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਲੀਹਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਵਰਗੀ ਔਰਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="Gulbadan, p. 276">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refGulbadan|Gulbadan]], p. 276</ref><ref name="Gulbadan, p. 277">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refGulbadan|Gulbadan]], p. 277</ref> ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਲਰੁਖ ਦੂਜੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਭੈਣ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਦਿਲਦਾਰ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਤਾਂ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਿੰਦਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਭਰੀ ਭੈਣ ਸੀ।<ref name="Bose" /> ਇਸ ਲਈ ਸਲੀਮਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਅੱਧੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ। ਗੁਲਰੁਖ ਬੇਗਮ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ,<ref name="Bose" /> ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref name="Nath">{{cite book|title=Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D.|last1=Nath|first1=Renuka|date=1990|publisher=Inter-India Publ.|isbn=9788121002417|edition=1. publ. in India.|location=New Delhi|page=55}}</ref> == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ == ਸਲੀਮਾ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਔਰਤ ਸੀ,<ref>{{cite book|title=Advanced Study in the History of Medieval India|last1=Mehta|first1=Jaswant Lal|date=1986|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=9788120710153|page=198|language=en}}</ref><ref name="Findly, p. 20">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refFindly|Findly]], p. 20</ref> ਉਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ<ref>{{cite book|title=Indo-Central Asian relations: from early times to medieval period|last1=Haidar|first1=Mansura|date=2004|publisher=Manohar|isbn=9788173045080|location=New Delhi|pages=296, 323}}</ref><ref name="Eraly07" /> ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਦ੍ੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="Asiatic" /> ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ,<ref name="Findly, p. 112">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refFindly|Findly]], p. 112</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਖਫੀ ਦੇ ਉਪਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖਿਆ, ਇੱਕ ਉਪਨਾਮ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਦਮ-ਪੜਪੋਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਵੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜ਼ੇਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name="Findly, p. 113">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refFindly|Findly]], p. 113</ref> ਸਲੀਮਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ।<ref name="RNath">{{cite book|title=Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D.|last1=Nath|first1=Renuka|date=1990|publisher=Inter-India Publ.|isbn=9788121002417|edition=1. publ. in India.|location=New Delhi|pages=58, 63}}</ref> ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ ਬਲਕਿ ਅਕਬਰ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।{{citation needed|date=October 2022}} ਮਾਸਿਰ ਅਲ-ਉਮਾਰਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਅਬਦੁਸ ਹੇਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੋਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: {{blockquote|ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤਾਲੇ ਨੂੰ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਧਾਗਾ' ਕਿਹਾ<br>ਮੈਂ ਜੰਗਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ<ref name="Sharma16">{{cite book|last1=Sharma|first1=Sudha|title=The Status of Muslim Women in Medieval India|url=https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar|date=2016|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-9351505679|page=[https://archive.org/details/statusofmuslimwo0000shar/page/208 209]}}</ref>}} ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਬਦਾਉਨੀ, ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਮੁੰਤਖਬ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਈ ਸਲੀਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="RNath" /> ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ: "ਖਿਰਾਦ-ਅਫਜ਼ਾ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਬਾਰੇ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [ਅਕਬਰ] ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ, ਇੱਕ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭੱਤਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਬੂਲ ਫਜ਼ਲ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਖੰਡਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਇਸ ਅਜੀਬ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Gulbadan, p. 76">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refGulbadan|Gulbadan]], p. 76</ref> == ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ (1557-1561) == [[ਤਸਵੀਰ:Bairam_Khan_is_assassinated_by_an_Afghan_at_Patan,_1561,_Akbarnama.jpg|right|thumb|238x238px|Bairam Khan is assassinated by an Afghan at Patan, 1561]] 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਸਲੀਮਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ 7 ਦਸੰਬਰ 1557 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ ਬੈਰਮ ਖ਼ਾਨ (ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਹਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀ) ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Eraly07">{{cite book|title=Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Moghuls|last1=Eraly|first1=Abraham|date=2007|publisher=Penguin UK|isbn=9789351180937|quote=And Biram Khan, who was then in his fifties, married another young cousin of Akbar, the richly talented Salima Begum, daughter of Humayun's sister Gulrukh.}}</ref><ref name="Gulbadan, p. 57">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refGulbadan|Gulbadan]], p. 57</ref> ਬੈਰਾਮ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ ਦੇ ਮਾਮੇ, ਹੁਮਾਯੂੰ, ਨੇ ਬੈਰਾਮ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਤੀਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ (ਜੋ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ)। ਦੁਲਹਨ ਸ਼ਾਇਦ ਬੈਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਇਨਾਮ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੇ ਮੁਗਲ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Advanced Study in the History of Medieval India|last1=Mehta|first1=Jaswant Lal|date=1986|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-8120710153|page=198}}</ref> ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ. ਇਸਨੇ ਅਲੀ ਸ਼ੁਕਰ ਬੇਗ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ, ਯਾਨੀ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਲੈਕਸ਼ੀਪ ਤੁਰਕੋਮਾਨ ਅਤੇ ਸਲੀਮਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੈਮੂਰ ਕਿਉਂਕਿ ਸਲੀਮਾ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ, ਅਤੇ ਮਹਿਮੂਦ ਦੁਆਰਾ, ਉਸਦੇ ਪੜਦਾਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੈਮੂਰਦੀ ਸੀ।<ref name="Gulbadan, p. 278">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refGulbadan|Gulbadan]], p. 278</ref> ਸਲੀਮਾ ਬੈਰਾਮ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/34|title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture; translated by Corinne Attwood ; edited by Burzine K. Waghmar ;|last1=Robinson|first1=Annemarie Schimmel|date=2005|publisher=Sang-E-Meel Pub.|isbn=9781861891853|edition=Revised|location=Lahore|page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/34 34]}}</ref> ਮੇਵਾਤ ਦੇ ਜਮਾਲ ਖਾਨ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref name="Chandra05" /> ਸਲੀਮਾ ਅਤੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name="Asiatic" /> 1561 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਕਾਰੀ ਅਹੁਦਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਖਾਨ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਜੋਂ, ਬੈਰਾਮ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹ ਲਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਿਕਲਪ ਦਿੱਤੇ: ਕਾਲਪੀ ਅਤੇ ਚੰਦੇਰੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਜਾਗੀਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ, ਅਤੇ ਮੱਕਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ। ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ ਆਖਰੀ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ।<ref name="Chandra05">{{cite book|title=Medieval India: from Sultanat to the Mughals|last1=Chandra|first1=Satish|date=2005|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124110669|edition=Revised|location=New Delhi|page=97}}</ref> == ਅਕਬਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ (1561-1605) == [[ਮੱਕਾ]] ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਬੈਰਮ ਖਾਨ 'ਤੇ 31 ਜਨਵਰੀ 1561 ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਟਨ, [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੁਬਾਰਕ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਿਤਾ 1555 ਵਿੱਚ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬੈਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="Edwardes" /><ref>{{cite book|title=Advanced Study in the History of Medieval India|last1=Mehta|first1=Jaswant Lal|date=1986|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-8120710153|page=207}}</ref> ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲੁੱਟਣ ਲਈ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਵਿਧਵਾ, ਸਲੀਮਾ ਬੇਗਮ, ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਪੁੱਤਰ, ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ (ਉਮਰ ਚਾਰ ਸਾਲ) ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲ ਕੇ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਦਮਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਲੀਮਾ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਖੁਦ 7 ਮਈ 1561 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਚੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref name="RNath" /><ref name="Edwardes">{{cite book|title=Mughal rule in India|last1=Edwardes|first1=S. M.|last2=Garrett|first2=H. L. O.|date=1995|publisher=Atlantic Publishers and Distributors|isbn=9788171565511|location=New Delhi|page=27}}</ref> ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Burke" /> ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਸਲੀਮਾ ਰੁਕਈਆ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਨਾਨਕੀ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਦੀ ਪੋਤੀ ਸੀ। ਸਲੀਮਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਕਬਰ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਦਰਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Bose">{{cite book|title=Faces of the feminine in ancient, medieval, and modern India|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195352771|editor-last1=Bose|editor-first1=Mandakranta|location=New York|page=207}}</ref> ਸਲੀਮਾ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੌਰਾਨ ਬੇਔਲਾਦ ਰਹੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=The Cambridge Shorter History of India|date=1934|publisher=Cambridge University Press|editor1-last=Dodwell|editor1-first=H. H.|page=352}}</ref> ਜਹਾਂਗੀਰਨਾਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਾਦ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref name="Thackston">{{cite book|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|last1=transl.|last2=ed.|last3=Thackston|first3=annot. by Wheeler M.|date=1999|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=9780195127188|location=New York [u.a.]|page=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/37 37]}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਸਰੋਤ ਮਰਿਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਨੂੰ ਮੁਰਾਦ ਦੀ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਲੀਮਾ ਬੇਗਮ 1575 ਵਿੱਚ ਹੱਜ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਾਠਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲੀਮਾ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1575 ਵਿੱਚ, ਸਲੀਮਾ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿਮੂਰਦੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਜ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੱਕਾ ਗਈ। ਉਹ ਅਕਬਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Domesticity and power in the early Mughal world|url=https://archive.org/details/domesticitypower0000lalr|last1=Lal|first1=Ruby|date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521850223|location=Cambridge|page=[https://archive.org/details/domesticitypower0000lalr/page/210 210]}}</ref> ਅਕਬਰ ਖੁਦ ਅਬੂਲ ਫਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Mughal empire|last1=Richards|first1=J.F.|date=1995|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521566032|edition=Transferred to digital print.|location=Cambridge, Eng.|page=31}}</ref> ਅਕਬਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਦਲ ਨੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ 1575 ਨੂੰ ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਇਕ ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1576 ਨੂੰ ਮੱਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੀ। ਅੱਧਾ ਸਾਲ ਅਰਬ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਹੱਜ ਕੀਤਾ, ਮਾਰਚ 1582 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।<ref name="Findly, p. 121">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refFindly|Findly]], p. 121</ref> == ਮੌਤ == ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਮੌਤ 1613 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ। ਉਸਦਾ ਮਤਰੇਆ ਪੁੱਤਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ, ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ, ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਦੇ ਮੰਦਾਰਕਰ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name="Gulbadan, p. 279">[[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ#refGulbadan|Gulbadan]], p. 279</ref> ਜਹਾਂਗੀਰ ਸਲੀਮਾ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਉਹ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਇਹ ਡਿਗਰੀ ਘੱਟ ਹੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।"<ref name="Tuzuk" /> ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰੀ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਛਾਪਦੀ ਹੈ।<ref name="Gulbadan, p. 279" /> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == * ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਇੰਦੂ ਸੁੰਦਰੇਸਨ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਦ ਟਵੈਂਟੀਥ ਵਾਈਫ (2002) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/twentiethwife00sund_0|title=Twentieth wife : a novel|last1=Sundaresan|first1=Indu|date=2002|publisher=Washington Square Press|isbn=978-0743428187|edition=Paperback|location=New York}}</ref> * ਸਲੀਮਾ ਨੂੰ ਜ਼ੀ ਟੀਵੀ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਡਰਾਮੇ ਜੋਧਾ ਅਕਬਰ ਵਿੱਚ ਮਨੀਸ਼ਾ ਯਾਦਵ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite web |last1=Talreja |first1=Vinod |date=19 June 2014 |title=Jodha Akbar: Rajat Tokas earns the title of Akbar! |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/jodha-akbar-rajat-tokas-earns-the-title-of-akbar/ |accessdate=19 February 2017 |website=Bollywoodlife.com}}</ref><ref>{{cite web |date=12 May 2014 |title=In pics: Meet Manisha Yadav aka Salima Begum of Jodha Akbar in real life |url=http://daily.bhaskar.com/news/ent-tv-meet-manisha-yadav-aka-salima-begum-of-jodha-akbar-in-real-life-4611311-pho.html |accessdate=19 February 2017 |website=Dailybhaskar.com |archive-date=31 ਮਾਰਚ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331031431/http://daily.bhaskar.com/news/ent-tv-meet-manisha-yadav-aka-salima-begum-of-jodha-akbar-in-real-life-4611311-pho.html |url-status=dead }}</ref> * ਰੀਆ ਦੀਪਸੀ ਨੇ ਸੋਨੀ ਟੀਵੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ ਭਾਰਤ ਕਾ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ - ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Riya-Deepsi-to-enter-Bharat-Ka-Veer-Putra-Maharana-Pratap/articleshow/46098199.cms|title=Riya Deepsi to enter 'Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap' – Times of India|last1=IANS|date=2 February 2015|work=The Times of India|accessdate=19 February 2017}}</ref> * ਪਾਰਵਤੀ ਸਹਿਗਲ ਨੇ ਕਲਰਜ਼ ਟੀਵੀ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਡਰਾਮੇ ਦਾਸਤਾਨ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਸਲੀਮ ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸਲੀਮਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == Bibliography == * <cite id="refGulbadan">[[Gulbadan Begum|Begum, Gulbadan]] (1902). ''The History of Humayun (Humayun-Nama)''. Royal Asiatic Society. {{ISBN|8187570997}}.</cite> jab7ddcdy73f332x2x5obiunl9yl3gp 0 153469 843362 641639 2026-07-29T19:53:50Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843362 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|consort=|name=ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ|image=|caption=|title=[[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]] ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ|reign=|spouse={{Marriage|ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਮਿਰਜ਼ਾ<br/>|1594|1607|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}|issue=|house=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਰਾਜਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]]|father=[[ਅਕਬਰ]]|mother=ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ|religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|birth_date=|birth_place=[[ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]], [[ਆਗਰਾ]], [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]]|death_date=1 ਜਨਵਰੀ 1653|death_place=ਅਕਬਰਾਬਾਦ (ਮੌਜੂਦਾ [[ਆਗਰਾ]]), [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]]|burial_place=[[ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ]], [[ਸਿਕੰਦਰਾ, ਆਗਰਾ|ਸਿਕੰਦਰਾ]], [[ਆਗਰਾ]]|full name=}} '''ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ''' (ਮੌਤ 1 ਜਨਵਰੀ 1653) ਇੱਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ। == ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ == ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ [[ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ|ਫਤਿਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ]] ਵਿਖੇ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਦੌਲਤ ਸ਼ਾਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ [[ਅਰਾਮ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ|ਅਰਾਮ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.510327|title=An Oriental Biographical Dictionary: Founded on Materials Collected by the Late Thomas William Beale|last1=Beale|first1=Thomas William|last2=Keene|first2=Henry George|publisher=W.H. Allen|year=1894|pages=107}}</ref> ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਕਬਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਨੇਕ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿਆਰ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/b29352423_0001|title=The Tuzuk-i-Jahangiri; or, Memoirs of Jahangir. Translated by Alexander Rogers. Edited by Henry Beveridge|last1=Jahangir|first1=Emperor|last2=Rogers|first2=Alexander|last3=Beveridge|first3=Henry|publisher=London Royal Asiatic Society|year=1909|pages=[https://archive.org/details/b29352423_0001/page/36 36]}}</ref> == ਵਿਆਹ == 1594 ਵਿੱਚ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹ ਇਬਰਾਹਿਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਬਦਕਸ਼ਨ ਦੇ ਸੁਲੇਮਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹਰਾਮ ਬੇਗਮ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Foreign Policy of the Great Mughals, 1526 - 1727 A.D.|last=Varma|first=Ramesh Chandra|publisher=Shiva Lal Agarwala|year=1967|pages=49}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸੁਲਤਾਨ ਜਗਤਾਈ ਦੀ ਧੀ ਮੁਹਤਰਿਮਾ ਖਾਨੁਮ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਅਲਕ ਦੀ ਧੀ ਖਦੀਜਾ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨਮ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The History of Humayun (Humayun-Nama)|author=[[Gulbadan Begum|Begum, Gulbadan]]|publisher=Royal Asiatic Society|year=1902|pages=267}}</ref> ਇਹ ਵਿਆਹ 2 ਸਤੰਬਰ 1594 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ [[ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ|ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Akbarnama of Abu'l-Fazl ibn Mubarak - Volume I|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcuta|year=1907|pages=990}}</ref> ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ, ਕਾਬੁਲੀ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Maāthir-ul-umarā: Being biographies of the Muḥammadan and Hindu officers of the Timurid sovereigns of India from 1500 to about 1780 A.D.|last1=Awangābādī|first1=Shāhnavāz Khān|last2=Prasad|first2=Baini|last3=Shāhnavāz|first3='Abd al-Hayy ibn|publisher=Janaki Prakashan|year=1979|pages=781}}</ref> 1607 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਹਸਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੋ ਜੁੜਵਾਂ ਸਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਬਦੀ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮਰ ਗਈ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|title=The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India|last1=Jahangir|first1=Emperor|last2=Thackston|first2=Wheeler McIntosh|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-512718-8|pages=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/303 303–4]}}</ref> ਸਾਲ 1605 ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]] ਅਤੇ [[ਸਲੀਮਾ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ]] ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite journal|last=Xavier|first=Jesuit|year=1606|title=Missoes Jesuitas Na India|publisher=British Library London, MS 9854|page=44}}</ref> == ਮੌਤ == ਸ਼ਕਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ 1 ਜਨਵਰੀ 1653 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਉਹ ਅਕਬਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨਾਬਾਦ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਸਿਕੰਦਰਾ, ਆਗਰਾ|ਸਿਕੰਦਰਾ]] ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।<ref>{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: an abridged history of the Mughal Emperor Shah Jahan, compiled by his royal librarian: the nineteenth-century manuscript translation of A.R. Fuller (British Library, add. 30,777)|url=https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay|last1=Khan|first1=Inayat|last2=Begley|first2=Wayne Edison|publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=[https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay/page/489 489]}}</ref><ref>{{cite book|title=Amal e Saleh al-Mausoom Ba Shahjahan Nama (Persian) - Volume 3|last=Kanbo|first=Muhammad Saleh|pages=117}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} 1m5zlzp8uxxwmamhvh3zvv6g7s1xjkt 0 153472 843586 641644 2026-07-29T23:49:00Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843586 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|consort=|name=ਬਹਾਰ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ|image=|caption=|title=[[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ|reign=|spouse={{marriage|ਤਹਮੁਰਸ ਮਿਰਜ਼ਾ|1625|1628|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}|issue=|father=[[ਜਹਾਂਗੀਰ]]|mother=ਕਰਾਮਸੀ|religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]|birth_date=9 ਅਕਤੂਬਰ 1590|birth_place=[[ਲਹੌਰ]], [[ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ]]|death_date={{death date and age|1653|9|8|1590|09|28|df=y}}|death_place=ਅਕਬਰਾਬਾਦ (ਮੌਜੂਦਾ ਦਿਨ [[ਆਗਰਾ]]), [[ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]]|burial_place=ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ|full name=}} '''ਬਹਾਰ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ''' ({{lang-fa|بهار بانو بیگم}}; 9 ਅਕਤੂਬਰ 1590 - 8 ਸਤੰਬਰ 1653), ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਦਿ ਬਲੂਮਿੰਗ ਲੇਡੀ", ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Imperial Identity in Mughal Empire: Memory and Dynastic Politics in Early Modern Central Asia|last=Balabanlilar|first=Lisa|date=January 15, 2012|publisher=I.B. Tauras|isbn=978-1-848-85726-1|pages=X}}</ref> == ਜਨਮ == ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1590 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕਰਮਸੀ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਠੌਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Tūzuk-i-Jahāngīrī, Volume II|last1=Beveridge|first1=Henry|last2=Rogers|first2=Alexander|year=1909|pages=19 n. 3}}</ref> ਉਸੇ ਦਿਨ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ [[ਜਗਤ ਗੋਸੈਨ]] ਨੇ ਬੇਗਮ ਸੁਲਤਾਨ ਬੇਗਮ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|title=Akbarnama of Abu'l-Fazl ibn Mubarak - Volume III|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcutta|year=1907|pages=880}}</ref> ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਧੀ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਬੱਚੀ ਸੀ। == ਵਿਆਹ == 1625 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਦਾਨਿਆਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੋਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਤਹਮੁਰਸ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਹੁਸ਼ਾਂਗ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਦਾ ਤਹਮੁਰਸ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਹੋਸ਼ਮੰਦ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਸ਼ੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|title=The Jahangirnama : memoirs of Jahangir, Emperor of India|last1=Jahangir|first1=Emperor|last2=Thackston|first2=Wheeler&nbsp;McIntosh|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|pages=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/436 436]}}</ref> 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦਾ ਭਤੀਜਾ ਡਾਵਰ ਬਖ਼ਸ਼, ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੀ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] 19 ਜਨਵਰੀ 1628 ਨੂੰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਅਤੇ 23 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ, ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੇ ਪਤੀ ਤਹਮੁਰਸ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਹੋਸ਼ਾਂਗ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਖੁਸਰੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਗਰਸ਼ਸਪ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{cite book|title=Proceedings of the Asiatic Society of Bengal|publisher=The Society|year=1869|pages=217–8}}</ref> == ਮੌਤ == ਬਹਾਰ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਸਤੰਬਰ 1653 ਨੂੰ 62 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ [[ਮਰੀਅਮ-ਉਜ਼-ਜ਼ਮਾਨੀ]] ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Shah Jahan Nama of 'Inayat Khan: an abridged history of the Mughal Emperor Shah Jahan, compiled by his royal librarian: the nineteenth-century manuscript translation of A.R. Fuller (British Library, add. 30,777)|url=https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay|last1=Khan|first1=Inayat|last2=Begley|first2=Wayne Edison|publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=[https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay/page/489 489]}}</ref><ref>{{cite book|title=Amal e Saleh al-Mausoom Ba Shahjahan Nama (Persian) - Volume 3|last=Kanbo|first=Muhammad Saleh|pages=132–133}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} nhjssc1qbzunlk9vifnuh38afc1rucc 0 153531 843530 658829 2026-07-29T22:52:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843530 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|consort=yes|name=ਖਾਸ ਮਹਿਲ|image=Prince Saleem's (the future Mughal emperor Jahangir) wife Khas Mahal.jpg|succession=ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਤੋਂ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਦਾ ਵੇਰਵਾ|predecessor=|successor=|reign=|spouse={{marriage|[[ਜਹਾਂਗੀਰ]]|1596|1627|end= {{Abbr|ਮੌ.|ਮੌਤ}}}}|house=[[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]] (ਵਿਆਹ ਤੋਂ)|father=ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ|issue=|birth_date=|birth_place=|death_date=|death_place=|place of burial=|religion=[[ਇਸਲਾਮ]]}} '''ਖਾਸ ਮਹਿਲ''' ({{lang-fa|خاص محل}}), ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਹਿਲ", ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਕੋਕਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Purā-prakāśa: Recent Researches in Epigraphy, Numismatics, Manuscriptology, Persian Literature, Art, Architecture, Archaeology, History and Conservation: Dr. Z.A. Desai Commemoration Volume, Volume 1|last=Desai|first=Ziyaud-Din A.|publisher=Bharatiya Kala Prakashan|year=2003|isbn=978-8-180-90007-5|pages=281}}</ref> ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ ਹੇਰਾਤ ਦੇ ਖਵਾਜਾ ਮਕਸੂਦ ਅਤੇ ਪੀਜਾ ਜਾਨ ਅੰਗਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੀ ਧਰਮ-ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Servants of the Dynasty: Palace Women in World History|url=https://archive.org/details/servantsofdynast0000unse|last=Walthall|first=Anne|date=June 10, 2008|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25443-5|pages=[https://archive.org/details/servantsofdynast0000unse/page/103 103]}}</ref> ਖਾਨ ਦੇ ਚਾਚਾ, ਖਵਾਜ਼ਾ ਹਸਨ ਦੀ ਧੀ, [[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ]] ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਪਰਵਿਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/b21781941|title=The Oriental Biographical Dictionary|last=Beale|first=Thomas William|publisher=Asiatic Society|year=1881|pages=[https://archive.org/details/b21781941/page/n227 216]}}</ref> ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ, ਜਫਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਖਾਨ। ਸਾਬਕਾ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ,<ref>{{cite book|title=Fath nama-i Nur Jahan Begam|last=Shīrāzī|first=Kāmī|publisher=Rampur Raza Library|year=2003|isbn=978-8-187-11360-7|pages=36}}</ref> ਅਤੇ 7 ਮਾਰਚ 1622 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha|title=The Jahangirnama : memoirs of Jahangir, Emperor of India|last1=Jahangir|first1=Emperor|last2=Thackston|first2=Wheeler McIntosh|publisher=Washington, D. C.: Freer Gallery of Art, Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution; New York: Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-512718-8|pages=[https://archive.org/details/jahangirnamamemo00jaha/page/376 376]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1 ਜੁਲਾਈ 1657 ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book|title=The Ain i Akbari, Volume I|author=Abū al-Fazl ibn Mubārak|publisher=Rouse|year=1874|pages=346}}</ref> ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਦੀ ਇੱਕ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਪਾਲਕ ਭਰਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਕੋਕਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਨਵਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Dhakhiratul-khawanin: a biographical dictionary of Mughal noblewomen|last=Bhakkari|first=Shaikh Farid|publisher=Idarah-i Adabiyat-i Dehli|year=1993|pages=117}}</ref> == ਵਿਆਹ == 1596 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਸਲੀਮ (ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ) ਉਸ ਨਾਲ ਹਿੰਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨਨ ਕੀਤਾ। ਅਕਬਰ ਇਸ ਅਣਉਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=The Maāthir-ul-umarā: Being biographies of the Muḥammadan and Hindu officers of the Timurid sovereigns of India from 1500 to about 1780 A.D.|last1=Awangābādī|first1=Shāhnavāz Khān|last2=Prasad|first2=Baini|last3=Shāhnavāz|first3='Abd al-Hayy ibn|publisher=Janaki Prakashan|year=1979|pages=1027}}</ref> ਅਕਬਰ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ [[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ]] ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ।<ref name="henry">{{cite book|title=Akbarnama of Abu'l-Fazl ibn Mubarak - Volume III|last=Beveridge|first=Henry|publisher=Asiatic Society, Calcutta|year=1907|pages=1058–9 n. 3}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਲੀਮ ਦੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਆਪਣੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦਾਅਵਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਸੀ. ਇਹ ਵਿਆਹ 18 ਜੂਨ 1596 ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਡੋਗਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="henry" /> ਜਦੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਮਹਾਰਾਣੀ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ]] ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਕਿੰਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ। ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ: {{blockquote|ਹੀ (ਜਹਾਂਗੀਰ) ਕੋਲ .... ਤਿੰਨ ਸੌ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਕਹਿਣ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ, ਨਾਮ ਪਦਾਸ਼ਾ ਬਾਨੋ ([[ਸਲੀਹਾ ਬਾਨੂ ਬੇਗਮ]]), ਕੈਮੇ ਚਨ (ਕਾਇਮ ਖਾਨ) ਦੀ ਧੀ; ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੂਰੇ ਮਹਿਲ ([[ਨੂਰ ਜਹਾਂ]]), ਗਾਇਸ ਬੇਗੇ ([[ਮਿਰਜ਼ਾ ਗੀਆਸ ਬੇਗ]]) ਦੀ ਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਸੀਨਚਨ (ਜ਼ੈਨ ਖਾਨ) ਦੀ ਧੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਹਕੀਮ ਹੁਮਾਊਨ ([[ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਹਕੀਮ]]) ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਏਕਬਰ ਪਦਾਸ਼ਾ ([[ਅਕਬਰ]]) ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Sir William|last=Foster|title=Early travels in India, 1583-1619|url=https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost|publisher=AMS Press|year=1975|pages=[https://archive.org/details/earlytravelsinin0000fost/page/100 100]–101|isbn=978-0-404-54825-4}}</ref>}} == ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ == 1642-43 ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਨੇ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite book|title=Land transport in Mughal India: Agra-Lahore Mughal highway and its architectural remains|last=Parihar|first=Subhash|date=January 1, 2008|publisher=Aryan Books International|isbn=978-8-173-05335-1|pages=84}}</ref><ref>{{cite book|title=Annual Report|author=Archeological Survey of India|publisher=Swati Publications|year=1990|pages=24}}</ref><ref>{{cite book|title=Monuments of Delhi: Historical Study|last=Khan|first=Sir Sayyid Ahmad|publisher=Ambika|year=1978|pages=57}}</ref> == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == ਖਾਸ ਮਹਿਲ ਜੋਤੀ ਜਾਫਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ''ਨੂਰਜਹਾਂ: ਏ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਨਾਵਲ'' (1978) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Nur Jahan: A Historical Novel|last=Jafa|first=Jyoti|publisher=Writer's Workshop|year=1978|pages=18}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} 2d2j736srzcfcwpmti8otb6cybtz09y 0 153719 843496 841641 2026-07-29T22:16:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843496 wikitext text/x-wiki '''''ਵੋਟਸ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ''''' ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤਾਧਿਕਾਰ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤੇ ਦੀ]] ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ [[ਅਖ਼ਬਾਰ|ਅਖਬਾਰ]] ਸੀ। 1912 ਤੱਕ, ਇਹ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ|ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਯੂਨੀਅਨ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਖਬਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਮੋਹਰੀ ਮਤਭੇਦ ਸੰਗਠਨ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਫਰੈਗਿਸਟਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਕਤੂਬਰ 1907 ਵਿੱਚ ਐਮੇਲਿਨ ਅਤੇ ਫਰੈਡਰਿਕ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੇਂਟ ਕਲੇਮੈਂਟਸ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਗਠਨ|ਵੂਮੈਨਜ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟਿਕਲ ਯੂਨੀਅਨ]] (ਡਬਲਯੂਐਸਪੀਯੂ) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਅਖਬਾਰ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਾੜਕੂ ਮਤਾਧਾਰ ਸੰਗਠਨ ਹੈ।<ref name="crawford" /> ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਪੀ.ਯੂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਕਾਪੀਆਂ ਵੇਚੀਆਂ ਗਈਆਂ।<ref name="purvis">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-UWFAgAAQBAJ&pg=PA138|title=Votes For Women|last=Purvis|first=June|last2=Holton|first2=Sandra Stanley|date=2000|publisher=Routledge|isbn=0415214580|location=London|page=138}}</ref> ਫੁੱਟਪਾਥ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਟਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਫੁੱਟਪਾਥ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ" ਲਈ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਵੇ।<ref name="purvis" /> ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਕੀਮਤ 3 ਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪੂਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਪ-ਟੂ-ਡੇਟ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1908 ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਮਹੀਨੇ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ 1d ਤੱਕ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, WSPU ਨੇ ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਭਰਤੀ ਅਤੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੇਪਰ ਨੂੰ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੋਸਟਰ 1903 ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਹਿਲਡਾ ਡੱਲਾਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਫਰੇਜ ਅਟੇਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=A poster advertising the weekly suffragette newspaper Votes for Women: 1909, Hilda Dallas |url=http://www.museumoflondonprints.com/image/415861/hilda-dallas-a-poster-advertising-the-weekly-suffragette-newspaper-votes-for-women-1909 |access-date=2019-12-29 |website=Museum of London Prints |language=en |archive-date=2019-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228235324/https://www.museumoflondonprints.com/image/415861/hilda-dallas-a-poster-advertising-the-weekly-suffragette-newspaper-votes-for-women-1909 |url-status=dead }}</ref> ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਹਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, WSPU ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਗਾਹਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਛੁੱਟੀਆਂ 'ਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਸਟਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref name="crawford" /><ref>{{Cite news|title=Local Notes – Brighton W.S.P.U|date=12 November 1909|work=Votes for Women|page=110}}</ref> ਪੇਪਰ ਨੂੰ 1909 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੰਨੇ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪੋਸਟਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਬਲਯੂਐਸਪੀਯੂ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਪਨ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈਲਨ ਕ੍ਰੈਗਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਲੰਡਨ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਵਿਕਰੀ ਪਿੱਚਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ 1910 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ 33,000 ਪ੍ਰਤੀ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ<ref name="crawford" /> 1912 ਵਿੱਚ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੇਂਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਐਵਲਿਨ ਸ਼ਾਰਪ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Gender in Modernism: New Geographies, Complex Intersections|url=https://archive.org/details/genderinmodernis0000unse|last=Scott|first=Bonnie Kime|date=2007|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0252031717|location=Urbana|page=[https://archive.org/details/genderinmodernis0000unse/page/31 31]}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੇਂਸ ਨੂੰ ਡਬਲਯੂ.ਐੱਸ.ਪੀ.ਯੂ. ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਇਸਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ '''ਵੂਮੈਨ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਲਈ ਵੋਟ''' ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।<ref name="cowman" /> ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਤੇਦਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਖਾੜਕੂ ਜਾਂ ਗੈਰ-ਖਾੜਕੂ ਹੋਵੇ। ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖਿਆ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। <ref name="cowman" /> ਫਰਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ, ''ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੋਟ ਨੇ'' ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਫਰੈਗਿਸਟਸ ਦੇ ਗਠਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੈਥਿਕ-ਲਾਰੇਂਸ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਵੇਂ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="crawford" /><ref name="cowman" /><ref>{{Cite book|title=Feminism and Democracy: Women's Suffrage and Reform Politics in Britain|url=https://archive.org/details/feminismdemocrac0000holt|last=Holton|first=Sandra Stanley|date=1987|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521328551|location=Cambridge|pages=[https://archive.org/details/feminismdemocrac0000holt/page/128 128], 181}}</ref> ਸ਼ਾਰਪ ਨੇ ਫਿਰ ਅਖਬਾਰ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।<ref>{{Cite book|title=The Women's Suffrage Movement: A Reference Guide 1866-1928|last=Crawford|first=Elizabeth|date=1999|publisher=UCL Press|isbn=184142031X|location=London|page=629}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{reflist}} ml70erph3erz8yqqzpl27iupgykrgdn 0 153752 843663 839656 2026-07-30T01:10:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843663 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ''' ਲਈ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤਕਤਾ ਨੇ [[ਔਰਤ|ਔਰਤਾਂ]] ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੁੱਲ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਮਝਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ [[ਨਾਰੀਵਾਦ|ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] ਪਹੁੰਚ ਦੁਆਰਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਮੁੜ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/feminism-ethics/ Tong, R. and Williams N., Stanford Encyclopedia of Philosophy, Feminist Ethics, First published Tue May 12, 1998; substantive revision Mon May 4, 2009.]</ref> == ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ == ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ 1792 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ [[ਮੇਰੀ ਵੁਲਸਟਨਕਰਾਫ਼ਟ|ਮੈਰੀ ਵੋਲਸਟੋਨਕ੍ਰਾਫਟ]] ਦੀ ' [[ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ|ਵਿੰਡਿਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ]] ' ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ<ref name="womhist.alexanderstreet.com">{{Cite web |last=Abruzzese |first=Jaclyn |last2=Brayne |first2=Allison |last3=Shastri |first3=Julie |last4=Sakofsky |first4=Rachel |last5=Hewitt |first5=Nancy |last6=Sklar |first6=Kathryn |date=Spring 2002 |title=From Wollstonecraft to Mill: What British and European Ideas and Social Movements Influenced the Emergence of Feminism in the Atlantic World, 1792-1869? |url=http://womhist.alexanderstreet.com/awrm/intro.htm |website=Women and Social Movements in the United States, 1600-2000 |publisher=Alexander Street Press}}</ref> [[ਗਿਆਨ ਦਾ ਯੁਗ|ਗਿਆਨ]] ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="docsouth.unc.edu">{{Cite web |last=Larson |first=Jennifer L. |title=The Mothers of a Movement: Remembering 19th-Century Feminists |url=http://docsouth.unc.edu/highlights/feminists.html |website=Documenting the American South |publisher=The University of North Carolina at Chapel Hill}}</ref> [[ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ]] ਵਰਗੀਆਂ ਨਵੀਆਂ [[ਸਮਾਜਕ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜਿਕ ਲਹਿਰਾਂ]] ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਬਾਰੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਆਸ਼ਾਵਾਦ [[ਜਾਨ ਸਟੁਅਰਟ ਮਿੱਲ|ਜੌਨ ਸਟੂਅਰਟ ਮਿੱਲ]] ਦੇ ਲੇਖ ਦ ਸਬਜੈਕਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ (1869) ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਸੀ।<ref name="womhist.alexanderstreet.com" /> ਨੈਤਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੈਥਰੀਨ ਬੀਚਰ, [[ਸ਼ਾਰਲਟ ਪਰਕਿਨਜ਼ ਗਿਲਮੈਨ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਪਰਕਿਨਸ ਗਿਲਮੈਨ]], [[ਲੁਕਰੇਟੀਆ ਮੋਟ|ਲੂਕ੍ਰੇਟੀਆ ਮੋਟ]] ਅਤੇ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਕੈਡੀ ਸਟੈਨਟਨ ਦੁਆਰਾ [[ਸਦਾਚਾਰ|ਨੈਤਿਕਤਾ]] ਦੇ ਲਿੰਗੀ ਸੁਭਾਅ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ' ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="docsouth.unc.edu" /> == ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਪਰਕਿਨਸ ਗਿਲਮੈਨ == ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ [[ਸ਼ਾਰਲਟ ਪਰਕਿਨਜ਼ ਗਿਲਮੈਨ|ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਪਰਕਿਨਸ ਗਿਲਮੈਨ ਨੇ]] ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ " ਹਰਲੈਂਡ " ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮਰਦ-ਮੁਕਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਔਰਤਾਂ ਪਾਰਥਨੋਜਨੇਸਿਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਮਾਜ ਮਿਹਨਤੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਲਮੈਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਹਰਲੈਂਡ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ "ਔਰਤ" ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ "ਮਰਦ" ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ [[ਗੁਣ|ਗੁਣਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਵਿਆਪਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਨੇਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਲਮੈਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਰਲੈਂਡ ਦੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਯੂਟੋਪੀਆ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://ebooks.adelaide.edu.au/g/gilman/charlotte_perkins/herland/|title=Herland|last=Gilman|first=Charlotte Perkins|date=1915|access-date=2018-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418012414/https://ebooks.adelaide.edu.au/g/gilman/charlotte_perkins/herland/|archive-date=2019-04-18}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਔਰਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮਰਦਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਅਤੇ ਮਰਦ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਲਈ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਣ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।<ref>{{Cite book|url=http://digital.library.upenn.edu/women/gilman/economics/economics.html|title=Women and Economics|last=Gilman|first=Charlotte Perkins|date=1898|publisher=Small, Maynard, & Co.|location=Boston}}</ref> == ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੈਤਿਕਤਾ == ਕੈਰੋਲ ਗਿਲਿਗਨ ਅਤੇ ਨੇਲ ਨੋਡਿੰਗਸ ਇੱਕ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਉਸ ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵਜੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਣਦੇਖੀ, ਮਾਮੂਲੀ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੈ।<ref name="Noddings, N. 1984">Noddings, N., Caring: A Feminine Approach to Ethics and Moral Education. Berkeley: University of California Press, 1984.</ref> 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਗੈਰ-ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਹੁੰਚਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੋਕ ਲਿੰਗ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>Gilligan, C., In a Different Voice: Psychological Theory and Women's Development, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press., 1982</ref> ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਦੇਖਭਾਲ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਨੈਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ, ਸੋਚਣ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref name="Noddings, N. 1984" /> ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮਾਜਕ ਅਧਿਐਨ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਰੋਫੀ ਅਤੇ ਵੈਲਿੰਗ ਦਾ 2016 ਵਿੱਚ LGBTIQ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਐਗਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ LGBTIQ ਕਮਿਊਨਿਟੀ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਬਿਹਤਰ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=James Roffee & Andrea Waling Resolving ethical challenges when researching with minority and vulnerable populations: LGBTIQ victims of violence, harassment and bullying |url=https://www.researchgate.net/publication/306325028}}</ref> ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਇਹ ਵੀ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ LGBTIQ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕਤਾ ਇੱਕ ਅਕਸਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਜੋਂ ਕਿਹੜੇ ਇਲਾਜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਡਾਕਟਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Mohrmann|first=M|date=2015|title=Feminist Ethics and Religious|journal=Journal of Religious Ethics|volume=43|issue=2|pages=185–192|doi=10.1111/jore.12093}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * Abel, Emily K. and Margaret K. Nelson, (eds.), (1990). Circles of Care: Work and Identity in Women's Lives, Albany: SUNY Press. * [http://lit.polylog.org/2/eah-en.htm Armbruster, H. Feminist Theories and Anthropology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912092112/http://lit.polylog.org/2/eah-en.htm |date=2014-09-12 }} * Barker, Drucilla K. and Susan F. Feiner. Liberating Economics: Feminist Perspectives on Families, Work, and Globalization. University of Michigan Press, 2004. * {{Cite book|title=Toward a feminist philosophy of economics|url=https://archive.org/details/towardfeministph0000unse|last=Kuiper|first=Edith|last2=Barker|first2=Drucilla K.|publisher=Routledge|year=2003|isbn=9780415283885|location=London New York|author-link=Edith Kuiper}} * Beasley, Chris. (1999). What is Feminism?: An Introduction to Feminist Theory, London: Sage Publications. * Beecher, C.E. and Stowe, H.B. (1971). The American Woman's Home: Principle of Domestic Science, New York: Aeno Press and The New York Times. * [http://www.pembrokecenter.org/ Pembroke Center for Teaching and Research on Women, Brown University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722114348/http://www.pembrokecenter.org/ |date=2012-07-22 }} * [http://www.feministtheorypapers.wordpress.com/ Feminist Theory Papers, Brown University] * Brownmiller, S.(1993). Against Our Will: Men, Women, and Rape, New York: Fawcett Columbine. * Buhle, M.J., Buhle, P. (eds.) (1978). The Concise History of Women's Suffrage, Urbana: University of Illinois Press. * {{Cite book|title=Re-orienting western feminisms: women's diversity in a postcolonial world|url=https://archive.org/details/reorientingweste0000bulb|last=Bulbeck|first=Chilla|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=9780521589758|location=Cambridge New York|author-link=Chilla Bulbeck}} * Butler, Judith. (1990). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, New Your: Routledge. * . (1999). On Feminist Ethics and Politics, Lawrence, KS: University Press of Kansas. * Chodorow, N. (1999). The Reproduction of Mothering: Psychoanalysis and the Sociology of Gender, updated edition, Berkeley: University of California Press. * [https://www.nytimes.com/2009/01/24/nyregion/24senator.html?pagewanted=2&_r=1 Confessore, N.and D. Hakim. (2009). "Paterson picks Gillibrand for Senate seat". NYTimes.com, January 23.] * Copjec, Joan. (2002). Imagine There's No Woman: Ethics and Sublimation, Cambridge, Massachusetts: MIT Press. * Daly, M. (1984). Pure Lust: Elemental Feminist Philosophy, Boston: Beacon Press. * Donovan, Josephine. (2003). Feminist Theory: The Intellectual Traditions, 3rd ed., New York: Continuum.. * Donovan, Josephine and Carol Adams. (2007). Feminist Care Tradition in Animal Ethics: A Reader, New York: Columbia University Press, 1-20. * [http://www.lilithgallery.com/feminist The Feminist eZine- 1001 Feminist Links and Other Interesting Topics] * Ettinger, Bracha L. (2006). The Matrixial Borderspace. Univ. of Minnesota Press. * Ettinger, Bracha L. (2020). Matrixial Subjectivity, Aesthetics, Ethics. Pelgrave Macmillan. * Friedan, B. (1997). Feminist Mystique, New York: W.W. Norton & Company. * Friedan, B. (1998). The Second Stage, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Frye. M. (1991). "A response to Lesbian Ethics: Why ethics?" In C. Card (ed.), Feminist Ethics, Lawrence, Kans.: University Press of Kansas, 52–59. * Gilligan, C. and D.A.J. Richards (2008). The Deepening Darkness: Patriarchy, Resistance, and Democracy's Future, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * [https://web.archive.org/web/20070926215744/http://www.stolaf.edu/people/huff/classes/handbook/Gilligan.html Gilligan's stages of moral development] * Halberstam, J, 1994, “F2M: The making of female masculinity”, in ''The lesbian postmodern'', Laura Doan (ed.), New York: Columbia University Press, 210–28. * Hanigsberg, Julia E. and Sara Ruddick, (eds.), (1999). Mother Troubles: Rethinking Contemporary Maternal Dilemmas, Boston: Beacon Press. * Held, V. (1993). Feminist Morality: Transforming Culture, Society, and Politics, Chicago: University of Chicago Press. * Held, V. (ed.), (1995). Justice and Care: Essential Readings in Feminist Ethics, Boulder, CO: Westview Press. * {{Cite book|url=https://archive.org/details/ethicsofcarepers00held|title=The Ethics of Care: Personal, Political, and Global|last=Held|first=Virginia|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0-19-518099-2|location=Oxford|doi=10.1093/0195180992.001.0001|url-access=registration}} * Heywood, Leslie and Jennifer Drake, (eds.), (1997). Third Wave Agenda: Being Feminist, Doing Feminism, Minneapolis: University of Minnesota Press. * [https://web.archive.org/web/20161209115836/http://ethics.sandiego.edu/Applied/Gender/index.asp Larry Hinman's Ethics Updates Himan, L. Ethics Updates, University of San Diego.] * Hoagland, S.L. (1988). Lesbian Ethics, Palo Alto, Calif.: Institute of Lesbian Studies. * Howard, Judith A. and Carolyn Allen. (2000). Feminisms at a Millennium, Chicago: The University of Chicago Press. * [https://web.archive.org/web/20110512041247/http://depts.washington.edu/hypatia/ Hypatia, a Journal of Feminist Philosophy, Simpson center for the humanities, University of washington.] * Jaggar, A.M. (1994). Living with Contradictions: Controversies in Feminist Social Ethics, Boulder, CO: Westview Press. * King, Y.(1995). "Engendering a peaceful planet: ecology, economy, and ecofeminism in contemporary context".Women's Studies Quarterly, 23: 15–25. * Kittay, E. F. and E.K. Feder (2003). The Subject of Care: Feminist Perspectives on Dependency, Lanham, MD: Rowman & Littlefield. * Kolmar, W and Bartowski, F., "Lexicon of Debates". Feminist Theory: A Reader. 2nd Ed, New York: McGraw-Hill, 2005. 42–60. * Lindemann, Hilde, Marian Verkerk, and Margaret Urban Walker.(2009). Naturalized Bioethics: Toward Responsible Knowing and Practice, Cambridge, Massachusetts: Cambridge University Press. * Maher, K.(2008). "Campaign '08: Obama puts spotlight on women's pay gap". The Wall Street Journal, September 25: A15. * Mero, J. (2008). "The myths or catching-up development". In M. Mies and V. Shiva(eds.), Ecofeminism, Chicago: University of Chicago Press. 125: 55–69. * [https://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0804/gallery.500_women_ceos.fortune/ Mies, M. and Shiva, N. (1993). "Fortune 500 women CEOs". In Fortune.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929130852/http://money.cnn.com/galleries/2008/fortune/0804/gallery.500_women_ceos.fortune/ |date=2013-09-29 }} * Mitchell, J. and S.K. Mishra (2000). Psychoanalysis and Feminism: A Radical Reassessment of Freudian Psychoanalysis, New York: Basic Books. * [http://www.ktpress.co.uk n.paradoxa: international feminist art journal: feminist theory and contemporary women artists] * Narayan, U. (1997). Decentering the center: Philosophy for a Multicultural, Postcolonial, and Feminist World, Bloomington, IN: Indiana University Press. * Narayan, U. and S. Harding(2000). The Subject of Care: Feminist Perspectives on Dependency, Lanham, MD: Rowman & Littlefield. * Noddings, N. (2002). Starting at Home: Caring and Social Policy, Berkeley, CA.: University of California Press. * Nussbaum, Martha. (1999). "The Feminist Critique of Liberalism". In A. Jeffries (ed.), Women's Voices, Women's Rights: Oxford Amnesty Lectures, The Oxford Amnesty Lecture Series. Boulder, CO: Westview Press. * Nussbaum, Martha. (2003). "Capabilities and Functional Entitlements: Sen and Social Justice". Feminist Economics, 9 (2-3): 33–59. * [http://www.redletterpress.org/rwmanifesto.html ''The Radical Women Manifesto: Socialist Feminist Theory, Program and Organizational Structure'' (Seattle: Red Letter Press, 2001)] * Robinson, F. (1999). Globalizing Care: Toward a Politics of Peace, Boston, MA: Beacon Press. * {{Cite book|title=The Ethics of Care and Empathy|url=https://archive.org/details/ethicsofcareempa0000slot|last=Slote|first=Michael A.|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0-415-77200-6 <!--(hardback)-->|location=London ; New York}} * Sterba, James P., (ed.), (2000). Ethics: Classical Western Texts in Feminist and Multicultural Perspectives, New York: Oxford University Press. * [http://www.thirdwavefoundation.org The Third Wave Foundation] * [http://plato.stanford.edu/entries/feminism-ethics/ Tong, R. and Williams N., Stanford Encyclopedia of Philosophy, Feminist Ethics, First published Tue May 12, 1998; substantive revision Mon May 4, 2009.] * Tong, R. (2009). Feminist Thought: A More Comprehensive Introduction, 3rd edition, Boulder, CO: Westview Press. * [https://web.archive.org/web/20131103173808/http://www.unifem.org/gender_issues/women_poverty_economics/facts_figures.html UN Women, 'Women, Poverty, and Economics- Facts and Figures'] * [http://www.cddc.vt.edu/feminism Virginia Tech, Feminist theory website Center for Digital Discourse and Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616224731/https://www.cddc.vt.edu/feminism/ |date=2020-06-16 }} * Walker, Margaret Urban. (2007). Moral Understandings: A Feminist Study in Ethics, 2nd ed. New York: Oxford University Press. * Warren, K.J. (2000). Ecofeminist Philosophy: A Western Perspective on What It Is and Why It Matters, Lanham, Md: Rowman & Littlefield. * Wollstonecraft, M. (1988). A Vindication of the Rights of Women, M. Brody (ed.), London: Penguin. * Ziarek, Ewa Plonowska. (2001). An Ethics of Dissensus: Postmodernity, Feminism, and the Politics of Radical Democracy, Stanford, CA: Stanford University Press. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਨਾਨਾ ਹੱਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਰੀਵਾਦ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿੰਗ ਬਰਾਬਰੀ]] 2vk175jdi4kni8m6zo3oovhwm0adz8c 0 154224 843669 827089 2026-07-30T01:18:09Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843669 wikitext text/x-wiki '''ਹਿਜਾਬ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ''' (1908–1999) ਇੱਕ ਲੇਖਕ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਡਾਇਰਿਸਟ ਸੀ। ਉਹ [[ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕਵਾਦ ਦੀ ਮੋਢੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2016-01-15 |title=The 'Taj' remains intact |url=https://dailytimes.com.pk/95967/the-taj-remains-intact/ |access-date=2020-11-12 |website=Daily Times |language=en-US}}</ref> 1936 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪਾਇਲਟ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਮੁਸਲਿਮ ਪਾਇਲਟ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ<ref>{{Cite web |title=Gilded Letters - Asymptote |url=https://www.asymptotejournal.com/poetry/hijab-imtiaz-ali-gilded-letters/ |access-date=2020-11-11 |website=www.asymptotejournal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-07-04 |title=Queen of Urdu Romanticism |url=https://www.thefridaytimes.com/queen-of-urdu-romanticism/ |access-date=2021-06-02 |website=The Friday Times |language=en-US }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=World's first ever Muslim female pilot – Hijab Imtiaz Ali |url=https://arynews.tv/en/worlds-first-muslim-female-pilot-hijab-imtiaz/ |access-date=2021-06-02 |website=ARY NEWS |language=en-US |archive-date=2020-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120040803/https://arynews.tv/en/worlds-first-muslim-female-pilot-hijab-imtiaz/ |url-status=dead }}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਹਿਜਾਬ ਦਾ ਜਨਮ [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] (1908) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ [[ਦੱਖਣ ਸਲਤਨਤ|ਡੇਕਨ]] ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹਿਜਾਬ ਇੱਕ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਨਾਂ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Oxford India Anthology of Modern Urdu Literature|url=https://archive.org/details/oxfordindiaantho0000unse_r8r8|last=Farooqi|first=Mehr Afshan|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2008|isbn=978-0-19-567639-6|location=New Delhi|pages=[https://archive.org/details/oxfordindiaantho0000unse_r8r8/page/29 29]|language=en}}</ref> ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ "ਮੇਰੀ ਨਤਮਮ ਮੁਹੱਬਤ", ਜੋ ਕਿ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="nation.com.pk">{{Cite web |date=2015-12-07 |title=Hijab Imtiaz Ali: The Queen of Urdu Romanticism |url=https://nation.com.pk/07-Dec-2015/hijab-imtiaz-ali-the-queen-of-urdu-romanticism |access-date=2020-11-11 |website=The Nation |language=en}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਹਿਜਾਬ ਨੇ [[ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਤਾਜ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ,<ref>{{Cite web |date=2018-05-18 |title=Website launched to acquaint people with works of Urdu dramatist Imtiaz Ali Taj - |url=https://theindiaobserver.com/website-launched-to-acquaint-people-with-works-of-urdu-dramatist-imtiaz-ali-taj/ |access-date=2020-11-12 |language=en-US}}</ref> ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਿਸਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ, ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਚੈਨਲਾਂ ਲਈ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਚਲੀ ਗਈ। ਹਿਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ, ਯਾਸਮੀਨ ਤਾਹਿਰ ਜੋ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਗਈ। ਹਿਜਾਬ ਦੇ ਪੋਤੇ ਫਰਾਨ ਤਾਹਿਰ ਅਤੇ ਅਲੀ ਤਾਹਿਰ ਅਦਾਕਾਰ ਹਨ।<ref>{{Cite web |date=2020-01-11 |title=Ali Tahir opens up on being part of an illustrious family |url=http://tribune.com.pk/story/2135094/ali-tahir-opens-part-illustrious-family |access-date=2020-11-12 |website=The Express Tribune |language=en}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == === ਪਾਇਲਟ === ਹਿਜਾਬ ਉਡਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਫਲਾਇੰਗ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਕਲੱਬ ਦੁਆਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕਈ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਹਿਜਾਬ ਨੇ 1936 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਾਇਲਟ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1939 ਵਿੱਚ, ''ਦ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨ ਨਿਊਜ਼ ਨੇ'' 1939 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਬੇਗਮ ਹਿਜਾਬ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ 'ਏ' ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=2015-04-13 |title=World's first ever Muslim female pilot – Hijab Imtiaz Ali |url=https://arynews.tv/en/worlds-first-muslim-female-pilot-hijab-imtiaz/ |access-date=2020-11-11 |website=ARY NEWS |language=en-US |archive-date=2020-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201120040803/https://arynews.tv/en/worlds-first-muslim-female-pilot-hijab-imtiaz/ |url-status=dead }}</ref> ਸਰਲਾ ਠਕਰਾਲ, ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰਲਾ ਅਤੇ ਹਿਜਾਬ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਲਾਇਸੈਂਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਹਿਜਾਬ ਪਹਿਲੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Salim |first=Saquib |title=Begum Hijab Imtiaz Ali: The First Indian Muslim Pilot |url=http://heritagetimes.in/begum-hijab-imtiaz-ali-the-first-indian-muslim-pilot/ |access-date=2020-11-12 |website=HeritageTimes |language=en-GB}}</ref> === ਲੇਖਕ === ਹਿਜਾਬ, ਜਿਸਦਾ ਲੇਖਣੀ ਕੈਰੀਅਰ 60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਹੈ, ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰੋਮਾਂਸ, ਔਰਤਾਂ, ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਕਸਰ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਉਸਾਰੀ, ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਹਿਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪਾਤਰ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪਾਤਰ ਹਨ ਡਾ ਗਾਰ, ਸਰ ਹਾਰਲੇ, ਦਾਦੀ ਜ਼ੁਬੈਦਾ, ਅਤੇ ਹਬਸ਼ਾਨ ਜ਼ੋਨਸ਼।<ref name=":0">{{Cite web |title=International Journal Of Eurasia Social Sciences |url=http://www.ijoess.com/DergiTamDetay.aspx?ID=1958&Detay=Ozet |access-date=2020-11-12 |website=www.ijoess.com |archive-date=2019-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190804060018/http://www.ijoess.com/DergiTamDetay.aspx?ID=1958&Detay=Ozet |url-status=dead }}</ref> ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਿਜਾਬ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਤਹਿਜ਼ੀਬ-ਏ-ਨਿਸਵਾਨ' ਵਿਚ ਛਪੀ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਮਾਣਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਸਾਲਿਆਂ 'ਤਹਿਜ਼ੀਬ-ਏ-ਨਿਜ਼ਵਾਨ' ਅਤੇ 'ਫੂਲ' ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਦੋਵਾਂ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਹਿਜਾਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ "ਮੇਰੀ ਨਤਮਮ ਮੁਹੱਬਤ" ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ''ਲੈਲ-ਓ-ਨਿਹਾਰ'', ''ਸਨੋਬਰ ਕੇ ਸੇ ਮੇ'', ''ਮੇਰੀ ਨਤਮਾਮ ਮੁਹੱਬਤ'' ਅਤੇ ''ਤਸਵੀਰ-ਏ-ਬੁਤਾਅਨ'' । ਉਸ ਨੂੰ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲੂਈਸਾ ਮੇ ਅਲਕੋਟ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ ''ਲਿਟਲ ਵੂਮੈਨ'' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਹਿਜਾਬ ਵੀ ਡਾਇਰਿਸਟ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਡਾਇਰੀਆਂ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਨਾਵਲ, ''ਮੋਮਬੱਤੀ ਕੇ ਸਮਾਨ ('' ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ) 1965 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਮ ਇਸ ਲਈ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਜਾਬ ਯੁੱਧ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰੀ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਉਸਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਨਾਵਲ ''ਪਾਗਲ ਖਾਨਾ'' (ਪਾਗਲਖਾਨਾ) ਲਿਖਣ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਆਖਰੀ ਨਾਵਲ ਵੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਉਡ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref name="nation.com.pk" /> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ == ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹਨ<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Hijab Imtiaz Ali |url=https://www.goodreads.com/author/show/6387271.Hijab_Imtiaz_Ali |access-date=2020-11-12 |website=www.goodreads.com}}</ref> * ਜ਼ਾਲਿਮ ਮੁਹੱਬਤ * ਲੇਲ-ਉ ਨਿਹਾਰ * ਸਨੋਬਰ ਕੇ ਸਾਏ * ਅਦਬ-ı ਜ਼ਰੀਨ, ਇਹਤਿਯਾਤ-ਏ ਅਸ਼ਕ * ਪਾਗਲਖਾਨਾ * ਤਸਵੀਰ-ਇ ਬੋਟਨ * ਵੋਹ ਬਹਾਰੀਂ ਯੇ ਖਿਜ਼ਯਾਨ * ਅੰਧੇਰਾ ਹੁਆਬ * ਮੇਰੀ ਨਤਮਮ ਮੁਹੱਬਤ == ਮੌਤ == ਹਿਜਾਬ ਦੀ ਮੌਤ 19 ਮਾਰਚ 1999 ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{Cite web |title=Urdu writer Hijab Imtiaz being remembered today {{!}} SAMAA |url=https://www.samaa.tv/culture/2012/03/urdu-writer-hijab-imtiaz-being-remembered-today/ |access-date=2020-11-11 |website=Samaa TV |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1999]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1908]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ]] sncu8b4fhcw3dccb8am92teso387fzu 0 155798 843594 835679 2026-07-29T23:56:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843594 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|ਨੂਰ ਜਹਾਂ}} {{Infobox royalty | consort = | name = ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ | image = | caption = | title =ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ | reign = | spouse = {{marriage|ਇਜ਼ਾਦ ਬਖਸ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ<br/>|1672}} | issue = {{plainlist| *ਦਾਵਰ ਬਖਸ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ *ਦਾਦਰ ਬਖਸ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ}} | house = [[ਤਿਮੁਰਿਦ ਵੰਸ਼|ਤਿਮੁਰਿਦ]] | father = [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] | mother= [[ਔਰੰਗਾਬਾਦੀ ਮਹਲ]] |religion=[[ਸੁੰਨੀ ਇਸਲਾਮ]]| birth_date = 28 ਸਤੰਬਰ 1661 | birth_place =[[ਔਰੰਗਾਬਾਦ]] | death_date = {{death date and age|1706|4|2|1661|9|28|df=y}} | death_place = [[ਦਿੱਲੀ]] | burial_place = | full name = }} '''ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ''' (Persian: مهرالنسا بیگم; 28 ਸਤੰਬਰ 1661 – 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1706), ਮਤਲਬ "ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ", ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ [[ਔਰੰਗਾਬਾਦੀ ਮਹਲ|ਔਰੰਗਾਬਾਦੀ ਮਹਿਲ]] ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Thomas William|last=Beale|title=The Oriental Biographical Dictionary|url=https://archive.org/details/bub_gb_63YIAAAAQAAJ|publisher=Asiatic Society|year=1881|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_63YIAAAAQAAJ/page/n185 179]}}</ref> ==ਜਨਮ== ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਸਤੰਬਰ 1661 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਔਰੰਗਾਬਾਦੀ ਮਹਿਲ ਨਾਂ ਦੀ ਰਖੇਲ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਨੌਵੀਂ ਬੱਚੀ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਬੱਚੀ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=William|last=Irvine|title=Later Mughal|year=1991|url=https://archive.org/details/latermughals0000will|publisher=Atlantic Publishers & Distri|pages=[https://archive.org/details/latermughals0000will/page/2 3]}}</ref> ==ਵਿਆਹ== ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ, ਇਜ਼ਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਰਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।<ref>{{cite book|first1='Inayat|last1=Khan|first2=Wayne Edison|last2=Begley|title=The Shah Jahan nama of 'Inayat Khan: an abridged history of the Mughal Emperor Shah Jahan, compiled by his royal librarian: The nineteenth-century manuscript translation of A.R. Fuller (British Library, add. 30,777) |url=https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay|publisher=Oxford University Press|year=1990|pages=[https://archive.org/details/shahjahannamaofi0000inay/page/495 495]}}</ref><ref>{{cite book|first=Renuka|last=Nath|title=Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D|publisher=Inter-India Publications|date=January 1, 1990|pages=133|isbn=978-8-121-00241-7}}</ref> ਇਹ ਵਿਆਹ 7 ਦਸੰਬਰ 1672 ਨੂੰ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਇਜ਼ਾਦ ਬਖਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਆਹ ਕਾਜ਼ ਅਬਦੁਲ ਵਹਾਬ, ਸ਼ੇਖ ਨਿਜ਼ਾਮ, ਬਖਤਾਵਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Jadunath|last=Sarkar|title=Maasir-i-Alamgiri: A History of Emperor Aurangzib-Alamgir (reign 1658-1707 AD) of Saqi Mustad Khan|publisher=Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutta|year=1947|pages=74}}</ref> ਉਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾਵਰ ਬਖਸ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਦਾਦਰ ਬਖਸ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{cite book|first=Munis D.|last=Faruqui|title=Princes of the Mughal Empire, 1504 - 1719|url=https://archive.org/details/princesofmughale0000faru|publisher=Cambridge University Press|date=August 27, 2012|pages=[https://archive.org/details/princesofmughale0000faru/page/43 43]|isbn=978-1-139-53675-2}}</ref> ==ਮੌਤ== ਮਿਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1706 ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Indian Antiquary, Volume 40|publisher=Popular Prakashan|year=1911|pages=83}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>{{cite book|first=Sir Jadunath|last=Sarkar|title=History of Aurangzib: Mainly based on Persian sources|publisher=Orient Longman|year=1974|pages=192}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|2}} [[Category:ਜਨਮ 1661]] [[Category:ਮੌਤ 1706]] a9bdohmy6b7rvj8nwqxpsx1a8r5c3rx 0 155844 843595 802602 2026-07-29T23:56:59Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843595 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ |title = |image = |caption = |succession = |birth_name = |birth_date = |birth_place = |death_date = 10 ਅਕਤੂਬਰ 1621 |death_place = [[ਆਗਰਾ]], [[ਭਾਰਤ]] |consort = yes |spouse = ਮਿਰਜ਼ਾ ਘਿਆਸ ਬੇਗ |issue = ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ<br>ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਫਤਿਹ ਜੰਗ<br>ਇਤਿਕਦ ਖਾਨ<br>[[ਅਬੂਲ-ਹਸਨ ਆਸਫ ਖਾਨ]]<br>[[ਨੂਰ ਜਹਾਂ]]<br>ਮਨੀਜਾ ਬੇਗਮ<br>ਸਾਹਲੀਆ ਬੇਗਮ |house = |father = ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਆਕਾ ਮੁੱਲਾ |mother = |religion = [[ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ]] |image_size = 250px |place of burial = ਆਗਰਾ }} '''ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ''' (ਮੌਤ 1621) ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁਗ਼ਲ ਮਹਾਰਾਣੀ [[ਨੂਰ ਜਹਾਂ|ਨੂਰਜਹਾਂ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।<ref>{{cite book |editor-last1=Thackeray |editor-first1=Frank W. |editor-last2=Findling |editor-first2=John E. |title=Events that formed the modern world : from the European Renaissance through the War on Terror |url=https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse |date=2012 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, Calif. |isbn=9781598849011 |page=[https://archive.org/details/eventsthatformed0005unse/page/254 254]}}</ref> ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਮਹਾਰਾਣੀ [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ]] ਦੀ ਦਾਦੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ [[ਤਾਜ ਮਹਿਲ]] ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ==ਪਰਿਵਾਰ== ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਆਕਾ ਮੁੱਲਾ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਕਾ ਮੁੱਲਾ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Shujauddin|first1=Mohammad|last2=Shujauddin|first2=Razia|title=The Life and Times of Noor Jahan|date=1967|publisher=Caravan Book House|page=1|language=en}}</ref><ref name=FindlyP9>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=9}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਆਣੀ, ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਔਰਤ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Nath|first1=Renuka|title=Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D.|date=1990|publisher=Inter-India Publ.|location=New Delhi|isbn=9788121002417|page=66|edition=1. publ. in India.}}</ref> ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।<ref>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=180}}</ref> ==ਵਿਆਹ== ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਈਸ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਬੇਗ, ਖਵਾਜੇਹ ਮੁਹੰਮਦ-ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਈਸ ਅਤੇ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref>{{cite book|last1=Nadiem|first1=Ihsan H.|title=Gardens of Mughal Lahore|date=2005|publisher=Sang-e-Meel Publications|page=71|language=en}}</ref><ref>{{cite book|last1=Latif|first1=Syad Muhammad|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press|page=104|language=en}}</ref> ਜੋੜੇ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਸੱਤ ਬੱਚੇ ਸਨ: ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ, ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ, ਇਤਕਾਦ ਖਾਨ, ਮਨੀਜਾ ਬੇਗਮ, ਆਸਫ ਖਾਨ, ਸਾਹਲੀਆ ਅਤੇ ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂਰਜਹਾਂ)।<ref>{{cite news|title=The Riverside Mansions and Tombs of Agra: New Evidence from a Panoramic Scroll Recently Acquired by The British Library|url=https://www.bl.uk/eblj/2017articles/pdf/ebljarticle92017.pdf|last1=Koch|first1=Ebba|last2=Losty|first2=JP|access-date=2023-03-06|archive-date=2022-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117035726/https://www.bl.uk/eblj/2017articles/pdf/ebljarticle92017.pdf|url-status=dead}}</ref> ਅਣਜਾਣ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਘਿਆਸ ਬੇਗ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ 1576 ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਉਲਟਾ ਆਉਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਤਨ ਪਰਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਪਾਏ ਗਏ। ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮਾਹੌਲ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।<ref name=FindlyP9/> ਘਿਆਸ ਬੇਗ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲਈ 'ਇਤਿਮਾਦ-ਉਦ-ਦੌਲਾ' ("ਰਾਜ ਦਾ ਥੰਮ") ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=24}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 1607 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਉਮਾਰਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਘਿਆਸ ਬੇਗ 'ਤੇ ਰੁਪਏ ਦੀ ਗਬਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 50,000, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਦਰਜੇ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਈ।<ref>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=32}}</ref> 1611 ਵਿੱਚ, ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧੀ, ਮੇਹਰ-ਉਨ-ਨਿਸਾ, ਨੇ ਮਹਿਲ ਮੀਨਾ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਅੱਖ ਫੜ ਲਈ। ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name=FindlyP3>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=3}}</ref> ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੇ ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਘਿਆਸ ਬੇਗ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਨਾਟਕੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। 1611 ਵਿਚ ਘਿਆਸ ਬੇਗ ਨੂੰ ਮਨਸਾਬ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਆਸਫ ਖਾਨ ਅਤੇ ਇਤਕਾਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਤਨਤ ਵਿਚ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਮਨਸਬ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।<ref>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=44}}</ref> ==ਮੌਤ== [[File:Agra-Itmad ud Daulah mausoleum-Cenotaph of Asmat Begum and Mirza Ghiyas-20131019.jpg|150px|thumb|right|ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਦਾ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਘਿਆਸ ਬੇਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਨੋਟਾਫ਼।]] ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ ਅਕਤੂਬਰ 1621 ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।<ref>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=291}}</ref> ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ ਜਵਾਈ ਜਹਾਂਗੀਰ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਲਿਖਿਆ: "ਬਿਨਾਂ ਅਤਿਕਥਨੀ ਦੇ, ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਯੁੱਗ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ।"<ref>{{harvnb|Banks Findley|1993|p=165}}</ref> ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਦਮਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੁਖੀ, ਘਿਆਸ ਬੇਗ ਦੀ ਵੀ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਜਨਵਰੀ 1622 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ, ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਮਾਦ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਧੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ।<ref>{{cite book|last1=Ruggles|first1=D. Fairchild |author1-link=D. Fairchild Ruggles|title=Islamic gardens and landscapes|url=https://archive.org/details/islamicgardensla0000rugg|url-access=registration|date=2008|publisher=University of Pennsylvania Press|location=Philadelphia|isbn=9780812207286|page=[https://archive.org/details/islamicgardensla0000rugg/page/100 100]}}</ref> ਨੂਰਜਹਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸਮਰਪਤ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਖਰਚ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite book|last1=Asher|first1=[by] Catherine B.|title=The new Cambridge history of India.|url=https://archive.org/details/architectureofmu0000ashe|date=1992|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=9780521267281|page=[https://archive.org/details/architectureofmu0000ashe/page/130 130]|edition=Repr.}}</ref> ==ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ== *ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਊਸ਼ਾ ਜੌਹਨ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦ ਅਣਜਾਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (1961) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਤਰ ਹੈ। *ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਇੰਦੂ ਸੁੰਦਰੇਸਨ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਦ ਟਵੈਂਟੀਥ ਵਾਈਫ਼ (2002) ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੀਕਵਲ ਦ ਫੀਸਟ ਆਫ਼ ਰੋਜ਼ਜ਼ (2003) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। *ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਤਨੁਸ਼੍ਰੀ ਪੋਡਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੀ ਧੀ (2005) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। *ਸੁਪਰਨਾ ਮਾਰਵਾਹ ਨੇ EPIC ਡਰਾਮਾ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਅਸਮਤ ਬੇਗਮ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ== *{{cite book|last=Banks Findley|first=Ellison|date=11 February 1993|title=Nur Jahan: Empress of Mughal India|url=https://archive.org/details/nurjahanempresso0000find|location=Oxford, UK|publisher=Nur Jahan : Empress of Mughal India|isbn=9780195074888}} [[Category:ਮੌਤ 1621]] o5vd9y8fvk6ttufmt7y2759cgrtuayk 0 156048 843366 837928 2026-07-29T20:00:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843366 wikitext text/x-wiki '''ਨਾਦਿਰਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ''' (14 ਮਾਰਚ 1618 – 6 ਜੂਨ 1659) ਇੱਕ [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ]] ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ, [[ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ]] ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ,<ref>{{Cite book|title=Encyclopaedia of Muslim biography : India, Pakistan, Bangladesh|publisher=A.P.H. Pub. Corp|year=2001|isbn=9788176482349|page=218}}</ref> ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=History of the Panjab hill states|last=Vogel|first=J. Hutchison, J. Ph|date=1994|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120609426|location=New Delhi, India|page=257}}</ref> [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਥਕ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਨਾਦਿਰਾ ਦੀ ਮੌਤ 1659 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ == ਨਾਦਿਰਾ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵੇਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ithOAAAAYAAJ&q=nadira+|title=The complete Taj Mahal and the riverfront gardens of Agra|last=Koch|first=Ebba|date=2006|publisher=Bookwise (India) Pvt. Ltd.|isbn=9788187330141|page=46|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/48|title=The empire of the Great Mughals : history, art and culture|last=Robinson|first=Annemarie Schimmel ; translated by Corinne Attwood ; edited by Burzine K. Waghmar ; with a foreword by Francis|date=2005|publisher=Sang-E-Meel Pub.|isbn=9781861891853|edition=Revised|location=Lahore|page=[https://archive.org/details/empireofgreatmug00anne/page/48 48]|url-access=registration}}</ref> ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦਾ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, [[ਸਾਹਿਬ ਜਮਾਲ|ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਜਮਾਲ ਬੇਗਮ]] ਤੋਂ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The city in the Islamic world|url=https://archive.org/details/cityinislamicwor0001unse|date=2008|publisher=Brill|isbn=9789004171688|editor-last=Jayyusi|editor-first=Salma K.|location=Leiden [u.a.]|page=[https://archive.org/details/cityinislamicwor0001unse/page/574 574]}}</ref> ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਜਹਾਂ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ, ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ [[ਅਕਬਰ]] ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਰਾਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P-MDAAAAMAAJ&q=parviz+jahan+banu+begum|title=Bhavan's Journal|date=1979|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan.|page=78|language=en}}</ref> ਨਾਦਿਰਾ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਤੀ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਅੱਧੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਪਰਵੇਜ਼ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਦਾਰਾ ਦੇ ਪਿਤਾ, [[ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ|ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ]] ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ithOAAAAYAAJ&q=nadira+banu|title=The complete Taj Mahal and the riverfront gardens of Agra|last=Koch|first=Ebba|date=2006|publisher=Bookwise (India) Pvt. Ltd.|isbn=9788187330141|page=46|language=en}}</ref> == ਵਿਆਹ == [[ਤਸਵੀਰ:Brooklyn_Museum_-_The_Nuptials_of_Dara_Shikoh.jpg|thumb| ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਵਿਆਹ]] 1631 ਵਿੱਚ, ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਅਤੇ ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਆਹ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਾਂ, ਮਹਾਰਾਣੀ [[ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ]], ਆਪਣੇ ਚੌਦਵੇਂ ਬੱਚੇ, [[ਗੌਹਰਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ|ਗੌਹਰਾਰਾ ਬੇਗਮ]] ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [[ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ|ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ]] ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ, ਆਪਣੀ ਮਨਪਸੰਦ ਧੀ [[ਜਹਾਂਆਰਾ ਬੇਗਮ|ਜਹਾਨਰਾ ਬੇਗਮ]] ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।<ref name="Hansen">{{Cite book|title=The Peacock Throne : The Drama of Mogul India.|last=Hansen|first=Waldemar|publisher=Motilal Banarsidass|year=1972|isbn=9788120802254|edition=1. Indian ed., repr.|page=121}}</ref> ਨਾਦਿਰਾ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਵਿਆਹ 11 ਫਰਵਰੀ 1633 ਨੂੰ [[ਆਗਰਾ]] ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ''ਨਿਕਾਹ ਦੀ'' ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਦਿਰਾ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ ਨਾਲੋਂ ਨਾਦਿਰਾ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਰਪਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਲਟ, ਦਾਰਾ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,<ref name="Hansen" /> ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਖੇਲਾਂ ਸਨ। ਨਾਦਿਰਾ ਨੇ ਅੱਠ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸੁਲੇਮਾਨ ਸ਼ਿਕੋਹ (1635) ਅਤੇ ਸਿਪੀਹਰ ਸ਼ਿਕੋਹ (1644), ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ, [[ਜਹਾਨਜ਼ੇਬ ਬਾਨੂ ਬੇਗ਼ਮ|ਜਹਾਨਜ਼ੇਬ ਬਾਨੋ ਬੇਗਮ]] (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਖਾਸ ਤਾਰੀਖ ਅਣਜਾਣ ਹੈ), ਪਿਆਰ ਨਾਲ [[ਜਹਾਨਜ਼ੇਬ ਬਾਨੂ ਬੇਗ਼ਮ|ਜਾਨੀ ਬੇਗਮ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਬਚ ਗਈ।<ref name="Hansen" /> ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ''ਫਰਮਾਨ'' ਅਤੇ ''ਨਿਸ਼ਾਨ'' ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਸਨ। ਨਾਦਿਰਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਜਿਸ ਕੋਲ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਚਚੇਰੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਜਹਾਨਰਾ ਬੇਗਮ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Women in Mughal India, 1526-1748 A.D.|last=Misra|first=Rekha|date=1967|publisher=Munshiram Manoharlal|page=67|language=en}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਇੱਕ ਤੱਥ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾਦਿਰਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਜਹਾਨਾਰਾ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਹਾਨਰਾ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ|ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ]] ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਦਾਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਪਣੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਜਹਾਨਰਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਤਾਜ ਲਈ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰੇਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਅਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਰਮ ਦੀ ਮੁਖੀ ਬਣ ਗਈ। ਨਾਦਿਰਾ ਬਾਨੋ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਵਧੀਆ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ; ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ, ਕਲਾ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ, ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ "ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਦੋਸਤ" ਕਿਹਾ।<ref>{{Cite book|title=India-Myanmar relations, 1886-1948|publisher=K.P. Bagchi & Co|isbn=9788170743002|page=165}}</ref> ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਹੁਣ "ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਐਲਬਮ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=India-Myanmar relations, 1886-1948|publisher=K.P. Bagchi & Co|isbn=9788170743002|page=165}}</ref> == ਮੌਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Nadira-begum-tomb.JPG|thumb| ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼]] ਨਾਦਿਰਾ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮੌਤ 6 ਜੂਨ 1659 ਨੂੰ ਪੇਚਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੋਲਾਨ ਪਾਸ, [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਦਾਰਾ ਨੂੰ ਸੋਗ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖਿੱਚਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ।<ref>{{Cite book|title=Mughal Rule in India|last=Edwardes|first=S. M.|last2=Garrett, H. L. O.|publisher=Atlantic Publishers and Distributors|year=1995|isbn=9788171565511|page=96}}</ref> ਨਾਦਿਰਾ ਦੀ ਆਖਰੀ ਇੱਛਾ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਦਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪਤਨੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Travels in the Mogul Empire|url=https://archive.org/details/travelsinmogulem00fran|last=Bernier|first=Francois|publisher=Asian Educational Services|year=1996|isbn=8120611691|page=[https://archive.org/details/travelsinmogulem00fran/page/102 103]}}</ref> ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਲਾਹੌਰ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ [[ਮੀਆਂ ਮੀਰ]] ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਕੋਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Gabriel's Wing: A Study Into the Religious Ideas of Sir Muhammad Iqbal|url=https://archive.org/details/gabrielswingstud0000schi|last=Schimmel|first=Annemarie|publisher=Brill Archive|year=1963|page=[https://archive.org/details/gabrielswingstud0000schi/page/8 9]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|2}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ]] q48u1pm0e2iyshripsyteii2chn7des 0 156109 843497 840852 2026-07-29T22:16:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843497 wikitext text/x-wiki '''ਬਜ਼ਾਰ ਪੂੰਜੀਕਰਣ''', ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੇਅਰਧਾਰਕਾਂ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਬਕਾਇਆ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੁੱਲ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Corporate Finance|url=https://archive.org/details/corporatefinance0000grah|last1=Graham, John R; Smart, Scott B.; and Megginson, William J.|date=2010|publisher=South-Western Cengage Learning|isbn=9780324782967|edition=third|location=Mason OH|page=[https://archive.org/details/corporatefinance0000grah/page/387 387]}}</ref> ਬਜ਼ਾਰ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਬਕਾਇਆ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਂਝੇ ਸ਼ੇਅਰ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਮਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Graham, Smart and Megginson op cit p. 387}}</ref><ref name="investmcd">{{cite web |title=Market Capitalization Definition |url=http://www.investopedia.com/terms/m/marketcapitalization.asp |access-date=April 2, 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=Financial Times Lexicon |url=http://lexicon.ft.com/Term?term=market-capitalisation |archive-url=https://web.archive.org/web/20160925030019/http://lexicon.ft.com/Term?term=market-capitalisation |archive-date=September 25, 2016 |access-date=February 19, 2013}}</ref> ਕਿਉਂਕਿ ਬਕਾਇਆ ਸਟਾਕ ਜਨਤਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਜਨਤਕ ਰਾਏ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਚਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਟਾਕ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਕ ਹੈ। == ਵਰਣਨ == ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਪੂੰਜੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੁਇਟੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮਾਪਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਰਮ ਨੂੰ ਵਿੱਤ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਕਰਜ਼ਾ (ਜਾਂ ਲੀਵਰੇਜ) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫਰਮ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਮਾਪ ਐਂਟਰਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਮੁੱਲ (EV) ਹੈ, ਜੋ ਬਕਾਇਆ ਕਰਜ਼ੇ, ਤਰਜੀਹੀ ਸਟਾਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੀਮਾ ਫਰਮਾਂ ਲਈ, ਏਮਬੈਡਡ ਵੈਲਯੂ (EV) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮੁੱਲ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ [[ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ|ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜਾਂ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਸਾਰੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਦੇ ਜੋੜ ਦੇ ਮਾਪ ਵਜੋਂ। ਸਟਾਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਸੂਚਕਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਫੇਟ ਸੂਚਕ) ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 2020 ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਣ ਲਗਭਗ US $93 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web |title=Market capitalization of listed domestic companies (current US$) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/CM.MKT.LCAP.CD?end=2020&most_recent_value_desc=true&start=1975 |access-date=September 20, 2021 |website=Data.WorldBank.org |archive-date=ਨਵੰਬਰ 6, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106201202/https://data.worldbank.org/indicator/CM.MKT.LCAP.CD?end=2020&most_recent_value_desc=true&start=1975 |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://ofm.wa.gov/sites/default/files/public/legacy/policy/30.20.htm How to Value Assets] – from the Washington State (U.S.) government web site * [http://data.worldbank.org/indicator/CM.MKT.LCAP.CD Year-end market capitalization by country] – World Bank, 1988–2018 po1o73blbkvwvf4aqq3ew6x3i2tdbny 0 156811 843480 767768 2026-07-29T21:54:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843480 wikitext text/x-wiki '''20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ''' 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਪੇਂਟਰਾਂ [[ਵਿਨਸੰਟ ਵੈਨ ਗਾਗ|ਵਿਨਸੇਂਟ ਵੈਨ ਗੌਗ]], ਪਾਲ ਸੇਜ਼ਾਨ, [[ਪਾਲ ਗੋਗਾਂ|ਪਾਲ ਗੌਗੁਇਨ]], ਜੌਰਜ ਸੇਉਰਟ, ਹੈਨਰੀ ਡੀ ਟੂਲੂਸ-ਲੌਟਰੇਕ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, [[ਹੈਨਰੀ ਮਾਤੀਸ|ਹੈਨਰੀ ਮੈਟਿਸ]] ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀ-ਕਿਊਬਿਸਟ ਜੌਰਜ ਬ੍ਰੇਕ, ਆਂਡਰੇ ਡੇਰੇਨ, ਰਾਉਲ ਡੂਫੀ ਅਤੇ ਮੌਰੀਸ ਡੀ ਵਲਾਮਿਨਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਕਲਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ "ਜੰਗਲੀ", ਬਹੁ-ਰੰਗੀ, ਭਾਵਪੂਰਣ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕ ਫੌਵਿਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਟਿਸ ਦੇ ''ਦ ਡਾਂਸ'' ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਨੇ ਉਸਦੇ ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ।<ref>{{Cite book|title=Four French Symbolists|url=https://archive.org/details/fourfrenchsymbol0000clem|last=Clement|first=Russell T.|date=1996|publisher=[[Greenwood Press]]|isbn=978-0-31329-752-6|location=[[Westport, Connecticut]]|page=[https://archive.org/details/fourfrenchsymbol0000clem/page/114 114]}}</ref> ਇਹ [[ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ|ਆਦਿਮ ਕਲਾ]] ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਟਿਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਠੰਡੇ ਨੀਲੇ-ਹਰੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਤੀਬਰ ਨਿੱਘਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਨੱਚਦੇ ਨਗਨਾਂ ਦੀ ਤਾਲਬੱਧ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਹੇਡੋਨਿਜ਼ਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੂਲੂਸ-ਲੌਟਰੇਕ, ਗੌਗੁਇਨ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, [[ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ|ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ ਨੇ]] ਸੇਜ਼ਾਨ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ [[ਘਣਵਾਦ|ਕਿਊਬਿਸਟ]] ਪੇਂਟਿੰਗ ਬਣਾਈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਿਤਰਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਠੋਸਾਂ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: [[ਘਣ (ਖੇਤਰਮਿਤੀ)|ਘਣ]], [[ਗੋਲ਼ਾ|ਗੋਲਾ]] ਅਤੇ ਕੋਨ । ਪੇਂਟਿੰਗ ''ਲੇਸ ਡੇਮੋਇਸੇਲਸ ਡੀ'ਅਵਿਗਨਨ'' (1907; ਗੈਲਰੀ ਦੇਖੋ) ਦੇ ਨਾਲ, ਪਿਕਾਸੋ ਨੇ ਪੰਜ ਵੇਸਵਾਵਾਂ, ਹਿੰਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਕਬਾਇਲੀ ਮਾਸਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਕਿਊਬਿਸਟ ਕਾਢਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ, ਪੰਜ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕੱਚੇ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਵੇਸ਼ਵਾਘਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ। ''ਵਾਇਲਿਨ ਅਤੇ ਕੈਂਡਲਸਟਿੱਕ, ਪੈਰਿਸ'' ਦੁਆਰਾ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ [[ਘਣਵਾਦ|ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਘਣਵਾਦ]], ਲਗਭਗ 1908 ਤੋਂ 1912 ਤੱਕ ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ ਅਤੇ ਜੌਰਜ ਬ੍ਰੇਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਘਣਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਘਣਵਾਦ|ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਘਣਵਾਦ]], ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਣਤਰ, ਸਤਹ, [[ਕੋਲਾਜ]] ਤੱਤ, ਪੇਪਰ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਵਿਲੀਨ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=October 10, 2014 |title=Cubism: The Leonard A. Lauder Collection |url=http://www.metmuseum.org/about-the-museum/press-room/exhibitions/2014/cubism-the-leonard-lauder-collection |access-date=June 30, 2019 |website=[[Metropolitan Museum of Art]]}}</ref><ref name="The Cubist Epoch">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/cubistepoch00coop#page/n0/mode/2up|title=The Cubist Epoch|last=Cooper|first=Douglas|date=1970|publisher=[[Phaidon Press]]|isbn=0-87587-041-4|location=London, UK|pages=11–221, 232|author-link=Douglas Cooper (art historian)}}</ref> ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਕਿਊਬਿਜ਼ਮ 1915 ਅਤੇ 1916 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਤਲ ਸਤਹ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਲੇਨਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸ਼ਿਫਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਕਿਊਬਿਜ਼ਮ ਦਾ ਇੱਕ ਡਿਸਟਿਲ ਰੂਪ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਬ੍ਰੇਕ, ਪਿਕਾਸੋ, ਜੀਨ ਮੈਟਜ਼ਿੰਗਰ, ਅਲਬਰਟ ਗਲੇਜ਼, ਜੁਆਨ ਗ੍ਰਿਸ, ਡਿਏਗੋ ਰਿਵੇਰੇਨਸ, ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।, ਜੈਕ ਲਿਪਚਿਟਜ਼, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਆਰਚੀਪੈਂਕੋ, ਫਰਨਾਂਡ ਲੈਗਰ, ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ।<ref name="Green, 1987">{{Cite book|title=Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928|url=https://archive.org/details/cubismitsenemies0000gree|last=Green|first=Christopher|date=1987|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-30003-468-4|location=New Haven & London|pages=[https://archive.org/details/cubismitsenemies0000gree/page/13 13]–47, 215|author-link=Christopher Green (art historian)}}</ref> 1910 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਘਣਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲਹਿਰਾਂ ਉਭਰੀਆਂ। ਜਿਓਰਜੀਓ ਡੀ ਚਿਰੀਕੋ ਜੁਲਾਈ 1911 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਐਂਡਰੀਆ (ਕਵੀ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜੋ ਅਲਬਰਟੋ ਸਾਵੀਨੀਓ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਸੈਲੂਨ ਡੀ'ਆਟੋਮਨੇ ਵਿਖੇ ਜਿਊਰੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਿਏਰੇ ਲੈਪ੍ਰੇਡ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ: ''ਓਰੇਕਲ ਦਾ ਐਨੀਗਮਾ'', ''ਐਨੀਗਮਾ ਆਫ਼ ਏਨ ਦੁਪਹਿਰ'' ਅਤੇ ''ਸਵੈ-ਪੋਰਟਰੇਟ'' । 1913 ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਸੈਲੂਨ ਡੇਸ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟਸ ਅਤੇ ਸੈਲੂਨ ਡੀ'ਆਟੋਮਨੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ [[ਪਾਬਲੋ ਪਿਕਾਸੋ]], [[ਗੁਇਲਾਉਮ ਅਪੋਲਿਨੇਅਰ|ਗੁਇਲਾਮ ਅਪੋਲਿਨੇਅਰ]] ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਹੱਸਮਈ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ [[ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦ|ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦ]] ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ''ਸੌਂਗ ਆਫ਼ ਲਵ'' (1914) ਡੀ ਚਿਰੀਕੋ ਦੁਆਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ 1924 ਵਿੱਚ [[ਆਂਦਰੇ ਬਰੇਤੋਂ|ਆਂਡਰੇ ਬ੍ਰੈਟਨ]] ਦੁਆਰਾ "ਸਥਾਪਿਤ" ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |title=Giorgio de Chirico. ''The Song of Love''. Paris, June-July 1914 |url=https://www.moma.org/collection/works/80419 |access-date=June 30, 2019 |website=The Museum of Modern Art}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> === ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ === * {{Cite book|title=Patrick Henry Bruce: American Modernist (Exhibition catalogue)|url=https://archive.org/details/patrickhenrybruc00agee|last=Agee|first=William C.|last2=Rose|first2=Barbara|date=1979|publisher=[[Museum of Fine Arts, Houston|Museum of Fine Arts]]|location=Houston, Texas|oclc=5727281|author-link2=Barbara Rose}} * {{Cite book|title=Lyrical Abstraction (Exhibition catalogue)|last=Aldrich|first=Larry|date=1971|publisher=[[Whitney Museum of American Art]]|location=New York|oclc=659382497|author-link=Larry Aldrich}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/artculturecriticgree|title=Art and Culture: Critical Essays|last=Greenberg|first=Clement|date=1961|publisher=[[Beacon Press]]|location=[[Boston]], Massachusetts|author-link=Clement Greenberg|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Roy Lichtenstein|last=Hendrickson|first=Janis|publisher=[[Taschen]]|year=1988|isbn=3-8228-0281-6|location=Cologne, Germany}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/triumphofmoderni00kram|title=The Triumph of Modernism: The Art World, 1985–2005|last=Kramer|first=Hilton|date=2006|publisher=[[Ivan R. Dee]]|isbn=978-1-56663-708-4|location=[[Chicago]], Illinois|author-link=Hilton Kramer|url-access=registration}} * {{Cite book|title=Jackson Pollock (Exhibition catalogue)|last=O'Connor|first=Francis V.|date=1967|publisher=[[Museum of Modern Art]]|location=New York|oclc=165852}} * {{Cite book|title=The Creative Spirit: Stories of 20th Century Artists|last=Orford|first=Emily-Jane Hills|date=2008|publisher=Baico Publishing|isbn=978-1-897449-18-9|location=Ottawa, Canada}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/illustratedlibra03pipe|title=The Illustrated Library of Art|last=Piper|first=David|date=1986|publisher=Portland House|isbn=978-0-51762-336-7|location=New York|author-link=David Piper (curator)|url-access=registration}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/picturesofnothin0000varn|title=Pictures of Nothing: Abstract Art since Pollock|last=Varnedoe|first=Kirk|date=2003|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-69112-678-4|location=Princeton, New Jersey|author-link=Kirk Varnedoe|url-access=registration}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |title=History of Painting |url=http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313213644/http://www.beyondbooks.com/art11/index.asp |archive-date=March 13, 2007 |website=beyondbooks.com}} * {{Cite web |title=History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art |url=http://www.all-art.org/ |website=all-art.org |access-date=2023-03-11 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119110530/http://www.all-art.org/ |url-status=dead }} * {{Cite web |last=Hughes |first=Robert |title=Van Eyck |url=http://www.artchive.com/artchive/V/van_eyck.html |website=Artchive}} * {{Cite web |last=Kandinsky |first=Wassily |author-link=Wassily Kandinsky |date=June 28, 2004 |title=Concerning the Spiritual in Art |url=http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607145852/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/phil%20of%20art/kandinskytext.htm |archive-date=June 7, 2011 |access-date=May 28, 2007 |website=[[Minnesota State University Moorhead]]}} b9938zpdm828p141nbjpc187vyg6zrn 0 157601 843538 842670 2026-07-29T22:58:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843538 wikitext text/x-wiki '''ਸਰਿਤਾ ਖੁਰਾਨਾ''' ਬਰੁਕਲਿਨ, NY ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ [[ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ|ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ]], ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਅਕ ਹੈ। ਖੁਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਈਗ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਮੈਮੋਰੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਿੰਗਕਤਾ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਖੁਰਾਨਾ ਆਪਣੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮੁੰਦਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਐਲਬਰਟ ਮੇਸਲਜ਼ ਨਿਊ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ''[[ਦੇਸੀ]]'' ਔਰਤ ਸੀ।<ref name=":15">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/04/06/arts/bronx-arts-paterno-eric-b-rakim.html|title=This Week: Getting Crafty in the Bronx, 'Paterno,' Eric B. & Rakim on Tour|last=Shattuck|first=Kathryn|date=2018-04-06|work=The New York Times|access-date=2020-05-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":16">{{Cite web |title=Directors use film to speak on social issues at 2017 Tribeca Film Festival |url=https://www.nbcnews.com/news/asian-america/directors-use-film-speak-social-issues-2017-tribeca-film-festival-n747576 |access-date=2020-05-15 |website=NBC News |language=en}}</ref><ref name=":17">{{Cite web |last=Schager |first=Nick |date=2017-04-23 |title=Film Review: 'A Suitable Girl' |url=https://variety.com/2017/film/reviews/a-suitable-girl-review-1202023694/ |access-date=2020-05-21 |website=Variety |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=McHenry |first=Jackson |title=Keep the Change, Son of Sofia, and Bobbi Jene Top Tribeca Film Festival Awards |url=https://www.vulture.com/2017/04/tribeca-film-festival-award-winners-list.html |access-date=2020-05-21 |website=Vulture |language=en-us}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Scheck |first=Frank |date=24 April 2017 |title='A Suitable Girl': Film Review {{!}} Tribeca 2017 |url=https://www.hollywoodreporter.com/review/a-suitable-girl-996884 |access-date=2020-05-21 |website=The Hollywood Reporter |language=en}}</ref><ref name=":8">{{Cite journal|last=Bender|first=Abbey|date=2018|title=A Suitable Girl|journal=Pine Magazine|volume=No 2|pages=108–110}}</ref><ref name=":12">{{Cite web |last=Rao |first=Sameer |date=2017-04-28 |title=Award-Winning Desi Directors Tackle Arranged Marriage Stigma in 'A Suitable Girl' |url=https://www.colorlines.com/articles/award-winning-desi-directors-tackle-arranged-marriage-stigma-suitable-girl |access-date=2020-05-20 |website=Colorlines |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Hubbard |first=Sally |date=2018-10-23 |title=Women Killing It |url=https://womenyoushouldknow.net/filmmaker-sarita-khurana-south-asian-stories/ |access-date=2020-04-14 |website=Women You Should Know® |language=en-US |archive-date=2020-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125015140/https://womenyoushouldknow.net/filmmaker-sarita-khurana-south-asian-stories/ |url-status=dead }}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Hammonds |first=Loren |title=A Suitable Girl {{!}} 2017 Tribeca Film Festival |url=https://www.tribecafilm.com/festival/archive/suitable-girl-2017 |access-date=2020-05-21 |website=Tribeca }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |last=Allen |first=Joseph |date=21 April 2017 |title=Tribeca 2017 Women Directors |url=https://womenandhollywood.com/tribeca-2017-women-directors-meet-smriti-mundhra-and-sarita-khurana-a-suitable-girl-6708f9a1f853/ |access-date=2020-01-25 |website=womenandhollywood.com |language=en-US |archive-date=2020-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200125014342/https://womenandhollywood.com/tribeca-2017-women-directors-meet-smriti-mundhra-and-sarita-khurana-a-suitable-girl-6708f9a1f853/ |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਸਰਿਤਾ ਖੁਰਾਣਾ ਦਾ ਜਨਮ 1970 ਵਿੱਚ [[ਲੰਡਨ|ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite web|title=Cultural Journey Spotlight: An Interview with "A Suitable Girl" Directors Sarita Khurana & Smriti Mundhra|url=https://heartlandfilm.org/cultural-journey-spotlight-an-interview-with-a-suitable-girl-directors-sarita-khurana-smriti-mundhra/|date=2017-08-14|website=Heartland Film|language=en-US|access-date=2020-05-21}}</ref> ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਈ।<ref name=":0" /> ਉਹ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਲਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ 'ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref name=":0" /> ਖੁਰਾਣਾ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ [[ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ|ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ]] ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Becoming American, Being Indian: An Immigrant Community in New York City|url=https://archive.org/details/becomingamerican00khan|last=Madhulika S|first=Khandelwal|publisher=Cornell University Press|year=2018|isbn=978-0801440434|location=Ithaca and London}}</ref> ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ਓਬਰਲਿਨ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੀਏ, [[ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਤੋਂ ਮਾਸਟਰ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, [[ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Alumni Spotlight Interview |url=https://arts.columbia.edu/profiles/sarita-khurana |access-date=21 May 2020 |website=Columbia University School of the Arts}}</ref><ref name=":8" /><ref name=":6" /><ref name=":3" /> ਖੁਰਾਣਾ ਨੇ ਸਾਰਾ ਹਿੱਲ ਦੇ 2007 ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ''ਆਫਟਰਸਕੂਲ ਮੈਟਰਜ਼:'' ਕੋਰਵਿਨ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਯੁਵਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZOYjUblEivEC|title=Afterschool Matters: Creative Programs That Connect Youth Development and Student Achievement|last=Hill|first=Sara L.|last2=Hill|first2=Sara Louisa|date=2008|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4129-4124-2|language=en}}</ref> == ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਅਵਾਰਡ == ਸਰਿਤਾ ਖੁਰਾਨਾ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਣਾ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ,<ref name=":1" /> ਸ਼ੈਫੀਲਡ ਡੌਕ/ਫੈਸਟ, ਬੀਐਫਆਈ ਲੰਡਨ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਮੁੰਬਈ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਡੌਕਸ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ 2017 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਿਬੇਕਾ ਫਿਲਮ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਲਬਰਟ ਮੇਸਲਜ਼ ਨਿਊ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਵਾਰਡ, ਅਤੇ ਪਿਊ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Kushangi |first=Shrithika |date=14 Mar 2020 |title=Indian American Filmmakers Sarita Khurana and Anula Shetty Named as 2020 CAAM Fellows |url=https://www.wishesh.com/top-stories/73658-indian-american-filmmakers-sarita-khurana-and-anula-shetty-named-as-2020-caam-fellows.html |access-date=2020-05-21 |website=www.wishesh.com |language=en-us |archive-date=2020-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920141831/https://www.wishesh.com/top-stories/73658-indian-american-filmmakers-sarita-khurana-and-anula-shetty-named-as-2020-caam-fellows.html |url-status=dead }}</ref><ref name=":12" /> 2015 ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਵਰਮੋਂਟ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਲੈਬ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ NALIP-ਡਾਈਵਰਸ ਵੂਮੈਨ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |date=September 25, 2015 |title=NALIP Announces 10 Selected Projects for 2015 Diverse Women in Media Residency Lab at Artist Retreat Center in Vermont, October 3-11 |url=https://www.nalip.org/nalip_announces_10_selected_projects_for_2015_diverse_women_in_media_residency_lab_at_artist_retreat_center_in_vermont_october_3_11 |access-date=2020-05-21 |website=NALIP |archive-date=2020-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919222424/https://www.nalip.org/nalip_announces_10_selected_projects_for_2015_diverse_women_in_media_residency_lab_at_artist_retreat_center_in_vermont_october_3_11 |url-status=dead }}</ref> ਖੁਰਾਣਾ ਨੂੰ 2019 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਵੂਮੈਨ ਗਿਵਿੰਗ ਸਰਕਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਂਟ ਅਤੇ 2020 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਅਮਰੀਕਨ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ<ref name=":18">{{Cite web|title=Indian American Filmmakers Sarita Khurana, Anula Shetty Named 2020 CAAM Fellows|url=https://www.indiawest.com/news/global_indian/indian-american-filmmakers-sarita-khurana-anula-shetty-named-2020-caam-fellows/article_960968f4-655c-11ea-931a-d3f01852ec83.html|website=India West|language=en|access-date=2020-05-21|archive-date=2020-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720222126/https://www.indiawest.com/news/global_indian/indian-american-filmmakers-sarita-khurana-anula-shetty-named-2020-caam-fellows/article_960968f4-655c-11ea-931a-d3f01852ec83.html|url-status=dead}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1970]] i87a3gi15xoppdaqlk211aojm55wbtr 0 158554 843425 654080 2026-07-29T21:02:03Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843425 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dalchaklya.JPG|alt=Yellow daal with thick wheat flour dhoklis in it.|thumb|300x300px| ਦਾਲ ਢੋਕਲੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਥਾਲੀ]] '''ਦਾਲ ਢੋਕਲੀ''' ( Gujarati ) ਇਕ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਜੋ [[ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪਕਵਾਨ|ਰਾਜਸਥਾਨੀ]] ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਣਕ ਦੇ ਆਟੇ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਬੂਤਰ ਦੇ ਮਟਰ ਦੇ ਸਟੂਅ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Dal & Kadhi|url=https://archive.org/details/sanjeevkapoorsda0000sanj|last=Kapoor|first=Sanjeev|publisher=Popular Prakashan Pvt. Limited|year=2009|isbn=9788179914151|pages=[https://archive.org/details/sanjeevkapoorsda0000sanj/page/43 43]}}</ref> [[ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਮਰਾਠੀ]] ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵਰਣਫਲ ਜਾਂ '''ਚਕੋਲਿਆ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Cuisine|last=Kumawat|first=Lovesh|publisher=NotionPress|year=2020|isbn=9781648501623|pages=110}}</ref> == ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ == ਦਾਲ ਢੋਕਲੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਲਾਂ (ਜਾਂ ਦਾਲ) ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤੂਰ (ਕਬੂਤਰ), ਮਸੂਰ (ਲਾਲ ਦਾਲ), ਅਤੇ ਮੂੰਗ (ਮੂੰਗ) ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।ਫਿਰ ਦਾਲ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦਬਾਅ ਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਟੂਅ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦਾ ਰਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢੋਕਲੀ, ਜਾਂ ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਟੇ ਨੂੰ ਗੁੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। <ref name=":0">{{Cite book|title=The Exquisite|last=Aggarwal|first=Uma|publisher=Allied Publishers|year=2009|isbn=9788184244748|pages=250}}</ref> ਮੂੰਗਫਲੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਆਦਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਕਮ, [[ਗੁੜ]], ਅਤੇ [[ਜੀਰਾ|ਜੀਰੇ]] ਅਤੇ ਹੀਂਗ ਵਰਗੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Sanjeev Kapoor's TV Dinners|last=Kapoor|first=Sanjeev|publisher=Popular Prakashan|year=2009|isbn=9788179914038|pages=42}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references /> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਜਰਾਤੀ ਖਾਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਖਾਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ]] l5c703gv5qbunag79os76vordr59t57 0 158789 843502 836410 2026-07-29T22:22:27Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843502 wikitext text/x-wiki [[Category:Articles with hCards]] '''ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ''' ( née '''Pölzl''' ; 12 ਅਗਸਤ 1860 – 21 ਦਸੰਬਰ 1907) [[ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ]] ਦੇ [[ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ]] [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ]] ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਆਹ == ਆਸਟ੍ਰੀਅਨ [[ਆਸਟਰੀਆਈ ਸਲਤਨਤ|ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸਪਿਟਲ, ਵੇਟਰਾ, ਵਾਲਡਵਿਏਰਟੇਲ, ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋਹਾਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਪੋਲਜ਼ਲ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਜੋਹਾਨਾ ਹਿਡਲਰ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਸਾਨ ਸਟਾਕ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਮਿਹਨਤੀ, ਊਰਜਾਵਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰ ਸੀ। ਫੈਮਿਲੀ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ, ਡਾ. ਐਡਵਾਰਡ ਬਲੋਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਮਿੱਠੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।<ref name="autogenerated116">"The Mind of Adolf Hitler", Walter C Langer, New York 1972 p. 116</ref> 1876 ਵਿੱਚ, 16 ਸਾਲ ਦੀ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਐਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਨੌਕਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅੰਨਾ ਗਲਾਸ-ਹੋਰਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਲੋਇਸ ਦਾ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਿਤਾ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਰੀਆ ਸ਼ਿਕਲਗਰਬਰ, ਜੋਹਾਨ ਜਾਰਜ ਹਿਡਲਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਲੋਇਸ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿਡਲਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਦੀ ਮਾਂ ਹਿਡਲਰ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਜੋਹਾਨਾ ਹਿਡਲਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਜੋਹਾਨ ਬੈਪਟਿਸਟ ਪੋਲਜ਼ਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਲਾਰਾ ਅਤੇ ਅਲੋਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1884 ਵਿੱਚ ਅਲੋਇਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਫ੍ਰਾਂਜਿਸਕਾ ਮੈਟਜ਼ਲਜ਼ਬਰਗਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਰਾ ਅਤੇ ਅਲੋਇਸ ਨੇ 7 ਜਨਵਰੀ, 1885 ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਨੌ ਐਮ ਇਨ ਵਿੱਚ ਪੋਮਰ ਇਨ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।<ref name="gunther1940">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.149663/2015.149663.Inside-Europe#page/n43/mode/2up|title=Inside Europe|last=Gunther, John|publisher=Harper & Brothers|year=1940|location=New York|page=21|author-link=John Gunther}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lifedeathofado00payn|title=The Life and Death of Adolf Hitler|last=Payne|first=Robert|publisher=Praeger|year=1973|location=New York|page=[https://archive.org/details/lifedeathofado00payn/page/12 12]|quote=The marriage took place early in the morning, and Klara is said to have complained: 'We were married at six o'clock in the morning, and my husband was already at work at seven.'|author-link=Robert Payne (author)|url-access=limited}}</ref> ਅਲੋਇਸ ਫਿਰ ਕਸਟਮ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਦਿਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਸਤਾਵ ਦਾ ਜਨਮ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, 17 ਮਈ, 1885 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਡਾ ਨੇ 23 ਸਤੰਬਰ, 1886 ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। 1887-88 ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਡਿਪਥੀਰੀਆ ਕਾਰਨ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ, ਔਟੋ, 1887 ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਚੌਥਾ ਪੁੱਤਰ, [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਅਡੌਲਫ]], 20 ਅਪਰੈਲ, 1889 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref>{{Cite web |last=historian |first=Jennifer Rosenberg Jennifer Rosenberg is a |last2=Fact-Checker |first2=History |last3=Topics |first3=Freelance Writer Who Writes About 20th-Century History |title=See Adolf Hitler's Complicated Family Tree |url=https://www.thoughtco.com/hitlers-family-tree-1779646 |access-date=12 March 2019 |website=ThoughtCo |language=en}}</ref> 1892 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਪਸਾਉ ਲਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਏ।<ref>Anna Rosmus: Hitlers Nibelungen, Samples Grafenau 2015</ref> ਐਡਮੰਡ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਥੇ 24 ਮਾਰਚ, 1894 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਾਉਲਾ ਨੇ 21 ਜਨਵਰੀ, 1896 ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਐਡਮੰਡ ਦੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 28 ਫਰਵਰੀ, 1900 ਨੂੰ [[ਖਸਰਾ|ਖਸਰੇ]] ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।<ref>Vermeeren, Mar, ''De jeugd van Adolf Hitler 1889–1907 en zijn familie en voorouders'', Soesterberg, 2007, Uitgeverij Aspekt, {{ISBN|978-90-5911-606-1}} (Note: source carried forward and only presumed reliable)</ref> ਅਲੋਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਛੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸਿਰਫ ਅਡੋਲਫ ਅਤੇ ਪੌਲਾ ਬਾਲਗ ਹੋਣ ਤੱਕ ਬਚੇ। ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਘਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ, ਸਮਿਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਲੋਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਝ ਜਾਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ ਅਤੇ, ਵਿਲੀਅਮ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਤਰੇਏ ਬੱਚਿਆਂ, ਅਲੋਇਸ, ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਐਂਜੇਲਾ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਸੀ।<ref name="autogenerated116">"The Mind of Adolf Hitler", Walter C Langer, New York 1972 p. 116</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਰਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref>"[She] was completely devoted to the faith and teachings of Catholicism..." Smith, p. 42</ref> == ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Klara_Polz_Hitler.jpg|left|thumb|266x266px| ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ, {{Circa|1880s}}]] ਜਦੋਂ 1903 ਵਿੱਚ ਅਲੋਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਕਲਾਰਾ ਨੇ ਲਿਓਨਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਡੋਲਫ ਅਤੇ ਪੌਲਾ ਨਾਲ ਲਿੰਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 1906 ਵਿੱਚ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਠ ਲੱਭੀ ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਛਾਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਨਵਰੀ 1907 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਡਾਕਟਰ, ਐਡਵਾਰਡ ਬਲੋਚ, ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਣਾ ਚੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਛਾਤੀ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਅਡੌਲਫ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਅਡੌਲਫ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਕੋਲ ਬਚਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਰੈਡੀਕਲ ਮਾਸਟੈਕਟੋਮੀ ਕਰਾਏ। ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਟਲਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਬਲੋਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਨੇ "ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ - ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਕਰੇਗੀ। ਡੂੰਘੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਉਸਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਰੱਬ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।"<ref name="olson">{{Cite book|title=Bathsheba's Breast: Women, Cancer, and History|url=https://archive.org/details/bathshebasbreast0000olso_s0l5|last=Olson|first=James S|date=5 January 2005|publisher=JHU Press|isbn=978-0-801-88064-3|page=[https://archive.org/details/bathshebasbreast0000olso_s0l5/page/94 94]}}</ref> ਉਸਨੇ ਲਿਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਸੇਂਟ ਮਰਸੀ ਵਿਖੇ ਮਾਸਟੈਕਟੋਮੀ ਕਰਵਾਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਜਨ, ਕਾਰਲ ਅਰਬਨ, ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੈਂਸਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪਲਿਊਰਲ ਟਿਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਮੇਟਾਸਟੈਸਾਈਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਕਲਾਰਾ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਖਰਾਬ ਹੈ। ਅਡੌਲਫ, ਜੋ ਕਿ ਕਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਏਨਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ, ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਡੌਲਫ ਨੇ ਬਲੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ 46 ਦਿਨਾਂ ਲਈ (ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ), ਬਲੋਚ ਨੇ ਆਇਓਡੋਫਾਰਮ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ [[ਕੀਮੋਥੇਰੇਪੀ|ਕੀਮੋਥੈਰੇਪੀ]] ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਰੂਪ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਮਾਸਟੈਕਟੋਮੀ ਚੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੈਂਸਰ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ "ਬਰਨ" ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਓਡੋਫਾਰਮ-ਭਿੱਜੀ ਜਾਲੀਦਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖੁਰਾਕਾਂ ਸਿੱਧੇ ਟਿਸ਼ੂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਲਾਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਲਾਰਾ ਦਾ ਗਲਾ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਗਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਗਈ।<ref name="olson" /><ref>Olson 2005 p. 396</ref> ਇਲਾਜ ਵਿਅਰਥ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਦੀ 21 ਦਸੰਬਰ, 1907 ਨੂੰ ਆਇਓਡੋਫਾਰਮ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਮੈਡੀਕਲ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਲਿਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ<ref>{{Cite web |date=14 January 1907 |title=Rise of Hitler: Hitler's Mother Dies |url=http://www.historyplace.com/worldwar2/riseofhitler/mother.htm |access-date=23 August 2012 |publisher=The History Place}}</ref> ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਲਿਨਜ਼ ਨੇੜੇ ਲਿਓਨਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ, ਜਿਸਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਲਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਲੋਚ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਕਿ, "ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਡੌਲਫ ਹਿਟਲਰ ਵਾਂਗ ਸੋਗ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।"{{Sfn|Kershaw|2008}}<ref>{{Cite book|title=Adolf Hitler: A Psychological Interpretation of His Views on Architecture, Art, and Music|last=Owens Zalampas|first=Sherree|date=1 January 1990|publisher=Popular Press|isbn=978-0-742-55716-1|edition=2nd|page=17}}</ref> ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ''ਮੇਨ ਕੈਮਫ'' ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸਨੇ "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ"<ref>{{Cite book|title=War and Genocide: A Concise History of the Holocaust|url=https://archive.org/details/wargenocideconci0000berg_i5i2|last=Bergen|first=Doris L.|date=16 February 2009|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0-393-07562-5|page=[https://archive.org/details/wargenocideconci0000berg_i5i2/page/30 31]}}</ref> ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ "ਭਿਆਨਕ ਝਟਕਾ" ਸੀ।{{Sfn|Kershaw|2008}} ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, 1940 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਬਲੋਚ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ [[ਯਹੂਦੀ]] ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਤੋਂ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਆਸਟ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Adolf Hitler: Biography |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/hitler.html |access-date=23 August 2012 |publisher=Jewishvirtuallibrary.org}}</ref> 1941 ਅਤੇ 1943 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਦੇ ਬਚਪਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਲੋਚ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ( [[ਕੇਂਦਰੀ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਵਗਾਮੀ) ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਲਈ ਉਸਦਾ ਪਿਆਰ ਸੀ:<blockquote>ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਆਮ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨੇੜੇ ਦੇ ਲਗਾਵ ਦਾ ਗਵਾਹ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਆਪਸੀ ਸੀ। ਕਲਾਰਾ ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ. ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਉਸਦੇ ਵਾਟਰ ਕਲਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਡਰਾਇੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।</blockquote>ਬਲੋਚ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿਟਲਰ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਰੋਗ ਸੰਬੰਧੀ ਸੀ।<ref name="HamannMommsen2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AUBhhKDkn1sC&pg=PA356|title=Hitler's Vienna: A Portrait of the Tyrant as a Young Man|last=Brigitte Hamann|last2=Hans Mommsen|date=3 August 2010|publisher=Tauris Parke Paperbacks|isbn=978-1-84885-277-8|page=20-21|access-date=4 March 2012}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:The_graves_of_Alois_and_Klara_Hitler,_Leonding.jpg|thumb|201x201px| ਅਲੋਇਸ ਅਤੇ ਕਲਾਰਾ ਦੀ ਕਬਰ ਦਾ ਪੱਥਰ 2012 ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ]] ਬਲੋਚ ਨੇ [[ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ|ਹਿਟਲਰ ਨੂੰ]] "ਮੈਂ ਕਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਆਦਮੀ" ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ "ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ" ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ "ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜੇਗੀ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।"<ref>''"Sie würde sich im Grabe herumdrehen, wenn sie wüsste, was aus ihm geworden ist."'' Office of Strategic Services, [[Hitler Source Book]], [http://nizkor.com/hweb/people/h/hitler-adolf/oss-papers/text/oss-sb-bloch-01.html Interview With Dr. Eduard Bloch] 5 March 1943</ref> 1934 ਵਿੱਚ, ਹਿਟਲਰ ਨੇ ਕਲਾਰਾ ਨੂੰ ਪਾਸਾਉ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਲੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>Anna Rosmus: Hitlers Nibelungen, Samples Grafenau 2015, pp. 93f</ref> == ਕਬਰ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ == 28 ਮਾਰਚ, 2012 ਨੂੰ, ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਪਾਦਰੀ, ਕਰਟ ਪਿਟਰਟਸਚੈਟਸਚਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਿਓਨਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਟਾਊਨ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਕਬਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਕਲਾਰਾ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਮ ਦੇ, ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੰਸ਼ਜ ਅਲੋਇਸ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅੰਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਲਾਟ ਦਾ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਕਿ ਕਬਰ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17562615|title=Adolf Hitler parents' tombstone in Austria removed|last=<!--none given-->|date=30 March 2012|work=BBC|access-date=4 December 2014}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == '''ਨੋਟਸ'''{{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1907]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1860]] dqtwx4xh4fknlf698xdd08dr3x1u5j2 0 158871 843510 837933 2026-07-29T22:30:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843510 wikitext text/x-wiki {{about|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਫੌਜ (1895-1947) ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦੀ ਫੌਜ (1947-1950)|ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਫੌਜ|ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਫੌਜ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ}} {{Infobox military unit | unit_name = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ | image = Purported flag of the Royal Indian Army.svg | image_size = | caption = ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਦਾ ਝੰਡਾ | dates = 1895–1947 | allegiance = {{flag|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ}} :{{flag|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ}} | type = [[ਫੌਜ]] | size = [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]]: ≈1,750,000<br /> [[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]]: ≈2,500,000 | command_structure = | garrison = | motto = | patron = | colors = ਲਾਲ, ਸੋਨਾ, ਹਲਕਾ ਨੀਲਾ | colors_label = | march = | mascot = | equipment = ਲੀ-ਐਨਫੀਲਡ | equipment_label = | battles = [[Second Anglo-Afghan War]]<br />[[Third Anglo-Afghan War]]<br />[[Third Anglo-Burmese War]]<br />[[Second Opium War]]<br />[[Anglo-Egyptian War (1882)|Anglo-Egyptian War]]<br />[[British expedition to Abyssinia]]<br />[[First Mohmand Campaign]]<br />[[Boxer Rebellion]]<br />[[Tirah campaign]]<br />[[British expedition to Tibet]]<br />[[Mahdist War]]<br />[[World War I|First World War]]<br />[[Waziristan campaign (1919–1920)]]<br />[[Waziristan campaign (1936–1939)]]<br />[[World War II|Second World War]]<br />[[North-West Frontier Province|North-West Frontier]] (1858–1947) | anniversaries = | decorations = | battle_honours = | commander1 = | commander1_label = | commander2 = | commander2_label = | notable_commanders = <!-- Insignia -->| identification_symbol = [[File:Ensign of the Royal Indian Army Service Corps.svg|200px]] | identification_symbol_label = ਯੁੱਧ ਦਾ ਝੰਡਾ | identification_symbol_2 = [[File:Insignia of the Royal Indian Army Service Corps.svg|100px]] | identification_symbol_2_label = ਬੈਜ }} '''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ''' ਜਾਂ '''ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ''', ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ '''ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ''' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1947 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ]] ਦੀ ਮੁੱਖ ਫੌਜ ਸੀ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, "ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੂਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ: ਇਸਦੀ ਫੌਜ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ। ਰਾਜੇ-ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ।"{{Sfn|Nathan|1908|p=85}} ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਅਤੇ [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੌਰਾਨ। ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਵਰਣਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ, ਮਦਰਾਸ ਆਰਮੀ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਆਰਮੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਰੋਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਪਹਿਲੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1895 ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 1903 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ (1903-1947) ਨਾਲ ਉਲਝਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਕਿ ਖੁਦ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ (ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਕਾਈਆਂ), ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|3}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == *{{cite journal |last=Barkawi |first=Tarak |date=April 2006 |title=Culture and Combat in the Colonies: The Indian Army In the Second World War |journal=Journal of Contemporary History |volume=41 |issue=2 |publisher=Sage |pages=325–355 |doi=10.1177/0022009406062071 |s2cid=145364543 |url=https://cambridge.academia.edu/TarakBarkawi/Papers/267472/Culture_and_Combat_In_the_Colonies_The_Indian_Army_In_the_Second_World_War}} * {{Cite book |last=Barthorp |first=Michael |title=Afghan Wars and the North-West Frontier 1839–1947 |url=https://archive.org/details/afghanwarsnorthw0000bart |publisher=Cassel |year=2002 |isbn=0-304-36294-8 |location=London}} * {{Cite book |last=Barua |first=Pradeep |title=Gentlemen of the Raj: The Indian Army Officer Corps, 1817–1949|url=https://archive.org/details/gentlemenofrajin0000baru |publisher=Praegar |year=2003 |isbn=0275979997 |location=Westport, CT}} * {{Cite book |last=Chandler |first=David |title=Oxford History of the British Army |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofb0000unse_r2m7 |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=0192803115 |edition=2nd |location=USA}} * {{Cite book |last=Gaylor |first=John |title=Sons of John Company – The Indian & Pakistan Armies 1903–1991 |publisher=Parapress |year=1996 |isbn=1-898594-41-4 |location=Tunbridge Wells, Kent}} * {{Cite book |last=Haythornthwaite |first=P.J. |title=The World War One Sourcebook|publisher=Arms and Armour Press |year=1992}} * {{Cite book |first=T. A. |last=Heathcote |title=The Indian Army – The Garrison of British Imperial India, 1822–1922 |url=https://archive.org/details/indianarmygarris0000heat |publisher=David & Charles |year=1974 |location=Newton Abbot, Devon}} * {{cite journal |jstor=752287 |title=British India |first=Courtenay |last=Ilbert |date=1 January 1913 |journal=Journal of the Society of Comparative Legislation |volume=13 |issue=2|pages=327–333 }} * {{cite book |author=Imperial Gazetteer of India, Volume IV |title=Indian Empire: Administrative |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.34986 |year=1908 |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.34986/page/n582 552]}} * {{Cite book |last=Jackson |first=Donovan |title=India's Army |publisher=Sampson Low |year=1940 |location=London}} * {{Cite book |last=Lapping |first=Brian |title=End of Empire |publisher=Guild Publishing |year=1985 |location=London}} * {{Cite book |last=Mazumder |first=Rajit K. |title=The Indian army and the making of Punjab |url=https://archive.org/details/indianarmymaking0000mazu |publisher=[[Permanent Black]] |year=2003 |isbn=8178240599 |location=Delhi, India |language=en}} * {{Cite book |last1=Nathan |first1=R. |title=The Imperial Gazetteer of India |last2=Lee-Warner |first2=William |last3=Carnduff |first3=H. W. C. |last4=Maclagan |first4=E. D. |last5=Walker |first5=G. H. D. |last6=Collen |first6=Edwin |last7=Nathan |last8=Bythel |first8=W. J. |last9=Hemming |first9=T. H. |publisher=The Claredon Press |others=Assistance by A. W. Alcock |year=1908 |location=Oxford |ref={{harvid|Nathan|1908}}}} * {{Cite book |last=Raugh |first=Harold E. |title=The Victorians at war, 1815–1914: an encyclopaedia of British military history |publisher=s |year=2004}} * {{Cite book |last=Robson |first=Brian |title=The Road to Kabul |publisher=Spellmount |year=2007 |isbn=978-1-86227-416-7 |location=Stroud, Gloucestershire}} * {{Cite book |last=Roger |first=Alexander |title=Battle Honours of the British Empire and Commonwealth Land Forces 1662–1991 |url=https://archive.org/details/battlehonoursofb0000rodg |publisher=Crowood Press |year=2003 |isbn=1-86126-637-5 |location=Marlborough}} * {{cite book |first=John |last=Smyth |author-link=Sir John Smyth, 1st Baronet |title=Bolo Whistler: the life of General Sir Lashmer Whistler: a study in leadership |location=London |publisher=Muller |year=1967 |oclc=59031387}} * {{Cite book |last=Spilsbury |first=Julian |title=The Indian Mutiny |url=https://archive.org/details/indianmutiny00juli |publisher=Orion Publishing Group |year=2007 |isbn=9780297856306 |location=Jouve, France |pages=[https://archive.org/details/indianmutiny00juli/page/8 9]}} * {{Cite book |last=Sumner |first=Ian |title=The Indian Army 1914-1947 |publisher=Osprey Publishing |others=Illustrated by Mike Chappell |year=2001 |isbn=1-84176-196-6 |location=UK}} * {{Cite book |last=Weeks |first=John |title=World War II Small Arms |url=https://archive.org/details/worldwariismalla0000week |publisher=Galahad Books |year=1979 |isbn=0-88365-403-2 |location=New York}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{Cite journal |last=Barua |first=Pradeep |date=1997 |title=Strategies and Doctrines of Imperial Defence: Britain and India, 1919–45 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-imperial-and-commonwealth-history_1997-05_25_2/page/240 |journal=Journal of Imperial and Commonwealth History |volume=25 |issue=2 |pages=240–266|doi=10.1080/03086539708583000 }} *{{cite journal |jstor=2943173 |title=The Untouchable Soldier: Caste, Politics, and the Indian Army |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1969-05_28_3/page/453 |first=Stephen P. |last=Cohen |journal=The Journal of Asian Studies |volume=28 |issue=3 |date=May 1969 |pages=453–468 |doi=10.1017/s0021911800092779}} {{subscription required}} * {{cite book |last1=Collen |first1=Edwin H. H. |author-link=Edwin Henry Hayter Collen |title=The Empire and the century |date=1905 |publisher=John Murray |location=London|chapter = [[s:The Empire and the century/The Indian Army|The Indian Army]] |pages=663–81}} *{{Cite book|last=Duckers|first=Peter|year=2003|title=The British Indian Army 1860–1914|url=https://archive.org/details/britishindianarm0000pete|publisher=Shire Books|isbn=978-0-7478-0550-2}} * {{Cite book |last=Farrington |first=Anthony |title=Guide to the records of the India Office Military Department, India Office Library and Records |year=1982 |isbn=978-0-903359-30-6}} * {{Cite book |last1=Gupta |first1=Partha Sarathi |title=The British Raj and its Indian Armed Forces, 1857–1939 |url=https://archive.org/details/britishrajitsind0000unse |last2=Deshpanda |first2=Anirudh |last3=Yong |first3=Tan Tai |last4=Sundaram |first4=Chander S. |last5=Roy |first5=Kaushik |last6=Kaul |first6=Vivien Ashima |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=0195658051 |location=New Delhi |pages=[https://archive.org/details/britishrajitsind0000unse/page/n109 98]–124}} * {{Cite book|last1=Guy|first1=Alan J.|last2=Boyden|first2=Peter B.|year=1997|title=Soldiers of the Raj, The Indian Army 1600–1947|publisher=National Army Museum Chelsea}} * {{Cite book |last=Heathcote |first=T. A. |title=The Military in British India: The Development of British Land Forces in South Asia, 1600–1947 |url=https://archive.org/details/militaryinbritis0000heat |publisher=Manchester University Press |year=1995 }} * {{Cite book |last=Holmes |first=Richard |title=Sahib the British Soldier in India, 1750–1914 |year=2005 |url=https://archive.org/details/sahibbritishsold0000holm }} * {{Cite book |last=Rose |first=Patrick |title=The Indian Army 1939–47: Experience and Development |publisher=Routledge |year=2017 |isbn=978-1138110069 |editor-last=Jeffreys |editor-first=Alan |edition=1st}} * {{Cite book |last=Mason |first=Philip |title=A Matter of Honour: An Account of the Indian Army, its Officers and Men |publisher=Macmillan |year=1974}} * {{cite book|last=McCosh|first=John |author-link=John McCosh|title=[[s:Advice to Officers in India|Advice to Officers in India]]|year=1856|publisher=Wm. H. Allen & Co.|location=London|edition=revised}} * {{Cite book |last=Omissi |first=David |title=The Sepoy and the Raj: The Indian Army, 1860–1940 |publisher=Macmillan |year=1994 |location=London}} * Roy, Pinaki. “''Black Peepers who charged'': Remembering the British-Indian Military Personnel of the Two World Wars”. ''Modernity of India: Ambiguities and Deformities''. Eds. Sarkar, A.K., K. Chakraborty, and M. Dutta. [[Kolkata]]: Setu Prakashani, 2014 ({{ISBN|978-93-80677-68-2}}). pp.&nbsp;181–96. ===ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਰੋਤ=== * Cross, J. P., and Buddhiman Gurung, eds. ''Gurkhas at War in Their Own Words: The Gurkha Experience 1939 to the Present'' (London: Greenhill, 2002), * [[John Masters|Masters, John]] (1956). ''Bugles and a Tiger'': Viking. (autobiographical account of his service as a junior British officer in a Gurkha regiment in the years leading up to World War II) * Omissi, David E. ed. ''Indian Voices of the Great War: Soldiers' Letters, 1914–18'' (1999) * Francis J Short. Stories from the British Indian Army (2015) ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|British Indian Army}} * [http://www.britishmilitaryhistory.co.uk British Military History - Including British Indian Army during WW2] * [http://www.king-emperor.com The Indian Army 1900–1939] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705054201/http://king-emperor.com/ |date=5 July 2019 }} *[https://play.acast.com/s/wehaveways/the-indian-army The Indian Army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230324052935/https://play.acast.com/s/wehaveways/the-indian-army |date=2023-03-24 }} talk by Rob Lyman on WWII Indian Army at We Have Ways Festival [[Category:ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] nq0no0lmp2ptbu6tnw1v2m5jw1frx5r 0 159087 843534 837920 2026-07-29T22:55:28Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843534 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:M2_Macbook_Air_Starlight_model.jpg|thumb|ਮੈਕਬੁੱਕ ਏਅਰ, ਐਪਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ ਮੈਕ ਮਾਡਲ]] '''ਮੈਕ''' (1999 ਤੱਕ '''ਮੈਕਿੰਨਟੋਸ਼''' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) [[ਐਪਲ]] ਇੰਕ ਦੁਆਰਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਕੀਤੇ [[ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ|ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਮੈਕ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸੌਖ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਤਪਾਦ ਲਾਈਨਅੱਪ ਵਿੱਚ [[ਮੈਕਬੁੱਕ ਏਅਰ]] ਅਤੇ [[ਮੈਕਬੁੱਕ ਪ੍ਰੋ]] ਲੈਪਟਾਪ, ਨਾਲ ਹੀ [[ਆਈਮੈਕ]], [[ਮੈਕ ਮਿਨੀ]], [[ਮੈਕ ਸਟੂਡੀਓ]] ਅਤੇ [[ਮੈਕ ਪ੍ਰੋ]] ਡੈਸਕਟਾਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੈਕ ਕੰਪਿਊਟਰ [[ਮੈਕਓਐਸ]] ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਮੈਕ 1984 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ "1984" ਵਿਗਿਆਪਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮੈਕ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੁਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 1996 ਵਿੱਚ ਨੈਕਸਟ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇ [[ਸਟੀਵ ਜੌਬਜ਼|ਸਟੀਵ ਜੌਬਸ]] ਨੂੰ ਐਪਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਜੌਬਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਫਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਕ ਓਐਸ ਐਕਸ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ, 2005-06 ਇੰਟੇਲ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਈਫੋਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੈਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ। ਟਿਮ ਕੁੱਕ ਦੇ ਸੀਈਓ ਵਜੋਂ ਜੌਬਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਕ ਨੂੰ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਦੌਰ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉੱਚ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਮੈਕਸ ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਐਪਲ ਸਿਲੀਕਾਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਕ ਨੂੰ ਉਸੇ ARM ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ iOS ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ। == ਨੋਟ == {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} === ਕਿਤਾਬਾਂ === * {{Cite book|title=Revolution in the Valley: The Insanely Great Story of How the Mac was made|url=https://archive.org/details/bwb_O8-BYB-875|last=Hertzfeld|first=Andy|publisher=O'Reilly|year=2004|isbn=0-596-00719-1|author-link=Andy Hertzfeld}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/stevejobs0000isaa|title=Steve Jobs|last=Isaacson|first=Walter|date=2011-10-24|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4516-4853-9|language=en|author-link=Walter Isaacson}} * {{Cite book|url=|title=Insanely Great: The Life and Times of Macintosh, the Computer that Changed Everything|last=Levy|first=Steven|date=June 2000|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-029177-3|language=en|author-link=Steven Levy}} * {{cite book|title=Apple Confidential 2.0|url=https://archive.org/details/appleconfidentia0000linz|last=Linzmayer|first=Owen|publisher=No Starch Press|year=2004|isbn=978-1-59327-010-0|oclc=}} * {{Cite book|title=Infinite Loop: How the World's Most Insanely Great Computer Company Went Insane|url=https://archive.org/details/infiniteloophoww00malo|last=Malone|first=Michael Shawn|date=1999|publisher=Currency/Doubleday|isbn=978-0-385-48684-2|language=en}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/afterstevehowapp0000mick|title=After Steve: How Apple Became a Trillion-Dollar Company and Lost Its Soul|last=Mickle|first=Tripp|date=2022-05-03|publisher=HarperCollins Publishers|isbn=978-0-06-300981-3|language=en}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/becomingstevejob0000schl_i8q4|title=Becoming Steve Jobs: The Evolution of a Reckless Upstart into a Visionary Leader|last1=Schlender|first1=Brent|last2=Tetzeli|first2=Rick|date=2015-03-24|publisher=Crown|isbn=978-0-385-34741-9|language=en}} * {{Cite book|url=|title=Mac OS X Internals: A Systems Approach|last=Singh|first=Amit|date=2006-06-19|publisher=Addison-Wesley Professional|isbn=978-0-13-270226-3|language=en}} === ਪ੍ਰਿੰਟ === * {{Cite news|title=Hardware review: Apple Weighs In With Its Macintosh|last=Sandberg-Diment|first=Erik|date=1984-01-24|newspaper=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{refbegin}} * {{Cite book|title=Macintosh Human Interface Guidelines|url=https://archive.org/details/macintoshhumanin0000unse|author=Apple Inc.|last2=Raskin|first2=Jef|publisher=Addison-Wesley Professional|year=1992|isbn=0-201-62216-5|author-link2=Jef Raskin}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/secondcomingofst00alan|title=The Second Coming of Steve Jobs|last=Deutschman|first=Alan|date=2001|publisher=Broadway Books|isbn=978-0-7679-0433-9|language=en}} * {{Cite web |last=Hertzfeld |first=Andy |author-link=Andy Hertzfeld |title=folklore.org: Macintosh stories |url=http://folklore.org/index.py |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060424131847/http://www.folklore.org/index.py |archive-date=April 24, 2006 |access-date=April 24, 2006}} * {{Cite book|title=[[The Cult of Mac]]|last=Kahney|first=Leander|publisher=[[No Starch Press]]|year=2004|isbn=1-886411-83-2|author-link=Leander Kahney}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/macintoshway00kawa|title=The Macintosh Way|last=Kawasaki|first=Guy|publisher=Scott Foresman Trade|year=1989|isbn=0-673-46175-0|author-link=Guy Kawasaki}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/macintoshnakedtr00scot|title=Macintosh... The Naked Truth|last=Kelby|first=Scott|publisher=[[New Riders Press]]|year=2002|isbn=0-7357-1284-0|author-link=Scott Kelby}} * {{Cite web |last=Knight |first=Dan |year=2005 |title=1984: The First Macs |url=http://lowendmac.com/1984/1984-the-first-macs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160228025246/http://lowendmac.com/1984/1984-the-first-macs |archive-date=February 28, 2016 |access-date=April 24, 2006}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/apple-design|title=AppleDesign: The Work of the Apple Industrial Design Group|last=Kunkel|first=Paul|date=1997|publisher=Graphis Incorporated|isbn=978-1-888001-25-9|language=en}} * {{Cite web |last=Singh |first=Amit |year=2005 |title=A History of Apple's Operating Systems |url=http://osxbook.com/book/bonus/chapter1/pdf/macosxinternals-singh-1.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060805104617/http://www.osxbook.com/book/bonus/chapter1/pdf/macosxinternals-singh-1.pdf |archive-date=August 5, 2006 |access-date=April 24, 2006 |df=mdy-all}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons|Apple Macintosh}} * {{Official website|https://www.apple.com/mac/}} oqj9j9mns9o657v04s8d2y5fo3nxqv1 0 160618 843563 676040 2026-07-29T23:21:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843563 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:The_Elements,_Chelsea_Porcelain_Manufactory_-_Indianapolis_Museum_of_Art_-_DSC00573.JPG|thumb| ''ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ'', 1760 ਦੇ ਦਹਾਕੇ, ਚੇਲਸੀ ਪੋਰਸਿਲੇਨ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ [[ਰੋਕੋਕੋ]] ਸੈੱਟ]]    {{TOC limit|3}} == ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਦਰਸ਼ਨ == {| class="wikitable floatright" |ਅਰਿਸਟੋਟਲੀਅਨ ਤੱਤ ਅਤੇ ਗੁਣ |- | style="background:#ffffff; text-align:center;" |[[ਤਸਵੀਰ:Four_elements_representation.svg|alt=Four classical elements|center|200x200px| ਚਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੱਤ]]{{Clear}} ''Empedoclean ਤੱਤ''{{Clear}}[[ਤਸਵੀਰ:Fire_symbol_(alchemical).svg|20x20px|🜂]]<nowiki></img></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwYQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwYg">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwYw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>ਅੱਗ{{Middot}}[[ਤਸਵੀਰ:Air_symbol_(alchemical).svg|20x20px|🜁]]<nowiki></img></nowiki>ਹਵਾ<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwaQ">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwag">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwaw">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwbA">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki><nowiki></br></nowiki>[[ਤਸਵੀਰ:Water_symbol_(alchemical).svg|20x20px|🜄]]</img> ਪਾਣੀ{{Middot}}[[ਤਸਵੀਰ:Alchemical earth symbol (fixed width).svg|20x20px|🜃]]</img>ਧਰਤੀ |} === ਪੂਰਵ-ਸੁਕਰਾਤ ਤੱਤ === [[ਤਸਵੀਰ:Four_Classical_Elements_in_Burning_Log.svg|thumb| ਐਂਪੀਡੋਕਲਜ਼ ਅਤੇ [[ਅਰਸਤੂ]] ਦੇ ਚਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੱਤ ਇੱਕ ਬਲਦੇ ਹੋਏ ਲੌਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਗ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।]] * <nowiki><b id="mw0w">ਅੱਗ</b></nowiki> ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। * <nowiki><b id="mw1g">ਹਵਾ</b></nowiki> ਗਰਮ ਅਤੇ ਗਿੱਲੀ ਦੋਵੇਂ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਭਾਫ਼ ਵਰਗੀ ਹੈ, {{Lang|grc|ἀτμὶς}} ). * <nowiki><b id="mw2w">ਪਾਣੀ</b></nowiki> ਠੰਡਾ ਅਤੇ ਗਿੱਲਾ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। * <nowiki><b id="mw3g">ਧਰਤੀ</b></nowiki> ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ। {| class="wikitable" style="text-align:center; width:240px; height:120px;" !ਅੱਗ | style="background: pink" | ਤਿੱਖਾ | style="background: pink" | ਸੂਖਮ | style="background: pink" | ਮੋਬਾਈਲ |- ! ਹਵਾ | style="background: lightgreen" | ਬਲੰਟ | style="background: pink" | ਸੂਖਮ | style="background: pink" | ਮੋਬਾਈਲ |- ! ਪਾਣੀ | style="background: lightgreen" | ਬਲੰਟ | style="background: lightgreen" | ਸੰਘਣੀ | style="background: pink" | ਮੋਬਾਈਲ |- ! ਧਰਤੀ | style="background: lightgreen" | ਬਲੰਟ | style="background: lightgreen" | ਸੰਘਣੀ | style="background: lightgreen" | ਸਥਿਰ |} # ''[[ਭੂਮੀ]]'' ਜਾਂ ''[[ਧਰਤੀ (ਮਾਤਾ)|ਧਰਤੀ]]'' ( ਧਰਤੀ ), <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|title=India through the ages|last=Gopal|first=Madan|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=1990|editor-last=K.S. Gautam|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/78 78]}}</ref> # ''ਅਪਸ'' ਜਾਂ ''ਜਾਲਾ'' ( ਪਾਣੀ ), # ''[[ਅਗਨੀ]]'' ਜਾਂ ''[[ਅਗਨੀ|ਤੇਜਸ]]'' ( ਅੱਗ ), # ''[[ਵਾਯੂ]]'', ''ਵਿਆਨਾ'', ਜਾਂ ''ਵਾਤਾ'' ( ਹਵਾ ਜਾਂ [[ਹਵਾ]] ) # ''ਆਕਾਸ਼'', ''ਵਯੋਮ'', ਜਾਂ ''ਸ਼ੂਨਯ'' (ਸਪੇਸ ਜਾਂ ਜ਼ੀਰੋ) ਜਾਂ ( ਅਥਰ ਜਾਂ ਖਾਲੀ )। <ref>{{Cite book|title=Natural Healing Through Ayurveda|url=https://archive.org/details/naturalhealingth0000suba|last=Ranade|first=Subhash|date=December 2001|publisher=Motilal Banarsidass Publisher|isbn=9788120812437|page=[https://archive.org/details/naturalhealingth0000suba/page/32 32]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Fotothek_df_tg_0007129_Theosophie_^_Alchemie.jpg|thumb| ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਰਸਾਇਣਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਂਦਰੀ ਤਿਕੋਣ 'ਤੇ ਟ੍ਰੀਆ ਪ੍ਰਾਈਮਾ ਦੇ ਨਾਲ]] * '''ਧਰਤੀ''' ਠੋਸ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਸੀ। * '''ਪਾਣੀ''' ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਤਰਲ ਸਨ। * '''ਅੱਗ''' ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। * '''ਹਵਾ''' ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। * '''ਵਿਅਰਥ''' ਜਾਂ '''ਅਸਮਾਨ/ਸਵਰਗ''' ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। [[ਤਸਵੀਰ:Artus_Wolffort_-_The_Four_Elements.jpg|thumb| ਆਰਟਸ ਵੋਲਫੋਰਟ, ''ਚਾਰ ਤੱਤ'', 1641 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ== == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles containing Japanese language text]] aj4mhjtqbxzmwzzugchhbmsm0w2sann 0 161793 843670 812981 2026-07-30T01:18:23Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843670 wikitext text/x-wiki '''ਐਨੀ ਵਾਰਟਨ''' (ਜਨਮ ਨਾਮ: '''ਲੀ''', 20 ਜੁਲਾਈ 1659 - 29 ਅਕਤੂਬਰ 1685) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ [[ਕਵੀ]] ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ [[ਨਾਟਕਕਾਰ]] ਸੀ। ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲਗਭਗ 45 ਟੁਕੜੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। == ਜੀਵਨ == ਐਨੀ ਲੀ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਜੁਲਾਈ 1659 ਨੂੰ ਡਿਚਲੇ ਪਾਰਕ, ਆਕਸਫੋਰਡਸ਼ਾਇਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲੀ ਦੀ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਛੋਟੀ ਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਐਨੀ ਡੈਨਵਰਸ, ਸਰ ਜੌਹਨ ਡੈਨਵਰਸ ਦੀ ਧੀ, ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਰ ਗਈ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਐਲੇਨੋਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਐਡਰਬਰੀ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਸਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਾਲਕਣ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਦਾਦੀ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਲਿਬਰਟਾਈਨ ਜੌਨ ਵਿਲਮੋਟ, ਰੋਚੈਸਟਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਲ, ਜੋ ਕਿ ਐਨੀ ਵਾਰਟਨ ਦਾ ਚਾਚਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Kissing the Rod: An Anthology of 17th-Century Women's Verse|url=https://archive.org/details/kissingrodanthol0000unse|publisher=[[Virago Press]]|year=1988|isbn=0-86068-999-9|editor-last=Greer|editor-first=Germaine|editor-link=Germaine Greer|location=London|page=not cited}}</ref> 16 ਸਤੰਬਰ 1673 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਥਾਮਸ ਵਾਰਟਨ (1648-1715) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>{{Citation |title=Wharton, Anne |url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Wharton,_Anne |work=Dictionary of National Biography, 1885-1900 |volume=60 |access-date=2021-06-08}}</ref> ਉਸਨੇ 1678 ਅਤੇ 1680 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਲਈ [[ਪੈਰਿਸ]] ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕੜਵੱਲ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਆਤਸ਼ਕ|ਸਿਫਿਲਿਸ]] ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। == ਮੌਤ == ਐਨੀ ਵਾਰਟਨ ਦੀ ਮੌਤ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1685 ਨੂੰ ਐਡਰਬਰੀ, ਆਕਸਫੋਰਡਸ਼ਾਇਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਐਲੀਨੋਰ ਦੇ ਘਰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਕਵੀ ਰੌਬਰਟ ਗੋਲਡ ਨੇ 1691 ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਐਲੀਨੋਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਸੀ: == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} m2uy5zk61qz5agbx3gdmr5j3quuf6m6 0 161808 843363 769985 2026-07-29T19:55:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843363 wikitext text/x-wiki '''ਐਲਿਜ਼ਾ ਕੁੱਕ''' (24 ਦਸੰਬਰ 1818) – 23 ਸਤੰਬਰ 1889) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ ਜੋ ਚਾਰਟਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਵੈ-ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ "ਲੈਵਲਿੰਗ ਅੱਪ" ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਣਾਇਆ। == ਬਚਪਨ == ਏਲੀਜ਼ਾ ਕੁੱਕ ਲੰਡਨ ਰੋਡ, ਸਾਊਥਵਾਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰੇਜ਼ੀਅਰ (ਇੱਕ ਪਿੱਤਲ-ਵਰਕਰ) ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਾਰਸ਼ਮ ਦੇ ਨੇੜੇ [[St. Leonard's Forest|ਸੇਂਟ ਲਿਓਨਾਰਡਜ਼ ਫੋਰੈਸਟ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਐਲਿਜ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬੱਚਾ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਖਿਅਤ ਸੀ। ਸੰਡੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Victorian literature : an anthology|url=https://archive.org/details/victorianliterat0000unse_l4m8|last=Shea|first=Victor|last2=Whitla|first2=William|date=31 December 2014|others=Shea, Victor, 1960-, Whitla, William, 1934-|isbn=9781405188654|location=Malden, MA|oclc=880418796}}</ref> ਉਸਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ''ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਡਿਸਪੈਚ'' ਅਤੇ ''ਨਵੇਂ ਮਾਸਿਕ'',{{Sfn|Chisholm|1911}} ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ; ਦਰਅਸਲ, ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਆਈ ਐਮ ਫਲੋਟ" ਅਤੇ "ਸਟਾਰ ਆਫ਼ ਗਲੇਨਗਰੀ," ਉਸਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।{{Sfn|Norgate|1901}} == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਕੁਸ਼ਮੈਨ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ।<ref>http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=NZH18801015.2.31 Recollections of Eliza Cook</ref><ref>{{Cite book|title=The Facts on File Companion to British Poetry: 19th Century(Companion to Literature Series)|url=https://archive.org/details/factsonfilecompa0000fles|last=William Flesch|publisher=Infobase Publishing|year=2010|isbn=978-0816058969}}</ref><ref>Lesbian Histories and Cultures: An Encyclopedia, Volume 1, p 217</ref> ਕੁੱਕ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਮੈਨ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ "ਵਿਪਰੀਤ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਤਰ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਸੀ।<ref name=":1">{{Cite book|title=Encounters in the Victorian press : editors, authors, readers|url=https://archive.org/details/encountersinvict0000unse|date=2005|publisher=Palgrave Macmillan|others=Brake, Laurel, 1941-, Codell, Julie F., Palgrave Connect (Online service)|isbn=9780230522565|location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire|oclc=312481501}}</ref> 18 ਜੂਨ 1863 ਨੂੰ, ਐਲਿਜ਼ਾ ਕੁੱਕ ਨੂੰ £100 ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਸਿਵਲ ਲਿਸਟ ਪੈਨਸ਼ਨ ਮਿਲੀ।{{Sfn|Chisholm|1911}} ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ''ਵੀਕਲੀ ਡਿਸਪੈਚ'' ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸਨੂੰ "ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਯੋਗ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਾਇਲਟੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ।<ref name=":0">{{Citation |last=Norgate |first=Gerald le Grys |title=Cook Eliza |url=https://en.wikisource.org/wiki/Cook,_Eliza_(DNB01) |work=Dictionary of National Biography, 1901 supplement |volume=2 |access-date=2019-02-20}}</ref>{{Sfn|Chisholm|1911}} 1870 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਬੀਚ ਹਾਊਸ, 23 ਥਾਰਨਟਨ ਹਿੱਲ, ਵਿੰਬਲਡਨ, ਸਰੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਣੀ, ਮੈਰੀ ਏ. ਬਾਊਲਜ਼, ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਮੈਰੀ ਫਾਈਲ, ਭਤੀਜੇ ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਪਾਇਲ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈਰੀਏਟ, ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਮੈਰੀ ਅਤੇ ਜੇਨ।<ref>"Eliza Cook." Census Returns of England and Wales, 1871. Kew, Surrey, England: The National Archives of the UK (TNA): Public Record Office (PRO), 1871. Data imaged from the National Archives, London, England. Ancestry.com</ref> 2ਕੁੱਕ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਲਿਖਣ, ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ।{{Sfn|Chisholm|1911}} ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ<ref>{{Cite web |title=Eliza Cook © Orlando Project |url=http://orlando.cambridge.org/public/svPeople?person_id=cookel |access-date=2019-02-20 |website=orlando.cambridge.org |archive-date=2019-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221000033/http://orlando.cambridge.org/public/svPeople?person_id=cookel |url-status=dead }}</ref> ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 23 ਸਤੰਬਰ 1890 ਨੂੰ ਬੀਚ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਐਲਫ੍ਰੇਡ, ਅਜੇ ਵੀ ਬੀਚ ਹਾਊਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ।<ref>"Eliza Cook." Ancestry.com. ''England & Wales, National Probate Calendar (Index of Wills and Administrations), 1858-1995'' [database on-line]. Provo, UT, USA: Ancestry.com Operations, Inc., 2010.</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਚਰਚ, ਵਿੰਬਲਡਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>Ancestry.com. Surrey, England, ''Church of England Burials, 1813-1987'' [database on-line]. Provo, UT, USA: Ancestry.com Operations, Inc., 2013.</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1818]] n1se3kkj7331r37rfkw4swphoqi0tp2 0 162142 843554 814517 2026-07-29T23:12:07Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843554 wikitext text/x-wiki '''ਮੈਰੀ ਰੋਸਾਮੌਂਡ ਹਾਸ'''<ref>{{Cite web |title=Mary Rosamond Haas papers |url=https://search.amphilsoc.org/collections/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.94-ead.xml |access-date=May 9, 2018 |website=[[American Philosophical Society]] |archive-date=ਜੁਲਾਈ 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200712161318/https://search.amphilsoc.org/collections/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.94-ead.xml |url-status=dead }}</ref> (23 ਜਨਵਰੀ, 1910 – 17 ਮਈ, 1996) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ]] ਸੀ ਜੋ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ - ਨਿਵਾਸੀ|ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕੀ ਭਾਰਤੀ]] ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, [[ਥਾਈ ਭਾਸ਼ਾ|ਥਾਈ]] ਅਤੇ [[ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਮੈਰੀਕਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਫੈਲੋ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ। == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਹਾਸ ਦਾ ਜਨਮ ਰਿਚਮੰਡ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/haas-mary.pdf|title=Mary R. Haas: 1910–1996|last=Pike|first=Kenneth L.|publisher=National Academies Press|year=1999|location=Washington, DC|pages=4}}</ref> ਉਸਨੇ ਰਿਚਮੰਡ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਅਰਲਹੈਮ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।<ref name="Golla 1997 826–837">{{Cite journal|last=Golla|first=Victor|last2=Matisoff|first2=James A.|last3=Munro|first3=Pamela|date=1997|title=Mary R. Haas|url=https://muse.jhu.edu/article/452986/summary|journal=Language|volume=73|issue=4|pages=826–837|doi=10.1353/lan.1997.0056|issn=1535-0665}}</ref> ਉਸਨੇ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1935 ਵਿੱਚ [[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ [[ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ [[ਪੀਐਚ.ਡੀ.|ਪੀਐਚਡੀ]] ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ''ਟੂਨੀਕਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ'' ਦੇ ਨਾਲ।<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Linguistics|url=https://archive.org/details/encyclopediaofli0002unse_i5o5|last=Falk|first=Julia S.|publisher=Fitzroy Dearborn|year=2005|isbn=9781579583910|pages=429–431}}</ref> 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਹਾਸ ਨੇ ਟੂਨੀਕਾ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮੂਲ ਬੁਲਾਰੇ, ਸੇਸੋਸਟ੍ਰੀ ਯੂਚੀਗੈਂਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਵਿਆਪਕ ਟੈਕਸਟ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।<ref name="mclendonBio">{{Cite journal|last=McLendon|first=S.|year=1997|title=Mary R. Haas: A Life in Linguistics|journal=Anthropological Linguistics|volume=39|issue=4|pages=522–543|jstor=30028484}}</ref> == ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਖੋਜ == === ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ === ਹਾਸ ਨੇ [[ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿਚ [[ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਫਿਲੋਲੋਜੀ ']] ਤੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਐਡਵਰਡ ਸਪੀਅਰ|ਐਡਵਰਡ ਸਪੀਰ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ [[ਯੇਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਯੇਲ]] ਵਿੱਚ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰੇਗੀ। ਉਸਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਸ਼ਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name="Golla 1997 826–837" /> 1931 ਤੋਂ 1941 ਤੱਕ ਦੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ, ਹਾਸ ਨੇ ਵਕਾਸ਼ਨ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਤਿਨਾਟ ( ਡਿਤਿਦਾਹਤ ) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ: ਟੂਨੀਕਾ, ਨਚੇਜ, ਕ੍ਰੀਕ, ਕੋਆਸਤੀ, ਚੋਕਟਾ, ਅਲਾਬਾਮਾ, ਚੈਰੋਕੀ ਅਤੇ ਹਿਚੀਤੀ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੇਪਰ, ''ਏ ਵਿਜ਼ਿਟ ਟੂ ਦਿ ਅਦਰ ਵਰਲਡ, ਇੱਕ ਨਿਤਿਨਤ ਟੈਕਸਟ'', ਮੌਰਿਸ ਸਵਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, 1933 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ<ref name="turner1997">{{Cite journal|last=Turner|first=Katherine|date=Winter 1997|title=Mary R. Haas: Teacher|journal=Anthropological Linguistics|volume=39|issue=4|pages=544–549|jstor=30028485}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Swadesh|first=Mary Haas|last2=Swadesh|first2=Morris|date=1933|title=A Visit to the Other World, a Nitinat Text (With Translation and Grammatical Analysis)|journal=International Journal of American Linguistics|volume=7|issue=3/4|pages=195–208|doi=10.1086/463803|jstor=1262949}}</ref> ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਹਾਸ ਨੇ ਵਾਟ ਸੈਮ ਅਤੇ ਨੈਨਸੀ ਰੇਵੇਨ ਨਾਲ ਫੀਲਡਵਰਕ ਕੀਤਾ, [[ਓਕਲਾਹੋਮਾ]] ਵਿੱਚ ਨੈਚੇਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦੋ ਮੂਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ।<ref>{{Cite book|title=The New Encyclopedia of Southern Culture: Language|last=Kimball|first=Geoffrey|publisher=UNC Press|year=2007|isbn=978-0-8078-5806-6|pages=98}}</ref> ਉਸਦੇ ਵਿਆਪਕ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਫੀਲਡ ਨੋਟਸ ਨੇ ਹੁਣ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਸਰੋਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰੀਕ ਭਾਸ਼ਾ ' ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਫੀਲਡਵਰਕ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਟੈਕਸਟ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Haas |first=Mary R. |title=Mary Rosamond Haas papers, ca. 1910-1996 |url=https://search.amphilsoc.org/collections/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.94-ead.xml;query=Mary%20Haas;brand=default |access-date=December 21, 2017 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਗਸਤ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਜੈਕ ਬੀ ਮਾਰਟਿਨ, ਮਾਰਗਰੇਟ ਮੈਕਕੇਨ ਮੌਲਡਿਨ, ਅਤੇ ਜੁਆਨੀਟਾ ਮੈਕਗਿਰਟ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਕਰੀਕ ਟੈਕਸਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{Cite news|url=http://muskogee.blogs.wm.edu/haas-hill-texts/|title=Haas/Hill texts - Muskogee (Seminole/Creek) Documentation Project|work=Muskogee (Seminole/Creek) Documentation Project|access-date=December 21, 2017|language=en-US|archive-date=ਦਸੰਬਰ 22, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051347/http://muskogee.blogs.wm.edu/haas-hill-texts/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Creek (Muskogee) Texts|url=https://archive.org/details/creekmuskogeetex0000haas|last=Haas|first=Mary R.|publisher=University of California|year=2015|isbn=9780520286429}}</ref> == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਉਸਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੌਰਿਸ ਸਵਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 1937 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ।<ref name="Golla 1997 826–837" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1996]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1910]] 570ae1mqdn5pyc0jwmaovi7su8sz0kl 0 163201 843404 814043 2026-07-29T20:38:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843404 wikitext text/x-wiki '''ਵਾਫ਼ਿਰ''' ( {{Lang|ar|وَافِر}} , ਸ਼ਾਬਦਿਕ 'ਅਨੇਕ, ਵਾਧੂ, ਭਰਪੂਰ, ਬਹੁਤਾ') ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਬਹਿਰ (ਮੀਟਰ ) ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਰਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਰਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ 80-90% ਸ਼ਿਅਰ (''ਤਵੀਲ'', ''ਬਾਸਿਤ'', ''ਕਾਮਿਲ'', ਅਤੇ ''[[ਅਰੂਜ਼|ਮੁਤਕ਼ਾਰਿਬ]]'' ਸਹਿਤ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ। <ref>{{Cite book|title=Towards a Typology of Poetic Forms: From language to metrics and beyond|last=Paoli|first=Bruno|date=30 September 2009|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=978-90-272-8904-9|editor-last=Aroui|editor-first=Jean-Louis|pages=193–208|chapter=Generative Linguistics and Arabic Metrics|editor-last2=Arleo|editor-first2=Andy|chapter-url={{Google books|ieM5AAAAQBAJ|page=193|plainurl=yes}}}}</ref> == ਰੂਪ == ਬਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰੂਪ ਦੇ ਅਰਕਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਜਿੱਥੇ "–" ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਉਚਾਰਖੰਡ, "u" ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਉਚਾਰਖੰਡ, ਅਤੇ " <u>uu</u> " ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਜਾਂ ਦੋ ਛੋਟੇ ਉਚਾਰਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ): <ref>{{Cite book|title=Classical Arabic Literature: A Library of Arabic Literature Anthology|url=https://archive.org/details/classicalarabicl0000unse|date=2013|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-7027-6|editor-last=van Gelder|editor-first=Geert Jan|pages=xiii–xxv|chapter=Introduction|jstor=j.ctt9qfxj6.5}}</ref> : | u – <u>uu</u> – | u – <u>uu</u> – | u – – | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਰਬੀ ਬਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ''ਵਾਫ਼ਿਰ'' ਸ਼ਾਇਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਉਚਾਰਖੰਡ ਨੂੰ ਦੋ ਛੋਟੇ ਉਚਾਰਖੰਡਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਦਲ ਲੈਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ''ਵਾਫਿਰ'' ਮਿਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਉਚਾਰਖੰਡਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ''ਕਾਮਿਲ'', ''[[Mutadarik|ਮੁਤਦਾਰਿਕ]]'' ਅਤੇ ਬਸਿਤ ਦੇ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of Arabic Literature|last=Stoetzer|first=W.|date=1998|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-18572-1|editor-last=Meisami|editor-first=Julie Scott|pages=645–646|chapter=Rajaz|editor-last2=Starkey|editor-first2=Paul|chapter-url={{Google books|DbCFBX6b3eEC|page=645|plainurl=yes}}}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛੰਦ]] d5vmgv6zftqgrpu2352u2omocwfx902 0 163207 843460 833529 2026-07-29T21:34:39Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843460 wikitext text/x-wiki '''ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ''' ( {{lang-ur|{{Nastaliq|تحریکِ خاکسار}}}} ) [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਪੰਜਾਬ (ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ)|ਪੰਜਾਬ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਸਮਾਜਕ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜਿਕ ਤਹਿਰੀਕ]] ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1931 ਵਿੱਚ [[ਇਨਾਇਤੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਮਸ਼ਰੀਕੀ|ਇਨਾਇਤੁੱਲਾ ਖਾਨ ਮਸ਼ਰੀਕੀ]] ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਨੂੰ [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ]] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vnJ0MwbAsEAC&dq=khaksars+only+the+muslims+have+a+right+to+rule+india&pg=PA6|title=Freedom Fighters of India (in Four Volumes)|last=M G Agrawal|date=2008|publisher=Isha Books|isbn=9788182054684|page=6}}</ref> ਖ਼ਾਕਸਾਰਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ। <ref name="Malik2000">{{Cite book|title=Allama Inayatullah Mashraqi: A Political Biography|url=https://archive.org/details/allamainayatulla0000mali|last=Malik|first=Muhammad Aslam|date=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195791587|pages=[https://archive.org/details/allamainayatulla0000mali/page/n154 131]|language=en|quote=The resolution was a bad omen to all those parties, including the Khaksars, which were, in one way or the other, opposing the partition of the subcontinent.}}</ref> <ref name="Talbot2013">{{Cite book|title=Khizr Tiwana, the Punjab Unionist Party and the Partition of India|last=Talbot|first=Ian|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136790294|language=en|quote=He also enlisted the support of the Khaksars“ who had been bitter opponents of Sikander." They, nevertheless possessed the virtue of being outspoken critics of the Pakistan scheme.}}</ref> <ref name="Paracha2014">{{Cite web |last=Paracha |first=Nadeem F. |date=11 May 2014 |title=The election that created Pakistan |url=https://www.dawn.com/news/1105473 |language=en |quote=Confessional religious parties like the Jamiat-i-Ulema-i-Hind (JUH), and radical right-wing outfits such as the Majlis-i-Ahrar and the Khaksar Movement were staunchly against the concept of ‘Muslim Nationalism’ being propagated by Jinnah and his party.}}</ref> <ref name="Husain">{{Cite book|title=Communal Harmony and the Future of India: The Study of the Role and Thoughts of Nation Builders for India's Unity, 1857-1985|last=Husain|first=Zakir|date=1985|publisher=Prakash Book Depot|page=147|language=en|quote=The Khaksar movement, the Red Shirt movement, the Ahrar movement and many other organisations of that ilk are the examples of Muslim genuineness in the unity and integrity of India.}}</ref> ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਧਰਮ, ਨਸਲ ਅਤੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਕੋਈ ਵਿਤਕਰੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਫ਼ੀਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੱਖੀ। ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="storyofpakistan"/> <ref name="TwoCircles">{{Cite web |last=Nasim Yousaf |date=24 August 2016 |title=The 'Belcha': Allama Mashriqi's powerful symbol for the Khaksar Tehrik |url=http://twocircles.net/2016aug24/1472040770.html |access-date=20 January 2018 |publisher=TwoCircles.net website |archive-date=13 ਅਗਸਤ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813143531/http://twocircles.net/2016aug24/1472040770.html |url-status=dead }}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Khaksars.jpg|thumb| ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਕਸਾਰ]] [[File:Salam_Masdoosi_in_Khaksar_Tahreek_Hyderabad_MJ_Market.jpg|thumb| [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]] ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਕਸਾਰ]] 1930 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ, {{Efn|Amalendu De says that the foundation was in 1931;<ref name=Amalendu2009pp72-73 /> Roy Jackson believes that it was in 1930.<ref name=Jackson2011p60 />}} ਅੱਲਾਮਾ ਮਸ਼ਰੀਕੀ, ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਮੁਸਲਿਮ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।<ref name="Jackson2011p60" /> ਉਸ ਨੇ ਸਵੈ-ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਚਾਲ-ਚਲਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ 1924 ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਸਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ। ''ਤਜ਼ਕਿਰਾ।'' ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥ, ''ਇਸ਼ਰਤ'' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, <ref name="Amalendu2009pp72-73">{{Cite book|title=History of the Khaksar Movement in India, 1931–1947|last=De|first=Amalendu|publisher=Parul Prakashani|year=2009|location=Kolkata|pages=72–73|author-link=Amalendu De}}</ref> ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਏ ਜੈਕਸਨ ਨੇ "...&nbsp;ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਸੀ।" <ref name="Jackson2011p60">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ADv5oEXXjXIC|title=Mawlana Mawdudi and Political Islam: Authority and the Islamic State|last=Jackson|first=Roy|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=978-0-415-47411-5|page=60|access-date=19 January 2018}}</ref> ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ''ਖ਼ਾਕ'' ਅਤੇ ''ਸਰ'' ਤੋਂ ਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ''ਮਿੱਟੀ'' ਅਤੇ ''ਪਸੰਦ ਹੈ'' ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਨਿਮਰ ਵਿਅਕਤੀ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref name="Jackson2011p60" /> <ref name="storyofpakistan"/> ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, <ref name="Jackson2011p60"/> ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ [[ਇਛਰਾ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ 90 ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ 300 ਨੌਜਵਾਨ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ। <ref name="Amalendu2009pp72-73"/> 1942 ਤੱਕ ਇਹ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਚਾਲੀ ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜੈਕਸਨ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸਦੀ "ਸਫਲਤਾ ਚਮਤਕਾਰੀ" ਸੀ। <ref name="Jackson2011p60" /> ''[[ਅਲ-ਇਸਲਾਹ (ਅਖ਼ਬਾਰ)|ਅਲ-ਇਸਲਾਹ]]'' ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਅਖਬਾਰ ਵੀ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। <ref name="TwoCircles"/> 4 ਅਕਤੂਬਰ 1939 ਨੂੰ, [[ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ|ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ [[ਲਖਨਊ]] ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ 30,000 ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਿਅਤ ਸਿਪਾਹੀਆਂ, 10,000 [[ਪੁਲਿਸ]] ਲਈ, ਅਤੇ 10,000 [[ਤੁਰਕੀ]] ਲਈ ਜਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੜਨ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨਾ ਮੰਨੀ ਗਈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2012}} 19 ਮਾਰਚ, 1940 ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਮੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ 3 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 32 ਜਾਂ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 300 ਖ਼ਾਕਸਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਆਗਾ ਜ਼ੈਗ਼ਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਐਸਪੀ ਸ੍ਰੀ ਡੀ. ਗੈਂਸਫੋਰਡ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦਾ ਸੈਸ਼ਨ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਮੰਨੀ। <ref name="M. M. Shafi">{{Cite book|title=JINNAH OF PAKISTAN|url=https://archive.org/details/jinnahofpakistan0000stan|last=Wolpert|first=Stanley|date=1983|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195774627|pages=[https://archive.org/details/jinnahofpakistan0000stan/page/179 179]–180|language=en}}</ref> ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਨੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਅਕਸਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਅੱਲਾਮਾ ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ। ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। <ref name="storyofpakistan">[http://storyofpakistan.com/the-khaksar-movement Profile of The Khaksar Movement on storyofpakistan.com website] Retrieved 19 January 2018</ref> ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੂੰ 19 ਜਨਵਰੀ 1942 ਨੂੰ ਵੇਲੋਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ 28 ਦਸੰਬਰ 1942 ਤੱਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ 1943 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। <ref>Syed Shabbir Hussain, ''Al-Mashriqi: The Disowned Genius'', 1991, page 180, Publisher: Jang Publisher, Lahore, Pakistan.</ref> ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਸੀ, <ref name="Malik2000"/> <ref name="Talbot2013"/> <ref name="Paracha2014"/> ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। <ref name="Husain"/> ਵੰਡ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ, ਖ਼ਾਕਸਾਰਾਂ ਨੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੋ ਉਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ; ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚ ਗਈਆਂ। <ref name="Pal2016">{{Cite web |last=Pal |first=Sanchari |date=12 September 2016 |title=Unknown and Unsung, They Saved Hundreds of Lives During Partition but Were Never Celebrated |url=https://www.thebetterindia.com/67924/unsung-heroes-partition-india-pakistan/ |publisher=[[The Better India]] |language=en}}</ref> ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਵਲੰਟੀਅਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਚਾਕੂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref name="Pal2016" /> ਅੱਲਾਮਾ ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ 4 ਜੁਲਾਈ 1947 ਨੂੰ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਅਰਥਾਤ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੀ ਮੁੜ ਜਾਗੀ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜੋ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਲੀਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=January 2012}} [[ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ|ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫਿਰਕੂ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਕਸਾਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref name="Khan2011">{{Cite journal|last=Khan|first=Yasmin|year=2011|title=Performing Peace: Gandhi's assassination as a critical moment in the consolidation of the Nehruvian state|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/performing-peace-gandhis-assassination-as-a-critical-moment-in-the-consolidation-of-the-nehruvian-state/B13C16345C0092DF55010CDEFA9ACACF|journal=[[Modern Asian Studies]]|volume=45|issue=1|pages=57–80|doi=10.1017/S0026749X10000223}}</ref> <ref name="BestA">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aTyk_neEmg0C&pg=PA127|title=British Documents on Foreign Affairs: Reports and Papers from the Foreign Office Confidential Print. From 1946 through 1950. Asia 1949. Burma, India, Pakistan, Ceylon, Indonesia, The Philippines and South-East Asia and the Far East (general), January 1949- December 1949|last=Best|first=A.|publisher=Univ. Publ. of America|year=2003|isbn=978-1-55655-768-2|series=Asia / ed. Anthony Best|page=127|quote=The government also declared the Muslim League National Guard, and Khaksars to be unlawful organisations. In Madras and Bombay the action taken was considerably more comprehensive: Communist volunteer corps were covered by the ban and in the latter Province the Schedule Castes Volunteer Organisation was also forbidden.|access-date=2022-11-23|issue=pt. 4, v. 9}}</ref> ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿਖੇ 27 ਅਗਸਤ 1963 ਨੂੰ ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸਿਆਸੀ ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਠਜੋੜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਇਹ 1977 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਲਾਇੰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। <ref name="storyofpakistan"/> <ref name="DailyTimes">{{Cite web |last=Nazir Hussein Siyal |date=27 August 2016 |title=Nation still needs a dauntless leader like Allama Mashriqi: Khaksar Tehrik chief |url=https://dailytimes.com.pk/61048/nation-still-needs-a-dauntless-leader-like-allama-mashriqi-kt-chief/ |access-date=20 January 2018 |publisher=Daily Times (newspaper)}}</ref> ]। <ref name="DailyTimes"/> == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Al-Islah.jpg|thumb|221x221px| "ਅਲ-ਇਸਲਾਹ" (ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦਾ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ)]] === ਚੌਵੀ ਅਸੂਲ === ਮਾਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ 1931 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ; "ਰੱਬ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ, ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ"। <ref>{{Cite book|title=History of the Khaksar Movement in India, 1931–1947|last=De|first=Amalendu|publisher=Parul Prakashani|year=2009|location=Kolkata|page=126|author-link=Amalendu De}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ 29 ਨਵੰਬਰ 1936 ਨੂੰ [[ਸਿਆਲਕੋਟ]] ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ 24 ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੱਤੀ। <ref name="Amalendu 1947. Pg 127">{{Cite book|title=History of the Khaksar Movement in India, 1931–1947|last=De|first=Amalendu|publisher=Parul Prakashani|year=2009|location=Kolkata|page=127|author-link=Amalendu De}}</ref> ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਬਾਨੀ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੇ ਤਹਿਰੀਕ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਉ [[ਜਾਤ]] ਜਾਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਖ਼ਾਕਸਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ "ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਨੇਹ" ਨਾਲ਼ ਤਹਿਰੀਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਕਰਨ। <ref name="Amalendu 1947. Pg 127" /> <ref name="storyofpakistan"/> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] <references /> 7s6vvwjedpks1gr9zsn1jo1byvhw8g5 0 163489 843600 667890 2026-07-30T00:00:57Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843600 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:MarieAnneVictoireBoivin.jpg|right|thumb| ਮੈਰੀ-ਐਨ ਵਿਕਟੋਰੀ ਬੋਵਿਨ]] '''ਮੈਰੀ-ਐਨ ਵਿਕਟੋਇਰ ਗਿਲੇਨ ਬੋਇਵਿਨ''' (9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1773 – 16 ਮਈ 1841) ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ [[ਦਾਈ]], ਖੋਜੀ, ਅਤੇ [[ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਵਿਗਿਆਨ]] ਲੇਖਕ ਸੀ।<ref name="Ogilvie">{{Cite book|url=https://archive.org/details/womeninscience00mari|title=Women in science : antiquity through the nineteenth century : a biographical dictionary with annotated bibliography|last=Ogilvie|first=Marilyn Bailey|publisher=MIT Press|year=1986|isbn=026215031X|edition=3. print.|location=Cambridge, Mass.|page=43|url-access=registration}}</ref><ref name="Beach 1904">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.180051|title=The Encyclopedia Americana|last=Beach|first=Frederick Converse|publisher=The Americana company.|year=1904|location=New York}}</ref> ਮੈਰੀ ਬੋਵਿਨ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਇਵਿਨ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਪੇਲਵੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੋਨੀ ਸਪੇਕੁਲਮ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਡਾਕਟਰੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 150 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।<ref name="stanley">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uRJt7QqA7GEC&pg=PA235|title=Mothers and Daughters of Invention: Notes for a Revised History of Technology|last=Stanley|first=Autumn|publisher=Rutgers University Press|year=1995|isbn=978-0813521978|page=235}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == ਮੈਰੀ ਐਨ ਵਿਕਟੋਇਰ ਗਿਲੇਨ ਦਾ ਜਨਮ 1773 ਵਿੱਚ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="stanley" /> ਉਸਨੇ ਏਟੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਨਰੀ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਗ ਨਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ,<ref name="Ogilvie" /><ref name="Burton">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6ShGrsIWbq0C&pg=PA223|title=Napoleon and the Woman Question: Discourses of the Other Sex in French Education, Medicine, and Medical Law 1799-1815|last=Burton|first=June K.|publisher=Texas Tech University Press|year=2007|isbn=9780896725591|page=104}}</ref> ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਕਿੰਗ ਲੂਈ XVI ਦੀ ਭੈਣ ਮੈਡਮ ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ।<ref name="Beach 1904" /> ਜਦੋਂ [[ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਇਨਕਲਾਬ|ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਦੌਰਾਨ ਨਨਰੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ [[ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ|ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ]] ਅਤੇ ਦਾਈ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ।<ref name="Beach 1904" /> ਉਸਦੀ ਡਾਕਟਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਈ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ 1797 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਲੂਈ ਬੋਵਿਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ<ref name="Burton" /> ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਲੂਈ ਬੋਵਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੀ ਅਤੇ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਪੈਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Windsor">{{Cite book|title=Women in Medicine an Encyclopedia.|url=https://archive.org/details/womeninmedicinee0000wind_c3o2|last=Windsor|first=Laura Lynn|publisher=ABC-CLIO|year=2002|isbn=1576073939|location=Santa Barbara|page=[https://archive.org/details/womeninmedicinee0000wind_c3o2/page/35 35]}}</ref> ਉਹ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾਈ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ 1801 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜੀਨ-ਐਂਟੋਇਨ ਚੈਪਟਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ।<ref name="Beach 1904" /> ਮੈਰੀ ਬੋਵਿਨ ਮੈਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਹੈ. ਮਮੇ ਬੋਵਿਨ ਫਿਰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਰੀ-ਲੁਈਸ ਲੈਚਾਪੇਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਈ। ਮਮੇ ਬੋਵਿਨ ਨੇ 1800 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਸੇਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।<ref name="Burton" /> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1841]] gprzye0gvwdi1yi7yp5uqo3ihlsz5r4 0 163962 843475 835383 2026-07-29T21:48:49Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843475 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਪਰਵੀਨ ਐਤਸਾਮੀ | image = Etesami.jpg | caption = | native_name = {{lang|fa|پروین اعتصامی}} | native_name_lang = fa | birth_name = ਰਖ਼ਸ਼ੰਦਾ ਐਤਸਾਮੀ | birth_date = {{Birth date|1907|03|17|df=y}} | birth_place = [[ਤਬਰੀਜ਼]], ਕਾਜਾਰ ਈਰਾਨ | death_date = {{Death date and age|1941|4|4|1907|3|17|df=y}} | death_place = [[ਕੁਮ]], ਪਹਿਲਵੀ ਈਰਾਨ | resting_place = [[Fatima Masumeh Shrine]] | education = | occupation = ਸ਼ਾਇਰਾ | alma_mater = [[Iran Bethel School]] | spouse = ਫ਼ਜ਼ੁੱਲਾਹ ਐਤਸਾਮੀ (1934–1935, separation) | father = [[ਯੂਸਫ਼ ਐਤਸਾਮੀ]] | relatives = [[ਅਬੁਲਹੋਸੈਨ ਐਤਸਾਮੀ]] (uncle) }} '''ਰਖ਼ਸ਼ੰਦਾ ਐਤਸਾਮੀ''' ({{Lang-fa|رخشنده اعتصامی}}; 1907 – 4 ਅਪਰੈਲ 1941) ਉਰਫ਼ '''ਪਰਵੀਨ ਐਤਸਾਮੀ''' ({{Lang-fa|پروین اعتصامی}} ) 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਫ਼ਾਰਸੀ]] ਸ਼ਾਇਰਾ ਸੀ।<ref name="iranica">{{Cite book|url=http://www.iranicaonline.org/articles/etesami-parvin|title=Parvin Etesami|last=Heshmat Moayyad|publisher=Encyclopædia Iranica|access-date=April 4, 2010}}</ref><ref>{{Cite book|title=Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues|url=https://archive.org/details/routledgeinterna0002unse_i9z8|last=C. Kramarae and D. Splender|publisher=Routledge|year=2000|isbn=0-415-92091-4|page=1273}}</ref> == ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Parvin_etesami.jpg|left|thumb| ਪਰਵੀਨ ਐਤਸਾਮੀ ਦਾ ਸਕੈਚ]] ਪਰਵੀਨ ਐਤਸਾਮੀ ਦਾ ਜਨਮ 1907 ਵਿੱਚ [[ਤਬਰੀਜ਼]] ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਯੂਸਫ਼ ਐਤਸਾਮੀ ਅਸ਼ਟਿਆਨੀ (ਏਤੇਸਾਮ-ਅਲ-ਮੋਲਕ) ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਮੁਸਤੌਫੀ ਇਤੇਸਾਮ-ਅਲ-ਮੋਲਕ ਸੀ। <ref name="bio">{{Cite web |title=Persian Language & Literature: Parvin Etesami |url=https://www.iranchamber.com/literature/petesami/parvin_etesami.php |url-status=live |access-date=2021-04-09 |website=Iran Chamber Society}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web |last=Moayyad |first=Heshmat |date=December 15, 1998 |title=Etesami, Mirza Yusuf Khan Ashtiani, Etesam-al-Molk |url=http://www.iranicaonline.org/articles/etesami-mirza-yusof-khan-astiani-etesam-al-molk |url-status=live |access-date=April 8, 2021 |website=iranicaonline.org |publisher=Encyclopedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 6 |page=666}}</ref> ਉਸਦਾ ਦਾਦਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਇਬਰਾਹਿਮ ਖਾਨ ਮੁਸਤੌਫੀ ਇਤੇਸਾਮ-ਅਲ-ਮੋਲਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਿਆਨ ਤੋਂ ਸੀ, ਪਰ [[ਤਬਰੀਜ਼]] ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਾਜਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ [[ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ (ਇਰਾਨ)|ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨ]] ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web |title=Khayam Persian Calendar Program |url=http://www.payvand.com/cgi-bin/khayam.cgi?opt=pm&year=1285&month=esfand&day= |publisher=Payvand News |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415160027/http://www.payvand.com/cgi-bin/khayam.cgi?opt=pm&year=1285&month=esfand&day= |url-status=dead }}</ref> ਐਤਸਾਮੀ ਦੇ ਚਾਰ ਭਰਾ ਸਨ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1973 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ [[ਤਹਿਰਾਨ]] ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ [[ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ|ਫਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ]] ਦੀ ਠੋਸ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name=":3">{{Cite web |last=Bashiri |first=Iraj |date=February 2001 |title=Parvin E'tesami's Life |url=https://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Poets/Parvin.html#Parvin |url-status=live |access-date=2021-04-09 |website=Bashiri Working Papers on Central Asia and Iran}}</ref> 8 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। <ref name=":3" /> ਉਸਨੇ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਈਰਾਨ ਬੈਥਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1924 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ <ref name=":1">{{Cite web |last=Moayyad |first=Heshmat |date=December 15, 1998 |title=EʿTEṢĀMĪ, PARVĪN |url=https://iranicaonline.org/articles/etesami-parvin |url-status=live |access-date=2021-04-08 |website=iranicaonline.org |publisher=Encyclopaedia Iranica, Vol. VIII, Fasc. 6 |pages=666–669}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। <ref name=":1" /> ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਈਰਾਨੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ, ''ਏ ਟਵਿਗ ਆਫ਼ ਏ ਵਿਸ਼'' (1924) ਲਿਖੀ। <ref name=":2">{{Cite web |date=2021-03-16 |title=Persian poet Parvin E'tesami commemorated |url=http://www.iranart.news/Section-culture-5/57134-persian-poet-parvin-tesami-commemorated |url-status=dead |access-date=2021-04-09 |website=Iran Art |publisher=Iran Daily |language=en |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415083422/http://www.iranart.news/Section-culture-5/57134-persian-poet-parvin-tesami-commemorated }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: url-status]]</ref> 1926 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਨਵੇਂ ਪਹਿਲਵੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਉਸਤਾਦ ਬਣਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name=":2" /> 10 ਜੁਲਾਈ, 1934 ਨੂੰ, ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਫਜ਼ਲੁੱਲਾ ਐਤਸਾਮੀ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮਾਨਸ਼ਾਹ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। <ref name=":4">{{Cite web |date=2021-03-15 |title=Parvin Etesami; Shining jewel in Persian literature's history |url=https://en.mehrnews.com/news/170936/Parvin-Etesami-Shining-jewel-in-Persian-literature-s-history |access-date=2021-04-10 |website=Mehr News Agency |language=en |archive-date=2021-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410193753/https://en.mehrnews.com/news/170936/Parvin-Etesami-Shining-jewel-in-Persian-literature-s-history |url-status=dead }}</ref> ਪਰ ਇਹ ਵਿਆਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਹਫ਼ਤੇ ਹੀ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ [[ਤਹਿਰਾਨ]] ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। <ref name=":4" /> ਉਹ [[ਕਾਨੂਨ-ਏ-ਬਨੋਵਾਨ|ਕਾਨੂੰਨ-ਏ-ਬਨੋਵਨ]] ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿਜਾਬ (ਪਰਦੇ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਸ਼ਫ਼-ਏ-ਹਿਜਾਬ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। <ref>Hamideh Sedghi, “FEMINIST MOVEMENTS iii. IN THE PAHLAVI PERIOD,” Encyclopaedia Iranica, IX/5, pp. 492-498, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/feminist-movements-iii (accessed on 30 December 2012).</ref> 1936 ਵਿੱਚ, ਐਤਸਾਮੀ ਨੂੰ ਰੇਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਵੀ ਦੁਆਰਾ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਤੀਜਾ-ਡਿਗਰੀ ਇਰਾਨ ਮੈਡਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। <ref name=":2" /> 1938-39 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਤਹਿਰਾਨ ਦੀ ''ਦਾਨੇਸ਼-ਸਰਾਏ-ਏ 'ਆਲੀ'', (ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਰਬੀਅਤ ਮੋਆਲੇਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1938 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ [[ਟਾਈਫਾਈਡ ਬੁਖ਼ਾਰ|ਟਾਈਫਾਈਡ ਬੁਖਾਰ]] ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। <ref name="iranica" /> <ref>{{Cite web |date=2016-06-28 |title=Audio version of Parvin Etesami's divan released in Armenian |url=https://www.tehrantimes.com/news/403796/Audio-version-of-Parvin-Etesami-s-divan-released-in-Armenian |access-date=2021-04-10 |website=Tehran Times |language=en |archive-date=2021-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410183830/https://www.tehrantimes.com/news/403796/Audio-version-of-Parvin-Etesami-s-divan-released-in-Armenian |url-status=dead }}</ref> ਉਸਨੂੰ ਕੋਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਮਾਸੁਮੇਹ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰਵੀਨ ਈਤੇਸਾਮੀ ਦਾ ਘਰ 19 ਅਕਤੂਬਰ, 2006 ਨੂੰ ਈਰਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। [[ਤਸਵੀਰ:Parvin_Grave.jpg|thumb| ਕੋਮ ਵਿੱਚ ਈਤੇਸਾਮੀ ਦੀ ਕਬਰ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1907]] mh19d8pqze18sfwjrvb7bbgb05ez1hc 0 164355 843519 669008 2026-07-29T22:40:12Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843519 wikitext text/x-wiki '''ਕਾਵੇਰੀ ਮਾਧਵਨ''' [[ਆਇਰਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਜਨਮੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == ਕਾਵੇਰੀ ਮਾਧਵਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਸੀ. ਗੁਰੂਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਬੋਲੰਮਾ ਗੁਰੂਸਵਾਮੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 1987 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਸਰਜਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਾਧਵਨ, ਸਟ੍ਰਾਫਨ, ਕਾਉਂਟੀ ਕਿਲਡਰੇ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਮਾਧਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ 2000 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਾਧਵਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਅਨਮ ਕਾਰਾ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੈਸਟ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਵਲ 2003 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤੀਜਾ 2020 ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਆਇਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮਾਧਵਨ ਆਇਰਿਸ਼ ਟਾਈਮਜ਼ ਲਈ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਈਵਨਿੰਗ ਹੇਰਾਲਡ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਵਲ ਐਕਸਟਰਾ ਲਈ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। <ref name="The Irish Times 2013">{{Cite web |date=2013-03-21 |title=Practising yoga does not make you less Catholic |url=https://www.irishtimes.com/opinion/practising-yoga-does-not-make-you-less-catholic-1.4058013 |access-date=2019-12-12 |website=The Irish Times}}</ref> <ref name="Ricorso">{{Cite web |title=Cauvery Madhavan |url=http://www.ricorso.net/rx/az-data/authors/m/Madhavan_C/life.htm |access-date=2019-12-12 |website=Ricorso}}</ref> <ref name="The Irish Times 2019">{{Cite web |date=2019-12-10 |title='Paddy Indian' welcomed by god of fun |url=https://www.irishtimes.com/news/paddy-indian-welcomed-by-god-of-fun-1.327426 |access-date=2019-12-12 |website=The Irish Times}}</ref> <ref name="BBC 2002">{{Cite web |date=2002-12-02 |title=Manchester Masti - Cauvery Madhavan Interview |url=https://www.bbc.co.uk/manchester/communities/masti/2002/12/02/cauvery_madhavan_interview.shtml |access-date=2019-12-12 |website=BBC}}</ref> <ref name="Ray">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C34GICexkPMC&pg=PA123|title=Studies in Women Writers in English|last=Ray|first=M.K.|last2=Kundu|first2=R.|publisher=Atlantic Publishers & Distributors|year=2004|isbn=978-81-269-0816-5|series=Studies in Women Writers in English|page=123|access-date=2019-12-12|issue=v. 6}}</ref> <ref name="Tunca">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CYFyDQAAQBAJ&pg=PA329|title=Postcolonial Gateways and Walls: Under Construction|last=Tunca|first=D.|last2=Wilson|first2=J.|publisher=Brill|year=2016|isbn=978-90-04-33768-8|series=Cross/Cultures|page=329|access-date=2019-12-12}}</ref> <ref name="Wulff">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bV4zDwAAQBAJ&pg=PA123|title=Rhythms of Writing: An Anthropology of Irish Literature|last=Wulff|first=H.|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2017|isbn=978-1-4742-4415-2|page=123|access-date=2019-12-12}}</ref> <ref name="Tucker">{{Cite book|title=Literary visions of multicultural Ireland|url=https://archive.org/details/literaryvisionso0000unse_b3s8|last=Tucker|first=Amanda|date=2014-02-28|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-8928-2|pages=[https://archive.org/details/literaryvisionso0000unse_b3s8/page/50 50]–63|chapter=Strangers in a strange land?: the new Irish multicultural fiction|doi=10.7228/manchester/9780719089282.003.0003}}</ref> == ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰੋਤ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਪੱਤਰਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] q3mh84tnfopjbi85zg0s598hrj28vlw 0 165382 843352 807438 2026-07-29T19:43:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843352 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name = ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ | image = Sri_Sathya_Sai_Baba_at_Brindavan_Ashram.jpg | alt = ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ | caption = | religion = [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]] | sect = [[ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ]] | birth_date = {{Birth date|1926|11|23|df=y}} | birth_place = [[ਪੁੱਟਪਰਥੀ]], ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ<!-- DO NOT LINK, see [[MOS:GEOLINK]] -->, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ (ਮੌਜੂਦਾ [[ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ<!-- DO NOT LINK, see [[MOS:GEOLINK]] -->) | institute = {{Plainlist| * [[ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਸੈਂਟਰਲ ਟਰੱਸਟ]] * ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਗਲੋਬਲ ਕੌਂਸਲ }} | death_date = {{Death date and age|df=yes|2011|4|24|1926|11|23}} | death_place = ਪੁੱਟਪਰਥੀ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ | birth_name = ਰਤਨਾਕਰਮ ਸੱਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਰਾਜੂ | founder = ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਸੈਂਟਰਲ ਟਰੱਸਟ | guru = <!-- The teacher (if any) --> | philosophy = ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ। ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਦਦ ਕਰੋ। ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਾ ਦਿਓ। | nationality = ਭਾਰਤੀ<!-- [[MOS:OVERLINK]] --> | signature = }} '''ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ''' (ਜਨਮ '''ਰਤਨਾਕਰਮ ਸੱਤਿਆਨਾਰਾਇਣ ਰਾਜੂ'''; 23 ਨਵੰਬਰ 1926{{spaced ndash}}24 ਅਪ੍ਰੈਲ 2011)<ref name="BBC obit">{{cite news |publisher=BBC News |title=Obituary: Indian guru Sai Baba |date=24 April 2011 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13153536 |quote=Satya Sai Baba was born Sathyanarayana Raju on 23 November 1926}}</ref> ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੁਰੂ ਸੀ।<ref name="babb83">{{cite journal|last1=Babb|first1=Lawrence A.|title=Sathya Sai Baba's Magic|url=https://archive.org/details/sim_anthropological-quarterly_1983-07_56_3/page/n13|journal=Anthropological Quarterly|date=1983|volume=56|issue=3|pages=116–124|doi=10.2307/3317305|jstor=3317305}}</ref><ref name="das15">{{cite journal|last1=Das|first1=M. K.|title=Televising religion: A study of Sathya Sai Baba's funeral broadcast in Gangtok, India|journal=Anthropological Notebooks|date=2015|volume=21|issue=3|pages=83–104|url=http://www.drustvo-antropologov.si/AN/PDF/2015_3/Anthropological_Notebooks_XXI_3_Kumar%20Das.pdf}}</ref> ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ [[ਸ਼ਿਰਡੀ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ]] ਦਾ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਸੀ,<ref name="RichardWeiss">{{cite journal|last1=Weiss|first1=Richard|date=December 2005|title=The Global Guru: Sai Baba and the Miracle of the Modern T|url=http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec05/7_2_2.pdf|journal=New Zealand Journal of Asian Studies|volume=7|issue=2|pages=5–19|access-date=2023-04-24|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718121924/http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec05/7_2_2.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="kent" /> ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।<ref name="Singleton, Mark| Goldberg, Ellen">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GSpnAQAAQBAJ&q=sai+baba+god+incarnate+academic+studies&pg=PT208|title=Gurus of Modern Yoga|isbn=978-0199374953|last1=Singleton|first1=Mark|last2=Goldberg|first2=Ellen|year=2013}}</ref><ref name="BabbLawrence">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=B8bMjUt6AqIC|title=Redemptive Encounters: Three Modern Styles in the Hindu Tradition|last=Babb|first=Lawrence A.|publisher=[[University of California Press]]|year=1991|isbn=978-0520076365|page=164}}</ref> ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਭੂਤੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਆਹ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਗੂਠੀਆਂ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਘੜੀਆਂ, ਚਮਤਕਾਰੀ ਇਲਾਜਾਂ, ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ, ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ, ਦੁਵੱਲੇਪਣ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਵ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੀ।<ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/this_world/3813469.stm |title=Sai Baba: God-man or con man? |last=Datta |first=Tanya |date=17 June 2004 |access-date=7 December 2020 |work=BBC News}}</ref> ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਚਾਲ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਸਨ ਜੋ ਅਲੌਕਿਕ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।<ref name=quack>{{cite book|author=Johannes Quack|title=Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India |url=https://books.google.com/books?id=55wFpydSZ8oC&pg=PA120 |year=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199812608 |pages=120–}}</ref><ref name=CNNSingh>{{cite news |title=Indian spiritual guru dies at 85 |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/04/24/india.spiritual.guru.death/ |access-date=7 December 2020 |newspaper=CNN |date=24 April 2011 |orig-year=Sunday (Easter Day) |author=Harmeet Shah Singh |archive-date=21 ਸਤੰਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921214124/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/asiapcf/04/24/india.spiritual.guru.death/ |url-status=dead }}</ref><ref name=Palmer116>Palmer, Norris W. "Baba's World". In: {{cite book| last1 = Forsthoefel| first1 = Thomas A.| editor-last = Humes| editor-first = Cynthia Ann| title = Gurus in America| url = https://archive.org/details/gurusinamerica0000unse| place = Albany, NY| publisher = State University of New York Press| year = 2005| isbn = 0791465748 }}</ref> 1972 ਵਿੱਚ, ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਨੇ [[ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਸੈਂਟਰਲ ਟਰੱਸਟ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=SSSCT - Home |url=https://www.srisathyasai.org/pages/index.html |access-date=2022-12-09 |website=www.srisathyasai.org}}</ref> ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ ਨੇ ਮੁਫਤ ਸੁਪਰ ਸਪੈਸ਼ਲਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ<ref>{{Cite web |title=Sri Sathya Sai Institute of Higher Medical Sciences |url=https://sssihms.org/ |access-date=2022-12-09 |website=Sri Sathya Sai Institute of Higher Medical Sciences |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sri Sathya Sai Institute of Higher Medical Sciences, Prasanthigram |url=https://prasanthigram.sssihms.org/ |access-date=2022-12-09 |website=Sri Sathya Sai Institute of Higher Medical Sciences, Prasanthigram |language=en-US}}</ref> ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਹਸਪਤਾਲ,<ref>{{Cite web |title=Sri Sathya Sai General Hospital, Prasanthi Nilayam |url=https://www.sssgh.org/ |access-date=2022-12-09 |language=en-US}}</ref> ਕਲੀਨਿਕ,<ref>{{Cite web |title=Sssmh |url=https://www.sssmh.org.in/ |access-date=2022-12-09 |website=www.sssmh.org.in |archive-date=2022-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221209052845/https://www.sssmh.org.in/ |url-status=dead }}</ref> ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ,<ref>{{Cite web |title=SSSCT - Anantapur Project |url=https://www.srisathyasai.org/pages/sai-anantapur.html |access-date=2022-12-09 |website=www.srisathyasai.org}}</ref> ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,<ref>{{Cite web |title=Sri Sathya Sai Institute of Higher Learning (SSSIHL) |url=https://www.sssihl.edu.in/ |access-date=2022-12-09 |website=Sri Sathya Sai Institute of Higher Learning (SSSIHL) |language=en-GB}}</ref> ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ, ਆਸ਼ਰਮ, ਐਡਟੈਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ<ref>{{Cite web |title=Sri Sathya Sai Vidya Vahini |url=https://learning.srisathyasaividyavahini.org/ |access-date=2022-12-09 |website=learning.srisathyasaividyavahini.org}}</ref> ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name=funeral>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13204914|title=Thousands flock to funeral of India guru Satya Sai Baba|work=BBC News|date=27 April 2011}}</ref><ref name=deccanheraldlegacy>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/156315/sai-babas-legacy.html|title=Sai Baba's legacy|work=Deccan Herald|date=24 April 2011}}</ref><ref name="toigovernments">{{cite news| url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-25/india/29470992_1_sathya-sai-baba-whitefield-ashram-god | archive-url=https://web.archive.org/web/20131001140943/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-25/india/29470992_1_sathya-sai-baba-whitefield-ashram-god | url-status=dead | archive-date=2013-10-01 | work=[[The Times of India]] | title='Sai Baba did everything govt could not'}}</ref> ਇਸ ਦੀਆਂ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹਨ,<ref>{{Cite web |title=Sri Sathya Sai Global Council {{!}} Member Countries |url=https://www.srisathyasaiglobalcouncil.org/membercountries |access-date=2022-12-11 |website=SSSGlobalCouncil |language=en}}</ref> ਇਸਦੀ ਭੈਣ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਸ਼੍ਰੀ ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਗਲੋਬਲ ਕੌਂਸਲ।<ref>{{Cite web |title=Sri Sathya Sai Global Council {{!}} Member Countries |url=https://www.srisathyasaiglobalcouncil.org/membercountries |access-date=2022-12-09 |website=SSSGlobalCouncil |language=en}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} ==ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ== * {{cite book|author=Samuel H. Sandweiss|title=Sai Baba the Holy Man and the Psychiatrist|isbn=978-0960095810|year=1975|page=[https://archive.org/details/saibabaholymanps0000sand/page/240 240]|url=https://archive.org/details/saibabaholymanps0000sand/page/240}} * {{cite book|author=John S. Hislop|title=My Baba and I|isbn=978-0960095889|year=1985|url=https://archive.org/details/mybabai00hisl}} * {{cite book|author=Phyllis Krystal|title=Sai Baba: The Ultimate Experience|url=https://archive.org/details/saibabaultimatee0000krys|isbn=978-0877287940|year=1994|page=260}} * {{cite book|author=Don Mario Mazzoleni|title=A Catholic Priest Meets Sai Baba|isbn=978-0962983511|year=1994|page=[https://archive.org/details/catholicpriestme00mazz/page/285 285]|url=https://archive.org/details/catholicpriestme00mazz/page/285}} * {{cite book|author=Erlendur Haraldsson|title=Modern Miracles: An Investigative Report on These Psychic Phenomena Associated With Sathya Sai Baba|isbn=978-0803893849|year=1997|page=[https://archive.org/details/modernmiracles00erle/page/315 315]|url=https://archive.org/details/modernmiracles00erle/page/315}} * {{cite book|author=Vladimir Antonov|title=Sathya Sai Baba – The Christ of Our Days|isbn=978-1438252766|year=2008|page=38}} * {{cite book|author=Tommy S. W. Wong|title=How Sai Baba Attracts Without Direct Contact|url=https://archive.org/details/howsaibabaattrac0000wong|isbn=978-1448604166|year=2009|page=[https://archive.org/details/howsaibabaattrac0000wong/page/n58 108]}} * {{cite book|author=Tulasi Srinivas|title=Winged Faith: Rethinking Globalization and Religious Pluralism Through the Sathya Sai Movement|url=https://archive.org/details/wingedfaithrethi0000srin|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0231149334|year=2010|page=[https://archive.org/details/wingedfaithrethi0000srin/page/430 430]}} * {{cite book|author=David Smith|title="Hinduism" Religions in the Modern World: Traditions and Transformations|url=https://archive.org/details/religionsinmoder0000unse_j8l7|publisher=Routledge|isbn=978-0415858809|year=2016}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Wikiquote}} {{Commons category}} * [http://www.sathyasai.org/ International Sai Organization] * {{Curlie|Society/Religion_and_Spirituality/Hinduism/Gurus_and_Saints/Sathya_Sai_Baba/}} * {{Internet Archive author |sname=Sathya Sai Baba}} * {{Worldcat id|lccn-n80-7665}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਤਿਆ ਸਾਈਂ ਬਾਬਾ]] cih2jiaxaz00jfujggrbksuy2vne008 0 165562 843722 749666 2026-07-30T11:10:01Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843722 wikitext text/x-wiki '''ਚੱਕ ਮਲੂਕ''' ( {{lang-ur|چک ملوک}} ) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ|ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ]] ਵਿੱਚ [[ਚਕਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਚਕਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਯੂਨੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਉਪਮੰਡਲ ਹੈ, ਇਹ ਚਕਵਾਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, <ref>[http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=6&dn=Chakwal Tehsils & Unions in the District of Chakwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080124031142/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=6&dn=Chakwal|date=January 24, 2008}}</ref> ਅਤੇ 32°58'0N 72°57'0E ਗੁਣਕਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। <ref>{{Cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/PK/4/Chak_Maluk.html |title=Location of Chak Maluk - Falling Rain Genomics |access-date=2023-04-25 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425165901/http://www.fallingrain.com/world/PK/4/Chak_Maluk.html |url-status=dead }}</ref> == ਹਵਾਲੇ == 78apw3pqq8wc8tmqmjdsfxnctpxa425 0 166052 843397 811553 2026-07-29T20:30:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843397 wikitext text/x-wiki {{About|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ|ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਦਾਹੋਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ}} {{Infobox settlement | name = ਦਾਹੌਦ | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Gujarat#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|22|50|05|N|74|15|20|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = ਭਾਰਤ | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_type2 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[ਗੁਜਰਾਤ]] | subdivision_name2 = [[ਦਾਹੌਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਦਾਹੌਦ]] | subdivision_name3 = | established_title = <!-- Established --> | established_date = 2006 | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 14 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_metro = 2,127,086 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=census>{{cite web|title=Dohad Metropolitan Urban Region Population 2011 Census|url=http://www.census2011.co.in/census/metropolitan/300-dohad.html|website=www.census2011.co.in|access-date=23 October 2017}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[ਪਿੰਨ ਕੋਡ]] | postal_code = 389151 | area_code = 2673 | area_code_type = ਟੈਲੀਫੋਨ ਕੋਡ | registration_plate = GJ-20 | website = https://dahod.gujarat.gov.in | footnotes = | demographics1_info1 = [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] | area_urban_km2 = 3,642 }} [[File:Jilla Panchayat Bhawan Dahod.jpg|thumb|ਦਾਹੋਦ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਚਾਇਤ ਭਵਨ]] '''ਦਾਹੋਦ''' ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਗੁਜਰਾਤ]] ਰਾਜ ਵਿੱਚ [[ਦਾਹੋਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਦਾਹੋਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ ਦੁਧੀਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਤ ਦਧੀਚੀ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ [[ਆਸ਼ਰਮ]] ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾਹੋਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਤੋਂ 214 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (133 ਮੀਲ) ਅਤੇ [[ਵਡੋਦਰਾ]] ਤੋਂ 159 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (99 ਮੀਲ) ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਹਦ (ਭਾਵ "ਦੋ ਸੀਮਾਵਾਂ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ [[ਰਾਜਸਥਾਨ]] ਅਤੇ [[ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੇੜੇ ਹਨ)।<ref name="Desai2007">{{cite book|author=Anjali H. Desai|title=India Guide Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC&pg=PA180|access-date=28 August 2017|year=2007|publisher=India Guide Publications|isbn=978-0-9789517-0-2|page=180}}</ref> [[ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ]] [[ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ]] ਦਾ ਜਨਮ [[ਜਹਾਂਗੀਰ]] ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ 1618 ਵਿੱਚ ਦਾਹੋਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਸੀ।<ref>{{Cite book |last=Shikoh |first=Dara |title=On Becoming an Indian Muslim: French Essays on Aspects of Syncretism |url=https://archive.org/details/onbecomingindian0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=9780195658071 |editor-last=Waseem |editor-first=M. |page=[https://archive.org/details/onbecomingindian0000unse/page/103 103] |chapter=An Experiment in Hindu-Muslim Unity}}</ref> [[ਤਾਤਿਆ ਟੋਪੇ]], ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀ, ਦਾਹੋਦ ਤੋਂ ਫਰਾਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਮਹਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 2006 ਵਿੱਚ ਦਾਹੋਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਰਬਨ ਬੈਂਕ ਹਸਪਤਾਲ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗਿਰਧਰ ਲਾਲ ਸੇਠ ਦੇ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਡੈਂਟਲ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਰੇਲਵੇ ਕਲੋਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਾਹੋਦ ਦੇ ਪਰੇਲ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਵੇ ਲੋਕੋਮੋਟਿਵ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੇਲਵੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ. ਦਾਹੋਦ ਵੀ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਕੋਨ ਦਾਹੋਦ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖਿਆ, ਯੁਵਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਾਹੋਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੇ ਫਲੈਗਸ਼ਿਪ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀਜ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਤਹਿਤ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੌ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। == ਜਨਸੰਖਿਆ == 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ,<ref name=census/> ਦਾਹੋਦ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 130,503 ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 51% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ 49% ਹਨ। ਦਾਹੋਦ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 83.57% ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 74.04% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist|refs=}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਾਹੋਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ]] 9klkljfxzthptskj96c0nnadpoekjlh 0 166540 843471 678353 2026-07-29T21:44:22Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843471 wikitext text/x-wiki '''ਸਟੋਨ ਹਾਊਸ''' [[ਊਟੀ]] (ਭਾਰਤ) ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਪਹਿਲਾ ਬੰਗਲਾ ਸੀ। ਇਹ ਜੌਨ ਸੁਲੀਵਨਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਸਨੂੰ ''ਕਾਲ ਬੰਗਲਾ'' ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ( [[ਤਮਿਲ਼ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਮਿਲ]] ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੱਥਰ)। ਅੱਜ, ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਆਰਟਸ ਕਾਲਜ, ਊਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Stone House |url=http://www.ootyindia.in/ |access-date=2011-02-01 |publisher=Ootyindia.in |archive-date=2010-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105134925/http://www.ootyindia.in/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title=Tourist Guide to South India|url=https://archive.org/details/surassouthindiaj0000unse|publisher=South India|year=2006|isbn=81-7478-175-7|pages=[https://archive.org/details/surassouthindiaj0000unse/page/96 96]}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/footprintsouthin00foot/page/153|title=South India handbook: the travel guide|last=Bradnock|first=Robert|publisher=South India|year=2000|isbn=1-900949-81-4|pages=[https://archive.org/details/footprintsouthin00foot/page/153 153]|url-access=registration}}</ref> ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸੁਲੀਵਾਨ ਦਾ ਓਕ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Portion of Front of Stonehouse, 1905. |url=http://www.harappa.com/photo2/ooty1.html |access-date=2011-09-09 |publisher=harappa.com}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਜੌਨ ਸੁਲੀਵਨ ਨੇ 1822 ਵਿੱਚ ਸਟੋਨਹਾਊਸ ਬਣਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ [[ਟੋਡਾ ਲੋਕ|ਟੋਡਾ ਲੋਕਾਂ]] ਤੋਂ {{INRConvert|1|year=1822}} ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦਰ `ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ। <ref name="john">{{Citation |title=One Man's Ooty |date=16 Jan 2005 |work=[[The Hindu]] |place=India}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਊਟੀ ਝੀਲ]] * ਮਰਿਅਮਨ ਮੰਦਿਰ, ਊਟੀ * ਊਟੀ ਗੋਲਫ ਕੋਰਸ * ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਚਰਚ, ਊਟੀ == ਹਵਾਲੇ == 1a66avirdjhnlhtw6arrybfy1kjcqi6 0 167389 843378 725319 2026-07-29T20:12:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843378 wikitext text/x-wiki '''ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ''' ਲਾਭਦਾਇਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ, ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਟੀਚੇ ਨਾਲ ਡਾਟਾ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ ਮਾਡਲਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।<ref name="Auerbach Publications">{{Citation |title=Transforming Unstructured Data into Useful Information |date=2014-03-12 |url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14 |work=Big Data, Mining, and Analytics |pages=227–246 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/b16666-14 |isbn=978-0-429-09529-0 |access-date=2021-05-29}}</ref> ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਹੇਠ ਵਿਭਿੰਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਪਾਰ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਡੋਮੇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=The Multiple Facets of Correlation Functions |url=http://dx.doi.org/10.1017/9781108241922.013 |work=Data Analysis Techniques for Physical Scientists |pages=526–576 |year=2017 |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/9781108241922.013 |isbn=978-1-108-41678-8 |access-date=2021-05-29}}</ref> ਅੱਜ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>Xia, B. S., & Gong, P. (2015). Review of business intelligence through data analysis. ''Benchmarking'', ''21''(2), 300-311. {{Doi|10.1108/BIJ-08-2012-0050}}</ref> ਡਾਟਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਇੱਕ ਖਾਸ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਲਈ ਅੰਕੜਾ ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਖੋਜ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਪਾਰਕ ਖੁਫੀਆ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਏਕੀਕਰਣ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>[https://web.archive.org/web/20171018181046/https://spotlessdata.com/blog/exploring-data-analysis Exploring Data Analysis]</ref> ਅੰਕੜਾ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵਰਣਾਤਮਕ ਅੰਕੜਿਆਂ, ਖੋਜੀ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (EDA), ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀਕਰਨ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (CDA) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=Data Coding and Exploratory Analysis (EDA) Rules for Data Coding Exploratory Data Analysis (EDA) Statistical Assumptions |date=2004-08-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781410611420-6 |work=SPSS for Intermediate Statistics |pages=42–67 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781410611420-6 |isbn=978-1-4106-1142-0 |access-date=2021-05-29}}</ref> EDA ਡਾਟਾ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ CDA ਮੌਜੂਦਾ [[ਮਨੌਤ|ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਦੀ]] ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਗਲਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Spie|date=2014-10-01|title=New European ICT call focuses on PICs, lasers, data transfer|url=http://dx.doi.org/10.1117/2.4201410.10|journal=SPIE Professional|doi=10.1117/2.4201410.10|issn=1994-4403}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Skapandet av förtroende inom eWOM : En studie av profilbildens effekt ur ett könsperspektiv|last=Samandar|first=Petersson|last2=Svantesson|first2=Sofia|date=2017|publisher=Högskolan i Gävle, Företagsekonomi|oclc=1233454128}}</ref> ਪੂਰਵ ਅਨੁਮਾਨੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ, ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ਜਾਂ ਵਰਗੀਕਰਨ ਲਈ ਅੰਕੜਾ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟੈਕਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਅਸੰਗਠਿਤ ਡਾਟਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ, ਪਾਠਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਐਕਸਟਰੈਕਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਕੜਾਤਮਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਅਤੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Goodnight|first=James|date=2011-01-13|title=The forecast for predictive analytics: hot and getting hotter|url=http://dx.doi.org/10.1002/sam.10106|journal=Statistical Analysis and Data Mining: The ASA Data Science Journal|volume=4|issue=1|pages=9–10|doi=10.1002/sam.10106|issn=1932-1864}}</ref> ਡਾਟਾ ਏਕੀਕਰਣ, ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/894555128|title=Business intelligence guidebook: from data integration to analytics|last=Sherman|first=Rick|date=4 November 2014|isbn=978-0-12-411528-6|location=Amsterdam|oclc=894555128}}</ref> == ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ == [[ਤਸਵੀਰ:Data_visualization_process_v1.png|right|thumb|350x350px| ਸ਼ੂਟ ਦੁਆਰਾ, ''ਡੂਇੰਗ ਡੇਟਾ ਸਾਇੰਸ'' ਤੋਂ ਡੇਟਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਫਲੋਚਾਰਟ&nbsp;ਅਤੇ ਓ'ਨੀਲ (2013)]] ''ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ'', ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Citation |last=Field |first=John |title=Dividing listening into its components |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511575945.008 |work=Listening in the Language Classroom |pages=96–109 |year=2009 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9780511575945.008 |isbn=978-0-511-57594-5 |access-date=2021-05-29}}</ref> ''ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ'', [[ਕੱਚਾ ਅੰਕੜਾ|ਕੱਚਾ ਡਾਟਾ]] ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।<ref name="Auerbach Publications">{{Citation |title=Transforming Unstructured Data into Useful Information |date=2014-03-12 |url=http://dx.doi.org/10.1201/b16666-14 |work=Big Data, Mining, and Analytics |pages=227–246 |publisher=Auerbach Publications |doi=10.1201/b16666-14 |isbn=978-0-429-09529-0 |access-date=2021-05-29}}</ref> ''ਡੇਟਾ'', ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ, ਪਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Judd and McClelland 1989">{{Cite book|title=Data Analysis|title-link=Data Analysis|last=Judd|first=Charles|last2=McCleland|first2=Gary|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1989|isbn=0-15-516765-0}}</ref> ਅੰਕੜਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੌਹਨ ਟੂਕੀ ਨੇ 1961 ਵਿੱਚ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ:<blockquote>"ਡਾਟੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਸਾਨ, ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਟੀਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ, ਅਤੇ (ਗਣਿਤਿਕ) ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਜੋ ਡਾਟਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref>[http://projecteuclid.org/download/pdf_1/euclid.aoms/1177704711 John Tukey-The Future of Data Analysis-July 1961]</ref></blockquote>ਹੇਠਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਕਈ ਪੜਾਅ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੜਾਅ ਦੁਹਰਾਓਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਫੀਡਬੈਕ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutt & O'Neil">{{Cite book|title=Doing Data Science|url=https://archive.org/details/doingdatascience0000schu|last=Schutt|first=Rachel|last2=O'Neil|first2=Cathy|publisher=[[O'Reilly Media]]|year=2013|isbn=978-1-449-35865-5|author-link2=Cathy O'Neil}}</ref> CRISP ਫਰੇਮਵਰਕ, ਡਾਟਾ ਮਾਈਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਦਮ ਹਨ। === ਡਾਟਾ ਲੋੜਾਂ === ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਇੰਨਪੁੱਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ (ਜਾਂ ਗਾਹਕ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਗੇ) ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=USE OF THE DATA |date=2015-02-06 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118986370.ch18 |work=Handbook of Petroleum Product Analysis |pages=296–303 |place=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley & Sons, Inc |doi=10.1002/9781118986370.ch18 |isbn=978-1-118-98637-0 |access-date=2021-05-29}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Introduction to accounting : an integrated approach|last=Ainsworth|first=Penne|date=20 May 2019|isbn=978-1-119-60014-5|oclc=1097366032}}</ref> ਇਕਾਈ ਦੀ ਆਮ ਕਿਸਮ ਜਿਸ 'ਤੇ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਇਕਾਈ (ਜਿਵੇਂ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਬਾਦੀ (ਜਿਵੇਂ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਆਮਦਨ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਵੇਰੀਏਬਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਡਾਟਾ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਜਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਭਾਵ, ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਟੈਕਸਟ ਲੇਬਲ)।<ref name="Schutt & O'Neil">{{Cite book|title=Doing Data Science|url=https://archive.org/details/doingdatascience0000schu|last=Schutt|first=Rachel|last2=O'Neil|first2=Cathy|publisher=[[O'Reilly Media]]|year=2013|isbn=978-1-449-35865-5|author-link2=Cathy O'Neil}}</ref> === ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ === ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਡਾਟਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Wages and labor markets in the United States, 1820-1860|url=https://archive.org/details/wageslabormarket0000marg|last=Margo|first=Robert A.|date=2000|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-50507-3|oclc=41285104}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Olusola|first=Johnson Adedeji|last2=Shote|first2=Adebola Adekunle|last3=Ouigmane|first3=Abdellah|last4=Isaifan|first4=Rima J.|date=7 May 2021|title=Table 1: Data type and sources of data collected for this research.|url=http://dx.doi.org/10.7717/peerj.11387/table-1|journal=PeerJ|volume=9|pages=e11387|doi=10.7717/peerj.11387/table-1|access-date=2021-05-29}}</ref> ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਲਈ ਡਾਟਾ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ। ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਡਾਟਾ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ।<ref>{{Citation |last=MacPherson |first=Derek |title=Information Technology Analysts' Perspectives |date=2019-10-16 |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429437564-12 |work=Data Strategy in Colleges and Universities |pages=168–183 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9780429437564-12 |isbn=978-0-429-43756-4 |access-date=2021-05-29}}</ref> ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਸੈਂਸਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੈਮਰੇ, ਸੈਟੇਲਾਈਟ, ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ0, ਔਨਲਾਈਨ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਡਾਊਨਲੋਡ, ਜਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutt & O'Neil">{{Cite book|title=Doing Data Science|url=https://archive.org/details/doingdatascience0000schu|last=Schutt|first=Rachel|last2=O'Neil|first2=Cathy|publisher=[[O'Reilly Media]]|year=2013|isbn=978-1-449-35865-5|author-link2=Cathy O'Neil}}</ref> === ਡਾਟਾ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Relationship_of_data,_information_and_intelligence.png|thumb|350x350px| ਕੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈਯੋਗ ਖੁਫੀਆ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਖੁਫੀਆ ਚੱਕਰ ਦੇ ਪੜਾਅ ਸੰਕਲਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ।]] ਡਾਟਾ, ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=Excel data analysis for dummies|url=https://archive.org/details/exceldataanalysi0000nels_u5o2|last=Nelson|first=Stephen L.|date=2014|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-89810-9|oclc=877772392}}</ref> <ref>{{Cite journal|date=30 August 2017|title=Figure 3—source data 1. Raw and processed values obtained through qPCR.|url=http://dx.doi.org/10.7554/elife.28468.029|doi=10.7554/elife.28468.029|access-date=2021-05-29}}</ref> ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ, ਅਕਸਰ ਸਪ੍ਰੈਡਸ਼ੀਟ ਜਾਂ ਅੰਕੜਾ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ, ਇੱਕ ਸਾਰਣੀ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਕਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਢਾਂਚਾਗਤ ਡਾਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।<ref name="Schutt & O'Neil">{{Cite book|title=Doing Data Science|url=https://archive.org/details/doingdatascience0000schu|last=Schutt|first=Rachel|last2=O'Neil|first2=Cathy|publisher=[[O'Reilly Media]]|year=2013|isbn=978-1-449-35865-5|author-link2=Cathy O'Neil}}</ref> === ਡਾਟਾ ਸਫਾਈ === ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਟਾ ਅਧੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="Bohannon">{{Cite journal|last=Bohannon|first=John|date=2016-02-24|title=Many surveys, about one in five, may contain fraudulent data|journal=Science|doi=10.1126/science.aaf4104|issn=0036-8075|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Avoiding common nursing errors|url=https://archive.org/details/avoidingcommonnu0000unse|last=Jeannie Scruggs|first=Garber|last2=Gross|first2=Monty|last3=Slonim|first3=Anthony D.|date=2010|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-1-60547-087-0|oclc=338288678}}</ref> ਡਾਟਾ ਦੀ ਸਫਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਡੈਟਮ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਅਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।<ref name="Bohannon" /> ਡਾਟਾ ਸਫਾਈ ਇਹਨਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਆਮ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਮਿਲਾਨ, ਡਾਟਾ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ, ਮੌਜੂਦਾ ਡਾਟਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਡੁਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਕਾਲਮ ਵਿਭਾਜਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |title=Data Cleaning |url=http://research.microsoft.com/en-us/projects/datacleaning/ |access-date=26 October 2013 |publisher=Microsoft Research}}</ref> ਅਜਿਹੀਆਂ ਡਾਟਾ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ; ਵਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Hancock|first=R.G.V.|last2=Carter|first2=Tristan|date=February 2010|title=How reliable are our published archaeometric analyses? Effects of analytical techniques through time on the elemental analysis of obsidians|url=http://dx.doi.org/10.1016/j.jas.2009.10.004|journal=Journal of Archaeological Science|volume=37|issue=2|pages=243–250|doi=10.1016/j.jas.2009.10.004|issn=0305-4403}}</ref> <ref name="Koomey1">[http://www.perceptualedge.com/articles/b-eye/quantitative_data.pdf Perceptual Edge-Jonathan Koomey-Best practices for understanding quantitative data-February 14, 2006]</ref> ਅਸਧਾਰਨ ਰਕਮਾਂ, ਪੂਰਵ-ਨਿਰਧਾਰਤ ਪਹੁੰਚ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਦੀ ਵੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾਟਾ ਸਫਾਈ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸੈੱਟ ਵਿਚਲੇ ਡਾਟਾ ਦੀ ਕਿਸਮ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ; ਇਹ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ, ਈਮੇਲ ਪਤੇ, ਰੁਜ਼ਗਾਰਦਾਤਾ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੁੱਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Peleg|first=Roni|last2=Avdalimov|first2=Angelika|last3=Freud|first3=Tamar|date=2011-03-23|title=Providing cell phone numbers and email addresses to Patients: the physician's perspective|url=http://dx.doi.org/10.1186/1756-0500-4-76|journal=BMC Research Notes|volume=4|issue=1|page=76|doi=10.1186/1756-0500-4-76|issn=1756-0500|pmc=3076270|pmid=21426591}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Judaism, human rights, and human values|url=https://archive.org/details/judaismhumanrigh0000good|last=Goodman|first=Lenn Evan|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=0-585-24568-1|oclc=45733915}}</ref> ਆਊਟਲੀਅਰ ਖੋਜ ਲਈ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਡੇਟਾ ਵਿਧੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਡੇਟਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਨਪੁਟ ਹੋਣ ਦੀ ਉੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Hanzo|first=Lajos|title=Blind joint maximum likelihood channel estimation and data detection for single-input multiple-output systems|url=http://dx.doi.org/10.1049/iet-tv.44.786|doi=10.1049/iet-tv.44.786|url-access=subscription|access-date=2021-05-29}}</ref> ਗਲਤ ਟਾਈਪ ਕੀਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਟੈਕਸਟੁਅਲ ਡੇਟਾ ਸਪੈਲ ਚੈਕਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਹੀ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Hellerstein|first=Joseph|date=27 February 2008|title=Quantitative Data Cleaning for Large Databases|url=http://db.cs.berkeley.edu/jmh/papers/cleaning-unece.pdf|journal=EECS Computer Science Division|page=3|access-date=26 October 2013}}</ref> === ਖੋਜੀ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ === ਇੱਕ ਵਾਰ ਡੇਟਾਸੈੱਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜੀ ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਡਾਟਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ।<ref>{{Cite journal|last=Davis|first=Steve|last2=Pettengill|first2=James B.|last3=Luo|first3=Yan|last4=Payne|first4=Justin|last5=Shpuntoff|first5=Al|last6=Rand|first6=Hugh|last7=Strain|first7=Errol|date=26 August 2015|title=CFSAN SNP Pipeline: An automated method for constructing SNP matrices from next-generation sequence data|url=http://dx.doi.org/10.7717/peerj-cs.20/supp-1|journal=PeerJ Computer Science|volume=1|pages=e20|doi=10.7717/peerj-cs.20/supp-1|access-date=2021-05-31}}</ref> ਡਾਟਾ ਖੋਜ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਵਾਧੂ ਡੇਟਾ ਸਫਾਈ ਜਾਂ ਡੇਟਾ ਲਈ ਵਾਧੂ ਬੇਨਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਭਾਗ ਦੇ ਲੀਡ ਪੈਰਾਗ੍ਰਾਫ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ''ਦੁਹਰਾਓ ਪੜਾਵਾਂ'' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ।<ref>{{Cite journal|date=December 1999|title=FTC requests additional data|url=http://dx.doi.org/10.1016/s1359-6128(99)90509-8|journal=Pump Industry Analyst|volume=1999|issue=48|pages=12|doi=10.1016/s1359-6128(99)90509-8|issn=1359-6128}}</ref>ਵਰਣਨਯੋਗ ਅੰਕੜੇ , ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਔਸਤ ਜਾਂ ਮੱਧ, ਡੇਟਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|date=2017|title=Exploring your Data with Data Visualization & Descriptive Statistics: Common Descriptive Statistics for Quantitative Data|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781529732795|doi=10.4135/9781529732795}}</ref> <ref>{{Cite book|title=Tableau your data! : fast and easy visual analysis with Tableau Software|url=https://archive.org/details/tableauyourdataf0000murr|last=Murray|first=Daniel G.|date=2013|publisher=J. Wiley & Sons|isbn=978-1-118-61204-0|oclc=873810654}}</ref> ਡਾਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਡਾਟਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਾਧੂ ਸੂਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਫਿਕਲ ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ ਡਾਟਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutt & O'Neil">{{Cite book|title=Doing Data Science|url=https://archive.org/details/doingdatascience0000schu|last=Schutt|first=Rachel|last2=O'Neil|first2=Cathy|publisher=[[O'Reilly Media]]|year=2013|isbn=978-1-449-35865-5|author-link2=Cathy O'Neil}}</ref> === ਮਾਡਲਿੰਗ ਅਤੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ === ਗਣਿਤ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਜਾਂ ਮਾਡਲ (ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਡਾਟਾ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਸਬੰਧ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ।<ref>{{Citation |last=Ben-Ari |first=Mordechai |title=First-Order Logic: Formulas, Models, Tableaux |date=2012 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4471-4129-7_7 |work=Mathematical Logic for Computer Science |pages=131–154 |place=London |publisher=Springer London |doi=10.1007/978-1-4471-4129-7_7 |isbn=978-1-4471-4128-0 |access-date=2021-05-31}}</ref><ref>{{Cite book|title=Causation|url=https://archive.org/details/causation0000unse|last=Sosa|first=Ernest|date=2011|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-875094-9|oclc=767569031}}</ref> ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਡਾਟਾ = ਮਾਡਲ + ਤਰੁੱਟੀ) 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਗਲਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਡਾਟਾਸ਼ੈਟ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਵੇਰੀਏਬਲ (ਵਾਂ) ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵੇਰੀਏਬਲ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Evans|first=Michelle V.|last2=Dallas|first2=Tad A.|last3=Han|first3=Barbara A.|last4=Murdock|first4=Courtney C.|last5=Drake|first5=John M.|date=28 February 2017|title=Figure 2. Variable importance by permutation, averaged over 25 models.|url=http://dx.doi.org/10.7554/elife.22053.004|journal=eLife|volume=6|pages=e22053|doi=10.7554/elife.22053.004|access-date=2021-05-31}}</ref><ref name="Judd and McClelland 1989">{{Cite book|title=Data Analysis|title-link=Data Analysis|last=Judd|first=Charles|last2=McCleland|first2=Gary|publisher=Harcourt Brace Jovanovich|year=1989|isbn=0-15-516765-0}}</ref> === ਡਾਟਾ ਉਤਪਾਦ === ਇੱਕ ਡੇਟਾ ਉਤਪਾਦ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਡਾਟਾ ਇਨਪੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਟਪੁੱਟ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਫੀਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Conway|first=Steve|date=2012-07-04|title=A Cautionary Note on Data Inputs and Visual Outputs in Social Network Analysis|url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1467-8551.2012.00835.x|journal=British Journal of Management|volume=25|issue=1|pages=102–117|doi=10.1111/j.1467-8551.2012.00835.x|issn=1045-3172}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਜਾਂ ਐਲਗੋਰਿਦਮ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇੱਕ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਜੋ ਗਾਹਕ ਦੇ ਖਰੀਦ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਡੇਟਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੋਰ ਖਰੀਦਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗਾਹਕ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Citation |title=Customer Purchases and Other Repeated Events |date=2016-01-29 |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781119183419.ch8 |work=Data Analysis Using SQL and Excel® |pages=367–420 |place=Indianapolis, Indiana |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |doi=10.1002/9781119183419.ch8 |isbn=978-1-119-18341-9 |access-date=2021-05-31}}</ref><ref name="Schutt & O'Neil">{{Cite book|title=Doing Data Science|url=https://archive.org/details/doingdatascience0000schu|last=Schutt|first=Rachel|last2=O'Neil|first2=Cathy|publisher=[[O'Reilly Media]]|year=2013|isbn=978-1-449-35865-5|author-link2=Cathy O'Neil}}</ref> === ਸੰਚਾਰ === [[ਤਸਵੀਰ:Social_Network_Analysis_Visualization.png|thumb|250x250px|ਡੇਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਡੇਟਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Grandjean|first=Martin|date=2014|title=La connaissance est un réseau|url=http://www.martingrandjean.ch/wp-content/uploads/2015/02/Grandjean-2014-Connaissance-reseau.pdf|journal=Les Cahiers du Numérique|volume=10|issue=3|pages=37–54|doi=10.3166/lcn.10.3.37-54}}</ref>]] ਇੱਕ ਵਾਰ ਡੇਟਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਫਾਰਮੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=Data requirements for semiconductor die. Exchange data formats and data dictionary |url=http://dx.doi.org/10.3403/02271298 |publisher=BSI British Standards |doi=10.3403/02271298 |access-date=2021-05-31}}</ref> ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਫੀਡਬੈਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਵਾਧੂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਚੱਕਰ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਦੁਹਰਾਅ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="Schutt & O'Neil">{{Cite book|title=Doing Data Science|url=https://archive.org/details/doingdatascience0000schu|last=Schutt|first=Rachel|last2=O'Neil|first2=Cathy|publisher=[[O'Reilly Media]]|year=2013|isbn=978-1-449-35865-5|author-link2=Cathy O'Neil}}</ref> ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਹੈ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਸੁਨੇਹੇ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡੇਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Yee|first=D.|date=1985-04-01|title=How to Communicate Your Message to an Audience Effectively|url=http://dx.doi.org/10.1093/geront/25.2.209|journal=The Gerontologist|volume=25|issue=2|pages=209|doi=10.1093/geront/25.2.209|issn=0016-9013}}</ref> ਡੇਟਾ ਵਿਜ਼ੂਅਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਡੇਟਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੁੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਡਿਸਪਲੇ (ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟੇਬਲ ਅਤੇ ਚਾਰਟ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Bemowska-Kałabun|first=Olga|last2=Wąsowicz|first2=Paweł|last3=Napora-Rutkowski|first3=Łukasz|last4=Nowak-Życzyńska|first4=Zuzanna|last5=Wierzbicka|first5=Małgorzata|date=11 June 2019|title=Supplemental Information 1: Raw data for charts and tables|url=http://dx.doi.org/10.7287/peerj.preprints.27793v1/supp-1|doi=10.7287/peerj.preprints.27793v1/supp-1|access-date=2021-05-31}}</ref> ਟੇਬਲ ਖਾਸ ਨੰਬਰਾਂ 'ਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫੋਕਸ ਕਰਨ ਦੀ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਚਾਰਟ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਬਾਰ ਚਾਰਟ ਜਾਂ ਲਾਈਨ ਚਾਰਟ), ਡਾਟਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=http://dx.doi.org/10.4135/9781529768749|title=Visualizing Data About UK Museums: Bar Charts, Line Charts and Heat Maps|date=2021|isbn=9781529768749|doi=10.4135/9781529768749}}</ref> == ਮਾਤਰਾਤਮਕ ਸੁਨੇਹੇ == [[ਤਸਵੀਰ:Total_Revenues_and_Outlays_as_Percent_GDP_2013.png|right|thumb|250x250px|ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੂ.ਐੱਸ. ਫੈਡਰਲ ਖਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਚਾਰਟ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਸਮਾਂ ਲੜੀ।]] [[ਤਸਵੀਰ:U.S._Phillips_Curve_2000_to_2013.png|right|thumb|250x250px|ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਦੋ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ (ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ) ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇੱਕ ਸਕੈਟਰਪਲਾਟ।]] ਸਟੀਫਨ ਫਿਊ ਨੇ ਅੱਠ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗਿਣਾਤਮਕ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਪਭੋਗਤਾ ਡੇਟਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਗ੍ਰਾਫਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Tunqui Neira|first=José Manuel|date=2019-09-19|title=Thank you for your review. Please find in the attached pdf file a detailed response to the points you raised.|url=http://dx.doi.org/10.5194/hess-2019-325-ac2|doi=10.5194/hess-2019-325-ac2|access-date=2021-06-01}}</ref> ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਾਹਕ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref>{{Citation |last=Brackett |first=John W. |title=Performing Requirements Analysis Project Courses for External Customers |date=1989 |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-1-4613-9614-7_20 |work=Issues in Software Engineering Education |pages=276–285 |place=New York, NY |publisher=Springer New York |doi=10.1007/978-1-4613-9614-7_20 |isbn=978-1-4613-9616-1 |access-date=2021-06-03}}</ref> # ਸਮਾਂ-ਸੀਰੀਜ਼: ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਵੇਰੀਏਬਲ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਕੈਪਚਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 10-ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਦਰ। ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਚਾਰਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Wyckhuys|first=Kris A. G.|last2=Wongtiem|first2=Prapit|last3=Rauf|first3=Aunu|last4=Thancharoen|first4=Anchana|last5=Heimpel|first5=George E.|last6=Le|first6=Nhung T. T.|last7=Fanani|first7=Muhammad Zainal|last8=Gurr|first8=Geoff M.|last9=Lundgren|first9=Jonathan G.|date=19 October 2018|title=Figure 2: Bi-monthly mealybug population fluctuations in southern Vietnam, over a 2-year time period.|url=http://dx.doi.org/10.7717/peerj.5796/fig-2|journal=PeerJ|volume=6|pages=e5796|doi=10.7717/peerj.5796/fig-2|access-date=2021-06-03}}</ref> # ਦਰਜਾਬੰਦੀ: ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧਦੇ ਜਾਂ ਘਟਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੇਲਜ਼ਪਰਸਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਰੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ (ਮਾਪ) ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ (ਸ਼੍ਰੇਣੀ, ਹਰੇਕ ਸੇਲਜ਼ਪਰਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਉਪ-ਵਿਭਾਗ)।<ref>{{Citation |last=Riehl |first=Emily |title=A sampling of 2-categorical aspects of quasi-category theory |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9781107261457.019 |work=Categorical Homotopy Theory |pages=318–336 |year=2014 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/cbo9781107261457.019 |isbn=978-1-107-26145-7 |access-date=2021-06-03}}</ref> ਇੱਕ ਬਾਰ ਚਾਰਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Citation |title=X-BAR CHART |url=http://dx.doi.org/10.1007/springerreference_7402 |work=SpringerReference |year=2011 |place=Berlin/Heidelberg |publisher=Springer-Verlag |doi=10.1007/springerreference_7402 |access-date=2021-06-03}}</ref> # ਭਾਗ-ਤੋਂ-ਪੂਰੇ: ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਜੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਰਥਾਤ, 100% ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ)। ਇੱਕ ਪਾਈ ਚਾਰਟ ਜਾਂ ਬਾਰ ਚਾਰਟ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਮਾਰਕੀਟ ਸ਼ੇਅਰ।<ref>{{Cite journal|title=Chart C5.3. Percentage of 15-19 year-olds not in education, by labour market status (2012)|url=http://dx.doi.org/10.1787/888933119055|doi=10.1787/888933119055|access-date=2021-06-03}}</ref> # ਵਿਵਹਾਰ: ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਉਪ-ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਇੱਕ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿੱਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਕਈ ਵਿਭਾਗਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਬਨਾਮ ਬਜਟ ਖਰਚਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ। ਇੱਕ ਬਾਰ ਚਾਰਟ ਅਸਲ ਬਨਾਮ ਸੰਦਰਭ ਰਕਮ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਡਿਸਟ੍ਰੀਬਿਊਸ਼ਨ: ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅੰਤਰਾਲ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵੇਰੀਏਬਲ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਰਿਟਰਨ ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ 0-10%, 11-20%, ਆਦਿ। ਇੱਕ ਹਿਸਟੋਗ੍ਰਾਮ, ਇੱਕ ਬਾਰ ਚਾਰਟ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Chao|first=Luke H.|last2=Jang|first2=Jaebong|last3=Johnson|first3=Adam|last4=Nguyen|first4=Anthony|last5=Gray|first5=Nathanael S.|last6=Yang|first6=Priscilla L.|last7=Harrison|first7=Stephen C.|date=12 July 2018|editor2-last=Schekman, Randy|title=Figure 4. Frequency of hemifusion (measured as DiD fluorescence dequenching) as a function of number of bound Alexa-fluor-555/3-110-22 molecules.|url=http://dx.doi.org/10.7554/elife.36461.006|journal=eLife|volume=7|pages=e36461|doi=10.7554/elife.36461.006|access-date=2021-06-03}}</ref> # ਸਬੰਧ: ਦੋ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ (X,Y) ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਾਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਲਈ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ (X) ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ (Y) ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ। ਇੱਕ ਸਕੈਟਰ ਪਲਾਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮਾਤਰ ਤੁਲਨਾ: ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਉਪ-ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਤਪਾਦ ਕੋਡ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਰੀ ਵਾਲੀਅਮ। ਇਸ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਰ ਚਾਰਟ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਂ ਭੂ-ਸਥਾਨਕ: ਇੱਕ ਨਕਸ਼ੇ ਜਾਂ ਲੇਆਉਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਰੀਏਬਲ ਦੀ ਤੁਲਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਇੱਕ ਕਾਰਟੋਗਰਾਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਮ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਡਾਟਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ]] a1wybofesjcllcaeebh6yaka820bg03 0 167475 843565 841690 2026-07-29T23:23:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843565 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | image = Dvoinik.png | author = [[ਫ਼ਿਓਦੋਰ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ]] | country = [[ਰੂਸ]] | language = ਰੂੁਸੀ | release_date = [[1846 ਦਾ ਸਾਹਿਤ|1846]] | publisher = ''[[ਓਤੇਸ਼ੇਸਤਵੈਨਿਏ ਜ਼ਪਿਸਕੀ]]'' | title_orig = Двойникъ | orig_lang_code = ru | genre = [[ਨਾਵਲ]] | english_pub_date = | dewey = 891.7332 | congress = PG3326 .D8 | native_wikisource = Двойник (Достоевский) | wikisource = | translator = [[ਕਾਂਸਟੈਂਸ ਗਾਰਨੈਟ]]<br>ਏਵਲਿਨ ਹਾਰਡਨ<br>ਹਿਊ ਐਪਲਿਨ }} '''''ਦ ਡਬਲ: ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੀ ਕਵਿਤਾ''''' ({{Lang-ru|Двойник. Петербургская поэма|Dvoynik. Peterburgskaya poema}}) [[ਫ਼ਿਓਦਰ ਦਾਸਤੋਵਸਕੀ|ਫਿਓਦਰ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ]] ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 30 ਜਨਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਓਤੇਸ਼ੇਸਤਵੈਨਿਏ ਜ਼ਪਿਸਕੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mDKphT8_XLsC|title=Dostoevsky: His Life and Work|last=Mochulsky|first=Konstantin|publisher=[[Princeton University Press]]|others=Trans. Minihan, Michael A|year=1973|isbn=0-691-01299-7|location=[[Princeton, New Jersey|Princeton]]|page=46|orig-year=First published 1967}}</ref> ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੂੰ 1866 ਵਿੱਚ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ <ref>{{Cite book|title=The double : two versions|url=https://archive.org/details/doubletwoversion0000dost|last=Dostoyevsky|first=Fyodor|date=1984|publisher=Ardis|isbn=0882337572|location=Ann Arbor, MI|pages=ix-xxxvi|translator-last=Harden|translator-first=Evelyn J.|chapter=Translator's Introduction}}</ref> ==ਕਥਾਨਕ== ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ, ਯਾਕੋਵ ਪੈਤਰੋਵਿਚ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਇੱਕ ਟਾਈਟਲ ਕੌਂਸਲਰ ([[ਪੀਟਰ ਮਹਾਨ]] ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਰੈਂਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਰੈਂਕ 9) ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Gogol |first1=Nikolaĭ Vasilʹevich |title=Plays and Petersburg tales : Petersburg tales, marriage, the government inspector |url=https://archive.org/details/petersburgtalesm0000gogo |date=1998 |publisher=Oxford Paperbacks |location=Oxford |isbn=9780199555062 |pages=vii–xxx |chapter=Introduction |others=Introduction by Richard Peace |translator-first=Christopher |translator-last=English}}</ref>), ਜੋ ਕਿ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਬਿਓਰੋਕਰੇਟ ਹੈ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ, ਡਾਕਟਰ ਰੁਤੇਨਪਿਟਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਖਤਰਨਾਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ "ਹੱਸਮੁੱਖ ਸੰਗਤ" ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨੁਸਖ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਨੇ ਇਸ ਨੁਸਖ਼ੇ ਨੂੰ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਧੀ, ਕਲਾਰਾ ਓਲਸੁਫ਼ਯੇਵਨਾ ਦੀ ਜਨਮਦਿਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ [[ਬਰਫ਼ੀਲਾ ਤੂਫ਼ਾਨ|ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਤੂਫ਼ਾਨ]] ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸਦੇ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਦੋਹਰਾ (ਡਬਲ)। ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਦੋਹਰਾ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਪਰ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਜੂਨੀਅਰ ਸੀਨੀਅਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਲਯਾਦਕਿਨ ਜੂਨੀਅਰ ਕੋਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁਹਜ, ਖੁਸ਼ਾਮਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੁਨਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਗੋਲਿਆਦਕਿਨ ਸੀਨੀਅਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਫਤਰ ਦੇ ਸਹਿਕਰਮੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਗੋਲਿਆਦਕਿਨ ਸੀਨੀਅਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਤੀਰੂਪ (ਕਾਪੀਆਂ) ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਰੂਟੈਂਸਪਿਟਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਾਈਲਮ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== [[Category:Articles containing Russian-language text]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਓਦੋਰ ਦੋਸਤੋਯਵਸਕੀ ਦੇ ਨਾਵਲ]] lf02jne3gsr2lekknyh2s8hvslygjr1 0 169713 843333 738380 2026-07-29T19:20:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843333 wikitext text/x-wiki '''ਲਿਮਪੋਪੋ ਨਦੀ''' [[ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] <ref name="EBLimpopo">{{Citation |title=Limpopo River |url=https://www.britannica.com/place/Limpopo-River |work=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=2018-04-29}}</ref> ਵਿੱਚ ਸੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ [[ਮੋਜ਼ੈਂਬੀਕ|ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]] ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ [[ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ]] ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਿਮਪੋਪੋ ਸ਼ਬਦ ਰਿਵੋਮਬੋ (ਲਿਵੋਮਬੋ/ਲੇਬੋਂਬੋ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਹੋਸੀ ਰਿਵੋਮਬੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੋਂਗਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਨਦੀ ਲਗਭਗ {{Convert|1750|km|mi|0}} ਲੰਬਾ ਹੈ, ਡਰੇਨੇਜ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਨਾਲ {{Convert|415000|km2|sqmi|-2}} ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ. ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਔਸਤ ਡਿਸਚਾਰਜ {{Cvt|170|m3|cuft l usgal|-2|lk=on}} ਹੈ।ਇਸਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ. <ref>{{Cite book|title=International Waters in Southern Africa|url=https://archive.org/details/internationalwat0000unse|last=Nakayama|first=Mikiyasu|publisher=United Nations University Press|year=2003|isbn=92-808-1077-4|pages=[https://archive.org/details/internationalwat0000unse/page/9 9]}}; online at [https://books.google.com/books?id=Ittv1oAJ37sC Google Books]</ref> ਲਿਮਪੋਪੋ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ [[ਦਰਿਆ|ਨਦੀ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਜ਼ੰਬੇਜ਼ੀ ਦਰਿਆ|ਜ਼ੈਂਬੇਜ਼ੀ ਨਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Zhu |first=Tingju |last2=Ringler |first2=Claudia |title=Climate change impact on water availability and use in the Limpopo river basin |url=https://www.researchgate.net/publication/232271837 |access-date=2021-09-20 |website=Researchgate.net}}</ref> ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਯੂਰਪੀਅਨ [[ਵਾਸਕੋ ਦਾ ਗਾਮਾ]] ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1498 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਇਸਤੋ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਐਸਪੀਰੀਟੋ ਸੈਂਟੋ ਰਿਵਰ ਰੱਖਿਆ। 1868-69 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਵਿਨਸੈਂਟ ਵਿਟਸ਼ੇਡ ਅਰਸਕਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਜੇ.ਐਫ. ਐਲਟਨ ਨੇ 1870 ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਮੱਧ ਕੋਰਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਲਿਮਪੋਪੋ ਨਦੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸੀ ਖੇਤਰ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਪਲਾਈਓਸੀਨ ਜਾਂ ਪਲਾਇਸਟੋਸੀਨ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਜ਼ੈਂਬੇਜ਼ੀ ਨਦੀ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਰਸਤਾ ਲਿਮਪੋਪੋ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਿਆ। <ref>{{Cite journal|last=Goudie|first=A.S.|author-link=Andrew Goudie (geographer)|date=2005|title=The drainage of Africa since the Cretaceous|journal=[[Geomorphology (journal)|Geomorphology]]|volume=67|issue=3–4|pages=437–456|bibcode=2005Geomo..67..437G|doi=10.1016/j.geomorph.2004.11.008}}</ref> ਡਰੇਨੇਜ ਡਿਵਾਈਡ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਐਪੀਰੋਜਨਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਲਿਮਪੋਪੋ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਤਹ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ੈਂਬੇਜ਼ੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੋੜਿਆ। <ref>{{Cite journal|last=Moore|first=A.E.|date=1999|title=A reapprisal of epeirogenic flexure axes in southern Africa|journal=[[South African Journal of Geology]]|volume=102|issue=4|pages=363–376}}</ref> == ਕੋਰਸ == ਨਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਾਪ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਫਿਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ {{Convert|640|km|mi|0}} ਲਈ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਬਾਬਵੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਰੀਕੋ ਨਦੀ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਨਦੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲਿਮਪੋਪੋ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ । ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਕਈ ਰੈਪਿਡਜ਼ ਹਨ। ਨੌਟਵੇਨ ਨਦੀ ਲਿਮਪੋਪੋ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੋਤਸਵਾਨਾ ਵਿੱਚ [[ਕਾਲਾਹਾਰੀ ਮਾਰੂਥਲ|ਕਾਲਹਾਰੀ ਮਾਰੂਥਲ]] ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |title=Drought impact mitigation and prevention in the Limpopo River Basin |url=http://www.fao.org/docrep/008/y5744e/y5744e07.htm |access-date=17 September 2021 |website=www.fao.org}}</ref> ਲਿਮਪੋਪੋ ਦੀ ਜੋ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਓਲੀਫੈਂਟਸ ਨਦੀ (ਹਾਥੀ ਨਦੀ), ਤਕਰੀਬਨ 1,233 ਮਿਲੀਅਨ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ।&nbsp;ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ m³ . <ref name="Boroto">Görgens, A.H.M. and Boroto, R.A. 1997. Limpopo River: flow balance anomalies, surprises and implications for integrated water resources management. In: Proceedings of the 8th South African National Hydrology Symposium, Pretoria, South Africa.</ref> ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸ਼ੇ ਨਦੀ, ਮਜ਼ਿੰਗਵੇਨ ਨਦੀ, ਮਗਰਮੱਛ ਨਦੀ, ਮਵੇਨੇਜ਼ੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਲੁਵੁਵੂ ਨਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। <ref>{{Cite web |title=Drought impact mitigation and prevention in the Limpopo River Basin |url=http://www.fao.org/docrep/008/y5744e/y5744e07.htm |access-date=5 April 2018 |website=www.fao.org}}</ref> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਿਆ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਿਮਪੋਪੋ ਨਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ]] rmbik1brorx053jufik49p7crv5zg36 0 169803 843477 835637 2026-07-29T21:50:36Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843477 wikitext text/x-wiki {{ਜਾਣਕਾਰੀਡੱਬਾ ਨਾਗਰਿਕ ਹੱਲਾ|title=1947 Amritsar train massacre|subheader=|image=Millions fled across the border to the other country.jpg|caption=A train full of refugees traveling between India and Pakistan in 1947|location=[[Amritsar]]|coordinates={{coord|31.63325|74.86717}}|target=[[Muslim]] refugees|date=22 September 1947|time=|timezone=|type=[[Massacre]]|fatalities=3,000|injuries=1,000|perps=[[Punjabi Hindus]] and [[Sikhs]]|dfens=|motive=}} ੨੨ ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੭ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੌਰਾਨ [[ਮੁਸਲਮਾਨ]] ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ [[ਰੇਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ|ਰੇਲ]] ਗੱਡੀ 'ਤੇ [[ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ|ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦੇ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੇਲ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ <ref name="aguiar-train-massacre-75">{{Cite book|title=Tracking Modernity: India's Railway and the Culture of Mobility|last=Aguiar|first=Marian|publisher=University of Minnesota Press|year=2011|isbn=978-0-8166-6560-0|location=Minneapolis and London|page=75|chapter=Partition and the Death Train|quote=The trains were not safe, however, for they did not have proper state protection, and the soldiers who did travel on-board often had their own communal allegiances. An article in an October 1947 issue of the British Railway Gazette noted that 3,000 passengers had been killed on a Muslim refugee train in Amritsar. (Footnote 8, Notes to Chapter 3: “Indian Railways,” ''British Railway Gazette'', October 3, 1947, 390.)}}</ref> <ref name="railway-gazette-87-1947">{{Cite journal|year=1947|title=Indian Railway|journal=Railway Gazette|volume=87|issue=October|page=[https://books.google.com/books?newbks=1&newbks_redir=0&id=kIE7AAAAMAAJ&dq=%22eastern+punjab+precedence+for+refugees%22&focus=searchwithinvolume&q=killed+amritsar 390]|quote=(Footnote *) Since this article was received, an attack on a Muslim refugee train at Amritsar resulted in 3,000 passengers being killed; and 340 Hindus and Sikhs were killed when several thousand Muslims made a reprisal attack on a refugee train at Kamoke, 25 miles from Lahore, on September 24&mdash;Ed. R. G.}}"</ref> <ref name="khosla-stern-reckoning">{{Cite book|title=Stern Reckoning: A Survey of the Events leading up to and following the Partition of India|url=https://archive.org/details/nlsiu.954.kho.8861|last=Khosla|first=Gopal Das|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=9780195624175|location=Delhi|page=[https://archive.org/details/nlsiu.954.kho.8861/page/286 286]|oclc=22415680|quote=Two great tragedies were enacted during the last week of September. One was an attack on a Muslim refugee train at Amritsar on the evening of September 22. Mention has been made of the non-Muslim refugee train from Pind Dadan Khan which was attacked at three different places. When this train arrived at Amritsar, the news of the attack and the heavy loss of non-Muslim life spread through Amritsar and caused bitter resentment. On the evening of September 22, a Muslim refugee train on its way to Lahore was held up and attacked. It is feared that the loss of Muslim life was very heavy.}}</ref> ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ <ref name="aguiar-train-massacre-75" /> <ref name="railway-gazette-87-1947" /> ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। <ref name=":0">{{Cite news|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/36001501|title=3000 Dead in Indian Train Massacre - Australian Associated Press New Delhi, September 25th|date=27 September 1947|work=The Advertiser (Australia)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423161737/http://trove.nla.gov.au:80/newspaper/article/36001501|archive-date=2016-04-23}}</ref> ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੌ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਅਣ-ਜ਼ਖਮੀ ਸਨ <ref name="NAdvocate">{{Cite news|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NA19470925.2.61|title=India's worst train massacre|date=24 September 1947|work=Northern Advocate|access-date=15 March 2023}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਕਤਲਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। <ref name="revill-railway-2012-amritsar">{{Cite book|title=Railway|url=https://archive.org/details/railway0000revi|last=Revill|first=George|publisher=Reaktion Books|year=2012|isbn=978-1-86189-874-6|location=London|page=[https://archive.org/details/railway0000revi/page/98 98]|quote=Yet at the close of colonialism, when British India was in the process of partition, railway carriages provided little protection from physical violence and political turmoil. In October 1947, amid large-scale migration between Hindu and Muslim regions, 3,000 passengers were killed on a Muslim refugee train in Amritsar.}}</ref> ਰਾਈਫਲਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਰਛਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1947 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ <ref name="asbrink-1947-now">{{Cite book|title=1947: Where Now Begins|url=https://archive.org/details/1947wherenowbegi0000elis|last=Asbrink|first=Elisabeth|publisher=Other Press|year=2016|isbn=9781590518960|location=New York|pages=[https://archive.org/details/1947wherenowbegi0000elis/page/203 203]&ndash;204|translator-last=Fiona Graham|chapter=1947 September|lccn=2017040450|quote=Amritsar: Sikhs armed with rifles, swords, and spears attack seven trains of Muslim refugees. Men, women, and children: 3,000 people are murdered. The Pakistani Government now stops all trains between the Indian Punjab and the Pakistani Punjab.}}</ref> ਸਿੱਖ ''ਜੱਥੇ'', ਜੋ ਕਿ ਬੇਰਹਿਮ ਸਨ, ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ 1,000 ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="talbot-historiography-genocide">{{Cite book|title=Historiography of Genocide|url=https://archive.org/details/historiographyof0000dans|last=Talbot|first=Ian|publisher=Palgrave Macmillan UK|year=2008|editor-last=Stone|editor-first=Dan|location=London|page=[https://archive.org/details/historiographyof0000dans/page/428 429]|chapter=Partition of India|quote=The jathas led the attacks on Muslims that ethnically cleansed them from the East Punjab. From May onwards, there had been a widespread collection of funds, manufacture and import of weapons and the establishment of an organization of ‘dictators’, ‘company commanders’ and village ‘cells’. Little is known about their total numbers, the second rank of leaders or their composition, save that many ex-servicemen from both the British Indian Army and the Indian National Army were in their ranks. During the final days before the publication of the Radcliffe Boundary award, jathas commenced heavy raids on Muslim villages in ‘border’ areas. The jathas were ruthlessly efficient killing machines which carefully targeted their victims. They were well armed with Sten guns, rifles, pistols, spears, swords and kirpans (steel sword/dagger) and were well organized. The largest was around 3,000 strong. They later preyed on refugee foot columns and trains. An attack on a Pakistan bound Special just outside Khalsa College, Amritsar that was marked by military precision, resulted in the massacre of over 1,000 Muslims.(Footnote: 80. ''Civil and Military Gazette'' (Lahore) 19 September 1947.)}}</ref> ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ। <ref name="talbot-historiography-genocide-427">{{Cite book|title=Historiography of Genocide|url=https://archive.org/details/historiographyof0000dans|last=Talbot|first=Ian|publisher=Palgrave Macmillan UK|year=2008|editor-last=Stone|editor-first=Dan|location=London|page=[https://archive.org/details/historiographyof0000dans/page/426 427]|chapter=Partition of India|quote=The violence was at its greatest in East Punjab.(Footnote 63): British observers commented that refugees fleeing from Jullundur and Ludhiana experienced, ‘far worse treatment than anything ... in Montgomery and Lahore’. Report of Mr Hadow’s Tour of Jullundur, Hoshiarpur, Ludhiana and Ferozepore Districts. 7 January 1948. East Punjab Affairs 1947–50. G2275/80 Do. 35,3181, Dominions Office and Commonwealth Relations Office PRO.}}</ref> ਸਰ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸ ਮੂਡੀ, ਜੋ ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ 21 ਅਤੇ 23 ਸਤੰਬਰ 1947 ਦਰਮਿਆਨ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="martin-thomas-muslim-train">{{Cite book|title=Fight or flight: Britain, France, and their Roads from Empire|url=https://archive.org/details/fightorflightbri0000mart|last=Thomas|first=Martin|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=9780199698271|location=Oxford, UK|page=[https://archive.org/details/fightorflightbri0000mart/page/n125 104]|lccn=2013937985|quote=Muslim refugees heading in the opposite direction from East to West Punjab faced similar perils. A spate of attacks in the Jullundur and Amritsar districts between 21 and 23 September 1947 culminated in the killing of every person aboard a packed refugee train making for the border.34 (Footnote 34. IOR, MSS EUR, Mudie papers, F164/16, Colonel, Advanced HQ/ME Pakistan, Amritsar, ‘Report on East Punjab Situation’, 24 Sept. 1947.)}}</ref> ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਕਤਲੇਆਮ ਨਾਲ ਬਦਲਾ ਲਿਆ। <ref name=":0" /> == ਕਤਲੇਆਮ == ਸੋਮਵਾਰ, 22 ਸਤੰਬਰ 1947 ਨੂੰ, [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਤੋਂ 30 ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਰੇਲਗੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾ ਰਹੀਆਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਲੰਘੀਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। <ref name=":0">{{Cite news|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/36001501|title=3000 Dead in Indian Train Massacre - Australian Associated Press New Delhi, September 25th|date=27 September 1947|work=The Advertiser (Australia)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423161737/http://trove.nla.gov.au:80/newspaper/article/36001501|archive-date=2016-04-23}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ [[ਸਿੱਖ|ਸਿੱਖਾਂ]] ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਟਰੈਕ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। <ref name=":0">{{Cite news|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/36001501|title=3000 Dead in Indian Train Massacre - Australian Associated Press New Delhi, September 25th|date=27 September 1947|work=The Advertiser (Australia)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423161737/http://trove.nla.gov.au:80/newspaper/article/36001501|archive-date=2016-04-23}}</ref> [[ਜੱਟ|ਹਿੰਦੂ ਜਾਟਾਂ]], ਰੇਲਗੱਡੀ ਦੇ ਐਸਕਾਰਟ, ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਖੁੰਝਾਉਣ ਲਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ। <ref name=":0" /> ਟਰੇਨ ਦਾ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫਸਰ ਟਰੇਨ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ 'ਤੇ [[ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨ|ਮਸ਼ੀਨ ਗਨ]] ਨਾਲ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸਲਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":0" /> ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਰਦਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਤਲਵਾਰ|ਤਲਵਾਰਾਂ]], [[ਭਾਲਾ (ਬਰਛਾ)|ਬਰਛੇ]] ਅਤੇ ਰਾਈਫਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਕਤਲੇਆਮ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਚੱਲਿਆ। <ref name=":0" /> == ਪ੍ਰਭਾਵ == ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ|ਭਾਰਤ ਦੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ]] ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਹੋਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਵਾਰ, 24 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਤੋਂ 25 ਮੀਲ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ-ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਕਾਮੋਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ [[ਹਿੰਦੂ|ਹਿੰਦੂਆਂ]] ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ 340 ਹੋਰ ਮੌਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ 250 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ <ref name=":0">{{Cite news|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/36001501|title=3000 Dead in Indian Train Massacre - Australian Associated Press New Delhi, September 25th|date=27 September 1947|work=The Advertiser (Australia)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423161737/http://trove.nla.gov.au:80/newspaper/article/36001501|archive-date=2016-04-23}}</ref> ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫਲਿਆਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। <ref name="NAdvocate">{{Cite news|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/NA19470925.2.61|title=India's worst train massacre|date=24 September 1947|work=Northern Advocate|access-date=15 March 2023}}</ref> ਹੋਰ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੀਟਿੰਗ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਬੁਲਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ ਦੁਆਰਾ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫੌਜੀ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ [[ਪੰਜਾਬ]] ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫਲਿਆਂ 'ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। <ref name=":0">{{Cite news|url=https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/36001501|title=3000 Dead in Indian Train Massacre - Australian Associated Press New Delhi, September 25th|date=27 September 1947|work=The Advertiser (Australia)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423161737/http://trove.nla.gov.au:80/newspaper/article/36001501|archive-date=2016-04-23}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <references group="" responsive="1"></references> == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ == * {{Cite journal|last=Kaur|first=Navdip|date=2011|title=VIOLENCE AND MIGRATION: A STUDY OF KILLING IN THE TRAINS DURING THE PARTITION OF PUNJAB IN 1947|url=https://www.jstor.org/stable/44146786|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=72|pages=947–954|issn=2249-1937}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ]] cws5guntutxrbihvmbobwa8j6vfrme3 0 170412 843651 832862 2026-07-30T00:57:11Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843651 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਜ਼ਬੂਏ ਝੀਲ | image = ZabuyeLake1.png | caption = | image_bathymetry = ZabuyeLake2.jpg | caption_bathymetry = <small>The lake is marked with the red dot</small> | location = [[ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰ]] / [[ਸ਼ੀਗਾਤਸੇ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ]] | coordinates = {{Coord|31|26|51|N|84|3|28|E|type:waterbody_scale:3000000|display=inline,title}} | type = [[Cretaceous]]-[[Eocene]], [[brine]] [[lake]] | inflow = From Rianglinag snow-covered mountains | outflow = Landlocked | catchment = | basin_countries = [[Tibet Autonomous Region]], [[People's Republic of China|China]] | length = | width = | area = {{convert|247|km2|sqmi|-2|abbr=on}} | depth = {{convert|0.7|m|ft|abbr=on}} | max-depth = {{convert|2.0|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|4421|m|ft|abbr=on}} | islands = Two sub basins linked by a channel | cities = | reference = <ref name=mind/><ref name=rep>Yu, G., Harrison, S.P., and Xue, B. (2001) [http://www.bridge.bris.ac.uk//about/about/projects/GLSDB/report_4.pdf Lake status records from China: Data Base Documentation]. MPI-BGC Technology Report No. 4, pp. 187–183</ref> }} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description is different from Wikidata]] [[Category:Pages using infobox body of water with auto short description]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''ਜ਼ਬੂਏ ਝੀਲ''' ਇੱਕ [[ਹਾਈਪਰਸਲੀਨ ਝੀਲ|ਹਾਈਪਰਸਲੀਨ]], ਲੈਂਡਲਾਕ [[ਸੋਡਾ ਝੀਲ]] ਹੈ ਜੋ {{Convert|4400|m|ft}} ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। [[ਤਿੱਬਤ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਖੇਤਰ|ਤਿੱਬਤ ਆਟੋਨੋਮਸ ਖੇਤਰ]] ਦੇ [[ਸ਼ਿਗਾਤਸੇ ਪ੍ਰੀਫੈਕਚਰ]] ਵਿੱਚ, {{Convert|1050|km|mi|abbr=on}} [[ਲਹਾਸਾ]] ਤੋਂ। ਝੀਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਖਣਿਜ [[ਜ਼ਬੁਏਲਾਈਟ|ਜ਼ਬੂਏਲਾਈਟ]] ( [[ਲਿਥੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ]], ਲੀ ₂ ਸੀਓ ₃ ) ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੇ 1987 ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 2004-2005 ਤੋਂ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 2008 ਵਿੱਚ, ਝੀਲ 'ਤੇ ਨਮਕ ਦੀ ਖਾਣ ਨੂੰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ [[ਲਿਥੀਅਮ]] ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name="Lithium">{{Cite web |date=25 March 2008 |title=Tibet's Lithium |url=http://www.enn.com/ecosystems/article/33517 |access-date=9 September 2010 |publisher=Environmental News Network}}</ref><ref name="Top">{{Cite web |last=Mohit Joshi |date=26 March 2008 |title=Tibet is a treasure trove of natural resources |url=http://topnews.in/tibet-treasure-trove-natural-resources-227783 |access-date=10 September 2010 |publisher=Top News.in}}</ref><ref name="USGS">{{Cite web |last=Brian W. Jaskula |title=2008 MineralsYearbook |url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/lithium/myb1-2008-lithi.pdf |access-date=11 September 2010 |website=LITHIUM |publisher=U.S. Department of the InteriorU.S. Geological Survey |archive-date=27 ਫ਼ਰਵਰੀ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140227233422/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/lithium/myb1-2008-lithi.pdf |url-status=dead }}</ref> ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਾ ਅਰਧ-ਸੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੋ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਖੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਿਆਂਗਲਿਨਗ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਬਰਫ਼ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ == ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ == ਜ਼ਬੁਏ ਝੀਲ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸਪੈਲਿੰਗ ਡਰਾਂਗਯਰ,<ref>{{Cite book|title=Tibet|url=https://archive.org/details/footprinttibet0000dorj|last=Dorje|first=Gyurme|publisher=Footprint|year=1999|isbn=1-903471-30-3|edition=3rd|location=Bath, UK}}</ref> ਜ਼ਬਾਯੁ, ਜ਼ਾਬੂਏ, ਚਾਬਯਰ ਜਾਂ ਚਾਬਯਰ, ਤਾਬੀ ਜਾਂ ਤਚਾਪੀਆ<ref>{{Cite book|url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VII-1-62/V-9/page/0495.html.en|title=Southern Tibet|last=Hedin|first=Sven|date=1922|publisher=Lithographic Institute of the General Staff of the Swedish Army|location=Stockholm|pages=vol. 9, part 5, p. 123; vol. 11, Map Sheet XIV, B5|access-date=2 September 2018|archive-date=2 ਸਤੰਬਰ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180902220816/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VII-1-62/V-9/page/0495.html.en|url-status=dead}}</ref> ਕਈ ਵਾਰ "ਤਸਾਕਾ" ਜਾਂ "ਕਾਕਾ" ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ [[ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਤਿੱਬਤੀ]] ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ "ਲੂਣ ਝੀਲ"।<ref name="mind">{{Cite web |title=Zabuye (Zhabuye) Salt Lake (Chabyer Caka), Xigazê (Rikaze; Shigatse) Prefecture, Tibet Autonomous Region, China |url=http://www.mindat.org/loc-3257.html |access-date=9 September 2010 |publisher=Mindat.org Online information source}}</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=n_WNBLU660AC&pg=PA24 Tibet China: travel guide] 2003, {{ISBN|7-5085-0374-0}}, p. 24</ref>ਇਹ ਝੀਲ ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰ ਦੇ ਗੰਗਡਾਈਜ਼ ਪਹਾੜਾਂ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੁੰਗਰ ਪਹਾੜ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ 251 ਲੂਣ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Cite web |title=Detailed map of Chabyer Caka |url=http://wikimapia.org/9832389/Chabyer-Caka |access-date=9 September 2010 |publisher=wikimapia}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] m1oj9ehutsqs8edup9alv88n4dpou4q 0 170917 843508 742922 2026-07-29T22:29:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843508 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਝੀਲ (ਨੁਵਾਰਾ ਏਲੀਯਾ) | image = UG-LK Photowalk - 2018-03-25 - Lake Gregory (1).jpg | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ਨੁਵਾਰਾ ਏਲੀਯਾ]] | coordinates = {{coord|6.957|80.780|type:waterbody_region:LK|display=inline,title}} | type = [[ਸਰੋਵਰ]] | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ]] | date-built = 1873 | length = | width = | area = {{convert|91.2|ha|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1874|m|abbr=on}} | frozen = | islands = ਇੱਕ | cities = [[ਨੁਵਾਰਾ ਏਲੀਯਾ]] | reference = <ref>{{Cite web|url=http://www.srilankatravelnotes.com/NUWARAELIYA/GREGORYLAKE/GregoryLakes.html|title=Gregory Lake, Nuwara Eliya|publisher=Sri Lanka Travel Notes|date=June 2012|access-date=20 November 2015|archive-date=30 ਨਵੰਬਰ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130235359/http://www.srilankatravelnotes.com/NUWARAELIYA/GREGORYLAKE/GregoryLakes.html|url-status=dead}}</ref> }} [[Category:Articles using infobox body of water without alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without pushpin map alt]] [[Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry]] '''ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਝੀਲ ਨੂੰ''' ਕਈ ਵਾਰ '''ਗ੍ਰੇਗਰੀ ਲੇਕ''' ਜਾਂ '''ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਸਰੋਵਰ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਹਿਰ, [[ਨੁਵਾਰਾ ਏਲੀਆ|ਨੁਵਾਰਾ ਏਲੀਯਾ]], [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ]] ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ। ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਝੀਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ [[ਯੂਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਲੋਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ|ਗਵਰਨਰ]] [[ਵਿਲੀਅਮ ਹੈਨਰੀ ਗ੍ਰੈਗਰੀ|ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਗ੍ਰੈਗਰੀ]] ਦੇ ਸਮੇਂ 1873 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=The Administration of Sir William Gregory: Governor of Ceylon, 1872-77|last=Bastiampillai, B|date=1968|publisher=Tisara Prakasakayo|page=119}}</ref> ਇਹ ਝੀਲ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਦਾ ਖੇਤਰ ''ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਝੀਲ ਖੇਤਰ'' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਸਬੇ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ [[ਬੋਗ|ਦਲਦਲ]] ਸੀ। 1873 ਵਿੱਚ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਨੇ ਕਸਬੇ ਦੇ<ref>{{Cite web |date=May 2011 |title=Gregory Lake in Nuwara Eliya |url=http://www.apartmentslanka.com/gregory-lake-nuwara-eliya/ |access-date=21 November 2015 |archive-date=21 ਨਵੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121222901/http://www.apartmentslanka.com/gregory-lake-nuwara-eliya/ |url-status=dead }}</ref> ਲਈ ਹੋਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਥਲਾਗਾਲਾ ਸਟਰੀਮ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਊਂਟ [[ਪਿਦੁਰੁਤਲਾਗਲਾ|ਪਿਦੁਰੁਤਲਾਗਾਲਾ]] ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Marina Technology: Proceedings of the Second International Conference|date=2 April 1992|publisher=Thomas Telford|isbn=9780727716897|editor-last=Blain, W. R.|location=[[Southampton]], UK|pages=111–124}}</ref> 1881 ਵਿੱਚ ਸੀਜੇਆਰ ਲੇ ਮੇਸੁਰੀਅਰ (ਨੁਵਾਰਾ ਏਲੀਆ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਟ) ਦੁਆਰਾ ਝੀਲ ਨੂੰ ਟਰਾਊਟ ਨਾਲ ਸਟਾਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Recollections of Sport Among Fin, Fur and Feather|last=Conway, James|date=1902|publisher=Digby, Long, and Co.|location=London|page=317}}</ref><ref>{{Cite book|title=Twentieth Century Impressions of Ceylon: Its History, People, Commerce, Industries, and Resources|url=https://archive.org/details/twentiethcentury00arno|last=Wright, Arnold|date=1907|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-812061335-5|page=[https://archive.org/details/twentiethcentury00arno/page/267 267]}}</ref> 1913 ਵਿੱਚ ਝੀਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰੰਗ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਕਸਬੇ ਅਤੇ [[ਨਾਨੁ ਉਆ|ਨਾਨੂ ਓਆ]] ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 'ਬਲੈਕਪੂਲ' ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਹਾਈਡਰੋ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.sundayobserver.lk/2005/10/09/juniorob02.html|title=D. J. Wimalasurendra : A Great Engineer and Visionary|date=9 October 2005|work=[[Sunday Observer]]|access-date=22 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304090931/http://www.sundayobserver.lk/2005/10/09/juniorob02.html|archive-date=4 March 2016}}</ref> ਇਸ ਪਾਵਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਜਾਰੀ ਹੈ। [[ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੀਲੋਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਮਿਆਂ]] ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਗੋਰੀ ਝੀਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Gregory_Lake_2.jpg|left|thumb|270x270px| ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਗ੍ਰੈਗਰੀ ਝੀਲ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।]] {{Clear}} == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਡੈਮਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Commons category|Lake Gregory (Sri Lanka)}} {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ]] i63in2c7z4gfljw3x9xalongwvknkcw 0 171454 843564 834956 2026-07-29T23:22:43Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843564 wikitext text/x-wiki {{Infobox music genre | name = ਭੰਗੜਾ | native_name = | etymology = | other_names = | image = | caption = | stylistic_origins = [[ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ]], [[ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ|ਪੌਪ]] | cultural_origins = [[ਪੰਜਾਬ]] | instruments = | derivatives = | subgenres = | fusiongenres = | regional_scenes = | local_scenes = | other_topics = }} {{Punjabiterm |sha=بَھن٘گڑا |gur=ਭੰਗੜਾ |tr=bhaṅgṛā |IPA={{IPA-pa|ˈpə̀ŋɡ(ə)ɽaː|}} }} {{Punjabis}} '''ਭੰਗੜਾ''' ({{IPA-pa|ˈpə̀ŋɡ(ə)ɽaː|Punjabi pron|Bhangra_pronunciation.ogg}}) [[ਪੰਜਾਬ]] ਦਾ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ ਜੋ ਬਰਤਾਨੀਆ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਊਥਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗੀਤਕ ਫਿਊਜ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜੱਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੰਗੜਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ [[ਭੰਗੜਾ (ਨਾਚ)|ਨਾਚ ਦੇ ਰੂਪ]] ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਧੁਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੰਗੜਾ ਸਖਤ "ਬੈਂਡ ਕਲਚਰ" ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਗੀਤ ਲਈ ਨਵੀਂ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗਾਇਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਨ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤ== ਆਧੁਨਿਕ ਭੰਗੜਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੌਪ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸਮੂਹ ਭੁਝੰਗੀ ਗਰੁੱਪ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਖਾਨਪੁਰ, ਗੁਰਪਾਲ, ਰਜਿੰਦਰ ਧੋਨਾ ਅਤੇ ਦਲਵੀਰ ਕਾਹਨਪੁਰੀ ਦੁਆਰਾ 1971 ਵਿੱਚ ਬਰਮਿੰਘਮ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>{{cite book|editor=Folkard, Claire|title=Guinness World Records 2005|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_n1p6|year=2004|publisher=Guinness World Records|location=Enfield|isbn=0851121926|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse_n1p6/page/199 199]}}</ref> ਭੁਝੰਗੀ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮ "ਭਾਬੀਏ ਅੱਖ ਲਰ ਗਈ" ਸੀ। ਇਹ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ ਦੁਆਰਾ 1975 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਦੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਸਟਾਰ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਲੇਬਲ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਛਮੀ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.osa.co.uk/feature_content.asp?feature_id=1|title=Osa History|access-date=2013-09-09|publisher=Oriental Star Agencies|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323032510/http://www.osa.co.uk/feature_content.asp?feature_id=1|archive-date=2014-03-23|url-status=dead}}</ref> == ਗੀਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Walpaper.jpg|thumb|ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਗੀਤ , ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।]] ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਗੀਤ , ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, [[ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਪੰਜਾਬੀ]] ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਵਿਧਾ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਸਰਲ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਗੀਤ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਊਧਮ ਸਿੰਘ]] ਅਤੇ [[ਭਗਤ ਸਿੰਘ]] ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਘੱਟ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਗੀਤ ਆਪਣੇ ਰੰਗੀਨ ਦੁਪੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੀਤ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਭੰਗੜੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੀਤਾਂ ਰੌਲਾ ਪਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ "ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ" ਜਾਂ "ਚਕਦੇ ਫੱਟੇ", ਜੋ ਜਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਬੰਸ ਜੰਡੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਗਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ" ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ==ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ== *[[ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ]] *[[ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] *[[ਢੋਲ]] *[[ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ]] ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|30em}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== {{Commons category|Bhangra|ਭੰਗੜਾ}} *[http://www.gabroo.tv Where Bhangra Lives] *[http://www.simplybhangra.com Bhangra News, Music Videos & Interviews] *[http://www.bhangra.org www.Bhangra.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109034225/https://www.bhangra.org/ |date=2020-11-09 }} *[https://web.archive.org/web/20090913221449/http://houseofbhangra.co.uk/ House Of Bhangra] * [https://web.archive.org/web/20140703023931/http://www.indiamusic.com/ India Music – The first ever Indian Music domain and web site registered.] {{Punjab, India}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭੰਗੜਾ (ਸੰਗੀਤ)]] 190566ctwbdwnrp71o75b967vidbcdp 0 171911 843603 824898 2026-07-30T00:03:55Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843603 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ | image = | caption = ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ, ਬਿਆਸ, ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ। | formation = 1891 | logo = Radha Soami Satsang Beas official logo.jpeg | founder = ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ | type = ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਸਥਾ<br/> ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੰਸਥਾ | purpose = ਸੰਤ ਮੱਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ | headquarters = ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ, [[ਬਿਆਸ]], ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ | leader_title = ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਖੀ | leader_name = [[ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] | leader_title2 = ਨਾਮਜ਼ਦ ਸਤਿਗੁਰੂ | leader_name2 = [[ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ]] | website = {{URL|https://www.rssb.org}} }} {{short description|ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਸਥਾ}} {{Use dmy dates|date=September 2025}} '''ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ''' ('''RSSB''') ਸੰਤ ਮੱਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1891 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਖੀ [[ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਬਾਬਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] ਹਨ।<ref name="rssb_intro">{{cite web |url=https://rssb.org |title=RSSB - Official |website=rssb.org}}</ref> ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ, ਜਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।<ref name="FAQs">{{cite web |url=https://rssb.org/faqs.html |title=FAQs |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਸੁਰਤ ਸ਼ਬਦ ਯੋਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਧਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ 'ਸ਼ਬਦ' ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ , ਇੱਕ ਦੁੱਧ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾਣ , ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਰੱਖਣ , ਅਤੇ ਉੱਚ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਣ।<ref name="Primer">{{cite web |url=https://rssb.org/spiritual-primer-dl.html |title=A Spiritual Primer |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> ਬਿਆਸ ਵਿਖੇ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲੱਖਾਂ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Intro">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=12 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।<ref name="EoL_Overseas">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=9 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਫ਼ਤ ਹਸਪਤਾਲ ਚਲਾਉਣਾ, ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਚਲਾਉਣਾ।<ref name="RSSB_Hospitals">{{cite web |url=https://rssb.org/hospitals.html |title=Hospitals |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == === ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ (1891–1903) === [[File:Soami Ji Maharaj 8x10.jpg|thumb|ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਿਵ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਆਸ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।]] ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1891 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਸੁਆਮੀ ਸ਼ਿਵ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ (ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਮੱਤ ਦੇ ਬਾਨੀ) ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ।<ref name="EoL_History">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=18 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਉਜਾੜ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਇਕਾਂਤ ਕਾਰਨ ਚੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ, ਸਾਧਾਰਨ ਝੌਂਪੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਫੈਲੀ, ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ (ਇੱਕ ''ਸੰਗਤ'') ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਵਚਨ (''ਸਤਿਸੰਗ'') ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।<ref name="EoL_History"/> ਇਸ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਲੋਨੀ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਨੀਂਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, 1898 ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ [[ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ|ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ]], ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਗਲੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ, ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਖੂਹ ਬਣਵਾਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਸਤਿਸੰਗ ਘਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਕਮਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ।<ref name="EoL_History_Satsanghar">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=20 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> 1903 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁਦਾਏ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name="EoL_History_Satsanghar"/> === ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (1903–1951) === ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਵੱਡੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1903 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ। ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 45 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਡੇਰੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਕਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਇਹ ਬਸਤੀ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਤ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।<ref name="Juergensmeyer">{{cite book |last=Juergensmeyer |first=Mark |title=Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith |url=https://archive.org/details/radhasoamirealit0000mark |publisher=Princeton University Press |year=1991 |isbn=9780691010922}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਨਵੇਂ ਸਤਿਸੰਗ ਘਰ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1937 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਗਤ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧੇ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਦੁਬਾਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।<ref name="EoL_Satsanghar_Construction">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=22 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।<ref name="EoL_Sawan">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=6 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਮਹਾਰਾਜ ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, 1948 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੌਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।<ref name="EoL_Jagat">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=6 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> === ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸਤਾਰ (1951–1990) === ਮਹਾਰਾਜ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ, ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। 1957 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਨੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਢਾਂਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="EoL_Society">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=8 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ, ਡੇਰਾ ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵਿਸਤਾਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਯਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ''ਮਿੱਟੀ ਸੇਵਾ'', ਜਿੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਵੈ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ (''ਲੰਗਰ'') ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੀਆਂ ਖੱਡਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="EoL_MittiSeva">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=32 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਮਿਲੀ।<ref name="EoL_Caste">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=34 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ।<ref name="EoL_Overseas"/> === ਸਮਕਾਲੀ ਯੁੱਗ (1990–ਮੌਜੂਦਾ) === ਬਾਬਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1990 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਸਤਿਸੰਗ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 500,000 ਲੋਕ ਬੈਠ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="EoL_CurrentShed">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=23 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਹਜ਼ੂਰ ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ।{{cn|date=September 2025}} == ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ == ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਸੰਤ ਮੱਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੋਜ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ "ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ" ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।<ref name="Primer"/> ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ''ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ'' ਹੈ, ਜਾਂ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਮ ਮੂਲ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦੀ ਹੈ।<ref name="Essentials">{{cite web |url=https://rssb.org/essential-dl.html |title=The Essential Teachings |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> === ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ, ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਧੁਨ === ਮੁੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ''ਸ਼ਬਦ'', ਜਾਂ ਧੁਨੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ''ਨਾਮ'' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ।<ref name="Juergensmeyer"/> ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਯੋਗ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਪਨ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਧੁਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਉਦੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Primer"/> ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕਣ ਹੈ ਜੋ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੁਆਰਾ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਮੌਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Primer"/> === ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ === ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ, ਜਾਂ ''ਸਤਿਗੁਰੂ'' ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="FAQs"/> ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਗੁਰੂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਰਕ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਉਪਦੇਸ਼ (''ਨਾਮ ਦਾਨ'') ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਬਾਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੇਲੇ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਬਦ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Juergensmeyer"/> === ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ === ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਉਪਯੋਗ ਸੁਰਤ ਸ਼ਬਦ ਯੋਗ ਦੇ ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਆਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ"। ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਚੇਲੇ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref name="FAQs"/> # ਦੁੱਧ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਸ, ਮੱਛੀ, ਮੁਰਗੇ ਅਤੇ ਆਂਡੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। # ਮਾਨਸਿਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। # ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜੀਵਨ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ। # ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਢਾਈ ਘੰਟੇ '''ਧਿਆਨ'' ਕਰਨ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ। ਇਸ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ''ਸਤਿਸੰਗ'' (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਵਚਨ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ''ਸੇਵਾ'' (ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ) ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Seva">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=170 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> == ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ == ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਗਵਾਈ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। === ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ === * '''ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ''' (1839–1903) ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਆਸ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਲੋਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਸਾਦਾ, ਧਿਆਨਮਈ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।<ref name="EoL_History" /> * '''ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ''' (1858–1948), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ "ਵੱਡੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, 1903 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 45 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਨੇ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।<ref name="Juergensmeyer_Sawan">{{cite book |last=Juergensmeyer |first=Mark |title=Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith |publisher=Princeton University Press |year=1991 |page=46 |isbn=9780691010922}}</ref>[[File:Maharaj Sawan Singh 8x10.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ (1903–1948)।]] * '''ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਜਗਤ ਸਿੰਘ''' (1884–1951), ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਵਿਦਿਅਕ ਨੇ , ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 1948 ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ, ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਦੌਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।<ref name="EoL_Jagat" />[[File:Maharaj Jagat Singh 8x10.jpg|thumb|'''ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ (1948–1951)।''']] * '''ਮਹਾਰਾਜ ਚਰਨ ਸਿੰਘ''' (1916–1990), ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਨੇ 1951 ਤੋਂ 39 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ 1957 ਵਿੱਚ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵਜੋਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨਾ, ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref name="EoL_Society" />[[File:Maharaj Charan Singh 8x10.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦੇ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ (1951–1990)।]] * '''ਬਾਬਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ''' (ਜਨਮ 1954) 1990 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਖੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਡੇਰੇ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ।<ref name="EoL_Intro" />[[File:Baba Gurinder Singh 8x10.jpg|thumb|ਬਾਬਾ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੁਖੀ (1990–ਮੌਜੂਦਾ)।]] * '''ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ''' (ਜਨਮ 1979) ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। ਗਿੱਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੈਮੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਹੈ, ਹੁਣ ਨਾਮ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="ThePrintGill">{{cite web |url=https://theprint.in/india/who-is-jasdeep-singh-gill-new-spiritual-head-of-punjabs-powerful-dera-beas/2249440/ |title=Who is Jasdeep Singh Gill, new spiritual head of Punjab's powerful Dera Beas |work=ThePrint |date=14 September 2024 |access-date=2024-09-12}}</ref><ref name="rssb_jsg">{{cite web |url=https://rssb.org/JSG.html |title=Jasdeep Singh Gill |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref>[[File:JSG HAZUR WC-release-(2400x3000-pixels).jpg|thumb|ਜਸਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸਤਿਗੁਰੂ (2024-ਮੌਜੂਦਾ)।]] == ਅਭਿਆਸ == ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤਪੱਸਵੀ ਬਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Seekers">{{cite web |url=https://rssb.org/seekers.html |title=Information for Seekers |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਨਾਮ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। === ਸੁਰਤ ਸ਼ਬਦ ਯੋਗ ਧਿਆਨ === ਕੇਂਦਰੀ ਅਭਿਆਸ ਇੱਕ ਧਿਆਨ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਰਤ ਸ਼ਬਦ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ "ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ" ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ (''ਸੁਰਤ'') ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਧੁਨ (''ਸ਼ਬਦ'') ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="sots">{{cite web |url=https://rssb.org/science-of-the-soul-dl.html |title=The Science of the Soul |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਕਤੂਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਧਿਆਨ ਇੱਕ ਇਕਾਂਤ ਅਭਿਆਸ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਢਾਈ ਘੰਟੇ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਪੜਾਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:<ref name="Juergensmeyer_Practice">{{cite book |last=Juergensmeyer |first=Mark |title=Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith |publisher=Princeton University Press |year=1991 |page=25 |isbn=9780691010922 |quote=The meditation technique is a threefold process. The first part is simran, the repetition of a mantra... The second part of the meditation is dhyan, contemplation... The third and most important part of the meditation is bhajan, listening to the divine sound.}}</ref> '''ਸਿਮਰਨ''' (ਦੁਹਰਾਓ): ਨਾਮ ਦਾਨ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਜਾਪ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ''ਤੀਸਰਾ ਤਿਲ'', ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਅੱਖ - ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਬਿੰਦੂ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਸਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। '''ਧਿਆਨ''' (ਚਿੰਤਨ): ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਦੇ ਕੇਂਦਰ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। '''ਭਜਨ''' (ਸੁਣਨਾ): ਆਖਰੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ, ਜਿੱਥੇ ਅਭਿਆਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਧੁਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਲਈ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਰੀਰਕ ਆਸਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਭਿਆਸ ਉਮਰ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।<ref name="sots"/> === ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ === ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਨਾਮ ਦਾਨ ਵੇਲੇ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref name="Initiation">{{cite web |url=https://rssb.org/initiation.html |title=The Process of Initiation |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> # ਦੁੱਧ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖੁਰਾਕ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮਾਸ, ਮੱਛੀ, ਮੁਰਗੇ ਅਤੇ ਆਂਡੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। # ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼। # ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜੀਵਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। # ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਰ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ''ਸਤਿਸੰਗ'' (ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਵਚਨ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਅਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Satsang">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=80 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ''ਸੇਵਾ'' (ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ) ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Seva"/> == ਬਿਆਸ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ == ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਦੋਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ "ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਹਿਰ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੇਵਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Juergensmeyer_Dera">{{cite book |last=Juergensmeyer |first=Mark |title=Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith |publisher=Princeton University Press |year=1991 |page=48 |isbn=9780691010922 |quote=The Dera is not an ashram in the traditional sense of the word... it is more like a spiritual city.}}</ref> ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਤਿਸੰਗ ਸੁਣਨ, ਨਾਮ ਦਾਨ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।<ref name="EoL_Intro"/> === ਪੈਮਾਨਾ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ === ਡੇਰਾ ਲਗਭਗ 1,900 ਏਕੜ ਵਿਕਸਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਭੋਜਨ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਹੋਰ 1,250 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="EoL_Intro"/> ਇਸਦੀ ਸਥਾਈ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 7,000 ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ (''ਸੇਵਾਦਾਰ'') ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਿਰਧਾਰਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਆਬਾਦੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ 200,000 ਤੋਂ 500,000 ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।<ref name="EoL_Intro"/> ਕਲੋਨੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਇਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: '''ਸਤਿਸੰਗ ਹਾਲ''': ਡੇਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ੈੱਡ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 500,000 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਇਸਦਾ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੇਤਰ, ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਢਾਂਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਵੀਡੀਓ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ।<ref name="EoL_CurrentShed"/> '''ਲੰਗਰ (ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ)''': ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਲਨ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖੁਆਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Langar_Capacity">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=30 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> '''ਰਿਹਾਇਸ਼''': ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸ਼ੈੱਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡੌਰਮਿਟਰੀਆਂ (''ਸਰਾਵਾਂ'') ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਹੋਸਟਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਇੱਕ ਕੰਪਿਊਟਰਾਈਜ਼ਡ ਬੁਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Accom">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=150 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> === ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੇਵਾ === ਡੇਰਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ, ਉਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਇੱਕ ਜਲ ਸਪਲਾਈ, ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਹਨ।<ref name="EoL_SelfSufficiency">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=13 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਪੂਰਾ ਸੰਚਾਲਨ - ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸੇਵਾ ਤੱਕ - ਸਵੈ-ਸੇਵਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਕੰਮ ਦਾ ਇਹ ਅਭਿਆਸ, ਜਾਂ ''ਸੇਵਾ'', ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref name="EoL_Seva_Ops">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=170 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੇਚੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="EoL_Intro"/> == ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ == ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੇਵਕਾਂ (''ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ'') ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੇਵਾ (''ਸੇਵਾ'') ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Seva"/> ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ, ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਹਾਇਤਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। === ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸੇਵਾਵਾਂ === ਆਪਣੀਆਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਕਈ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਹਸਪਤਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name="RSSB_Hospitals"/> ਮੁੱਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਵਣ ਸਿੰਘ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਹਸਪਤਾਲ, ਇੱਕ 260-ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਹੁ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹਸਪਤਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।<ref name="MSSCH_Beas">{{cite web |url=https://www.rssb.org/hospitals.html#maharaj-sawan-singh-charitable-hospital-beas |title=Maharaj Sawan Singh Charitable Hospital, Beas |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref><ref name="Bhota_Hospital">{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/chandigarh-news/radha-soami-satsang-beas-hospital-will-bring-land-transfer-ordinance-in-assembly-says-himachal-cm-101700936187790.html |title=Radha Soami Satsang Beas hospital: Will bring land transfer ordinance in assembly, says Himachal CM |work=Hindustan Times |date=25 November 2024 |access-date=2024-09-12 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਨਵੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸੰਸਥਾ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਮੈਡੀਕਲ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵੀ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref name="RSSB_Medical_Camps">{{cite web |url=https://rssb.org/medical_camps.html |title=Medical Camps |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> === ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ === ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦਾ ਲੰਬਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਮੇਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਵੈ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="RSSB_Disaster_Relief">{{cite web |url=https://rssb.org/disaster_relief.html |title=Disaster Relief |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਗੁਜਰਾਤ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਭੂਚਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਬਣਾ ਕੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਨਰਵਾਸ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="IJMRA_Relief">{{cite journal |url=https://ijmra.in/v2i2/Doc/2.pdf |title=radha soami satsung beas: glorious disaster relief in community |journal=International Journals of Multidisciplinary Research Academy (IJMRA) |access-date=2024-09-12}}</ref> ==== ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ==== ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਰਾਹਤ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਈ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਕੋਵਿਡ-ਦੇਖਭਾਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ।<ref name="ANI_Covid">{{cite news |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/radha-soami-satsang-beas-helps-needy-offers-centres-for-isolation-camps-to-fight-covid-1920200418115535/ |title=Radha Soami Satsang Beas helps needy, offers centres for isolation camps to fight COVID-19 |work=ANI News |date=18 April 2020 |access-date=2024-09-12 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ 10,000-ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਕੋਵਿਡ ਕੇਅਰ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।<ref name="IndiaToday_CovidCentre">{{cite web |url=https://www.indiatoday.in/india/story/worlds-largest-10000-bed-covid-care-facility-in-delhi-to-start-operations-from-friday-1692823-2020-06-26 |title=World's largest 10,000-bed Covid care facility in Delhi to start operations from Friday |work=India Today |date=26 June 2020 |access-date=2024-09-12 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਸਤੰਬਰ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ, ਇਸਦੇ ਸਵੈ-ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਲਾਕਡਾਊਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਬਾਦੀਆਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੱਖਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵੰਡੇ।<ref name="RSSB_Covid_Report">{{cite web |url=https://rssb.org/covid_report.html |title=COVID-19 Special Report |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> === ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੇਵਾਵਾਂ === '''ਲੰਗਰ (ਮੁਫ਼ਤ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਸੋਈ)''': ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ ਲੰਗਰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸਾਲ ਭਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।<ref name="EoL_Langar_Ops">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=100 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> '''ਸਿੱਖਿਆ''': ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਸੰਸਥਾ ਡੇਰੇ ਵਿਖੇ '''ਪਾਥਸੀਕਰਜ਼ ਸਕੂਲ''' ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਸੀ.ਬੀ.ਐਸ.ਈ. ਨਾਲ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name="Pathseekers_School">{{cite web |url=https://rssb.org/pathseekers.html |title=Pathseekers School |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> '''ਸਮੂਹਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ''': ਸੰਸਥਾ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਦਾਨ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖੂਨਦਾਨ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="RSSB_Awareness">{{cite web |url=https://rssb.org/awareness_programs.html |title=Awareness Programs |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> == ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ == ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਲਟੀਮੀਡੀਆ ਸਮੱਗਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਮੁੱਲ 'ਤੇ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ।<ref name="EoL_Pubs">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=202 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।<ref name="EoL_Pubs"/> ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਸੰਤ ਮੱਤ ਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਬਿਆਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ (''ਸਤਿਸੰਗਾਂ'') ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਵਚਨ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾਰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Juergensmeyer_Satsang">{{cite book |last=Juergensmeyer |first=Mark |title=Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith |publisher=Princeton University Press |year=1991 |page=25 |isbn=9780691010922 |quote=The satsang, or discourse of the guru, is a central feature of Radhasoami... Many of these satsangs have been transcribed and published.}}</ref> ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਸਿਕ ਸੰਤ ਮੱਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ 35 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਈ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਔਨਲਾਈਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ, ''ਸਾਇੰਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਸੋਲ'' ਰਾਹੀਂ ਵੇਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।<ref name="SotS_Books">{{cite web |url=https://scienceofthesoul.org/books-english.html |title=Books in English |publisher=Science of the Soul |access-date=2024-09-12}}</ref><ref name="RSSB_Ebooks">{{cite web |url=https://rssb.org/ebooks.html |title=E-Books |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> ਲਿਖਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਡੀਓ ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਸੈਸ਼ਨਾਂ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਜਨਾਂ (''ਸ਼ਬਦਾਂ'') ਦੀਆਂ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਛਪੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਡੀਓਬੁੱਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="RSSB_Audiobooks">{{cite web |url=https://rssb.org/audiobooks.html |title=Audiobooks |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref><ref name="RSSB_Videos">{{cite web |url=https://rssb.org/videos.html |title=Videos |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਇੱਕ ਮੁਫ਼ਤ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ''ਸਪ੍ਰਿਚੂਅਲ ਲਿੰਕ'' ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="RSSB_Spiritual_Link">{{cite web |url=https://rssb.org/spirituallink.html |title=Spiritual Link |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> == ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ == ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ, ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਨ। ਸੰਸਥਾ ਦੀ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਤਿਸੰਗ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="EoL_Overseas"/> ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਢਾਂਚਾ ਕੇਂਦਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਆਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਬੋਰਡ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Overseas"/> ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਇਕੱਠਾਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ (ਪੇਟਾਲੂਮਾ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਅਤੇ ਫੇਏਟਵਿਲ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲਿਨਾ), ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ (ਹੇਨਸ ਪਾਰਕ), ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ, ਅਫਰੀਕਾ, ਏਸ਼ੀਆ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ।<ref name="RSSB_Contact">{{cite web |url=https://rssb.org/contact.html |title=Contact Us |publisher=Radha Soami Satsang Beas |access-date=2024-09-12}}</ref> ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵਿਭਿੰਨ ਹਨ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਿਸਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਸਦੀਆਂ ਗੈਰ-ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Juergensmeyer_Appeal">{{cite book |last=Juergensmeyer |first=Mark |title=Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith |publisher=Princeton University Press |year=1991 |page=11 |isbn=9780691010922 |quote=It is a remarkably eclectic and adaptable faith, which is one reason for its success in a variety of cultural settings.}}</ref> ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਛੱਡਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ, ਕੌਮੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੈਰੋਕਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ, ਕਲਾਕਾਰ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name="EoL_Demographics">{{cite book |title=Equilibrium of Love |publisher=Radha Soami Satsang Beas |year=2015 |page=13 |url=https://rssb.org/book-EN-248-0.html}}</ref> ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist}} ==ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ== * [http://www.rssb.org/ ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ ਸਤਿਸੰਗ ਬਿਆਸ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] * [https://www.youtube.com/@rss-b ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ.ਬੀ. ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ] * [http://satsanginfo.rssb.org/ ਸਤਿਸੰਗ ਸਥਾਨ] * [http://www.scienceofthesoul.org/ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ] * [https://rssbindiabooks.in/ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਤ ਮੱਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਤ ਮੱਤ ਗੁਰੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਸੰਪਰਦਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੂਰਤ ਸ਼ਬਦ ਯੋਗ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਧਾ ਸੁਆਮੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਤ ਮੱਤ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:1891 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਅਧਾਰਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ]] 2dc0w5qjh3sa35dr8brq61e0ku752ny 0 172368 843441 841723 2026-07-29T21:19:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843441 wikitext text/x-wiki 1947 ਵਿੱਚ '''ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ''', [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, [[ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ]] [[ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ|ਬੰਗਾਲ ਸੂਬੇ]] ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਅਤੇ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਡੋਮੀਨੀਅਨ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ]] ਵਿਚਕਾਰ [[ਰੈੱਡਕਲਿਫ ਲਾਈਨ]] ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] [[ਭਾਰਤ]] ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ [[ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ]] (ਹੁਣ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]]) [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਬਣ ਗਿਆ। 20 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ, [[ਬੰਗਾਲ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਸੂਬੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਯੁਕਤ ਬੰਗਾਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬੰਗਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿ ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਨੇ 120-90 ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ 58-21 ਦੁਆਰਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਨੂੰ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ|ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਖਰੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ, 106-35 ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੂਬੇ ਦੀ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ 107-34 ਤੱਕ ਕਿ ਵੰਡ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।{{sfn|Mukherjee|1987|p=230}} 6 ਜੁਲਾਈ 1947 ਨੂੰ, ਸਿਲਹਟ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੇ ਸਿਲਹਟ ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਵੰਡ, 14-15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਦੇ ਨਾਲ, 3 ਜੂਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, ਜਾਂ [[ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ 150 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 1971 ਦੇ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਯੁੱਧ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ]] * [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ]] ==ਨੋਟ== {{Reflist|group=note}} ==ਹਵਾਲੇ== {{Reflist|40em}} ==ਸਰੋਤ== {{Refbegin|40em}} * {{cite book |last=Baxter |first=Craig |author-link=Craig Baxter |year=1997 |title=Bangladesh: From a Nation to a State |url=https://archive.org/details/bangladeshfromna0000unse |location=Boulder, CO |publisher=Westview Press |isbn=0-8133-2854-3}} * {{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |date=2004 |title=The Partition of Bengal and Assam, 1932-1947: Contour of Freedom |publisher=Routledge |isbn=9781134332748 |url=https://books.google.com/books?id=in1_AgAAQBAJ |access-date=16 August 2019 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006123927/https://books.google.com/books?id=in1_AgAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last=Chatterji |first=Joya |date=2007 |title=The Spoils of Partition: Bengal and India, 1947–1967 |url=https://books.google.com/books?id=FjQ0iWSq2R0C |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-46830-5 }} * {{cite book |first=Bashabi |last=Fraser |title=Bengal Partition Stories: An Unclosed Chapter |url=https://archive.org/details/bengalpartitions0000unse_r3s8 |location=New York |publisher=Anthem Press |date=2008 |isbn=978-1-84331-299-4}} * {{cite book |last=Jalal |first=Ayesha |author-link=Ayesha Jalal |year=1994 |title=The Sole Spokesman: Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan |url=https://archive.org/details/alf.4014.954.035.092.4.jal |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45850-4}} * {{cite book |title=Partitioned lives : narratives of home, displacement, and resettlement |year=2008 |location=New Delhi |publisher=Dorling Kindersley (India) |url=https://books.google.com/books?id=YWB0GmmoOSMC |first1=Anjali Gera |last1=Roy |first2=Nandi |last2=Bhatia |isbn=9788131714164 |access-date=13 February 2016 |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006123927/https://books.google.com/books?id=YWB0GmmoOSMC |url-status=live }} * {{cite book |last=Mukherjee |first=Soumyendra Nath |title=Sir William Jones: A Study in Eighteenth-century British Attitudes to India |year=1987 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-86131-581-9}} * {{cite book |last=Schendel |first=Willem van |date=2005 |title=The Bengal Borderland: Beyond State and Nation in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=KqTIhTWuAXcC |publisher=Anthem Press |isbn=978-1-84331-145-4 }} * {{cite book |first=P. N. |last=Luthra |title=Rehabilitation |date=1972 |publisher=Publications Division |location=New Delhi}} * {{cite book |last=Tripathi |first=Amales |script-title=bn:স্বাধীনতার মুখ |trans-title=Svādhīnatāra mukha |publisher=Ananda Publishers |date=1998 |language=bn |isbn=9788172157814}} * {{cite book |last=Bandopadhyay |script-title=bn:জিন্না/পাকিস্তান – নতুন ভাবনা |language=bn}} * {{cite conference |url=http://iussp2005.princeton.edu/papers/52236 |title=The Demographic Impact of Partition: Bengal in 1947 |first1=K. |last1=Hill |first2=W. |last2=Seltzer |first3=J. |last3=Leaning |first4=S. J. |last4=Malik |first5=S. S. |last5=Russell |year=2005 |conference=International Union for the Scientific Study of Population XXV International Population Conference, Tours, France, 18–23 July 2005 |pages=1–25 |format=PDF |access-date=1 December 2019 |archive-date=1 September 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060901210605/http://iussp2005.princeton.edu/download.aspx?submissionId=52236 |url-status=live }} * {{cite journal |last=Chattopadhyay |first=Subhasis |year=2016 |title=Review of Bengal Partition Stories: An Unclosed Chapter edited by Bashabi Fraser |url=http://philpapers.org/rec/CHAROB-7 |journal=[[Prabuddha Bharata|Prabuddha Bharata or Awakened India]] |volume=121 |issue=9 |pages=670–672 |issn=0032-6178 |access-date=4 September 2016 |archive-date=17 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917083709/http://philpapers.org/rec/CHAROB-7 |url-status=live }} * {{cite book |last=Harun-or-Rashid |year=2012 |chapter=Suhrawardy, Huseyn Shaheed |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Suhrawardy,_Huseyn_Shaheed |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |access-date=11 November 2015 |archive-date=7 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307032955/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Suhrawardy,_Huseyn_Shaheed |url-status=live }} * {{cite book |last=Harun-or-Rashid |year=2012 |chapter=Partition of Bengal, 1947 |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947 |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |access-date=11 November 2015 |archive-date=2 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702002256/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Partition_of_Bengal,_1947 |url-status=live }} * {{cite book |last1=Tan |first1=Tai Yong |author-link1=Tan Tai Yong |last2=Kudaisya |first2=Gyanesh |author-link2=Gyanesh Kudaisya |year=2000 |title=The Aftermath of Partition in South Asia |publisher=Routledge |isbn=0-415-17297-7}} * {{cite book |last=Prasad |first=Rajendra |title=India Divided |author-link=Rajendra Prasad |url=https://archive.org/details/indiadividedthir029134mbp |date=1947 |publisher=Hind Kitabs |location=Bombay |edition=3 }} * [[S. M. Ikram]] ''Indian Muslims and Partition of India.'' New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors, 1992. {{ISBN|81-7156-374-0}} * Hashim S. Raza ''Mountbatten and the partition of India.'' New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors, 1989. {{ISBN|81-7156-059-8}} * {{cite news |last=Singh |first=J. J. |date=15 June 1947 |title=Partition of India: British Proposal Said to be Only Feasible Plan Now |newspaper=The New York Times |type=Letter to editor |page=E8}} * Gyanendra Pandey ''Remembering Partition: Violence, Nationalism, and History in India''. Cambridge: Cambridge University Press, 2001. {{ISBN|0-521-00250-8}} * Mookerjea-Leonard, Debali. (2017). ''Literature, Gender, and the Trauma of Partition: The Paradox of Independence'' London and New York: Routledge. {{ISBN|978-1138183100}} {{Refend}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ]] e4b8yuc1sehwkf2vzk4a8ngw5usd6v9 0 172882 843408 840220 2026-07-29T20:43:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843408 wikitext text/x-wiki {{Infobox cinema market | name = ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ | image = India film clapperboard (variant).svg | image_size = 150px | caption = | screens = 8,700 (2022)<ref>{{Cite web |last=Vinayak |first=A. J. |date=28 September 2022 |title=Why films from the South set the box office on fire |url=https://www.thehindubusinessline.com/data-stories/why-screens-and-seats-count-in-creating-hit-south-indian-movies/article65945389.ece |access-date=6 March 2023 |website=[[The Hindu Business Line]] |language=en}}</ref> | screens_per_capita = 6 ਪ੍ਰਤੀ ਮਿਲੀਅਨ (2021)<ref name="Capacity">{{Cite web |title=Feature films: Cinema infrastructure – Capacity |url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-has-fewer-movie-screens-than-peer-economies-shows-data-123030200849_1.html |access-date=7 May 2019 |website=[[UNESCO Institute for Statistics]] |publisher=[[UNESCO]]}}</ref> | distributors = <!-- {{br separated entries|entry1|entry2|entry3}} <ref name="distributors_uis">{{Cite web |title=Table 6: Share of Top 3 distributors (Excel) |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/ReportFolders/reportFolders.aspx |access-date=5 November 2015 |publisher=UNESCO Institute for Statistics}}</ref> --> | produced_year = 2021-22 | produced_ref = <ref>{{Cite web |title=Indian Feature Films Certified in 2021—22 |url=https://filmfederation.in/files/iff2022.pdf|access-date=8 September 2022 |website=[[Film Federation of India]]}}</ref> | produced_total = 2886 {{increase}} | produced_fictional = | produced_animated = | produced_documentary = | admissions_year = 2016 | admissions_ref = <ref name="adm_gross_uis">{{Cite web |year=2015 |title=Culture: Feature Films |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103112139/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=5538 |archive-date=3 November 2013 |access-date=7 May 2019 |publisher=UNESCO Institute for Statistics}}</ref> | admissions_total = 2,020,000,000 | admissions_per_capita = 1.69 | admissions_national = 1,713,600,000 {{increase}} | box_office_year = 2019 | box_office_ref = <ref>{{Cite web |year=2020 |title=India Box Office collections: Regional cinema led by Tamil movies overtakes Bollywood |url=https://www.financialexpress.com/entertainment/bollywoods-big-but-regional-cinema-is-also-raking-in-the-moolah/2020134/ |access-date=9 May 2021 |website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]}}</ref> | box_office_total = {{INR|19,000 [[ਕਰੋੜ]]|link=yes}} ({{US$|{{To USD|190|IND}} ਬਿਲੀਅਨ|long=no|link=yes}}) | box_office_national = {{USD|2.1 ਬਿਲੀਅਨ|long=no}} (2015)<ref name="dna">{{Cite web |date=26 September 2016 |title=Indian film industry's gross box office earnings may reach $3.7 billion by 2020: Report – Latest News & Updates at Daily News & Analysis |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-indian-film-industry-s-gross-box-office-earnings-may-reach-37-billion-by-2020-report-2258789}}</ref><!-- ${{Format price| }} --> }} '''ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ''' ਜਾਂ '''ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ''' ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਮੋਸ਼ਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਨੇਮਾ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite news| last=Hasan Suroor |date=26 October 2012 |title=Arts: Sharmila Tagore honoured by Edinburgh University |work=The Hindu |url=http://www.thehindu.com/arts/sharmila-tagore-honoured-by-edinburgh-university/article4031942.ece |access-date=1 November 2012}}</ref><ref name="produced">{{bulleted list| *{{cite news |title=How India's COVID crisis has changed Bollywood |url=https://www.dw.com/en/how-indias-covid-crisis-has-changed-bollywood/a-58291931 |access-date=10 August 2022 |work=Deutsche Welle |date=16 July 2021}} *{{Cite web |title=Leading film markets worldwide by number of films produced 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/252727/leading-film-markets-worldwide-by-number-of-films-produced/ |access-date=7 June 2020 |website=Statista}} *{{cite news |title=Tamil leads as India tops film production |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/Tamil-leads-as-India-tops-film-production/articleshow/21967065.cms |access-date=10 August 2022 |work=The Times of India |date=22 August 2013}} *{{cite web |url=http://www.sebi.gov.in/dp/gvfilms.pdf |title=Electrolux-2nd |access-date=6 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207042220/http://www.sebi.gov.in/dp/gvfilms.pdf |archive-date=7 February 2012 }}}}</ref> ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਚੇਨਈ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਕੋਚੀ]], [[ਬੰਗਲੌਰ]], [[ਭੁਬਨੇਸ਼ਵਰ|ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ]]-[[ਕਟਕ]] ਅਤੇ [[ਗੁਹਾਟੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।{{refn|group=details| * Hyderabad is the hub of the [[Telugu language|Telugu cinema]].<ref>{{Cite news |date=7 May 2013 |title=Most of Jubilee Hills, Film Nagar is Wakf land |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/most-of-jubilee-hillsfilm-nagar-is-wakf-land/article4690033.ece |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2016 |title=ANR inspired Telugu film industry's shift from Chennai |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/anr-inspired-telugu-film-industrys-shift-from-chennai/article5606692.ece |access-date=3 January 2021}}</ref> * Mumbai is known as the film capital of India and the hub of [[Bollywood]].<ref>{{Cite web |date=25 July 2013 |title=The birth of India's film industry: how the movies came to Mumbai |url=https://www.theguardian.com/film/2013/jul/25/birth-indias-film-industry-movies-mumbai |access-date=2 January 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=25 December 2011 |title=Commercial and bollywood hub Mumbai vs Media and political 'capital' Delhi: Is the race over? |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/commercial-and-bollywood-hub-mumbai-vs-media-and-political-capital-delhi-is-the-race-over/articleshow/11235198.cms |access-date=2 January 2021}}</ref> * Chennai is the hub of [[Tamil cinema|Tamil film industry]].<ref>{{Cite web |date=23 February 2017 |title=Tamil films: How north Chennai marks its presence while Kodambakkam thrives |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/tamil-films-how-north-chennai-marks-its-present-while-kodambakkam-thrives/story-TrsZN4P2BCWrIz61aOOBsK.html |access-date=3 January 2021 |website=[[Hindustan Times]]}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hiro |first=Dilip |url=https://books.google.com/books?id=Zlivv_pQWnAC&pg=PA248 |title=After Empire: The Birth of a Multipolar World |year=2010 |isbn=978-1-56858-427-0 |page=248}}</ref> * Kolkata is the home of [[Cinema of West Bengal|Bengali cinema]].<ref>{{Cite news |date=21 January 2013 |title=Lights, camera, action... |work=Business Standard India |publisher=[[Business Standard]] |url=https://www.business-standard.com/article/specials/lights-camera-action-112040200044_1.html |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 April 2020 |title=Will viewers return to theatres after lockdown? asks Bengal's film industry |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/will-viewers-return-to-theatres-after-lockdown-asks-bengal-s-film-industry/story-NhCGFgvIsZEVSAtDHXHZKP.html |access-date=3 January 2021 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 December 2016 |title=Love, sex and the bhadralok |url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/love-sex-and-the-bhadralok/article9429012.ece |access-date=3 January 2021 |publisher=[[Business Line]]}}</ref> * Kochi is known as the hub of [[Malayalam cinema]].<ref>{{Cite news |date=29 January 2013 |title=Kochi sizzling onscreen |work=[[The New Indian Express]] |url=http://newindianexpress.com/cities/kochi/article1439876.ece |access-date=3 January 2021 |archive-date=26 ਮਈ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526145345/http://newindianexpress.com/cities/kochi/article1439876.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=4 March 2013 |title=Mollywood comes home to Kochi |work=[[The Hindu]] |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/mollywood-comes-home-to-kochi/article4472387.ece |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 April 2015 |title=Kochi Says Lights, Camera, Action! |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2015/apr/06/Kochi-Says-Lights-Camera-Action-738634.html |access-date=3 January 2021 |publisher=[[The New Indian Express]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 November 2017 |title=Mini-film city at Ramanthuruth |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/mini-film-city-at-ramanthuruth/articleshow/61540255.cms |access-date=3 January 2021}}</ref> * Bangalore is the hub of [[Kannada cinema]].<ref>{{Cite news |date=12 October 2017 |title=Bengaluru's 100-yr-old Badami House, hub of Kannada cinema, will soon be no more |work=[[The News Minute]] |url=https://www.thenewsminute.com/article/bengalurus-100-yr-old-badami-house-hub-kannada-cinema-will-soon-be-no-more-69856 |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 October 2016 |title=Thriving nucleus of a film industry |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/Thriving-nucleus-of-a-film-industry/article12767348.ece |access-date=3 January 2021}}</ref> * The [[twin cities]] of Bhubaneswar & Cuttack play host to the [[Cinema of Odisha|Odia film industry]].<ref>{{Cite magazine |title=The New Capital at Bhubaneswar |url=http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2013/apr/engpdf/55-59.pdf |magazine=[[Government of Odisha]] |access-date=3 January 2021 |archive-date=20 ਅਕਤੂਬਰ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211020022334/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/2013/apr/engpdf/55-59.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |date=25 June 2020 |title=First archives for Odia films soon |work=[[The New Indian Express]] |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2020/jun/25/first-archives-for-odia-films-soon-2160999.html |access-date=3 January 2021}}</ref> * Guwahati is the hub of [[Assamese cinema]]<ref>{{Cite news |date=30 December 2018 |title=Express Rewind: Assamese cinema and the murmurs of a comeback |publisher=[[The New Indian Express]] |url=https://indianexpress.com/article/north-east-india/assam/express-rewind-2018-assamese-cinema-and-the-murmurs-of-a-comeback-5514942 |access-date=3 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news |date=26 November 2019 |title=Guwahati to host 65th Filmfare Awards |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/guwahati-to-host-65th-filmfare-awards/articleshow/72233153.cms |access-date=3 January 2021}}</ref>}} ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਸਾਲਾਨਾ ਫਿਲਮ ਆਉਟਪੁੱਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Leading film markets worldwide by number of films produced 2018 |url=https://www.statista.com/statistics/252727/leading-film-markets-worldwide-by-number-of-films-produced/ |access-date=25 August 2021 |website=Statista |language=en}}</ref> ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ 2019 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹19,000 ਕਰੋੜ (US $2.7 ਬਿਲੀਅਨ) ਦੀ ਕੁੱਲ ਕਮਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਤੀਜੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ।<ref name="dna" /><ref name="Frater">{{Cite magazine |last=Frater |first=Patrick |date=13 April 2016 |title=Asia Expands Domination of Global Box Office |url=https://variety.com/2016/film/box-office/asia-expands-domination-of-global-box-office-1201752360/ |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=19 April 2016}}</ref><ref name=":1b">{{Cite news |date=11 July 2020 |title=India Box Office collections: Regional cinema led by Telugu, Tamil movies overtakes Bollywood |url=https://www.financialexpress.com/entertainment/bollywoods-big-but-regional-cinema-is-also-raking-in-the-moolah/2020134/ |work=The Financial Express |access-date=9 May 2021}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ [[ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਵਾਦ|ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ]] ਅਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਫਿਲਮ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ, [[ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ]] ਨੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਆਮਦਨ ਦੇ 44% ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਅਤੇ [[ਤਾਮਿਲ ਸਿਨੇਮਾ|ਤਾਮਿਲ]] ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ, ਹਰੇਕ ਨੇ 13%, [[ਮਲਿਆਲਮ ਸਿਨੇਮਾ|ਮਲਿਆਲਮ]] ਅਤੇ [[ਕੰਨੜ ਸਿਨੇਮਾ|ਕੰਨੜ]] ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਹਰੇਕ ਨੇ 5% ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=India – box office distribution by language 2019 |url=https://www.statista.com/statistics/948615/india-regional-box-office-contribution-by-language/ |access-date=9 May 2021 |website=Statista |language=en}}</ref> ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਬੰਗਾਲੀ]], [[ਮਰਾਠੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਮਰਾਠੀ]], [[ਓਡੀਸ਼ਾ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਉੜੀਆ]], [[ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨਮਾ|ਪੰਜਾਬੀ]], [[ਗੁਜਰਾਤੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਗੁਜਰਾਤੀ]] ਅਤੇ [[ਭੋਜਪੁਰੀ ਸਿਨੇਮਾ|ਭੋਜਪੁਰੀ]] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 2022 ਤੱਕ, [[ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ|ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ]] ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਆਮਦਨ ਮੁੰਬਈ-ਅਧਾਰਤ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਉਦਯੋਗ (ਬਾਲੀਵੁੱਡ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=7 December 2022 |title=The rise of South Indian Cinema: How Southern movies are going national |url=https://www.moneycontrol.com/storyboard18/how-it-works/the-rise-of-south-indian-cinema-how-southern-movies-are-going-national-3828.htm |access-date=11 February 2023 |website=[[Moneycontrol]] |language=en}}</ref><ref name=":1b" /> 2022 ਤੱਕ, ਤੇਲਗੂ ਸਿਨੇਮਾ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਬਾਕਸ-ਆਫਿਸ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=5 January 2022 |title=Tollywood {{!}} ఆ విషయంలో బాలీవుడ్‌ను వెనక్కి నెట్టేసిన టాలీవుడ్.. |url=https://www.ntnews.com/cinema/in-this-year-tollywood-surpassed-bollywood-with-collections-at-box-office-391576 |access-date=20 January 2022 |website=Namasthe Telangana |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last1=S |first1=Srivatsan |date=7 January 2022 |title=The 'pan-Indian' strategy of Telugu cinema |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/the-pan-indian-strategy-of-telugu-cinema/article38163523.ece |access-date=20 January 2022 |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite magazine |last1=Mukherjee |first1=Nairita |last2=Joshi |first2=Tushar |date=22 December 2021 |title=Is South cinema the new Bollywood? |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/is-south-cinema-the-new-bollywood-1890835-2021-12-22 |magazine=India Today |access-date=20 January 2022}}</ref>{{refn|group=details|Telugu cinema overtook Hindi cinema in box-office revenue during the [[COVID-19 pandemic in India|COVID-19 pandemic]] and may not reflect a lasting change in the [[Economic impact of the COVID-19 pandemic in India|economic recovery]].}} == ਨੋਟ == {{Reflist|group=details}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Div col|colwidth=30em}} * Celli, Carlo. (2013) "The Promises of India" ''National Identity in Global Cinema: How Movies Explain the World''. Palgrave MacMillan, 61–70. {{ISBN|978-1137379023}}. * {{Cite book |last1=Suresh Chabria |url={{google books|plainurl=y|id=CORkAAAAMAAJ}} |title=Light of Asia: Indian Silent Cinema, 1912–1934 |last2=Paolo Cherchi Usai |publisher=Wiley Eastern |year=1994 |isbn=978-81-224-0680-1}} <!-- * {{Cite book |last=Bassano |first=Brian |title=MCC in South Africa 1938–39 |year=1997 |isbn=978-0-9516563-5-8}} Cricket book? --> * {{Cite book |last=Stanley A. Wolpert |title=Encyclopedia of India |year=2006 |isbn=978-0-684-31350-4}} * {{Cite book |last=Desai |first=Jigna |title=Beyond Bollywood: The Cultural Politics of South Asian Diasporic Film |publisher=Psychology Press |year=2004 |isbn=978-0-415-96684-9}} * {{Cite book |last1=K. Moti Gokulsing |title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change |url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku |last2=Wimal Dissanyake |publisher=Trentham Books Limited |year=2004 |isbn=978-1-85856-329-9}} * Gulzar, Govin Nihalanni, & Saibel Chatterjee. ''[[Encyclopaedia of Hindi Cinema]]'' New Delhi: Encyclopædia Britannica, 2003. {{ISBN|81-7991-066-0}}. * Khanna, Amit (2003), "The Business of Hindi Films", ''Encyclopaedia of Hindi Cinema: historical record, the business and its future, narrative forms, analysis of the medium, milestones, biographies'', Encyclopædia Britannica (India) Private Limited, {{ISBN|978-81-7991-066-5}}. <!-- * Khanna, Amit (2003), "The Future of Hindi Film Business", ''Encyclopaedia of Hindi Cinema: historical record, the business, and its future, narrative forms, analysis of the medium, milestones, biographies'', Encyclopædia Britannica (India) Private Limited, ISBN 978-81-7991-066-5. SAME AS ABOVE --> * {{Cite book |last1=Gopal |first1=Sangita |title=Global Bollywood: Travels of Hindi Song and Dance |url=https://archive.org/details/globalbollywoodt0000unse |last2=Moorti |first2=Sujata |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 |isbn=978-0-8166-4578-7}} * Narweker, Sanjit, ed. ''Directory of Indian Film-Makers and Films''. Flicks Books, 1994. {{ISBN|0-948911-40-9}} * {{Cite book |last=Stanley A. Wolpert |title=Encyclopedia of India |year=2006 |isbn=978-0-684-31351-1}} * {{Cite book |last=Nowell-Smith |first=Geoffrey |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofw00geof |title=The Oxford History of World Cinema |publisher=Oxford University Press, US |year=1996 |isbn=978-0-19-811257-0}} * {{Cite book |title=Le cinéma indien |url=https://archive.org/details/lecinmaindien0000unse |date=1983 |publisher=Centre national d'art et de culture Georges Pompidou |isbn=9782864250371 |editor-last=Passek |editor-first=Jean-Loup |editor-link=Jean-Loup Passek |location=Paris |oclc=10696565}} * {{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |title=Encyclopedia of Indian Cinema |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000raja_y1f5 |last2=Willemen |first2=Paul |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-1-57958-146-6}} * {{Cite book |last=Stanley A. Wolpert |title=Encyclopedia of India |year=2006 |isbn=978-0-684-31351-1}} * {{Cite book |last=Velayutham |first=Selvaraj |title=Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry |publisher=Psychology Press |year=2008 |isbn=978-0-415-39680-6}} * Watson, James L. (2009), ''Globalization'', Encyclopædia Britannica. * {{Cite book |url=https://archive.org/stream/reportoftheindia030105mbp#page/n5/mode/2up |title=Report of the Indian Cinematograph Committee 1927–1928 |publisher=Superintendent, The Government Press, Madras |year=1928}} * {{Cite book |last1=Dwyer |first1=Rachel |title=Cinema India: The Visual Culture of Hindi Film |url=https://archive.org/details/cinemaindiavisua0000dwye |last2=Patel |first2=Divia |year=2002 |isbn=978-0-8135-3175-5}} * Culture and Representation: The Emerging Field of Media Semiotics/J A H Khatri/[https://web.archive.org/web/20131019131146/http://www.rubypressco.com/ Ruby Press & Co.]/{{ISBN|978-93-82395-12-6}}/ 2013. {{div col end}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Cinema of India|ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਨੇਮਾ}} 1tajaezfieh702gftvq4iwzc2r9gg0w 0 173426 843514 702603 2026-07-29T22:35:06Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843514 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Dolpopa's_Great_Stupa_at_Jomonang,_Tibet.jpg|thumb|[[ਤਿੱਬਤ]] ਦੇ ਜੋਮੋਨਾਂਗ ਵਿਖੇ ਡੋਲਪੋਪਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਤੂਪ]] '''ਜੋਨੰਗ''' ({{Bo|t=ཇོ་ནང་|w=Jo-nang}}) ਇੰਡੋ-ਤਿੱਬਤੀ [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ]] ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਹੈ। ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਉਤਪਤੀ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਯੂਮੋ ਮਿਕਿਓ ਦੋਰਜੇ ਤੋਂ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਡੋਲਪੋਪਾ ਸ਼ੇਰਾਬ ਗਿਆਲਟਸੇਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋਨੰਗ ਸਕੂਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਭਿਆਸ ਕਲਾਕਕਰ ਤੰਤਰ (ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਹੀਆ) ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਸ਼ੇਨਟੋਂਗ]] ("ਹੋਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ") ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋਨੰਗ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ [[ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ]] ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੇਲੁਗ ਸਕੂਲ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੌਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ। ਜੋਨੰਗ ਅਮਦੋ ਵਿੱਚ ਬਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਰਕਾਰ ਗੋਲੋਕ, ਨਾਖੀ ਅਤੇ ਖਾਮ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite web |last1=Sheehy |first1=Michael R. |date=2 February 2007 |title=Dzamthang Tsangwa Monastery |url=http://www.jonangfoundation.org/sites/dzamthang-tsangwa-monastery |access-date=22 February 2019 |website=Jonang Foundation}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਨਿਰਵਿਘਨ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਜੋਨਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 5,000 ਭਿਕਸ਼ੂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਭਿਕਸ਼ੂ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="Gruschke2">Gruschke 2001, p.72</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=oJJxAAAAMAAJ|title=Tibet, Past and Present: Tibetan Studies 1|last=Gruschke|first=Andreas|publisher=Brill|year=2002|isbn=978-90-04-12775-3|editor1-last=Blezer|editor1-first=Henk|editor1-link=Henk Blezer|series=Proceedings of the Ninth Seminar of the International Association for Tibetan Studies, Leiden 2000|pages=183–214|chapter=Der Jonang-Orden: Gründe für seinen Niedergang, Voraussetzungen für das Überdauern und aktuelle Lage|author-link=Andreas Gruschke|editor2-last=Zadoks|editor2-first=A.}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Dolpopa.jpg|thumb|ਡੋਲਪੋਪਾ ਸ਼ੇਰਾਬ ਗਿਆਲਟਸੇਨ ਦਾ ਥੰਗਖ]] [[ਤਸਵੀਰ:Taranatha.jpg|thumb|[[ਤਾਰਾਨਾਥ]]]] === ਵਿਕਾਸ === ਭਿਕਸ਼ੂ ਕੁਨਪਾਂਗ ਟੁਕਜੇ ਸੋਂਡਰੂ (ਵਾਈਲੀ: ਕੁਨ ਸਪੈਂਗਸ ਠੱਗਸ ਆਰਜੇ ਬਰਟਸਨ 'ਗਰੂਸ, 1243–1313) ਨੇ ਯੂ-ਸਾਂਗ (ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਿਗਾਤਸੇ) ਵਿੱਚ ਤਸ਼ਿਲਹੁਨਪੋ ਮੱਠ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (99 ਮੀਲ) ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੋਮੋਨਾਂਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੰਬਮ ਜਾਂ ਸਤੂਪ-ਵਿਹਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਜੋਨਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ "ਜੋਮੋਨੰਗ" ਮੱਠ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੋਲਪੋਪਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।<ref>{{cite book|title=Princeton Dictionary of Buddhism.|url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863|date=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691157863|editor1-last=Buswell|editor1-first=Robert E|location=Princeton, NJ|page=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/401 401]|editor2-last=Lopez|editor2-first=Donald S}}</ref>   == ਨੋਟਸ == <references /> == ਹਵਾਲੇ == * Brunnholzl, Karl (2015). ''When the Clouds Part: The Uttaratantra and Its Meditative Tradition as a Bridge between Sutra and Tantra.'' Shambhala Publications. * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qn9PDQAAQBAJ|title=Mountain doctrine: Tibet's fundamental treatise on other-emptiness and the Buddha-matrix|last=Dolpopa|first=|last2=Hopkins|first2=Jeffrey|date=2006|publisher=Snow Lion Publ|isbn=978-1559392389|location=Ithaca, NY|author-link=Dolpopa Sherab Gyaltsen}} * Gruschke, A. (2000). ''The Jonangpa Order - Causes for the downfall, conditions of the survival and current situation of a presumably extinct Tibetan-Buddhist School.'' Ninth Seminar of The International Association for Tibetan Studies * {{Cite book|title=The Cultural Monuments of Tibet's Outer Provinces: The Gansu and Sichuan Parts of Amdo, Vol 2|last=Gruschke|first=Andreas|date=2001|publisher=White Lotus Press|isbn=978-9747534900|location=Bangkok}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/fourteendalailam0000mull|title=The fourteen Dalai Lamas : a sacred legacy of reincarnation|last=Mullin|first=Glenn H.|date=2001|publisher=Clear Light Publishers|isbn=9781574160390|edition=1st|location=Santa Fe, NM|url-access=registration}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t9rlyjOHZ98C|title=The Buddha from Dölpo: a study of the life and thought of the Tibetan master Dölpopa Sherab Gyaltsen|last=Stearns|first=Cyrus|date=2010|publisher=Snow Lion Publications|isbn=978-1559393430|edition=Rev. and enl.|location=Ithaca, NY}} == ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ == * [https://jonangdharma.org Jonang Dharma Association] * [https://www.youtube.com/JonangDharma Jonang Dharma Channel] {{TibetanBuddhism}}{{Buddhism topics}} hm6m6cb1cnu5wjvljedzoa1qmt6wxgn 0 173990 843717 830639 2026-07-30T09:35:34Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843717 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ਗੋਕਰਨਾ | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nickname = | settlement_type = ਸ਼ਹਿਰ | image_skyline = Om beach Gokarna.JPG | image_alt = | image_caption = ਗੋਕਰਨਾ ਓਮ ਬੀਚ | pushpin_map = India Karnataka#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ਕਰਨਾਟਕ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | coordinates = {{coord|14.55|N|74.31667|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ਦੇਸ਼ | subdivision_name = {{flag|ਭਾਰਤ}} | subdivision_type1 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਰਾਜ]] | subdivision_name1 = [[ਕਰਨਾਟਕ]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = [[ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ|ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ]] | subdivision_name3 = [[ਉੱਤਰ ਕੰਨੜ]] | subdivision_type4 = [[ਤਹਿਸੀਲ]] | subdivision_name4 = ਕੁਮਟ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 10.9 | elevation_footnotes = | elevation_m = 22 | population_total = 25851 | population_as_of = 2001 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ | demographics1_title1 = ਅਧਿਕਾਰਤ | demographics1_info1 = [[ਕੰਨੜ]] | timezone1 = [[ਭਾਰਤੀ ਮਿਆਰੀ ਸਮਾਂ|ਆਈਐਸਟੀ]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | registration_plate = KA-47 | website = {{Url|http://uttarakannada.nic.in/tourism.html}} | footnotes = }} '''ਗੋਕਰਨਾ''' ਦੱਖਣੀ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ [[ਕਰਨਾਟਕ]] ਰਾਜ ਦੇ [[ਉੱਤਰਾ ਕੰਨੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ|ਉੱਤਰ ਕੰਨੜ]] ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੰਦਰ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ,<ref>{{Cite web |title=Maps, Weather, and Airports for Gokarna, India |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/28/Gokarna.html |access-date=30 December 2019 |website=www.fallingrain.com |archive-date=16 ਦਸੰਬਰ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216225421/http://www.fallingrain.com/world/IN/28/Gokarna.html |url-status=dead }}</ref> ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 20,000 ਹੈ। [[ਸ਼ਿਵ]] ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ, [[ਮਹਾਬਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ, ਗੋਕਰਨ|ਮਹਾਬਲੇਸ਼ਵਰ]] ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ [[ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ|ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ]] (ਆਤਮਲਿੰਗਾ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਕਰਨਾ ਨੂੰ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ]] ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸੱਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ [[ਅਘਨਾਸ਼ਿਨੀ ਨਦੀ]] ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬੇਕਾਬੂ ਤੱਟਵਰਤੀ ਸੀ। ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਸਬੇ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਪੇਂਡੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ, [[ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ|ਪੱਛਮੀ]] ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉੱਦਮੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਿਜ਼ੋਰਟ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਅਮੀਰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। == ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Kudle_beach_gokarna.jpg|thumb| ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਕੁਡਲੇ ਬੀਚ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼]] ਗੋਕਰਨਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ''ਗਾਂ ਦਾ ਕੰਨ'' । ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ [[ਸ਼ਿਵ]] ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗਾਂ ( [[ਧਰਤੀ (ਮਾਤਾ)|ਪ੍ਰਿਥਵੀ]], ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ) ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਨਦੀਆਂ [[ਗੰਗਾਵਲੀ ਨਦੀ|ਗੰਗਾਵਲੀ]] ਅਤੇ [[ਅਘਨਾਸ਼ਿਨੀ ਨਦੀ|ਅਗਨਾਸ਼ਿਨੀ]] ਦੇ ਕੰਨ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੌਜੂਦਾ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ 200 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਵੇਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਮੌਜੂਦਾ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਆਤਮਵੇਦ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਦਦ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੇ ਆਤਮਵੇਦ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਤਮਵੇਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਲ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਆਤਮਵੇਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧੁੰਧੁਲੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਜਣੇਪੇ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਬੱਚਾ ਗਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਨੁੱਖ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਗਊ ਦੇ ਕੰਨ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਕਰਨਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਤਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਬੈਠਾ, ਉਹ ਗਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗੋਕਰਨਾ ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਹਿੰਦੂ [[ਪੁਰਾਣ]] ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਵਤਾਰ [[ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ]] ਨੇ ਕੇਰਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਗੋਕਰਨਾ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀਮਦ [[ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ|ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ]] ਵਿੱਚ ਗੋਕਰਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੋਕਰਨਾ ਅਤੇ ਧੁੰਧਕਾਰੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, [[ਰਾਵਣ|ਰਾਵਣ ਨੂੰ]] ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ''ਆਤਮਲਿੰਗ'' ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਹੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ [[ਗਣੇਸ਼]] ਲੜਕੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਕਰਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੱਖਿਆ ਰਾਵਣ ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ [[ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ|ਲਿੰਗ]] ਦੇ ਕੁਝ ਟੁਕੜੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{Cite web |title=Yahoo |url=https://in.lifestyle.yahoo.com/legends-of-shiva-%E2%80%93-gokarna-and-murudeshwar.html |access-date=26 October 2016 |website=Yahoo |archive-date=31 ਜਨਵਰੀ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131115546/https://in.lifestyle.yahoo.com/legends-of-shiva-%E2%80%93-gokarna-and-murudeshwar.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=WPBlogger |first=Truper & |title=The Curse of Gokarna: The history of an Indian village » Old World Wandering: A Travelogue |url=http://www.oldworldwandering.com/2011/06/06/the-curse-of-gokarna-india/ |access-date=26 October 2016 |archive-date=17 ਜਨਵਰੀ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170117233407/http://www.oldworldwandering.com/2011/06/06/the-curse-of-gokarna-india |url-status=dead }}</ref> == ਭੂਗੋਲ == === ਦੰਤਕਥਾ === ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ [[ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ]] ਵਿੱਚ ਹੈ, [[ਰਾਵਣ]] (ਲੰਕਾ ਦਾ ਦੈਂਤ/ਅਸੁਰਾ ਰਾਜਾ) ਕੈਲਾਸਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ "ਆਤਮਾ ਲਿੰਗ" ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਤਮਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਸੀ। . <ref>{{Cite news|url=http://www.ghumakkar.com/gokarna-story-of-ravana/|title=Gokarna - Story of Ravana - Ghumakkar - Inspiring travel experiences.|date=25 April 2012|work=Ghumakkar - Inspiring travel experiences.|access-date=26 October 2016|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Gokarna Mahabaleshwara Temple, Gokarna Beach, Gokarna Siddi Kshetra, Gokarna Lord Shiva's Atmalinga, Gokarna Travel Destination |url=http://www.karnatakavision.com/gokarna-temple.php |access-date=26 October 2016 |website=www.karnatakavision.com |archive-date=30 ਮਈ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120530074548/http://www.karnatakavision.com/gokarna-temple.php |url-status=dead }}</ref> ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਆਤਮਾ [[ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ|ਲਿੰਗ]] ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਘਰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਕਿ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਇਹ ਲਿੰਗ ਸਦੀਵੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜੁੜ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ। ਮਹਾਂ [[ਵਿਸ਼ਨੂੰ]] ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ [[ਰਾਵਣ]] 'ਆਤਮਾ ਲਿੰਗ' ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਖਤਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। [[ਮਹਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ|ਮਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ]] ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਗਣਪਤੀ ਇਕੱਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ [[ਗਣੇਸ਼|ਗਣਪਤੀ ਨੂੰ]] ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗਣਪਤੀ ਗੋਕਰਨਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੜਕੇ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰਾਵਣ ਗੋਕਰਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਮਹਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ( ਸੰਦਿਆਵੰਧਨ ) ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ (ਪਹੀਏ) ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਤਮਲਿੰਗ ਫੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। [[ਗਣੇਸ਼|ਗਣਪਤੀ ਨੇ]] ਇਕ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕਰੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਲਿੰਗ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਬੁਲਾਏਗਾ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗਾ। ਗਣਪਤੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬੁਲਾਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਲਿੰਗ ਇਕਦਮ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਦਾਸ ਦੈਂਤ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਲਿੰਗ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹਿਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਢੱਕਣ ਨੂੰ ਧਾਰੇਸ਼ਵਰ, ਗੁਣਵੰਤੇਸ਼ਵਰ, [[ਮੁਰੁਦੇਸ਼ਵਾਰਾ|ਮੁਰੁਦੇਸ਼ਵਰ]] ਅਤੇ ਸ਼ੇਜੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਵਣ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਚੁੱਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ''ਮਹਾਂਬਲ'' ਵਜੋਂ ਬੁਲਾਇਆ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ, ਮਹਾਂਬਲੇਸ਼ਵਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿੰਗ। ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਹਵਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਯੂ ਦੇਵਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਦੇਵੀ [[ਪਾਰਵਤੀ]] ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਇਆ, ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਹੁਣ ਪੰਜ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜ ਸਥਾਨ ਉਸਦੇ "ਪੰਚ ਖੇਤਰ" (ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ) ਹੋਣਗੇ। === ਟਿਕਾਣਾ === [[ਤਸਵੀਰ:Om_beach_Gokarna.JPG|thumb| ਗੋਕਰਨਾ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਓਮ ਬੀਚ 'ਤੇ ਬੋਟਿੰਗ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ]] [[ਤਸਵੀਰ:Om_beach_gokarna_sun_bathing.JPG|thumb| ਓਮ ਬੀਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਲਾਨੀ [[ਸੂਰਜ ਇਸ਼ਨਾਨ|ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੇਕ ਦ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੋਇਆ]] ]] ਗੋਕਰਨਾ [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ|ਮੰਗਲੌਰ]] ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ 238 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ, [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਤੋਂ 483 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ [[ਕਰਵਾਰ|ਕਾਰਵਾੜ]] ਤੋਂ 59 ਕਿ.ਮੀ. ਇਹ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਰ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਗੰਗਾਵਲੀ ਅਤੇ ਅਘਨਾਸ਼ਿਨੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਕੁਮਤਾ ਤੋਂ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਮੈਕਸਿਕੈਬ ਰਾਹੀਂ ਗੋਕਰਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਅੰਕੋਲਾ (26km), ਕਾਰਵਾਰ (59ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਅਤੇ ਭਟਕਲ (88km) ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇਅ 66 ( [[NH-66]] ) । ਕਰਨਾਟਕ ਸਟੇਟ ਰੋਡ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (ਕੇਐਸਆਰਟੀਸੀ) [[ਪਣਜੀ]], [[ਬੰਗਲੌਰ|ਬੈਂਗਲੁਰੂ]] ਅਤੇ [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ|ਮੰਗਲੌਰ]] ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੰਬੀ-ਸਫ਼ਰ ਵਾਲੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਬੱਸਾਂ (ਵਿਜਯਾਨੰਦ ਰੋਡਲਾਈਨਜ਼ - VRL, ਸੁਗਾਮਾ, ਸੀ ਬਰਡ, ਆਦਿ) ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਤੋਂ ਗੋਕਰਨਾ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਾਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ [[ਕੋਂਕਣ ਰੇਲਵੇ]] ਦੁਆਰਾ [[ਮੁੰਬਈ]] ਤੋਂ [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ|ਮੰਗਲੌਰ]] ਰੂਟ ਜਾਂ [[ਗੋਆ]] ਤੋਂ [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ|ਮੰਗਲੌਰ]] ਰੂਟ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ (ਜਿਸਨੂੰ ਗੋਕਰਨਾ ਰੋਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਹੈ ਕਸਬੇ ਤੋਂ 10 ਕਿਮੀ. ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਾਮੂਲੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਿਟਾਇਰਿੰਗ ਰੂਮ ਹੈ। [[ਮਤਸਿਆਗੰਧਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]], ਕੇਐਸਆਰ ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਕਾਰਵਾਰ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ, [[ਪੂਰਨਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]], [[ਮਾਰੂਸਾਗਰ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ]] ਅਤੇ ਮੈਂਗਲੋਰ ਲੋਕਲ ਅਤੇ ਡੇਮੂ ਲੋਕਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਇੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋਕਲ ਟਰੇਨਾਂ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Planet |first=Lonely |title=Gokarna - Lonely Planet |url=https://www.lonelyplanet.com/india/karnataka/gokarna |access-date=26 October 2016 |website=Lonely Planet}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ [[ਹੁਬਲੀ]] ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਕਰਨਾਟਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ ਘਰੇਲੂ ਉਡਾਣਾਂ ਹਨ, ਗੋਆ ਵਿਖੇ [[ਡੈਬੋਲਿਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਗੋਆ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]] ਅਤੇ [[ਬਾਜਪੇ]] ਵਿਖੇ [[ਮੈਂਗਲੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਮੰਗਲੌਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ]], [[ਕਰਨਾਟਕ]], ਗੋਕਰਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਹਨ। ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ [[ਬਾਂਕੀਕੋਡਲਾ-ਹਨੇਹੱਲੀ]], [[ਸਨਿਕਤਾ|ਸਨੀਕੱਟਾ]], [[ਤਦਾਦੀ]], [[ਤੋਰਕੇ]], ਮਦਨਗੇਰੇ, ਮਸਕਰੀ, ਅਦੀਗੋਨੇ, ਨੇਲਾਗੁਨੀ ਅਤੇ [[ਬਿਜੁਰ]] ਹਨ। {{Weather box|collapsed=|location=Gokarna|metric first=Yes|single line=Yes|Jan high C=31.8|Feb high C=31.4|Mar high C=32.3|Apr high C=33.0|May high C=29.5|Jun high C=29.8|Jul high C=28.7|Aug high C=28.6|Sep high C=29.1|Oct high C=30.9|Nov high C=32.3|Dec high C=32.3|Year high C=|Jan low C=20.1|Feb low C=20.7|Mar low C=23.0|Apr low C=25.4|May low C=26.1|Jun low C=24.3|Jul low C=23.8|Aug low C=23.8|Sep low C=23.4|Oct low C=23.4|Nov low C=22.1|Dec low C=20.9|Year low C=|Jan precipitation mm=0|Feb precipitation mm=0|Mar precipitation mm=1|Apr precipitation mm=11|May precipitation mm=184|Jun precipitation mm=980|Jul precipitation mm=1227|Aug precipitation mm=665|Sep precipitation mm=366|Oct precipitation mm=157|Nov precipitation mm=49|Dec precipitation mm=9|Year precipitation mm=|source=http://en.climate-data.org/location/172162/|date=December 2010}} === ਬੀਚ === ਗੋਕਰਨਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਵਰੋਲੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰੀਲੇ ਪਹਾੜ ਅਤੇ [[ਪੱਛਮੀ ਘਾਟ]] ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ [[ਅਰਬ ਸਾਗਰ|ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਹੈ]] । ਗੋਕਰਨਾ ਬੀਚਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਬੀਚ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਡਲੇ ਬੀਚ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਓਮ ਬੀਚ, ਹਾਫ ਮੂਨ ਬੀਚ, ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ ਬੀਚ (ਪੂਰੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਬੇਲੇਕਨ ਬੀਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਨ।<ref>{{Cite web |last=Lonely Planet |date=21 January 2016 |title=Beaches |url=http://www.lonelyplanet.com/india/karnataka/gokarna/sights/beaches-islands-waterfronts/beaches |access-date=21 January 2016 |website=Lonely Planet}}</ref> ਗੋਕਰਨਾ ਬੀਚ ਕਸਬੇ ਦਾ ਤੱਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬੀਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਬੀਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਕਰਨਾ ਮੇਨ ਬੀਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਨ ਬੀਚ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਖੁੱਲਾ ਬੀਚ ਹੈ, ਜੋ [[ਸਰਫਿੰਗ]] ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਡਲੇ ਅਤੇ ਓਮ ਲਗਭਗ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਹਨ&nbsp;ਗੋਕਰਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਲੋਮੀਟਰ; ਉਹ ਰਿਕਸ਼ਾ ਜਾਂ ਪੈਦਲ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹਨ। ਅੱਧਾ ਚੰਦ ਅਤੇ ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ ਓਮ ਬੀਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਜਾਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹਨ। ਓਮ ਬੀਚ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ॐ [[ਓਮ]] ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਓਮ ਬੀਚ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਮ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਬੀਚ ਹੈ,<ref>{{Cite web |title=Beaches |url=http://www.vegetarian-restaurants.net/India-Guide/IndianStates/Karnataka/Gokarna.htm}}</ref> ਇਹ ਵੀਕਐਂਡ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਝੁੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੀਚਾਂ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਹੈ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * [[ਭੂਕੈਲਾਸਾ (1940 ਫਿਲਮ)|''ਭੂਕੈਲਾਸਾ'' (1940 ਫਿਲਮ)]] * [[ਮੁਰੁਦੇਸ਼ਵਾਰਾ]] * [[ਅਪਸਰਕੋਂਡਾ]] * [[ਕਰਵਾਰ]] * [[ਮੈਂਗਲੋਰ/ਮੈਂਗਲੂਰ|ਮੰਗਲੌਰ]] * [[ਓਮ ਪਰਵਤ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} * ਸਰੋਤ: ਕਰਨਾਟਕ ਸਟੇਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰ 1983 == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{commons category|Gokarna|ਗੋਕਰਨਾ}} * [https://web.archive.org/web/20110721084607/http://www.chitrapurmath.net/our_maths/gokarn.asp ਗੋਕਰਨਾ ਗਣਿਤ] * [http://www.srigokarna.org/ ਗੋਕਰਨਾ ਮੰਦਰ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ] {{In lang|kn}} * [https://templeknowledge.com/mahabaleshwar-temple-gokarna/ ਟੂਰ ਗਾਈਡ ਗੋਕਰਨਾ ਮੰਦਿਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230924074744/https://templeknowledge.com/mahabaleshwar-temple-gokarna/ |date=2023-09-24 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬੀਚ]] brnxwukki7oho5ljpletopbk4e6eqih 0 174238 843495 835761 2026-07-29T22:14:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843495 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = 10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ | image = 10 Downing Street. MOD 45155532.jpg | caption = | location_town = ਲੰਦਨ | location_country = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ]] | coordinates = {{Coord|51.5033|-0.1275|region:GB-LND_type:landmark|display=title,inline|format=dms}} | completion_date = {{Start date and age|df=yes|1684}} | architect = ਕੇਨਟਨ ਕੌਸ | embedded = | map_type = United Kingdom London Westminster | map_caption = ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ | client = | current_tenants = [[ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਨਕ]] ([[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]]) {{Infobox designation list | embed = yes | designation1 = Grade I Listed Building | designation1_offname = 10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਐੱਸਡਬਲਿਊ1ਏ 2ਏਏ | designation1_type = | designation1_criteria = | designation1_date = 14 ਜਨਵਰੀ 1970 | delisted1_date = | designation1_partof = | designation1_number = 1210759<ref name="NHLE">{{National Heritage List for England|num=1210759|desc=10 Downing Street|access-date=6 August 2017}}</ref> | designation1_free1name = | de_free1value = | designation1_free2name = | des_free2value = | designation1_free3name = | designation1_ = }} | engineer = | construction_start_date = {{Start date and age|df=yes|1682}} | date_demolished = | style = ਜਾਰਜੀਅਨ }} '''10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ''' [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਦਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=10 Downing Street {{!}} Official Residence of UK Prime Minister {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/10-Downing-Street |access-date=2023-09-02 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ਇਹ [[ਲੰਡਨ]] [[ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ|ਦੇ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਸ਼ਹਿਰ]] ਵਿੱਚ ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟਰੀਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1684 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਪ੍ਰਸਾਦ, ਬਕਿੰਘਮ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਦਨਾਂ, [[ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ|ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਪੈਲੇਸ]] ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਰੇ ਹਨ। [[File:Volodymyr Zelensky arrived at 10 Downing Street (2020-10-08) 02.jpg|thumb|right|[[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] [[ਬੋਰਿਸ ਜਾਨਸਨ]] [[ਯੂਕਰੇਨ]] ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਵੋਲੋਦੀਮੀਰ ਜ਼ੈਲੈਂਸਕੀ]] ਨਾਲ 10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ ਵਿਖੇ 2020 ਵਿੱਚ]] == ਨੋਟ == === ਫੁਟਨੋਟ === {{notefoot|refs= {{notetag|name="note1"|Until the late 19th century, Prime Ministers were required to furnish Number 10 at their own expense with furniture, tableware, china, linens, curtains and decorations. This arrangement began to change in 1877 when Benjamin Disraeli took up residency. He insisted that the Treasury should bear the cost of furnishings at least in the public areas. The Treasury agreed and a complex accounting procedure was developed whereby the outgoing Prime Minister was required to pay for "wear and tear" on furnishings that had been purchased by the Treasury. This system was used until November 1897 when the Treasury assumed responsibility for purchasing and maintaining almost all of the furnishings in both the public and private areas except decorating the walls with art work. In 1924 when Prime Minister Ramsay MacDonald took office, he did not own nor have the means to buy an extensive art collection. He had the Government Art Collection loan pieces. The arrangement became the standard practice.{{sfn|Minney|1963|pp=285–286}}}} }} {{notelist}} == ਹਵਾਲੇ == === ਹਵਾਲੇ === {{reflist}} == ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ== * {{Cite book |last=Bolitho |first=Hector |year=1957 |title=No. 10 Downing Street: 1660–1900 |publisher=Hutchinson |oclc=1712032}} * Blick, Andrew and Jones, George (2010). Premiership: The Development, Nature and Power of the Office of the British Prime Minister, Imprint Academic, {{ISBN|9781845401689}} * {{Cite book |last=Feely |first=Terence |year=1982 |title=No. 10: The Private Lives of Six Prime Ministers |url=https://archive.org/details/number10privatel0000feel |publisher=Sidgwick and Jackson |isbn=978-0-283-98893-6}} * {{Cite book |last=Holmes |first=Richard |year=2009 |title=Churchill's Bunker: The Secret Headquarters at the Heart of Britain's Victory |url=https://archive.org/details/churchillsbunker0000holm_i4n9 |publisher=Profile Books |oclc=449854872}} * {{Cite book |last=Jones |first=Christopher |year=1985 |title=No. 10 Downing Street: The Story of a House |publisher=The Leisure Circle |isbn=978-0-563-20441-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/no10downingstree0000jone }} * {{Cite book |last=Minney |first=R.J. |year=1963 |title=No. 10 Downing Street: A House in History |url=https://archive.org/details/no10downingstree00minn |publisher=Little, Brown and Company |oclc=815822725|location=Boston}} * {{Cite book |last=Seldon |first=Anthony |year=1999 |title=No. 10 Downing Street: The Illustrated History |url=https://archive.org/details/10downingstreeti0000seld |location=London |publisher=HarperCollins Illustrated |isbn=978-0-00-414073-5}} * {{Cite book |last=Smith |first=Goldwin |year=1990 |title=A Constitutional and Legal History of England |url=https://archive.org/details/constitutionalle0000smit |location=New York |publisher=Dorset Press |oclc=498777}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|10 Downing Street|10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ}} * {{Official website}} ** [http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history Prime Ministers in History] ** [http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/history-of-the-building History of the building] ** [http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/tour Virtual Tour of 10 Downing Street] * [https://www.flickr.com/number10gov Photos from the Prime Minister's Office] * [https://www.british-history.ac.uk/survey-london/vol14/pt3/pp113-141 10 Downing Street] section from the ''[[Survey of London]]'' ** Plans of 10, 11 and 12 Downing Street (published 1931): [https://www.british-history.ac.uk/survey-london/vol14/pt3/plate-112 ground]; [https://www.british-history.ac.uk/survey-london/vol14/pt3/plate-113 first]; [https://www.british-history.ac.uk/survey-london/vol14/pt3/plate-114 second and third] floors * [https://www.facebook.com/10downingstreet/ 10 Downing Street] on [[Facebook]] * [https://artsandculture.google.com/search/streetview?p=10-downing-street Virtual Tour] Virtual tour of seven Downing Street rooms and the garden. [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:10 ਡਾਊਨਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ]] 2qqjs8zufsiys6o0ahbktha9rv65oqn 0 175453 843558 730571 2026-07-29T23:15:25Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843558 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ | name = ਦਿ ਅਰਲ ਆਫ ਓਰਫੋਰਡ | image = Robert-Walpole-1st-Earl-of-Orford.jpg | caption = ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਨ ਲੂ ਦੁਆਰਾ ਪੋਰਟਰੇਟ, {{circa|1740}} | office1 = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] | termstart1 = 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1721 | termend1 = 11 ਫਰਵਰੀ 1742 | monarch1 = {{Plainlist| * ਜਾਰਜ I * ਜਾਰਜ II}} | predecessor1 = ''ਅਹੁਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ'' | successor1 = ਸਪੈਨਸਰ ਕਾਂਪਟਨ, ਵਿਲਮਿੰਗਟਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ | birth_date = {{birth date|df=y|1676|8|26}} | birth_place = ਹਾਟਨ, ਨਾਰਫੋਕ, [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] | death_date = {{death date and age|df=y|1745|3|18|1676|8|26}} | death_place = [[ਲੰਡਨ]], ਇੰਗਲੈਂਡ | nationality = ਬਰਤਨਵੀ | party = ਵ੍ਹਿਗ | spouse = {{plainlist| * {{marriage|ਕੈਥਰੀਨ ਸ਼ਾਰਟਰ|30 July 1700|20 August 1737|end = d}} * {{marriage|ਮਾਰੀਆ ਸਕਰਟ|March 1738|June 1738|end = d}} }} | children = 6 | occupation = {{hlist|ਕਾਰੋਬਾਰੀ|ਸਿਆਸਤਦਾਨ|ਵਿਦਵਾਨ}} | signature = Robert Walpole Signature.svg }} '''ਰੌਬਰਟ ਵਾਲਪੋਲ, ਓਰਫੋਰਡ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਰਲ''' (26 ਅਗਸਤ 1676 - 18 ਮਾਰਚ 1745), ਜੋ 1725 ਅਤੇ 1742 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ '''ਸਰ ਰੌਬਰਟ ਵਾਲਪੋਲ''' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ [[ਗਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ|ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼]] ਰਾਜਨੇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਗ ਰਾਜਨੇਤਾ ਸੀ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇ ''ਡੀ ਫੈਕਟੋ'' [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ|ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ]] ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਾਲਪੋਲ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਰੋਬਿਨੋਕਰੇਸੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, <ref>{{Cite encyclopedia|url=http://www.lexico.com/definition/Robinocracy|title=Robinocracy|publisher=[[Oxford University Press]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220824180044/https://www.lexico.com/definition/robinocracy |date=2022-08-24 }}</ref> ਵਿਦਵਾਨੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, 1721-1742 ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਕਸਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਲਪੋਲ-ਟਾਊਨਸ਼ੈਂਡ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਾਲਪੋਲ ਮੰਤਰਾਲੇ ' ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਿਆ। ਡਬਲਯੂ.&nbsp;ਏ. ਸਪੇਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਵਾਲਪੋਲ ਦੀ 20 ਦੀ ਨਿਰਵਿਘਨ ਦੌੜ&nbsp;ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।&nbsp;ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 1720 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਹਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, [ਅਤੇ] ਕਾਮਨਜ਼ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਉਸਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮਿਸ਼ਰਣ" <ref>{{Cite book|title=Stability and Strife: England 1714–1760|url=https://archive.org/details/stabilitystrifee0000spec_k3p1|last=Speck, W. A.|year=1977|page=[https://archive.org/details/stabilitystrifee0000spec_k3p1/page/n218 203]|author-link=W. A. Speck}}</ref> ਵਾਲਪੋਲ ਸਿਆਣਪ ਵਰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਗ ਸਨ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1701 ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸੀਨੀਅਰ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਗ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਾਰ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਐੱਫ.&nbsp;ਓ ਗੋਰਮੈਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਸਦੀ "ਵਾਜਬ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਭਾਸ਼ਣਕਾਰੀ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਉਸਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਉਸਦਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite book|title=The Long Eighteenth Century: British political and social history 1688–1832|last=O'Gorman, Frank|year=1997|page=71}}</ref> ਜੂਲੀਅਨ ਹੌਪਿਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਲਪੋਲ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਘੱਟ ਟੈਕਸਾਂ ਅਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਨਿਰਯਾਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮਤਭੇਦਾਂ ਲਈ ਥੋੜੀ ਹੋਰ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੇ ਮੱਧ ਮਾਰਗ ਨੇ ਵਿਗ ਅਤੇ ਟੋਰੀ ਕੈਂਪਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਮੱਧਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੱਖਣੀ ਸਾਗਰ ਬੁਲਬੁਲਾ ਸਟਾਕ-ਮਾਰਕੀਟ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੇ ਵਾਲਪੋਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿਆਸੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝੀ ਗਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref>{{Cite book|title=A Land of Liberty? England 1689–1727|last=Hoppit, Julian|year=2000|page=410|author-link=Julian Hoppit}}</ref> <ref name="UK-hist-blog-2014-11-20">{{Cite web |date=20 November 2014 |title=Sir Robert Walpole (Whig, 1721–1742) |url=https://history.blog.gov.uk/2014/11/20/sir-robert-walpole-whig-1721-1742/ |access-date=10 September 2018 |website=Government of the United Kingdom |series=History of government |type=blog}}</ref> ਐਚਟੀ ਡਿਕਨਸਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ "ਵਾਲਪੋਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਗ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ, ਹੈਨੋਵਰੀਅਨ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਨਕਲਾਬ (1688) ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਗ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਸਥਿਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ [[ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ|ਸੰਸਦ]] ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ" <ref>{{Cite book|title=Readers' Guide to British History|last=Dickinson, H. T.|year=2003|editor-last=Loads, David|page=1338|chapter=Walpole, Sir Robert|author-link=H. T. Dickinson}}</ref> ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kMu2nAZmMbEC&pg=PA225|title=Understanding Prime-Ministerial Performance: Comparative perspectives|last=Strangio, Paul|last2='t&nbsp;Hart, Paul|last3=Walter, James|publisher=Oxford U. Press|year=2013|isbn=9780199666423|page=225}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਨੀਤੀ]] h2z4n8veetlap71pe5q68lw7jxh415t 0 175536 843375 840974 2026-07-29T20:10:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843375 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Uzma Aslam Khan | image = File:Uzma_Aslam_Khan.jpg | image_size = 200px | alt = | caption = | native_name = عظمیٰ اسلم خان | native_name_lang = urdu | pseudonym = | birth_name = | birth_place = [[Lahore]], Pakistan | death_date = | death_place = | resting_place = | occupation = | language = | nationality = | education = {{unbulleted list|[[St Joseph's Convent School (Karachi)|St Joseph's Convent School, Karachi]]|[[St Patrick's High School, Karachi]]}} | alma_mater = {{unbulleted list|[[Hobart and William Smith Colleges]] ([[Bachelor of Arts|BA]])|[[University of Arizona]] ([[Master of Fine Arts|MFA]])}} | period = | genre = <!-- or: | genres = --> | subject = <!-- or: | subjects = --> | movement = | notable_works = {{unbulleted list| | ''The Story of Noble Rot'' | ''Trespassing'' | ''The Geometry of God'' | ''Thinner than Skin'' | ''The Miraculous True History of Nomi Ali'' }} | spouse = <!-- or: | spouses = --> | partner = <!-- or: | partners = --> | children = | relatives = | awards = | signature = | signature_alt = | years_active = | module = | website = {{URL|https://www.uzmaaslamkhan.com}} | portaldisp = <!-- "on", "yes", "true", etc; or omit --> }} '''ਉਜ਼ਮਾ ਅਸਲਮ ਖਾਨ''' ਇੱਕ [[ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ|ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ]] ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ''ਟਰੇਸਪਾਸਿੰਗ'' (2003), ''ਦ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ'' (2008), ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ'' (2012) ਅਤੇ ''ਦ ਮਿਰਾਕੂਲਸ ਟਰੂ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਨੋਮੀ ਅਲੀ'' (2019) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜਨਮ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ [[ਕਰਾਚੀ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ [[ਮਨੀਲਾ]], [[ਟੋਕੀਓ]] ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ ਸਨ। <ref>[http://www.lahorihub.com/2018/12/biography-of-uzma-aslam-khan.html?m=1 Biography of Uzma Aslam Khan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417105204/https://www.lahorihub.com/2018/12/biography-of-uzma-aslam-khan.html?m=1 |date=2023-04-17 }} ''www.lahorihub.com'', accessed 15 November 2020</ref> ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ "ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਉਖਾੜਿਆ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼" ਦੱਸਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com">{{Cite web |title=Uzma Aslam Khan |url=http://www.thesusijnagency.com/UzmaAslamKhan.htm |access-date=28 July 2019 |website=The Susijn Agency}}</ref> ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫੌਜੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ, ਜਨਰਲ ਜ਼ਿਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਵਸਿਆ-ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਉਸ ਦੀ "ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ" ਸਨ। <ref name="thesusijnagency.com" /> ਉਸ ਨੇ ਹੋਬਾਰਟ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਸਮਿਥ ਕਾਲਜ, [[ਨਿਊਯਾਰਕ (ਰਾਜ)|ਨਿਊਯਾਰਕ]] <ref>{{Cite web |date=24 September 2009 |title=Khan '91 Publishes Third Novel |url=https://www2.hws.edu/article-id-12396/ |website=2.hws.edu}}</ref> ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਰੀਜ਼ੋਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਟਕਸਨ, ਯੂ.ਐਸ. ਤੋਂ ਐਮ.ਐਫ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। <ref name="UHM">{{Cite web |title=Uzma Aslam Khan, Assistant Professor |url=http://www.english.hawaii.edu/faculty/khan/khan.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704093155/http://www.english.hawaii.edu/faculty/khan/khan.html |archive-date=2009-07-04 |access-date=15 November 2020 |website=www.english.hawaii.edu}}</ref> == ਕਰੀਅਰ == === ਨਾਵਲਕਾਰ === ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ''ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ ਨੋਬਲ ਰੋਟ'', 2001 ਵਿੱਚ [[ਪੈਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ|ਪੇਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ]] ਇੰਡੀਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,<ref>{{Cite web |title=Penguin India |url=https://penguin.co.in/ |website=Penguin.co.in}}</ref><ref>{{Cite book|title=The story of noble rot|url=https://archive.org/details/storyofnoblerotu0000khan|last=Uzma Aslam Khan|publisher=Penguin Books|year=2001|location=New Delhi; New York, NY|oclc=48122844}}</ref> ਅਤੇ 2009 ਵਿੱਚ ਰੂਪਾ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ <ref>{{Cite web |title=Rupa Publications Home |url=https://rupapublications.co.in/books/the-story-of-noble-rot/ |access-date=28 July 2019 |website=Rupa Publications }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ == * 2003 ''ਟਰਸਪਾਸਿੰਗ ਨੂੰ'' ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਇਨਾਮ, ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com"/> * 2009 ਦੀ ''ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ'' ਨੂੰ ''ਕਿਰਕਸ ਰਿਵਿਊਜ਼'' {{'}} ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2009 ਦੀ ''ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ'' ''ਫੋਰਵਰਡ'' ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2010 ਦੀ ''ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੌਡ ਨੇ'' ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2012 ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ ਨੂੰ'' ਮੈਨ ਏਸ਼ੀਅਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਲਈ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2014 ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ ਨੂੰ'' ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ ਲਈ ਡੀਐਸਸੀ ਇਨਾਮ ਲਈ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2014 ''ਥਿਨਰ ਦੈਨ ਸਕਿਨ ਨੇ'' ਉਦਘਾਟਨੀ KLF -ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਦੂਤਾਵਾਸ ਬੈਸਟ ਫਿਕਸ਼ਨ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2019 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ'' ਟਾਟਾ ਲਿਟਰੇਚਰ ਲਾਈਵ ਲਈ ਸ਼ਾਰਟਲਿਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ! ਬੁੱਕ ਆਫ ਦਿ ਈਅਰ ਅਵਾਰਡ। <ref>[https://www.firstpost.com/living/tata-literature-live-2019-shortlists-for-five-awards-including-book-of-the-year-announced-7625811.html Tata Literature Live 2019: Shortlists for five awards, including Book of the Year, announced] 9 November 2019 ''www.firstpost.com'', accessed 15 November 2020</ref> * 2020 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ'' 9ਵਾਂ UBL ਸਾਹਿਤ ਅਵਾਰਡ 2020 ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਲਪ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="DawnUBL">{{Cite web |date=10 September 2020 |title=UBL Celebrates Pakistani Literature, announces winners of 9th Literary Awards |url=https://www.dawn.com/news/1578928 |access-date=15 November 2020 |website=Dawn, www.dawn.com}}</ref> * 2021 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ'' ਕਰਾਚੀ ਲਿਟਰੇਚਰ ਫੈਸਟੀਵਲ-ਗੇਟਜ਼-ਫਾਰਮਾ ਫਿਕਸ਼ਨ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ। <ref name="thesusijnagency.com" /> * 2023 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ'' ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਲਪ ਵਿੱਚ 2022 ''ਫੋਰਵਰਡ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਦਾ'' INDIES ਫਾਈਨਲਿਸਟ ਸੀ। <ref>{{Cite web |url=https://www.forewordreviews.com/awards/books/the-miraculous-true-history-of-nomi-ali/ |title=ਪੁਰਾਲੇਖ ਕੀਤੀ ਕਾਪੀ |access-date=2023-10-01 |archive-date=2023-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120171253/https://www.forewordreviews.com/awards/books/the-miraculous-true-history-of-nomi-ali/ |url-status=dead }}</ref> * 2023 ''ਨੋਮੀ ਅਲੀ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰੀ ਸੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ'' ਫਿਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ 2023 ਮਾਸ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਸੀ। <ref>[https://www.massbook.org/mass-book-awards/]</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1969]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕ]] 4t8buvqyqi2mg9mhkevt7be4a15h14s 0 176595 843371 819680 2026-07-29T20:06:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843371 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਨਾਦੀਆ ਹਿਜਾਬ | image = <!-- Only freely-licensed images may be used to depict living people. See [[WP:NONFREE]]. --> | image_size = 150px | caption = | birth_date = | birth_place = ਅਲੈਪੋ, ਸੀਰੀਆ | death_date = | death_place = | nationality = ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ | education = ਬੀਰੁਤ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ | occupation = ਲੇਖਕ, ਸਿਆਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ | employer = | known_for = | title = }} '''ਨਾਦੀਆ ਹਿਜਾਬ''' ({{Lang-ar|نادية حجاب|Nādya ḥijāb}}, [naːdja ħidʒaːb]), ਇੱਕ ਫਲਸਤੀਨੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ,<ref name="Barghouti">{{Cite book|title=BDS: Boycott, Divestment, Sanctions : the Global Struggle for Palestinian Rights|last=Barghouti|first=Omar|date=2011|publisher=Haymarket Books|isbn=978-1608461141|page=276}}</ref> ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। == ਜੀਵਨ == ਹਿਜਾਬ ਦਾ ਜਨਮ ਅਲੇਪੋ, [[ਸੀਰੀਆ]] ਵਿੱਚ ਫਲਸਤੀਨੀ ਅਰਬ ਮਾਪਿਆਂ,<ref name="Hijab">{{Cite book|url=https://archive.org/details/womanpowerarabde0000hija|title=Womanpower: The Arab Debate on Women at Work|last=Hijab|first=Nadia|date=1988|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521269926|page=[https://archive.org/details/womanpowerarabde0000hija/page/9 9]|url-access=registration}}</ref> ਵਾਸਫੀ ਹਿਜਾਬ ਅਤੇ ਅਬਲਾ ਨਸ਼ੀਫ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਆਂਢੀ [[ਲਿਬਨਾਨ|ਲੇਬਨਾਨ]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਬੇਰੂਤ ਦੀ ਅਮਰੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ [[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ]] ਵਿੱਚ [[ਬੀਏ]] ਅਤੇ ਐਮਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।<ref name="Sharabi">{{Cite book|title=The Next Arab decade: alternative futures|url=https://archive.org/details/nextarabdecadeal0000unse|last=Sharabi|first=Hisham|date=1988|publisher=Westview Press|isbn=9780720119572|page=[https://archive.org/details/nextarabdecadeal0000unse/page/330 330]}}</ref> [[ਬੈਰੂਤ|ਬੇਰੂਤ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੌਰਾਨ, ਹਿਜਾਬ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਲੇਬਨਾਨੀ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ [[ਲਿਬਨਾਨ|ਲੇਬਨਾਨ]] ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ [[ਕਤਰ]], ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ''ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਮੈਗਜ਼ੀਨ''<ref name="Ansari">{{Cite book|title=Political Modernization in the Gulf|last=Ansari|first=Shahid Jamal|date=1998|publisher=Northern Book Centre|isbn=978-8172110888|page=81}}</ref> ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।<ref name="Nadia Hijab">{{Cite web |title=Nadia Hijab: Analyst and author |url=http://imeu.org/article/nadia-hijab-analyst-and-author |access-date=November 3, 2014 |publisher=Institute for Middle East Understanding |archive-date=ਨਵੰਬਰ 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103062744/http://imeu.org/article/nadia-hijab-analyst-and-author |url-status=dead }}</ref> 1989 ਵਿੱਚ, ਹਿਜਾਬ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਹਰ ਵਜੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ 10 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 2000 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਫਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੁਖੀ ਹੈ।{{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=July 2014}} 2010 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਲ-ਸ਼ਬਾਕਾ ਦੀ ਸਹਿ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ,<ref name="Hijab2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2014/10/16/should-nations-recognize-a-palestinian-state/recognitions-diplomatic-leverage-could-strengthen-palestinian-rights|title=Recognition's Diplomatic Leverage Could Strengthen Palestinian Right|last=Hijab|first=Nadia|date=October 17, 2014|work=The New York Times|access-date=November 3, 2014}}</ref><ref name="The Jerusalem Fund">{{Cite web |title=Uprisings in the Middle East: A New Arab World Order |url=http://www.thejerusalemfund.org/ht/display/ContentDetails/i/27965 |access-date=November 3, 2014 |publisher=The Jerusalem Fund}}</ref> ਇੱਕ ਵਰਚੁਅਲ ਥਿੰਕ ਟੈਂਕ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 60 ਫਲਸਤੀਨੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਫਲਸਤੀਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਫੈਲੋ ਵੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Nadia Hijab |url=https://www.palestine-studies.org/en/node/235736 |access-date=2022-07-12 |website=Institute for Palestine Studies |language=en}}</ref> == ਕਿਤਾਬਾਂ == * ''ਵੂਮੈਨ ਪਾਵਰ: ਦ ਅਰਬ ਡਿਬੇਟ ਆਨ ਵੁਮੈਨ ਐਟ ਵਰਕ'', ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਪੀ, 1988 * ''ਸਿਟੀਜ਼ਨ ਅਪਾਰਟ: ਏ ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਇਨ ਇਜ਼ਰਾਇਲ'', ਅਮੀਨਾ ਮਿਨਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ, ਆਈਬੀ ਟੌਰਿਸ 1990 == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://imeu.net/news/article005784.shtml ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ ਵਿਖੇ ਨਾਦੀਆ ਹਿਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419103528/http://imeu.net/news/article005784.shtml |date=2014-04-19 }} * [http://www.cfr.org/bios/12250/ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕੌਂਸਲ ਵਿਖੇ ਨਾਦੀਆ ਹਿਜਾਬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427163744/http://www.cfr.org/bios/12250 |date=2009-04-27 }} * [http://www.cfr.org/bios/12250/ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ - ਅਵਰਟਿੰਗ ਮੈਟਰਨਲ ਡੈਥ ਐਂਡ ਡਿਸਏਬਿਲਟੀ (AMDD) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਟੀਮ ਮੈਂਬਰ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427163744/http://www.cfr.org/bios/12250 |date=2009-04-27 }} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਲੋਕ]] cvydndfp8jxkvauxzatoeys2u5bom7z 0 177034 843657 719819 2026-07-30T01:04:17Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843657 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:施無畏印.png|thumb|ਅਭਯਮੁਦ੍ਰਾ ਇਸ਼ਾਰਾ]] [[ਤਸਵੀਰ:Lord_Buddha_in_Abhaya_Mudra_-_Circa_3rd-4th_Century_CE_-_Govind_Nagar_-_ACCN_76-17_-_Government_Museum_-_Mathura_2013-02-23_5558.JPG|right|thumb|ਅਭਯਾ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ [[ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ|ਬੁੱਧ]] ।]] '''ਅਭਯਮੁਦ੍ਰਾ''' "ਨਿਡਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ"<ref>{{Cite book|title=Princeton Dictionary of Buddhism.|url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863|date=2013|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691157863|editor-last=Buswell|editor-first=Robert Jr.|editor-link=Robert Buswell Jr.|location=Princeton, NJ|page=[https://archive.org/details/isbn_9780691157863/page/2 2]}}</ref> ਇੱਕ ਮੁਦਰਾ (ਇਸ਼ਾਰਾ) ਹੈ ਜੋ ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ [[ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਧਰਮ|ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ]] ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਸਿੱਧਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=2015-03-17 |title=Abhaya Mudra |url=http://www.religionfacts.com/buddhism/symbols/mudras/abhaya |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150718014007/http://www.religionfacts.com/buddhism/symbols/mudras/abhaya |archive-date=18 July 2015 |access-date=2015-02-10}}</ref> ਇਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ [[ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ|ਹਿੰਦੂ]], [[ਬੁੱਧ ਧਰਮ|ਬੋਧੀ]], [[ਜੈਨ ਧਰਮ|ਜੈਨ]] ਅਤੇ [[ਸਿੱਖੀ|ਸਿੱਖ]] ਤਸਵੀਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == <references /> == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Commons category inline}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਧਰਮ]] 6ewm76s0v5qmi0f5ne9jovzxsu6rb46 0 179262 843478 775603 2026-07-29T21:52:01Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843478 wikitext text/x-wiki '''ਗੋਲਪ ਮਾ''' (ਬੰਗਾਲੀ: গোলাপ মা) 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਤ [[ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਹੰਸ|ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਗੋਲਪ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇਵੀ ਸੀ।<ref>[http://www.ramakrishnavivekananda.info/kathamrita/kathamrita.htm People in Gospel of Sri Ramakrishna]</ref> ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੰਜੀਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ "ਦੁਖੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਉਦਬੋਧਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਤਾ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਰਡਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਪ ਮਾਂ (ਅਨੁਵਾਦ: ਮਾਂ ਗੋਲਪ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। == ਆਰੰਭਕ ਜੀਵਨ == ਗੋਲਪ ਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਇਸ ਦੇ ਕਿ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਬਾਗਬਾਜ਼ਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਇਦ 1840 ਵਿੱਚ, ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ। ਚੰਡੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਪਥੁਰੀਆਘਾਟਾ ਵਿੱਚ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ|ਟੈਗੋਰ]] ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੌਰਿੰਦਰ ਮੋਹਨ ਟੈਗੋਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਯੋਗਿਨ ਮਾ|ਯੋਗਿਨ ਮਾਂ]] ਦੁਆਰਾ [[ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਮਹੰਸ|ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ]] ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਗੁਆਂਢੀ ਸੀ।<ref name="Women Disciples">{{Cite web |url=http://www.belurmath.org/women_disciples.htm |title=Women disciples |access-date=2024-01-19 |archive-date=2018-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180117190852/http://www.belurmath.org/women_disciples.htm |url-status=dead }}</ref> == ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ == ਉਹ 1885 ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਈ।<ref name="Women Saints of East and West"> Women Saints of East and West, by swami Ghanananda, published by Vedanta Press, Hollywood, 1955</ref> ਇੱਕ ਮੌਕੇ 'ਤੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ 28 ਜੁਲਾਈ 1885 ਨੂੰ ਗੋਲਪ ਮਾ ਦੇ ਘਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਇੰਜੀਲ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।<ref>The Gospel of Sri Ramakrishna, by M, translated by Swami Nikhilananda, published by Ramakrishna-Vivekananda Center, New York, 1942</ref> ਗੋਲਪ ਮਾ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਿਲਾ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਚੁੱਕਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।<ref name="Women Disciples"/> ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਆਮਪੁਕੁਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੋਸੀਪੋਰ ਵਿੱਚ, ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਥੀ ਰਹੀ। == ਆਖਰੀ ਸਾਲ == ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਆਮਦਨ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name="Women Saints of East and West"> Women Saints of East and West, by swami Ghanananda, published by Vedanta Press, Hollywood, 1955</ref> ਸਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਗੋਲਪ ਨੇ ਜਪਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ) ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ"। ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਦਾ ਪਰ ਸਾਦਗੀ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੜ੍ਹੀ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਮਹਾਂਭਾਰਤ|ਮਹਾਭਾਰਤ]] ਅਤੇ [[ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ]] ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=God Lived with Them|url=https://archive.org/details/godlivedwiththem0000swam|last=Chetanananda|first=Swami|date=1997|publisher=Vedanta Society of St. Louis|isbn=978-8-175051-98-0|page=[https://archive.org/details/godlivedwiththem0000swam/page/59 59]}}</ref> 21 ਜੁਲਾਈ 1920 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਲਪ ਮਾ, ਯੋਗਿਨ ਮਾ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਸਰਦਾਨੰਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਏ। 19 ਦਸੰਬਰ 1924 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ == * ''They Lived with God'', by Swami Chetanananda, published by Vedanta Society of St. Louis [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1924]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1864]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾ]] mnw9t38bmhnvef4bv677fvg6e7xfxbt 0 179781 843547 734661 2026-07-29T23:08:04Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843547 wikitext text/x-wiki '''ਬਾਲਨ ਨਾਂਬਿਆਰ''' ({{Lang-ml|ബാലൻ നമ്പ്യാര്‍}} ; 12 ਨਵੰਬਰ, 1937 ਨੂੰ ਕੰਨਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਮੂਰਤੀਕਾਰ, ਐਨਾਮੇਲਿਸਟ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੋਜਕਾਰ ਹੈ। == ਜੀਵਨੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Kadamkottu_Makkam_and_Chiru_Teyyams,_photo_by_Balan_Nambiar.jpg|right|thumb| ਕਦਮਕੋਟੂ ਮੱਕਮ ਅਤੇ ਚਿਰੂ ਤੀਯਮਸ]] ਇੱਕ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ ਮਿੱਟੀ, ਫਾਈਬਰਗਲਾਸ ਰੀਇਨਫੋਰਸਡ ਕੰਕਰੀਟ, ਲੱਕੜ, ਕਾਂਸੀ, ਹਲਕੇ ਸਟੀਲ ਅਤੇ, 2000 ਤੋਂ, ਸਟੇਨਲੈਸ ਸਟੀਲ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Surface and Depth: Indian Artists at Work|last=Chawla|first=Rupika|date=1995|publisher=Viking|isbn=9780670861743|location=New Delhi|page=183}}</ref><ref>{{Cite book|title=Articulations. Voices from Contemporary Indian Visual Art|last=De|first=Aditi|date=2004|publisher=Rupa & Company|isbn=9788171677481|location=Delhi}}</ref><ref>{{Cite book|title=Contemporary Art in India: A perspective|url=https://archive.org/details/contemporaryarti0000mago|last=Mago|first=Pram Nath|date=2001|publisher=National Book Trust|isbn=8123734204|location=India|pages=[https://archive.org/details/contemporaryarti0000mago/page/69 69], 140}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Matthan|first=Ayesha|date=14 March 2009|title=Colours of perspective|url=http://www.hindu.com/mp/2009/03/14/stories/2009031452220800.htm|journal=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090823013205/http://www.hindu.com/mp/2009/03/14/stories/2009031452220800.htm|archive-date=23 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Indian architect, Volume 23|last=Dhar|first=Dwarka Nath|date=1981|publisher=K. Dhar|page=91}}</ref> ਉਸਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਬਾਹਰੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ; ਕੁਝ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Gopalakrishnana|first=K.K.|date=3 February 2006|title=A style of his own|url=http://www.hindu.com/fr/2006/02/03/stories/2006020300350200.htm|journal=[[The Hindu]]|archive-url=https://archive.today/20130629115525/http://www.hindu.com/fr/2006/02/03/stories/2006020300350200.htm|archive-date=29 June 2013|access-date=19 July 2014}}</ref> ਉਸਨੇ ਈਨਾਮਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ,<ref>{{Cite book|title=Art Heritage 10 1990–91|last=Ebrahim|first=Alkazi|publisher=Art Heritage Publication|location=New Delhi}}</ref><ref>{{Cite book|title=India 2001: reference encyclopedia|url=https://archive.org/details/isbn_094592142x|last=Catherine B.|first=Asher|date=2004|publisher=South Asia Publications|isbn=978-0-945921-42-4|page=20}}</ref> ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਪਡੁਆ, ਇਟਲੀ ਦੇ ਪਾਓਲੋ ਡੀ ਪੋਲੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1982 ਵਿੱਚ ਵੇਨਿਸ ਬਿਏਨਲੇ, <ref>{{Cite book|title=La Biennale di Venezia: visual arts; general catalogue 1982|last=Carluccio|first=Luigi|date=1982|publisher=Electa|isbn=8820802937|location=Milan|pages=130–131}}</ref><ref>from {{Cite web |title=Venice Biennale mediateca |url=http://asac.labiennale.org/it/documenti/mediateca/ava-ricerca.php?scheda=46943&nuova=1&Sidsupporto=46943&ret=%2Fit%2Fricerca%2Fricerca-persona.php%3Fp%3D395091%26c%3Dd |access-date=19 July 2014 |website=ASAC – Archivio Storico delle Arti Contemporanee |publisher=La Biennale di Venezia |archive-date=4 ਸਤੰਬਰ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904220125/http://asac.labiennale.org/it/documenti/mediateca/ava-ricerca.php?scheda=46943&nuova=1&Sidsupporto=46943&ret=%2Fit%2Fricerca%2Fricerca-persona.php%3Fp%3D395091%26c%3Dd |url-status=dead }}</ref> 1978 ਵਿੱਚ [[ਹੈਨੋਫ਼ਾ|ਹੈਨੋਵਰ]] ਵਿੱਚ ਕੰਸਟਰਕਟਾ-78, 1975 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਈਨੇਲ ਇੰਡੀਆ<ref>{{Cite web |title=Third Triennale-India 08 Feb 21 Mar 1975 |url=http://www.aaa.org.hk/Collection/Details/16465 |access-date=19 July 2014 |website=Asian Art Archive}}</ref> ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬਾਲਨ ਨਾਂਬਿਆਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਟੇਯਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਐਨ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3juHflkUCF4C&dq=%22Balan+Nambiar%22&pg=PA207|title=Globalizing India: perspectives from Below|last=Assayag and Fuller|date=2005|publisher=Anthem Press|isbn=9781843311942|location=London and New York|page=207|access-date=30 July 2014}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਲੇਖ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਉਸਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 1800 ਤਸਵੀਰਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਆਰਟਸ,<ref>{{Cite web |title=Ethnographoc collection |url=http://ignca.nic.in/ethno_body.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140703175953/http://ignca.nic.in/ethno_body.htm |archive-date=3 July 2014 |access-date=19 July 2014 |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |publisher=IGNCA, Delhi}}</ref> ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.11605|title=India 1988–89 a reference annual|date=1 January 1990|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|location=India}}</ref> == ਮੁੱਖ ਕੰਮ == [[ਤਸਵੀਰ:2004_Timken_sculpture_620x90x60_cm._photo_by_Balan_Nambiar.jpg|right|thumb| ''ਟਿਮਕੇਨ ਲਈ ਮੂਰਤੀ'', 2004]] [[ਤਸਵੀਰ:Poetry_in_architecture_A_75x64x44_cm._2004_photo_by_Balan_Nambiar.JPG|right|thumb| ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ, 2004]] ==ਹਵਾਲੇ== {{ਹਵਾਲੇ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1937]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ]] 1tc0viyi2q4zqwpk0p5upr7gf31m6vz 0 179937 843466 841706 2026-07-29T21:39:52Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843466 wikitext text/x-wiki '''ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ''' ''[[ਦੁਰਗਾ]] ਦੀ ਬਟਾਲੀਅਨ''<ref>https://www.learnsanskrit.cc/translate?search=battalion&dir=au</ref> [[ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਸ਼ਦ|ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ]] ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿੰਗ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1991 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸਾਧਵੀ ਰਿਥੰਬਰਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਸ਼ਕਤ ਕਰਨਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੀਨੀਅਰ ਆਗੂ ਕਲਪਨਾ ਵਿਆਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ" ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name="TRIBUNE">{{Cite web |date=2002-04-11 |title=Women 'Ram Bhakt' hog limelight |url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020412/nation.htm#7 |access-date=2008-06-29}}</ref> ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਔਖੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।<ref name="AGWAPRSA">{{Cite book|title=Appropriating Gender: Women's Activism and Politicized Religion in South Asia|url=https://archive.org/details/appropriatinggen00pjef|last=Patricia Jeffery, Amrita Basu|publisher=Routledge|year=1997|isbn=0-415-91866-9|pages=[https://archive.org/details/appropriatinggen00pjef/page/168 168]}}</ref> ਵਿਆਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2002 ਤੱਕ ਸਮੂਹ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 8,000 ਹੈ, ਅਤੇ 1,000 ਮੈਂਬਰ [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਤੋਂ ਹਨ।<ref name="TRIBUNE" /> == ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦਾ ਮਾਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=TRIBUNE/> ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ,<ref name="EGSN">{{Cite book|title=Ethnicity, Gender, and the Subversion of Nationalism|last=Fiona Wilson, Bodil Folke Frederiksen|publisher=Routledge|year=1995|isbn=0-7146-4155-3|pages=91}}</ref> ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ [[ਬੁਨਿਆਦਵਾਦ|ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ]] ਸਮੂਹ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="FWR">{{Cite book|title=The Future of Women's Rights|url=https://archive.org/details/futureofwomensri0000unse|last=Joanna Kerr, Alison Symington|publisher=Zed Books|year=2005|isbn=1-84277-459-X|pages=[https://archive.org/details/futureofwomensri0000unse/page/81 81]}}</ref> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਘੱਟ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ<ref name="FWR" /> ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂਬਰ [[ਕਰਾਟੇ]] ਅਤੇ ''ਲਾਠੀ ਖੇਲਾ'' ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਠਨ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਭਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਰੀਰਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਈਸ਼ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ [[ਮੁਸਲਮਾਨ|ਮੁਸਲਿਮ]] ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ<ref name="EGSN"/> ਅਤੇ [[ਅਯੋਧਿਆ|ਅਯੁੱਧਿਆ]] ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਫਰੰਟ ਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਲੜਨਾ।<ref name="FR">{{cite book |title= Feminist Review: Issue 49 |publisher= Routledge |year= 1995 |pages= 13 |isbn= 0-415-12375-5 }}</ref> 1990 ਵਿੱਚ ਬਿਜਨੌਰ ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਜੌਰ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।<ref name="CN">{{cite book |author= David E. Ludden |title= Contesting the Nation: Religion, Community, and the Politics of Democracy in India |url= https://archive.org/details/contestingnation0000unse_i4b4 |publisher= [[University of Pennsylvania Press]] |year= 1996 |pages= [https://archive.org/details/contestingnation0000unse_i4b4/page/76 77] |isbn= 0-8122-1585-0 }}</ref> 16 ਮਾਰਚ 2002 ਨੂੰ, ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਕਾਰਕੁਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਖੇਡ ਭਗਵੇਂ ਸਿਰ ਬੈਂਡ ਵਾਲੇ ਵੀਐਚਪੀ ਅਤੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉੜੀਸਾ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।<ref name=TEHELKANSO>{{cite magazine|url=http://www.tehelka.com/story_main37.asp?filename=Ne190108next_stop.asp|title=Next Stop Orissa|author=S. Anand|date=2008-01-19|access-date=2008-06-29|magazine=[[Tehelka]]|archive-date=18 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518043805/http://www.tehelka.com/story_main37.asp?filename=Ne190108next_stop.asp|url-status=dead}}</ref> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ 'ਤੇ [[2002 ਦੀ ਗੁਜਰਾਤ ਹਿੰਸਾ]] 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ।<ref name=DAWNSFFH>{{cite news|url=http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/020901/dmag12.htm |title='Stop funding fascist Hindus!' |author=Anjum Niaz |date=2002-09-01 |access-date=2008-06-29 |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713084648/http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/020901/dmag12.htm |archive-date=13 July 2007 }}</ref> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵੀਐਚਪੀ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਕੌਸ਼ਿਕਬਾਹੀ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਹਿਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਵਾਏ [[ਗੋਧਰਾ ਕਾਂਡ]] ਦੇ ਪੀੜਤ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਤੋਂ। ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੀ।" ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟੇ ਚੂੜੀਦਾਰ ਪਹਿਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ, ਜਾਣਕਾਰੀ ਬੈਕਅੱਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਨਸਲੀ ਸਫਾਈ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਫੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਮਹਿਲਾ ਸੰਘੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਾਇਸੈਂਸ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref name=TRIBUNE/> ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਦੇ ਛੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 2004 ਵਿੱਚ [[ਗਵਾਲੀਅਰ]] ਵਿੱਚ ''ਕਲ ਆਜ ਔਰ ਕਲ'' ਨਾਟਕ ਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨੀਤੂ ਸਪਰਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ [[ਰਾਮ]], [[ਸੀਤਾ]], [[ਲਕਸ਼ਮਣ]] ਅਤੇ [[ਹਨੂੰਮਾਨ]] ਨੂੰ "ਅਸ਼ਲੀਲ" ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਨੇ ਸਪਰਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਫਰਨੀਚਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।<ref name=HINDU>{{cite news |url=http://www.hinduonnet.com/2004/03/15/stories/2004031509931500.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100802233650/http://www.hinduonnet.com/2004/03/15/stories/2004031509931500.htm|url-status=usurped|archive-date=2 August 2010|title='Durga Vahini' activists held|date=2004-05-15|access-date=2008-06-29|newspaper=[[The Hindu]]}}</ref> ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ, ਦੁਰਗਾ ਵਾਹਿਨੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ 17 ਸਰਹੱਦੀ ਕਸਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/j-k-girls-turn-up-in-huge-numbers-at-durga-vahini-training-camp-for-self-defence-exercise-325387.html|title=J&K Girls Turn up in Huge Numbers at 'Durga Vahini' Training Camp for Self-Defence Exercise|date=7 July 2017}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ]] 0v1jumetqrejg9bppm47otxn43wwa4g 0 181669 843516 769998 2026-07-29T22:38:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843516 wikitext text/x-wiki '''ਇੰਡੀਗੋ ਡਾਈ''' ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ [[ਕਾਰਬਨੀ ਯੋਗ|ਜੈਵਿਕ ਮਿਸ਼ਰਣ]] ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗ ਹੈ ਜੋ ''ਇੰਡੀਗੋਫੇਰਾ'' ਜੀਨਸ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ''ਇੰਡੀਗਫੇਰਾ ਟਿੰਕਟਰੀਆ'' ਡਾਈ-ਬੇਅਰਿੰਗ, ਦੇ ਕੁਝ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਡੀਗੌਫੇਰਾ ਪੌਦੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਫਸਲ ਵਜੋਂ, ਹੋਰ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੁਰਲੱਭਤਾ ਕਾਰਨ, ਨੀਲ ਰੰਗ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨੀਲ ਰੰਗ [[ਸੰਯੋਜਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ|ਸਿੰਥੈਟਿਕ]] ਹੈ, ਜੋ 2023 ਤੱਕ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 80,000 ਟਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Linke|first=Julia A.|last2=Rayat|first2=Andrea|last3=Ward|first3=John M.|date=2023|title=Production of indigo by recombinant bacteria|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10011309/|journal=Bioresources and Bioprocessing|volume=10|issue=1|pages=20|doi=10.1186/s40643-023-00626-7|issn=2197-4365|pmid=36936720|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205025118/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10011309/|archive-date=Feb 5, 2024|doi-access=free}}</ref> ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਡੈਨੀਮ ਕੱਪਡ਼ੇ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਜੀਨਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪੱਥਰ ਧੋਣ ਅਤੇ ਐਸਿਡ ਧੋਣ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। == ਵਰਤੋਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Indigo_plant_extract_sample.jpg|thumb|140x140px|ਨੀਲ ਰੰਗ]] ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਰਤੋਂ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਲਈ ਇੱਕ ਰੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੀਲੀ ਜੀਨਸ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਡੈਨੀਮ ਕੱਪਡ਼ੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੀਲੀ ਜੀਨਸ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋਡ਼ੀ ਲਈ 3 ਗ੍ਰਾਮ (0.11 ਔਂਸ ਤੋਂ 12 ਗ੍ਰਾਮ) ਦੀ ਲੋਡ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ। ਉੱਨ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਡੀਗੋ ਕਾਰਮਾਈਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਡੀਗੋਜ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਇੰਡੀਗੋਲ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਰੰਗਦਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 20,000 ਟਨ ਸਲਾਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੀਲੀ ਜੀਨਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਭੋਜਨ ਰੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਐਫਡੀ ਅਤੇ ਸੀ ਬਲੂ ਨੰਬਰ 2 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Indigo_cake.jpg|thumb|ਨੀਲ ਦਾ ਕੇਕ, ਲਗਭਗ 2 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ]] [[ਤਸਵੀਰ:Touaregs_at_the_Festival_au_Desert_near_Timbuktu,_Mali_2012.jpg|thumb|ਟੁਆਰਗੇਸ ਨੇ ਨੀਲ ਰੰਗ ਦਾ [[ਲਿਥਮ|ਟੈਗਲਮਸਟ]] ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।]] == ਇੱਕ ਜੈਵਿਕ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਗੋ == ਇੰਡਿਗੋ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਨੂੰ ਐਂਬੀਪੋਲਰ ਜੈਵਿਕ ਅਰਧ-ਕੰਡਕਟਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵੈਕਯੂਮ ਭਾਫ ਦੁਆਰਾ ਪਤਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਜੋਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। == ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ == ਇੰਡਿਗੋ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 5 ਗ੍ਰਾਮ/ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਪੁੰਜ ਦਾ 0.LD50%) ਦਾ ਐਲਡੀ 50 ਹੈ। &nbsp;<ref name="st2009">{{Cite web |date=2009-08-09 |title=Gap alarm |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6788728.ece |access-date=2011-08-16 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528081251/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6788728.ece |url-status=dead }}</ref> 2009 ਵਿੱਚ, [[ਲਿਸੋਥੋ|ਲੇਸੋਥੋ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੀਲੀ ਜੀਨਸ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸਾਅ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਏਰੀਅਲ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਰੀਸੈਪਟਰ ਦੇ ਐਗੋਨਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref name="pmid12540743">{{Cite journal|year=2003|title=Activation of the aryl hydrocarbon receptor by structurally diverse exogenous and endogenous chemicals|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-pharmacology-and-toxicology_2003_43/page/309|deadurl=Denison MS, Nagy SR|journal=Annu. Rev. Pharmacol. Toxicol.|volume=43|pages=309–334|doi=10.1146/annurev.pharmtox.43.100901.135828|pmid=12540743}}</ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਚੰਪਾਰਨ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ|ਚੰਪਾਰਨ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ]] * [[ਨੀਲ ਵਿਦਰੋਹ]] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|title=Indigo: Egyptian Mummies to Blue Jeans|url=https://archive.org/details/indigo0000balf|last=Balfour-Paul|first=Jenny|publisher=British Museum Press|year=2016|isbn=978-0-7141-1776-8|location=London|pages=[https://archive.org/details/indigo0000balf/page/264 264] pages}} * {{Cite journal|last=Ferreira|first=E.S.B.|last2=Hulme A. N.|author-link2=Alison Hulme|last3=McNab H.|last4=Quye A.|year=2004|title=The natural constituents of historical textile dyes|url=http://eprints.gla.ac.uk/109139/1/109148.pdf|journal=Chemical Society Reviews|volume=33|issue=6|pages=329–36|doi=10.1039/b305697j|pmid=15280965}} * ਪਾਲ, ਜੈਨੀ ਬਾਲਫੋਰ। 2020. "ਨੀਲ ਅਤੇ ਨੀਲਾਃ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਵਿਆਹ". ''ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਜਰਨਲ'' 47 (ਜਨਵਰੀਃ 160-85। * {{Cite journal|last=Sequin-Frey|first=Margareta|year=1981|title=The chemistry of plant and animal dyes|url=http://jchemed.chem.wisc.edu/Journal/Issues/1981/Apr/jceSubscriber/JCE1981p0301.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=58|issue=4|pages=301|bibcode=1981JChEd..58..301S|doi=10.1021/ed058p301}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [https://web.archive.org/web/20080509184103/http://www.plantcultures.org/plants/indigo_landing.html ਪੌਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰਃ ਬਨਸਪਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਨੀਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ] * [https://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfcfr/CFRSearch.cfm?fr=74.102 ਇੰਡੀਗੋਟਿਨ 'ਤੇ ਐੱਫ. ਡੀ. ਅਤੇ ਸੀ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨ] nyd0iwl5l232gch91ge5b91epcqfovh 0 183698 843527 771724 2026-07-29T22:47:32Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843527 wikitext text/x-wiki '''ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਦੱਤਾ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Sukumari Dutta''') ਜਾਂ '''ਗੋਲਪ ਸੁੰਦਰੀ''' (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: '''Golap Sundari''') ਇੱਕ [[ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ|ਭਾਰਤੀ]] ਥੀਏਟਰ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ [[ਕੀਰਤਨ]] ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। == ਜੀਵਨੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Sukumari_Dutta_(d._1910)_aka_Golap_Sundari.jpg|thumb| ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਦੱਤਾ 1910 ਵਿੱਚ]] ਦੱਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਕਲਕੱਤਾ ਲੈ ਆਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ।<ref name=":1">{{Cite book|title=The Oxford Encyclopedia of Women in World History|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0001bonn|last=Smith|first=Bonnie G.|publisher=Oxford University Press|year=2008|isbn=978-0-19-514890-9|location=Oxford, UK|pages=120|language=en}}</ref> ਉਹ ਬੰਗਾਲ ਥੀਏਟਰ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਚਾਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।<ref name=":2">{{Cite book|title=Performance and the Culture of Nationalism: Tracing Rhizomatic Lived Experiences of South, Central and Southeast Asia|last=Gooptu|first=Sarvani|last2=Pandit|first2=Mimasha|publisher=Taylor & Francis|year=2023|isbn=978-0-367-63978-5|location=Oxon|pages=161|language=en}}</ref> ਇਹ ਥੀਏਟਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਔਰਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਤਕ ਥੀਏਟਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਉਪੇਂਦਰਨਾਥ ਦਾਸ ਦੀ ''ਸੀਰਤ-ਸਰੋਜਨੀ'' ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਨਾਇਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਕੁਮਾਰੀ ਨਾਮ ਅਪਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ 2 ਜਨਵਰੀ, 1875 ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ।<ref name=":3">{{Cite book|title=Bengali Culture Over a Thousand Years|last=Murshid|first=Ghulam|publisher=Niyogi Books|year=2018|isbn=978-93-86906-12-0|language=en}}</ref> ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਕੈਚ ਵਿੱਚ, ਦੱਤਾ ਨੇ [[ਬੰਗਾਲ]] ਦੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਪਤੀ ਗੋਸ਼ਟੋਬਿਹਾਰੀ ਦੱਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Engendering Performance: Indian Women Performers in Search of an Identity|last=Dutt|first=Bishnupriya|last2=Munsi|first2=Urmimala Sarkar|publisher=SAGE Publishing India|year=2013|isbn=978-93-85985-79-9|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|title=Challenging The Rules(s) of Law: Colonialism, Criminology and Human Rights in India|last=Kannabiran|first=Kalpana|last2=Singh|first2=Ranbir|publisher=SAGE Publications India|year=2008|isbn=978-81-321-0027-0|location=Thousand Oaks, CA|pages=33|language=en}}</ref> ਇਹ 1872 ਦੇ ਨੇਟਿਵ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ III ਦੇ ਤਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਿਆਹ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ [[ਭਾਰਤ]] ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਤ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਗੋਸ਼ਟੋਬਿਹਾਰੀ ਨੇ ਦਾਸ ਦੀ ''ਸਾਰਤ-ਸਰੋਜਨੀ'' ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Public Women in British India: Icons and the Urban Stage|last=Bhattacharya|first=Rimli|publisher=Taylor & Francis|year=2018|isbn=978-0-429-01655-4|language=en}}</ref> ਦੱਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਕਟਿੰਗ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Prostitution and Beyond: An Analysis of Sex Workers in India|last=Sahni|first=Rohini|last2=Shankar|first2=V. Kalyan|last3=Apte|first3=Hemant|publisher=SAGE Publications India|year=2008|isbn=978-81-7829-784-2|location=Thousand Oaks, CA|pages=333|language=en}}</ref> ਉਸਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੋਸ਼ਟੋਬਿਹਾਰੀ ਨੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੱਤਾ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿਚ ਦਾਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੱਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਦੱਤਾ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ''ਦੁਰਗੇਸ਼ਨੰਦਿਨੀ'' ਵਿੱਚ ਬਿਮਲਾ, ''ਪੁਰੁਬਿਕਰਮ'' ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਓਇਲੋਬਾਲਾ, ''ਸੁਰੇਂਦਰ-ਬਿਨੋਦਿਨੀ'' ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮੋਹਿਨੀ, ''ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ'' ਵਿੱਚ ਗਿਰੀਜਯਾ, ''ਅਸਰੂਮਤੀ'' ਵਿੱਚ ਮਲਿਨਾ, ਅਤੇ ''ਬਿਸ਼ਬ੍ਰਿਕਸ਼'' ਵਿੱਚ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਹੋਈ। ਕੀਰਤਨ ਗਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite book|title=Engendering Performance: Indian Women Performers in Search of an Identity|last=Dutt|first=Bishnupriya|last2=Munsi|first2=Urmimala Sarkar|publisher=SAGE Publishing India|year=2013|isbn=978-93-85985-79-9|language=en}}</ref> ਉਸਨੇ ਆਲ ਵੂਮੈਨ "ਹਿੰਦੂ ਫੀਮੇਲ ਥੀਏਟਰ" ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਾਟਕ, ''ਅਪੂਰਬਾ ਸਤੀ ਨਾਟਕ'' (ਅਨਵੈਨਕੁਇਸ਼ਡ ਚੈਸਟ ਮੇਡ) ਦਾ ਸਹਿ-ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਕਿ 1876 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 23 ਅਗਸਤ, 1876 ਨੂੰ ਗ੍ਰੇਟ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਟਕ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵੇਸਵਾ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਦੁਖਾਂਤ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕਾਵਾਂ]] 3qrhcrq1r23oh5sa8rz38figirypugw 0 184638 843687 746973 2026-07-30T01:32:15Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843687 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Julius Cahn's official theatrical guide. (1896) (14595127410).jpg | signature = Ethel Barrymore signature.svg }} [[ਤਸਵੀਰ:Georgie_Drew_Barrymore_with_Ethel,_Lionel,_and_Jack_Barrymore.jpg|right|thumb|1890 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਏਥਲ।]] '''ਐਥਲ ਬੈਰੀਮੋਰ''' (ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ, 1879-18 ਜੂਨ, 1959) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬੈਰੀਮੋਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>Obituary ''[[Variety Obituaries|Variety]]'', June 24, 1959.</ref><ref>{{Cite web |title=Theatre &#124; Alexander Street, a ProQuest Company |url=https://search.alexanderstreet.com/theatre?personcode=per0030612 |website=search.alexanderstreet.com}}</ref> ਬੈਰੀਮੋਰ ਇੱਕ ਸਟੇਜ, ਸਕ੍ਰੀਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ "ਅਮਰੀਕੀ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਲਈ ਅਕੈਡਮੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਚਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਨਲੀ ਹਾਰਟ (1944) ਲਈ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:EthelBarrymore1896.jpg|right|thumb|220x220px|ਬੈਰੀਮੋਰ, 1896]] ਬੈਰੀਮੋਰ ਦਾ ਜਨਮ [[ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਦਾਕਾਰ ਮੌਰਿਸ ਬੈਰੀਮੋਰ (ਜਿਸਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਹਰਬਰਟ ਬਲਾਈਥ ਅਤੇ ਜਾਰਜੀਆਨਾ ਡ੍ਰਯੂ ਸੀ) ਦਾ ਦੂਜਾ ਬੱਚਾ ਸੀ।<ref>''Famous Actors and Actresses On The American Stage'' Vol.1 A-J by William C. Young c. 1975 (Ethel Barrymore entry pages56-60)</ref> ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਲੀਅਮ ਮੇਕਪੀਸ ਠਾਕਰੇ ਦੀ 'ਦ ਨਿਊਕਮਜ਼' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।''ਨਵੇਂ ਨਤੀਜੇ.'' ਉਹ ਅਦਾਕਾਰ ਜੌਹਨ ਅਤੇ ਲਿਓਨਲ ਬੈਰੀਮੋਰ ਦੀ ਭੈਣ, ਅਦਾਕਾਰ ਜੌਹਨ ਡ੍ਰਯੂ ਬੈਰੀਮੋਰ ਦੀ ਚਾਚੀ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਡ੍ਰਯੂ ਬੈਰੀਮੋਰੇ ਦੀ ਪਡ਼ਪੋਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਮੈਨੇਜਰ ਲੂਈਸਾ ਲੇਨ ਡ੍ਰਯੂ ਦੀ ਪੋਤੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰੌਡਵੇ ਮੈਟਨੀ ਆਈਡਲ ਜੌਹਨ ਡ੍ਰਯੂ, ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਵਿਟਰਾਫ ਸਟੂਡੀਓ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸਟਾਰ ਸਿਡਨੀ ਡ੍ਰਯੂ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ [[ਕੈਥੋਲਿਕ ਗਿਰਜਾਘਰ|ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ]] ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1884 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੋ ਸਾਲ [[ਇੰਗਲੈਂਡ]] ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਬੈਰੀਮੋਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ [[ਲੰਡਨ]] ਦੇ ਹੇਮਾਰਕੇਟ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਸਟੇਜ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">''House of Barrymore, The'' by Margot Peters c.1990] Retrieved April 6, 2016</ref> ਸੰਨ 1886 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਪਸ ਪਰਤਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਬੇਸਬਾਲ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਸਬਾਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।<ref>''Memories'', Barrymore, Ethel c.1955] Retrieved April 6, 2016</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Ethel_Barrymore,_three-quarter_length_portrait,_seated,_facing_front.jpg|right|thumb|ਬੈਰੀਮੋਰ 1901 ਵਿੱਚ ਕੈਪਟਨ ਜਿੰਕਸ ਆਫ ਦਿ ਹਾਰਸ ਮਰੀਨਜ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਕੱਪਡ਼ੇ ਵਿੱਚ''ਘੋਡ਼ੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਜਿੰਕਸ'']] [[ਤਸਵੀਰ:EthelBarrymoreCarrots.jpg|left|thumb|234x234px|ਬੈਰੀਮੋਰ ਨੇ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ''ਗਾਜਰ'' ਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ, 1902]] [[ਤਸਵੀਰ:TIMEMagazine10Nov1924.jpg|thumb|ਟਾਈਮ ਕਵਰ, 10 ਨਵੰਬਰ, 1924]] [[ਤਸਵੀਰ:Ethel_Barrymore_LOC.jpg|right|thumb|ਬੈਰੀਮੋਰ, ਸੀ. 1908]] == ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ == [[ਤਸਵੀਰ:Ethel_Barrymore_family_1914.jpg|right|thumb|ਬੈਰੀਮੋਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਰਸਲ ਗ੍ਰਿਸਵੋਲਡ ਕੋਲਟ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਲਗਭਗ 1914 ਵਿੱਚ।]] [[ਤਸਵੀਰ:Ethel_Barrymore.jpg|left|thumb|160x160px|ਕਾਰਲ ਵੈਨ ਵੇਚਟਨ ਦੁਆਰਾ ਚਿੱਤਰ, 1937]] [[ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ]] ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬੈਰੀਮੋਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 1900 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੈਰੀਮੋਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੇ 1899 ਵਿੱਚ ਬਲੈਨਹੈਮ ਪੈਲੇਸ ਦੇ ਲਾਅਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਚਰਚਿਲ ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ।<ref name="wenden1993">{{Cite book|title=Churchill|url=https://archive.org/details/churchill0000robe|last=Wenden, D.J.|publisher=Clarendon Press|year=1993|isbn=0-19-820626-7|editor-last=Blake, Robert B.|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/churchill0000robe/page/236 236]|chapter=Churchill, Radio, and Cinema|editor-last2=Louis, William Roger}}</ref> 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਮੈਨਚੈਸਟਰ, ਅਭਿਨੇਤਾ ਗੇਰਾਲਡ ਡੂ ਮੌਰੀਅਰ, ਲੇਖਕ ਰਿਚਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਡੇਵਿਸ ਅਤੇ ਚਰਚਿਲ ਨਾਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਸੀ।<ref>''Great Stars of the American Stage'' by Daniel Blum c.1952 Profile #56</ref> ਉਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਇਰਵਿੰਗ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੌਰੈਂਸ ਇਰਵਿੰ ਗ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਜੋਡ਼ੇ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।<ref name=":0">''House of Barrymore, The'' by Margot Peters c.1990] Retrieved April 6, 2016</ref> ਬੈਰੀਮੋਰ ਨੇ 14 ਮਾਰਚ, 1909 ਨੂੰ ਰਸਲ ਗ੍ਰਿਸਵੋਲਡ ਕੋਲਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।<ref>''Memories: An Autobiography by Ethel Barrymore.'' (Harper and Brothers, 1955, page 162.)</ref> ਇਸ ਜੋਡ਼ੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਸਨ: ਸੈਮੂਅਲ ਕੋਲਟ (1909-1986), ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਐਥਲ ਬੈਰੀਮੋਰ ਕੋਲਟ ਅਤੇ ਜੌਨ ਡ੍ਰਯੂ ਕੋਲਟ।<ref>[https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn92053934/1911-07-08/ed-1/seq-3/#date1=1911&index=2&rows=20&words=Barrymore+Jack&searchType=basic&sequence=0&state=&date2=1911&proxtext=jack+barrymore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=1 THE ROCK ISLAND ARGUS] "Ethel Barrymore is to Bring Suit for Divorce" July 8, 1911</ref><ref>[https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn90052005/1911-07-12/ed-1/seq-1/#date1=1911&sort=relevance&rows=20&words=Barrymore+Jack&searchType=basic&sequence=0&index=10&state=&date2=1911&proxtext=jack+barrymore&y=0&x=0&dateFilterType=yearRange&page=2 "Ethel May Not Want a Divorce" THE RICHMOND VIRGINIAN] Weds. July 12, 1911</ref> ਬੈਰੀਮੋਰ ਨੇ 1932 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ [[ਹਰਬਰਟ ਹੂਵਰ]] ਦੀ ਮੁਡ਼ ਚੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite news|title=Editorial|date=1932-11-02|work=[[The Napa Valley Register|The Napa Daily Register]]|pages=6}}</ref> == ਮੌਤ == [[ਤਸਵੀਰ:Ethel_Barrymore_Grave.JPG|thumb|159x159px|ਕੈਲਵਰੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਬੈਰੀਮੋਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਟ]] ਏਥਲ ਬੈਰੀਮੋਰ ਦੀ [[ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਰੋਗ|ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ]] ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 18 ਜੂਨ, 1959 ਨੂੰ [[ਹਾਲੀਵੁੱਡ, ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ|ਹਾਲੀਵੁੱਡ]] ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ 80ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਵਰੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਐਥਲ ਬੈਰੀਮੋਰ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0815.html "Ethel Barrymore Is Dead at 79; One of Stage's 'Royal Family{{'"}}]. ''The New York Times,'' June 19, 1959.</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1959]] djz9epoe4wmnngbos2mih0wakf21sdr 0 184776 843634 748530 2026-07-30T00:38:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843634 wikitext text/x-wiki '''ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ''' [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਾਡ਼ੀ ਮਹਿਲਾ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Gendered peace : women's search for post-war justice and reconciliation|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0415956482|editor-last=Pankhurst|editor-first=Donna|location=London|pages=198}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ 12 ਜੂਨ 1996 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਲਾਲੀਘੋਨਾ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਪਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Hana Shams |date=9 August 2015 |title=The business of 'othering' and 'othering' as business |url=http://www.thedailystar.net/op-ed/the-business-othering-and-othering-business-123712 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=9 August 2015 |title=Culture of impunity encouraging crimes: Dr Mizan |url=http://www.thedailystar.net/city/culture-impunity-encouraging-crimes-dr-mizan-124189 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Chakma |first=Shantimoy |last2=Preetha |first2=Sushmita S |date=14 January 2013 |title=CID probe vexes all |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=265116 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092925/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=265116 |url-status=dead }}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਨੂੰ ਚਟਗਾਓਂ ਪਹਾਡ਼ੀ ਖੇਤਰ (ਸੀਐਚਟੀ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਾਡ਼ੀ ਮਹਿਲਾ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਕੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Parker |first=Lydia |date=19 December 2013 |title=Kalpana Chakma - Lost But Not Forgotten in Bangladesh |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/lydia-parker/kalpana-chakma-bangladesh_b_4464852.html |access-date=2 January 2016 |website=HuffPost |publisher=HPMG News}}</ref> ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੀਐਚਟੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਬਾਦੀ ਉੱਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਦਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Kalpana Chakma |url=http://www.dhakatribune.com/juris/2014/feb/14/searching-17-years |access-date=2 January 2016 |website=Dhaka Tribune}}</ref> ਉਹ ਸੀਐਚਟੀ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਪਰਬਤ ਚੱਟਗ੍ਰਾਮ ਜਨ ਸੰਮਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੀਐਚਟੀ ਵਿੱਚ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। 2 ਦਸੰਬਰ 1997 ਨੂੰ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀਐਚਟੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Transnationalism reversed women organizing against gendered violence in Bangladesh|url=https://archive.org/details/transnationalism0000chow|last=Chowdhury|first=Elora Halim|date=2011|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1438437538|location=Albany|pages=[https://archive.org/details/transnationalism0000chow/page/175 175]}}</ref> 12 ਜੂਨ 1996 ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀਆਂ ਆਮ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਬਿਜਯ ਕੇਤਨ ਚਕਮਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਪਹਾਡ਼ੀ ਗਣ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੈਸੀਡੀਅਮ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Sathi |first=Muktasree Chakma |title=Kalpana abduction: Government backing perpetrators – civil society |url=http://www.dhakatribune.com/law-amp-rights/2013/jun/12/kalpana-abduction-government-backing-perpetrators-%E2%80%93-civil-society |access-date=2 January 2016 |website=Dhaka Tribune}}</ref> == ਅਗਵਾ == ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ 6 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ 12 ਜੂਨ 1996 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਕਰੀਬ 1 ਵਜੇ, ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਰੰਗਾਮਤੀ ਦੇ ਲਾਲੀਘੋਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w5-HAwAAQBAJ&q=Kalpana+Chakma&pg=PA236|title=In Custody: Law, Impunity and Prisoner Abuse in South Asia|last=Ramakrishnan|first=Nitya|date=30 May 2013|publisher=SAGE Publications India|isbn=9788132116325|pages=236|access-date=2 January 2016}}</ref> &nbsp;ਉਸ ਰਾਤ ਨੇਡ਼ਲੇ ਕੋਜੋਈਚਾਰੀ ਆਰਮੀ ਬੈਰਕ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਰੱਖਿਆ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂਰੁਲ ਹੱਕ ਅਤੇ ਸਾਲੇਹ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਫਿਰਦੌਸ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈਨਾ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਦੇ ਘਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Arrest of Kalpana Chakma's abductors demanded |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2015/jun/13/arrest-kalpana-chakmas-abductors-demanded |access-date=2 January 2016 |website=Dhaka Tribune}}</ref> ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਾਂ 60 ਸਾਲਾ ਬਧੂਨੀ ਚਕਮਾ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ - === ਕਲਪਾਨਾ ਚਕਮਾ ਦੀ ਖੋਜ === ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਖੁਦੀਰਾਮ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਸੁਰ ਚਕਮਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਅਥਾਰਟੀ ਤੋਂ ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨ ਲਈ ''ਕੋਜੋਈਚਾਰੀ'' ਆਰਮੀ ਕੈਂਪ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਕੈਂਪ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਲੀਚਰਣ ਸਥਾਨਕ ''ਬਘੈਚਾਰੀ'' ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਫਆਈਆਰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ। ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਥਾਣੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੈਂਪ ਨੇ ਅਗਵਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=Ignoring executions and torture : impunity for Bangladesh's security forces|last=Watch|first=Human Rights|date=2009|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1564324832|location=New York, NY|pages=25}}</ref> === ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ === ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੰਗਾਮਤੀ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ (ਐੱਸਪੀ) ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਰੰਗਾਮਟੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 180 ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਬੈਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। 14 ਜੁਲਾਈ 1996 ਨੂੰ ਕਈ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਮੋ ਸੌਂਪਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਟੀਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੀਐਚਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੀਐੱਚਟੀ ਇੱਕ ਸੰਚਾਲਨ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਫੌਜ ਦੇ ਚਟਗਾਓਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਅਫਸਰ ਇਨ ਕਮਾਂਡ (ਜੀਓਸੀ) ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Preetha |first=Sushmita S. |date=12 June 2015 |title=For the Kalpana Chakma I know and the one I never will |url=http://www.thedailystar.net/op-ed/politics/the-kalpana-chakma-i-know-and-the-one-i-never-will-95593 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == e3puiuab4s9fdpdm5vq7dxos41l9rpd 843635 843634 2026-07-30T00:38:54Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 843635 wikitext text/x-wiki '''ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ''' [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਾਡ਼ੀ ਮਹਿਲਾ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਕੱਤਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Gendered peace : women's search for post-war justice and reconciliation|publisher=Routledge|year=2007|isbn=978-0415956482|editor-last=Pankhurst|editor-first=Donna|location=London|pages=198}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ 12 ਜੂਨ 1996 ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਿੰਡ ਲਾਲੀਘੋਨਾ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਅਜੇ ਵੀ ਲਾਪਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Ahmed |first=Hana Shams |date=9 August 2015 |title=The business of 'othering' and 'othering' as business |url=http://www.thedailystar.net/op-ed/the-business-othering-and-othering-business-123712 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=9 August 2015 |title=Culture of impunity encouraging crimes: Dr Mizan |url=http://www.thedailystar.net/city/culture-impunity-encouraging-crimes-dr-mizan-124189 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star}}</ref> ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Chakma |first=Shantimoy |last2=Preetha |first2=Sushmita S |date=14 January 2013 |title=CID probe vexes all |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=265116 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star |archive-date=4 ਮਾਰਚ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092925/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=265116 |url-status=dead }}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਨੂੰ ਚਟਗਾਓਂ ਪਹਾਡ਼ੀ ਖੇਤਰ (ਸੀਐਚਟੀ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹਾਡ਼ੀ ਮਹਿਲਾ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਕੱਤਰ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Parker |first=Lydia |date=19 December 2013 |title=Kalpana Chakma - Lost But Not Forgotten in Bangladesh |url=http://www.huffingtonpost.co.uk/lydia-parker/kalpana-chakma-bangladesh_b_4464852.html |access-date=2 January 2016 |website=HuffPost |publisher=HPMG News}}</ref> ਉਹ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਦਮਨ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੀਐਚਟੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਆਬਾਦੀ ਉੱਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਦਮਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=Kalpana Chakma |url=http://www.dhakatribune.com/juris/2014/feb/14/searching-17-years |access-date=2 January 2016 |website=Dhaka Tribune}}</ref> ਉਹ ਸੀਐਚਟੀ ਦੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਰਧ ਸੈਨਿਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨ ਪਰਬਤ ਚੱਟਗ੍ਰਾਮ ਜਨ ਸੰਮਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੀਐਚਟੀ ਵਿੱਚ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। 2 ਦਸੰਬਰ 1997 ਨੂੰ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀਐਚਟੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਨਿਹੱਥੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਹੈ ਜੋ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨਿਆ।<ref>{{Cite book|title=Transnationalism reversed women organizing against gendered violence in Bangladesh|url=https://archive.org/details/transnationalism0000chow|last=Chowdhury|first=Elora Halim|date=2011|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1438437538|location=Albany|pages=[https://archive.org/details/transnationalism0000chow/page/175 175]}}</ref> 12 ਜੂਨ 1996 ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] ਦੀਆਂ ਆਮ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰ, ਬਿਜਯ ਕੇਤਨ ਚਕਮਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਪਹਾਡ਼ੀ ਗਣ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੈਸੀਡੀਅਮ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |last=Sathi |first=Muktasree Chakma |title=Kalpana abduction: Government backing perpetrators – civil society |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/12/sc-asks-atikullah-masud-to-surrender |access-date=2 January 2016 |website=Dhaka Tribune}}</ref> == ਅਗਵਾ == ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ 6 ਘੰਟੇ ਪਹਿਲਾਂ 12 ਜੂਨ 1996 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਕਰੀਬ 1 ਵਜੇ, ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਰੰਗਾਮਤੀ ਦੇ ਲਾਲੀਘੋਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w5-HAwAAQBAJ&q=Kalpana+Chakma&pg=PA236|title=In Custody: Law, Impunity and Prisoner Abuse in South Asia|last=Ramakrishnan|first=Nitya|date=30 May 2013|publisher=SAGE Publications India|isbn=9788132116325|pages=236|access-date=2 January 2016}}</ref> &nbsp;ਉਸ ਰਾਤ ਨੇਡ਼ਲੇ ਕੋਜੋਈਚਾਰੀ ਆਰਮੀ ਬੈਰਕ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਰੱਖਿਆ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂਰੁਲ ਹੱਕ ਅਤੇ ਸਾਲੇਹ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਫਿਰਦੌਸ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈਨਾ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਦੇ ਘਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।<ref>{{Cite web |title=Arrest of Kalpana Chakma's abductors demanded |url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2015/jun/13/arrest-kalpana-chakmas-abductors-demanded |access-date=2 January 2016 |website=Dhaka Tribune}}</ref> ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਮਾਂ 60 ਸਾਲਾ ਬਧੂਨੀ ਚਕਮਾ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ - === ਕਲਪਾਨਾ ਚਕਮਾ ਦੀ ਖੋਜ === ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਵੇਰੇ-ਸਵੇਰੇ ਖੁਦੀਰਾਮ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਸੁਰ ਚਕਮਾ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੈਂਪ ਅਥਾਰਟੀ ਤੋਂ ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨ ਲਈ ''ਕੋਜੋਈਚਾਰੀ'' ਆਰਮੀ ਕੈਂਪ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ। ਕੈਂਪ ਅਥਾਰਟੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਲੀਚਰਣ ਸਥਾਨਕ ''ਬਘੈਚਾਰੀ'' ਪੁਲਿਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਫਆਈਆਰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ। ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਥਾਣੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੈਂਪ ਨੇ ਅਗਵਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਲਪਨਾ ਚਕਮਾ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite book|title=Ignoring executions and torture : impunity for Bangladesh's security forces|last=Watch|first=Human Rights|date=2009|publisher=Human Rights Watch|isbn=978-1564324832|location=New York, NY|pages=25}}</ref> === ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ === ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੰਗਾਮਤੀ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ (ਐੱਸਪੀ) ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕੱਲੇ ਰੰਗਾਮਟੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 180 ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਬੈਰਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। 14 ਜੁਲਾਈ 1996 ਨੂੰ ਕਈ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੈਮੋ ਸੌਂਪਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਟੀਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਸੀਐਚਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੀਐੱਚਟੀ ਇੱਕ ਸੰਚਾਲਨ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਫੌਜ ਦੇ ਚਟਗਾਓਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਅਫਸਰ ਇਨ ਕਮਾਂਡ (ਜੀਓਸੀ) ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।<ref>{{Cite web |last=Preetha |first=Sushmita S. |date=12 June 2015 |title=For the Kalpana Chakma I know and the one I never will |url=http://www.thedailystar.net/op-ed/politics/the-kalpana-chakma-i-know-and-the-one-i-never-will-95593 |access-date=2 January 2016 |website=The Daily Star}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == p2o6dhe87pj5evn5yu873fb11qcg0xm 0 184852 843714 747441 2026-07-30T07:45:11Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843714 wikitext text/x-wiki '''ਖੁਸ਼ੀ ਕਬੀਰ''' ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਵਾਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Matilda |title=Campaign Hero: Khushi Kabir, empowering Bangladesh's most vulnerable |url=https://theecologist.org/2011/sep/30/campaign-hero-khushi-kabir-empowering-bangladeshs-most-vulnerable |access-date=29 November 2017 |website=The Ecologist |language=en}}</ref> == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਖੁਸ਼ੀ ਕਬੀਰ ਨੇ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਦੇ ਫੈਕਲਟੀ ਤੋਂ ਫਾਈਨ ਆਰਟਜ਼ (ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਡਰਾਇੰਗ) ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।<ref name="trc">{{Cite web |date=10 July 2013 |title=Khushi Kabir |url=https://www.onebillionrising.org/169/khushi-kabir-bangladesh/ |access-date=29 November 2017 |website=One Billion Rising Revolution}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/law-rights/2017/08/06/rape-victims-send-away/|title=What do you do with rape victims? You send them away|work=Dhaka Tribune|access-date=29 November 2017}}</ref> == ਕੈਰੀਅਰ == ਸੰਨ 1972 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਡ਼ਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਸ਼ੀ ਕਬੀਰ ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਪਏ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨ [[Nijera Kori|ਨਿਜੇਰਾ ਕੋਰੀ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਨਿਜੇਰਾ ਕੋਰੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 237787 ਮੈਂਬਰ ਹਨ।<ref name="trc"/> ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਟਗਾਓਂ ਪਹਾਡ਼ੀ ਟ੍ਰੈਕਟ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Chittagong Hill Tracts: Indigenous Women Disproportionately Affected By Violence and Discrimination in Bangladesh |url=http://unpo.org/article/20271 |access-date=29 November 2017 |website=UNPO |language=en |archive-date=28 ਨਵੰਬਰ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128022422/http://unpo.org/article/20271 |url-status=dead }}</ref> ਉਹ ਨੀਤੀ ਸੰਵਾਦ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/2017/02/14/health-global-trade-regime-affecting-equal-access-medicine/|title=‘Health, global trade regime affecting equal access to medicine’|work=Dhaka Tribune|access-date=29 November 2017}}</ref> ਉਸਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਨ ਬਿਲੀਅਨ ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ ਕੀਤਾ।[1]<ref name="trc" /> ਖੁਸ਼ੀ ਕਬੀਰ ਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਫੌਜ ਦੇ ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/56263/Call-against-land-acquisition-for-army|title=Call against land acquisition for army installations|work=Prothom Alo|access-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030308/http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/56263/Call-against-land-acquisition-for-army|archive-date=1 December 2017}}</ref> ਉਸ ਨੂੰ 2015 ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਂਟਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-25 ਦੀ ਖੇਤਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ 14 ਵੇਂ ਦੋ ਸਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/city/empower-women-better-world-1473739|title=Empower women for a better world|date=9 October 2017|work=The Daily Star|access-date=29 November 2017|language=en}}</ref> ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਣਹਾਨੀ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, 4 ਜੂਨ 2016 ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/court/2017/06/04/defamation-case-against-khushi-kabir-dismissed/|title=Court dismisses case against Khushi Kabir for allegedly 'slandering' PM|work=Dhaka Tribune|access-date=29 November 2017}}</ref> 27 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite news|url=http://www.dhakatribune.com/bangladesh/law-rights/2017/11/27/communal-attacks-culture-impunity/|title=Rights activists: Communal attacks increasing because of culture of impunity|work=Dhaka Tribune|access-date=29 November 2017}}</ref> ਉਸ ਨੇ 1997 ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਚਟਗਾਓਂ ਪਹਾਡ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/city/govts-cool-its-full-execution-1496572|title=Govts cool on its full execution|date=26 November 2017|work=The Daily Star|access-date=29 November 2017|language=en}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ]] n5zare2z2g2n7neds831td1epr56v6e 0 184960 843543 748607 2026-07-29T23:05:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843543 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = GraceJulianClarke1914.tif | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''ਗ੍ਰੇਸ ਜੂਲੀਅਨ ਕਲਾਰਕ''' (ਸਤੰਬਰ 1865-ਜੂਨ 18,1938) ਇੱਕ ਕਲੱਬਵੁਮਨ, ਮਹਿਲਾ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ, ਅਖਬਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ [[ਇੰਡੀਆਨਾ|ਇੰਡੀਆ]] ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਜੂਲੀਅਨ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੁਆ ਰੀਡ ਗਿਡਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਪੋਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਗੁਲਾਮੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ ਅਤੇ ਯੂਐਸ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਕਲਾਰਕ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮੁਡ਼ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਡੀਆਨਾ ਸਟੇਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵੂਮੈਨ ਕਲੱਬਾਂ, ਵਿਧਾਨ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਅਤੇ ਇੰਡੀਆਾਨਾ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਫਰੈਂਚਾਈਜ਼ ਲੀਗ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਮੈਰੀਕਨ ਵੂਮੈਨ ਸਫ਼ਰੇਜ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਤੇ ਲੀਗ ਆਫ਼ ਵੂਮਿਨ ਵੋਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆਣਾ ਦੀ ਪੂਰਵਗਾਮੀ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਲਾਰਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਅਤੇ 1911 ਤੋਂ 1929 ਤੱਕ ''ਇੰਡੀਆਨਾਪੋਲਿਸ ਸਟਾਰ'' ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਸੀ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ == ਗ੍ਰੇਸ ਗਿਡਿੰਗਜ਼ ਜੂਲੀਅਨ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਸਤੰਬਰ, 1865 ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਵਿਲ, ਵੇਨ ਕਾਉਂਟੀ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Boruff-134-262">{{Cite book|title=Women of Indiana: A Work for Newspaper and Library Reference|last=Blanche Foster Boruff, compiler|publisher=Indiana Women’s Biography Association|year=1941|location=Indianapolis|pages=134, 262}}</ref> ਉਹ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਜੂਲੀਅਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਲੌਰਾ ਗਿਡਿੰਗਜ਼ ਜੂਲੀਅਨ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ। ਗ੍ਰੇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਮਤਰੇਏ ਭਰਾ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਪਰਿਵਾਰ [[ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ]] ਤੋਂ ਇਰਵਿੰਗਟਨ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਗੁਲਾਮੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਇੱਕੋ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1868 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸੰਘੀ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਸੋਧ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>Grace Julian Clarke Papers, Rare Books and Manuscripts, Indiana State Library ''http://www.in.gov/library/finding-aid/L033_Clarke_Grace_Julian_Paper{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਅਪ੍ਰੈਲ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}s.pdf''</ref> ਗ੍ਰੇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ। 1899 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਗ੍ਰੇਸ ਦੀ ਮਾਂ ਜੋਸ਼ੁਆ ਰੀਡ ਗਿਡਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਗੁਲਾਮੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ [[ਓਹਾਇਓ|ਓਹੀਓ]] ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੂਐਸ ਕਾਂਗਰਸ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Notable American Women 1607–1950: A Biographical Dictionary|last=James|first=Edward T.|last2=Wilson James|first2=Janet|last3=Boyer|first3=Paul S.|publisher=Belknap Press|year=1971|isbn=0-67462-731-8|volume=3|location=Cambridge, MA|pages=341–42}}</ref> ਗ੍ਰੇਸ [[ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.|ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ.]] ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ 1871 ਤੱਕ ਯੂਐਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ 1873 ਵਿੱਚ [[ਇੰਡੀਆਨਾਪੋਲਿਸ]] ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰੀਏ ਭਾਈਚਾਰੇ ਇਰਵਿੰਗਟਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗ੍ਰੇਸ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਰਵਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਊਂਟ ਜ਼ੀਓਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਬਟਲਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੈਪਰੇਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਰਵਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਗ੍ਰੇਸ ਨੇ ਬਟਲਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, 1884 ਵਿੱਚ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ 1885 ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗ੍ਰੇਸ ਇੰਡੀਆਨਾਪੋਲਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਨਿਟੇਰੀਅਨ ਕਲੀਸਿਯਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ।<ref name="NAW-342">James, p. 342.</ref> == ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ == ਗ੍ਰੇਸ ਨੇ 11 ਸਤੰਬਰ, 1887 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਚਾਰਲਸ ਬੀ. ਕਲਾਰਕ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਕਲਾਰਕ, ਇੱਕ ਡੈਮੋਕਰੇਟ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਯੂਐਸ ਡਿਪਟੀ ਸਰਵੇਅਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1913 ਅਤੇ 1915 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆਨਾ ਸੈਨੇਟ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਜੋਡ਼ੇ ਦੇ ਕੋਈ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।<ref name="IN200-62">{{Cite book|title=Indiana's 200: The People Who Shaped the Hoosier State|url=https://archive.org/details/indianas200peopl0000unse|publisher=Indiana Historical Society Press|year=2015|isbn=978-0-87195-387-2|editor-last=Linda C. Gugin and James E. St. Clair|location=Indianapolis|page=[https://archive.org/details/indianas200peopl0000unse/page/62 62]}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Grace_Julian_Clarke_scrapbook,_1881_-_DPLA_-_dd818fe33cabb69e830807bb795ed05e.jpg|thumb|ਕਲਾਰਕ ਦੀ ਸਕ੍ਰੈਪਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।]] == ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ == ਕਲਾਰਕ ਦੀ 18 ਜੂਨ, 1938 ਨੂੰ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ]] ਕਾਰਨ ਇਰਵਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਆਨਾਪੋਲਿਸ ਦੇ ਕ੍ਰਾਊਨ ਹਿੱਲ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="NAW-342">James, p. 342.</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1938]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1865]] 3ksvglit2vncrwej5sh29b020a24e6a 0 184967 843658 747721 2026-07-30T01:06:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843658 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = | image = Alice Vickery cropped.jpg }} '''ਐਲਿਸ ਵਿਕਰੀ''' ('''ਏ. ਵਿਕਰੀ ਡਰੀਸਡੇਲ''' ਅਤੇ ਏ. ਡਰੀਸਡਲ ਵਿਕਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) (1844-12 ਜਨਵਰੀ 1929) ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ [[ਡਾਕਟਰ]], [[ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ|ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ]] ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੈਮਿਸਟ ਅਤੇ [[ਫਾਰਮਾਸਿਸਟ]] ਵਜੋਂ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਰਤ ਸੀ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਚਾਰਲਸ ਰਾਬਰਟ ਡਰੀਸਡੇਲ, ਜੋ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਵੀ ਸਨ, ਨੇ ਕਈ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਪਿਆਰ, [[ਸੰਤਾਨ ਸੰਜਮ|ਜਨਮ ਨਿਯੰਤਰਣ]] ਅਤੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ਤਾ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। == ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ == ਵਿਕਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1844 ਵਿੱਚ ਡੇਵੋਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਆਨੋ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗ ਨਿਰਮਾਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="Bland">{{Cite book|title=Banishing the Beast: Feminism, Sex and Morality|url=https://archive.org/details/banishingbeastfe0000blan|last=Bland|first=Lucy|publisher=Tauris Parke Paperbacks|year=2002|isbn=1860646816|pages=[https://archive.org/details/banishingbeastfe0000blan/page/202 202], 207}}</ref> 1861 ਤੱਕ, ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਲੰਡਨ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="rpharms">{{Citation |title=Alice Vickery |url=http://www.rpharms.com/women-pharmacists-before-the-20th-century/alice-vickery.asp |work=rpharms.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307083353/http://rpharms.com/women-pharmacists-before-the-20th-century/alice-vickery.asp |publisher=[[Royal Pharmaceutical Society]] |access-date=25 July 2013 |archive-date=7 March 2016}}</ref> ਵਿਕਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1869 ਵਿੱਚ ਲੇਡੀਜ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਲੈਕਚਰਾਰ ਚਾਰਲਸ ਰਾਬਰਟ ਡਰੀਸਡੇਲ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਭਰਾ [[George Drysdale|ਜਾਰਜ]] (ਇੱਕ ਨਵ-ਮਾਲਥੂਸੀਅਨ ਡਾਕਟਰ) ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਸਨ ਕਿ ਵਿਆਹ "ਕਾਨੂੰਨੀ ਵੇਸਵਾ-ਗਮਨ" ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜੋਡ਼ਾ ਵਿਆਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ-ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ' ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਕਰੀ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਡਰੀਸਡੇਲ ਦਾ ਨਾਮ ਜੋਡ਼ਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਡਾ. ਵਿਕਰੀ ਡਰੀਸਡਲ" ਅਤੇ "ਡਾ. ਡਰੀਸਡੈਲ ਵਿਕਰੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ। 1873 ਵਿੱਚ, ਵਿਕਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਤੋਂ [[ਦਾਈ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ 18 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਰਾਇਲ ਫਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਯੋਗ ਮਹਿਲਾ ਕੈਮਿਸਟ ਅਤੇ ਡਰੱਗਿਸਟ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਕਰੀ [[ਪੈਰਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ|ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਸਨ ਦੀ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ, ਚਾਰਲਸ ਵਿਕਰੀ ਡਰੀਸਡੇਲ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਯੂ. ਕੇ. ਮੈਡੀਕਲ ਐਕਟ 1876 ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ 1877 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। 1880 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਯੋਗਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਲੰਡਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਸਤ 1881 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਾਰਜ ਵਿਕਰੀ ਡਰੀਸਡੇਲ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="lrvickery">{{Cite web |year=2008 |title=Descendants of William Vickery |url=http://lrvickery.home.comcast.net/~lrvickery/williamuk.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930230736/http://lrvickery.home.comcast.net/~lrvickery/williamuk.htm |archive-date=30 September 2015 |access-date=3 August 2013 |website=Vickery Family Page}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Charles_Drysdale_Alice_Vickery_Grave.jpg|right|thumb|ਬਰੁਕਵੁੱਡ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਐਲਿਸ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਕਬਰਬਰੂਕਵੁੱਡ ਕਬਰਸਤਾਨ]] ਵਿਕਰੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਰਹਿਣ ਲਈ 1923 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਈਟਨ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲੀਗ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ [[ਨਮੋਨੀਆ|ਨਮੂਨੀਆ]] ਕਾਰਨ 12 ਜਨਵਰੀ 1929 ਨੂੰ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਸੰਬੋਧਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਮ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਰੂਕਵੁੱਡ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰਲਸ ਰਾਬਰਟ ਡਰੀਸਡੇਲ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। == ਪਰਿਵਾਰ == ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਡਾ. ਚਾਰਲਸ ਰਾਬਰਟ ਡਰੀਸਡੇਲ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਚਾਰਲਸ ਵਿਕਰੀ ਡਰੀਸਡੇਲ (1874-1961) ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਵਿਕਰੀ ਡਰੀਜ਼ਡੇਲ (1881) ਸਨ।<ref>{{Cite book|url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|title=Biographical Index of Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=July 2006|publisher=The Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|access-date=9 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130124115814/http://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf|archive-date=24 January 2013}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1929]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1844]] 7397h74xgmcyiktf3b9dp3u86nllbxv 0 185597 843380 840235 2026-07-29T20:13:20Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843380 wikitext text/x-wiki {{Infobox cocktail|iba=yes|name=ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ|sourcelink=pisco-sour|image=Pisco sour 20100613b.JPG|alt=Photograph|caption=ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ}} ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਪੇਰੂ ਮੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਅਲਕੋਹਲ ਕਾਕਟੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਰੂ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ, ਅਤੇ ਚਿਲੀ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਹੈ। ਪੀਣ ਦਾ ਨਾਮ ''ਪਿਸਕੋ'' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਕਟੇਲ ਸ਼ਬਦ ''ਖੱਟਾ'', ਖੱਟੇ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਸਿਸਕੋ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਨਿਚੋਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ, ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਰਬਤ, ਬਰਫ਼, ''ਪਿਸਕੋ'' ਚਿੱਟਾ, ਅਤੇ ਐਂਗੋਸਟੁਰਾ ਬਿਟਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚਿਲੀਅਨ ਸੰਸਕਰਣ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਚਿਲੀਅਨ ਪਿਸਕੋ, ਅਤੇ ਪਿਕਾ ਚੂਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਡ਼ੱਤਣ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਕਾਕਟੇਲ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ [[ਅਨਾਨਾਸ]] ਵਰਗੇ ਫਲਾਂ, ਜਾਂ ਕੋਕਾ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਿਸਕੋ ਅਧਾਰਤ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 1700 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਕਿ ਕਾਕਟੇਲ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਜ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਖੋਜ ਅਮਰੀਕੀ [[ਬਾਰਟੈਂਡਰ]] ਵਿਕਟਰ ਵਾਉਗੇਨ ਮੌਰਿਸ ਦੁਆਰਾ ਪੇਰੂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ [[ਲੀਮਾ]] ਵਿੱਚ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਮੌਰਿਸ ਨੇ 1903 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪੇਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੇਰੋ ਡੀ ਪਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 1916 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲੀਮਾ ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਸ ਬਾਰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸੈਲੂਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੇਰੂ ਦੇ ਉੱਚ ਵਰਗ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਲਈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜ਼ਿਕਰ ਅਖਬਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਸ, ਅਤੇ ਪੇਰੂ, ਅਤੇ ਚਿਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰ ਲਈ ਹੈ। ਪਿਸਕੋ ਦੇ ਖੱਟੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੌਰਿਸ ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਕ ਪੇਰੂਵੀ ਬਾਰਟੈਂਡਰ ਮਾਰੀਓ ਬਰੂਗੇਟ ਨੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਕਾਕਟੇਲ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਪੇਰੂਵੀਅਨ ਵਿਅੰਜਨ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗੋਸਟੁਰਾ ਦੇ ਕੁਡ਼ੱਤਣ, ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name="Origin">See: </ref> ਕਾਕਟੇਲ ਦੇ ਮਾਹਰ ਪਿਸਕੋ ਦੇ ਖੱਟੇ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਕਲਾਸਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਚਿਲੀ, ਅਤੇ ਪੇਰੂ ਦੋਵੇਂ ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੀਣ ਵਜੋਂ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਕਾਕਟੇਲ ਦੀ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ-ਪਿਸਕੋ [ਉੱਪਰ-ਅਲਫ਼ਾ 2] ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਪਿਸਕੋ ਸੋਰ [[ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ|ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ]] ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ, ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਬਹਿਸ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਵਾਦ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੀਡੀਆ ਸਰੋਤ, ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀਆਂ ਅਕਸਰ, ਇੱਕ ਕਾਕਟੇਲ ਸੰਸਕਰਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਰਜੀਹ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਕੁਝ ਪਿਸਕੋ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਵਿਵਾਦ ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਸਕੋ, ਅਤੇ ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਉਤਪਾਦਨ, ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਪੇਰੂ ਹਰ ਸਾਲ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਕਾਕਟੇਲ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। == ਨਾਮ == ਸ਼ਬਦ ''ਖੱਟਾ'' ,ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ, ਨਿੰਬੂ ਜਾਂ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ''ਪਿਸਕੋ'' ਕਾਕਟੇਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਬੇਸ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਪੇਰੂ ਦੀ ਪਿਸਕੋ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ''ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਕੈਰੇਬੀਅਨ'' ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਓਲਵਿਨ ਬਲੂਏਟ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਗੋਲਕਾਰ ਬ੍ਰਾਇਨ ਬਲੂਏਟ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪੇਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ [[ਐਂਡੀਜ਼]] ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਮਾਈਨਿੰਗ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਮਾਰਕੀਟ ਬਣੀ ਸੀ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੀਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨੇ ਪਿਸਕੋ, ਅਤੇ ਨੇਡ਼ਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਈਕਾ ਨੂੰ "ਵਾਈਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਂਡੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ" ਡਿਸਟਿਲਰੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਉਸ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਸਟਿਲ, ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।{{Sfn|Blouet|Blouet|2009}}<ref>{{Cite web |title=Pisco |url=http://lema.rae.es/drae/?val=pisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150704235922/http://lema.rae.es/drae/?val=pisco |archive-date=4 July 2015 |access-date=3 July 2015 |website=Diccionario de la Lengua Española |language=es |edition=Vigésima Segunda Edición}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pisco |url=http://www.wordreference.com/definition/pisco |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150705061106/http://www.wordreference.com/definition/pisco |archive-date=5 July 2015 |access-date=3 July 2015 |website=Concise Oxford Dictionary |publisher=WordReference.com}}</ref> == ਨੋਟ == {{notelist-ua}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਆਮ ਸਰੋਤ == {{refbegin|30em}} * {{Cite book |editor-last=Albala |editor-first=Ken |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |url=https://archive.org/details/foodculturesofwo0003unse |publisher=ABC-CLIO |year=2011 |isbn=978-0-313-37627-6 |location=Santa Barbara, California}} * {{Cite book |last=Baez Kijac |first=Maria |url=https://archive.org/details/southamericantab00mari |title=The South American Table |publisher=The Harvard Common Press |year=2003 |isbn=1-55832-248-5 |location=Boston, Massachusetts}} * {{Cite book |last=Bergeron |first=Victor Jules |title=Trader Vic's Bartenders Guide |url=https://archive.org/details/bartendersguide0000trad |publisher=Doubleday & Company, Inc. |year=1972 |isbn=978-0385068055 |location=New York}} * {{Cite book |last=Blouet |first=Brian |title=Latin America and the Caribbean |url=https://archive.org/details/latinamericacari0000unse_s6z6 |last2=Blouet |first2=Olwyn |publisher=John Wiley and Sons |year=2009 |isbn=978-0-470-38773-3 |location=Hoboken, New Jersey}} * {{Cite book |last=Bohrer |first=Andrew |title=The Best Shots You've Never Tried |url=https://archive.org/details/bestshotsyouvene0000bohr |publisher=Adams Media |year=2012 |isbn=978-1-4405-3879-7 |location=Avon, Massachusetts}} * {{Cite book |last=Bovis |first=Natalie |url=https://archive.org/details/ediblecocktails0000bovi |title=Edible Cocktails |publisher=F+W Media, Inc. |year=2012 |isbn=978-1-4405-3368-6 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Casey |first=Kathy |title=Sips and Apps |url=https://archive.org/details/sipsappsclassicc0000case |publisher=Chronicle Books LLC |year=2009 |isbn=978-0-8118-7823-4 |location=San Francisco, California}} * {{Cite book |last=Castillo-Feliú |first=Guillermo I. |url=https://archive.org/details/culturecustomsof00cast |title=Culture and Customs of Chile |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2000 |isbn=0-313-30783-0 |location=Westport, Connecticut}} * {{Cite book |last=DeGroff |first=Dale |title=The Essential Cocktail: The Art of Mixing Perfect Drinks |url=https://archive.org/details/essentialcocktai0000degr |publisher=Random House Digital |year=2008 |isbn=978-0-307-40573-9 |location=New York}} * {{Cite book |last=Duecy |first=Erica |title=Storied Sips: Evocative Cocktails for Everyday Escapes |url=https://archive.org/details/storiedsipsevoca0000duec_a0q3 |publisher=Random House LLC |year=2013 |isbn=978-0-375-42622-3 |location=New York}} * {{Cite book |last=Facultad de Filosofía y Letras |title=Anales del Instituto de Lingüística, Volúmenes 8–9 |publisher=Universidad Nacional de Cuyo |year=1962 |location=Mendoza, Argentina}} * {{Cite book |last=Foley |first=Ray |title=The Ultimate Little Cocktail Book |url=https://archive.org/details/ultimatelittleco0000fole_d0q0 |publisher=Sourcebooks, Inc. |year=2011 |isbn=978-1-4022-5410-9 |location=Naperville, Illinois}} * {{Cite book |last=Franco |first=César |title=Celebración del Pisco |publisher=Centro de Estudios para el Desarrollo y la Participación |year=1991 |location=Lima}} * {{Cite book |last=Hanson |first=Earl Parker |title=The New World Guides to the Latin American Republics |publisher=Duell, Sloan and Pearce |year=1943 |location=New York}} * {{Cite book |last=Jiménez Morato |first=Antonio |title=Mezclados y Agitados |publisher=Debolsillo |year=2012 |isbn=978-84-9032-356-4 |location=Barcelona |language=es}} * {{Cite book |last=Kosmas |first=Jason |url=https://archive.org/details/speakeasyclassic0000kosm |title=Speakeasy |last2=Zaric |first2=Dushan |publisher=Random House Digital |year=2010 |isbn=978-1-58008-253-2 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=McDonnell |first=Duggan |title=Drinking the Devil's Acre: A Love Letter from San Francisco and her Cocktails |url=https://archive.org/details/drinkingdevilsac0000mcdo |publisher=Chronicle Books LLC |year=2015 |isbn=978-1-4521-4062-9 |location=San Francisco, CA}} * {{Cite book |last=Milland |first=Ray |url=https://archive.org/details/wideeyedinbabylo00mill |title=Wide-Eyed in Babylon |publisher=Morrow |year=1974 |isbn=0-688-00257-9 |location=New York |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Pan American World Airways, Inc. |title=Pan Am's World Guide: The Encyclopedia of Travel |publisher=McGraw-Hill |year=1978 |isbn=9780070484184 |location=New York}} * {{Cite book |last=Parsons |first=Brad Thomas |title=Bitters |url=https://archive.org/details/bittersspiritedh0000pars |publisher=Random House Digital |year=2011 |isbn=978-1-60774-072-8 |location=New York}} * {{Cite book |last=Plath |first=Oreste |title=Folklore Lingüístico Chileno: Paremiología |publisher=Editorial Nascimento |year=1981 |isbn=956-258-052-0 |location=Santiago, Chile |language=es}} * {{Cite book |last=Pozo |first=José del |title=Historia del Vino Chileno |publisher=Editorial Universitaria |year=2004 |isbn=956-11-1735-5 |location=Santiago |language=es}} * {{Cite book |last=Regan |first=Gary |title=The Joy of Mixology, The Consummate Guide to the Bartender's Craft |url=https://archive.org/details/joyofmixology0000rega |publisher=Clarkson Potter |year=2003 |isbn=0-609-60884-3 |location=New York}} * {{Cite book |last=Roque |first=Raquel |title=Cocina Latina: El sabor del Mundo Latino |publisher=C.A. Press |year=2013 |isbn=978-1-101-55290-2 |location=New York |language=es}} * {{Cite book |last=Sánchez |first=Luis Alberto |title=Testimonio Personal: Memorias de un Peruano del Siglo XX |publisher=Mosca Azul Editores |year=1969 |location=Lima |language=es}} * {{Cite book |last=Sandham |first=Tom |title=World's Best Cocktails |url=https://archive.org/details/worldsbestcockta0000toms |publisher=Fair Winds Press |year=2012 |isbn=978-1-59233-527-5 |location=Lions Bay, Canada}} * {{Cite book |last=Vial Correa |first=Gonzalo |title=Historia de Chile, 1891–1973: La Dictadura de Ibáñez, 1925–1931 |publisher=Editorial Santillana del Pacífico |year=1981 |isbn=956-12-1201-3 |location=Santiago |language=es}} {{refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Pisco sour|ਪਿਸਕੋ ਖੱਟਾ}} * [http://www.piscosour.com/ Piscosour.com]&nbsp;– Website about pisco sour. * [http://liquor.com/recipes/pisco-sour/ Liquor.com]&nbsp;– Detailed pisco sour preparation guide. * [http://www.foodnetwork.com/recipes/ingrid-hoffmann/classic-pisco-sour-recipe2.html Food Network]&nbsp;– Video preparation of a pisco sour version. 7fz4wmz4rou9bxvmhxfbk1pxvvm44pa 0 185792 843617 753153 2026-07-30T00:15:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843617 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਗੋਰਾ | image = Stamp of India - 2002 - Colnect 158264 - Social Reformers - Gora.jpeg | alt = | caption = ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਗੋਰਾ 'ਤੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ | other_names = ਗੋਰਾ | birth_name = ਗੋਪਾਰਾਜੂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਰਾਓ | birth_date = {{Birth date|1902|11|15|df=yes}} | birth_place = ਛਤਰਾਪੁਰ, [[ਉੜੀਸਾ]], [[ਭਾਰਤ]] | death_date = {{Death date and age|1975|07|26|1902|11|15|df=yes}} | death_place = [[ਵਿਜੇਵਾੜਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]], ਭਾਰਤ | occupation = | known_for = ਸਮਾਜਸੁਧਾਰਕ, ਨਾਤਿਸਕ ਲੀਡਰ | spouse = [[ਸਰਸਵਤੀ ਗੋਰਾ]] | children = (9) [[ਲਵਨਮ]]<br>[[ਚੇਨੂੰਪਤੀ ਵੇਦਿਆ]]<br>ਜੀ ਵਿਜਿਯਮ <br> ਜੀ ਸਮਰਮ<br>ਨਾਇਨਤਾ ਗੋਰਾ | relatives = [[ਹੇਮਲਥਾ ਲਵਨਮ]] (ਨੂੰਹ) }} '''ਗੋਪਾਰਾਜੂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਰਾਓ''' (15 ਨਵੰਬਰ 1902-26 ਜੁਲਾਈ 1975), ਜੋ ਕਿ ਗੋਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ [[ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ|ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ]], [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ|ਨਾਸਤਿਕ]] ਕਾਰਕੁਨ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸੀ।<ref name="Disenchanting India">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA338|title=Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India|last=Johannes Quack|date=22 November 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-981260-8|pages=89, 338|access-date=12 August 2013}}</ref> ਉਸ ਨੇ [[ਨਾਸਤਿਕਤਾ]] ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਾਂ, ਭਾਸ਼ਣਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ [[ਸਰਸਵਤੀ ਗੋਰਾ]] ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨਾਲ [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ]] ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ [[ਲਵਾਨਮ|ਜੀ. ਲਵਨਮ]], ਸਿਆਸਤਦਾਨ [[ਚੇਨੂਪਤੀ ਵਿਦਿਆ]] ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਜੀ. ਸਮਾਰਮ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ।[1]<ref name="Disenchanting India" /> == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ == ਗੋਰਾ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਨਵੰਬਰ 1902 ਨੂੰ ਛੱਤਰਪੁਰ, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਤੇਲਗੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਬਨਸਪਤੀ]] ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ [[ਚੇਨਈ|ਮਦਰਾਸ]] ਦੇ [[ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ, ਚੇਨਈ|ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਕਾਲਜ]] ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੀ। ਉਸ ਨੇ 1922 ਵਿੱਚ [[ਸਰਸਵਤੀ ਗੋਰਾ]] ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 10 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ [[ਮਦੁਰਈ]], [[ਕੋਇੰਬਟੂਰ]], [[ਕੋਲੰਬੋ]] ਅਤੇ [[ਕਾਕੀਨਾਡਾ]] ਵਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}</ref> == ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੰਮ == ਗੋਰਾ ਨੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਸਰਗਰਮੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ [[ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ]] ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਮਿੱਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੂਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।<ref name="Atheism and Secularity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144|title=Atheism and Secularity|last=Phil Zuckerman|date=21 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-35182-2|pages=144|access-date=13 August 2013}}</ref><ref name="Women's Movement">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA145|title=Women's Movement|last=B. Suguna|date=1 January 2009|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-8356-425-0|page=145|access-date=13 August 2013}}</ref> ਗੋਰਾ ਹਰ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ "ਕੌਸਮੋਪੋਲੀਟਨ ਡਿਨਰ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮਾਸਿਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।<ref name="Voices of Unbelief">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UzfMJ1Eq_eAC&pg=PT246|title=Voices of Unbelief: Documents from Atheists and Agnostics|last=Dale McGowan Ph.D.|date=7 September 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-979-0|page=246|access-date=13 August 2013}}</ref><ref name="Atheism For Dummies">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GJJk_Cjv44UC&pg=PA121|title=Atheism For Dummies|last=Dale McGowan|date=25 February 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-50921-0|pages=132–134|access-date=12 August 2013}}</ref> ਗੋਰਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ [[ਦਲਿਤ|ਹਰੀਜਨ]] ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੇ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਆਹ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ।<ref name="Atheism and Secularity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144|title=Atheism and Secularity|last=Phil Zuckerman|date=21 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-35182-2|pages=144|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPhil_Zuckerman2009">Phil Zuckerman (21 December 2009). [https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144 ''Atheism and Secularity'']. ABC-CLIO. p.&nbsp;144. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-313-35182-2</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref> ਸੰਨ 1933 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸਤਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਕਾਕੀਨਾਡਾ ਦੇ ਪੀ. ਆਰ. ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1939 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮਛਲੀਪੱਟਨਮ ਦੇ [[ਸ੍ਰੀ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਮਛਲੀਪੱਟਨਮ|ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ]] ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDr._G._Vijayam">Dr. G. Vijayam. [http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf "Atheist Movement in Andhra Pradesh"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ|Atheist Centre]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2013</span>.</cite></ref> === ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ === 1940 ਵਿੱਚ ਬਰਖਾਸਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਮੁਦੁਨੂਰ ਵਿੱਚ [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name="Disenchanting India">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA338|title=Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India|last=Johannes Quack|date=22 November 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-981260-8|pages=89, 338|access-date=12 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohannes_Quack2011">Johannes Quack (22 November 2011). [https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA338 ''Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India'']. Oxford University Press. pp.&nbsp;89, 338. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-19-981260-8</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2013</span>.</cite></ref><ref name="Good Atheist" /> ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ (ਅਤੇ ਹੈ) ।[2] 1947 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ [[ਵਿਜੈਵਾੜਾ]] ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।[1] ਸੰਨ 1941 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ [[ਤੇਲੁਗੂ ਭਾਸ਼ਾ|ਤੇਲਗੂ]] ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ, ਨਾਸਤਿਕਤਾਵਮੁ: ਕੋਈ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDr._G._Vijayam">Dr. G. Vijayam. [http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf "Atheist Movement in Andhra Pradesh"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ|Atheist Centre]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2013</span>.</cite></ref> 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1942 ਵਿੱਚ ਗੋਰਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ [[ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ]] ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ 18 ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਰੋਆਇਵੈਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।<ref name="Women's Movement">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA145|title=Women's Movement|last=B. Suguna|date=1 January 2009|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-8356-425-0|page=145|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFB._Suguna2009">B. Suguna (1 January 2009). [https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA145 ''Women's Movement'']. Discovery Publishing House. p.&nbsp;145. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-81-8356-425-0</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref> ਗੋਰਾ ਅਤੇ [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ|ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬ ਐਨ ਐਥੀਸਟ ਵਿਦ ਗਾਂਧੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDr._G._Vijayam">Dr. G. Vijayam. [http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf "Atheist Movement in Andhra Pradesh"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ|Atheist Centre]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2013</span>.</cite></ref> ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਹੀਣਤਾ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਗੋਰਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, {{Cquote | quote = ਅਧਰਮੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ. ਇਹ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੱਬ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਤੋਂ ਨਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite web|title='Gora' Shri Goparaju Ramachandra Rao (aka Gora) (1902-1975)|url=https://humanism.org.uk/humanism/the-humanist-tradition/20th-century-humanism/gora/|website=British Humanist Association|access-date=7 March 2017}}</ref> }} ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਗੋਰਾ ਦੇ [[ਛੂਤ-ਛਾਤ|ਅਛੂਤ]] ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੋਰਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟਸਕਗੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਵੇ।<ref name="Colored Cosmopolitanism">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_ZPQsQ7akTIC&pg=PA120|title=Colored Cosmopolitanism: The Shared Struggle for Freedom in the United States and India|last=Nico Slate|date=15 January 2012|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-05967-2|page=120|access-date=12 August 2013}}</ref> [[ਅਲਾਬਾਮਾ]], ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਟਸਕਗੀ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ-ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਕਰ ਟੀ. ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੇ ਟਸਕਗੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1952 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਰਹਿਤ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਦੀ ਚੋਣਾਂ ਲੜੀਆਂ। 1967 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵੀ ਲੜੀਆਂ।<ref name="Women's Movement">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA145|title=Women's Movement|last=B. Suguna|date=1 January 2009|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-8356-425-0|page=145|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFB._Suguna2009">B. Suguna (1 January 2009). [https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA145 ''Women's Movement'']. Discovery Publishing House. p.&nbsp;145. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-81-8356-425-0</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref> === ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸਤਿਕ ਸੰਮੇਲਨ === ਗੋਰਾ ਨੇ 1970 ਅਤੇ 1974 ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDr._G._Vijayam">Dr. G. Vijayam. [http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf "Atheist Movement in Andhra Pradesh"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ|Atheist Centre]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2013</span>.</cite></ref> ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਸਤਿਕ, ਮੈਡਲੀਨ ਮਰੇ ਓ 'ਹੈਅਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਸੀ।<ref name="Atheism and Secularity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144|title=Atheism and Secularity|last=Phil Zuckerman|date=21 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-35182-2|pages=144|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPhil_Zuckerman2009">Phil Zuckerman (21 December 2009). [https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144 ''Atheism and Secularity'']. ABC-CLIO. p.&nbsp;144. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-313-35182-2</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref> 5 ਅਕਤੂਬਰ 1970 ਨੂੰ, ਓ 'ਹੈਅਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੇਡੀਓ ਸ਼ੋਅ ਵਿੱਚ ਗੋਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1970 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਗੋਰਾ ਆਪਣੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਓ 'ਹੇਅਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸਤਿਕ ਸੰਮੇਲਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੋਰਾ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਓ 'ਹੇਅਰ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="O'Hair">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PitAMz7VfKAC&pg=PA167|title=The Atheist: Madalyn Murray O'Hair|last=Bryan F. Le Beau|date=1 March 2005|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-5172-5|page=167|access-date=13 August 2013}}</ref> ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸਤਿਕ ਕਾਨਫਰੰਸ 1972 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੋਰਾ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾਸਤਿਕਤਾ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1]<ref name="AtheistMovement" /> === ਬੀਫ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਪਾਰਟੀ === ਗੋਰਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 15 ਅਗਸਤ 1972 ਨੂੰ ਵਿਜੈਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਮੌਕੇ ਬੀਫ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦਾ ਦੋਸਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੰਗਾਮਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੋਰਾ ਨੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਪੁਰੀ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੱਟੜ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਬੀਫ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੋਰਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਗੋਰਾ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸੀ। ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 138 ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਬੀਫ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਧਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੇਰੀਆਰ ਈ. ਵੀ. ਰਾਮਾਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਗੋਰਾ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ, ਗੁਡੀਵਾਡਾ ਅਤੇ ਸੂਰੀਆਪੇਟ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬੀਫ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDr._G._Vijayam">Dr. G. Vijayam. [http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf "Atheist Movement in Andhra Pradesh"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ|Atheist Centre]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2013</span>.</cite></ref><ref name="Atheism and Secularity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144|title=Atheism and Secularity|last=Phil Zuckerman|date=21 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-35182-2|pages=144|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPhil_Zuckerman2009">Phil Zuckerman (21 December 2009). [https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144 ''Atheism and Secularity'']. ABC-CLIO. p.&nbsp;144. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-313-35182-2</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਪਰਿਵਾਰ == ਗੋਰਾ ਦੇ ਨੌਂ ਬੱਚੇ ਸਨ। ਗੋਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧੀ ਮਨੋਰਮਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰਜੁਨ ਰਾਓ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ 1949 ਵਿੱਚ [[ਦਲਿਤ]] ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ।<ref name="Women's Movement">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA145|title=Women's Movement|last=B. Suguna|date=1 January 2009|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-8356-425-0|page=145|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFB._Suguna2009">B. Suguna (1 January 2009). [https://books.google.com/books?id=mhC2IQ53uQ8C&pg=PA145 ''Women's Movement'']. Discovery Publishing House. p.&nbsp;145. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-81-8356-425-0</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref> ਇਹ ਵਿਆਹ [[ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ]] ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, [[ਸੇਵਾਗਰਾਮ]] ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ [[ਲਵਾਨਮ|ਲਾਵਨਮ]] ਦਾ ਵਿਆਹ ਵੀ [[ਜੀ ਜੋਸ਼ੁਆ|ਗੁਰਰਾਮ ਜਸ਼ੂਵਾ]] ਦੀ ਧੀ [[ਹੇਮਲਤਾ ਲਾਵਾਨਮ|ਹੇਮਲਤਾ]] ਨਾਲ 1960 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDr._G._Vijayam">Dr. G. Vijayam. [http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf "Atheist Movement in Andhra Pradesh"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ|Atheist Centre]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2013</span>.</cite></ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2487992.ece|title=Atheist varsity, research centre to open in Vijayawada|last=Ramesh Susarla|date=26 September 2011|work=[[The Hindu]]|access-date=12 August 2013}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਲਵਨਮ, ਧੀ ਮੈਤਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਵਿਜੈਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸਤਿਕ ਸੰਮੇਲਨ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਮੈਥਰੀ ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਜਯਮ ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਜੀ. ਸਮਰਾਮ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।<ref name="Disenchanting India">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA338|title=Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India|last=Johannes Quack|date=22 November 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-981260-8|pages=89, 338|access-date=12 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohannes_Quack2011">Johannes Quack (22 November 2011). [https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA338 ''Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India'']. Oxford University Press. pp.&nbsp;89, 338. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-19-981260-8</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2013</span>.</cite></ref> ਉਸ ਦੀ ਧੀ [[ਚੇਨੂਪਤੀ ਵਿਦਿਆ]] ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ। ਉਹ 1980 ਅਤੇ 1989 ਵਿੱਚ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੀ [[ਲੋਕ ਸਭਾ]] ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Women 7th Lok Sabha">{{Cite web |title=Women Members of Seventh Lok Sabha |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok07/women/07women.htm |access-date=12 August 2013 |publisher=National Informatics Complex}}</ref><ref name="Women 9th Lok Sabha">{{Cite web |title=Members Of Ninth Lok Sabha |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/lok09/alpha/09lsc.htm |access-date=12 August 2013 |publisher=National Informatics Complex}}</ref> == ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ == ਗੋਰਾ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਰਹਿਤ [[ਲੋਕਰਾਜ|ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।<ref name="Atheism and Secularity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144|title=Atheism and Secularity|last=Phil Zuckerman|date=21 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-35182-2|pages=144|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPhil_Zuckerman2009">Phil Zuckerman (21 December 2009). [https://books.google.com/books?id=Z1hbaAHsAlUC&pg=RA1-PA144 ''Atheism and Secularity'']. ABC-CLIO. p.&nbsp;144. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-313-35182-2</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref><ref name="States Politics in India">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=i0HdDbdKa8UC&pg=PA503|title=States Politics in India|last=Sadhna Sharma|publisher=Mittal Publications|year=1995|isbn=978-81-7099-619-4|page=503|access-date=12 August 2013}}</ref> ਗੋਰਾ ਇੱਕ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਸਰਵੋਦਿਆ]] ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ [[ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦ|ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੌਤਿਕਵਾਦ]] ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ [[ਮਾਰਕਸਵਾਦ]] ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਘਾਤਕ ਦਰਸ਼ਨ' ਮੰਨਿਆ।<ref name="Kovoor">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n5es1-ikfBwC&pg=PT7|title=Gods, Demons & Spirits|last=Dr. Abraham Kovoor|date=1 March 2000|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-7224-216-9|page=7|author-link=Abraham Kovoor|access-date=12 August 2013}}</ref> ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ [[ਕਰਮ (ਧਾਰਮਿਕ)|ਕਰਮ]], ਕਿਸਮਤ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।<ref name="Voices of Unbelief">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UzfMJ1Eq_eAC&pg=PT246|title=Voices of Unbelief: Documents from Atheists and Agnostics|last=Dale McGowan Ph.D.|date=7 September 2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-979-0|page=246|access-date=13 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDale_McGowan_Ph.D.2012">Dale McGowan Ph.D. (7 September 2012). [https://books.google.com/books?id=UzfMJ1Eq_eAC&pg=PT246 ''Voices of Unbelief: Documents from Atheists and Agnostics'']. ABC-CLIO. p.&nbsp;246. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-1-59884-979-0</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 August</span> 2013</span>.</cite></ref><ref name="Quotable Atheist">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=B5GGBuLZJoEC&pg=PA132|title=Quotable Atheist: Ammunition for Nonbelievers, Political Junkies, Gadflies, and Those Generally Hell-Bound|last=Jack Huberman|date=3 March 2008|publisher=Basic Books|isbn=978-1-56858-419-5|page=132|access-date=13 August 2013}}</ref> ਇਹ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀਜਨਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਦੇਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਅਛੂਤ ਹੈ।[1]<ref name="Atheism For Dummies">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GJJk_Cjv44UC&pg=PA121|title=Atheism For Dummies|last=Dale McGowan|date=25 February 2013|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-50921-0|pages=132–134|access-date=12 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDale_McGowan2013">Dale McGowan (25 February 2013). [https://books.google.com/books?id=GJJk_Cjv44UC&pg=PA121 ''Atheism For Dummies'']. John Wiley & Sons. pp.&nbsp;132–134. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-1-118-50921-0</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਮੌਤ == ਗੋਰਾ ਦੀ ਮੌਤ 26 ਜੁਲਾਈ 1975 ਨੂੰ ਵਿਜੈਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, 1976 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="AtheistMovement">{{Cite web |last=Dr. G. Vijayam |title=Atheist Movement in Andhra Pradesh |url=http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf |access-date=14 August 2013 |publisher=[[Atheist Centre]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDr._G._Vijayam">Dr. G. Vijayam. [http://www.atheistcentre.in/pdfs/AtheistMovementInAndhraPradeshIndia.pdf "Atheist Movement in Andhra Pradesh"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ|Atheist Centre]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 August</span> 2013</span>.</cite></ref> ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਸਰਸਵਤੀ ਗੋਰਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, 19 ਅਗਸਤ 2006 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।<ref name="WifeDeath">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2006/08/20/stories/2006082015870900.htm|title=Saraswathi Gora passes away|date=20 August 2006|work=[[The Hindu]]|access-date=14 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021123416/http://www.hindu.com/2006/08/20/stories/2006082015870900.htm|archive-date=21 October 2012}}</ref> == ਮਾਨਤਾ == ਸੰਨ 2002 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ]] ਦੇ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ, [[ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ|ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ]] ਨੇ ਗੋਰਾ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।<ref name="Disenchanting India">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA338|title=Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India|last=Johannes Quack|date=22 November 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-981260-8|pages=89, 338|access-date=12 August 2013}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohannes_Quack2011">Johannes Quack (22 November 2011). [https://books.google.com/books?id=TNbxUwhS5RUC&pg=PA338 ''Disenchanting India: Organized Rationalism and Criticism of Religion in India'']. Oxford University Press. pp.&nbsp;89, 338. [[ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸਟੈਂਡਰਡ ਬੁੱਕ ਨੰਬਰ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-19-981260-8</bdi><span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2013</span>.</cite></ref> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * [[ਸਰਸਵਤੀ ਗੋਰਾ]] * [[ਲਵਾਨਮ|ਲਵਨਮ ਗੋਰਾ]] * [[ਅਬਰਾਹਿਮ ਕਾਵੂਰ|ਅਬਰਾਹਮ ਕੋਵੂਰ]] * [[ਪੇਰੀਆਰ|ਪੇਰੀਆਰ ਈ. ਵੀ. ਰਾਮਾਸਾਮੀ]] == ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ == * ''ਨਾਸਤਿਕਤਾ-ਕੋਈ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਹੈ'' (1941) * ''ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ'' (1951, ਤੀਜੀ ਐਡੀਸ਼ਨ 1971) * ''ਪਾਰਟੀ ਰਹਿਤ ਲੋਕਤੰਤਰ'' (1961, ਦੂਜੀ ਐਡੀਸ਼ਨ 1983) * ''ਅਸੀਂ ਨਾਸਤਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ'' (1975) * ''ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾਸਤਿਕਤਾ'' (1972, ਦੂਜੀ ਐਡੀਸ਼ਨ 1978) * ''ਨਾਸਤਿਕਤਾ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ'' (1980) * ''ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੀ ਲੋੜ'' (1980) * ''ਮੈਂ ਸਿੱਖਦਾ ਹਾਂ'' (1980) * ਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ (1981) * ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ (1987) == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * ([https://web.archive.org/web/20120326195644/http://www.bfg-muenchen.de/cms/home/informationen/content/gora-s-life.html ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਸ਼]) {{Cite book|title=The Life and Times of Gora|url=https://archive.org/details/lifetimesofgora0000lind|last=Lindley|first=Mark|publisher=Popular Prakashan|year=2009|isbn=978-81-7991-457-1|location=Mumbai|author-link=Mark Lindley}} * {{Cite book|title=Gora: His Life Work|url=https://archive.org/details/apu.pmb.211.8092.she.g48299|last=Shet|first=Sunanda|publisher=B. Premanand|year=2000}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://atheistcentre.in/ AtheistCentre.in] [[ਨਾਸਤਿਕ ਕੇਂਦਰ]] ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ * [https://web.archive.org/web/20050601020718/http://www.positiveatheism.org/ PositiveAtheism.org] ਇੱਕ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਜੋ ''ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਾਸਤਿਕਤਾ'' ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ * PositiveAtheism.org ਉੱਤੇ [https://web.archive.org/web/20080513085527/http://www.positiveatheism.org/tocindia.htm#GORA ਗੋਰਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ] * [http://www.mkgandhi.org/ebks/an_atheist.pdf ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਸਤਿਕ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1975]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਸਤਿਕ ਲੋਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਾਦੂ-ਟੂਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ]] 5579n137au8v4lbevppnjn44z53b8e9 0 185802 843450 753120 2026-07-29T21:25:53Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843450 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Maler der Grabkammer des Sennudem 001.jpg|thumb|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਜੂਲੇ ਨਾਲ ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ। ਸੇਨੇਡਜੇਮ ਦੇ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਸੀ. 1200 ਬੀ.ਸੀ]] [[ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ]] ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ [[ਨੀਲ ਨਦੀ]] ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮੌਸਮੀ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਣੀ ਸੀ। ਨਦੀ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਨੇ ਮਿਸਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਸਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਸਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ।<ref name=":1">{{Cite journal|date=1961-10|title=Ancient Egypt: A Cultural Topography. By &lt;italic&gt;Hermann Kees&lt;/italic&gt;. Edited by &lt;italic&gt;T. G. H. James&lt;/italic&gt;. (Chicago: University of Chicago Press. 1961. Pp. 392. $5.95.)|url=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/67.1.92|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/67.1.92|issn=1937-5239}}</ref>ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਨਾਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌਂ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਫਸਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਣ ਅਤੇ [[ਪਪਾਇਰਸ]]।<ref name=":2">{{Cite journal|last=Janick|first=J.|date=2002-06|title=ANCIENT EGYPTIAN AGRICULTURE AND THE ORIGINS OF HORTICULTURE|url=https://www.actahort.org/books/582/582_1.htm|journal=Acta Horticulturae|issue=582|pages=23–39|doi=10.17660/ActaHortic.2002.582.1|issn=0567-7572|access-date=2024-04-22|archive-date=2018-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409044313/https://www.actahort.org/books/582/582_1.htm|url-status=dead}}</ref> == ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ == ਨੀਲ ਘਾਟੀ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਪੂਰਬੀ ਸਹਾਰਾ ਕਈ ਨਿਓਲਿਥਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਨਮੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਉਹ ਖੇਤਰ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਭਰਪੂਰ ਬਨਸਪਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 8000 ਸਾਲ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨਾ,<ref name=":3">{{Cite journal|last=Drake|first=Nick A.|last2=Blench|first2=Roger M.|last3=Armitage|first3=Simon J.|last4=Bristow|first4=Charlie S.|last5=White|first5=Kevin H.|date=2011-01-11|title=Ancient watercourses and biogeography of the Sahara explain the peopling of the desert|url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1012231108|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=108|issue=2|pages=458–462|doi=10.1073/pnas.1012231108|issn=0027-8424}}</ref>ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। . ਅਨਾਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਬ੍ਰੈਚੀਆਰੀਆ]], [[ਸਰਘਮ]] ਅਤੇ [[ਯੂਰੋਕਲੋਆ]] ਭੋਜਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਸਨ।<ref name=":4">{{Cite journal|last=Tafuri|first=Mary Anne|last2=Bentley|first2=R. Alexander|last3=Manzi|first3=Giorgio|last4=di Lernia|first4=Savino|date=2006-09|title=Mobility and kinship in the prehistoric Sahara: Strontium isotope analysis of Holocene human skeletons from the Acacus Mts. (southwestern Libya)|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S027841650600016X|journal=Journal of Anthropological Archaeology|language=en|volume=25|issue=3|pages=390–402|doi=10.1016/j.jaa.2006.01.002}}</ref> ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਨਮੀ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 6,000-5,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਰਵਾਹੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੀਲ ਡੈਲਟਾ ਵੱਲ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਸੰਕੇਤ ਸਨ। [[ਦਖਲੇਹ ਓਏਸਿਸ]], ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਕਾਫ਼ੀ ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਿਸਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref name=":5">{{Cite journal|last=McDonald|first=Mary M.A.|date=2016-07|title=The pattern of Neolithization in Dakhleh Oasis in the Eastern Sahara|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1040618215010861|journal=Quaternary International|language=en|volume=410|pages=181–197|doi=10.1016/j.quaint.2015.10.100}}</ref> ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਿਸਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਲ ਨਦੀ ਤੋਂ 350 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (220 ਮੀਲ) [[ਫਰਾਫਰਾ]] ਅਤੇ [[ਖੜਤਾਲ|ਖੜਗਾ]] ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਦਖਲੇਹ ਵਿਚ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਨਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਸ਼ੇਂਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਘੁੰਮਦੇ ਚਰਵਾਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਲੈਬ-ਨਿਰਮਿਤ ਬੰਦੋਬਸਤ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਈਟਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੂਲੇ ਦੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਸਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਬਸ਼ੇਂਦੀ ਵਰਗੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੇ [[ਫਰਾਫਰਾ ਓਏਸਿਸ]] ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਨਬਤਾ ਪਲੇਆ]], ਦੱਖਣ ਵੱਲ।<ref>{{Cite journal|last=McDonald|first=Mary M.A.|date=2016-07|title=The pattern of Neolithization in Dakhleh Oasis in the Eastern Sahara|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1040618215010861|journal=Quaternary International|language=en|volume=410|pages=181–197|doi=10.1016/j.quaint.2015.10.100}}</ref>ਬਸ਼ੰਦੇ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਜੰਗਲੀ ਬਾਜਰੇ ਅਤੇ ਜੁਆਰ ਨੂੰ ਪੀਸਣ ਲਈ ਰੇਤ ਦੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref name=":6">{{Cite web |last=Chandler |first=Graham |last2=Nelson |first2=Michael |date=October 2006 |title=Before the Mummies: The Desert Origins of the Pharaohs. |url=https://archive.aramcoworld.com/issue/200605/before.the.mummies.the.desert.origins.of.the.pharaohs.htm |url-status=live |access-date=15 April 2024 |website=[[Saudi Aramco World]]}}</ref> ਫਰਾਫਰਾ ਓਏਸਿਸ ਵਿਖੇ, 6100 BC (8100 cal BP) ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਬੱਕਰੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਵੈਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਨਬਤਾ ਪਲੇਆ ਵਿਖੇ, ਭੇਡ/ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ 6000 BC (8000 cal BP) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ ਲਗਭਗ ਇਕੋ-ਇਕ ਨੀਓਲਿਥਿਕ ਤੱਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਏਸਿਸ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਿਥਿਕ ਉਦਯੋਗ, ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ।<ref>{{Cite journal|last=McDonald|first=Mary M.A.|date=2016-07|title=The pattern of Neolithization in Dakhleh Oasis in the Eastern Sahara|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1040618215010861|journal=Quaternary International|language=en|volume=410|pages=181–197|doi=10.1016/j.quaint.2015.10.100}}</ref> ਮਿਸਰ ਦਾ ਫੈਯੂਮ ਓਏਸਿਸ ਵੀ ਲਗਭਗ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਲਤੂ ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, [[ਸੂਰ]], ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਕਾਸਰ ਅਲ-ਸਾਘਾ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਮਿਤੀ 5350 ਬੀ ਸੀ (7350 ਕੈਲਰੀ ਬੀਪੀ), ਅਤੇ ਭੇਡ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਅਤੇ 5150 BC (7150 cal BP) 'ਤੇ ਪਸ਼ੂ।<ref name=":7">{{Cite journal|last=Linseele|first=Veerle|last2=Van Neer|first2=Wim|last3=Thys|first3=Sofie|last4=Phillipps|first4=Rebecca|last5=Cappers|first5=René|last6=Wendrich|first6=Willeke|last7=Holdaway|first7=Simon|date=2014-10-13|editor-last=Caramelli|editor-first=David|title=New Archaeozoological Data from the Fayum “Neolithic” with a Critical Assessment of the Evidence for Early Stock Keeping in Egypt|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0108517|journal=PLoS ONE|language=en|volume=9|issue=10|pages=e108517|doi=10.1371/journal.pone.0108517|issn=1932-6203|pmc=PMC4195595|pmid=25310283}}</ref> ਫਸਲਾਂ ਲਈ, [[ਐਮਰ ਕਣਕ]] ਅਤੇ [[ਜੌਂ]] ਕੋਮ ਕੇ ਅਤੇ ਕੋਮ ਡਬਲਯੂ, ਮਿਤੀ ca. 4500-4200 ਬੀ.ਸੀ।<ref name=":8">{{Cite journal|last=Linseele|first=Veerle|last2=Van Neer|first2=Wim|last3=Thys|first3=Sofie|last4=Phillipps|first4=Rebecca|last5=Cappers|first5=René|last6=Wendrich|first6=Willeke|last7=Holdaway|first7=Simon|date=2014-10-13|editor-last=Caramelli|editor-first=David|title=New Archaeozoological Data from the Fayum “Neolithic” with a Critical Assessment of the Evidence for Early Stock Keeping in Egypt|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0108517|journal=PLoS ONE|language=en|volume=9|issue=10|pages=e108517|doi=10.1371/journal.pone.0108517|issn=1932-6203|pmc=PMC4195595|pmid=25310283}}</ref><ref name=":9">{{Cite journal|last=Wendrich|first=W.|last2=Taylor|first2=R.E.|last3=Southon|first3=J.|date=2010-04|title=Dating stratified settlement sites at Kom K and Kom W: Fifth millennium BCE radiocarbon ages for the Fayum Neolithic|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168583X0901132X|journal=Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B: Beam Interactions with Materials and Atoms|language=en|volume=268|issue=7-8|pages=999–1002|doi=10.1016/j.nimb.2009.10.083}}</ref>ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਥਾਈ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਬੂਤ ਹਨ। [[ਮੇਰਿਮਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਲਗਭਗ 4800 ਤੋਂ 4300 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ। [[ਮਰੀਮਦੇ ਬੇਨੀ ਸਲਾਮਾ]] ਨਾਮਕ ਸਾਈਟ, ਕਾਇਰੋ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 15 ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ, ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":10">{{Cite book|title=Ancient Near Eastern history and culture|url=https://archive.org/details/ancientneareaste0000stie_t6s8|last=Stiebing|first=William Henry|last2=Helft|first2=Susan N.|date=2018|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-08240-3|edition=3d. ed|location=New York}}</ref> ਮੇਰਿਮਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ [[ਫੈਯੂਮ ਏ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਨਾਲ ਓਵਰਲੈਪ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ [[ਬਦਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] ਨਾਲ, ਜੋ ਕਿ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸਨ। === ਨੀਲ ਅਤੇ ਫੀਲਡ ਪਲਾਂਟਿੰਗ === [[ਤਸਵੀਰ:Nile_watershed_topo.png|thumb|ਨੀਲ ਨਦੀ ਦਾ ਵਾਟਰਸ਼ੈੱਡ]] ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਰਬ ਅਤੇ ਲੀਬੀਆ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ,<ref name=":11">{{Cite web |date=2009-09-18 |title=Civilization.ca - Egyptian civilization - Geography - Nile river and desert |url=http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/civil/egypt/egcgeo2e.shtml |access-date=2024-04-17 |website=web.archive.org |archive-date=2009-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090918071428/http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/civil/egypt/egcgeo2e.shtml |url-status=bot: unknown }}</ref> ਅਤੇ [[ਨੀਲ ਨਦੀ]]। ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਨਦੀ ਹੈ, [[ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਝੀਲ]] ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਟੇਰੀਅਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਹੋਣਾ। ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: [[ਨੀਲੀ ਨੀਲ]] ਜੋ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ [[ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੀਲ]] ਜੋ ਯੂਗਾਂਡਾ ਤੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਵ੍ਹਾਈਟ ਨੀਲ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਘਣਾ ਆਸਾਨ, ਬਲੂ ਨੀਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ [[ਖ਼ਰਤੂਮ|ਖਾਰਟੂਮ]] ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਸਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਨੀਲ ਡੈਲਟਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":12">{{Cite web |date=2008-04-07 |title=How the Nile River Works |url=https://www.mapquest.com/travel/nile-river.htm |access-date=2024-04-17 |website=MapQuest Travel |language=en-us}}</ref> ਮਿਸਰੀਆਂ ਨੇ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੜ੍ਹ ਕਾਫ਼ੀ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਮਿਸਰੀ ਲੋਕ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੱਧ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ, ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਡੈਲਟਾ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ 1.5 ਮੀਟਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਇਸ ਸਾਲਾਨਾ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਇੰਡੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਘਟਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਬਚੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਗਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀਲ ਦੁਆਰਾ ਇਥੋਪੀਅਨ ਹਾਈਲੈਂਡਜ਼ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੜ੍ਹ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮਾਰਚ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਨੁਮਾਨਯੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਾਈਗ੍ਰਿਸ ਅਤੇ ਫਰਾਤ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਚੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ। === ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ === ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਧੀਆ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਮਿਸਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਿੰਚਾਈ ਨੇ ਮਿਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸਿੰਚਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":13">{{Cite journal|date=1961-10|title=Ancient Egypt: A Cultural Topography. By &lt;italic&gt;Hermann Kees&lt;/italic&gt;. Edited by &lt;italic&gt;T. G. H. James&lt;/italic&gt;. (Chicago: University of Chicago Press. 1961. Pp. 392. $5.95.)|url=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/67.1.92|journal=The American Historical Review|doi=10.1086/ahr/67.1.92|issn=1937-5239}}</ref>ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬਾਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੜ੍ਹ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ। ਮਿਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਸਿੰਚਾਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਰਾਜ ਵਿਆਪੀ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਗੋਂ, ਸਿੰਚਾਈ ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮਿਸਰੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਵਾਲਾ ਸਕਾਰਪੀਅਨ ਕਿੰਗ ਦੇ ਗਦਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 3100 ਬੀ.ਸੀ। ਗਦਾ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਗਰਿੱਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ==== ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ==== ਮਿਸਰੀ ਵਿਕਸਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬੇਸਿਨ ਸਿੰਚਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਾਸਕ੍ਰਾਸ ਨੈਟਵਰਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਵੇਗਾ। ਇਹ ਗਰਿੱਡ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਰੱਖੇਗਾ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੀਜਣ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੰਜ ਗਈ, ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜੋ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।<ref name=":14">{{Cite web |title=Egypt's Nile Valley Basin Irrigation |url=http://www.waterhistory.org/histories/nile/t1.html#photo1 |access-date=2024-04-17 |website=www.waterhistory.org}}</ref> === ਬਾਗਬਾਨੀ === [[ਤਸਵੀਰ:Gardens_of_Nakh_1.JPG|right|thumb|200x200px|\[[ਕਰਨਾਕ]] ਦੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਅਮੂਨ ਦੇ ਬਾਗ਼, 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ. ਸੀ. ਦੇ ਮੁੱਖ ਮਾਲੀ, ਨਾਖ ਦੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ]] ਬਾਗ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਗ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਸਦੀ [[ਬਾਗਬਾਨੀ]] ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।<ref name=":15">{{Cite web |title=קיבוץ רשפים - רשפים- קהילנט |url=https://www.reshafim.org.il/http_new/index.asp?sitename=reshafim |access-date=2024-04-20 |website=www.reshafim.org.il}}</ref>ਬਾਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸਿੰਚਾਈ ਨੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਗ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਲਈ ਖੂਹ ਜਾਂ ਨੀਲ ਨਦੀ ਤੋਂ ਹੱਥੀਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨੀਲ ਗਾਰ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਕਬੂਤਰ ਦੀ ਖਾਦ ਦੁਆਰਾ ਖਾਦ ਪਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਗ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਰੁੱਖ। <ref name=":16">{{Cite book|title=The Oxford encyclopedia of ancient Egypt|url=https://archive.org/details/oxfordencycloped0000unse_t6r2|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510234-5|editor-last=Redford|editor-first=Donald B.|location=New York}}</ref> == ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ == === ਖੁਰਾਕ ਫਸਲਾਂ === ਮਿਸਰੀਆਂ ਨੇ ਖਪਤ ਲਈ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ, ਅਨਾਜ ਸਮੇਤ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ [[ਫਲ]]। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਕਈ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ [[ਜੌਂ]]। ਉਗਾਏ ਗਏ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਈਨਕੋਰਨ ਕਣਕ ਅਤੇ ਐਮਰ ਕਣਕ, ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਹੋਰ ਸਟੈਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਨਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦਾਲ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੋਲੇ। ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਆਜ਼, ਲਸਣ ਅਤੇ ਮੂਲੀ ਉਗਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਸਲਾਦ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। <ref name=":17">{{Cite journal|last=Janick|first=J.|date=2002-06|title=ANCIENT EGYPTIAN AGRICULTURE AND THE ORIGINS OF HORTICULTURE|url=https://www.actahort.org/books/582/582_1.htm|journal=Acta Horticulturae|issue=582|pages=23–39|doi=10.17660/ActaHortic.2002.582.1|issn=0567-7572|access-date=2024-04-22|archive-date=2018-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409044313/https://www.actahort.org/books/582/582_1.htm|url-status=dead}}</ref> ਫਲ ਮਿਸਰੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਪ ਸੀ, ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਅਨਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਅਤੇ ਦਾਲਾਂ, ਫਲ ਹੋਰ ਮੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਤ, ਕਲੋਨਿੰਗ, ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਿਸਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਫਲ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਸੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਮ ਖਜੂਰ ਅਤੇ ਸਰਘਮ, ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਫਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। [[ਅੰਗੂਰ]] ਅਤੇ [[ਹਦਵਾਣਾ|ਤਰਬੂਜ]] ਸਾਰੇ ਪੂਰਵ-ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਮਿਸਰੀ ਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਪੂ।ਰਵ-ਵੰਸ਼ਵਾਦੀ ਮਿਸਰੀ ਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਲਰ ਦੇ ਅੰਜੀਰ ਸਨਅਤੇ ਮਸੀਹ ਦਾ ਕੰਡਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੀਕੋ-ਰੋਮਨ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੀਚ ਅਤੇ [[ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ]] ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":18">{{Citation |last=Janick |first=Jules |title=The Origins of Fruits, Fruit Growing, and Fruit Breeding |date=2005-02-14 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470650301.ch8 |work=Plant Breeding Reviews |pages=255–321 |editor-last=Janick |editor-first=Jules |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9780470650301.ch8. |isbn=978-0-471-66693-6 |access-date=2024-04-21}}</ref> === ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਤੇ ਫਾਈਬਰ ਫਸਲਾਂ === ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ [[ਦਵਾਈ]] ਲਈ ਵਰਤਣਾ, ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ। ਜੜੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਨ; ਉਹ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਦਵਾਈ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ। 2000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੁੱਲਦਾਰ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Janick|first=J.|date=2002-06|title=ANCIENT EGYPTIAN AGRICULTURE AND THE ORIGINS OF HORTICULTURE|url=https://www.actahort.org/books/582/582_1.htm|journal=Acta Horticulturae|issue=582|pages=23–39|doi=10.17660/ActaHortic.2002.582.1|issn=0567-7572|access-date=2024-04-22|archive-date=2018-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180409044313/https://www.actahort.org/books/582/582_1.htm|url-status=dead}}</ref>ਪਪਾਇਰਸ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਫਸਲ ਸੀ ਜੋ ਜੰਗਲੀ ਵਧਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।<ref name=":19">{{Cite web |title=BBC - History - Ancient History in depth: The Story of the Nile |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/nile_01.shtml |access-date=2024-04-21 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref>ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਫਸਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੌਦੇ ਦੇ ਡੰਡੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਮੈਟ, ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼। ਫਲੈਕਸ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਫਸਲ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਉਪਯੋਗ ਸਨ। ਇਸਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਰਤੋਂ ਰੱਸੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਿਨਨ ਲਈ ਜੋ ਕਿ ਮਿਸਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਸਮੱਗਰੀ ਸੀ। ਮਹਿੰਦੀ ਰੰਗ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਉਗਾਈ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":0" /> [[ਤਸਵੀਰ:Nebamun-ViewingTheProduceOfTheEstates-3.JPG|thumb|ਨਬਾਮੁਨ ਨੂੰ ਮਿਸਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਨਬਾਮੂਨ]] == ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ == === ਪਸ਼ੂ === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰੀ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਨ: ਲੰਬੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਛੋਟੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੋਲ ਹੋਇਆ।<ref name=":20">{{Cite web |title=Cattle in Ancient Egypt |url=https://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/foodproduction/cattle.html |access-date=2024-04-21 |website=www.ucl.ac.uk}}</ref>ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੂਤ ਫੈਯੂਮ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਹੈ, ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ।ਨਵੇਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਸੀਰੀਆ ਤੋਂ ਹੰਪ-ਬੈਕਡ ਜ਼ੇਬੂਇਨ ਪਸ਼ੂ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":20" /> === ਮੁਰਗੀਆਂ === ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਇਨਕਿਊਬੇਟਰ, ਮਿਸਰੀ ਅੰਡੇ ਓਵਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 4 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=":21">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/ocm62127851|title=The field guide to chickens|last=Percy|first=Pam|date=2006|publisher=Voyageur Press|isbn=978-0-7603-2473-8|location=St. Paul, MN|oclc=ocm62127851}}</ref> == ਧਰਮ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ == ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਸੀ। ਮਿਸਰੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ, ਨੀਲ, ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦਾ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਪਜ।<ref name=":22">{{Cite web |title=Religion in the Lives of the Ancient Egyptians |url=https://fathom.lib.uchicago.edu/1/777777190168/ |access-date=2024-04-22 |website=fathom.lib.uchicago.edu}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿਸਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਨੀਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਖੁਦ ਨੀਲ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਗੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਖਾਸ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਨਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ "ਨਦੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। "ਨੀਲ" ਸ਼ਬਦ ਮਿਸਰੀ ਮੂਲ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।<ref name=":23">{{Cite web |title=BBC - History - Ancient History in depth: The Story of the Nile |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians/nile_01.shtml |access-date=2024-04-22 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref> === ਦੇਵਤੇ === ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ [[ਹੈਪੀ]] ਨਾਮਕ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਡੁੱਬਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਹੈਪੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।<ref name=":23" />ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਫ਼ਿਰਔਨ|ਫ਼ਿਰਊਨ]] ਨੂੰ ਬਹੁਤਾਤ ਦੇ ਹੋਰ ਉਤਪਾਦ<ref name=":15" />ਹੈਪੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬਲੀਦਾਨ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀਅਤੇ ਭਜਨ ਗਾਉਣਾ।<ref name=":23" /> ਦੇਵਤਾ [[ਓਸੀਰਿਸ]] ਵੀ ਨੀਲ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ। ਇਨਡੇਸ਼ਨ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਓਸੀਰਿਸ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਜੌਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":23" /> == ਨੋਟ ਅਤੇ ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ == * [[Jared Diamond]], ''[[Guns, Germs, and Steel|Guns, germs and steel. A short history of everybody for the last 13,000 years]]'', 1997. {{Commons category|Ancient Egyptian agriculture|ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਿਸਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ]] icqrwb3ty1xhwgn5onp8rksfqyhwo8x 0 186265 843545 809009 2026-07-29T23:06:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843545 wikitext text/x-wiki {|{{Infobox aircraft begin|name=ਡੀ-558-1ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ|image=Douglas Skystreak D-588-I.jpg|caption=}}{{Infobox aircraft type|type=ਖੋਜੀ ਏਅਰਕਰਾਫਟ|manufacturer=[[ਡਗਲਸ ਏਅਰਕਰਾਫਟ ਕੰਪਨੀ ]]|national origin=ਅਮਰੀਕਾ|designer=|first flight=14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1947|introduced=|retired=|status=Retired|primary user=[[ ਅਮਰੀਕਨ ਨੇਵੀ ]] <br>[[ਏਅਰੋਨਾਟਿਕਸ ਵਾਸਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵਾਇਜਰੀ ਕਮੇਟੀ]]|more users=|produced=|number built=3|unit cost=|developed from=|variants with their own articles=|developed into=[[ਡਗਲਸ ਡੀ-558-2 ਸਕਾਈਰਾਕਟ]]}} |}'''ਡਗਲਸ ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ''' ('''D-558-1''' ਜਾਂ D-558-I) 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੰਗਲ-ਇੰਜਣ ਜੈੱਟ ਖੋਜੀ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਨ 1945 ਵਿੱਚ ਡਗਲਸ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਯੂਐਸ ਨੇਵੀ ਬਿਊਰੋ ਆਫ਼ ਐਰੋਨੌਟਿਕਸ ਲਈ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਫਾਰ ਐਰੋਨੌਟਿਕਸ (ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ.) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ ਇੱਕ [[ਟਰਬੋਜੇਟ|ਟਰਬੋਜੈੱਟ]] ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਉੱਡਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਬੇਜੋੜ ਸਨ। == ਵਿਕਾਸ == ਡੀ558 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਐੱਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ./ਯੂ.ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੋਨਿਕ ਅਤੇ [[ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਉਡਾਣ]] ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, D558 ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਡ਼ਾਅ ਹੋਣਗੇਃ ਇੱਕ ਜੈੱਟ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼, ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਕੇਟ/ਜੈੱਟ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸੰਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਮੋਕਅਪ। ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਲਈ ਛੇ ਡੀ <ਆਈਡੀ1] ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ 22 ਜੂਨ 1945 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੂਲ ਯੋਜਨਾ ਛੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਲਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੱਕ ਅਤੇ ਸਾਈਡ [[ਏਅਰ ਇਨਲੈੱਟ|ਏਅਰ ਇਨਲੈਟਸ]] ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿੰਗ [[ਏਅਰਫੋਇਲ]] ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ। ਉਸ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਸੀ। ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਕੇਟ/ਜੈੱਟ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਪਡ਼ਾਅ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜਹਾਜ਼, ਡੀ 558-2-2, ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਉਡਾਣ ਲਈ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਕੇਟ ਅਤੇ ਜੈੱਟ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ 558-1 ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਊਜ਼ਲੇਜ ਵਿੱਚ ਹਲਕੇ ਭਾਰ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ HK31 ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਲਾਏ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਖੰਭਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਲਮੀਨੀਅਮ ਮਿਸ਼ਰਤ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਏਅਰਫ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਟਰਾਂਸੋਨਿਕ ਫਲਾਈਟ ਦੀਆਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ 18 ਗੁਣਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚੇ ਭਾਰ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਕਪਿਟ ਸਮੇਤ ਫਾਰਵਰਡ ਫਿਊਜ਼ਲੇਜ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਨੂੰ 500 ਪਾਊਂਡ (230 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਟੈਸਟ ਉਪਕਰਣਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਸੰਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਕ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਣਾਅ ਗੇਜ ਅਤੇ ਐਕਸੀਲੇਰੋਮੀਟਰ) ਪੂਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ 400 ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਏਅਰਲੋਡ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮਾਪ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿੰਗ ਨੂੰ 400 ਛੋਟੇ ਛੇਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੀਕਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਲੀਸਨ ਜੇ-35-ਏ-11 ਇੰਜਣ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (ਜਨਰਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਦੁਆਰਾ ਟੀਜੀ-180 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਕਸੀਅਲ-ਫਲੋ ਟਰਬੋਜੈੱਟ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ-ਅਤੇ 230 ਯੂਐਸ ਗੈਲਨ (ਜੈੱਟ ਬਾਲਣ ਦਾ 871 ਐਲ) ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ। == ਕਾਰਜ ਇਤਿਹਾਸ == [[ਤਸਵੀਰ:Douglas_D-558-I_with_pilots_Carl_and_Cladwell_1947.jpg|thumb|1947 ਵਿੱਚ ਮੁਰੋਕ ਵਿਖੇ ਡੀ-558-1 ਨਾਲ ਪਾਇਲਟ ਕਾਰਲ ਅਤੇ ਕੈਲਡਵੈਲ।]] ਸਾਰੇ ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੀਕਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਉਪਨਾਮ ਲਾਲ ਰੰਗਤ ਦੀ ਟੈਸਟ ਟਿਊਬ ਬਣ ਗਿਆ। ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਟੀਕਲ ਟਰੈਕਿੰਗ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਕਾਈਸਟਰੇਕਸ ਦਾ ਰੰਗ ਚਿੱਟੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨ ਡੀ-558-1 ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੀਕਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਬੁਨੋ ''37970'' ਨੇ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1947 ਨੂੰ ਮੁਰੋਕ ਆਰਮੀ ਏਅਰ ਫੀਲਡ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਡਵਰਡਜ਼ ਏਐਫਬੀ) ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। 4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, 20 ਅਗਸਤ ਨੂੰ, ਕਮਾਂਡਰ [[Turner Caldwell|ਟਰਨਰ ਕੈਲਡਵੈਲ]], ਯੂਐਸਐਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ {{Convert|640.744|mph|km/h+knots|abbr=on}} ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ 556.791 ਉਡਾਣ ਡੀ-558-1 #1 ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵ ਹਵਾਈ ਗਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਜਰਮਨ ਮੀ 163 ਬੀ ਵੀ 18 ਕੋਮੇਟ ਰਾਕੇਟ ਲੜਾਕੂ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ, ਜਿਸਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੁਲਾਈ {{Convert|1130|km/h|mph+knots|abbr=on|sigfig=3}} ਵਿੱਚ 1,702 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (ਜੁਲਾਈ 1944) ਨੇ ਗੁਪਤਤਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਖਤ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਵਜੋਂ ਐਫਆਈਏ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ, ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ) ।<ref>{{Cite book|title=Die schnellsten Jets der Welt|last=Käsemann|first=Ferdinand C.W.|date=1999|publisher=Aviatic-Verlag GmbH|isbn=3-925505-26-1|location=Berlin|pages=17, 122|language=de|trans-title=The Fastest Jets In the World}}</ref><ref>{{Cite book|title=Peenemünde West|last=Stüwe|first=Botho|date=1999|publisher=Bechtermünz Verlag|isbn=3-8289-0294-4|location=Augsburg|pages=207, 211–213|language=de}}</ref> ਡੀ-558-1 #1 ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ 5 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਮੈਰੀਅਨ ਕਾਰਲ, ਯੂਐਸਐਮਸੀ ਦੁਆਰਾ ਤੋਡ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਡੀ-558-1 #2, ਬੁਨੋ ''37971'' ਵਿੱਚ {{Convert|10|mph|km/h+knots|abbr=on}} ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ (16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ/ਘੰਟਾ 8.7 ਮੀਲ) ਤੇਜ਼ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਜਲ ਸੈਨਾ, ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਡਗਲਸ ਦੁਆਰਾ 101 ਉਡਾਣਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪ੍ਰੈਲ 1949 ਵਿੱਚ ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਮੁਰੋਕ ਫਲਾਈਟ ਟੈਸਟ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਐੱਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੀ-<ਆਈਡੀ1] <ਆਈਡੀ2 ਫਲੋਰਿਡਾ ਦੇ ਨੇਵਲ ਏਅਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੈਨਸਾਕੋਲਾ ਵਿਖੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇਵਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਡਗਲਸ ਦੁਆਰਾ 27 ਉਡਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਡੀ-<ਆਈਡੀ1] ਜਹਾਜ਼ ਨਵੰਬਰ 1947 ਵਿੱਚ ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡੀ-<ਆਈਡੀ1] <ਆਈਡੀ2] ਨੂੰ ਐੱਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਮੁਰੋਕ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨੰਬਰ 2 ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ ਨੇ 3 ਮਈ, 1948 ਨੂੰ ਕੰਪ੍ਰੈਸਰ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਟੇਕਆਫ 'ਤੇ ਕਰੈਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਨਾਲ ਕੁੱਲ 19 ਉਡਾਣਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਐਨ. ਏ ਤੀਜਾ ਡੀ-558-I, ਬੁਨੋ ''37972'', ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਮੁਰੋਕ ਫਲਾਈਟ ਟੈਸਟ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਡਗਲਸ ਟੈਸਟ ਪਾਇਲਟਾਂ ਅਤੇ ਹਾਵਰਡ ਲਿਲੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨੰਬਰ ਤਿੰਨ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਡੀ-558-1 <ਆਈਡੀ 2 ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਉਡਾਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। 1949 ਤੋਂ 1953 ਤੱਕ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ ਨੂੰ ਸੱਤ ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਟੈਸਟ ਪਾਇਲਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਉਡਾਣ-ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਡਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਸਬਸੋਨਿਕ ਹੈਂਡਲਿੰਗ 'ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅੰਕਡ਼ੇ ਸਨ। ਡੀ-<ਆਈਡੀ1] <ਆਈਡੀ2 ਨੇ 10 ਜੂਨ, 1953 ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਐਨ. ਏ. ਸੀ. ਏ. ਨਾਲ ਕੁੱਲ 78 ਖੋਜ ਉਡਾਣਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਤੀਜਾ ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਸ਼ਾਰਲੋਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰਲੋਟ-ਡਗਲਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ (ਸੀ. ਐਲ. ਟੀ.) ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ ਪੱਧਰ ਦੀ ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ ਮੈਕ 0.99 ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਗੋਤਾਖੋਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਉੱਡਿਆ।<ref name="heinemann">{{Cite book|title=Ed Heinemann: Combat Aircraft Designer|url=https://archive.org/details/edheinemanncomba0000hein|last=Heinemann|first=Edward H.|last2=Rosario Rausa|publisher=Naval Institute Press|year=1980|isbn=0-87021-797-6|location=Annapolis, MD}}</ref> ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਡੀ-558-1 ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੀਕਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਚੱਕ ਯੇਜਰ ਅਤੇ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਬੈੱਲ ਐਕਸ-1 ਰਾਕੇਟ ਜਹਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ ਨੇ ਟ੍ਰਾਂਸਨੋਨਿਕ ਸਪੀਡ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਡਾਣ ਭਰ ਕੇ ਐਰੋਨੌਟੀਕਲ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਐਕਸ-1 ਨੂੰ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਸਪੀਡ ਤੇ ਸੀਮਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। === ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਬਿਊਰੋ ਨੰਬਰ (ਬੂਨੂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ) === * '''D-558-1 ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ''' ** ਡੀ-558-1 #1-ਬੁਨੋ ''37970'' NACA-140,101 ਉਡਾਣਾਂ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇਵਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਐਨਏਐਸ ਪੈਨਸਾਕੋਲਾ, ਫਲੋਰਿਡਾ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰਡ) ** ਡੀ-558-1 #2-ਬੁਨੋ ''37971'' NACA-141,46 ਉਡਾਣਾਂ (ਕਰੈਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ, 3 ਮਈ 1948) ** ਡੀ-558-1 #3-ਬੁਨੋ ''37972'' NACA-142,81 ਉਡਾਣਾਂ (ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਦੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸ਼ਾਰਲੋਟ-ਡਗਲਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਸ਼ਾਰਲਟ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਰੋਲੀਨਾ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰਡ) ** ਡੀ-558-1 #4, #5, <ਆਈਡੀ2] ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਏਅਰਕ੍ਰਾਫਟ ਦਾ ਆਰਡਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। == ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ (D-558-1 ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ == [[ਤਸਵੀਰ:D-558-1_in_Flight_-_GPN-2000-000392.jpg|right|thumb|D-558-1 ਉਡਾਣ ਵਿੱਚ]] {{Aircraft specs|ref=''McDonnell Douglas aircraft since 1920 : Volume I,<ref name="Francillon">{{cite book |last1=Francillon |first1=René J. |title=McDonnell Douglas aircraft since 1920 : Volume I |date=1988 |publisher=Naval Institute Press |location=London |isbn=0870214284 |pages=412–416}}</ref> Jane's all the World's Aircraft 1949-50''<ref name=JAWA49-50>{{cite book |title=Jane's all the World's Aircraft 1949-50 |editor1-last=Bridgman |editor1-first=Leonard |year=1949 |publisher=Sampson Low, Marston & Co |location=London |pages=214c–215c}}</ref>|prime units?=imp <!-- General characteristics -->|crew=1|capacity={{cvt|500|lb}} of instrumentation|length ft=35|length in=8.5|length note=|span ft=25|span in=0|span note=|height ft=12|height in=11.6875|height sigfig=4|height note=|wing area sqft=150.7|wing area note=|aspect ratio=<!-- sailplanes -->|airfoil=[[NACA airfoil|NACA 65-110]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>|empty weight lb=|empty weight note=|gross weight lb=9750|gross weight note=|max takeoff weight lb=10105|max takeoff weight note=|fuel capacity={{cvt|230|USgal|impgal l}} <big>+</big> optional {{cvt|50|USgal|impgal l}} jettisonable tip-tanks|more general=<!-- Powerplant -->|eng1 number=1|eng1 name=[[Allison J35-A-11]]|eng1 type=[[turbojet]] engine|eng1 hp=<!-- prop engines -->|eng1 shp=<!-- prop engines -->|eng1 lbf=5000|eng1 note=|power original=|thrust original=|eng1 lbf-ab=<!-- Performance -->|max speed mph=651|max speed note=at sea level|max speed mach=<!-- supersonic aircraft -->|cruise speed mph=|cruise speed note=|stall speed mph=|stall speed note=|never exceed speed mph=|never exceed speed note=|range miles=|range note=|combat range miles=|combat range note=|ferry range miles=|ferry range note=|endurance=<!-- if range unknown -->|ceiling ft=|ceiling note=|g limits=<big>+</big>11 (ultimate)|roll rate=<!-- aerobatic -->|glide ratio=<!-- sailplanes -->|climb rate ftmin=|climb rate note=|time to altitude=|wing loading lb/sqft=64.7|wing loading note=|fuel consumption lb/mi=|thrust/weight=0.51|more performance=|avionics=}} == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|url=https://www.nasa.gov/centers/dryden/pdf/88788main_D-558.pdf|title=NASA SP-4222 : Towards Mach 2 : The Douglas D-588 Program : Appendix - The Aircraft|date=1999|publisher=National Aeronautics and Space Administration|editor-last=Hunley|editor-first=J.D.|edition=1st|location=Washington D.C.|page=61|access-date=17 May 2019}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons|D-558-I Skystreak|ਡਗਲਸ ਡੀ-558-1 ਸਕਾਈਸਟ੍ਰੇਕ}} * [http://www.dfrc.nasa.gov/Gallery/Photo/D-558-1/HTML/index.html ਨਾਸਾ ਡ੍ਰਾਈਡਨ ਡੀ-558-1 ਗੈਲਰੀ।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240816161141/https://www.dfrc.nasa.gov/Gallery/Photo/D-558-1/HTML/index.html |date=2024-08-16 }} q35nhtfzzxkpg6ce3jjq8glie2dpdzp 0 186530 843391 819398 2026-07-29T20:24:13Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843391 wikitext text/x-wiki {{Sikhism sidebar}} '''[[ਸਿੱਖ]] ਕਲਾ''', ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀਆਂ। == ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ == === ਨੱਕਾਸ਼ === 'ਨਕਾਸ਼' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ।ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਸਜਾਵਟਕਾਰ" ਜਾਂ "ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ" ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":9"/><ref name=":102"/> ਨਕਾਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ, ਪਤੇ, ਪੱਤਰ ਸਿਰਲੇਖ ,''ਨਿਕਾਹ-ਨਾਮੇ'' (ਵਿਆਹ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ), ਈਦੀਜ਼, ਜਨਮ ਪੱਤਰੀਆਂ (ਹੋਰੋਸਕੋਪਸ) ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨੂੰ ਅਲੰਕਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੌਰਾਨ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੋਕ ਇਸੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਨਕਾਸ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੌਜੂਦਾ ਨਕਾਸ਼ੀ ਮਾਸਟਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਨਕਾਸ਼ੀ ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ-ਸ਼ਗਿਰਦ (ਅਧਿਆਪਕ-ਚੇਲੇ) ਸਮੂਹ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਨ੍ਹ੍ਹਾਂ ਨਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੋਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ" ਵਿਕਸਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਵਾਈ। ਗਿਲਡ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਜਾਂ ਮਾਸਟਰ (ਇੱਕ ਮਾਸਟਰ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ) ਅੰਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੁਝਾਅ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਨਕਾਸ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ, ਸ਼ੈਲੀ, ਪੈਟਰਨ, ਰੰਗ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਨਕਾਸ਼ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਕਲਾ ਸਿਰਜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ , ਵਿਯੂਅਲ ਆਰਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪਕੜ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।<ref name=":102" /> '''ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖ ਨੱਕਾਸ਼''' <gallery > ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Kehar_Singh.jpg|alt=Kehar Singh|ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Kishan_Singh.jpg|alt=Kishan Singh|ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Self-portrait_by_artist_Baba_Bishan_Singh.jpg|alt=Bishan Singh|ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Kapur_Singh.jpg|alt=Kapur Singh|ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Mahant_Ishar_Singh_Naqqash.jpg|alt=Ishar Singh|ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Jaimal_Singh_Naqqash.jpg|alt=Jaimal Singh|ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Mehtab_Singh_Naqqash.jpg|alt=Mehtab Singh|ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨਕਾਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਅਕਸਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ।<ref name=":20"/> ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਭਤੀਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਜੋ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣੇ, ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ।<ref name=":20" /></gallery> [[ਤਸਵੀਰ:Artistically_designed_folios_from_the_Goindwal_Pothi_of_the_Pinjore_recension.jpg|thumb|16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਜੌਰ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੀ ਇੱਕ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ''ਪੋਥੀ'' ਤੋਂ ਕਲਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਲੰਕਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਫ਼ੇ ।ਇਹ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।]] ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰੀ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ|ਅਮਰ ਦਾਸ]] ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਮਾਹੀ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੁਆਰਾ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਨਾ ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹੈ।<ref name=":20"/> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਮੁਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੱਖਰਕਾਰੀ [[ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ|ਗੁਰਮੁਖੀ]] ਆਟੋਗ੍ਰਾਫ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ [[ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ|ਅਰਜਨ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ|ਹਰਗੋਬਿੰਦ]], [[ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ|ਹਰ ਰਾਏ]], [[ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ|ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ]] ਅਤੇ [[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ|ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਅਤੇ 1600 ਅਤੇ 1708 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਆਦੇਸ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''[[ਹੁਕਮਨਾਮਾ|ਹੁਕਮਨਾਮੇ]]'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਲਿਪੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਉੱਕਰੇ ਗਏ। ਬੀ. ਐਨ. ਗੋਸਵਾਮੀ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਕਲਾ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਵਿਕਸਤ ਹੈ ਅਤੇ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ।<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/1195745832|title=Piety and splendour : Sikh heritage in art : National Museum, New Delhi, 2000|last=Goswamy, B. N.|date=2000|publisher=National Museum|oclc=1195745832}}</ref> ਇੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਰਾਏ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਰੂਪ-ਲੇਖਾ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਕਲਾਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਰਾਏ ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ 1688 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ 1600 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਕਾਲੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਪੁੰਨ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਮੁਗਲ ਅਤੇ [[ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਪਹਾੜੀ]] ([[ਕਾਂਗੜਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ|ਕਾਂਗੜਾ]] ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ) ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।<ref name=":3">{{Cite web |last=Bakshi |first=Artika Aurora |last2=Dhillon |first2=Ganeev Kaur |date= |title=The Mural Arts of Panjab |url=https://nishaannagaara.com/the-mural-arts-of-panjab/ |access-date=2023-05-26 |website=Nishaan Nagaara Magazine}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Self-portrait_of_Kehar_Singh,_the_court_painter_of_Maharaja_Ranjit_Singh.jpg|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ (1820-1882) ਦੀ ਸਵੈ-ਤਸਵੀਰ।]] ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ [[ਜੀ. ਐੱਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਜੀ. ਐਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ]] 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ।<ref name=":21">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/book-on-city-based-artist-gs-sohan-singh-released-466920|title=Book on city-based artist GS Sohan Singh released|date=2 January 2023|work=The Tribune|access-date=28 August 2023}}</ref> ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਸਤੀਆਂ, ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਿੱਖ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼।<ref name=":21" /> [[ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ (ਚਿੱਤਰਕਾਰ)|ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ]] 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ।<ref name=":24">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2007/20070422/spectrum/main2.htm|title=A people's artist|last=Parihar|first=Subhash|date=22 April 2007|work=The Tribune|access-date=28 August 2023}}</ref> ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ [[ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ|ਸੋਹਨੀ ਅਤੇ ਮਹਿਵਾਲ]] ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ , ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੈਲੰਡਰ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।<ref name=":24" /> === ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ === ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।<ref name=":22">{{Cite web |last=Pradhan |first=Vidya |date=13 March 2019 |title=Sikh art has been underestimated in both Western and South Asian academia |url=https://www.sikhfoundation.org/sikh-art-has-been-underestimated-in-both-western-and-south-asian-academia-a-conversation-with-atsushi-ikeda-2/ |access-date=2023-05-13 |website=Sikh Foundation International |language=en |archive-date=2023-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513011155/https://www.sikhfoundation.org/sikh-art-has-been-underestimated-in-both-western-and-south-asian-academia-a-conversation-with-atsushi-ikeda-2/ |url-status=dead }}</ref> ਸਿੰਘ ਜੌੜੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿਰਜਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਹੈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2010/nov/18/singh-sisters-artists-identity|title=Sister act: the Singh Twins|last=Mirani|first=Leo|date=2010-11-18|work=The Guardian|access-date=2023-05-21|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-01-05 |title=The Singh Twins Take Us Through Their Intricate Canvases {{!}} Verve Magazine |url=https://www.vervemagazine.in/people/singh-twins-amrit-and-rabindra-kaur-singh-miniature-artists |access-date=2023-05-21 |website=www.vervemagazine.in |language=en-US}}</ref> ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਰਹੈਲ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਮਿਨੀਏਚਰ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |last=D’Souza |first=Petrina |date=11 April 2018 |title=Jatinder Singh Durhailay: Highlighting Sikh Culture through Art |url=https://www.darpanmagazine.com/people/spotlights/jatinder-singh-durhailay-highlighting-sikh-culture-through-art/ |access-date=28 August 2023 |website=Darpan Magazine}}</ref> ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਂਕੂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਲਾਕਾਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਹੈ।<ref name=":9"/> == ਖਰੜੇੁ == [[ਤਸਵੀਰ:Sri_Guru_Granth_Sahib_Nishan.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ''ਨਿਸ਼ਾਨ'' ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਫੋਲਿਯੋ। ਇਹ ਖਰੜਾ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੈ।]] ਚਿੱਤਰਿਤ ਅਤੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।<ref name=":20"/> ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।<ref name=":20" /> ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਕਲਾ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ।<ref name=":20" /> ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜਿਓਮੈਟਰਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਜਿਓਮੈਟਰਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਤੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ''[[ਹੁਕਮਨਾਮਾ|ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ]]''(ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ''[[ਮੂਲ ਮੰਤਰ]]'' ਲਿਖ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਸਤਖਤ) ਵਿੱਚ ਜਿਓਮੈਟਰਿਕ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ "ਚਮਕਦਾਰ ਕੰਮ ਦੀ ਵੇਲ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਗੁਣ" ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":20" /> [[ਤਸਵੀਰ:Akal_Ustat_from_the_1765_"Patna_Missal"_Dasam_Granth_Manuscript.jpg|thumb|1765 ਦੀ "ਪਟਨਾ ਮਿਸਲ" ਦਾਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ]] === ਜਨਮਸਾਖੀ === <gallery mode="packed" caption="ਸਵੈ-ਸਿੱਖਿਆ ਕਲਾਕਰ"> ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Kehar_Singh.jpg|alt=Kehar Singh|ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Kishan_Singh.jpg|alt=Kishan Singh|ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Self-portrait_by_artist_Baba_Bishan_Singh.jpg|alt=Bishan Singh|ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Kapur_Singh.jpg|alt=Kapur Singh|ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Mahant_Ishar_Singh_Naqqash.jpg|alt=Ishar Singh|ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Jaimal_Singh_Naqqash.jpg|alt=Jaimal Singh|ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਤਸਵੀਰ:Portrait_of_the_Sikh_artist_Mehtab_Singh_Naqqash.jpg|alt=Mehtab Singh|ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ </gallery> [[ਤਸਵੀਰ:Guru_Nanak_engaged_in_an_interfaith_dialogue,_Janamsakhi_painting.jpg|thumb|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਧਰਮ ਸੰਵਾਦ, ਜਨਮਸਾਖੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ।]] [[ਤਸਵੀਰ:“Akalees_(Akalis)”,_from_"Portraits_of_the_Princes_and_People_of_India”,_by_Emily_Eden,_1844.png|thumb|"ਅਕਲੀਜ਼ (ਅਕਲਿਸ) " "ਪੋਰਟਰੇਟਸ ਆਫ਼ ਪ੍ਰਿੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਪੀਪਲ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ", ਐਮਿਲੀ ਈਡਨ ਦੁਆਰਾ, 1844, ਕ੍ਰੋਮੋਲਿਥੋਗ੍ਰਾਫ]] ਅਗਸਤ ਸ਼ੌਫਟ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੀ, ਤੇਲ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਮ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।<ref name=":20"/> ਸ਼ੌਫਟ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਐਮਿਲੀ ਈਡਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਲਾਕਾਰ, ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਵੇਖੀਆਂ ਸਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਲੱਤ ਤੇ ਲੱਤ ਰੱਖ ਬੈਠੀ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਡਰਾਇੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚਲਾ ਕੰਮ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਡਰਾਇੰਗ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਲ. ਡਿਕਿਨਸਨ ਦੁਆਰਾ ਰੰਗਦਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀ ਗਈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਢੰਗ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਰਪੈਂਟਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਸਤੀਕਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।<ref name=":20" /> == ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ == [[ਤਸਵੀਰ:Baba_Atal_Frescoes.webm|thumb|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਜੀ ਵਿਖੇ ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਕੰਦ ਚਿਤਰ]] ਨਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ।<ref name=":255">{{Cite book|title=Punjab Art and Culture|last=Kang|first=Kanwarjit Singh|publisher=Atma Ram & Sons|year=1988|isbn=9788170430964|pages=56–62|chapter=13. Art and Architecture of the Golden Temple}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦੇਹਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੇਹਿਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ''ਘਰਵਾਂਝ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰਵਾਂਝ ਇੱਕ "ਸਜਾਵਟੀ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਢਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ"। ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਘਰਵਾਂਝ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਵਿੱਚ ਕੋਬਰਾ, ਸ਼ੇਰ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਲ ਅਤੇ ਪਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾਵਟ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਹਿਨ ਦੀ ਸਜਾਵਟੀ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਪੱਟਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਲਈ ਵੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਝ ਡੀਹਿਨ ਫੀਚਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਜਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref name=":255" /> ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੇ ਥੀਮ ਅਤੇ ਨਮੂਨੇ ਸਿੱਖ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।<ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/himachal/workshop-on-traditional-art-of-frescoes-under-way-in-guler-fort-397197|title=Workshop on traditional art of frescoes under way in Nandpur Guler fort|date=22 May 2022|work=The Tribune|others=Tribune News Service}}</ref> ਮੋਹਰਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਜਿਓਮੈਟਰੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਸੀ।<ref name=":102"/> ਮੋਹਰਾਕਾਸ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੋਟੇ ਬੁਰਸ਼ ਸਟ੍ਰੋਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਬਰੱਸ਼ ਅਤੇ 1 ਤੋਂ 5 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ 1 ਤੋਂ 4 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਿੱਦੜ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰੱਸ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ਚੂਨੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਰ, ਬਾਘ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ, "ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ" ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name=":20">{{Cite journal|last=Kaur|first=Sukhandeep|last2=Viranjan|first2=Ram|date=January–June 2023|title=A Historical Overview of Emergence and Development of Sikh Art in Punjab|url=https://www.granthaalayahpublication.org/Arts-Journal/ShodhKosh/article/download/293/408/3680|journal=ShodhKosh: Journal of Visual and Performing Arts|volume=4|issue=1|pages=389–402|doi=10.29121/shodhkosh.v4.i1.2023.293|doi-access=free}}</ref> ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖ ਕੰਧ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬਹਾਦੁਰਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ 1670 ਅਤੇ 1720 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿੱਚ ਤਖਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਭਾਈ ਡੱਲਾ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉੱਤੇ 1710 ਅਤੇ 1740 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।<ref>{{Cite book|title=Punjab Murals|url=https://archive.org/details/punjabmurals0000kcar|last=Aryan|first=K.C.|publisher=Rekha Prakashan|year=1977|isbn=9788190000246|pages=123}}</ref> ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਕੰਪੋਨੈਂਟ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕੀਤਾ।<ref name=":20"/> ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪਲਾਸਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਐਪੀਸੋਡ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":20" /> [[ਤਸਵੀਰ:Photograph_of_murals_formerly_located_on_the_ceiling_of_the_central_dome_of_the_Golden_Temple,_scenes_of_various_Sikh_gurus_meeting_together_are_depicted,_Amritsar,_ca.1925.jpg|thumb|ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੰਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁੰਬਦ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਿਤ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ca.1925। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੇ।]] ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਕਲਾਕਾਰ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਵਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।''<ref name=":12">{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com:80/2007/20070831/punjab1.htm|title=He protected Takht podium|last=Walia|first=Varinder|date=30 August 2007|work=The Tribune|archive-url=https://web.archive.org/web/20090711192816/http://www.tribuneindia.com:80/2007/20070831/punjab1.htm|archive-date=11 July 2009}}</ref><ref name=":23">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/2002/20021008/main10.htm|title=Restoring Takht glory|last=Walia|first=Varinder|date=7 October 2002|work=The Tribune}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |title=Sikh Art and Architecture - Paintings |url=https://canadiansikhheritage.ca/art-and-architecture/ |website=Canadian Sikh Heritage}}</ref>'' ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਹੌਰੀ ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੈਸਕੋ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ।<ref name=":21"/> ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਧੀਆ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੇ ਕੰਮ (ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਬਦ, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਛੱਤਾਂ) ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। [[ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ|ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ]] ਅਤੇ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਕਲਾ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ।<ref name=":20"/> ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1810 ਵਿੱਚ [[ਚਨਿਓਟ|ਚੀਨੀਓਟ]] ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ''ਮੋਹਰਕਾਸ਼ੀ'' (ਫਰੈਸਕੋ ਕੰਮ) ਦੁਆਰਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":9">{{Cite web |last=Kaur |first=Maneet |date=28 November 2018 |title=Mohrakashi and the Naqqashes of Harmandir Sahib - Module |url=https://www.sahapedia.org/mohrakashi-and-the-naqqashes-of-harmandir-sahib-0 |access-date=18 August 2023 |website=Sahapedia}}</ref> ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਚੀਨੀਓਟ ਅਤੇ ਫੈਜ਼ਾਬਾਦ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁਸਲਿਮ ਨਕਾਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚੇ ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਈਰਾਨੀ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":102"/> ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦੀ ਨਕਸ਼ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚੇ ਕਲਾਤਮਕ ਨਮੂਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਸਲੀਲਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਬੋਲਡ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਮੂਨੇ। ਮਦਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਿਆ, ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਅਤੇ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਣ ਗਈ।<ref name=":15"/> ਪਹਾੜੀ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਸਿੱਖ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਾਰੀ ਕੰਧ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।<ref name=":20" /> ਸਿੱਖ ਮੋਹਰਕਾਸ਼ੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ, ਜਵਾਹਰ ਲਤੂਨੀ, ਦਚਾ, ਸ਼ਰਾਫ-ਉਦ-ਦੀਨ, ਮਲਹਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।''<ref name=":102"/>'' ਆਪਣੇ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਲਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਮੇਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਬਾਬਾ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਵਰ, ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕਲਾਕਾਰ, ਮੋਹਰਕਾਸ਼ੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਫਰੈਸਕੋ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਨਰਲ [[ਯੌਂ-ਫ਼ਰਾਂਸੂਆ ਆਲਾਰ|ਜੀਨ-ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਐਲਾਰਡ]] ਅਤੇ ਜਨਰਲ [[ਯੌਂ-ਬਾਪਤੀਸਤ ਵੈਂਤੂਰਾ|ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਚੁਰਾ]], ਦੋ ਯੂਰਪੀਅਨ ਆਦਮੀ ਜੋ [[ਸਿੱਖ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ|ਸਿੱਖ ਫੌਜ]] ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫਰੈਸਕੋ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":13"/> [[ਤਸਵੀਰ:Ceiling_fresco_of_Surya_Dev_iconography_from_Gurdwara_Baba_Atal,_Amritsar.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਬਾ ਅਟਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸੂਰਿਆ ਦੇਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਛੱਤ ਦੀ ਫਰੈਸਕੋ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੰਧ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":20"/> ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।<ref name=":20" /> ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਕਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਗਏ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਮੰਦਰਾਂ (ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੋਥੀਮਾਲਾ (ਗੁਰੂ ਹਰਸਾਹਈ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ-[[ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ|ਅਕਾਲ ਤਖਤ]] (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ) -ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਬਾ ਅਟਲ (ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ-ਗੁਰੁਦ੍ਵਾਰਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ) ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਬਾ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) । ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਸਥਾਨ ਜੋ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸੀ ਅਖਾੜਾ ਬਾਲਾ ਨੰਦ ਇਮਾਰਤ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ [[ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ|ਉਦਾਸੀ]] ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮੋੜ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਸਮਾਨਤਾ ਚੰਬਾ ਕੰਧ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਪੈਨਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰੇਗਾ।<ref name=":20" /> [[ਤਸਵੀਰ:Golden_temple_fresco_Parmeet.jpg|thumb|ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ]] ਜਦੋਂ 1839 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ।<ref name=":9"/> ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਨਕਾਸ਼ੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਇੱਕ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ 1960 ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਇੱਕ ਖਾਸ ਆਤਮ ਸਿੰਘ ਨਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਵੀਹ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਃ Baba Kishan Singh), ਬਾਬਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਗ (Baba Bishan Singh, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ), ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ , ਮਹੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ/2, ਭਾਈ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ-3, ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ; ਭਾਈ ਮੇਟਬ ਸਿੰਘ] 4, ਮਿਸਤਰੀ ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ * 4, ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ + 4, ਭਾਈ ਇਸ਼ਰ ਸਿੰਘ = 4, ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ> 4, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤਰਨ ਤਾਰਨ> 4, ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ _ 4, ਮਿਸਟਰੀ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ • 4, ਮਿਸਤ੍ਰੀ ਜੀਤ ਸਿੰਘ · 4, ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ,ਬਾਬਾ ਦਰਜਾ ਮੱਲ ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[./Sikh_art#cite_note-33 <span class="mw-reflink-text"><nowiki></nowiki></span>] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹੁਣ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨੰਗੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹੁਣ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉੱਪਰੋਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":15"/> ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਫਰੈਸਕੋ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਮੂਲ ਫਰੈਸਕੋ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਗੰਦੇ ਚਿੱਟੇ ਬੈਕਗ੍ਰਾਉਂਡ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਪੇਂਟ ਉੱਖੜਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਉੱਥ ਏਵੀਅਨ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਫਰੈਸਕੋ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਰੀਟਚਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਪਰ ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਛੱਤ ਅਤੇ ਕਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਫਰੈਸਕਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਮੋਟੀ ਪਰਤ ਚਾੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 2013 ਤੱਕ, ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਫਰੈਸਕੋ ਦਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹਾਲ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਅਣਜਾਣ ਸਨ ।ਉਲਟਾ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਓਵਰਪੈਟਿੰਗ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਓਵਰਪੈਨਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਖਰੀ ਕਲਾਕਾਰ ਭਾਈ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਪੇਂਟ ਉੱਖੜਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਹਨ।<ref name=":15" /> [[ਤਸਵੀਰ:Gurdwara_Baba_Atal_fresco_2.jpg|thumb|ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਦੇ ਚਿੱਤਰ]] ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਇੱਕ ਉੱਚਾ, ਅੱਠ ਮੰਜ਼ਿਲਾ, ਅੱਧਭੁਜੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":20"/> ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਲ 'ਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਦ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਦੇ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੋਲਡ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।<ref name=":20" /> ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਕੰਧ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਲੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਲੀ ਨਕਾਸ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਹਰਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨਕਾਸ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।<ref name=":20"/> ਇਸ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਨੱਕਾਸ਼ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਮੁਸੱਵਰ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਨੱਕਾਸ਼, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। [[ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ|ਪਟਿਆਲਾ]], [[ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ|ਨਾਭਾ]], ਜੀਂਦ, [[ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ|ਫਰੀਦਕੋਟ]] ਅਤੇ [[ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਾਜ|ਕਪੂਰਥਲਾ]] ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕੰਧ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।<ref name=":20" /> ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੰਧ ਕਲਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਰਹੀ, ਜੋ 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।<ref name=":20"/> ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਂਕੂ ਦੁਆਰਾ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name=":9"/> ਸੰਨ 1985 ਵਿੱਚ, ਕੰਵਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 175 ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਕੰਧ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸੀ।<ref name=":9" /> === ਇੱਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ === ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈਃ <ref name=":102">{{Cite web |last=Kaur |first=Maneet |date=5 December 2018 |title=Mohrakashi and the Naqqashes of Harmandir Sahib - Overview |url=https://www.sahapedia.org/mohrakashi-and-the-naqqashes-of-harmandir-sahib |website=Sahapedia}}</ref><ref name=":11">{{Cite web |last=Kaur |first=Maneet |date=28 November 2018 |title=Process of Making Mohrakashi by Gurpreet Singh Mankoo |url=https://www.sahapedia.org/process-of-making-mohrakashi-gurpreet-singh-mankoo |access-date=19 August 2023 |website=Sahapedia}}</ref> * ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਜਾਂ ਪੈਟਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਐਚਿੰਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ <ref name=":102"/> * ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਪਾਤ ਕੰਧ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਮਾਪ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ <ref name=":102" /> * ਇੱਕ ਖਾਕਾ (ਸਟੈੱਨਸਿਲ ਜਾਂ ਪਰਫੋਰੇਟਿਡ ਟਰੇਸਿੰਗ) ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕਲਾਕਾਰੀ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਚਿਤਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੂਈ ਨਾਲ ਚੁੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਕਾ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਰਮ ਸਤਹ ਵਾਲਾ ਕਾਗਜ਼ ਸਟੈਂਸਿਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਰਤਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।<ref name=":102" /> * ਕੰਧ ਤੇ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਸਟੈਂਸਿਲ ਨਾਲ ਚਾਰਕੋਲ ਧੂੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਲੇ ਦੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ''ਪੋਟਲੀ'' (ਛੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਬੰਡਲ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name=":102" /> * ਇੱਕ ਢੰਗ ਜਿਸ ਨੂੰ ''ਪੋਰਾ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਤੇ ਪਲਾਸਟਰ ਨੂੰ ਪੱਕਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਰ ਸਿਰਫ ਕੰਧ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ' ਤੇ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਧ ਗਿੱਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੰਧ ਦਾ ਗਲਤ ਪਲਾਅ ,ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਪਲਾਸਟਰ ਸੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਲਾਸਟਰ ਫੁੱਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਲਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂ੍ਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰੰਗ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਚਿਪਕ ਸਕਣ।<ref name=":102" /> * ਪਲਾਸਟਰਡ ਕੰਧ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚਿੱਟਾ ਖਾਕਾ ਸਟੈਂਸਿਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਦਾ ਪਾਊਡਰ ਸਟੈਂਸਿਲਡ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪੈਟਰਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ <ref name=":102" /> * ਨਹਿਲਾ (ਛੋਟੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹੱਥੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਲੋਹੇ ਦਾ ਦਮਾਲਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਚੂਨੇ ਅਧਾਰਤ ਪਲਾਸਟਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰੰਗ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਲਾਸਟਰ ਗਿੱਲਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ <ref name=":102" /> ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ ਵਿਖੇ, ਕੰਧਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਚਿਤਰਤ ਹੈ , ਉਹ ਇੱਟਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪਕਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੇਤ-ਚੂਨੇ ਦੇ ਮਸਾਲੇ ਨਾਲ ਚਿਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":15">{{Cite web |last=Jaspal |first=Namita |date=25 May 2017 |title=Art conservation of Sri Harmandar Saheb Ji (The Golden Temple), Amritsar, India |url=https://heritagepreservationatelier.com/2017/05/25/art-conservation-of-sri-harmandar-saheb-ji-the-golden-temple-amritsar-india/ |access-date=22 August 2023 |website=Heritage Preservation Atelier}}</ref> ਫਰੈਸਕੋ ਪੇਂਟਿੰਗ ਲਈ ਇੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਸਤਹ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਚੂਨਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਚੂਨਾ ਗਿੱਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਲਾਸਟਰ ਬੁੱਝੇ ਹੋਏ ਚੂਨਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਪੱਟੀ (''ਗਰਮਾਲਾ'' ਐਜਵੇਅਜ਼) ਨਾਲ ਰੇਤ ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਪੱਧਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ. ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ''ਇੰਟੋਨਾਕੋ'' ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬਰੀਕ ਦਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਲਾਸਟਰ ਪਰਤ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਰੀਸੀਓ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਲਾਸਟਰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਗੇਟ ਪਾਲਿਸ਼ਿੰਗ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਫਿਰ ਕਿ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।।<ref name=":15" /> ਪਲਾਸਟਰ ਦੇ ਮਸਾਲੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਲਹੌਰ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ<ref>{{Cite web |last=Mehmood |first=Mohammad Khalid |date=1979 |title=Fresco Painting in Mughal and Sikh Period in the Province of Punjab |url=https://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6519/1/3760H.pdf |access-date=23 May 2024 |website=Pakistan Govt. Research Repositiry |archive-date=23 ਮਈ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523110220/https://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6519/1/3760H.pdf |url-status=dead }}</ref> ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਪਲਾਸਟਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।ਅਖੀਰਲੀ ਪਰਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਹਿਲੀ ਖੁਰਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕੰਧ ਵਿਚ ਖੁਭਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਪਹਿਲੀ ਪਰਤ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਬਰੀਕ ਕੰਕੜ ਚੂਨੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਖੁਰਦਰਾ ਕੰਕੜ ਚੂਨਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਠਵੇਂ ਹਿੱਸਾ ਚਿੱਟੇ ਬੁਝੇ ਹੋਏ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਖਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਮਸਾਲੇ ਨੂੰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਦਿਵਾਰ ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਕੜ ਚੰਗੀ ਹੋ ਸਕੇ। === ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਲਈ ਰੰਗ === ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ (ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰੇਕ ਰੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨਃ <ref name=":102"/> * ''ਦੇਸੀ ਹੁਰਮਚੀ'' (ਰੈੱਡ ਆਕਸਾਈਡ, ਆਇਰਨ ਦਾ ਆਕਸਾਈਡ) <ref name=":102"/> * ''ਗੁਲਜਾਰਡ <ref name=":102" />'' * ''ਨਰੇਲਹ/ਥੂਥੇਆ'' (ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਖੋਲ ਦੀ ਸਿਆਹੀ <ref name=":102" /> * ''ਸੰਗ ਸਬਜ'' (ਹਰੇ ਪੱਥਰ <ref name=":102" /> * ''ਜ਼ਰਦੀ/ਗੱਚੀ/ਗੱਚਨੀ'' (''ਮੁਲਤਾਨੀ ਮਿੱਟੀ'', ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ <ref name=":102" /> * ''ਲਾਜਵਰਡ'' (ਲਾਪੀਸ ਲਾਜੁਲੀ) <ref name=":102" /> * ''ਡੋਗਾ'' (ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ <ref name=":102" /> === ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਸੰਦ === ਫਰੈਸਕੋ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਲਈ ਕਈ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ''ਕਾਂਡੀ'' (ਬ੍ਰਿਕਲੇਅਰ ਦਾ ਟਰੌਵਲ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਰਿੰਗ ਟਰੌਵਲ) ''ਤਸਲਾ'' (ਆਇਰਨ ਟਸਲਾ) ਤੇਸੀ (ਬੈਲਟ ਕੁਹਾੜੀ) ''ਛਾਨਣਾ(''(ਵਿੰਡੋ ਮੈਸ਼ ਸੀਵ) ਹੱਥ ਦੇ ਫਲੋਟਾਂ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ''ਗੁਰਮਾਲਾ'' (ਸਟੀਲ ਫਲੈਟ ਜਾਂ ਫਿਨਿਸ਼ਿੰਗ ਟਰੌਲ] ਅਤੇ ਲੱਕੜ [ਲੱਕੜ ਦੇ ਫਰੈਸਕੋ ਹੱਥ ਫਲੋਟ] ''ਪੱਟੀ'' (ਸਕ੍ਰੈਪਰ )ਅਤੇ ਸਪਰੇਅ (ਵਾਟਰ ਸਪਰੇਅ ਗਨ) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।<ref name=":11"/> === ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ === ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਖਰੀਦਣ ਜਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕੇਰੀ (ਲਾਲ ਇੱਟ ਦੀ ਧੂੜ) ਰੇਤਾਹ (ਸਲੇਟੀ ਰੇਤ) ਬੁੱਝਿਆ ਚੂਨਾ (ਸਲੈਕਡ ਲਾਈਮ) ਚੂਨਾ ਪੁੱਟੀ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੀਟੀਐਸ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਚੁੰਨਾ) ਅਤੇ ''ਛੱਪਈ ਦਾ ਕਾਗਜ਼'' (ਟਰੇਸਿੰਗ ਪੇਪਰ) ।<ref name=":11"/> == ਇਤਿਹਾਸ-ਰਚਨਾ == ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।<ref name=":15"/> ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦਰਸਾਂਦੀ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਕ ਕੌਸਟਿਕ ਰਾਏ ਹੈ।<ref name=":17">{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/arts/the-little-known-artists-from-region-160869|title=The little-known artists from region|date=25 October 2020|work=The Tribune|access-date=19 ਮਈ 2024|archive-date=16 ਜੂਨ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616224834/https://www.tribuneindia.com/news/arts/the-little-known-artists-from-region-160869|url-status=dead}}</ref> == ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ == * [[ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼|ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨਕਾਸ਼]]<ref name=":3"/> * [[ਜੀ. ਐੱਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ|ਜੀ. ਐਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ]]<ref name=":3" /> * [[ਰਾਹੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ|ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਫੁਲਨ ਰਾਨੀ|ਫੁਲਨ ਰਾਣੀ]] * [[ਐਸ ਜੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ|ਐੱਸ. ਜੀ. ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ]] * [[ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ (ਚਿੱਤਰਕਾਰ)|ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ]] * ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿਤਰਕਾਰ == ਗੈਲਰੀ == <gallery> File:Illuminated and illustrated opening preface and introduction folio of the Guru Nanak Dev University Manuscript (GNDU MS 1245), ca.1599.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਲੰਕਰਿਤ ਸਫਾ(GNDU MS 1245), circa 1599 File:Janamsakhi painting of the story of Guru Nanak being shaded by the cobra from a manuscript dated to 1658.jpg|ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਗੁਰੂਨਾਨਕ ਤੇ ਸਰਪ ਦੀ ਛਾਂ ਦਰਸਾਂਉਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖੀ। File:Miniature painting of Guru Nanak listening to musicians, circa 1680.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇੱਕ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰ ਲਗਭਗ 1680. ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਉਪਲੱਬਧ ਜਾਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ । File:Painting of five Sikh gurus and Bhai Mardana, Deccan, circa late 1770's.jpg|ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚਿਤਰ ਲਗਭਗ ਮਗਰਲੇ 1770ਵੇਂ File:Mural of Guru Nanak and Guru Gobind Singh meeting under a tree from Gurdwara Ramsar (no longer extant), circa late 19th century.jpg|ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਹਿਬ ਬ੍ਰਿਛ ਥੱਲੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ (ਹੁਣ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ) ਲਗਭਗ ਮਗਰਲੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ File:Trilok Singh Bhatewali.jpg|ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿਤਰ [[ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ]] File:Dasam.Granth.Frontispiece.BL.Manuscript.1825-1850.jpg|[[ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦਾ ਮੁਹਰਲਾ ਪੰਨਾ File:Sri Guru Granth Sahib Nishan.jpg|[[ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ]] ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ( ਆਟੋਗਰਾਫ ਜਾਂ ਸਿਗਨੇਚਰ) ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ [[ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ]] ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਨਾ। File:Gurdwara-baba-atal.jpg|[[ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ]] ਤੋਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ File:SikhNakashi.jpg|ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਉਤਾਰੇ ਉੱਪਰ ਓਪੇਕ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਰੰਗ 1880ਈ File:Durbar of Maharaja Dalip Singh, c 1845.jpg|Painting of the [[Durbar (court)|durbar]] of Maharaja [[Dalip Singh Sukerchakia]]. File:Ranjit Singh and Hira Singh, Punjab, c 1835-9.jpg|[[ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ]] ਤੇ [[ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ]] ਦੀ ਇੱਕ ਪੇਂਟਿੰਗ File:Order of merit ranjit singh.jpg|ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਇੱਕ ਤਗ਼ਮਾ , ਜੋ ਲੈਜਿਨ ਦਾ ਹਾਨਰੇਰੀ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪਰਭਾਵਤ ਸੀ। File:Ceiling fresco of female figures from an abandoned Gurdwara located in Mangat village in Pakistan.jpg|ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਮਾਂਗਟ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਜੜੇ ਹੋਏ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੀ ਛੱਤ ਅੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਅਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ। File:Guru Granth Sahib manuscript housed at Sri Keshgarh Sahib, Anandpur and dated to 1803 B.S. (1746 C.E.) beautifully decorated with gold and floral arabesques 02.jpg|ਸ੍ਰੀ ਕੇਸ਼ਗੜ ਸਾਹਿਬ , ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਿਤ ਪੋਥੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਤੇ ਫਲਦਾਰ ਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 1803 ਬਿ ਸੰ ( 1746 ਈ) ਦੀ ਹੈ।[[arabesque]]s File:Holy men visiting Guru Nanak in a mountainous forest, Mewar painting.jpg|ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ( [[ਮੇਵਾੜ]] ਦੀ ਚਿਤਰਕਲਾ ) File:Illustrations of female figures on a robe that is said to have belonged to Guru Nanak which was made by and given as a gift by his sister Bebe Nanaki.jpg|ਜ਼ਨਾਨਾ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਕਲਾਂ ਦਰਸਾਂਉਦਾ ਇੱਕ ਚੋਲਾ ( ਚੋਘਾ) ਜੋ ਭੈਣ [[ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ]] ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸਦੀਂਦਾ ਹੈ। </gallery> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} {{Sikhism}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ]] fqgu9rkr5cv2y6r2b1dv8skq7sdurh6 0 187135 843469 760508 2026-07-29T21:42:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843469 wikitext text/x-wiki {{Infobox political party | name = ਈਰਾਨ ਪਾਰਟੀ | native_name = حزب ایران | logo = Iran Party logo.png | colorcode = ਚਿੱਟਾ | secretary_general = ਬਘੇਰ ਗਦਰੀ-ਅਸਲ | foundation = {{start date and age|1941|10}}<ref name="EA188">{{cite book|last=Abrahamian|first=Ervand|year=1982|title=Iran Between Two Revolutions|isbn=0-691-10134-5|publisher=Princeton University Press|pages=[https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/page/188 188]|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/page/188}}</ref> {{small|as the Engineers’ Association}}<br />{{start date and age|1944|5}}<ref name="EWI"/>| ideology = {{plainlist| * [[ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ]] * [[ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]] * [[ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]] * [[ਈਰਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] * [[ਸਿਵਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]] * [[ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ]]}} | headquarters = [[ਤੇਹਰਾਨ]] | website = {{url|https://hezbeiran.com/}} | country = ਈਰਾਨ | merger = [[ਮਦਰਲੈਂਡ ਪਾਰਟੀ (ਇਰਾਨ)|ਮਦਰਲੈਂਡ ਪਾਰਟੀ]] | position = [[ਕੇਂਦਰੀ-ਖੱਬੀ ਰਾਜਨੀਤੀ|ਕੇਂਦਰ-ਖੱਬੇ]]<ref>{{cite book|last= Foran|first=John Francis|year=1988|title=Social Structure and Social Chan|publisher=University of California, Berkeley|pages=627|quote=Iran Party, a left-of-center noncommunist grouping of intellectuals, technocrats, professionals and students}}</ref> | national = {{plainlist| *[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ (ਇਰਾਨ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ]] {{ਛੋਟਾ|(1949 ਤੋਂ)}} *[[ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਫਰੰਟ|ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਮੋਰਚਾ]] {{ਛੋਟਾ|(1946–1947)}}}} | slogan = {{plainlist| *{{lang-fa|برای ایران، بافکر ايرانی، بدست ايرانی}}<br />"'ਇਰਾਨ ਲਈ, ਈਰਾਨੀ ਸੋਚ ਨਾਲ, ਈਰਾਨੀ ਹੱਥਾਂ ਦੁਆਰਾs''<ref name="EWI">{{cite book|last1=Haddad Adel|first1=Gholamali|last2=Elmi|first2=Mohammad Jafar|last3=Taromi-Rad|first3=Hassan|title=Political Parties: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam|date=31 August 2012|publisher=EWI Press|entry=Iran Party|isbn=9781908433022|pages=141–151}}</ref> *{{lang-fa|کار، داد، آزادی}} ''''ਕੰਮ, ਨਿਆਂ, ਆਜ਼ਾਦੀ''''<ref name="EWI"/>}} | flag = Flag of Iran Party.svg }} '''ਇਰਾਨ ਪਾਰਟੀ''' (ਫ਼ਾਰਸੀ: حزب ایران, ਰੋਮਨਾਈਜ਼ਡ: Ḥezb-e Irān) [[ਈਰਾਨ]] ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੈ, 1941 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ "ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, 1949 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ [[ਈਰਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ]] ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਛਤਰੀ ਸੰਸਥਾ।<ref name=":0">{{Cite web |last=Foundation |first=Encyclopaedia Iranica |title=Chronology of Iranian History Part 3 |url=http://www.iranicaonline.org/pages/chronology-3 |access-date=2024-06-07 |website=iranicaonline.org |language=en-US}}</ref>ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਕਦੇ ਵੀ ਕਈ ਸੌ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।<ref name=":1">{{Cite web |last=Khonsari |first=Mehrdad |date=2017-10-26 |title=The National Movement of the Iranian Resistance 1979-1991: The role of a banned opposition movement in international politics. - LSE Theses Online |url=http://etheses.lse.ac.uk/2837/ |access-date=2024-06-07 |website=web.archive.org |archive-date=2017-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171026110434/http://etheses.lse.ac.uk/2837/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=nterview with Bakhtiar, Shapour: Tape 02. The Iranian Oral History Project is a unique resource for the study of modern Iranian history |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/iranian-oral-history-project/catalog/32-SANJABI__KARIM02 |url-status=live |access-date=7 June 2024 |website=Curiosity Library}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=""Interview with Bakhtiar, Shapour: Tape 02. The Iranian Oral History Project is a unique resource for the study of modern Iranian history"". |url=https://curiosity.lib.harvard.edu/iranian-oral-history-project/catalog/32-SANJABI__KARIM02 |url-status=live |access-date=7 June 2024 |website=Curiosity Library}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਇਰਾਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੋਰ ਮੈਂਬਰ ਈਰਾਨੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਫ਼ਾਰਸੀ: کانون مهندسین ایران, ਰੋਮਨਾਈਜ਼ਡ: Kānun-e mohandesin-e Irān)<ref name=":4">{{Cite book|title=Political Parties: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam.|last=Adel Haddad|first=Gholamali|last2=Elmi|first2=Mohammed jafar|last3=Taromi-Rad|first3=Hassan|publisher=EWI Press|year=2012|isbn=9781908433022.|pages=141-151}}</ref>[[1944 ਈਰਾਨੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ]] ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਆਗੂ, ਰਜ਼ਾਜ਼ਾਦੇਹ ਸ਼ਫਾਕ, ਰਜ਼ਾਜ਼ਾਦੇਹ ਸ਼ਫਾਕ, [[ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਫਰੀਵਰ]], ਅਹਦੁਲ ਹਾਮਿਦ ਜ਼ੰਗਨੇਹ, ਹੁਸੈਨ ਮੁਆਵਨ, ਅਤੇ [[ਅਬਦੁੱਲਾ ਮੁਆਜ਼ੇਮੀ]] ਨੇ ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਹੰਮਦ ਮੋਸਾਦੇਗ (ਜੋ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ)।<ref name=":5">{{Cite book|title=Iran between two revolutions|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0|last=Abrahamian|first=Ervand|date=1983|publisher=Princeton Univ. Pr|isbn=978-0-691-10134-7|edition=[Nachdr.] 2. pr., with corr. 1983|series=Princeton studies on the Near East|location=Princeton, NJ|pages=[https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/page/190 190]}}</ref> ਜੂਨ 1946 ਤੋਂ <ref name=":6">{{Cite journal|last=Abrahamian|first=Ervand|year=1982|title=Iran between two revolutions|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/mode/2up|journal=Princeton University Press|pages=300|isbn=0-691-10134-5.}}</ref>ਜਨਵਰੀ 1947 ਤੱਕ ਸ,<ref name=":4" />ਇਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ [[ਇਰਾਨ ਦੀ ਤੂਦੇ ਪਾਰਟੀ|ਤੁਦੇਹ ਪਾਰਟੀ]] ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਕੁਝ ਹੋਰ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ। ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਈਰਾਨ ਯੂਨਿਟੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ [[ਈਰਾਨ ਯੂਨਿਟੀ ਪਾਰਟੀ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।<ref name=":4" />ਪਾਰਟੀ 1946 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਕਵਮ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।<ref name=":4" /> ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਮੋਸਾਦੇਗ ਨੂੰ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ (ਇਰਾਨ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ]] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਤੇਲ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ। ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਮੋਸਾਦਦੇਗ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੌਰਾਨ ਅਹੁਦੇ ਸੰਭਾਲੇ ਸਨ।<ref name=":4" />1953 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਅਮਰੀਕੀ ਸਮਰਥਿਤ ਤਖਤਾਪਲਟ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਸਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ<ref name=":4" />ਅਤੇ 1957 ਵਿੱਚ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਸੀ, ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਿ ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ [[ਇਰਾਨ ਦੀ ਤੂਦੇ ਪਾਰਟੀ|ਈਰਾਨ ਦੀ ਤੁਦੇਹ ਪਾਰਟੀ]] ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਗਠਜੋੜ ਸੀ।<ref name=":7">{{cite book|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/page/419|title=Iran Between Two Revolutions|last=Abrahamian|first=Ervand|publisher=Princeton University Press|year=1982|isbn=0-691-10134-5|pages=[https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/page/419 419]}}</ref>ਇਹ 1960 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ (ਇਰਾਨ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ]] (II) ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ 1963 ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਈਰਾਨ ਪਾਰਟੀ ਨੇ 1964 ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।<ref name=":4" />1964 ਤੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੁਝ ਅਨਿਯਮਿਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।<ref name=":4" />1977 ਵਿਚ ਸ, [[ਲੀਗ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ]] ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ [[ਨੇਸ਼ਨ ਪਾਰਟੀ]] ਨੇ [[ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ (ਇਰਾਨ)|ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ]] (IV) ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰੂਹੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ ਦੀ ਈਰਾਨ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।<ref name=":4" />1979 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ, [[ਸ਼ਾਪੁਰ ਬਖਤਿਆਰ]] ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਆਖਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ।<ref name=":4" /> ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਗੱਦਾਰ" ਕਿਹਾ।<ref name=":8">{{cite book|title=Failing the Crystal Ball Test: The Carter Administration and the Fundamentalist Revolution in Iran|url=https://archive.org/details/failingcrystalba0000seli|last=Seliktar|first=Ofira|publisher=Praeger|year=2000|isbn=9780275968724|pages=[https://archive.org/details/failingcrystalba0000seli/page/114 114]}}</ref> ਪਾਰਟੀ ਨੇ 1979 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਰਾਨੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name=":4" /> === ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ === {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%; line-height:16px;" !ਨਾਮ !ਕਾਰਜਕਾਲ !ਰੈਫ. |- |ਅੱਲਾਹਯਾਰ ਸਾਲੇਹ |1944-''ਅਣਜਾਣ'' |<ref name="EWI"></ref><ref name=":4" /> |- |ਅਬੋਲਫਜ਼ਲ ਕਾਸੀਮੀ |''ਅਣਜਾਣ'' |<ref name="EWI" /><ref name=":4" /> |- |ਅਸਗਰ ਗੀਤੀਬਿਨ |''ਅਣਜਾਣ'' |<ref name=":4" /> |- |ਕਰੀਮ ਸੰਜਾਬੀ |''ਅਣਜਾਣ'' |<ref name="EWI" /><ref name=":4" /> |- |ਸ਼ਾਪਰ ਬਖਤਿਆਰ |1978–1979 |<ref name="EWI" /><ref name=":4" /> |- |ਅਬੋਲਫਜ਼ਲ ਕਾਸੀਮੀ |1979–1993 |<ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1980/06/17/old-activists-hide-away-in-mullahs-iran/73819114-d06e-44ed-96b2-b6f32ab67de8/|title=Old Activists Hide Away in Mullah's Iran|last=William Branigin|date=17 June 1980|work=The Washington Post|access-date=25 January 2017}}</ref> |- |ਨੇਜ਼ਾਮੇਦੀਨ ਮੋਵਾਹਿਦ |1999–2007 | |- |ਅਲੀਘੋਲੀ ਬਯਾਨੀ |2007–2009 | |- |ਸਈਦ ਹਸਨ ਅਮੀਨ |2009–2019 | |- |ਬਘੇਰ ਗ਼ਦਰੀ-ਅਸਲ |''ਮੌਜੂਦਾ'' | |} == ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ == ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਟੈਕਨੋਕਰੇਟਸ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਇਸਨੇ "[[ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਦੇ ਪਤਲੇ ਰੂਪ" ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ"<ref name=":5" />(ਅਰਥਾਤ ਇਸਨੇ [[ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਮੱਧਮ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ]] 'ਤੇ "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਬਣਾਇਆ")<ref name=":10">{{cite book|title=The Coup: 1953, the CIA, and the roots of modern U.S.-Iranian relations|url=https://archive.org/details/coup1953ciaroots0000abra|last1=Abrahamian|first1=Ervand|date=2013|publisher=New Press, The|isbn=978-1-59558-826-5|location=New York|pages=[https://archive.org/details/coup1953ciaroots0000abra/page/50 50]}}</ref>ਅਤੇ [[ਸੋਸ਼ਲ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ|ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ]] ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ<ref name=":11">{{cite book|title=Quest for Democracy in Iran: A Century of Struggle Against Authoritarian Rule|url=https://archive.org/details/questfordemocrac0000azim|last=Azimi|first=Fakhreddin|publisher=Harvard University Press|year=2008|isbn=978-0674027787|pages=[https://archive.org/details/questfordemocrac0000azim/page/127 127]}}</ref> ਅਤੇ [[ਉਦਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ]]।<ref name=":12">{{Citation |last1=Gheissari |first1=Ali |title=Democracy in Iran: History and the Quest for Liberty |pages=48 |year=2006 |publisher=Oxford University Press |last2=Nasr |first2=Vali}}</ref>ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤੰਬੂ [[ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ]] ਦੇ [[ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਨਾਲੋਂ [[ਫੈਬੀਅਨ ਸੋਸਾਇਟੀ]] ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ।<ref name=":13">{{cite book|title=Liberal nationalism in Iran: the failure of a movement|url=https://archive.org/details/liberalnationali0000siav|last=Siavoshi|first=Sussan|publisher=Westview Press|year=1990|isbn=9780813374130|pages=[https://archive.org/details/liberalnationali0000siav/page/71 71]}}</ref>ਇਸਦਾ ਫੋਕਸ [[ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]] 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ [[ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜਵਾਦ]] ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਕਿਰਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ।<ref name=":4" />ਪਾਰਟੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ<ref name=":14">{{Cite book|Citation= Abrahamian, Ervand (1982). Iran Between Two Revolutions. Princeton University Press. pp. 188. ISBN 0-691-10134-5.}}</ref>ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ "ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਰੋਟੀ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਹੈ।"<ref name=":15">{{cite book|url=https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/page/277|title=Iran Between Two Revolutions|last=Abrahamian|first=Ervand|publisher=Princeton University Press|year=1982|isbn=0-691-10134-5|pages=[https://archive.org/details/iranbetweentwore00abra_0/page/277 277]}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3" /> <ref name=":4" /> <ref name=":5" /> <ref name=":6" /> <ref name=":7" /> <ref name=":8" /> <ref name=":9" /> <ref name=":10" /> <ref name=":11" /> <ref name=":12" /> <ref name=":13" /> <ref name=":14" /> <ref name=":15" /> lika1fc7liwusf08g1p2q5dnac7ddjj 0 187440 843531 842323 2026-07-29T22:53:02Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843531 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Planet_axis_comparison.png|thumb|380x380px|ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ '''ਸਕਾਰਾਤਮਕ''' ਧਰੁਵ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈਃ ਜੇ ਸੱਜੇ ਹਾਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਗੂਠਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਣ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਸਧਾਰਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਯੂਰੇਨਸ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਕੋਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲਗਭਗ 23°, 97° ਅਤੇ 177° ਹਨ।]] [[ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ|ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ]] ਵਿੱਚ, ਧੁਰੇ ਦਾ ਝੁਕਾਅ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਰਛਾਪਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਧੁਰੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ [[ਕੋਨ|ਕੋਣ]] ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਸਮਤਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲੰਬਕਾਰੀ ਰੇਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸਦੇ [[ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ|ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ]] ਅਤੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਕੋਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac|url=https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|date=1992|publisher=University Science Books|isbn=978-0-935702-68-2|editor-last=P. Kenneth Seidelmann|page=[https://archive.org/details/explanatorysuppl0003unse/page/733 733]}}</ref> ਇਹ ਔਰਬਿਟਲ ਝੁਕਾਅ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। 0 ਡਿਗਰੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਉੱਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਧੁਰਾ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਧੁਰਾ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, [[ਧਰਤੀ]] ਦਾ ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਧੁਰਾ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰੇਖਾ ਹੈ ਜੋ [[ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ]] ਅਤੇ [[ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ]] ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਔਰਬਿਟਲ ਧੁਰਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਲੇਨ ਲਈ ਲੰਬਕਾਰੀ ਰੇਖਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ [[ਸੂਰਜ]] ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਚੱਕਰੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਤਿਰਛੀਤਾ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ, ਅਤੇ ਧੁਰੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਧਰੁਵ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ [[ਰੁੱਤ|ਮੌਸਮ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। == ਮਿਆਰ == ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਮਿਆਰੀ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ''ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ''ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ'' 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: * ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਘ (ਆਈ. ਏ. ਯੂ.) ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ''ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ'' ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਪਲੇਨ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਕਰ 3 ° ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਪ੍ਰਤੀਗਾਮੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।<ref>''Explanatory Supplement 1992'', p. 384</ref><ref name="CorreiaVenusI">{{Cite journal|last=Correia, Alexandre C. M.|last2=Laskar, Jacques|last3=de Surgy, Olivier Néron|date=May 2003|title=Long-term evolution of the spin of Venus I. theory|url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus1.2002.pdf|journal=Icarus|volume=163|issue=1|pages=1–23|bibcode=2003Icar..163....1C|doi=10.1016/S0019-1035(03)00042-3|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus1.2002.pdf|archive-date=9 October 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Correia, A. C. M.|last2=Laskar, J.|date=2003|title=Long-term evolution of the spin of Venus: II. numerical simulations|url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus2.2002.pdf|journal=Icarus|volume=163|issue=1|pages=24–45|bibcode=2003Icar..163...24C|doi=10.1016/S0019-1035(03)00043-5|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/preprints/prep.2002/venus2.2002.pdf|archive-date=9 October 2022}}</ref> * ਆਈਏਯੂ ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਧਰੁਵ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite journal|last=Seidelmann|first=P. Kenneth|last2=Archinal|first2=B. A.|last3=a'Hearn|first3=M. F.|last4=Conrad|first4=A.|last5=Consolmagno|first5=G. J.|last6=Hestroffer|first6=D.|last7=Hilton|first7=J. L.|last8=Krasinsky|first8=G. A.|last9=Neumann|first9=G.|year=2007|title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=98|issue=3|pages=155–180|bibcode=2007CeMDA..98..155S|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|doi-access=free}}</ref> ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ੁੱਕਰ 177° ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। == ਧਰਤੀ == [[ਧਰਤੀ]] ਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਪਲੇਨ ਨੂੰ [[ਸੂਰਜੀ ਪੰਧ|ਚੱਕਰਵਾਤ]] ਪਲੇਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ''ਚੱਕਰਵਾਤ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਕਿ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਕੋਣ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=The Astronomical Almanac for the Year 2010|url=https://archive.org/details/astronomicalalma0000unse_n8r6|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|last2=U.K. Hydrographic Office|last3=H.M. Nautical Almanac Office|date=2008|publisher=US Government Printing Office|isbn=978-0-7077-4082-9|page=M11}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ [[ਯੂਨਾਨੀ ਲਿਪੀ|ਯੂਨਾਨੀ ਅੱਖਰ]] ε ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਧੁਰੇ ਵਾਲਾ ਝੁਕਾਅ ਲਗਭਗ 23.44 ° ਹੈ।<ref>[https://aa.usno.navy.mil/faq/asa_glossary "Glossary"] in ''Astronomical Almanac Online''. (2023). Washington DC: United States Naval Observatory. s.v. obliquity.</ref> ਇਹ ਮੁੱਲ ਧੁਰੇ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।<ref> {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yobvAAAAMAAJ|title=A Manual of Spherical and Practical Astronomy|last=Chauvenet|first=William|date=1906|publisher=[[J. B. Lippincott & Co.|J. B. Lippincott]]|volume=1|pages=604–605}}</ref> ਪਰ ਚੱਕਰਵਾਤੀ (ਅਰਥਾਤ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਗ੍ਰਹੀਆਂ ਦੇ ਗਡ਼ਬਡ਼ੀ ਕਾਰਨ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ [[ਸਦੀ]] ਲਗਭਗ 46.8′′ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਥੋਡ਼੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੇਰਵੇ ਵੇਖੋ) ।<ref name="Ray2014">{{Cite journal|last=Ray|first=Richard D.|last2=Erofeeva|first2=Svetlana Y.|date=4 February 2014|title=Long-period tidal variations in the length of day|journal=Journal of Geophysical Research: Solid Earth|volume=119|issue=2|pages=1498–1509|bibcode=2014JGRB..119.1498R|doi=10.1002/2013JB010830|doi-access=free}}</ref> === ਇਤਿਹਾਸ === ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 350 ਬੀ. ਸੀ. ਤੋਂ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮਾਪ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਮਾਰਸੇਲਜ਼ ਦੇ ਪਾਈਥੀਅਸ ਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਨੋਮੋਨ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਸੀ।<ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/astronomicaless00goregoog|title=Astronomical Essays Historical and Descriptive|last=Gore|first=J. E.|date=1907|publisher=Chatto & Windus|page=[https://archive.org/details/astronomicaless00goregoog/page/n78 61]}}</ref> ਲਗਭਗ 830 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਖਲੀਫਾ ਅਲ-ਮਾਮੂਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।<ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45033|title=Progress of Science|last=Marmery|first=J. V.|date=1895|publisher=Chapman and Hall, ld.|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.45033/page/n67 33]}}</ref> 1437 ਵਿੱਚ, [[ਉਲੂਗ ਬੇਗ|ਉਲੁਗ ਬੇਗ]] ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਨੂੰ 23°30′17′′ (ID1) ° ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{Cite book|title=Prolégomènes des tables astronomiques d'OlougBeg: Traduction et commentaire|last=Sédillot|first=L.P.E.A.|publisher=Firmin Didot Frères|year=1853|location=Paris|pages=87 & 253}}</ref> [[ਮੱਧਕਾਲ|ਮੱਧ ਯੁੱਗ]] ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਔਸਤ ਮੁੱਲ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, 672 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕੁਇਨੋਕਸ ਦੀ ''ਘਬਰਾਹਟ'' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤ ਸੀ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ) ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਅਲ-ਸ਼ਾਤਿਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ 1538 ਵਿੱਚ ਫਰਕਾਸਟੋਰੋ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਦਰ ਨਾਲ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।<ref>{{Cite book|title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam|url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali|last=Saliba|first=George|date=1994|page=[https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/n246 235]}}</ref><ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/tychobraheapict00dreygoog|title=Tycho Brahe|last=Dreyer|first=J. L. E.|date=1890|publisher=A. & C. Black|page=[https://archive.org/details/tychobraheapict00dreygoog/page/n387 355]}}</ref> ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਹੀ, ਆਧੁਨਿਕ, ਪੱਛਮੀ ਨਿਰੀਖਣ ਸ਼ਾਇਦ [[ਡੈੱਨਮਾਰਕ|ਡੈਨਮਾਰਕ]] ਦੇ [[ਟੈਕੋ ਬਰਾਹੇ|ਟਾਈਕੋ ਬ੍ਰਾਹੇ]] ਦੇ ਸਨ, ਲਗਭਗ 1584, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਲ-ਮਮੂਨ, ਅਲ-ਤੁਸੀ, ਪੁਰਬਾਚ, ਰੈਜੀਓਮੋਂਟਨਸ ਅਤੇ ਵਾਲਥਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰੀਖਣ, ਸਮਾਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।<ref>Dreyer (1890), p. 123</ref><ref> {{Cite book|title=The Observatory in Islam|last=Sayili|first=Aydin|date=1981|page=78}}</ref> === ਸੀਜ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Earth_tilt_animation.gif|thumb|ਧਰਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਿੱਥੇ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ (ਲਾਲ) ਸੂਰਜ ਵੱਲ, ਸਰਦੀਆਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।]] [[ਧਰਤੀ]] ਦਾ ਧੁਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਿਛੋਕਡ਼ ਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਝੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਜਿੰਨਾ ਇਹ ਜਾਇਰੋਸਕੋਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ [[ਪੰਧ (ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚੱਕਰ]] ਵਿੱਚ ਹੈ) । ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਧਰੁਵ (ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਰਧਗੋਲੇ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਚੱਕਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ (ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ) ਇਹ ਧਰੁਵ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ [[ਰੁੱਤ|ਮੌਸਮ]] ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। [[ਗਰਮੀ (ਰੁੱਤ)|ਗਰਮੀਆਂ]] [[ਉੱਤਰੀ ਅਰਧਗੋਲ਼ਾ|ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਿਸਫਾਇਰ]] ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਝੁਕਾਅ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ [[ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ|ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ]] ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਹੈ (ਮਿਲਾਨਕੋਵਿਚ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵੇਖੋ) । [[ਤਸਵੀਰ:Axial_tilt_vs_tropical_and_polar_circles.svg|center|thumb|420x420px| ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਅ (ε) ਅਤੇ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਧਰੁਵੀ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ]] === ਔਕਸੀਲੇਸ਼ਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Obliquity_of_the_ecliptic_laskar.PNG|thumb|ਲਾਸ੍ਕਰ (1986) ਤੋਂ 20,000 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੱਕਰ ਦੀ ਓਬਲਿਕੁਇਟੀ। ਲਾਲ ਬਿੰਦੂ ਸਾਲ 2000 ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।]] ਤਿਰਛੀ ਦਾ ਸਹੀ ਕੋਣੀ ਮੁੱਲ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਅਤੇ [[ਗ੍ਰਹਿ]] ਦੀਆਂ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਦੁਆਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਵੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਐਫੀਮਰਾਈਡਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਰੀਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਐਫੀਮਲਾਈਡਸ ਤੋਂ ਤਿਰਛੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਲਾਨਾ ਪੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 1983 ਤੱਕ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਿਤੀ ਲਈ ਔਸਤ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਲਮਾਨਕ ਦੇ ਕੋਣੀ ਮੁੱਲ ਦੀ ਗਣਨਾ ਨਿਊਕੌਂਬ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 1895 ਤੱਕ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°27′8.26″ − 46.845″ ''T'' − 0.0059″ ''T''² + {{val|0.00181}}″ ''T''³}} ਜਿੱਥੇ ε ਤਿਰਛੀ ਹੈ ਅਤੇ T, B1900.0 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਿਤੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਸਦੀਆਂ ਹਨ।<ref> {{Cite book|title=Explanatory Supplement to the Astronomical Ephemeris and the American Ephemeris and Nautical Almanac|last=U.S. Naval Observatory Nautical Almanac Office|last2=H.M. Nautical Almanac Office|date=1961|publisher=[[H.M. Stationery Office]]|at=Section 2B}}</ref> 1984 ਤੋਂ, ਜੈੱਟ ਪ੍ਰੋਪਲਸ਼ਨ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਐਫੀਮਰਾਈਡਜ਼ ਦੀ ਡੀ. ਈ. ਲਡ਼ੀ ਨੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਲਮਾਨਕ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਐਫੀਮਰਿਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਿਆ। DE200 ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਓਬਲਿਕੁਇਟੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1911 ਤੋਂ 1979 ਤੱਕ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ, ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀਃ : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°26′21.448″ − 46.8150″ ''T'' − 0.00059″ ''T''² + {{val|0.001813}}″ ''T''³}} ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ T J2000.0 ਤੋਂ ਜੂਲੀਅਨ ਸਦੀ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=The Astronomical Almanac for the Year 1990|url=https://archive.org/details/astronomicalalma0000unse|last=U.S. Naval Observatory|last2=H.M. Nautical Almanac Office|date=1989|publisher=US Government Printing Office|isbn=978-0-11-886934-8|page=B18}}</ref> ਜੇ. ਪੀ. ਐੱਲ. ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਫੇਮਰਾਈਡਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 2006 ਵਿੱਚ ਆਈਏਯੂ ਦੇ ਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀ 03 ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਡਲ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ, 2010 ਲਈ ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੰਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈਃ <ref name="ReferenceA">''Astronomical Almanac 2010'', p. B52</ref> : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°26′21.406″ − {{val|46.836769}}″ ''T'' − {{val|0.0001831}}″ ''T''² + {{val|0.00200340}}″ ''T''³ − 5.76″ × 10⁻⁷ ''T''⁴ − 4.34″ × 10⁻⁸ ''T''⁵}} ਤਿਰਛੀਤਾ ਲਈ ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਥੋਡ਼ੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ {{ਹਿਸਾਬ|±}} ਕਈ ਸਦੀਆਂ.<ref> {{Cite book|url=https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog|title=A Compendium of Spherical Astronomy|last=Newcomb|first=Simon|date=1906|publisher=[[Macmillan Publishers|MacMillan]]|pages=[https://archive.org/details/acompendiumsphe00newcgoog/page/n250 226]–227}}</ref> ਜੈਕਸ ਲਾਸਕਰ ਨੇ 1000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ T10 ਚੰਗੇ ਨੂੰ 0.02 "ਅਤੇ 10,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ [[ਚਾਪ ਦੇ ਮਿੰਟ ਅਤੇ ਸਕਿੰਟ|ਆਰਕ ਸਕਿੰਟ]] ਲਈ ਆਰਡਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ। : {{ਹਿਸਾਬ|''ε'' {{=}} 23°26′21.448″ − 4680.93″ ''t'' − 1.55″ ''t''² + 1999.25″ ''t''³ − 51.38″ ''t''⁴ − 249.67″ ''t''⁵ − 39.05″ ''t''⁶ + 7.12″ ''t''⁷ + 27.87″ ''t''⁸ + 5.79″ ''t''⁹ + 2.45″ ''t''¹⁰}} ਇਹ ਸਮੀਕਰਨ ਅਖੌਤੀ ਮੀਨ ਤਿਰਛੀਤਾ ਲਈ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤਿਰਛੀਤਾ। ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆਵਰਤੀ ਗਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (9.2 ਚੱਕਰ ਸਕਿੰਟ) ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ (ਧਰਤੀ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਧੁਰੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 18.6 ਸਾਲ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਊਟੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਵਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਜੋਡ਼ਦਾ ਹੈ।<ref>''Explanatory Supplement'' (1961), sec. 2C</ref><ref> {{Cite web |date=29 October 2013 |title=Basics of Space Flight, Chapter 2 |url=http://www2.jpl.nasa.gov/basics/bsf2-1.php#nutation |access-date=26 March 2015 |website=Jet Propulsion Laboratory/NASA}}</ref> ਸੱਚੀ ਜਾਂ ਤੁਰੰਤ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱ''ਸੱਚ ਹੈ।'' ਨਿਊਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।<ref> {{Cite book|title=Astronomical Algorithms|last=Meeus|first=Jean|date=1991|publisher=Willmann-Bell|isbn=978-0-943396-35-4|chapter=Chapter 21}}</ref> ==== ਲੰਬੇ ਮਿਆਦ ==== ਕਈ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ [[ਪੰਧ (ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ)|ਚੱਕਰ]] ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ 22°2′33′′ ਅਤੇ 24°30′16′′ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਔਸਤ ਮਿਆਦ 41,040 ਸਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅਗਲੇ 10 ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਚੱਕਰ 22°13′44′′ ਅਤੇ 24°20′50′′ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇਗਾ।<ref> {{Cite journal|last=Berger|first=A.L.|date=1976|title=Obliquity and Precession for the Last 5000000 Years|url=https://archive.org/details/astronomy-and-astrophysics_1976-08_51_1/page/127|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=51|issue=1|pages=127–135|bibcode=1976A&A....51..127B}}</ref> [[ਚੰਦਰਮਾ]] ਦਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 1993 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਨਕਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਹਫਡ਼ਾ-ਦਫਡ਼ੀ ਵਾਲੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਤਿਰਛੀਤਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਝ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 90 ° ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਚੰਦਰਮੇ ਦਾ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵੇਖੋ) ।<ref name="LaskarRobutel"> {{Cite journal|last=Laskar, J.|last2=Robutel, P.|date=1993|title=The Chaotic Obliquity of the Planets|url=http://bugle.imcce.fr/fr/presentation/equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Robutel_1993.pdf|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=361|issue=6413|pages=608–612|bibcode=1993Natur.361..608L|doi=10.1038/361608a0|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123093109/http://bugle.imcce.fr/fr/presentation/equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Robutel_1993.pdf|archive-date=23 November 2012}}</ref><ref> {{Cite journal|last=Laskar, J.|last2=Joutel, F.|last3=Robutel, P.|date=1993|title=Stabilization of the Earth's Obliquity by the Moon|url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Joutel_Robutel_1993.pdf|journal=Nature|volume=361|issue=6413|pages=615–617|bibcode=1993Natur.361..615L|doi=10.1038/361615a0|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/person/Laskar/misc_files/Laskar_Joutel_Robutel_1993.pdf|archive-date=9 October 2022}}</ref> ਹਾਲਾਂਕਿ, 2011 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹੋਰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਲਗਭਗ 20-25 ° ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।<ref> {{Cite journal|last=Lissauer, J.J.|last2=Barnes, J.W.|last3=Chambers, J.E.|date=2011|title=Obliquity variations of a moonless Earth|url=http://barnesos.net/publications/papers/2012.01.Icarus.Barnes.Moonless.Earth.pdf|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=217|issue=1|pages=77–87|bibcode=2012Icar..217...77L|doi=10.1016/j.icarus.2011.10.013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608154841/http://barnesos.net/publications/papers/2012.01.Icarus.Barnes.Moonless.Earth.pdf|archive-date=8 June 2013}}</ref> ਇਸ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ, ਤਿਰਛੀ ਦੀ ਫੈਲਾਅ ਦਰ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ 90 ° ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Gongjie|last2=Batygin|first2=Konstantin|date=20 July 2014|title=On the Spin-axis Dynamics of a Moonless Earth|journal=Astrophysical Journal|volume=790|issue=1|pages=69–76|arxiv=1404.7505|bibcode=2014ApJ...790...69L|doi=10.1088/0004-637X/790/1/69}}</ref> ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੋ ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਪ੍ਰਵੇਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਗੂੰਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤਿਰਛੀ ਦੇ ਵੱਡੇ oscillations ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ. <ref> {{Cite journal|last=Ward, W.R.|date=1982|title=Comments on the Long-Term Stability of the Earth's Obliquity|url=https://archive.org/details/icarus_may-june-1982_50_2-3/page/444|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=50|issue=2–3|pages=444–448|bibcode=1982Icar...50..444W|doi=10.1016/0019-1035(82)90134-8}}</ref> {{Multiple image | direction = horizontal | align = center | width1 = 264 | width2 = 272 | image1 = Obliquity berger -5000000 to 0.png | image2 = Obliquity berger 0 to 1000000.png | footer = Long-term obliquity of the ecliptic. Left: for the past 5 million years; the obliquity varies only from about 22.0° to 24.5°. Right: for the next 1&nbsp;million years; note the approx. 41,000-year period of variation. In both graphs, the red point represents the year 1850.<ref>Berger, 1976.</ref> }} == ਸੂਰਜੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਰੀਰ == [[ਤਸਵੀਰ:Planets_and_dwarf_planets'_tilt_and_rotation_speed.webm|thumb|ਅੱਠ [[ਗ੍ਰਹਿ]] ਅਤੇ ਦੋ ਬੌਣੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਸੇਰੇਸ ਅਤੇ [[ਪਲੂਟੋ]] ਦਾ ਧੁਰੇ ਝੁਕਾਅ]] ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ, ਪਥਰੀਲੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਤਿਰਛੀਤਾ ਘੁੰਮਣ ਦੇ ਧੁਰੇ ਅਤੇ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਦੇ ਲੰਬਕਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਕੋਣ ਹੈ, ਇਹ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਔਰਬਿਟਲ ਪ੍ਲੇਨ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਧੁਰਾ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਭੂਮੱਧ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਟਾਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਚਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਸਾਰੇ ਪਥਰੀਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧੁਰੇ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੀਸੈਸ਼ਨ ਰੇਟ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਤਿਰਛੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਔਰਬਿਟਲ ਪਲੇਨ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।<ref name="Ward">{{Cite journal|last=William Ward|date=20 July 1973|title=Large-Scale Variations in the Obliquity of Mars|url=https://archive.org/details/sim_science_1973-07-20_181_4096/page/260|journal=Science|volume=181|issue=4096|pages=260–262|bibcode=1973Sci...181..260W|doi=10.1126/science.181.4096.260|pmid=17730940}}</ref> ਇਹ ਦਰ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਅਤੇ ਕੋਰ-ਮੈਂਟਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਰ ਕੁਝ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਔਰਬਿਟਲ ਰੈਜ਼ੋਨੈਂਸ ਤਿਰਛੀਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਗੂੰਜਦੀ ਦਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਗਤੀ ਦਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਦੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।<ref name="Ward" /> ਬੁਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਦੇ ਵਿਗਾਡ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ ਸੀ। [[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਹਫਡ਼ਾ-ਦਫਡ਼ੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ-ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਗਡ਼ਬਡ਼ੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 0 ° ਤੋਂ 60 ° ਤੱਕ ਬਦਲਦੀ ਹੈ।<ref name="LaskarRobutel"/><ref> {{Cite journal|last=Touma|first=J.|last2=Wisdom|first2=J.|date=1993|title=The Chaotic Obliquity of Mars|url=http://groups.csail.mit.edu/mac/users/wisdom/mars-obliquity.pdf|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=259|issue=5099|pages=1294–1297|bibcode=1993Sci...259.1294T|doi=10.1126/science.259.5099.1294|pmid=17732249|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625103119/http://groups.csail.mit.edu/mac/users/wisdom/mars-obliquity.pdf|archive-date=25 June 2010}}</ref> ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੰਗਲ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਹਫਡ਼ਾ-ਦਫਡ਼ੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਵਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾਡ਼ ਅਤੇ ਲੇਸਦਾਰ ਕੋਰ-ਮੈਂਟਲ ਕਪਲਿੰਗ ਇਸ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੈਂਪਡ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।<ref name="CorreiaVenusI"/><ref name="Correia2009">{{Cite journal|last=Correia|first=Alexandre C.M|last2=Laskar|first2=Jacques|date=2009|title=Mercury's capture into the 3/2 spin-orbit resonance including the effect of core-mantle friction|journal=Icarus|volume=201|issue=1|pages=1–11|arxiv=0901.1843|bibcode=2009Icar..201....1C|doi=10.1016/j.icarus.2008.12.034}}</ref> ਮੰਗਲ ਦੇ ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਾਅ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਦੇ ਫਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਮੀਥੇਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>{{Cite journal|last=Rebecca Boyle|date=7 October 2017|title=Methane burps on young Mars helped it keep its liquid water|url=https://www.newscientist.com/article/mg23631464-100|journal=New Scientist}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Edwin Kite|displayauthors=et al|date=2 October 2017|title=Methane bursts as a trigger for intermittent lake-forming climates on post-Noachian Mars|url=https://authors.library.caltech.edu/80639/4/ngeo3033-s1.pdf|journal=Nature Geoscience|volume=10|issue=10|pages=737–740|arxiv=1611.01717|bibcode=2017NatGe..10..737K|doi=10.1038/ngeo3033|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723193849/https://authors.library.caltech.edu/80639/4/ngeo3033-s1.pdf|archive-date=23 July 2018}}</ref> ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿਰਛੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। {| class="wikitable" style="margin: 0.5em auto; text-align:right;" |+ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜੀ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਅਤੇ ਘੁੰਮਣ ! rowspan="3" |ਸਰੀਰ ! colspan="4" style="background:#F2FEEC;" |[[ਨਾਸਾ]], ਜੇ2000.0 ਯੁਗ<ref name="NASA">[http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html Planetary Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080925071832/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |date=2008-09-25 }}, at http://nssdc.gsfc.nasa.gov {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170922022814/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |date=2017-09-22 }}</ref> ! colspan="4" style="background:#edf3fe;" |IAU, 0h 0 ਜਨਵਰੀ 2010 TT epoch<ref>''Astronomical Almanac 2010'', pp. B52, C3, D2, E3, E55</ref> |- ! rowspan="2" style="background: #F2FEEC;" |ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਣਾ (ਡਿਗਰੀ) <br /> ! colspan="2" style="background: #F2FEEC;" |ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ! rowspan="2" style="background: #F2FEEC;" |ਰੋਟੇਸ਼ਨਲ ਪੀਰੀਅਡ (ਘੰਟੇ) <br /><br /> ! rowspan="2" style="background: #edf3fe;" |ਐਕਸੀਅਲ ਝੁਕਣਾ (ਡਿਗਰੀ) <br /> ! colspan="2" style="background: #edf3fe;" |ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ! rowspan="2" style="background: #edf3fe;" |ਘੁੰਮਾਉਣਾ (ID1) <br /> |- ! style="background: #F2FEEC;" |ਆਰ. ਏ. (ਡਿਗਰੀ) ! style="background: #F2FEEC;" |ਦਸੰਬਰ (ਡਿਗਰੀ) ! style="background: #edf3fe;" |ਆਰ. ਏ. (ਡਿਗਰੀ) ! style="background: #edf3fe;" |ਦਸੰਬਰ (ਡਿਗਰੀ) |- | style="text-align:left;" |[[ਸੂਰਜ]] |7.25 |286.13 |63.87 |609.12 {{Efn|At 16° latitude; the Sun's rotation varies with latitude.|group=upper-alpha}} |7. 25 {{Efn|With respect to the [[ecliptic]] of 1850.|group=upper-alpha}} |286.15 |63.89 |14.18 |- | style="text-align:left;" |[[ਬੁੱਧ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਪਾਰਾ]] |0.03 |281.01 |61.41 |1407.6 |0.01 |281.01 |61.45 |6.14 |- | style="text-align:left;" |[[ਸ਼ੁੱਕਰ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਵੀਨਸ]] |2.64 |272.76 |67.16 |−5832.6 |2.64 |272.76 |67.16 |−1.48 |- | style="text-align:left;" |[[ਧਰਤੀ]] |23.44 |0.00 |90.00 |23.93 |23.44|| {{N/a|Undefined}} |90.00 |360.99 |- | style="text-align:left;" |[[ਚੰਦਰਮਾ]] |6.68 | - | - |655.73 |54 [ਉੱਪਰ-ਅਲਫ਼ਾ 3]{{Efn|With respect to the ecliptic; the Moon's orbit is inclined 5.16° to the ecliptic.|group=upper-alpha}} |270.00 |66.54 |13.18 |- | style="text-align:left;" |[[ਮੰਗਲ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਮੰਗਲ]] |25.19 |317.68 |52.89 |24.62 |25.19 |317.67 |52.88 |350.89 |- | style="text-align:left;" |[[ਬ੍ਰਹਿਸਪਤ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਜੁਪੀਟਰ]] |3.13 |268.06 |64.50 |9. 93 {{Efn|From the origin of the radio emissions; the visible clouds generally rotate at different rate.|group=upper-alpha|name=clouds}} |3.12 |268.06 |64.50 |870.54 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਸ਼ਨੀ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਸੈਟਰਨ]] |26.73 |40.59 |83.54 |10.66 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |26.73 |40.59 |83.54 |810.79 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਯੁਰੇਨਸ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਯੂਰੇਨਸ]] |82.23 |257.31 |−15.18 | - 17.24 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |82.23 |257.31 |−15.18 | - 501.16 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਵਰੁਣ (ਗ੍ਰਹਿ)|ਨੇਪਚੂਨ]] |28.32 |299.33 |42.95 |16.11 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |28.33 |299.40 |42.95 |536.31 {{Efn|group=upper-alpha|name=clouds}} |- | style="text-align:left;" |[[ਪਲੂਟੋ]]{{Efn|NASA lists the coordinates of Pluto's positive pole; noted values have been reinterpreted to correspond to the north/negative pole.|group=upper-alpha|name=plutopole}} |57.47 |312.99 [ਉੱਪਰ-ਅਲਫ਼ਾ 5]{{Efn|group=upper-alpha|name=plutopole}} |6. 16 {{Efn|group=upper-alpha|name=plutopole}} |−153.29 |60.41 |312.99 |6.16 |−56.36 |- | colspan="9" style="padding:8px 16px; font-size:0.85em;" | <references group="upper-alpha" responsive="1"></references> |} == ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ == ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧੁਰੀ ਝੁਕਾਉ ψs, ਅਰਥਾਤ ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਇਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਤਲ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਧੁਰੇ ਦਾ ਝੁਕਾਅ, ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2012 ਤੱਕ, 49 ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ-ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਪਿਨ-ਔਰਬਿਟ ਗਲਤ ਸੰਰਚਨਾ {{ਹਿਸਾਬ|''λ''}} ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ψs ਦੀ ਇੱਕ ਘੱਟ ਸੀਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।<ref name="HRM"> {{Cite web |last=Heller |first=R. |title=Holt-Rossiter-McLaughlin Encyclopaedia |url=http://www.aip.de/People/RHeller |access-date=24 February 2012 |publisher=René Heller}}</ref> ਇਹਨਾਂ ਮਾਪ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੋਸੀਟਰ-ਮੈਕਲੌਗਲਿਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਪਲਰ ਪੁਲਾਡ਼ ਦੂਰਬੀਨ ਵਰਗੇ ਪੁਲਾਡ਼-ਅਧਾਰਤ ਦੂਰਬੀਨਾਂ ਦੇ ਲਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਤਲ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਰਿੰਗਾਂ ਦਾ ਦਲ, ਜੋ ਉੱਚ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਫੋਟੋਮੈਟਰੀ ਨਾਲ ਖੋਜਣਯੋਗ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਤਿਰਛੀਤਾ, ψp ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਪਲਰ-186f ਅਤੇ ਕੇਪਲਰ-413b।<ref>{{Cite web |last=Grossman |first=David |date=2018-06-29 |title=Study Shows Exoplanet Has a Stable Axis Just Like Earth |url=https://www.popularmechanics.com/space/deep-space/a22002151/study-shows-exoplanet-has-a-stable-axis-just-like-earth/ |access-date=2024-02-26 |website=Popular Mechanics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-02-04 |title=Kepler Finds a Very Wobbly Planet - NASA |url=https://www.nasa.gov/news-release/kepler-finds-a-very-wobbly-planet/ |access-date=2024-02-26 |language=en-US}}</ref> ਖਗੋਲ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਤਿਰਛੀਤਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਵਾਰ-ਭਾਟਾ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘੱਟ ਪੁੰਜ ਵਾਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਐਕਸੋਪਲੈਨੇਟਸ ਦੀਆਂ ਤਿਰਛੀਤਾ 10⁹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੈ.<ref name="Heller_2011"> {{Cite journal|last=Heller|first=R.|last2=Leconte|first2=J.|last3=Barnes|first3=R.|date=2011|title=Tidal obliquity evolution of potentially habitable planets|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=528|pages=A27|arxiv=1101.2156|bibcode=2011A&A...528A..27H|doi=10.1051/0004-6361/201015809}}</ref><ref name="Heller_2011b"> {{Cite journal|last=Heller|first=R.|last2=Leconte|first2=J.|last3=Barnes|first3=R.|date=2011|title=Habitability of Extrasolar Planets and Tidal Spin Evolution|journal=Origins of Life and Evolution of Biospheres|volume=41|issue=6|pages=539–43|arxiv=1108.4347|bibcode=2011OLEB...41..539H|doi=10.1007/s11084-011-9252-3|pmid=22139513}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist|30em}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾਡ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਡਾਟਾ ਸੈਂਟਰ] * {{Cite journal|last=Seidelmann|first=P. Kenneth|last2=Archinal|first2=Brent A.|last3=A'Hearn<!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere -->|first3=Michael F.|last4=Conrad|first4=Albert R.|last5=Consolmagno|first5=Guy J.|last6=Hestroffer|first6=Daniel|last7=Hilton|first7=James L.|last8=Krasinsky|first8=Georgij A.|last9=Neumann|first9=Gregory A.|displayauthors=3|year=2007|title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=98|issue=3|pages=155–180|bibcode=2007CeMDA..98..155S|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}|doi-access=free}} * [http://neoprogrammics.com/obliquity_of_the_ecliptic/ ਈਕਲਿਪਟਿਕ ਕੈਲਕੂਲੇਟਰ ਦੀ ਓਬਲਿਕੁਇਟੀ] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੁਲਾੜ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗ੍ਰਹਿ]] 14amlrdz3jd3q4uotlrlzyugq4ox030 0 188061 843615 762188 2026-07-30T00:12:51Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843615 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = ਬਰੇਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ | style = Indian Railways | type = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|30px]] [[Commuter rail]], [[Regional rail]] | image = [[File:Blyrlw.jpg|300px]] | caption = Main entrance of Bareilly Junction | address = [[Civil Lines, Bareilly]], [[Uttar Pradesh]], | country = {{flagu|India}} | coordinates = {{Coord|28.3369682|79.410857|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline}} | elevation = {{convert|174|m|ft}} | owned = [[Indian Railways]] | operator = [[Northern Railway zone|Northern Railways]], <br> [[North Eastern Railway zone|North Eastern Railways]] | lines = * [[Lucknow–Moradabad line]], * Lucknow-Sitapur-Lakhimpur-Pilibhit-Bareilly-Kasganj line * Bareilly-Chandausi-Moradabad loop Line | platforms = 4 + 2 (Proposed 3 More) | tracks = 10 | connections = Central Bus Station, Taxi stand, Auto stand | structure = Standard on ground | parking = Yes | bicycle = Yes | accessible = {{Access icon|20px}} Available | status = Functioning | code = {{Indian railway code | code = BE | zone = [[Northern Railway zone]], <br> [[North Eastern Railway zone]] | division = {{rwd|Moradabad}}, <br> {{rwd|Izzatnagar}} }} | opened = {{start date and age|df=yes|1872}} | closed = | rebuilt = | electrified = Yes | former = | mpassengers = | passengers = 400,000 | pass_system = | pass_year = | pass_percent = | mapframe = yes | map_type = India Uttar Pradesh | map_dot_label = Bareilly Junction }} '''ਬਰੇਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ''' ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ [[ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼]] ਦੇ ਬਰੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕੋਡ: '''BRY''' ਹੈ। &nbsp;ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ ਦੇ ਇਜ਼ਤਨਗਰ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ [[ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਖੇਤਰ|ਉੱਤਰੀ ਰੇਲਵੇ ਜ਼ੋਨ]] ਦੇ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਰੇਲਵੇ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ।<ref>[http://indianrailwaynotes.files.wordpress.com/2010/07/north-eastern-railway.pdf Northeastern Railway]</ref><ref>{{Cite book|title=Indian Railways|url=https://archive.org/details/indianrailways0000raom|last=Rao|first=M.A.|publisher=National Book Trust|year=1988|isbn=8123725892|location=New Delhi|page=[https://archive.org/details/indianrailways0000raom/page/37 37]}}</ref><ref name="r">{{Cite web |title=Chapter 1 – Evolution of Indian Railways-Historical Background |url=http://www.indianrailways.gov.in/financecode/ADMIN_FINANCE/AdminFinanceCh1_Data.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090601024404/http://www.indianrailways.gov.in/financecode/ADMIN_FINANCE/AdminFinanceCh1_Data.htm |archive-date=1 June 2009 |publisher=Ministry of Railways website}}</ref> ਇਹ ਲਖਨਊ-ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਲਖਨਊ-ਸੀਤਾਪੁਰ-ਲਖੀਮਪੁਰ-ਪੀਲੀਭੀਤ-ਬਰੇਲੀ-ਕਾਸਗੰਜ ਲਾਈਨ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਇਸ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਰੇਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਅਤੇ ਮੀਟਰ ਗੇਜ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਬਰੇਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਤੇ ਮੀਟਰ ਗੇਜ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਖਨਊ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਤਿਲਹਰ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ, ਹਰਦੋਈ ਰਾਹੀਂ ਲਖਨਊ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੀਟਰ ਗੇਜ ਪੀਲੀਭੀਤ-ਮੈਲਾਨੀ-ਲਖੀਮਪੁਰ-ਸੀਤਾਪੁਰ ਰਾਹੀਂ ਲਖਨਊ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੀਟਰ ਗੇਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਡ ਗੇਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=Bareilly Jn Trains, Bareilly Jn Railway Timetable |url=http://www.indiantrains.org/station-details/?code=BE&name=BAREILLY |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514034132/http://www.indiantrains.org/station-details/?code=BE&name=BAREILLY |archive-date=14 May 2012 |publisher=www.ndiantrains.org}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indiarailinfo.com/train/17092/337/336/0/13370400|title=Meerut City-Lucknow Rajya Rani Express|date=7 February 2010|work=indiarailinfo}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://indiarailinfo.com/train/158/466/337|title=Mumbai LTT Bareilly Express|work=indiarailinfo}}</ref> == ਇਤਿਹਾਸ == ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਵਾਰਾ 31 ਮਾਰਚ 1872 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਖਾ ਰੇਲਵੇ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣ ਅਤੇ ਲਖਨਊ-ਕਾਨਪੁਰ ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਅਵਧ ਅਤੇ ਰੋਹਿਲਖੰਡ ਰੇਲਵੇ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੇਲਵੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਲਖਨਊ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਸੰਦੀਲਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਰਦੋਈ ਤੱਕ ਇੱਕ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1872 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।<ref name="orr">{{Cite web |title=The Oudh and Rohilkhand Railway |url=http://management.ebooks6.com/The-Oudh-Rohilkhand-Railway-download-w23852.pdf |access-date=30 May 2013 |publisher=Management E-books6 }}{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਜੁਲਾਈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=October 2019|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ਇਸ ਲਾਈਨ ਨੂੰ 1 ਨਵੰਬਰ 1873 ਨੂੰ ਬਰੇਲੀ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="orr" /> ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, [[ਮੋਰਾਦਾਬਾਦ|ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ]] ਨੂੰ ਚੰਦੌਸੀ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ 1872 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ-ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰੇਲੀ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਾਰੀ 22 ਦਸੰਬਰ 1873 ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।<ref name="orr" /> ਬਰੇਲੀ ਅਤੇ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਨੂੰ ਰਾਮਪੁਰ ਰਾਹੀਂ ਜੋਡ਼ਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰੇਲੀ-ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਕੋਰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ 4 ਦਸੰਬਰ 1891 ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ 8 ਜੂਨ 1894 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="orr"/> 8 ਦਸੰਬਰ 1894 ਨੂੰ, ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤਾਰ ਵੱਲ ਮੋਡ਼ਿਆ ਗਿਆ ਸੀ,।<ref name="orr" /> == ਕੁਨੈਕਟੀਵਿਟੀ == ਬਰੇਲੀ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ [[ਲਖਨਊ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਜੰਮੂ (ਸ਼ਹਿਰ)|ਜੰਮੂ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]], [[ਅੰਬਾਲਾ]], [[ਜਲੰਧਰ]], [[ਪਠਾਨਕੋਟ]], [[ਲੁਧਿਆਣਾ]], [[ਗੋਰਖਪੁਰ]], [[ਵਾਰਾਣਸੀ]], [[ਧਨਬਾਦ]], ਮਊ, [[ਗ਼ਾਜ਼ੀਪੁਰ|ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ]], [[ਹਾਵੜਾ|ਹਾਵਡ਼ਾ]], [[ਗੁਹਾਟੀ]], [[ਪਟਨਾ]], [[ਆਗਰਾ]], [[ਅਲੀਗੜ੍ਹ|ਅਲੀਗਡ਼੍ਹ]], [[ਮੋਰਾਦਾਬਾਦ|ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ]], ਬਦਾਯੂੰ, [[ਦੇਹਰਾਦੂਨ]], [[ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ|ਇਲਾਹਾਬਾਦ]], ਕਾਠਗੋਦਾਮ, [[ਮੁੰਬਈ]], [[ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ]] ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁਡ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। === ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬੱਸ === ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬੱਸਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ 6 ਬੱਸਾਂ 6 ਫਰਵਰੀ, 2022 ਨੂੰ 3 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਟਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ 25 ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 13 ਬੱਸਾਂ 5 ਰੂਟਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਫ਼ਰੀਦਪੁਰ ਅਤੇ ਭੋਜੀਪੁਰਾ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ। === ਮੈਟਰੋ === ਇਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਬਰੇਲੀ ਮੈਟਰੋ ਰੂਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਂਘੇ ਅਤੇ ਯੈਲੋ ਲਾਈਨ ਲਈ ਇੱਕੋ ਟਰਮੀਨਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  {{ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ|date=March 2019}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (March 2019)">citation needed</span></nowiki>''&#x5D;</sup> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" !ਲਾਈਨ !ਪਹਿਲੀ ਕਾਰਵਾਈ !ਸਟੇਸ਼ਨ !ਲੰਬਾਈ (km) <br /> ! colspan="2" |ਟਰਮੀਨਲ |- |ਪੀਲੀ ਲਾਈਨ{{Color box|Yellow}} | style="text-align:center;" |ਯੋਜਨਾਬੱਧ | style="text-align:center;" |20 | style="text-align:center;" |21.54 |ਬਰੇਲੀ ਜੰਕਸ਼ਨ |ਭੋਜੀਪੁਰਾ ਸੈਂਟਰਲ |} === ਉਦਯੋਗ === ਬਰੇਲੀ ਭਾਰਤ ਦਾ 50ਵਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ 8ਵਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। B.L.Agro ਇੰਡਸਟਰੀਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ, ਰਾਮਾ ਸ਼ਿਆਮਾ ਪੇਪਰ ਇੰਡਸਟਰੀਜ, ਅਮਰ ਆਲਮ ਐਂਡ ਅਲਾਈਡ ਕੈਮੀਕਲਜ਼ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ, ਅਮਰ ਨਾਰਾਇਣ ਇੰਡਸਟਰੀਅਜ਼ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟੇਡ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਐਲਮ ਐਂਡ ਅਲਾਈਡ ਕੈਮੀਕਲਜ਼ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਲਿਮਟਿਡ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਐਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। == ਗੈਲਰੀ == <gallery widths="180"> ਤਸਵੀਰ:Blyrlw.jpg|alt=Bareilly Junction front view|ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰ ਤਸਵੀਰ:Bareillyjunctionb249373.jpg|alt=Bareilly Junction|ਬਰੇਲੀ ਦੇ ਲੋਕ ਤਸਵੀਰ:Bejn.jpg|alt=Bareilly Junction platform|ਬਰੈਲੀ ਜੰਕਸਮ ਪਲੇਅਰਮ ਤਸਵੀਰ:Bareilly_Junction_at_night.jpg|alt=Bareilly Junction taxi stand at night|ਬਰੈਲੀ ਜੰਕਸ਼ ਕੈਸਸੀ ਕੈਸਸੀ </gallery> == ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ == * ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਕੇਰਾਕਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Top 100 booking stations of Indian Railways}}{{Railway stations in Uttar Pradesh}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਰੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ]] 15zo4r1is150q30bb05v1byu1ig3w6q 0 189587 843474 768736 2026-07-29T21:47:14Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843474 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਅਨਿੱਤਾ | image = DolchAnitta.jpg | image_size = 250px | caption = ਰਾਜਾ ਅਨਿੱਤੇ ਦੇ ੧ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਕਿਰਪਾਨ | birth_name = ਅਨਿੱਤਾ | predecessor = [[ਰਾਜਾ ਪਿਤਖ਼ਾਨਾ|ਪਿਥਹ਼ਨ]] | parents = ਪਿਤਾ:[[ਰਾਜਾ ਪਿਤਖ਼ਾਨਾ|ਪਿਥਹ਼ਨ]]<ref>{{Citation | title = Hittites | contribution-url = http://www.hittites.info/history.aspx?text=history%2fHattic.htm#Anitta | contribution = Reign of Anitta}}</ref> }} '''ਅਨਿੱਤਾ''' ਪੁੱਤ [[ਰਾਜਾ ਪਿਤਖ਼ਾਨਾ|ਪਿਥਹ਼ਨ]] ਦੇ ਨੇ , ਰਾਜ ਕੀਤਾ 1740–1725 ਬੀ. ਸੀ. (ਮੱਧ ਕਾਲਕ੍ਰਮ) ਅਤੇ ਕੁੱਸ਼ਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਹਦੇ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਉਹ ਹਿੱਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿੱਖਣ ‘ਚ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜਾ ਸੀ।<ref>Gonnet-Bağana, Hatice, (2015). </ref> ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜਾਂ ''ਰਾਬੀ ਸਿੰਮਿਲਤਿਮ'' ਦਾ ਨਾਮ ਪੇਰੂਆ ਸੀ।<ref>{{Cite book|title=Mesopotamia: The Old Assyrian Period|url=https://archive.org/details/mesopotamiaoldas0000krve|last=Klaas R Veenhof|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|year=2008|page=[https://archive.org/details/mesopotamiaoldas0000krve/page/145 145]}}</ref> anmh70f1p1z9qydsznmlkgtupr02gos 0 191301 843665 820969 2026-07-30T01:14:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 2 books for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843665 wikitext text/x-wiki '''ਜੋਸਫ਼ ਬਲੈਕ''' (16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1728 – 6 ਦਸੰਬਰ 1799) ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ, ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਗਰਮੀ, ਖਾਸ ਗਰਮੀ, ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ 1756 ਤੋਂ 10 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1766 ਤੋਂ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਸਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ, ਉੱਥੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ।<ref>{{DSB|first=Henry|last=Guerlac|title=Black, Joseph|volume=2|pages=173–183}}</ref> ਏਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬਲੈਕ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ==ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ== ਬਲੈਕ ਦਾ ਜਨਮ "ਗਾਰੋਨ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ" ਬਾਰਡੋ, ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮਾਰਗਰੇਟ ਗੋਰਡਨ (ਦਿ. 1747) ਅਤੇ ਜੌਨ ਬਲੈਕ ਦੇ 12 ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਵਾਂ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਏਬਰਡੀਨਸ਼ਾਇਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਵਾਈਨ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਬੇਲਫਾਸਟ, ਆਇਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਵਾਈਨ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।<ref>{{cite book |last=Lenard |first=Philipp |title=Great Men of Science |year=1950 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |page=129 |isbn=0-8369-1614-X}} (Translated from the second German edition.)</ref> ਉਸਨੇ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਬੇਲਫਾਸਟ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਣ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। 1746 ਵਿੱਚ, 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ, ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪਣੀ ਡਾਕਟਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਨਮਕ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਨਾਲ ਗੁਰਦੇ ਦੀ ਪੱਥਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ 'ਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖਿਆ।<ref name="Modinos2013">{{cite book|author=Antonis Modinos|title=From Aristotle to Schrödinger: The Curiosity of Physics|url=https://books.google.com/books?id=-KaUngEACAAJ|date=15 October 2013|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-00749-6|page=134}}</ref> ==ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ== ===ਰਸਾਇਣ=== ====ਰਸਾਇਣਕ ਸਿਧਾਂਤ==== ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਬਲੈਕ ਦੀ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪੰਜ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ: ਪਾਣੀ, ਨਮਕ, ਧਰਤੀ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਧਾਤੂ।<ref>{{cite book|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=John Walker, Chemistry and the Edinburgh Medical School, 1750-1800|date=2008|publisher=Routledge|location=London|url=https://www.academia.edu/1112014|access-date=2024-12-04|archive-date=2015-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਸਥਿਰ ਹਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਊਮੈਟਿਕ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਲੈਕ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=How to See a Diagram: A Visual Anthropology of Chemical Affinity|journal=Osiris|date=2014|volume=29|pages=178–196|doi=10.1086/678093|pmid=26103754|s2cid=20432223|url=https://www.academia.edu/4588508|access-date=2024-12-04|archive-date=2021-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311124636/https://www.academia.edu/4588508/How_to_See_a_Diagram_A_Visual_Anthropology_of_Chemical_Affinity_Osiris_2014_178_196|url-status=dead}}</ref> ਉਸਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੰਜੋਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਬੰਧ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।<ref>{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=Useful Pictures: Joseph Black and the Graphic Culture of Experimentation|journal=In Robert G. W. Anderson (Ed.), Cradle of Chemistry: The Early Years of Chemistry at the University of Edinburgh (Edinburgh: John Donald, 2015), 99-118.|url=https://www.academia.edu/6346321|access-date=2024-12-04|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725143202/https://www.academia.edu/6346321|url-status=dead}}</ref> ====ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ==== ਲਗਭਗ 1750 ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਬਲੈਕ ਨੇ ਇੱਕ ਪਾੜਾ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਫੁਲਕ੍ਰਮ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਇੱਕ ਹਲਕੇ-ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਬੀਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਰੇਕ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਂ ਮਿਆਰੀ ਵਜ਼ਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{cite web | title = Equal Arm Analytical Balances | url = http://history.nih.gov/exhibits/balances/index.html | access-date = 8 March 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170513054241/https://history.nih.gov/exhibits/balances/index.html | archive-date = 13 May 2017 | url-status = dead }}</ref> ====ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ==== ਬਲੈਕ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰ (ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਗਰਮ (ਜਾਂ ਇਲਾਜ) ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ "ਸਥਿਰ ਹਵਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਥਿਰ ਹਵਾ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਸੰਘਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਲਾਟ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਬਲੈਕ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਚੂਨੇ (ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਸਾਈਡ) ਦੇ ਜਲਮਈ ਘੋਲ ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਬੁਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬੋਨੇਟ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਲ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ===ਗਰਮੀ=== 1757 ਵਿੱਚ, ਬਲੈਕ ਨੂੰ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਰੇਜੀਅਸ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1756 ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।<ref name=":1">{{Cite book |last=Ramsay |first=William |author-link=William Ramsay |title=The life and letters of Joseph Black, M.D. |url=https://archive.org/details/cu31924012362806 |publisher=Constable |year=1918 |pages=[https://archive.org/details/cu31924012362806/page/n65 38]–39}}</ref> ====ਖਾਸ ਗਰਮੀ==== 1760 ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਜ ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਪਮਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਠੰਢੇ ਪਦਾਰਥ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਦੁਆਰਾ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਲੈਕ ਨੇ ਡੱਚ ਡਾਕਟਰ ਹਰਮਨ ਬੋਰਹਾਵੇ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਡੈਨੀਅਲ ਗੈਬਰੀਅਲ ਫਾਰਨਹੀਟ ਦੁਆਰਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਪਨਿਕ, ਪਰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: ਜੇਕਰ 100 °F ਪਾਣੀ ਅਤੇ 150 °F ਪਾਰੇ [[ਕੁਇਕਸਿਲਵਰ]] ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 20 ° ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 30 ° (120 °F ਤੱਕ) ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।), ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪਾਰੇ ਦੁਆਰਾ ਗੁਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਪ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬਲੈਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਕੁਇਕਸਿਲਵਰ [ਪਾਰਾ] ... ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਘੱਟ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।”<ref>{{Cite book |last=Black |first=Joseph |url=https://books.google.com/books?id=lqI9AQAAMAAJ&pg=PA76 |title=Lectures on the Elements of Chemistry: Delivered in the University of Edinburgh |date=1807 |publisher=Mathew Carey |editor-last=Robison |editor-first=John |edition= |volume=1 |pages=76–77 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last=West |first=John B. |date=2014-06-15 |title=Joseph Black, carbon dioxide, latent heat, and the beginnings of the discovery of the respiratory gases |url=https://www.physiology.org/doi/10.1152/ajplung.00020.2014 |journal=American Journal of Physiology-Lung Cellular and Molecular Physiology |language=en |volume=306 |issue=12 |pages=L1057–L1063 |doi=10.1152/ajplung.00020.2014 |pmid=24682452 |issn=1040-0605}}</ref> ====ਗੁਪਤ (ਲੁਪਤ) ਗਰਮੀ==== 1761 ਵਿੱਚ, ਬਲੈਕ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਗਰਮੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਰਫ਼/ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਲੈਕ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗਰਮੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਣੀ/ਭਾਫ਼ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਭਾਫ਼ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗਰਮੀ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਉਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। <ref>{{cite EB1911|wstitle=Black, Joseph|volume=4}}</ref> ਲੁਕਵੀਂ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book | author = Ogg, David | title = Europe of the Ancien Regime: 1715–1783 | url = https://archive.org/details/europeofancienre00oggd | year = 1965 | publisher = Harper & Row| pages = [https://archive.org/details/europeofancienre00oggd/page/117 117] and 283 }}</ref> ਬਲੈਕ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਤਾਪ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਉਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੋਗਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਥਿਊਰੀ ਆਖਰਕਾਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੂਰਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਭਾਫ਼ ਇੰਜਣ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ।<ref>{{cite book | author = Ogg, David | title = Europe of the Ancien Regime: 1715–1783 | url = https://archive.org/details/europeofancienre00oggd | year = 1965 | publisher = Harper & Row | page = [https://archive.org/details/europeofancienre00oggd/page/285 283] }}</ref> ਬਲੈਕ ਅਤੇ ਜੇਮਸ ਵਾਟ (1757 ਦੇ ਆਸਪਾਸ) ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਗਲਾਸਗੋ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਏ। ਬਲੈਕ ਨੇ ਭਾਫ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਟ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖੋਜ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਬਲੈਕ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੁਕਵੀਂ ਤਾਪ ਦੀ ਖੋਜ ਵਾਟ ਲਈ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣ ਗਈ,<ref>{{cite book| page=78 | title=The Life of James Watt, with selections from his correspondence (2nd edition, revised) | author=James Patrick Muirhead | year= 1859 | publisher=D. Appleton & Company | isbn=9780598483225 | url=https://books.google.com/books?id=MeJUAAAAcAAJ&pg=PA78}}</ref> ਵਾਟ ਨੇ ਥਾਮਸ ਨਿਊਕੋਮਨ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜੇ ਗਏ ਭਾਫ਼ ਇੰਜਣ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਥਰਮੋਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ। ==ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਸ਼ਿਪ== 1766 ਵਿੱਚ, ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਬਲੈਕ ਨੂੰ ਵਿਲੀਅਮ ਕੁਲਨ ਦੀ ਥਾਂ ਏਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਮੈਡੀਸਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ (ਕਲੇਨ 1755 ਵਿੱਚ ਐਡਿਨਬਰਗ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ)। ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਸਟੀਵਨਸਨ ਦੁਆਰਾ ਭਰੀ ਗਈ ਸੀ।<ref>Medical and Philosophical Commentaries 1792</ref> ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਖੋਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਆਪਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦਾ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਇੱਕ ਫੈਸ਼ਨਯੋਗ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵੀ ਬਣ ਗਈ। ਕਾਲੇ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੈਕਚਰਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਕੋਰਸ ਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਲੈਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ 14 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ) ਲਈ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਫਲ ਅਧਿਆਪਨ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।<ref>{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=How to See a Diagram: A Visual Anthropology of Chemical Affinity|journal=Osiris|date=2014|volume=29|pages=178–196|doi=10.1086/678093|pmid=26103754|s2cid=20432223|url=https://www.academia.edu/4588508|access-date=2024-12-04|archive-date=2021-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311124636/https://www.academia.edu/4588508/How_to_See_a_Diagram_A_Visual_Anthropology_of_Chemical_Affinity_Osiris_2014_178_196|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title='Useful Pictures: Joseph Black and the Graphic Culture of Experimentation', in Robert G. W. Anderson (Ed.), Cradle of Chemistry: The Early Years of Chemistry at the University of Edinburgh|publisher=Edinburgh: John Donald|pages=99–118|url=https://www.academia.edu/6346321|access-date=2024-12-04|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725143202/https://www.academia.edu/6346321|url-status=dead}}</ref> ਉਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਲੋਨੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨੋਟਬੁੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। {{ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਰੋਤੇ ਦੁਆਰਾ ਹਾਜ਼ਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਲ ਦਰ ਸਾਲ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ. ਉਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇੱਕ ਸੱਜਣ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੀ। ਲੈਕਚਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਘੱਟ ਸੀ, ਪਰ ਵਧੀਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇੰਨਾ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਇੰਨਾ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਇੰਨਾ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੀਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ, ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿੱਟਿਆਂ 'ਤੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ।<ref>''The National Cyclopaedia of Useful Knowledge'' Vol III, (1847), London, Charles Knight, p.382.</ref>}} 17 ਨਵੰਬਰ 1783 ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਏਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।<ref>{{cite web | url=https://rse.org.uk/wp-content/uploads/2021/07/RSE-Fellows-BiographicalIndex-1.pdf|title=Former Fellows of the Royal Society of Edinburgh 1783-2002 Biographical Index|publisher=Royal Society of Edinburgh|access-date=13 November 2021}}</ref> 1788 ਤੋਂ 1790 ਤੱਕ ਉਹ ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੇ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ।<ref>{{cite web|url=https://www.rcpe.ac.uk/library-archives/sibbald-library-blog/college-fellows-curing-scurvy-and-discovering-nitrogen|title=College Fellows: curing scurvy and discovering nitrogen|date=14 November 2014|publisher= Royal College of Physicians in Edinburgh|access-date=4 November 2015}}</ref> ਉਹ 1774, 1783, ਅਤੇ 1794 ਦੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਫਾਰਮਾਕੋਪੀਆ ਐਡਿਨਬਰਗੇਨਸਿਸ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਲਈ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਬਲੈਕ ਨੂੰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ III ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਡਾਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾੜੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਲੈਕ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1793 ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ। 1795 ਵਿੱਚ, ਚਾਰਲਸ ਹੋਪ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਕੋਡਜੂਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1797 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ। ==ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ== ਬਲੈਕ ਪੋਕਰ ਕਲੱਬ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਉਹ ਐਡਮ ਫਰਗੂਸਨ FRSE ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ, ਮਹਾਨ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1767 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭਤੀਜੀ ਕੈਥਰੀਨ ਬਰਨੇਟ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਹਿਊਮ, ਐਡਮ ਸਮਿਥ, ਅਤੇ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ। ਉਹ ਮੋਢੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੇਮਸ ਹਟਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਸੀ।<ref>Records of the Clan and Name of Ferguson 1895 p.138 note 1 accessed 22 Dec 2018</ref> 1773 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਓਲਡ ਟਾਊਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕਾਲਜ ਵਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref>Edinburgh Post Office directory 1773</ref> 1790 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਇਨੇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਲਵਾਨ ਹਾਊਸ ਨੂੰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ। 1991 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਖ਼ਤੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ, ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{cite book |last1=Cant |first1=Malcolm |title=Marchmont, Sciennes and the Grange |url=https://archive.org/details/marchmontscienne0000cant |date=2001 |publisher=M. Cant Publications |location=Edinburgh |isbn=0952609959 |page=[https://archive.org/details/marchmontscienne0000cant/page/n21 6]}}</ref> ਕਾਲੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ 71 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ 1799 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ 12 ਨਿਕੋਲਸਨ ਸਟ੍ਰੀਟ<ref>Williamsons Edinburgh Directory 1798</ref> ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਫ੍ਰਾਈਅਰਸ ਕਿਰਕਯਾਰਡ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਵੱਡਾ ਸਮਾਰਕ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੀਲਬੰਦ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਵੇਨਟਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ, ਕਾਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਕਰਣ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੁਦਾਈ ਦੌਰਾਨ ਖੋਜੇ ਗਏ ਸਨ।<ref>{{cite news|url=http://www.scotsman.com/news/dig-finds-treasured-tools-of-leading-18th-century-scientist-1-1714838 |title=Dig finds treasured tools of leading 18th century scientist |work=The Scotsman |date=28 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418123942/http://www.scotsman.com/news/dig-finds-treasured-tools-of-leading-18th-century-scientist-1-1714838 |archive-date=18 April 2012 }}</ref> ਉਸਦਾ ਘਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ 12 ਨਿਕੋਲਸਨ ਸਟਰੀਟ 'ਤੇ ਇੱਕ ਫਲੈਟ, ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਤਖ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ==ਹਵਾਲੇ== djok9px4g3rocobs48jl1te80och1fl 0 191401 843523 776024 2026-07-29T22:44:29Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843523 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ਜੌਨ ਰੌਬਿਸਨ | image = John Robison.png | image_size = 200px | caption = ਰੌਬਿਸਨ 1798 ਵਿੱਚ | birth_date = {{birth date|df=yes|1739|2|4}} | birth_place = ਬੋਘਾਲ, ਬਾਲਡਰਨੌਕ, ਸਟਰਲਿੰਗਸ਼ਾਇਰ, ਸਕਾਟਲੈਂਡ | death_date = {{death date and age|df=yes|1805|1|30|1739|2|4}} | alma_mater = [[ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ]] | footnotes = ਏਡਿਨਬਰਗ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮੈਂਬਰ<br />ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ ਏਡਿਨਬਰਗ ਦਾ ਫੈਲੋ (1783)<br />ਗਲਾਸਗੋ ਲਿਟਰੇਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ }} '''ਜੌਨ ਰੌਬਿਸਨ''' FRSE (4 ਫਰਵਰੀ 1739 – 30 ਜਨਵਰੀ 1805) ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭੌਤਿਕਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਏਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ (ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪੂਰਵਗਾਮੀ) ਦਾ [[ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ|ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ]] ਸੀ। <ref>{{Cite journal|last=Playfair, John|author-link=John Playfair|year=1815|title=Biographical Account of the late John Robison, LL.D.|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=njp.32101074834159;view=1up;seq=553|journal=Transactions of the Royal Society of Edinburgh|volume=7|pages=495–539|doi=10.1017/S0080456800027927}}</ref> ਏਡਿਨਬਰਗ ਫਿਲਾਸਫੀਕਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਵਾਰੰਟ ਮਿਲਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ ਐਡਿਨਬਰਗ (1783-98) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰੌਬਿਸਨ ਨੇ ਸਾਇਰਨ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਅਤੇ ਜੇਮਸ ਵਾਟ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਫ਼ ਵਾਲੀ ਕਾਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰੌਬਿਸਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ 1797 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਲਿਖੇ - ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਮਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨਰੀ 'ਤੇ ਵੀਸ਼ੌਪਟ ਦੇ ਆਰਡਰ ਆਫ ਦਿ ਇਲੁਮਿਨਾਟੀ ਦੁਆਰਾ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖੋਜੀ ਸਰ ਜੌਹਨ ਰੌਬਿਸਨ (1778-1843) ਸੀ। ==ਜੀਵਨੀ== ਗਲਾਸਗੋ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਜੌਹਨ ਰੌਬਿਸਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਬੋਘਾਲ, ਬਾਲਡਰਨੌਕ, ਸਟਰਲਿੰਗਸ਼ਾਇਰ (ਹੁਣ ਪੂਰਬੀ ਡਨਬਰਟਨਸ਼ਾਇਰ) ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਗਲਾਸਗੋ ਗ੍ਰਾਮਰ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਐਮ.ਏ. 1756) ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।<ref>{{cite web|url=http://www.royalsoced.org.uk/fellowship/fells_indexp2.pdf|title=Former RSE Fellows 1783–2002|publisher=[[Royal Society of Edinburgh]]|access-date=22 September 2010|archive-date=17 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110517014610/http://www.royalsoced.org.uk/fellowship/fells_indexp2.pdf}}</ref> 1758 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੌਬਿਸਨ ਐਡਮਿਰਲ ਨੋਲਸ ਦੇ ਮਿਡਸ਼ਿਪਮੈਨ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਟਿਊਟਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਨਰਲ ਵੁਲਫ਼ ਦੀ ਕਿਊਬਿਕ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲ (1756-62) ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਇਲ ਨੇਵੀ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਗਣਿਤ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1762 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਲੰਬਕਾਰ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ - ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਜਿਸ ਨੇ ਜਮੈਕਾ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਜੌਨ ਹੈਰੀਸਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕ੍ਰੋਨੋਮੀਟਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਗਲਾਸਗੋ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਂਟੋਨੀ ਲਾਵੋਇਸੀਅਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੋਸੇਫ ਪ੍ਰਿਸਟਲੀ ਦੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਵਾਟ ਅਤੇ ਜੋਸੇਫ ਬਲੈਕ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। 1766 ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਲਾਸਗੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਬਲੈਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਿਆ। ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਉਹ 1770 ਵਿਚ ਬਲੈਕ ਦੇ ਸਹਾਇਕ, ਵਿਲੀਅਮ ਇਰਵਿਨ ਦੁਆਰਾ ਸਫਲ ਹੋਇਆ।<ref>{{cite DNB|wstitle= Irvine, William (1743-1787) |volume= 20 |last= Clerke |first= Agnes Mary |author-link= Agnes Mary Clerke |page= 50 |year= |short=1}}</ref> 1785 ਦੇ ਕੁਲੋਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, 1769 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚਾਰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਲ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਦੇ ਉਲਟ-ਵਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ।<ref>John Robison, ''A System of Mechanical Philosophy'' (London, England: John Murray, 1822), vol. 4. On page 68, the author states that in 1769 he announced his findings regarding the force between spheres of like charge. On [https://books.google.com/books?id=8pRDAAAAcAAJ&pg=PA73 page 73], the author states the force between spheres of like charge varies as x^−2.06.</ref> 1770 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਐਡਮਿਰਲ ਚਾਰਲਸ ਨੋਲਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਕ੍ਰੋਨਸਟੈਡ ਵਿਖੇ ਨੇਵਲ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਕੈਡਿਟਾਂ ਨੂੰ ਗਣਿਤ ਸਿਖਾਇਆ, ਦੋਹਰੀ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਰੌਬਿਸਨ 1773 ਵਿੱਚ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਕੈਨਿਕਸ, ਹਾਈਡ੍ਰੋਸਟੈਟਿਕਸ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕਵਾਦ 'ਤੇ ਲੈਕਚਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਕੈਨੀਕਲ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਧਾਰਨਾ' ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਦਾ ਨਾਮ 1776 "ਪੋਕਰ ਕਲੱਬ ਦੀ ਮਿੰਟ ਬੁੱਕ" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਰੂਸੀਬਲ ਸੀ। 1783 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਇਲ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਏਡਿਨਬਰਗ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1797 ਵਿੱਚ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਲਈ ਉਸਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਗਣਿਤਿਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਵੀ 1799 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਜੋਸਫ਼ ਬਲੈਕ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਦਾ ਲੈਕਚਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੌਬਿਸਨ ਨੇ ਸਾਇਰਨ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਚਾਰਲਸ ਕੈਗਨਿਅਰਡ ਡੇ ਲਾ ਟੂਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਿਆ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ==ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ== ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ 1797 ਵਿੱਚ ਇਲੂਮੀਨੇਟੀ ਅਤੇ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ (ਕੰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸੀ, ਜੋ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨ, ਇਲੁਮਿਨਾਟੀ ਅਤੇ ਰੀਡਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ)। ਗੁਪਤ ਏਜੰਟ ਭਿਕਸ਼ੂ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਹੌਰਨ ਨੇ ਰੌਬਿਸਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।<ref name="ODNB1">Dilworth, Mark. ''"Horn, Alexander (1762–1820),"'' [[Oxford Dictionary of National Biography]], Oxford University Press, 2004</ref> ਫ੍ਰੈਂਚ ਪਾਦਰੀ ਐਬੇ ਬੈਰੂਏਲ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਕਿ ਇਲੁਮਿਨਾਟੀ ਨੇ ਮਹਾਂਦੀਪੀ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨਰੀ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।<ref>Firminger, W. K. [https://archive.org/stream/arsquatuorcorona50free#page/30/mode/2up ''"The Romances of Robison and Barruel,"''] Ars Quatuor Coronatorum, Vol. I. W. J. Parrett, Ltd. Margate, 1940.</ref><ref>Thebaud, A. J. [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015074635411;seq=595;view=1up;num=577 ''"Freemasonry,"''] The American Catholic Quarterly Review, Vol. VI, 1881.</ref> 1798 ਵਿੱਚ, ਰੇਵਰੈਂਡ ਜੀ ਡਬਲਯੂ ਸਨਾਈਡਰ ਨੇ ਰੌਬਿਸਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਜਾਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਭੇਜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: {{blockquote|text= ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ, ਇਲੂਮੀਨੇਟੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਅਤੇ ਜੈਕੋਬਿਨਵਾਦ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ, ਕਿ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਫਤ ਮੇਸਨਾਂ ਦੇ ਲਾਜ ਹਨ, ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ (ਜੇ ਉਹ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ) ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਡੈਮੋਕਰੇਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ, ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਲੱਭਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। <ref>[http://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=WasFi36.xml&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=388&division=div1 ''"To Reverend G. W. Snyder,"''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119092612/http://etext.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=WasFi36.xml&images=images%2Fmodeng&data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&tag=public&part=388&division=div1 |date=19 January 2014 }} 24 October 1798.</ref>}} ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੇਸਟਾ ਵੈਬਸਟਰ ਅਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਗਾਏ ਕਾਰ, ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਲੂਮਿਨੇਟੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, 19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਵਿੱਚ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਰੂਹਾਨੀ ਨਕਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਤਾਲ ਬਰੂਕ ਨੇ ਕੈਰੋਲ ਕੁਇਗਲੇ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ (ਮੈਕਮਿਲਨ, 1966) ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਰੂਕ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਿਊ ਵਰਲਡ ਆਰਡਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੌਬਿਸਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਐਡਮ ਵੇਸ਼ੌਪਟ (ਇਲੁਮੀਨੇਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ) ਨੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨਰੀ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ,ਹੁਣ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਰੋਥਸਚਾਈਲਡਜ਼ ਬੈਂਕਾਂ, ਯੂਐਸ ਫੈਡਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ) ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।<ref>''When the World Will be as One''. [[Tal Brooke]]. Harvest House Publishers, 1989. {{ISBN|0-89081-749-9}}. p.247-272</ref> ==ਕੰਮ == *'' ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ: ਲੈਕਚਰ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਐਡਿਨਬਰਗ, ਵਿਲੀਅਮ ਕ੍ਰੀਚ, 1781. *'' ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਐਡਿਨਬਰਗ, ਵਿਲੀਅਮ ਕ੍ਰੀਚ, 1784 ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ। *'' ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਿਲਾਸਫੀ, ਐਡਿਨਬਰਗ, ਜੇ. ਬ੍ਰਾਊਨ, 1803 'ਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ। *'' ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਤੱਤ: ਵਿਗਿਆਨ 'ਤੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦਾ ਸਬਸਟੈਂਸ,[10] ਐਡਿਨਬਰਗ, <ref>{{cite web|url=https://archive.org/stream/elementsofmechan00robirich#page/n5/mode/2up|title=Elements of mechanical philosophy: being the substance of a course of lectures on that science|work=archive.org|year=1804}}</ref> ਆਰਚੀਬਾਲਡ ਕਾਂਸਟੇਬਲ, 1804। *'' ਰੌਬਿਸਨ ਨੇ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ (1797) ਦੇ ਤੀਜੇ ਸੰਸਕਰਣ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪੂਰਕ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਤਰਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਛੱਤ, ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਟੈਲੀਸਕੋਪ ਅਤੇ ਵਾਟਰ-ਵਰਕਸ।<ref>[http://www.nahste.ac.uk/cgi-bin/view_isad.pl?id=GB-0237-John-Robison&view=basic ''Papers of John Robison,''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701033532/http://www.nahste.ac.uk/cgi-bin/view_isad.pl?id=GB-0237-John-Robison&view=basic |date= 1 July 2007 }} Edinburgh University Library Department of Special Collections.</ref> *'' ਮਕੈਨੀਕਲ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ,<ref>{{cite book |title=A system of mechanical philosophy |url=https://archive.org/details/systemofmechanic0004unse |author=Robison, John |via=HathiTrust |year=1822 |location=Edinburgh |publisher=John Murray |hdl=2027/hvd.32044080805112 |hdl-access=free}} <span class="plainlinks">[http://hdl.handle.net/2027/uc1.b24748 Vol. 2]&thinsp;{{Free access}}, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b24749 Vol. 3]&thinsp;{{Free access}}, [http://hdl.handle.net/2027/uc1.b24750 Vol. 4]&thinsp;{{Free access}}</span></ref> ===ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ, ਮੁੜ ਛਾਪਣ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼=== ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ, ਫ੍ਰੀ-ਮੇਸਨਜ਼, ਇਲੂਮਿਨੇਟੀ ਅਤੇ ਰੀਡਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਚੰਗੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਐਡਿਨਬਰਗ, 1797 ਤੋਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ; ਦੂਜਾ ਐਡੀ. ਲੰਡਨ, ਟੀ. ਕੈਡੇਲ ਅਤੇ ਡਬਲਯੂ. ਡੇਵਿਸ, ਪੋਸਟਸਕਰਿਪਟ ਦੇ ਨਾਲ 1797; ਤੀਜਾ ਐਡੀ. ਪੋਸਟਸਕਰਿਪਟ, ਫਿਲਡੇਲ੍ਫਿਯਾ, ਟੀ. ਡੌਬਸਨ ਅਤੇ ਡਬਲਯੂ. ਕੋਬੇਟ, 1798 ਦੇ ਨਾਲ; 4 ਐਡੀ., ਜੀ. ਫੋਰਮੈਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ, 1798; ਡਬਲਿਨ 1798; ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ, ਪੱਛਮੀ ਟਾਪੂ, 1900; The Illuminati, "ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ" ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਐਲਿਜ਼ਾਬੈਥ ਨੌਸ [1930]; ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਬੂਤ [sic!], ਰਾਮ ਰੀਪ੍ਰਿੰਟਸ, 1964; ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ, ਬੋਸਟਨ, ਪੱਛਮੀ ਟਾਪੂ, "ਦਿ ਅਮਰੀਕਨਿਸਟ ਕਲਾਸਿਕਸ", [1967]; ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ, ਆਈਲੈਂਡਜ਼ ਪ੍ਰੈਸ, 1978; ਸੀ ਪੀ ਏ ਬੁੱਕ ਪਬ, 2002 ISBN 0-944379-69-9 ; ਕੇਸਿੰਗਰ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ, 2003 ISBN 0-7661-8124-3; ਐਨੋਟੇਟ 5ਵੀਂ ਐਡੀ. ਐਲੇਕਸ ਕੁਰਟੈਗਿਕ ਦੁਆਰਾ ਮੁਖਬੰਧ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ, ਦਿ ਪੈਲਿੰਗਨੇਸਿਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ (ਵਰਮੋਡ ਅਤੇ ਵਰਮੋਡ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਗਰੁੱਪ), 2014 ISBN 978-1-909606-03-6; ਐਨੋਟੇਟਿਡ 6ਵੀਂ ਐਡੀ., "ਪ੍ਰੂਫਸ ਆਫ ਏ ਕੰਸਪੀਰੇਸੀ," ਸਪ੍ਰਦਾਬਾਚ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ, 2022 ISBN 978-1999357-35-1। ==ਹਵਾਲੇ== {{reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1739]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1805]] fagz7dvdqdev6rd4vgie86tktrcvp5j 0 194560 843518 841745 2026-07-29T22:39:21Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843518 wikitext text/x-wiki {{cleanup infobox}} {{tone}} {{multiple issues|ਲੇਖ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ}} {{Infobox person | name = ਅਮੀਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ | image = ਅਮੇਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ ਆਪਣੀ ਲੌਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ ਦੀ ਨੱਕ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹੀ, ਛੋਟੀ (ਫਸਲੀ ਹੋਈ).jpg | caption = ਮਾਰਚ 1937 ਨੂੰ [[ਓਕਲੈਂਡ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ [[ਲਾਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ]] ਦੇ ਨੱਕ ਹੇਠ ਈਅਰਹਾਰਟ, ਆਪਣੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। | birth_name = ਅਮੇਲੀਆ ਮੈਰੀ ਈਅਰਹਾਰਟ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1897|07|24}} | birth_place = [[ਐਚੀਸਨ, ਕੈਨਸਸ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | disappeared_date = {{ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਉਮਰ|1937|7|2|1897|7|24}} | disappeared_place = [[ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ]], [[ਲਾਏ]], [[ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਨਿਊ ਗਿਨੀ]] ਤੋਂ [[ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ]] ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ | disappeared_status = [[ਮੌਤ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ| ''ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ'' ਮ੍ਰਿਤਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ]]{{sfn|ਵੈਨ ਪੈਲਟ|2005|p=205}}<br />{{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ|1939|1|5|1897|07|24}} | occupation = {{ਫਲੈਟਲਿਸਟ| * ਐਵੀਏਟਰ * ਲੇਖਕ }} | known_for = ਕਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਇਕੱਲੇ ਉੱਡਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। | spouse = {{ਵਿਆਹ|[[ਜਾਰਜ ਪੀ. ਪੁਟਨਮ]]|7 ਫਰਵਰੀ, 1931}} | awards = {{ubl|[[ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ)|ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ]]|[[ਲੀਜਨ ਡੀ'ਆਨਰ]]|[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ]]|[[ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ]]}} | website = {{ਅਧਿਕਾਰਤ URL}} | signature = ਅਮੇਲੀਆ ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਦਸਤਖਤ.svg | signature_size = 200px }} ਅਮੇਲੀਆ ਮੈਰੀ ਈਅਰਹਾਰਟ (/ˈɛərhɑːrt/ AIR-hart; ਜਨਮ 24 ਜੁਲਾਈ, 1897; ਲਾਪਤਾ 2 ਜੁਲਾਈ, 1937; ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ 5 ਜਨਵਰੀ, 1939) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਵਾਜ਼ ਮੋਢੀ ਸੀ। 2 ਜੁਲਾਈ, 1937 ਨੂੰ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੇ ਸੇਲਿਬ੍ਰਿਟੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ । ਉਹ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਪਾਰ ਇਕੱਲੇ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ।[2] ਉਹ ਵਪਾਰਕ ਹਵਾਈ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਉਡਾਣ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ, ਦ ਨਾਈਨਟੀ-ਨਾਈਨਜ਼ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।[3] ਈਅਰਹਾਰਟ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਐਚੀਸਨ, ਕੈਨਸਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸਾਹਸਿਕ ਕੰਮਾ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ, ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਓਹਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਡਾਣ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1928 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਯਾਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ। 1932 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇੱਕ ਨਾਨ-ਸਟਾਪ ਸੋਲੋ ਟ੍ਰਾਂਸਐਟਲਾਂਟਿਕ ਉਡਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਫਲਾਇੰਗ ਕਰਾਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।[4] 1935 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਏਅਰੋਨੌਟਿਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਕਰੀਅਰ ਕੌਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਪਰਡੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਫੈਕਲਟੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸੋਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਮਰਥਕ ਸੀ।[5][6] ਉਹ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਮਰੀਕੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਕਸਰ ਪਾਇਨੀਅਰ ਏਵੀਏਟਰ ਚਾਰਲਸ ਲਿੰਡਬਰਗ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਐਲੇਨੋਰ ਰੂਜ਼ਵੈਲਟ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ। 1937 ਵਿੱਚ, ਲਾਕਹੀਡ ਮਾਡਲ 10-ਈ ਇਲੈਕਟਰਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਉਡਾਣ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨੇਵੀਗੇਟਰ ਫਰੈੱਡ ਨੂਨਨ ਮੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਲੇ, ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਲੈਂਡ ਸਟਾਪ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਈਂਧਨ ਭਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਉਲੈਂਡ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਈਂਧਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਦਸਾਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। [7] ਉਸਦੇ ਅਤੇ ਨੂਨਨ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸੁਭਾਅ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਨਤਕ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਡਾਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਅਟਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਕਥਿਤ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਈਅਰਹਾਰਟ ਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵੂਮੈਨਜ਼ ਹਾਲ ਆਫ਼ ਫੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੂਐਸ ਏਅਰਮੇਲ ਸਟੈਂਪ, ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਇੱਕ ਪੁਲ, ਇੱਕ ਕਾਰਗੋ ਜਹਾਜ਼, ਇੱਕ ਧਰਤੀ ਭਰਨ ਵਾਲਾ ਡੈਮ, ਇੱਕ ਪਲੇਹਾਊਸ, ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਗ੍ਰਹਿ ਕੋਰੋਨਾ, ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖੋਜੇ ਗਏ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਟੋਏ ਵੀ ਹਨ। ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੇ ਈਅਰਹਾਰਟ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਫਲਾਇੰਗ ਦੀ 51 ਹੀਰੋਜ਼ ਆਫ਼ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੈ।[8] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} === ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ === {{Refbegin}} * {{cite book|last=Backus|first=Jean L.|title=Letters from Amelia, 1901–1937|year=1982|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-6702-4|url=https://archive.org/details/lettersfromameli00amel}} * {{cite book|last=Blau|first=Melinda|title=Whatever Happened to Amelia Earhart?|year=1977|publisher=Contemporary Perspectives|isbn=978-0-8172-1057-1}} * {{cite book|last1=Bryan|first1=C. D. B.|title=The National Air and Space Museum|date=1979|publisher=Abrams|location=New York|isbn=978-0-8109-0666-2|edition=1st|url=https://archive.org/details/internationalair00brya}} * {{cite book|last=Butler|first=Susan|title=East to the Dawn: The Life of Amelia Earhart|year=1997|publisher=Da Capo Press|isbn=978-0-201-31144-0|url=https://archive.org/details/easttodawnlifeof00butl}} * {{cite web |last=Chater |first=Eric H. |date=July 25, 1937 |title=Letter to M. E. Griffin |url=https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Chater_Report.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110114757/https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Chater_Report.html |archive-date=November 10, 2017 |access-date=November 9, 2017 |location=Lae, New Guinea}} * {{cite book|last=Cochran|first=Jacqueline|title=Stars at Noon|url=https://archive.org/details/starsatnoon00coch|url-access=registration|location=Boston|publisher=Little, Brown and Company|year=1954}} * {{cite letter|last=Collopy|first=James A.|date=August 28, 1937|subject=Amelia Earhart|recipient=Civil Aviation Board|location=Lae, New Guinea|url=https://tighar.org/Projects/Earhart/Archives/Documents/Collopy_Letter.html|access-date=December 2, 2017}} * {{cite book|last1=Corn|first1=Joseph J.|title=The winged gospel: America's romance with aviation, 1900–1950.|url=https://archive.org/details/wingedgospelamer00corn|url-access=registration|date=1983|publisher=Oxford Univ. Pr.|location=New York|isbn=978-0-19-503356-4}} * {{cite book|last=Earhart|first=Amelia|title=The Fun of It|url=https://books.google.com/books?id=OVeXAwAAQBAJ|date=1932|publisher=Chicago Review Press|isbn=978-0-89733-658-1|access-date=October 16, 2017|archive-date=January 12, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112001639/https://books.google.com/books?id=OVeXAwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book|last=Earhart|first=Amelia|title=Last Flight|url=https://archive.org/details/lastflight0000amel_p4n5|edition=1st|year=1937|publisher=Harcourt, Brace and Company}} * {{cite book|last=Fleming|first=Candace|title=Amelia Lost: The Life and Disappearance of Amelia Earhart|year=2011|publisher=Schwartz & Wade Books|isbn=978-0-375-84198-9|url=https://archive.org/details/amelialostlifean00flem}} * {{cite book|last=Garst|first=Shannon|title=Amelia Earhart: Heroine of the Skies|url=https://archive.org/details/ameliaearharther0000gars|year=1947|publisher=Julian Messner, Inc.|location=New York}} * {{cite book|last=Gillespie|first=Ric|title=Finding Amelia: The True Story of the Earhart Disappearance|url=https://archive.org/details/findingameliatru0000gill|year=2006|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-59114-319-2}} * {{cite journal|last=Glines|first=C.V.|date=July 1997|title='Lady Lindy': The Remarkable Life of Amelia Earhart|url=http://www.historynet.com/lady-lindy-the-remarkable-life-of-amelia-earhart-july-97-aviation-history-feature.htm|journal=Aviation History|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017203558/http://www.historynet.com/lady-lindy-the-remarkable-life-of-amelia-earhart-july-97-aviation-history-feature.htm|archive-date=October 17, 2017|access-date=October 17, 2017|url-status=live}} * {{cite book|last1=Goldstein|first1=Donald M.|last2=Dillon|first2=Katherine V.|title=Amelia: The Centennial Biography of an Aviation Pioneer|url=https://archive.org/details/ameliacentennial0000gold|url-access=registration|year=1997|publisher=Brassey's|isbn=978-1-57488-134-9}} * {{cite book|last=Grooch|first=William Stephen|title=Skyway to Asia|url=https://archive.org/details/skywaytoasia0000groo|url-access=registration|location=New York|publisher=Longmans, Green and Co.|year=1936}} * {{cite journal|last1=Hamill|first1=Pete|date=September 1976|title=Leather and Pearls: The Cult of Amelia Earhart|journal=Ms.}} * {{cite book|last1=Haynsworth|first1=Leslie|last2=Toomey|first2=David|title=Amelia Earhart's daughters: the wild and glorious story of American women aviators from World War II to the dawn of the space age|url=https://archive.org/details/ameliaearhartsda00hayn|year=1998|publisher=Perennial|location=New York|isbn=978-0-380-72984-5|edition=1st Perennial}} * {{cite book|last=Jessen|first=Gene Nora|title=The Powder Puff Derby of 1929: The First All Women's Transcontinental Air Race|year=2002|publisher=Sourcebooks|isbn=978-1-57071-769-7|url=https://archive.org/details/powderpuffderbyo00gene}} * {{cite book|last=Kerby|first=Mona|title=Amelia Earhart: Courage in the Sky|url=https://archive.org/details/ameliaearhartcou0000kerb_l5v0|year=1990|publisher=Viking|isbn=978-0-670-83024-4}} * {{cite book|last1=King|first1=Thomas F.|last2=Jacobson|first2=Randall S.|last3=Burns|first3=Karen R.|last4=Spading|first4=Kenton|title=Amelia Earhart's shoes: is the mystery solved?|date=2001|publisher=AltaMira Press|location=Walnut Creek, California|isbn=978-0-7591-0130-2|url=https://archive.org/details/ameliaearhartssh00thom}} * {{cite book|last=Lauber|first=Patricia|title=Lost Star: The Story of Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/loststarstoryof00laub|year=1989|publisher=Scholastic|isbn=978-0-590-41159-2}} * {{cite book|last1=Leder|first1=Jane|title=Amelia Earhart: opposing viewpoints|date=1989|publisher=Greenhaven Press|location=San Diego, Calif.|isbn=978-0-89908-070-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ameliaearhartopp0000lede}} * {{cite book|last1=Long|first1=Elgen M.|last2=Long|first2=Marie K.|title=Amelia Earhart: The Mystery Solved|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00elge|url-access=registration|year=1999|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-7432-0217-6}} * {{cite book|last=Lovell|first=Mary S.|title=The Sound of Wings: The Life of Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/isbn_9780312587338|url-access=registration|year=1989|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-1-4668-6648-5}} * Lubben, Kristen and Erin Barnett. ''Amelia Earhart: Image and Icon''. New York: International Center of Photography, 2007. {{ISBN|978-3-86521-407-2}}. * {{cite journal|last1=Marshall|first1=Patti|date=January 2007|title=Neta Snook|url=http://www.historynet.com/anita-neta-snook.htm|journal=Aviation History|volume=17|issue=3|pages=21–22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017203601/http://www.historynet.com/anita-neta-snook.htm|archive-date=October 17, 2017|access-date=October 17, 2017|url-status=live}} * {{cite book|last1=Morey|first1=Eileen|title=Amelia Earhart|date=1995|publisher=Lucent Books|location=San Diego, CA|isbn=978-1-56006-065-9|url=https://archive.org/details/isbn_9781560060659}} * <cite id=refMorrissey1992>Morrissey, Muriel Earhart. ''Amelia Earhart''. Santa Barbara, California: Bellerophon Books, 1992. {{ISBN|0-88388-044-X}}.</cite> * {{cite book|last=Morrissey|first=Muriel Earhart|title=Courage is the Price: The Biography of Amelia Earhart|year=1963|publisher=McCormick-Armstrong, Pub. Division}} * {{cite book|last=Oakes|first=Claudia M.|title=United States women in aviation, 1930–1939|year=1985|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-0-87474-709-6}} * {{cite book|last1=Parsons|first1=Bill|title=The challenge of the Atlantic: a photo-illustrated history of early aviation in Harbour Grace, Nfld.|url=https://archive.org/details/challengeofatlan0000pars|date=1983|publisher=Robinson-Blackmore|location=St. John's, Newfoundland, Canada|isbn=978-0-920884-06-5}} * {{cite book|last=Pearce|first=Carol A.|title=Amelia Earhart|year=1988|publisher=Facts on File|isbn=978-0-8160-1520-7|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00pear}} * Pellegrino, Anne Holtgren. ''World Flight: The Amelia Trail''. Ames, Iowa: The Iowa State University Press, 1971. {{ISBN|0-8138-1760-9}}. * {{cite book|last1=Post|first1=Wiley|last2=Gatty|first2=Harold|title=Around the world in eight days: the flight of the Winnie Mae|year=1931|publisher=Rand, McNally & Company}} * ''The Radio Amateur's Handbook''. West Hartford, Connecticut: American Radio Relay League, 1945. No ISBN. * {{cite book|last1=Randolph|first1=Blythe|title=Amelia Earhart|date=1987|publisher=F. Watts|location=New York|isbn=978-0-531-10331-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ameliaearhart0000rand}} * {{cite book|last=Regis|first=Margaret|title=When Our Mothers Went to War: An Illustrated History of Women in World War II|url=https://archive.org/details/whenourmotherswe0000regi|year=2008|publisher=NavPublishing|isbn=978-1-879932-05-0}} * {{cite book|last=Rich|first=Doris L.|title=Amelia Earhart: A Biography|url=https://archive.org/details/ameliaearhartbio00dori|url-access=registration|year=1989|publisher=Smithsonian Institution Press|location=Washington, DC|isbn=978-1-56098-725-3}} * {{cite book|last1=Safford|first1=Laurance F.|title=Earhart's flight into yesterday: the facts without the fiction|url=https://archive.org/details/earhartsflightin0000saff|date=2003|publisher=Paladwr Press|location=McLean, Va.|isbn=978-1-888962-20-8}} * <cite id=refSaffordetal2003>Safford, Laurance F. with Cameron A. Warren and Robert R. Payne. ''Earhart's Flight into Yesterday: The Facts Without the Fiction'', McLean, Virginia: Paladwr Press, 2003. {{ISBN|1-888962-20-8}}.</cite> * {{cite book|last1=Sloate|first1=Susan|title=Amelia Earhart: challenging the skies|date=1990|publisher=Fawcett Columbine|location=New York|isbn=978-0-449-90396-4|edition=1st|url=https://archive.org/details/ameliaearhartcha00sloa}} * {{cite journal|last=Strippel|first=Richard G.|date=November 1995|title=Researching Amelia: A detailed summary for the serious researcher into the disappearance of Amelia Earhart|journal=Air Classics|volume=31|issue=11}} * {{cite book|last=Thames|first=Richard|title=Amelia Earhart|location=New York|publisher=Franklin Watts|year=1989|isbn=978-0-531-10851-2|url=https://archive.org/details/ameliaearhart00tame}} * {{cite book|last1=Van Pelt|first1=Lori|title=Amelia Earhart: the sky's no limit|date=2005|publisher=Forge|location=New York|isbn=978-0-7653-1061-3|edition=1.|url=https://archive.org/details/ameliaearhartsky0000vanp}} * {{cite journal|last1=Van Pelt|first1=Lori|date=March 2008|title=Amelia's Autogiro Adventures|journal=Aviation History}} {{Refend}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == {{Refbegin}} * {{Cite book|last=Barker|first=Ralph|title=Great Mysteries of the Air|publisher=[[Macmillan Inc.|Macmillan]]|year=1967|location=New York|oclc=1613696}} * {{Cite book|last=Briand|first=Paul L.|url=https://archive.org/details/daughterofskysto0000bria|title=Daughter of the Sky: The Story of Amelia Earhart|date=1960|publisher=[[Duell, Sloan and Pearce]]|location=New York|oclc=684691|ol=5793861M}} * {{Cite book|last=Brink|first=Randall|url=https://archive.org/details/loststarsearchfo0000brin|title=Lost Star: The Search for Amelia Earhart|date=1994|publisher=[[W. W. Norton & Company]]|isbn=978-0-393-02683-2|location=New York}} * {{Cite book|last=O'Connor|first=Richard|url=https://archive.org/details/wingedlegendstor0000ocon|title=Winged Legend: The Story of Amelia Earhart|date=1971|publisher=[[Arthur Barker Limited]]|isbn=978-0-213-00413-2|location=London}} * {{Cite book|last=Cady|first=Barbara|title=They Changed the World: 200 Icons Who Have Made a Difference|url=https://archive.org/details/icons200menwomen0000cady|date=2003|publisher=[[Black Dog & Leventhal Publishers]]|isbn=978-1-579-12328-4|location=New York}} * {{Cite book|last1=Chapman|first1=Sally Putnam|title=Whistled Like a Bird: The Untold Story of Dorothy Putnam, George Putnam and Amelia Earhart|url=https://archive.org/details/whistledlikebird0000chap|last2=Mansfield|first2=Stephanie|date=1997|publisher=[[Warner Books]]|isbn=978-0-446-52055-3|location=New York, NY}} * {{Cite book|last1=Cochran|first1=Jacqueline|url=https://archive.org/details/jackiecochranaut0000coch|title=Jackie Cochran: The Autobiography of the Greatest Woman Pilot in Aviation History|last2=Brinley|first2=Maryann Bucknum|date=1987|publisher=[[Bantam Books]]|isbn=978-0-553-05211-4|location=Toronto; New York}} * {{Cite book|last1=Devine|first1=Thomas E.|url=https://books.google.com/books?id=KfDuT1UmVNoC|title=Eyewitness: The Amelia Earhart Incident|last2=Daley|first2=Richard M.|date=1987|publisher=Renaissance House|isbn=978-0-939650-48-4|location=Frederick, CO}} * {{Cite book|last=Goodridge|first=Walt F. J.|url=https://books.google.com/books?id=mzsyEAAAQBAJ|title=Amelia Earhart on Saipan Tour Booklet|date=2017|publisher=Walt F. J. Goodridge|isbn=978-1-5489-9290-3|location=Saipan, Marshall Islands}} * {{Cite magazine|last=Hoverstein|first=Paul|date=June 2007|title=An American Obsession|magazine=[[Air & Space/Smithsonian]]|volume=22|issue=2|pages=20–23|issn=0886-2257}} * {{Cite book|last=Landsburg|first=Alan|url=https://archive.org/details/insearchofmissin00alan|title=In Search of Missing Persons|date=1978|publisher=[[Bantam Books]]|isbn=978-0-553-11459-1|location=New York}} * {{Cite book|last1=Loomis|first1=Vincent V.|title=Amelia Earhart, the Final Story|url=https://archive.org/details/ameliaearhartfin00loom|last2=Ethell|first2=Jeffrey L.|date=1985|publisher=[[Random House]]|isbn=978-0-394-53191-5|location=New York}} * Moolman, Valerie. ''Women Aloft'' (The Epic of Flight series). Alexandria, Virginia: Time-Life Books, 1981. {{ISBN|0-8094-3287-0}}.{{Cite book|last=Moolman|first=Valerie|url=https://archive.org/details/epicofflightwome0000vale|title=Women Aloft|date=1981|publisher=[[Time-Life Books]]|isbn=978-0-8094-3287-5|series=The Epic of Flight|location=Alexandria, Va}} * {{Cite magazine|last=O'Leary|first=Michael|title=The Earhart Discovery: Fact or Fiction?|magazine=Air Classics|volume=28|issue=8}} * {{Cite book|last1=Reuther|first1=Ronald T.|url=https://books.google.com/books?id=nd0Ciei_IYoC|title=Oakland Aviation|last2=Larkins|first2=William T.|date=2008|publisher=[[Arcadia Publishing]]|isbn=978-0-7385-5600-0|series=Images of America|location=Charleston, SC}} * {{Cite book|last=Turner|first=Mary|title=The Women's Century: A Celebration of Changing Roles, 1900-2000|url=https://archive.org/details/womenscenturycel0000turn|date=2003|publisher=[[U.S. National Archives|National Archives]]|isbn=978-1-903365-51-9|location=Kew, Richmond|oclc=ocm54874082}} * {{Cite book|last=Wright|first=Monte D.|title=Most Probable Position: A History of Aerial Navigation to 1941|date=1972|publisher=[[University Press of Kansas]]|isbn=978-0-7006-0092-2|location=Lawrence}} {{Refend}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Amelia Earhart}}{{Wikisource author|Amelia Earhart}}{{Wikiquote|Amelia Earhart}} * [http://www.ameliaearhart.com/ The Official Website of Amelia Earhart (The Family of Amelia Earhart)] * [http://www.ameliaearhartmuseum.org/ Amelia Earhart Birthplace Museum] * Papers :* [https://www.archives.gov/news/topics/earhart Records Relating to Amelia Earhart] – [[National Archives and Records Administration|National Archives]] :* [http://www.lib.purdue.edu/spcol/aearhart/ George Palmer Putnam Collection of Amelia Earhart Papers] at [[Purdue University]] Libraries :* [http://memory.loc.gov/cgi-bin/query/r?ammem/wright:@field(DOCID+@lit(wright002423)) General Correspondence: Earhart, Amelia, 1932–1934], The Wilbur and Orville Wright {{National Women's Hall of Fame|1970–1979}} {{Aviation accidents and incidents in 1937}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1939]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1897]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Webarchive template wayback links]] fq3loj5i8bzz6hnzqsefwo1xgzrrptm 0 195106 843723 811963 2026-07-30T11:29:44Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843723 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Jadunath Bhattacharya | image = Jadunath Bhattacharya.png | image_size = | birth_date = {{Birth date text|1840}} | birth_place = [[Bishnupur kingdom|Bishnupur]], [[Bengal Presidency]], [[British Raj|British India]] | death_date = {{Death date and age|1883|04|04|1840|04|04}} | alma_mater = | occupation = [[Vocalist]], [[Musician]] | years_active = 1860 –1883 | spouse = | children = | father = Madhusudan Bhattacharya | relatives = | module = {{Infobox musical artist|embed=yes | genre = {{hlist||[[Indian classical music]]|[[Bengali classical music]] }} | instrument = [[Surbahar]], [[sitar]] }}| }} [[ਤਸਵੀਰ:Jadu-Bhatta-honor.jpg|right|thumb|ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਤਰੁਘਨਦਿੱਤਿਆ ਦੁਆਰਾ ਜਦੁਨਾਥ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ]] ਜਦੂਨਾਥ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ (ਜਦੂ ਭੱਟਾ) (1840-4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1883) 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸੀ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਸੀ ।<ref>{{Cite web |date=24 November 2012 |title=Jadu Bhatta's 177-year-old tanpura finds place in Indian Museum |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/jadu-bhattas-177-year-old-tanpura-finds-place-in-indian-museum/articleshow/17344385.cms |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite book|location=Kalakātā}}</ref> ਦਰਅਸਲ, ਉਹ ਕਵੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, "ਰੱਬ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਮਾਲਕ" ਸੀ।<ref>{{Cite web |title=যদুভট্টের থেকে পালিয়ে বেড়াতেন রবীন্দ্রনাথ, স্বীকার করেছেন নিজের গানের সীমাবদ্ধতাও - Prohor |url=https://www.prohor.in/jadunath-bhattacharya-taught-music-to-rabindranath-tagore-in-his-young-age |website=যদুভট্টের থেকে পালিয়ে বেড়াতেন রবীন্দ্রনাথ, স্বীকার করেছেন নিজের গানের সীমাবদ্ধতাও - Prohor |language=en |access-date=2025-03-08 |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213083121/https://www.prohor.in/jadunath-bhattacharya-taught-music-to-rabindranath-tagore-in-his-young-age |url-status=dead }}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਸ਼ਣੂਪੁਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਦਾ ਰਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ , ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧੀ। == ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਬੰਕਿਮ ਉੱਤੇ ਜਦੂ ਭੱਟਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ == 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਾਨਪੁਰਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰੁਪਦ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਜਾਦੂ ਭੱਟਾ ਨੇ [[ਬੰਕਿਮਚੰਦਰ ਚੱਟੋਪਾਧਿਆਏ|ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਚਟੋਪਾਧਿਆਏ]] ਅਤੇ [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਸਿਯਤਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵਜਾਇਆ ਸੀ।<ref>{{Cite web |date=24 November 2012 |title=Jadu Bhatta's 177-year-old tanpura finds place in Indian Museum |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/jadu-bhattas-177-year-old-tanpura-finds-place-in-indian-museum/articleshow/17344385.cms |website=The Times of India}}</ref> {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ! colspan="2" |ਸਰੋਤ-ਜਾਦੂ ਭੱਟਾ ਦਾ ਮੂਲ ਗੀਤ ! colspan="2" |ਰਾਗ, ਲੈਅ <ref>{{Cite web |title=ভারতীয় শাস্ত্রীয় সংগীতের বিষ্ণুপুর ঘরানা |url=https://www.sahapedia.org/bhaarataiya-saasataraiya-samgaitaera-baisanaupaura-gharaanaa |website=Sahapedia |language=en}}</ref> |- |[[ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ]] |ਬੰਗਾਲੀ ਧੁਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ'''&nbsp;  &nbsp;''' |[[ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ]] |ਬੰਗਾਲੀ ਧੁਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ'''&nbsp;  &nbsp;''' |[[ਬੰਗਾਲੀ ਲਿਪੀ]] |ਬੰਗਾਲੀ ਧੁਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰਿਪਸ਼ਨ'''&nbsp;  &nbsp;''' |- |1. ਫਿਰ ਵੀ, ਫਿਰ ਵੀ, ਨਾ |1. ਸ਼ੂਨਯਾ ਹਾਟੇ ਫਿਰੀ ਹੇ, ਨਾਥਾ |ਰੁਮੇਨ ਬਰਖੇ ਅਜੋ ਬਰਬਾ |ਰੁਮਾਜੂਮਾ ਬਾਰਖੇ ਅਜੋ ਬਦਰਬਾ |ਕਾਫੀ, ਸੁਰਫਕਲ |ਕਾਪੀ, ਸੁਰਫਾਮ ਕਟਾਲਾ |- |2. ਅੱਜ ਵੀ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ |2. ਅਜੀ ਬਹਿਚੇ ਬਸੰਤਾ ਪਬਨਾ |ਅੱਜੂ ਭੱਟ ਸੁੰਗੰਦ ਪਬਨ |ਅਜੀ ਬਹੂਤਾ ਸੁਗੰਧੀ ਪਬਨਾ |ਬਾਹਰ, ਇੱਕ |ਬਾਰਾ, ਤੇਰਾ |- |3. ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ |3. ਅੱਜੀ ਮਮ ਮਨ ਚਾਹੇ |ਫੁੱਲੀਬਨ ਖ਼ਾਨ ਮੋਰ ਆਈ ਸੰਤਰੀ |ਫੁਲਿਬਾਨਾ ਘਾਨਾ ਮੋਰਾ ਬਸੰਤਰੀ |ਬਾਹਰ, ਨਵਾਂ |ਬਾਹਰਾ, ਕੌਤਲਾ |- |4 ਅੰਤਰਾਲ |4. ਜੱਸਾ ਤਾਬਾ ਬਿਸਤਰਾ ਆਨੰਦ |ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੋ |ਜ਼ਾਹ ਪ੍ਰਬਾਲ ਬੇਗਬਤੀ ਸੁਰਸ਼ਬਰੀ |ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸ਼ਾਰੰਗ, ਤੇਵਡੋ |ਬਰੰਦਬਾਨੀ ਸਾਰਮ, ਤੇ 'ōrā |} ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਵੀ ਜਾਦੂ ਭੱਟਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ਗਿਰਦ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਨੈਹਾਟੀ ਦੇ ਭਾਟਪਾਰਾ ਵਿੱਚ ਬੰਕਿਮ ਚੰਦਰ ਦੇ ਘਰ ਅਕਸਰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ "[[ਬੰਗਾਲ]] ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ" [[ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ]] ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤ੍ਰਿਤਾਲ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |date=5 June 2021 |title=স্বর্গীয় যদুনাথ ভট্টাচার্য্য (যদুভট্ট) |url=https://sargam93.com/2020/08/%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%80%E0%A7%9F-%E0%A6%AF%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%AD%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605124148/https://sargam93.com/2020/08/%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%80%E0%A7%9F-%E0%A6%AF%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5-%E0%A6%AD%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B0/ |archive-date=5 June 2021}}</ref> == ਵਿਰਾਸਤ == ਜਦੂਨਾਥ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ 177 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਤਾਨਪੁਰਾ ਹੁਣ ਕੋਲਕਾਤਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।<ref>{{Cite web |date=24 November 2012 |title=Jadu Bhatta's 177-year-old tanpura finds place in Indian Museum |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/jadu-bhattas-177-year-old-tanpura-finds-place-in-indian-museum/articleshow/17344385.cms |website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=আনন্দবাজার পত্রিকা - কলকাতার কড়চা |url=http://archives.anandabazar.com/archive/1121112/12karcha.html |website=archives.anandabazar.com |access-date=2025-03-08 |archive-date=2024-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241214231434/http://archives.anandabazar.com/archive/1121112/12karcha.html |url-status=dead }}</ref> == ਯਾਦਾਂ == [[ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ]] - "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਦੂ ਭੱਟਾ ਵਰਗੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।"[1] == ਕਿਤਾਬਾਂ == [[ਤਸਵੀਰ:Sangit_Manjari_1.png|right|thumb|ਸੰਗੀਤ ਮੰਜਰੀ ਰਾਮਪ੍ਰਸੰਨਾ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ]] ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ "ਸੰਗੀਤਾ ਮੰਜਰੀ" ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮਪ੍ਰਸੰਨਾ ਬੰਦੋਪਾਧਿਆਏ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ "ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ" ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। *   == ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ == [[ਤਸਵੀਰ:The_Vishnupur_Gharana_-_Fading_Footfalls_in_Gharana_Fort_-_Documentary.webm|left|thumbtime=36:53|thumb|The dhrupad gharana of Bishnupur kingdom]] === ਫ਼ਿਲਮ === * ਪੂਰਬੀ ਜ਼ੋਨਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ 'ਓ ਐੱਨ ਐੱਨ ਏ ਆਰ ਸੀ ਐੱਚ ਵੀ ਈ [[𝗗𝗼𝗰𝘂𝗺𝗲𝗻𝘁𝗮𝗿𝘆 𝗙𝗶𝗹𝗺 𝗙𝗲𝘀𝘁𝗶𝘃𝗮𝗹|ਡੀ ਓ ਸੀ ਯੂ ਐੱਨ ਟੀ ਏ ਆਰ ਵਾਈ ਐੱਫ ਆਈ ਐੱਲ ਐੱਫ ਈ ਐੱਸ ਟੀ ਆਈ ਵੀ ਐੱਲ]] "ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਬਿਸ਼ਨੂਪੁਰ ਰਾਜ ਦੇ ਧਰੁਪਦ ਘਰਾਣੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ। * ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਨਿਰੇਨ ਲਾਹਿਡ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ, ''ਜਾਦੂ ਭੱਟਾ'' (1954) ਬਣਾਈ। ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮ ਲਈ ਦੂਜਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1883]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1840]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:Articles with hCards]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੇਖ]] c99nqiufqw9qqdya31mhybbk581p2iy 0 195173 843504 802606 2026-07-29T22:24:48Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843504 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = ਜੇ. ਬੀਟਰਿਸ ਬੋਮੈਨ | image = ਜੇ ਬੀਟਰਿਸ ਬੋਮੈਨ official.jpg | caption = ਐਲਸੀਡੀਆਰ, ਯੂਐਸਐਨ (ਐਨਸੀ) | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1881|12|19}} | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|1971|1|3|1881|12|19}} | birth_place = [[ਡੇਸ ਮੋਇਨੇਸ, ਆਇਓਵਾ]], ਅਮਰੀਕਾ | death_place = | placeofburial = [[ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬਰਸਤਾਨ]] | nickname = | allegiance = ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ | branch = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ]] | serviceyears = 1908&ndash; 1935 | rank = LCDR | commands = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ]] ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ | battles = [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] | laterwork = }} '''ਜੋਸਫੀਨ ਬੀਟਰਿਸ ਬੋਮਨ''' ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸੀ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਜੋਸਫਾਈਨ ਬੀਟਰਿਸ ਬੋਮੈਨ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਦਸੰਬਰ 1881 ਨੂੰ ਡੇਸ ਮੋਇਨੇਸ, ਆਇਓਵਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1904 ਵਿੱਚ ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੇ ਮੈਡੀਕੋ-ਚਿਰੁਰਜੀਕਲ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਨਰਸਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਮਰੀਕਨ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਨਰਸਿੰਗ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। 1908 ਦੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ, ਬੋਮੈਨ ਨੇ ਹੈਟੀਸਬਰਗ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਤੂਫਾਨ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਆਫ਼ਤ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। == ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਕਰੀਅਰ == 3 ਅਕਤੂਬਰ 1908 ਨੂੰ, ਬੋਮਨ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਯੂਐਸ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਹ ਮੈਂਬਰਾਂ ("ਸੈਕਰਡ ਟਵੰਟੀ") ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਉਸਨੂੰ 1911 ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਬੋਮਨ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੇਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਗ੍ਰੇਟ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗੀ ਜ਼ਖਮੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਏ। ਯੂਨਿਟ ਡੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਰਸ ਵਜੋਂ, ਉਸਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਇਲ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਹਸਲਰ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਮਈ 1915 ਵਿੱਚ ਨੇਵੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈ। 1916 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਆਮ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਚਮੋਰੋ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਗੁਆਮ ਵਿੱਚ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਮਿਡਵਾਈਫਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਨਰਸਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਨਰਸਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸਨੇ ਆਮ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲ, ਗ੍ਰੇਟ ਲੇਕਸ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਨਰਸ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਅਤੇ 1918-19 ਇਨਫਲੂਐਂਜ਼ਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੇ ਨਰਸਿੰਗ ਸਟਾਫ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਫੋਰਟ ਲਿਓਨ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਮਲਾਹਾਂ ਅਤੇ ਮਰੀਨ ਲਈ ਇੱਕ ਨੇਵੀ ਟੀਬੀ ਸੈਨੀਟੇਰੀਅਮ ਸੀ। 1919 ਵਿੱਚ, ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਬੋਮਨ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਜਹਾਜ਼ USS ਰਿਲੀਫ਼ (AH-1) ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਨੇਵੀ ਨਰਸਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਟੁਕੜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਨੇਵੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਸੰਬਰ 1922 ਵਿੱਚ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬਣੀ ਅਤੇ 1935 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਰਹੀ। == ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ == ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਬੋਮਨ ਨੇ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਲਈ ਨਰਸਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਰਸਾਂ ਲਈ ਤਨਖਾਹ ਲਾਭਾਂ ਅਤੇ ਵਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਫੌਜੀ ਦਰਜੇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਨੇਵੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਰੀਖਣ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਸਰਗਰਮ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਨਰਸਿੰਗ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ। ਜਦੋਂ ਨੇਵੀ ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਨੇਵੀ ਦੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਬੋਮਨ ਦੀ ਮੌਤ 3 ਜਨਵਰੀ 1971 ਨੂੰ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।[1] == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|last=Sterner|first=Doris M.|title=In and Out of Harm's Way: A history of the U.S. Navy Nurse Corps|year=1997|publisher=[[Peanut Butter Publishing]]|location=[[Seattle, WA]]|isbn=0-89716-706-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/inoutofharmsway00dori}} * {{cite book|last=Godson|first=Susan H.|title=Serving Proudly: A history of Women in the U.S. Navy|url=https://archive.org/details/servingproudlyhi0000gods|year=2001|publisher=[[Naval Institute Press]]|location=[[Annapolis, MD]]|isbn=1-55750-317-6}} * {{Cite book|last=Gavin|first=Lettie|title=American Women in World War I: They Also Served|url=https://archive.org/details/americanwomeninw00gavi|publisher=University Press of Colorado|year=1997|isbn=0-87081-432-X}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Portal|Biography}} * {{Internet Archive author|sname=Josephine Beatrice Bowman}} * [https://web.archive.org/web/20000819020908/http://www.history.navy.mil/photos/prs-tpic/nurses/nurses.htm Nurses and the U.S. Navy --Overview and Special Image Selection] Naval Historical Center * [https://web.archive.org/web/20070918114033/http://history.navy.mil/photos/pers-us/uspers-b/jb-bowmn.htm J. Beatrice Bowman] Naval Historical Center {{s-start}} {{succession box|before=[[Lenah Higbee|Lenah Sutcliffe Higbee]]|title=[[United States Navy Nurse Corps|Superintendent, Navy Nurse Corps]]|years=1922-1935|after=[[Myn M. Hoffman]]}} {{s-end}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1971]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1881]] 6bshc10oo7duvkop9hn0tbgps1t7mv3 0 195317 843659 820375 2026-07-30T01:06:56Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843659 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਐਲੋਨੋਰਾ ਡੀ ਸਿਸਨੇਰੋਸ | caption = 1919 ਵਿੱਚ ਸਿਸਨੇਰੋਸ | birth_name = ਐਲੀਨੋਰ ਬ੍ਰੌਡਫੁੱਟ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1878|10|31}} | birth_place = [[ਮੈਨਹਟਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|1934|02|03|1878|10|31}} | death_place = [[ਮੈਨਹਟਨ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ]] | occupation = ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕ | parents = ਜੌਨ ਸੀ. ਬ੍ਰੌਡਫੁੱਟ, ਐਲਨ ਸਮਾਲ | signature = ਫਾਈਲ:Eleonora de Cisneros signature 1908.jpg }} ਐਲਨੋਰਾ ਡੀ ਸਿਸਨੇਰੋਸ (31 ਅਕਤੂਬਰ, 1878-3 ਫਰਵਰੀ, 1934) ਇੱਕ [[ਅਮਰੀਕੀ]] ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਕੰਪਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਈ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿੱਖਿਅਤ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਕਿਊਬਾ, ਯੂਰਪ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਓਪੇਰਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਫੀਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਡਾਲਰ ਦੇ ਲਿਬਰਟੀ ਬਾਂਡਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਡੀ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੋਕਲ ਰੇਂਜ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੰਟ੍ਰਾਲਟੋ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 6 ਫੁੱਟ 2 ਇੰਚ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਟੇਜ ਹੀਰੋਇਨ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਸਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ 1929 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਈ। == ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਦਾ ਜਨਮ ਐਲੇਨੋਰ ਬ੍ਰੌਡਫੁੱਟ ਦੇ ਘਰ 31 ਅਕਤੂਬਰ, 1878 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਨਹਟਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ (ਕੁਝ ਸਰੋਤ 1 ਨਵੰਬਰ, 1878 ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਕਲਰਕ ਜੌਨ ਸੀ. ਬ੍ਰੌਡਫੁੱਟ ਅਤੇ ਐਲਨ (ਸਮਾਲ) ਬ੍ਰੌਡਫੁੱਟ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਬਰੁਕਲਿਨ ਦੇ ਸੇਂਟ ਐਗਨੇਸ ਸੈਮੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਮਰੀਕੀ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾਂ ਐਡੇਲੀਨਾ ਮੁਰੀਓ-ਸੇਲੀ ਡੀ'ਐਲਪੈਕਸ ਅਤੇ ਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਫੈਨਸੀਉਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਮੇਜ਼ੋ-ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਬਣ ਗਈ। == ਮੱਧ ਜੀਵਨ == ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਜੀਨ ਡੀ ਰੇਜ਼ਕੇ ਨੇ 1899 ਵਿੱਚ ਸਿਸਨੇਰੋਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਲੀਨੋਰ ਬ੍ਰੌਡਫੁੱਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।[1] ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਪਹਿਲੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੰਪਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 24 ਨਵੰਬਰ, 1899 ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿੱਚ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਿਚਰਡ ਵੈਗਨਰ ਦੁਆਰਾ ਡਾਈ ਵਾਕੂਰੇ ਵਿੱਚ ਰੋਸਵਾਈਸ ਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ 5 ਜਨਵਰੀ, 1900 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ - ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਫਿਰ ਜਲਦੀ ਵਿੱਚ ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਵਿੱਚ ਜੂਸੇਪੇ ਵਰਡੀ ਦੁਆਰਾ ਇਲ ਟ੍ਰੋਵਾਟੋਰ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਿਹਰਸਲ ਦੇ ਇੱਕ ਕੰਟਰਾਲਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਨੇ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਫਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ 1906–1911 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕੰਟ੍ਰਾਲਟੋ ਗਾਇਕਾ ਬਣ ਗਈ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ 1901 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਊਬਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕਾਉਂਟ ਫ੍ਰੈਂਕੋਇਸ ਡੀ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਾਉਂਟੇਸ ਐਲੀਓਨੋਰਾ ਡੀ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ 1902 ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਟੂਰਿਨ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਟਾਲੀਅਨ ਲੋਕ ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਓਪੇਰਾ ਤੋਂ "ਅਮਰੀਕੀ" ਐਲੀਨੋਰ ਬ੍ਰੌਡਫੁੱਟ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਸਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਡਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਕਾਉਂਟੇਸ ਐਲੀਓਨੋਰਾ ਡੀ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਉਸਦਾ ਚੰਗਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਟੂਰਿਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਸੇਪੇ ਵਰਡੀ ਦੇ ਓਪੇਰਾ ਆਈਡਾ ਵਿੱਚ ਐਮਨੇਰਿਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ 1906 ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਮਿਲਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾ ਸਕੇਲਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਸ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਅਲਬਰਟੋ ਫ੍ਰੈਂਚੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਲਾ ਫਿਗਲੀਆ ਡੀ ਇਓਰੀਓ ਵਿੱਚ ਕੈਂਡੀਆ ਡੇਲਾ ਲਿਓਨੇਸਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਪਿਓਟਰ ਇਲੀਚ ਚਾਈਕੋਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ "ਦ ਕਵੀਨ ਆਫ਼ ਸਪੇਡਜ਼" ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਸਟ੍ਰਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ "ਸਲੋਮ" ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਗਾਏ। ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ 1909 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ "ਇਲੈਕਟਰਾ" ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਗਾਈ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਯੂਰਪ, ਕਿਊਬਾ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1904 ਤੋਂ 1906 ਤੱਕ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਰਹੀ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਰਪੀ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਸਕਰ ਹੈਮਰਸਟਾਈਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੈਨਹਟਨ ਓਪੇਰਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ 1906 ਤੋਂ 1908 ਤੱਕ ਦੋ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਗਾਇਆ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਟ੍ਰਾਈਸਟ, ਫੇਰਾਰਾ, ਲਾ ਸਪੀਜ਼ੀਆ, ਮਿਲਾਨ, ਮੋਡੇਨਾ ਅਤੇ ਟਿਊਰਿਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜਨਾਂ ਓਪੇਰਾ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੇਜ਼ੋ-ਸੋਪ੍ਰਾਨੋ ਓਪੇਰਾ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰੂਨਹਿਲਡ, ਓਰਟ੍ਰੂਡ, ਵੀਨਸ, ਡੇਲੀਲਾਹ ਅਤੇ ਐਮਨੇਰਿਸ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕਾ ਨੇਲੀ ਮੇਲਬਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਡੇਲੀਲਾਹ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੇਲਬਾ ਨੇ 1911 ਵਿੱਚ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਓਪੇਰਾ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਓਪੇਰਾ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ। ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਲਿਸਬਨ ਵਿੱਚ ਸਾਓ ਕਾਰਲੋਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਥੀਏਟਰ; ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਰੀਓ ਡੀ ਜਨੇਰੀਓ ਵਿੱਚ ਟੀਏਟਰੋ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਥੀਏਟਰ; ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਯੇਨ੍ਨਾ ਸਟੇਟ ਓਪੇਰਾ; ਰੂਸ ਦੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਬੋਲਸ਼ੋਈ ਕਾਮੇਨੀ ਥੀਏਟਰ; ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਵਾਲਡੋਰਫ ਥੀਏਟਰ ਅਤੇ ਕੋਵੈਂਟ ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 1915 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਿਊਬਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ 1916 ਤੱਕ ਸ਼ਿਕਾਗੋ-ਫਿਲਾਡੇਲਫੀਆ ਓਪੇਰਾ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਿਊਯਾਰਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵਾਰ ਫੰਡ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਓਪੇਰਾ ਗਾਇਕੀ ਟੂਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਿਸਨੇਰੋਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸਿਸਨੇਰੋਸ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਲਾ ਸਕੇਲਾ ਵਿੱਚ ਹੇਰੋਡੀਆਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ 1929 ਤੱਕ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਇਕੀ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ। == ਮੌਤ == 3 ਫਰਵਰੀ, 1934 ਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੈਨਹਟਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਐਪੀਥੀਲੀਓਮਾ ਕਾਰਨ ਹੋਈ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਦ ਅਪੋਸਟਲ ਦੇ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਨੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸਨੂੰ ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਲੌਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕਲਵਰੀ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। == ਫੁਟਨੋਟ == {{reflist}} == ਜੀਵਨੀ == * {{cite book|last=Carson|first=Lionel|title=The Stage Year Book|url=https://books.google.com/books?id=0Gw3AAAAIAAJ|year=1919|publisher=Stage Offices}} * {{cite book|last=Commire|first=Anne|title=Women in World History|url=https://archive.org/details/womeninworldhist03comm|year=1999|publisher=Gale|isbn=0-7876-4062-X}} * {{cite book|last=Commire|first=Anne|title=Dictionary of Women Worldwide|url=https://archive.org/details/dictionaryofwome0000unse_f6n5|year=2007|publisher=Gale|isbn=978-0-7876-7676-6}} * {{cite book|last1=James|first1=Edward & Janet|last2=Boyer|first2=Paul S.|title=Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary|url=https://archive.org/details/notableamerican002jame|year=1971|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-62734-5}} * {{cite book|last1=Kutsch|first1=K. J.|author-link1=Karl-Josef Kutsch|last2=Riemens|first2=Leo|author-link2=Leo Riemens|title=A concise biographical dictionary of singers: from the beginning of recorded sound to the present|url=https://archive.org/details/concisebiographi00kuts|url-access=registration|year=1969|publisher=[[Chilton Book Co.]]}} * {{cite book|last=Lahee|first=Henry Charles|title=The grand opera singers of today: an account of the leading operatic stars who have sung during recent years, together with a sketch of the chief operatic enterprises|url=https://archive.org/details/grandoperasinge00lahegoog|page=[https://archive.org/details/grandoperasinge00lahegoog/page/n177 146]|year=1912|publisher=L.C. Page and Company}} * {{cite book|last=Macy|first=Laura Williams|title=The Grove Book of Opera Singers|url=https://books.google.com/books?id=N0zthpCZuAUC&pg=PA89|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533765-5}} * {{cite book|last1=Read|first1=Phyllis J.|last2=Witlieb|first2=Bernard L.|title=The Book of Women's Firsts: Breakthrough Achievements of Almost 1,000 American Women|url=https://books.google.com/books?id=9ZQUAQAAIAAJ|year=1992|publisher=Random House Information Group|isbn=978-0-679-40975-5}} * {{cite book|last=Saerchinger|first=César|title=International Who's who in Music and Musical Gazetteer|url=https://archive.org/details/internationalwh01saergoog|page=[https://archive.org/details/internationalwh01saergoog/page/n711 60]|year=1918|publisher=Current Literature Publishing Co.}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category}} * [https://www.youtube.com/watch?v=NiETcvsFvEc Four-minute Explanatory Talk by speaker Harry Humphrey (1873-1947) on the history of the opera, composer Rossini, and De Cisneros, leading to the actual aria] * [https://cylinders.s3-us-west-2.amazonaws.com/1000/1071/cusb-cyl1071d.mp3 Eleonora de Cisneros singing Ben Bolt] {{Portal bar|Opera}} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1934]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1878]] 2p226ho8f9czb7x7evxegl0cd9xx3d8 0 195490 843671 797015 2026-07-30T01:19:18Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843671 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = ਸੂ ਐਸ. ਡੌਸਰ | image = ਸੂ ਐਸ. ਡੌਸਰ.jpg | caption = ਕੈਪਟ ਸੂ ਐਸ. ਡੌਸਰ, ਯੂਐਸਐਨ (ਐਨਸੀ) | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1888|9|20}} | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|1972|3|11|1888|9|20}} | birth_place = [[ਅਨਾਹੇਮ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ]] | death_place = | placeofburial = | placeofburial_label = ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ | nickname = | allegiance = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] | branch = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨਰਸ ਕੋਰ|ਜਲ ਸੈਨਾ, ਨਰਸ ਕੋਰ]] | serviceyears = 1917 &ndash; 1945 | rank = [[ਕੈਪਟਨ (ਜਲ ਸੈਨਾ)|ਕੈਪਟਨ]] | unit = {{USS|ਰਾਹਤ|AH-1|6}}, {{USS|Argonne|AS-10|6}}, {{USS|ਹੈਂਡਰਸਨ|AP-1|6}} | commands = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ]] ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ | battles = [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]], [[ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] | awards = [[ਜਲ ਸੈਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ]] | laterwork = }} ਸੂ ਐਸ ਡੌਸਰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਨ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਡੌਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੰਬਰ 1888 ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਅਨਾਹੇਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਨਰਸਿੰਗ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। == ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ == ਡੌਸਰ ਸਤੰਬਰ 1917 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਬਣ ਗਈ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਨੇਵਲ ਬੇਸ ਹਸਪਤਾਲ ਨੰਬਰ 3 ਅਤੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਐਡਿਨਬਰਗ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਦਾ ਗ੍ਰੇਡ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਸੈਨ ਡਿਏਗੋ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿਖੇ ਯੂਐਸ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨਰਸਿੰਗ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ, ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਡੌਸਰ ਨੇ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਗੁਆਮ ਅਤੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਿਲੇਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1923 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਾਰਨ ਜੀ. ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। [1] 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਡੌਸਰ ਕਈ ਨੇਵੀ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਸੀ। == ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਯੋਗਦਾਨ == ਡੌਸਰ ਨੂੰ 1939 ਵਿੱਚ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਕੋਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕੋਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 1945 ਤੱਕ 436 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 11,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਜੁਲਾਈ 1942 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਸਥਾਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰੈਂਕ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਕੈਪਟਨ ਦਾ ਅਸਥਾਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 1944 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਕਪਤਾਨੀ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਮਿਆਦ ਅਤੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।[1] ਕੈਪਟਨ ਡੌਸਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇਵੀ ਡਿਸਟਿੰਗੂਇਸ਼ਡ ਸਰਵਿਸ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਡਾਉਸਰ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਮਾਰਚ 1972 ਨੂੰ ਹੋਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|last=Cooper|first=Page|title=Navy Nurse|year=1946|publisher=Whittlesey House, McGraw-Hill Book Company, Inc|oclc=1399586}} * {{cite book|last=Sterner|first=Doris M.|title=In and Out of Harm's Way: A history of the U.S. Navy Nurse Corps|year=1997|publisher=Peanut Butter Publishing|location=[[Seattle, WA]]|isbn=0-89716-706-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/inoutofharmsway00dori}} * {{cite book|last=Godson|first=Susan H.|title=Serving Proudly: A history of Women in the U.S. Navy|url=https://archive.org/details/servingproudlyhi0000gods|year=2001|publisher=[[Naval Institute Press]]|location=[[Annapolis, MD]]|isbn=1-55750-317-6}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * [http://www.history.navy.mil/photos/prs-tpic/nurses/nurses.htm Nurses and the U.S. Navy -- Overview and Special Image Selection] Naval Historical Center * [http://www.history.navy.mil/photos/pers-us/uspers-d/s-dausr.htm Sue S. Dauser] Naval Historical Center {{s-start}} {{succession box|before=[[Myn M. Hoffman]]|title=[[United States Navy Nurse Corps|Superintendent, Navy Nurse Corps]]|years=1939-1945|after=[[Nellie Jane DeWitt]]}} {{s-end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888]] 3k890wao37ki7ban0xsnag3hw0iuoxu 0 195559 843628 798358 2026-07-30T00:29:33Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843628 wikitext text/x-wiki [[ਤਸਵੀਰ:Darjeeling, India, Darjeeling tea in variety, Black tea.jpg|thumb|ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ]] '''ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ''' ([[ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Darjeeling tea''') ਕੈਮੇਲੀਆ ਸਾਈਨੇਨਸਿਸ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇੱਕ [[ਚਾਹ]] ਹੈ। ਸਾਈਨੇਨਸਿਸ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ|ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ]] ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਕਾਲੀਮਪੋਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2004 ਤੋਂ, ''ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ'' ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੰਕੇਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕਾਲੀਮਪੋਂਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਖਾਸ ਜਾਇਦਾਦਾਂ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ [[ਬਲੈਕ ਟੀ|ਕਾਲੀ ਚਾਹ]] ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਤਪਾਦ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ [[ਹਰੀ ਚਾਹ (ਗਰੀਨ ਟੀ)|ਹਰੀ]], ਚਿੱਟੀ ਅਤੇ ਓਲੋਂਗ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਪੌਦੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਦੋ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਮਾਂ ਚਾਰ ਫਲੱਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਫਲੱਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਦੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁਸਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਗੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਪੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਤਿੱਖੀ ਫੁੱਲਦਾਰ ਚਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਫਲੱਸ਼ ਚਿੱਟੀ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਫਲੱਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਪੌਦੇ 'ਤੇ ਲੀਫਹੌਪਰ ਅਤੇ ਕੈਮੇਲੀਆ ਟੌਰਟ੍ਰਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਮਸਕੇਟਲ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ। ਮੌਨਸੂਨ ਫਲੱਸ਼ ਦੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਗਿੱਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਪੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਘੱਟ ਸੁਆਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਝੜ ਫਲੱਸ਼ ਦੂਜੇ ਫਲੱਸ਼ ਵਰਗੀ ਚਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੁੱਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੀਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚਾਹ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਪਲਾਈ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਦੇ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਵੀਂ ਖੋਜੀ ਗਈ ''ਅਸਾਮਿਕਾ'' ਕਿਸਮ ਅਤੇ ''ਸਾਈਨੇਨਸਿਸ'' ਕਿਸਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਢਲਾਣ ਵਾਲਾ ਨਿਕਾਸ, ਠੰਢੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਬੱਦਲਵਾਈ ਵਾਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ। ''ਸਾਈਨੇਨਸਿਸ'' . ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਈ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਮੇ ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ [[ਸਿੱਕਮ]] ਤੋਂ ਗੋਰਖੇ ਅਤੇ ਲੇਪਚਾ ਸਨ। [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ|ਆਜ਼ਾਦੀ]] ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ]] ਅਧੀਨ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। [[ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ|ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇ]] ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਤੋਂ ਚਾਹ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਟੇਟਾਂ ਨੇ ਜੈਵਿਕ, ਬਾਇਓਡਾਇਨਾਮਿਕ ਅਤੇ ਫੇਅਰਟ੍ਰੇਡ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਟੀ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। [[ਤਸਵੀਰ:Bringing_in_the_tea_leaf,_Darjeeling,_1890.jpg|left|thumb| ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਵਰਕਰ, {{Circa|1890}}]] [[ਤਸਵੀਰ:Darjeeling_Tea_Plantation,_India.jpg|right|thumb|250x250px| ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਦਾ ਬਾਗ]] === ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ === [[ਤਸਵੀਰ:Darjeeling_Tea_Plantation,_India.jpg|right|thumb|250x250px| ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਦਾ ਬਾਗ]] ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕਾਲੀਮਪੋਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ [[ਨੇਪਾਲ]], ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ [[ਭੂਟਾਨ]] ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ [[ਸਿੱਕਮ]] ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਚਾਹ ਬੋਰਡ "ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ" ਨੂੰ " ਸਦਰ ਸਬਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਲੀਮਪੋਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ... ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ [[ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ]] ਰਾਜ ਦੇ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਰਸਿਓਂਗ ਉਪ-ਵਿਭਾਗ ... ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ, ਉਗਾਇਆ, ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ" ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Intellectual Property and Sustainable Development: Development Agendas in a Changing World|url=https://archive.org/details/intellectualprop0000unse_h5n8|first1=Ricardo|last1=Meléndez-Ortiz|first2=Pedro|last2=Roffe|year=2010|publisher=Edward Elgar Pub|isbn=9781848446458|pages=[https://archive.org/details/intellectualprop0000unse_h5n8/page/286 286]–287}}</ref> ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, 600 ਤੋਂ 2,000 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਸ ਭੌਤਿਕ ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਸੁੱਕੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਉਪ-ਉਪਖੰਡੀ ਅਤੇ ਗਿੱਲੇ ਸਮਸ਼ੀਨ ਜੰਗਲੀ ਕਵਰ ਨੇ ਉੱਚ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਾਲੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਦੋਮਟ ਮਿੱਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਡੂੰਘੀ ਹੈ, ਜੋ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਐਂਕਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਠੰਢੀ ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ ਗਰਮ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਵਧ ਰਹੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਧੁੰਦ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੈਮੇਲੀਆ ਸਾਈਨੇਨਸਿਸ ਸਾਈਨੇਨਸਿਸ ਪੌਦੇ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੀ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਸੁਸਤਤਾ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਦੇ ਨਾਲ। {{Multiple image | direction = vertical | image1 = Darjeeling-tea-first-flush-leaf-dry.jpg | image2 = Darjeeling-tea-first-flush-leaf-after-steeping.jpg | caption2 = ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਚਾਹ ਨੂੰ ਭਿਓਂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ }} [[ਤਸਵੀਰ:Darjeeling_Tea_Garden_worker.jpg|right|thumb| ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਦੇ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਤੋੜਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ]] == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਲੈਕ ਟੀ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚਾਹ]] nyvefmotavf2x85mlphmj232gcb6up8 0 195629 843640 802510 2026-07-30T00:45:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843640 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ਮੈਕਸਿਨ ਇਲੀਅਟ | image = ਮੈਕਸਿਨ ਇਲੀਅਟ 1905.jpg | caption = ਮੈਕਸੀਨ ਐਲੀਅਟ, ਲਗਭਗ 1905, [[ਬੁਰ ਮੈਕਿੰਟੋਸ਼]] ਦੁਆਰਾ | birth_name = ਜੈਸੀ ਡਰਮੋਟ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1868|2|5}} | birth_place = [[ਰੌਕਲੈਂਡ, ਮੇਨ]], ਅਮਰੀਕਾ। | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|1940|3|5|1868|2|5}} | death_place = [[ਕਾਨਸ]], ਫਰਾਂਸ | occupation = {{ublist|class=nowrap |ਫਿਲਮ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਅਦਾਕਾਰਾ |ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ}} | relatives = [[ਗਰਟਰੂਡ ਐਲੀਅਟ]] (ਭੈਣ) | signature = ਮੈਕਸੀਨ ਐਲੀਅਟ ਦੇ ਦਸਤਖਤ.png }} '''ਮੈਕਸਿਨ ਇਲੀਅਟ''' (5 ਫਰਵਰੀ, 1868-5 ਮਾਰਚ, 1940), ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਿਟਲ ਜੈਸੀ, '''ਡੈਟੀ''' ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਮ '''ਜੈਸੀ ਡਰਮੋਟ''' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਔਰਤ ਸੀ।{{Sfn|Lovell|2016}} ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1910 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੂਕ ਫਿਲਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉਸ ਦੇ ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਸੱਤਵਾਂ ਅਤੇ [[ਜੇ ਪੀ ਮੌਰਗਨ|ਜੇ. ਪੀ. ਮੋਰਗਨ]] ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂਡ਼੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਬੈਲਜੀਅਨ ਰਾਹਤ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਸੀ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == 5 ਫਰਵਰੀ, 1868 ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਪਤਾਨ ਥਾਮਸ ਡਰਮੋਟ ਅਤੇ ਐਡੀਲੇਡ ਹਿੱਲ ਡਰਮੋਟ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੀ, [1] ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ, ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਗਰਟਰੂਡ ਐਲੀਅਟ ਅਤੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਭਰਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਇੱਕ ਮਲਾਹ, ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ। [ਕਦੋਂ?][3] 1883 ਵਿੱਚ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ, ਜੈਸੀ ਨੂੰ ਇੱਕ 25 ਸਾਲ ਦੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਭਰਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾਬਾਲਗ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਭਤੀਜੀ ਡਾਇਨਾ ਫੋਰਬਸ-ਰੌਬਰਟਸਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਉਸਦਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਬੱਚਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ] ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਲੀਅਟ ਨੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ, ਆਰਥਰ ਹਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਾਲ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕੌੜੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਦੀ ਸੀ।[1] == ਐਕਟਿੰਗ == ਉਸਨੇ 1889 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਟੇਜ ਨਾਮ ਮੈਕਸੀਨ ਐਲੀਅਟ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ 1890 ਵਿੱਚ ਦ ਮਿਡਲਮੈਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ।[1] 1895 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਔਗਸਟਿਨ ਡੇਲੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਟਾਰ ਖਿਡਾਰੀ, ਅਦਾ ਰੇਹਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਲੀਅਟ ਨੇ 1898 ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਨੈਟ ਸੀ. ਗੁਡਵਿਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਥਨ ਹੇਲ ਅਤੇ ਦ ਕਾਉਬੌਏ ਐਂਡ ਦ ਲੇਡੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[1] "ਦਿ ਮਰਚੈਂਟ ਆਫ਼ ਵੇਨਿਸ" ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਉਸਨੇ $200 ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ $20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ। ਜਦੋਂ ਚਾਰਲਸ ਬੀ. ਡਿਲਿੰਘਮ ਦਾ "ਹਰ ਓਨ ਵੇ" ਦਾ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ 28 ਸਤੰਬਰ, 1903 ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਡਵੇ 'ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਬਿੱਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਲੀਅਟ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਜਦੋਂ 1905 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਲੰਡਨ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਐਡਵਰਡ ਸੱਤਵੇਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਸੀ।[4] == ਹਵਾਲੇ == * {{cite book|last=Block|first=Maxine|title=Current Biography Yearbook|url=https://archive.org/details/currentbiography0000unse_q2n0|year=1968|publisher=H. W. Wilson Company|isbn=9780824204778}} <small>- Total pages: 916 </small> * {{cite book|last=Forbes-Robertson|first=Diana|author-link=Diana Forbes-Robertson|title=My Aunt Maxine: The Story of Maxine Elliott|url=https://archive.org/details/myauntmaxinestor00forb|year=1964|publisher=Viking Press}} <small>- Total pages: 306 </small> * {{cite web |last=Hartsbourne Country Club |date=2020 |title=History of Hartsbourne Country Club |url=https://www.hartsbourne.co.uk/the-club/history/ |access-date=September 4, 2020 |publisher=Hartsbourne Country Club}}<!-- L --> [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਦਾਕਾਰਾਵਾਂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1940]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1868]] fsucrkni34z3hgn9ucn0tqxnlpjd2na 0 195807 843552 806292 2026-07-29T23:11:38Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843552 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above hd" style="background-color: transparent" |ਮਾਘ ਬਿਹੂ |- class="mw-file-element" data-file-height="683" data-file-type="bitmap" data-file-width="1024" decoding="async" height="160" resource="./File:Buffalo_fight.jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Buffalo_fight.jpg/240px-Buffalo_fight.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Buffalo_fight.jpg/360px-Buffalo_fight.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Buffalo_fight.jpg/480px-Buffalo_fight.jpg 2x" width="240" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Buffalo_fight.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption" style="caption">ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ [[Assam|ਅਸਾਮ]] ਦੇ [[Nagaon District|ਨਾਗਾਓਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ [[Water buffalo|ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੀ]] ਲੜਾਈ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</div> |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ | class="infobox-data" | ਭੋਗਾਲੀ ਬਿਹੂ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | class="infobox-data" | ਮਘਰ ਦੋਮਾਹੀ, ਮਾਘ ਬਿਹੂ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ&nbsp;ਨਾਲ | class="infobox-data" | [[Assamese people|ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੋਕ]] |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ਜਸ਼ਨ | class="infobox-data" | ਮੇਜੀ, ਭੇਲਾ ਘੋਰ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | class="infobox-data" | 14 ਜਨਵਰੀ |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | class="infobox-data" | 15 ਜਨਵਰੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਮਿਤੀ | class="infobox-data" | 14 ਅਤੇ 15 ਜਨਵਰੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ | class="infobox-data" | ਸਾਲਾਨਾ |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ਸੰਬੰਧਿਤ | class="infobox-data" | ਵਾਢੀ |} '''ਮਾਘ ਬਿਹੂ''' ('''Magh Bihu''' ਜਾਂ '''Bhogali Bihu'''; ਜਿਸਨੂੰ '''ਭੋਗਲੀ ਬਿਹੂ''' (ਭੋਗ ਖਾਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਨੰਦ) ਜਾਂ '''ਮੱਘਰ ਦੋਮਾਹੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ|ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ]] [[ਅਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਘ (ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਮੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਗ (ਮੇਜੀ) ਜਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਚਾਰੀ ਦੇ ''ਮਗਨ'' ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Fairs & Festivals Of India|url=https://archive.org/details/fairsfestivalsof0000spsh|last=Sharma|first=S. P.|author2=Seema Gupta|year=2006|publisher=[[Pustak Mahal]]|isbn=978-81-223-0951-5|page=[https://archive.org/details/fairsfestivalsof0000spsh/page/25 25]}}</ref><ref name="Goswami952">{{cite book|last1=Goswami|first1=Praphulladatta|title=Festivals of Assam|year=1995|publisher=Anundoram Borooah Institute of Language, Art, and Culture,1995|url=https://books.google.com/books?id=5RQTAQAAIAAJ&q=Festival+of+assam}}</ref> == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਰਸਮ) == ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਦਾਅਵਤਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕ ਬਾਂਸ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਤੋਂ ਅਸਥਾਈ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਮੇਜੀ'' ਅਤੇ ''ਭੇਲਾਘਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਭੇਲਾਘਰ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਅਵਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਅਸਾਮੀ ਖੇਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ <nowiki>''</nowiki>ਟੇਕੇਲੀ ਭੋੰਗਾ<nowiki>''</nowiki> (ਭਾਂਡਾ ਤੋੜਨਾ) ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ, "ਪੂਹ" ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਹ ਦੀ 29 ਤਰੀਕ 14 ਜਨਵਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ (ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਾਘ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਹੈ)। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਰਾਤ "ਉਰੂਕਾ" (ਪੂਹ ਦੀ 28 ਤਰੀਕ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅੱਗ ਬਾਲਦੇ ਹਨ, ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=The New Encyclopædia Britannica|year=1987|series=[[Encyclopædia Britannica]]|isbn=978-0-85229-571-7|volume=21|page=[https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency/page/137 137]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency/page/137}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assamese calendar |url=http://www.markinkalpataru.org/MK/assamese_date/assamese_cal.php |access-date=2025-03-17 |archive-date=2016-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206062626/http://www.markinkalpataru.org/MK/assamese_date/assamese_cal.php |url-status=dead }}</ref> ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੌਰਾਨ, [[ਅਸਾਮ]] ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਕੇਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁੰਗਾ ਪੀਠਾ, ਤਿਲ ਪੀਠਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਿਠਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Group_fishing_in_Assam_During_Magh_Bihu_Uruka_.photography_Partha_Pratim_Bora.jpg|thumb| ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਉਰੂਕਾ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ।]] == ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦਾ ਦਿਨ (ਜਸ਼ਨ) == ਬਿਹੂ ਦਾ ਦਿਨ ਤੜਕੇ ਸਵੇਰੇ "ਮੇਜੀ" ਨਾਮਕ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। "''ਮੇਜੀ"'' ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਦਿਓਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੇਵਰੀ-ਚੁਟੀਆ]] ਸ਼ਬਦ " ''ਮਿਦੀ-ਯੇ-ਜੀ"'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ "ਮਿਦੀ" "ਪੂਰਵਜ ਦੇਵਤਿਆਂ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਯੇ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅੱਗ" ਅਤੇ "ਜੀ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉੱਡ ਜਾਣਾ" (ਅੱਗ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ), ਜਾਂ "ਅੱਗ" ਲਈ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਸਿਨੋ-ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਬਦ "[https://www.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Sino-Tibetan/mej ''ਮੇਜ''] " ( ਤਿੱਬਤੀ ਵਿੱਚ [https://www.wiktionary.org/wiki/%E0%BD%98%E0%BD%BA#Tibetan མེ], [[ਬਰਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਰਮੀ]] ਵਿੱਚ [https://www.wiktionary.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AE%E1%80%B8#Burmese မီး] )। ਅੱਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਹਰੇ ਬਾਂਸ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ''ਮੇਜੀ ਜਵਾਲਾੁਵਾ'' (ਮੇਜੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ) ਦੀ ਰਸਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਹੈ। ''ਭੋਰਲ'' ਅਤੇ ''ਮੇਜੀ'' ਦੀ ਪੂਜਾ [[ਕੁੱਕੜ|ਚਿਕਨ]], ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਕੇਕ, ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਬੀਅਰ, ਚੀਰਾ, ਪੀਠਾ, ਅਖੋਈ, ਹੋਰੂਮ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭੇਲਾਘਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ''ਮਾਹ-ਕਰਾਈ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲਾਂ]], [[ਉੜਦ|ਕਾਲੇ ਛੋਲਿਆਂ]] ਦਾ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਨਾਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਮੱਛੀ]], ਬੱਤਖ, [[ਕੁੱਕੜ|ਚਿਕਨ]] ਅਤੇ ਮਟਨ ਕਰੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ''<nowiki/>' ਤੇਂਗਾ '<nowiki/>'', ''<nowiki/>' [[ਆਲੂ|ਆਲੂ ਪਿਟਿਕਾ]] '<nowiki/>'' ਅਤੇ ''<nowiki/>' ਦੋਈ ਸੀਰਾ'''।<ref>{{Cite web |date=14 January 2017 |title=The aroma of home Bihu feast |url=https://www.deccanherald.com/amp/story/india%2Fkarnataka%2Fbengaluru%2Faroma-home-1986219#amp_tf=From%20%251%24s&aoh=17050589461293&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com}}</ref> ''ਮੇਜੀ'' ਅਤੇ ''ਭੇਲਾਘਰ'' ਦੀ ਰਾਖ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Ranjit, Gogoi,. Cultural Heritage of Assam. Janasanyog, Assam, 2008.</ref><ref>Brown, W.''An outline grammar of the Deori Chutia language'' . 1895, p.73 .</ref> == ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿਉਹਾਰ == ਮੁੱਖ ''ਮੀ-ਜੀ'' ਅਤੇ ''ਸਾਂਗਕੇਨ'' ਦੇ ਨਾਲ, [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਅਰੁਣਾਚਲ ਵਿੱਚ]] ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਭਾਂਡੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਾ ਬਾਥੂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਰੋਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਭੋਜਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੇਲਾਘਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਖਾਮਤੀ ਲੋਕ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਾਈ ਸਮੂਹ ਅਜਿਹੀ ਰਸਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਖਾਮਤੀਆਂ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਰਸਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸੇ ਦਿਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੇਚਾਈ-ਖਾਤੀ ਪੂਜਾ।<ref>[http://taikhamtinamsai.blogspot.com/2013/08/rituals-and-festivals.html?m=1 Worship of Kechai-khati which takes place on the same day by Khamtis]</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] k3d7g5z5o6wcgj1d5i4l09nu4va4sjq 843553 843552 2026-07-29T23:11:39Z KiranBOT 55200 URL ਤੋਂ AMP ਟਰੈਕਿੰਗ ਹਟਾਈ ਗਈ ([[:m:User:KiranBOT/AMP|ਵੇਰਵੇ]]) ([[User talk:Usernamekiran|ਗਲਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋ]]) v2.2.9s 843553 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above hd" style="background-color: transparent" |ਮਾਘ ਬਿਹੂ |- class="mw-file-element" data-file-height="683" data-file-type="bitmap" data-file-width="1024" decoding="async" height="160" resource="./File:Buffalo_fight.jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Buffalo_fight.jpg/240px-Buffalo_fight.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Buffalo_fight.jpg/360px-Buffalo_fight.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Buffalo_fight.jpg/480px-Buffalo_fight.jpg 2x" width="240" | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Buffalo_fight.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption" style="caption">ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ [[Assam|ਅਸਾਮ]] ਦੇ [[Nagaon District|ਨਾਗਾਓਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ]] ਵਿੱਚ [[Water buffalo|ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਦੀ]] ਲੜਾਈ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।</div> |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਅਧਿਕਾਰਤ ਨਾਮ | class="infobox-data" | ਭੋਗਾਲੀ ਬਿਹੂ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | class="infobox-data" | ਮਘਰ ਦੋਮਾਹੀ, ਮਾਘ ਬਿਹੂ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ&nbsp;ਨਾਲ | class="infobox-data" | [[Assamese people|ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਲੋਕ]] |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ਜਸ਼ਨ | class="infobox-data" | ਮੇਜੀ, ਭੇਲਾ ਘੋਰ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | class="infobox-data" | 14 ਜਨਵਰੀ |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | class="infobox-data" | 15 ਜਨਵਰੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਮਿਤੀ | class="infobox-data" | 14 ਅਤੇ 15 ਜਨਵਰੀ |- ! class="infobox-label" scope="row" | ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ | class="infobox-data" | ਸਾਲਾਨਾ |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | ਸੰਬੰਧਿਤ | class="infobox-data" | ਵਾਢੀ |} '''ਮਾਘ ਬਿਹੂ''' ('''Magh Bihu''' ਜਾਂ '''Bhogali Bihu'''; ਜਿਸਨੂੰ '''ਭੋਗਲੀ ਬਿਹੂ''' (ਭੋਗ ਖਾਣ ਦਾ ਭਾਵ ਆਨੰਦ) ਜਾਂ '''ਮੱਘਰ ਦੋਮਾਹੀ''' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, [[ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ|ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਦੇ]] [[ਅਸਾਮ]] ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਘ (ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ) ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਮੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਗ (ਮੇਜੀ) ਜਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਚਾਰੀ ਦੇ ''ਮਗਨ'' ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।<ref>{{cite book|title=Fairs & Festivals Of India|url=https://archive.org/details/fairsfestivalsof0000spsh|last=Sharma|first=S. P.|author2=Seema Gupta|year=2006|publisher=[[Pustak Mahal]]|isbn=978-81-223-0951-5|page=[https://archive.org/details/fairsfestivalsof0000spsh/page/25 25]}}</ref><ref name="Goswami952">{{cite book|last1=Goswami|first1=Praphulladatta|title=Festivals of Assam|year=1995|publisher=Anundoram Borooah Institute of Language, Art, and Culture,1995|url=https://books.google.com/books?id=5RQTAQAAIAAJ&q=Festival+of+assam}}</ref> == ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਰਸਮ) == ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਦਾਅਵਤਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕ ਬਾਂਸ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਘਾਹ-ਫੂਸ ਤੋਂ ਅਸਥਾਈ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ''ਮੇਜੀ'' ਅਤੇ ''ਭੇਲਾਘਰ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ''ਭੇਲਾਘਰ'' ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਅਵਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਅਸਾਮੀ ਖੇਡਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ <nowiki>''</nowiki>ਟੇਕੇਲੀ ਭੋੰਗਾ<nowiki>''</nowiki> (ਭਾਂਡਾ ਤੋੜਨਾ) ਅਤੇ ਮੱਝਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ, "ਪੂਹ" ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਹ ਦੀ 29 ਤਰੀਕ 14 ਜਨਵਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ (ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਮਾਘ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਹੈ)। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਰਾਤ "ਉਰੂਕਾ" (ਪੂਹ ਦੀ 28 ਤਰੀਕ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅੱਗ ਬਾਲਦੇ ਹਨ, ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।<ref>{{cite book|title=The New Encyclopædia Britannica|year=1987|series=[[Encyclopædia Britannica]]|isbn=978-0-85229-571-7|volume=21|page=[https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency/page/137 137]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency/page/137}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assamese calendar |url=http://www.markinkalpataru.org/MK/assamese_date/assamese_cal.php |access-date=2025-03-17 |archive-date=2016-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206062626/http://www.markinkalpataru.org/MK/assamese_date/assamese_cal.php |url-status=dead }}</ref> ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੌਰਾਨ, [[ਅਸਾਮ]] ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਕੇਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁੰਗਾ ਪੀਠਾ, ਤਿਲ ਪੀਠਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮਿਠਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [[ਤਸਵੀਰ:Group_fishing_in_Assam_During_Magh_Bihu_Uruka_.photography_Partha_Pratim_Bora.jpg|thumb| ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਉਰੂਕਾ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ।]] == ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦਾ ਦਿਨ (ਜਸ਼ਨ) == ਬਿਹੂ ਦਾ ਦਿਨ ਤੜਕੇ ਸਵੇਰੇ "ਮੇਜੀ" ਨਾਮਕ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਸਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। "''ਮੇਜੀ"'' ਸ਼ਬਦ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ [[ਦਿਓਰੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਦੇਵਰੀ-ਚੁਟੀਆ]] ਸ਼ਬਦ " ''ਮਿਦੀ-ਯੇ-ਜੀ"'' ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ "ਮਿਦੀ" "ਪੂਰਵਜ ਦੇਵਤਿਆਂ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਯੇ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਅੱਗ" ਅਤੇ "ਜੀ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਉੱਡ ਜਾਣਾ" (ਅੱਗ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ), ਜਾਂ "ਅੱਗ" ਲਈ ਪ੍ਰੋਟੋ-ਸਿਨੋ-ਤਿੱਬਤੀ ਸ਼ਬਦ "[https://www.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Sino-Tibetan/mej ''ਮੇਜ''] " ( ਤਿੱਬਤੀ ਵਿੱਚ [https://www.wiktionary.org/wiki/%E0%BD%98%E0%BD%BA#Tibetan མེ], [[ਬਰਮੀ ਭਾਸ਼ਾ|ਬਰਮੀ]] ਵਿੱਚ [https://www.wiktionary.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AE%E1%80%B8#Burmese မီး] )। ਅੱਗ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਹਰੇ ਬਾਂਸ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ''ਮੇਜੀ ਜਵਾਲਾੁਵਾ'' (ਮੇਜੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀਬਾਰੀ) ਦੀ ਰਸਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਹੈ। ''ਭੋਰਲ'' ਅਤੇ ''ਮੇਜੀ'' ਦੀ ਪੂਜਾ [[ਕੁੱਕੜ|ਚਿਕਨ]], ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਕੇਕ, ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਬੀਅਰ, ਚੀਰਾ, ਪੀਠਾ, ਅਖੋਈ, ਹੋਰੂਮ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭੇਲਾਘਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ''ਮਾਹ-ਕਰਾਈ'' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲਾਂ]], [[ਉੜਦ|ਕਾਲੇ ਛੋਲਿਆਂ]] ਦਾ ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਨਾਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲਾਂ]] ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ [[ਮੱਛੀ]], ਬੱਤਖ, [[ਕੁੱਕੜ|ਚਿਕਨ]] ਅਤੇ ਮਟਨ ਕਰੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ''<nowiki/>' ਤੇਂਗਾ '<nowiki/>'', ''<nowiki/>' [[ਆਲੂ|ਆਲੂ ਪਿਟਿਕਾ]] '<nowiki/>'' ਅਤੇ ''<nowiki/>' ਦੋਈ ਸੀਰਾ'''।<ref>{{Cite web |date=14 January 2017 |title=The aroma of home Bihu feast |url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/aroma-home-1986219}}</ref> ''ਮੇਜੀ'' ਅਤੇ ''ਭੇਲਾਘਰ'' ਦੀ ਰਾਖ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>Ranjit, Gogoi,. Cultural Heritage of Assam. Janasanyog, Assam, 2008.</ref><ref>Brown, W.''An outline grammar of the Deori Chutia language'' . 1895, p.73 .</ref> == ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿਉਹਾਰ == ਮੁੱਖ ''ਮੀ-ਜੀ'' ਅਤੇ ''ਸਾਂਗਕੇਨ'' ਦੇ ਨਾਲ, [[ਅਸਾਮ]] ਅਤੇ [[ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼|ਅਰੁਣਾਚਲ ਵਿੱਚ]] ਕਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਬਿਹੂ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਭਾਂਡੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤਾ ਬਾਥੂ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਰੋਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਭੋਜਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੇਲਾਘਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਖਾਮਤੀ ਲੋਕ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਾਈ ਸਮੂਹ ਅਜਿਹੀ ਰਸਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਖਾਮਤੀਆਂ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਰਸਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੋਵੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸੇ ਦਿਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੇਚਾਈ-ਖਾਤੀ ਪੂਜਾ।<ref>[http://taikhamtinamsai.blogspot.com/2013/08/rituals-and-festivals.html?m=1 Worship of Kechai-khati which takes place on the same day by Khamtis]</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ]] 453h9h2tf2uf8dg4kmqh6eau2734y9h 0 195990 843449 799402 2026-07-29T21:25:16Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843449 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = ਲੇਨਾਹ ਸਟਕਲਿਫ਼ ਹਿਗਬੀ | image = ਲੇਨਾਹ ਹਿਗਬੀ.ਜੇਪੀਜੀ | birth_date = {{ਜਨਮ ਮਿਤੀ|1874|5|18}} | death_date = {{ਮੌਤ ਦੀ ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਉਮਰ|1941|01|10|1874|05|18}} | birth_place = [[ਚੈਥਮ, ਨਿਊ ਬਰੰਸਵਿਕ]], ਕੈਨੇਡਾ | death_place = [[ਵਿੰਟਰ ਪਾਰਕ, ​​ਫਲੋਰੀਡਾ]], ਅਮਰੀਕਾ। | placeofburial = [[ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬਰਸਤਾਨ]]<br>(ਸੈਕਸ਼ਨ 3, ਸਾਈਟ 1797-WS) | placeofburial_label = ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ | nickname = | allegiance = [[United States of America]] | branch = {{ਝੰਡਾ ਚਿੱਤਰ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਝੰਡਾ (1864–1959).svg|size=23px}} [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ]] | serviceyears = 1908–1922 | rank = ਚੀਫ਼ ਨਰਸ | commands = [[ਯੂ.ਐਸ. ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ]] ਦੇ [[ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਅਫ਼ਸਰ|ਸੁਪਰਡੈਂਟ]] (1911–22) | battles = [[ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ I]] | awards = [[ਫਾਈਲ:Navy Cross ribbon.svg|35 px]] [[Navy Cross]] | spouse = [[ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ)|ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ]] ਜੌਨ ਹੈਨਲੀ ਹਿਗਬੀ, [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਮਰੀਨ ਕੋਰ|USMC]] | laterwork = }} '''ਲੇਨਹ ਐਚ. ਸਟਕਿੱਫ ਹਿਗਬੀ''' (18 ਮਈ, 1874-10 ਜਨਵਰੀ, 1941) ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ-ਜੰਮਪਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ ਨਰਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਯੂਐਸ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite web |date=14 June 2016 |title=Mabus Names DDG After First Woman Awarded Navy Cross |url=https://news.usni.org/2016/06/14/mabus-names-ddg-higbee |publisher=United States Naval Institute}}</ref> == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਕੈਰੀਅਰ == ਹਿਗਬੀ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਮਈ 1874 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਨਿਊ ਬਰੰਸਵਿਕ ਦੇ ਚੈਥਮ ਵਿੱਚ ਲੇਨਾਹ ਐੱਚ. ਸਟਕਲਿਫ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।[1] ਉਸਨੇ 1899 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਨਰਸਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਿੱਜੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। ਲੇਨਾਹ ਹਿਗਬੀ ਨੇ 1908 ਵਿੱਚ ਫੋਰਡਹੈਮ ਹਸਪਤਾਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੋਂ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। 1899 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਮਰੀਨ ਕੋਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਜੌਨ ਐੱਚ. ਹਿਗਬੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।[1] ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਇਜ਼ਾਬੇਲ ਹਿਗਬੀ ਦੀ ਮੌਤ 1898 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜੌਨ ਹਿਗਬੀ ਨੇ 1861 ਤੋਂ 1898 ਤੱਕ ਮਰੀਨ ਕੋਰ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 1908 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਰਲਿੰਗਟਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।[2] == ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ == ਅਕਤੂਬਰ 1908 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਯੂ.ਐਸ. ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੀਹ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਨਰਸਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਦਿ ਸੈਕਰਡ ਟਵੰਟੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੇਵੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਨ।[1] ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨਰਸ ਕੋਰ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 22 ਤੋਂ 44 ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅਣਵਿਆਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। 34 ਸਾਲ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਹਿਗਬੀ ਨੇ ਇਹ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।[2] ਉਸਨੂੰ 1909 ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੇਨਾਹ ਹਿਗਬੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 1909 ਵਿੱਚ ਨੌਰਫੋਕ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਬਣ ਗਈ।[1] ਜਨਵਰੀ 1911 ਵਿੱਚ, ਹਿਗਬੀ ਯੂਐਸ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬਣੀ।[1] ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਕੋਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ, ਚੀਫ਼ ਨਰਸ ਹਿਗਬੀ ਨੇਵੀ ਕਰਾਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਨੇਵੀ ਨਰਸਾਂ ਮੈਰੀ ਲੁਈਸ ਹਿਡੇਲ, ਲਿਲੀਅਨ ਐਮ. ਮਰਫੀ ਅਤੇ ਐਡਨਾ ਈ. ਪਲੇਸ ਨੂੰ ਵੀ 1920 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ I ਸੇਵਾ ਲਈ ਨੇਵੀ ਕਰਾਸ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫਲੂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਕਰਮਣ ਕੀਤਾ।[2][3][4 == ਵਿਰਾਸਤ == ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਹਨ; == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|last=Sterner|first=Doris M.|title=In and Out of Harm's Way: A history of the U.S. Navy Nurse Corps|year=1997|publisher=[[Peanut Butter Publishing]]|location=[[Seattle, WA]]|isbn=0-89716-706-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/inoutofharmsway00dori}} * {{cite book|last=Godson|first=Susan H.|title=Serving Proudly: A History of Women in the U.S. Navy|url=https://archive.org/details/servingproudlyhi0000gods|year=2001|publisher=[[Naval Institute Press]]|location=[[Annapolis, MD]]|isbn=1-55750-317-6}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Lenah Higbee}} * [http://www.history.navy.mil/photos/pers-us/uspers-h/l-higbee.htm Photos of Lenah Higbee] * [http://www.history.navy.mil/photos/prs-tpic/nurses/nurses.htm Nurses and the U.S. Navy –Overview and Special Image Selection] Naval Historical Center * [https://www.history.navy.mil/research/histories/biographies-list/bios-h/higbee-lenah-s.html Lenah Sutcliffe Higbee] Naval History and Heritage Command * {{cite web |date=28 June 2023 |title=Lehah H. Sutcliffe Higbee |url=http://www.arlingtoncemetery.net/lhshigbee.htm |publisher=at ArlingtonCemetery.net |id=(Unofficial website)}}<!--non-RS [[WP:SPS]] website, do not use for citations --> {{s-start}} {{s-mil}} {{succession box|before=[[Esther Hasson]]|title=[[United States Navy Nurse Corps|Superintendent of the Navy Nurse Corps]]|years=1911–1922|after={{nowrap|[[Josephine Beatrice Bowman]]}}}} {{s-end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1941]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1874]] dcr1td8va31hoosd7rptmrizll26oqq 0 195992 843655 799411 2026-07-30T01:01:19Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843655 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = ਮਿਨ ਐਮ ਹਾਫਮੈਨ | image = ਮਿਨ ਐਮ ਹਾਫਮੈਨ.jpg | caption = LCDR Myn M. Hoffman, USN (NC) | birth_date = 12 ਮਈ, 1883 | death_date = 5 ਜਨਵਰੀ, 1951 (ਉਮਰ 67) | birth_place = [[ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ, ਇਲੀਨੋਇਸ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | death_place = [[ਬ੍ਰੌਂਕਸਵਿਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ]], ਯੂ.ਐੱਸ. | nickname = | allegiance = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] | branch = [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨਰਸ ਕੋਰ|ਜਲ ਸੈਨਾ, ਨਰਸ ਕੋਰ]] | serviceyears = 1917–1938 | rank = LCDR | commands = [[ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਟੇਟਸ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ]] ਦੇ ਚੌਥੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ | battles = [[ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ]] }} ਮਾਈਨ ਐਮ. ਹਾਫਮੈਨ (1883-1951) ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਜਲ ਸੈਨਾ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸੀ। == ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ == ਹਾਫਮੈਨ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਮਈ, 1883 ਨੂੰ ਬ੍ਰੈਡਫੋਰਡ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਲ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਡੇਨਵਰ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ ਫਾਰ ਨਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1915 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। == ਕੈਰੀਅਰ == ਹਾਫਮੈਨ ਫਰਵਰੀ 1917 ਵਿੱਚ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਚੀਫ ਨਰਸ ਵਜੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਨੇਵਲ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1934 ਵਿੱਚ, ਚੀਫ ਨਰਸ ਹਾਫਮੈਨ ਨੂੰ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1935 ਵਿੱਚ ਕੋਰ ਦੀ ਚੌਥੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬਣ ਗਈ।[1] ਉਹ ਅਕਤੂਬਰ 1938 ਵਿੱਚ ਨੇਵੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਨੇਵੀ ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਨੇਵੀ ਦੇ ਰੈਂਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਨੇਵੀ ਨਰਸ ਕੋਰ ਦੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹਾਫਮੈਨ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜਨਵਰੀ, 1951 ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਂਕਸਵਿਲ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ 67 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{cite book|last=Sterner|first=Doris M.|title=In and Out of Harm's Way: A history of the U.S. Navy Nurse Corps|year=1997|publisher=Peanut Butter Publishing|location=[[Seattle, WA]]|isbn=0-89716-706-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/inoutofharmsway00dori}} * {{cite book|last=Godson|first=Susan H.|title=Serving Proudly: A history of Women in the U.S. Navy|url=https://archive.org/details/servingproudlyhi0000gods|year=2001|publisher=[[Naval Institute Press]]|location=[[Annapolis, MD]]|isbn=1-55750-317-6}} {{s-start}} {{succession box|before=[[Josephine Beatrice Bowman]]|title=[[United States Navy Nurse Corps|Superintendent, Navy Nurse Corps]]|years=1935-1938|after=[[Sue S. Dauser]]}} {{s-end}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1951]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1883]] emekj5cnbiidslu6qm9lper4cacvdgl 0 196725 843604 841020 2026-07-30T00:04:10Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843604 wikitext text/x-wiki   '''ਕੈਥਰੀਨ ਸਟਿੰਸਨ''' (14 ਫਰਵਰੀ, 1891-8 ਜੁਲਾਈ, 1977) ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਮੋਢੀ ਸੀ, ਜੋ 1912 ਵਿੱਚ, ਐਫ. ਏ. ਆਈ. ਪਾਇਲਟ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਚੌਥੀ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਐਰੋਬੈਟਿਕ ਚਾਲਾਂ, ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਉਡਾਣ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਯੂ. ਐੱਸ. ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪਾਇਲਟ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਇਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਅਤੇ ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲਾ ਮਹਿਲਾ ਪਾਇਲਟ ਸੀ। ਕੈਥਰੀਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਟਿੰਸਨ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮਾਰਜੋਰੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਐਡੀ ਅਤੇ ਜੈਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[1][2][3][4] == ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਡਾਣ ਸਿਖਲਾਈ == ਸਟਿੰਸਨ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਫਰਵਰੀ, 1891 ਨੂੰ ਫੋਰਟ ਪੇਨ, ਅਲਾਬਾਮਾ ਵਿਖੇ ਐਡਵਰਡ ਸੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਐਮਾ ਸਟਿੰਸਨ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ।[1] ਐਡਵਰਡ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਐਮਾ ਨੂੰ ਸਟਿੰਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਐਡਵਰਡ ਜੂਨੀਅਰ, ਮਾਰਜੋਰੀ ਅਤੇ ਜੌਨ (ਜੈਕ) ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਐਮਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜੈਕਸਨ, ਮਿਸੀਸਿਪੀ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪੜ੍ਹਿਆ।[2] ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੰਸਰਟ ਪਿਆਨੋਵਾਦਕ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੀ ਸੀ। ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਈਨ ਬਲੱਫ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।[2] ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ। 1911 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕੈਨਸਸ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰਮ-ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਡਾਣ ਭਰੀ।[1] ਫਲਾਇੰਗ ਕੀੜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਉਡਾਣ ਦੇ ਸਬਕ ਲਈ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਿਆਨੋ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ। ਸਟਿੰਸਨ ਟੋਨੀ ਜੈਨਸ ਤੋਂ ਉਡਾਣ ਦੇ ਸਬਕ ਲੈਣ ਲਈ ਸੇਂਟ ਲੂਈਸ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।[2] ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਰਾਈਟ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਏਵੀਏਟਰ ਮੈਕਸ ਲਿਲੀ ਤੋਂ ਉਡਾਣ ਦੇ ਸਬਕ ਲਏ, ਜਿਸਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਔਰਤ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਟਿੰਸਨ 13 ਜੁਲਾਈ, 1912 ਨੂੰ ਸਿਸੇਰੋ ਫੀਲਡ ਵਿਖੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, [3] ਰਾਈਟ ਬੀ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਈ। [10] ਉਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਪਾਇਲਟ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਸਨੇ 24 ਜੁਲਾਈ, 1912 ਨੂੰ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। [1] == ਸਟੰਟ ਫਲਾਇੰਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ == ਆਪਣਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਟਿੰਸਨ ਅਰਕਾਨਸਾਸ ਦੇ ਹੌਟ ਸਪ੍ਰਿੰਗਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ। ਸਟਿੰਸਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਐਮਾ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1913 ਵਿੱਚ "ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ, ਵੇਚਣ, ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ" ਲਈ ਸਟਿੰਸਨ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਮਈ ਵਿੱਚ, ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਲਿਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਈਟ ਬੀ ਖਰੀਦੀ। ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਿਨਸਿਨਾਟੀ ਦੇ ਕੋਨੀ ਆਈਲੈਂਡ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬਸ, ਇੰਡੀਆਨਾ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਹੇਲੇਨਾ ਸਟੇਟ ਫੇਅਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਏਅਰਮੇਲ ਚਲਾਇਆ, ਇਲੀਨੋਇਸ ਸਟੇਟ ਫੇਅਰ, ਫਿਰ ਐਲ ਪਾਸੋ, ਹੇਲੇਨਾ, ਅਰਕਾਨਸਾਸ, ਨਿਊ ਓਰਲੀਨਜ਼ ਅਤੇ ਬਿਊਮੋਂਟ, ਟੈਕਸਾਸ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਭਰੀ। ਫਿਰ ਸਟਿੰਸਨ ਨੂੰ ਫੋਰਟ ਸੈਮ ਹਿਊਸਟਨ ਵਿਖੇ ਏਅਰਪਲੇਨ ਸ਼ੈੱਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ। ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸੈਨ ਐਂਟੋਨੀਓ, ਟੈਕਸਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਉਡਾਣ ਜਲਵਾਯੂ ਸੀ।[1][10] 1915 ਵਿੱਚ, ਸਟਿੰਸਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਟਿੰਸਨ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਏਅਰਪੋਰਟ ਅਤੇ ਸਟਿੰਸਨ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਫਲਾਇੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਐਮਾ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ, ਕੈਥਰੀਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿੱਤ ਦਿੱਤਾ, ਐਡੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਕੈਨਿਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਰਜੋਰੀ ਨੇ ਉਡਾਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।[10][1] == ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ == ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨਫਲੂਐਂਜ਼ਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਟੀਬੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ 1920 ਵਿੱਚ ਲਿਬਰਟੀ, NY ਵਿੱਚ ਲੂਮਿਸ ਸੈਨੀਟੇਰੀਅਮ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਂਤਾ ਫੇ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਉਂਟ ਸੈਨੀਟੇਰੀਅਮ ਗਈ। ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਟਿੰਸਨ ਦਾ ਟੀਬੀ ਘੱਟ ਗਿਆ।[1] ਸਟਿੰਸਨ ਨੇ ਸਾਂਤਾ ਫੇ, ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਆਰਕੀਟੈਕਟ[1] ਅਤੇ ਪੁਏਬਲੋ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਘਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[2] ਉਸਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਮੈਰੀ ਕੋਲਟਰ ਲਈ ਇੱਕ ਘਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ; ਇੱਕ ਮੈਨਹਟਨ, NYC ਵਿੱਚ ਦ ਟਾਊਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੇਜ਼ਲ ਹਾਈਡ ਲਈ, ਜੋ ਸਾਂਤਾ ਫੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਇੱਕ ਲਾਸ ਅਲਾਮੋਸ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ "ਗੇਟਕੀਪਰ" ਡੋਰਥੀ ਮੈਕਕਿਬਿਨ ਲਈ; ਇੱਕ ਸਨਮਾਉਂਟ ਸੈਨੀਟੇਰੀਅਮ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾ. ਫ੍ਰੈਂਕ ਮੇਰਾ ਲਈ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੈਲੀ ਵੈਗਨਰ ਦਾ ਸੀ।[3] == ਹਵਾਲੇ == === ਹਵਾਲੇ === {{Reflist}} === ਸੂਤਰ === * {{Cite book|last1=Rogers|first1=Mary Beth|title=We Can Fly: Stories of Katherine Stinson and other Gutsy Texas Women|url=https://archive.org/details/wecanflystorieso0000roge|last2=Smith|first2=Sherry A.|last3=Scott|first3=Janelle D.|publisher=Texas Foundation for Women's Resources|year=1983|isbn=9780936650029|location=Austin, TX|oclc=8930327}} * {{Cite book|last=Welch|first=Rosanne|url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo00rosa/page/211|title=Encyclopedia of Women in Aviation and Space|publisher=ABC-CLIO|year=1998|isbn=978-0-87436-958-8|location=Santa Barbara Oxford|pages=211–213|oclc=237356734|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Yount|first=Lisa|url=https://archive.org/details/womenaviators0000youn/page/1|title=Women Aviators|publisher=Facts on File|year=1995|isbn=9780816030620|location=New York|pages=1–11|chapter=Katherine Stinson|oclc=31076730|url-access=registration}} == ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ == * {{Cite book|last=Lebow|first=Eileen F.|url=https://archive.org/details/beforeameliawome00lebo|title=Before Amelia: Women Pilots in the Early Days of Aviation|publisher=Potomac Books|year=2002|isbn=9781574884821|location=Dulles|oclc=847051839|url-access=registration}} * {{Cite book|last1=Mitchell|first1=Charles R.|url=https://books.google.com/books?id=O9veuZ68NcIC|title=Flying High: Pioneer Women in American Aviation|last2=House|first2=Kirk W.|publisher=Arcadia|year=2002|isbn=9780738510224|location=Charleston, SC|oclc=50289596}} * {{cite book|last1=Underwood|first1=John|url=https://archive.org/details/stinsonsexciting0000unde|title=The Stinsons|publisher=Heritage Press|year=1976|isbn=0911834060|location=Glendale|pages=8|oclc=1442181|url-access=registration}} * {{Cite book|last=Winegarten|first=Debra L.|title=Katherine Stinson: The Flying Schoolgirl|url=https://archive.org/details/katherinestinson0000wine|publisher=Eakin Press|year=2000|isbn=9781571684592|location=Austin, TX|oclc=44952162}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == {{Commons category|Katherine Stinson}} * [https://sandiegoairandspace.org/hall-of-fame/honoree/katherine-stinson San Diego Air & Space Museum Hall of Fame] * [https://www.tshaonline.org/handbook/entries/stinson-katherine Texas State Historical Association] * [https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/stinson-katherine/ The National Aviation Hall of Fame] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707023413/https://www.nationalaviation.org/our-enshrinees/stinson-katherine/ |date=2020-07-07 }} * [https://rmoa.unm.edu//docviewer.php?docId=nmupict000-506.xml Katherine Stinson Pictorial Collection, University of New Mexico]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਮਾਰਚ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20051230183518/http://www.centennialofflight.gov/essay/Dictionary/K_STINSON/DI158.htm U.S. Centennial of Flight Commission] * [http://www.ctie.monash.edu/hargrave/stinson_bio.html The Pioneers – Katherine and Marjorie Stinson]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303174708/http://www.ctie.monash.edu/hargrave/stinson_bio.html |date=ਮਾਰਚ 3, 2016 }} * [http://www.gettyimages.com/license/530836682 Photo of who is believed to be Katherine Stinson walking with Wilbur Wright]{{ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ|date=ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Authority control}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1977]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1891]] 46dikd5znfn2ukp7xjl5n0ukg5qsr6a 0 201745 843629 827137 2026-07-30T00:29:58Z InternetArchiveBot 37445 Bluelink 1 book for verifiability (20260729)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 843629 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food|name=ਸੀਖ ਕਬਾਬ|image=Pakistani Food Beef Kabobs.jpg|caption=ਸੀਖ ਕਬਾਬ ਇੱਕ ਪਲੇਟ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸੇ ਗਏ।|country=ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ|region=ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ|creator=|course=ਮੁੱਖ ਕੋਰਸ|served=ਗਰਮ|main_ingredient=ਭਾਰਤੀ ਮਸਾਲੇ, ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਬਾਰੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਸ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੇਲਾ, ਬੀਫ, ਜਾਂ ਚਿਕਨ}} '''ਸੀਖ਼ ਕਬਾਬ''' ([[ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੀ|ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ]]: '''Seekh kebab''') ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ [[ਕਬਾਬ]] ਹੈ, ਜੋ [[ਪੰਜਾਬ]] ਅਤੇ [[ਅਵਧ]] ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਕਵਾਨ ਹੈ।<ref name="Raichlen20112">{{cite book|author=Steven Raichlen|url=https://books.google.com/books?id=EfvVSu2mciIC&pg=PA246|title=The Barbecue! Bible|date=1 November 2011|publisher=Workman Publishing Company, Incorporated|isbn=978-0-7611-7042-6|pages=246–}}</ref><ref name="Khan19472">{{cite book|author=S. N. M. Khan|url=https://books.google.com/books?id=6-hLAAAAMAAJ|title=The finest Indian Muslim cooking|publisher=M. Ashraf|year=1947}}</ref> ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਬੱਕਰੇ, ਮੁਰਗੇ ਜਾਂ ਝੋਟੇ ਦੇ ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਮੀਟ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref name="Albala 2011">{{Cite book|title=Food cultures of the world encyclopedia|url=https://archive.org/details/foodculturesofwo0003unse|date=2011|publisher=Greenwood|isbn=9780313376276|editor-last=Albala|editor-first=Ken|location=Santa Barbara, Calif.|oclc=727739841}}</ref><ref>{{cite book|first1=Yasmeen Niaz|last1=Mohiuddin|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA325|page=325|publisher=[[ABC-CLIO]]|date=2007|isbn=978-1-85109-801-9|via=Google Books}}</ref> ਇਸ ਨੂੰ ਤੰਦੂਰ ਜਾਂ ਕੋਲਿਆਂ ਦੇ ਸੇਕ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬਿਜਲਈ ਬਾਰਬੀਕਿਊ ਮਸ਼ੀਨ ਤੇ ਬਣੇ ਸੀਖ ਕਬਾਬ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿੱਤ ਹਨ। ਸੀਖ਼ ਕਬਾਬ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ [[ਲਹੌਰ|ਲਾਹੌਰ]], [[ਕਰਾਚੀ]], [[ਕੋਲਕਾਤਾ]], [[ਭੋਪਾਲ]], [[ਦਿੱਲੀ]], [[ਹੈਦਰਾਬਾਦ]], [[ਲਖਨਊ]] ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਪਕਵਾਨ ਹੈ। ਲਖਨਊ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ 'ਟੁੰਡੇ ਦੇ ਕਬਾਬ' ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। == ਵੇਰਵਾ == [[ਤਸਵੀਰ:Mutton_Seekh_(9454117913).jpg|thumb|200x200px|ਰਸਲ ਮਾਰਕੀਟ, [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੌਰ]], ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਲਿਆਂ ਤੇ ਭੁੰਨੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕੱਚੇ ਕਬਾਬ।]] ਸੀਖ਼ ਕਬਾਬ ਨਰਮ ਅਤੇ ਰਸਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਰਕ, ਲਸਣ, ਹਰੀ ਮਿਰਚ, ਪਾਊਡਰ ਮਿਰਚ ਅਤੇ [[ਗਰਮ ਮਸਾਲਾ]], ਨਾਲ ਹੀ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ, ਧਨੀਆ ਅਤੇ ਪੁਦੀਨੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਆਦੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਾਧੂ ਚਰਬੀ ਵੀ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਖ਼ ਕਬਾਬ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ [[ਰਾਇਤਾ|ਰਾਇਤੇ]], [[ਸਲਾਦ (ਖਾਣਾ)|ਸਲਾਦ]], ਪਿਆਜ਼ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਜਾਂ ਹਰੀ [[ਚਟਣੀ|ਚਟਨੀ]] ਨਾਲ ਪਰੋਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਨ ਜਾਂ [[ਪਰੌਂਠਾ|ਪਰੌਂਠੇ]] ਨਾਲ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀਖ਼ ਕਬਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਗੋਲਾ ਕਬਾਬ, ਟੁੰਡੇ ਕੇ ਕਬਾਬ, ਕਾਕੋਰੀ ਕਬਾਬ ਅਤੇ ਗਿਲਾਫੀ ਸੀਖ਼ ਕਬਾਬ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਸੀਖ਼ ਕਬਾਬ ਬੀਨਜ਼, ਗਾਜਰ, ਆਲੂ, ਗੋਭੀ ਅਤੇ ਹਰੇ ਮਟਰ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਕੋਫਤਾ * [[ਸੂਵਲਾਕੀ|ਸੌਵਲਾਕੀ]] * ਸ਼ੀਸ਼ ਕੋਫਤਾ * ਕਬਾਬ ਕੂਬੀਦੇਹ * [[ਮਿਟੀਟੀ|ਮਿਟੀਟੇਈ]] * ਕਬਾਬਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ * ਲੰਗੂਚਾ == ਹਵਾਲੇ == {{Reflist}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਕਵਾਨ]] hyzqkhy03x8cz49ss4bezh4pea0wtzk 0 204824 843698 843142 2026-07-30T03:57:25Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:CPI_leaders_meet_with_Jantar_Mantar_protesters.jpg|CPI_leaders_meet_with_Jantar_Mantar_protesters.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 22 July 2026. 843698 wikitext text/x-wiki 6 ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (CJP), ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਆਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਧਰਨੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। <ref name="bbc2">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=1 July 2026 |title=Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |access-date=16 July 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> <ref name="ap">{{Cite web |date=11 June 2026 |title=India's viral Cockroach Party launches nationwide youth protests |url=https://apnews.com/article/india-cockroach-party-youth-protest-988e205b0859ac2c5fbc8af9ad4925af |access-date=11 June 2026 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref> ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਅਤੇ CBSE ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। <ref name="etv">{{Cite web |date=15 June 2026 |title=CJP Demands Education Minister's Resignation in Bengaluru Protest Over National Exam Irregularities |url=https://www.etvbharat.com/en/state/cjp-demands-education-ministers-resignation-in-bengaluru-protest-over-national-exam-irregularities-enn26061500191 |access-date=15 June 2026 |website=[[ETV Bharat]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/india-news-cockroach-party-warns-of-protest-infiltrators/live-78015662|title=India news: Cockroach Party warns of protest infiltrators|work=Deutsche Welle|access-date=20 July 2026|publisher=Deutsche Welle|language=en}}</ref> ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ|ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੁਆਰਾ]] 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਧਰਨਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref name="bbc3">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=16 July 2026 |title=Indian activist urged to end hunger strike as he loses 9.1kg in 19 days |url=https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718084943/https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ-ਰੂਪੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੈਨੇਜਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਨੇ ਕੁਝ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਨਾਲ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। <ref name="bbc">{{Cite web |last=Mateen |first=Zoya |date=21 May 2026 |title=India has a new political superstar - a cockroach |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521094129/https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |archive-date=21 May 2026 |access-date=22 May 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਔਨਲਾਈਨ ਹੁੰਗਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਔਨਲਾਈਨ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਫ਼ਲਾਈਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ]] ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 28 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨੂੰ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref name="printlive2">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=Wangchuk hunger strike Day 21: CJP continues protest at Jantar Mantar ahead of march on 20 July |url=https://theprint.in/india/sonam-wangchuk-hunger-strike-cockroach-janta-party-cjp-protest-dipke-delhi-jantar-mantar-live-updates/2989672/ |access-date=18 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en-US}}</ref> ਆਉਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧਰਨੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾ ਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=18 July 2026 |title=Indian activist on hunger strike for 20 days forcibly taken to hospital |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjej3dxxg2do |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਦੀਪਕੇ ਉੱਪਰ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਧਿਆ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Dwivedi |first=Saurabh |date=14 July 2026 |title=Sonam Wangchuk to Express: CJP protest has no political colour, PM should be sensitive |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715090621/https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |archive-date=15 July 2026 |access-date=17 July 2026 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/atmosphere-of-intimidation-pil-in-delhi-high-court-questions-continuous-surveillance-of-jantar-mantar-protesters/articleshow/132419094.cms|title='Atmosphere of intimidation': PIL in Delhi high court questions continuous surveillance of Jantar Mantar protesters|date=15 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=17 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == === ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Cockroach_Janta_Party.png|thumb]] ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ]] [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਦੀਆਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ]] ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ "ਕਾਕਰੋਚਾਂ" ਅਤੇ "ਪਰਜੀਵੀਆਂ" ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|title='Pained' by how media misquoted my observation: CJI Surya Kant issues clarification on 'parasite' remark|last=Kishor|first=Udayan|date=16 May 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=6 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260523133556/https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|archive-date=23 May 2026|language=en}}</ref> <ref name="Statesman">{{Cite news|url=https://www.thestatesman.com/india/thousands-in-black-robes-under-doubt-cji-raises-fake-law-degree-concerns-slams-lawyers-online-conduct-1503594525.html|title='Thousands in black robes under doubt': CJI raises fake law degree concerns, slams lawyers' online conduct|last=Arora|first=Kamna|date=16 May 2026|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> {{Blockquote|ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ [[ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ, 2005|ਆਰਟੀਆਈ]] ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ... ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਅਪਮਾਨ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕਰਦੇ ਹੋ.<ref name="ANtnie">{{cite news |last1=Neelakantan |first1=Anand |title=Travails of a Cockroach-infested System |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |access-date=6 June 2026 |work=[[The New Indian Express]] |date=31 May 2026 |language=en |archive-date=1 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601055718/https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |url-status=live}}</ref>}} ਜਸਟਿਸ ਕਾਂਤ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਉਹ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="boom">{{Cite web |last=Rizwan |first=Hera |date=18 May 2026 |title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement |url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519075638/https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |archive-date=19 May 2026 |access-date=19 May 2026 |website=[[Boom (fact-checking website)|BOOM]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/rights/offends-spirit-of-democracy-outrage-over-cji-surya-kants-cockroaches-parasites-remarks|title=After Outrage over His 'Cockroaches' 'Parasites' Remarks, CJI Surya Kant Says Media 'Misquoted' Him|date=16 May 2026|work=[[The Wire (India)|The Wire]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। 16 ਮਈ 2026 ਨੂੰ, ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। <ref name="bbc"/> ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ਼ਿਆ। <ref name="bbc" /> === ਘੁਟਾਲੇ === 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ: ਇੱਕ NEET-UG ਮੈਡੀਕਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਲੀਕ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] ਦੀ ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਮੀਆਂ। <ref name="printlive">{{Cite web |date=6 June 2026 |title=Cockroach Janta Party protest: As it happened |url=https://theprint.in/india/live-updates-delhi-cockroach-janta-party-cjp-jantar-mantar-protest-abhijeet-dipke-sonam-wangchuk/2952271/ |access-date=17 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en}}</ref> == ਸਮਾਂਰੇਖਾ == === ਜੂਨ === ==== 6 ਜੂਨ ==== * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shivam Pratap |date=6 June 2026 |title=Abhijeet Dipke's first words to supporters upon India arrival from US {{!}} Watch |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/abhijeet-dipkes-first-words-to-supporters-upon-india-arrival-from-us-watch-cjp-cockroach-janta-party-101780729627777.html |access-date=18 July 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==== 7-19 ਜੂਨ ==== * ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਧਰਨਿਆਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/cockroach-janta-party-abhijeet-dipke-cjp-protest-in-delhi-jantar-mantar-live-updates-june-6-2026/article71068317.ece|title=Cockroach Janta Party protest updates: Protest ends in Jantar Mantar; six detained|last=|first=|date=6 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 20 ਜੂਨ ==== * ਮੁਜਾਹਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸਾਲ ਕਰਨਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। <ref>{{Cite web |date=30 June 2026 |title=CJP's Abhijeet Dipke: Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716091021/https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |archive-date=16 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ==== 21 ਜੂਨ ==== * ਦੀਪਕੇ ਨੇ NEET ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=20 June 2026 |title=NEET Re-Exam Paper Analysis 2026 Highlights: 'Result sooner than expected,' says NTA DG |url=https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704023415/https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |archive-date=4 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ==== 22-27 ਜੂਨ ==== * ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|title=CJP protest in Delhi: Dipke, supporters continue sit-in overnight at Jantar Mantar; urge people to join protest|last=PTI|date=21 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260621070831/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|archive-date=21 June 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 28 ਜੂਨ ==== * ਉੱਘੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਕੇਂਦਰੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 June 2026 |title=Sonam Wangchuk joins CJP protest, begins indefinite fast over alleged exam irregularities |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/28/sonam-wangchuk-joins-cjp-protest-begins-indefinite-fast-over-alleged-exam-irregularities |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 29 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਕਾਰਨ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=11 July 2026 |title=Student ends life in Odisha after NEET-UG failure |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2026/Jul/18/student-ends-life-in-odisha-after-neet-ug-failure |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 30 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ 'ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੋ ਬੈਕ' ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 June 2026 |title=CJP launches nationwide 'Pradhan Go Back' campaign, retaliates Education Minister's resignation |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/26/cjp-launches-nationwide-pradhan-go-back-campaign-retaliates-education-ministers-resignation |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> === ਜੁਲਾਈ === ==== 1-17 ਜੁਲਾਈ ==== * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ਼ਿਆ, <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Chinni |date=2026-07-09 |title=NEET Protest: Opposition Backs CJP Movement |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/neet-protest-opposition-support/article71201448.ece |access-date=2026-07-19 |website=Frontline |language=en}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਦਕਾ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲ਼ਣ ਲੱਗੀ। <ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/news/India/sonam-wangchuk-hunger-strike-live-sonam-wangchuk-rules-out-ending-fast-urges-people-to-join-cjp-s-parliament-march/ar-AA280L5b?ocid=BingNewsVerp |access-date=2026-07-19 |website=www.msn.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Support grows for Sonam Wangchuk as protests erupt in multiple cities ahead of July 20 Parliament march |url=https://www.financialexpress.com/india-news/support-grows-for-sonam-wangchuk-as-protests-erupt-in-multiple-cities-ahead-of-july-20-parliament-march/4295815/ |access-date=2026-07-19 |website=The Financial Express |language=en}}</ref> ==== 18 ਜੁਲਾਈ ==== * ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਨੇਤਾ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Opposition Slams Modi Govt as Delhi Police Remove Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.outlookindia.com/national/opposition-slams-modi-govt-for-removal-of-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=Outlook India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=2026-07-18 |title=Delhi Police forcefully pick up Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.thenewsminute.com/news/delhi-police-forcefully-pick-up-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=The News Minute |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|title='Removal of Sonam Wangchuk wrong': Rahul Gandhi slams BJP's 'asatya and hinsa' approach in first reaction to Jantar Mantar protest|date=2026-07-18|work=The Times of India|access-date=2026-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718130416/https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। <ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-jantar-mantar-protest-sonam-wangchuk-july-18-2026/article71237051.ece|title=CJP's Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike, as police shifts Wangchuk to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=CJP founder Abhijeet Dipke starts indefinite hunger strike; July 20 march to 'proceed as planned' |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718092015/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ==== 20 ਜੁਲਾਈ ==== * 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ । <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |last2=Delhi |first2=Azadeh Moshiri from Jantar Mantar in |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar, CJP, parliament: Thousands of 'cockroach' protesters march in Delhi |url=https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720094718/https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |archive-date=20 July 2026 |access-date=2026-07-20 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> <ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|title=Police attack Cockroach activists as thousands march on Indian parliament|last=Staff|first=Al Jazeera|work=Al Jazeera|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720232028/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-date=2026-07-20|language=en}}</ref> ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਰੰਕਾ ਅਤੇ ਸੌਰਵ ਦਾਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ [[ਜੇ.ਪੀ. ਨੱਢਾ|ਜੇਪੀ ਨੱਡਾ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਰਿਹਾਈ, ਉਸ ਦੇ ਚੱਲਣ ਫਿਰਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾ ਲਗਾਉਣ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ NEET ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=CJP Leaders Meet Union Minister JP Nadda Amid Protest In Delhi NDTV - Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DbAyMZXE4ZZ/?img_index=1 |access-date=2026-07-20 |website=www.instagram.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|title=Union health minister holds talks with two members of Cockroach Party as protesters storm central Delhi|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720114957/https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|archive-date=2026-07-20|language=en|url-status=live}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 118 ਕਰਮਚਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 15 ਤੋਂ 20 ਸਰਕਾਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/over-70-detained-police-claim-118-personnel-hurt/articleshow/132522189.cms|title=Over 70 detained; police claim 118 personnel hurt|date=2026-07-20|work=The Times of India|access-date=2026-07-20|issn=0971-8257}}</ref> * ਹਸਪਤਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 65 ਮੈਡੀਕਲ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|title=CJP's Chalo Sansad March Turns Violent Prompting Police Action|last=Avinash Prabhakar and Bhaskar Hari Sharma|date=2026-07-21|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720235211/https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|archive-date=2026-07-20|language=en-IN}}</ref> * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਡਿੰਪਲ ਯਾਦਵ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":6">{{Cite news|url=https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|title=Delhi Police lathi-charge, fire tear gas at ‘Sansad Chalo’ march, detain Abhijeet Dipke, Dimple Yadav and others|last=Desk|first=South First|date=2026-07-20|work=The South First {{!}} News, Politics, Sports, Entertainment & Live Updates|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720233636/https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|archive-date=2026-07-20|language=en-GB}}</ref> * ਸੀਜੇਪੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar Protest Live Updates: CJP Rebuilds Jantar Mantar Stage, Appeals for Medical Kits and Torches as Protest Resumes |url=https://www.timesnownews.com/delhi/jantar-mantar-protest-live-updates-sonam-wangchuk-hunger-strike-abhijeet-dipke-parliament-march-20th-july-liveblog-155135443 |access-date=2026-07-20 |website=TimesNow |language=en}}</ref> * ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਜੇਪੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=deccanchronicle |date=2026-07-20 |title=Live: Shah Meets Pradhan as CJP March Escalates |url=https://www.deccanchronicle.com/live-police-clear-cjp-protest-site-after-crackdown-nadda-nadda-holds-talks |access-date=2026-07-20 |website=www.deccanchronicle.com |language=en}}</ref> == ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਕਾਜਪਾ ਨੇ 6 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੜਕੀ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ|ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/security-stepped-up-across-delhi-ahead-of-cockroach-janta-party-protest-call/articleshow/131543236.cms|title=Security stepped up across Delhi ahead of Cockroach Janta Party protest call|date=6 June 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/india/delhi-on-alert-1000-cops-deployed-ahead-of-cockroach-janata-partys-jantar-mantar-protest|title=Delhi On Alert: 1,000+ Cops Deployed Ahead Of Cockroach Janata Party's Jantar Mantar Protest|last=Kharade|first=Prathamesh|date=6 June 2026|work=[[The Free Press Journal]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਛੋਟ ਦੱਸਿਆ। <ref name="printlive"/> ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਿ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-janta-party-protest-today-delhi-abhijeet-dipke-b2990913.html|title=Viral party for India's 'cockroaches' holds first major protest in Delhi after founder flies in from US|last=Saalik|first=Sheikh|date=6 June 2026|work=[[The Independent]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਦੀਪਕੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕਾਰਕੁਨ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। <ref name="printlive" /> ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਤੀਫਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|title=CJP issues 7-day ultimatum; threatens nationwide protests if Education Minister Pradhan does not resign|date=6 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617114012/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|archive-date=17 June 2026}}</ref> 11 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ, ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਮੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰ ਲੀਕ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ {{Indian Rupee|10,000|link=yes}} ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/11/system-is-rotten-cockroaches-will-correct-it-cjp-launches-nationwide-agitation-in-pune-releases-exam-manifesto|title='System is rotten, cockroaches will correct it': CJP launches nationwide agitation in Pune; releases 'exam manifesto'|date=11 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref name="ap"/> ਕਾਜਪਾ ਨੇ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗਦੇ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਚਮਚੇ ਵਜਾਏ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/heavy-security-in-place-as-cjp-stages-second-protest-at-jantar-mantar/article71125029.ece|title=Youths rally in large numbers; bang plates, spoons to demand accountability at CJP protest|date=20 June 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਾਜਪਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗੁੰਡੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name=":6"/> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਪਹਿਰ 1 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਪਰ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ 27 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ। <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-dipke-arrives-at-jantar-mantar-protest-protestors-chant-go-pradhan-go/|title='Won't leave until Pradhan resigns': Dipke, CJP supporters after Delhi Police deny permission to continue protest|date=20 June 2026|work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]|access-date=17 July 2026}}</ref> === ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ === ==== ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਏ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== [[ਤਸਵੀਰ:CPI(M)_leaders_M._A._Baby_and_Brinda_Karat_meeting_Sonam_Wangchuk.jpg|left|thumb|[[ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ)|ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ) ਦੇ]] ਨੇਤਾ [[ਐਮ ਏ ਬੇਬੀ|ਐਮਏ ਬੇਬੀ]] ਅਤੇ [[ਵਰਿੰਦਾ ਕਰਾਤ|ਬ੍ਰਿੰਦਾ ਕਰਾਤ]] [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ]] ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਕ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]], ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। 28 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ ਅਤੇ ਹਮਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ <ref name="bbc3"/> 17 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ, ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਦਿਨ, ਵਾਂਗਚੁਕ ਦਾ ਭਾਰ 9.1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਫੁਟੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1,800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਤ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਖਲ ਦੇਵੇਗੀ। <ref name="bbc3"/> [[ਤਸਵੀਰ:Dipankar_Bhattacharya_with_Jantar_Mantar_Protesters.jpg|left|thumb|[[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਮਾਰਕਸਿਸਟ-ਲੈਨਿਨਿਸਟ)-ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ|ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ]] ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ [[ਦੀਪੰਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ|ਦੀਪਾਂਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]] ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ ਸਮੇਤ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਫਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="et2">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|title=CJP chief Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike after Wangchuk taken to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718070154/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/18/indian-activist-linked-to-cockroach-party-moved-to-hospital-after-20-day-hunger-strike|title=Indian activist linked to Cockroach party moved to hospital after 20-day hunger strike|last=France-Presse|first=Agence|date=2026-07-18|work=[[The Guardian]]|access-date=2026-07-20|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ "ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ" ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। <ref name="cockroach-x">{{Cite web |date=19 July 2026 |title=Abhijeet Dipke’s message to the Police: “You made a big mistake by kidnapping Sonam Wangchuk...” |url=https://x.com/Cockroachisback/status/2078778925585449150 |access-date=19 July 2026 |website=X}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Sonam_Wangchuk_meeting_Arvind_Kejriwal.jpg|right|thumb|[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ]] ਨੇਤਾ [[ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ]] ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] ==== ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਐਸਐਫਆਈ ਨੇਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਐਫ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ|ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ]] ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 20 ਜੁਲਾਈ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮਾਰਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। <ref name=":3"/> <ref name=":4"/> ਉਸੇ ਦਿਨ, ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੀਜਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ SFI ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ SFI ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ [[ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼]] ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ AISA ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਕੁਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ, ਅਮੀਨ ਅਮਿਤੋਜ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ 21ਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ । <ref>{{Cite web |title=অনশনে এসএফআই-ও |url=https://www.aaroananda.com/story/latest-news/breaking-news/sfi-aishe-ghosh-jantar-mantar-protest-dharmendra-pradhan/11010650}}</ref> === ਸੰਸਦ ਚਲੋ ਮਾਰਚ === 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਆਪਣਾ 'ਚਲੋ ਸੰਸਦ' ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਜਾਂ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀਆਰ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਝੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/carry-tiranga-avoid-political-flags-cjp-releases-dos-and-donts-for-chalo-sansad-march/articleshow/132495045.cms|title='Carry Tiranga, avoid political flags': CJP releases do's an don'ts for 'Chalo Sansad' march|date=19 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2025}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਹਿਤਾ]] (BNSS) ਦੀ ਧਾਰਾ 163 ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ (DCP) ਸਚਿਨ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ [[ਟਵਿਟਰ|X]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਲਾਹ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-clarifies-no-permission-sought-or-given-for-parliament-march-to-cjp/articleshow/132497794.cms|title=Delhi Police clarifies no permission sought or given for parliament march to CJP|date=19 June 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ ਰੇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (DMRC) ਨੇ CJP ਦੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/massive-chaos-at-delhi-metro-five-stations-shut-amid-security-concerns-commuters-left-stranded/articleshow/132507039.cms|title=Chaos at Delhi metro stations as five stations shut over security concerns: commuters scramble for alternate routes|date=20 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref name=":5"/> ਸੰਸਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=[[Deccan Herald]]|access-date=20 July 2025}}</ref> <ref name=":8">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|last=Bhandari|first=Hemani|date=20 July 2026|work=[[Hindustan Times]]|access-date=20 July 2026|last2=Priya|first2=Priyanshu}}</ref> <ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=Deccan Herald}}</ref> <ref name=":10">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|date=20 July 2026|work=Hindustan Times}}</ref> ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ । <ref name=":7"/> <ref name=":8"/> <ref name=":9"/> <ref name=":10"/> ਕੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ''ਵਾਇਰ'' ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |title=As Images of Lathicharge, Tear Gas at Protesters Surface; Delhi Police Says No 'Sporadic Use of Violence' |url=https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720234735/https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-date=2026-07-20 |access-date=2026-07-20 |website=The Wire |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] 0l4poqvxite3hjt0n93k40efkmv3t20 843699 843698 2026-07-30T03:57:33Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:CPI(M)_leaders_M._A._Baby_and_Brinda_Karat_meeting_Sonam_Wangchuk.jpg|CPI(M)_leaders_M._A._Baby_and_Brinda_Karat_meeting_Sonam_Wangchuk.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 22 July 843699 wikitext text/x-wiki 6 ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (CJP), ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਆਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਧਰਨੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। <ref name="bbc2">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=1 July 2026 |title=Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |access-date=16 July 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> <ref name="ap">{{Cite web |date=11 June 2026 |title=India's viral Cockroach Party launches nationwide youth protests |url=https://apnews.com/article/india-cockroach-party-youth-protest-988e205b0859ac2c5fbc8af9ad4925af |access-date=11 June 2026 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref> ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਅਤੇ CBSE ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। <ref name="etv">{{Cite web |date=15 June 2026 |title=CJP Demands Education Minister's Resignation in Bengaluru Protest Over National Exam Irregularities |url=https://www.etvbharat.com/en/state/cjp-demands-education-ministers-resignation-in-bengaluru-protest-over-national-exam-irregularities-enn26061500191 |access-date=15 June 2026 |website=[[ETV Bharat]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/india-news-cockroach-party-warns-of-protest-infiltrators/live-78015662|title=India news: Cockroach Party warns of protest infiltrators|work=Deutsche Welle|access-date=20 July 2026|publisher=Deutsche Welle|language=en}}</ref> ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ|ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੁਆਰਾ]] 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਧਰਨਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref name="bbc3">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=16 July 2026 |title=Indian activist urged to end hunger strike as he loses 9.1kg in 19 days |url=https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718084943/https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ-ਰੂਪੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੈਨੇਜਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਨੇ ਕੁਝ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਨਾਲ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। <ref name="bbc">{{Cite web |last=Mateen |first=Zoya |date=21 May 2026 |title=India has a new political superstar - a cockroach |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521094129/https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |archive-date=21 May 2026 |access-date=22 May 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਔਨਲਾਈਨ ਹੁੰਗਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਔਨਲਾਈਨ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਫ਼ਲਾਈਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ]] ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 28 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨੂੰ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref name="printlive2">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=Wangchuk hunger strike Day 21: CJP continues protest at Jantar Mantar ahead of march on 20 July |url=https://theprint.in/india/sonam-wangchuk-hunger-strike-cockroach-janta-party-cjp-protest-dipke-delhi-jantar-mantar-live-updates/2989672/ |access-date=18 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en-US}}</ref> ਆਉਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧਰਨੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾ ਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=18 July 2026 |title=Indian activist on hunger strike for 20 days forcibly taken to hospital |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjej3dxxg2do |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਦੀਪਕੇ ਉੱਪਰ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਧਿਆ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Dwivedi |first=Saurabh |date=14 July 2026 |title=Sonam Wangchuk to Express: CJP protest has no political colour, PM should be sensitive |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715090621/https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |archive-date=15 July 2026 |access-date=17 July 2026 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/atmosphere-of-intimidation-pil-in-delhi-high-court-questions-continuous-surveillance-of-jantar-mantar-protesters/articleshow/132419094.cms|title='Atmosphere of intimidation': PIL in Delhi high court questions continuous surveillance of Jantar Mantar protesters|date=15 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=17 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == === ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Cockroach_Janta_Party.png|thumb]] ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ]] [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਦੀਆਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ]] ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ "ਕਾਕਰੋਚਾਂ" ਅਤੇ "ਪਰਜੀਵੀਆਂ" ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|title='Pained' by how media misquoted my observation: CJI Surya Kant issues clarification on 'parasite' remark|last=Kishor|first=Udayan|date=16 May 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=6 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260523133556/https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|archive-date=23 May 2026|language=en}}</ref> <ref name="Statesman">{{Cite news|url=https://www.thestatesman.com/india/thousands-in-black-robes-under-doubt-cji-raises-fake-law-degree-concerns-slams-lawyers-online-conduct-1503594525.html|title='Thousands in black robes under doubt': CJI raises fake law degree concerns, slams lawyers' online conduct|last=Arora|first=Kamna|date=16 May 2026|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> {{Blockquote|ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ [[ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ, 2005|ਆਰਟੀਆਈ]] ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ... ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਅਪਮਾਨ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕਰਦੇ ਹੋ.<ref name="ANtnie">{{cite news |last1=Neelakantan |first1=Anand |title=Travails of a Cockroach-infested System |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |access-date=6 June 2026 |work=[[The New Indian Express]] |date=31 May 2026 |language=en |archive-date=1 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601055718/https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |url-status=live}}</ref>}} ਜਸਟਿਸ ਕਾਂਤ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਉਹ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="boom">{{Cite web |last=Rizwan |first=Hera |date=18 May 2026 |title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement |url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519075638/https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |archive-date=19 May 2026 |access-date=19 May 2026 |website=[[Boom (fact-checking website)|BOOM]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/rights/offends-spirit-of-democracy-outrage-over-cji-surya-kants-cockroaches-parasites-remarks|title=After Outrage over His 'Cockroaches' 'Parasites' Remarks, CJI Surya Kant Says Media 'Misquoted' Him|date=16 May 2026|work=[[The Wire (India)|The Wire]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। 16 ਮਈ 2026 ਨੂੰ, ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। <ref name="bbc"/> ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ਼ਿਆ। <ref name="bbc" /> === ਘੁਟਾਲੇ === 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ: ਇੱਕ NEET-UG ਮੈਡੀਕਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਲੀਕ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] ਦੀ ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਮੀਆਂ। <ref name="printlive">{{Cite web |date=6 June 2026 |title=Cockroach Janta Party protest: As it happened |url=https://theprint.in/india/live-updates-delhi-cockroach-janta-party-cjp-jantar-mantar-protest-abhijeet-dipke-sonam-wangchuk/2952271/ |access-date=17 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en}}</ref> == ਸਮਾਂਰੇਖਾ == === ਜੂਨ === ==== 6 ਜੂਨ ==== * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shivam Pratap |date=6 June 2026 |title=Abhijeet Dipke's first words to supporters upon India arrival from US {{!}} Watch |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/abhijeet-dipkes-first-words-to-supporters-upon-india-arrival-from-us-watch-cjp-cockroach-janta-party-101780729627777.html |access-date=18 July 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==== 7-19 ਜੂਨ ==== * ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਧਰਨਿਆਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/cockroach-janta-party-abhijeet-dipke-cjp-protest-in-delhi-jantar-mantar-live-updates-june-6-2026/article71068317.ece|title=Cockroach Janta Party protest updates: Protest ends in Jantar Mantar; six detained|last=|first=|date=6 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 20 ਜੂਨ ==== * ਮੁਜਾਹਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸਾਲ ਕਰਨਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। <ref>{{Cite web |date=30 June 2026 |title=CJP's Abhijeet Dipke: Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716091021/https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |archive-date=16 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ==== 21 ਜੂਨ ==== * ਦੀਪਕੇ ਨੇ NEET ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=20 June 2026 |title=NEET Re-Exam Paper Analysis 2026 Highlights: 'Result sooner than expected,' says NTA DG |url=https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704023415/https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |archive-date=4 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ==== 22-27 ਜੂਨ ==== * ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|title=CJP protest in Delhi: Dipke, supporters continue sit-in overnight at Jantar Mantar; urge people to join protest|last=PTI|date=21 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260621070831/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|archive-date=21 June 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 28 ਜੂਨ ==== * ਉੱਘੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਕੇਂਦਰੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 June 2026 |title=Sonam Wangchuk joins CJP protest, begins indefinite fast over alleged exam irregularities |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/28/sonam-wangchuk-joins-cjp-protest-begins-indefinite-fast-over-alleged-exam-irregularities |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 29 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਕਾਰਨ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=11 July 2026 |title=Student ends life in Odisha after NEET-UG failure |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2026/Jul/18/student-ends-life-in-odisha-after-neet-ug-failure |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 30 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ 'ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੋ ਬੈਕ' ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 June 2026 |title=CJP launches nationwide 'Pradhan Go Back' campaign, retaliates Education Minister's resignation |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/26/cjp-launches-nationwide-pradhan-go-back-campaign-retaliates-education-ministers-resignation |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> === ਜੁਲਾਈ === ==== 1-17 ਜੁਲਾਈ ==== * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ਼ਿਆ, <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Chinni |date=2026-07-09 |title=NEET Protest: Opposition Backs CJP Movement |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/neet-protest-opposition-support/article71201448.ece |access-date=2026-07-19 |website=Frontline |language=en}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਦਕਾ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲ਼ਣ ਲੱਗੀ। <ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/news/India/sonam-wangchuk-hunger-strike-live-sonam-wangchuk-rules-out-ending-fast-urges-people-to-join-cjp-s-parliament-march/ar-AA280L5b?ocid=BingNewsVerp |access-date=2026-07-19 |website=www.msn.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Support grows for Sonam Wangchuk as protests erupt in multiple cities ahead of July 20 Parliament march |url=https://www.financialexpress.com/india-news/support-grows-for-sonam-wangchuk-as-protests-erupt-in-multiple-cities-ahead-of-july-20-parliament-march/4295815/ |access-date=2026-07-19 |website=The Financial Express |language=en}}</ref> ==== 18 ਜੁਲਾਈ ==== * ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਨੇਤਾ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Opposition Slams Modi Govt as Delhi Police Remove Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.outlookindia.com/national/opposition-slams-modi-govt-for-removal-of-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=Outlook India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=2026-07-18 |title=Delhi Police forcefully pick up Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.thenewsminute.com/news/delhi-police-forcefully-pick-up-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=The News Minute |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|title='Removal of Sonam Wangchuk wrong': Rahul Gandhi slams BJP's 'asatya and hinsa' approach in first reaction to Jantar Mantar protest|date=2026-07-18|work=The Times of India|access-date=2026-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718130416/https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। <ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-jantar-mantar-protest-sonam-wangchuk-july-18-2026/article71237051.ece|title=CJP's Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike, as police shifts Wangchuk to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=CJP founder Abhijeet Dipke starts indefinite hunger strike; July 20 march to 'proceed as planned' |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718092015/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ==== 20 ਜੁਲਾਈ ==== * 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ । <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |last2=Delhi |first2=Azadeh Moshiri from Jantar Mantar in |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar, CJP, parliament: Thousands of 'cockroach' protesters march in Delhi |url=https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720094718/https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |archive-date=20 July 2026 |access-date=2026-07-20 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> <ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|title=Police attack Cockroach activists as thousands march on Indian parliament|last=Staff|first=Al Jazeera|work=Al Jazeera|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720232028/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-date=2026-07-20|language=en}}</ref> ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਰੰਕਾ ਅਤੇ ਸੌਰਵ ਦਾਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ [[ਜੇ.ਪੀ. ਨੱਢਾ|ਜੇਪੀ ਨੱਡਾ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਰਿਹਾਈ, ਉਸ ਦੇ ਚੱਲਣ ਫਿਰਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾ ਲਗਾਉਣ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ NEET ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=CJP Leaders Meet Union Minister JP Nadda Amid Protest In Delhi NDTV - Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DbAyMZXE4ZZ/?img_index=1 |access-date=2026-07-20 |website=www.instagram.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|title=Union health minister holds talks with two members of Cockroach Party as protesters storm central Delhi|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720114957/https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|archive-date=2026-07-20|language=en|url-status=live}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 118 ਕਰਮਚਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 15 ਤੋਂ 20 ਸਰਕਾਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/over-70-detained-police-claim-118-personnel-hurt/articleshow/132522189.cms|title=Over 70 detained; police claim 118 personnel hurt|date=2026-07-20|work=The Times of India|access-date=2026-07-20|issn=0971-8257}}</ref> * ਹਸਪਤਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 65 ਮੈਡੀਕਲ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|title=CJP's Chalo Sansad March Turns Violent Prompting Police Action|last=Avinash Prabhakar and Bhaskar Hari Sharma|date=2026-07-21|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720235211/https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|archive-date=2026-07-20|language=en-IN}}</ref> * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਡਿੰਪਲ ਯਾਦਵ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":6">{{Cite news|url=https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|title=Delhi Police lathi-charge, fire tear gas at ‘Sansad Chalo’ march, detain Abhijeet Dipke, Dimple Yadav and others|last=Desk|first=South First|date=2026-07-20|work=The South First {{!}} News, Politics, Sports, Entertainment & Live Updates|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720233636/https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|archive-date=2026-07-20|language=en-GB}}</ref> * ਸੀਜੇਪੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar Protest Live Updates: CJP Rebuilds Jantar Mantar Stage, Appeals for Medical Kits and Torches as Protest Resumes |url=https://www.timesnownews.com/delhi/jantar-mantar-protest-live-updates-sonam-wangchuk-hunger-strike-abhijeet-dipke-parliament-march-20th-july-liveblog-155135443 |access-date=2026-07-20 |website=TimesNow |language=en}}</ref> * ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਜੇਪੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=deccanchronicle |date=2026-07-20 |title=Live: Shah Meets Pradhan as CJP March Escalates |url=https://www.deccanchronicle.com/live-police-clear-cjp-protest-site-after-crackdown-nadda-nadda-holds-talks |access-date=2026-07-20 |website=www.deccanchronicle.com |language=en}}</ref> == ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਕਾਜਪਾ ਨੇ 6 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੜਕੀ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ|ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/security-stepped-up-across-delhi-ahead-of-cockroach-janta-party-protest-call/articleshow/131543236.cms|title=Security stepped up across Delhi ahead of Cockroach Janta Party protest call|date=6 June 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/india/delhi-on-alert-1000-cops-deployed-ahead-of-cockroach-janata-partys-jantar-mantar-protest|title=Delhi On Alert: 1,000+ Cops Deployed Ahead Of Cockroach Janata Party's Jantar Mantar Protest|last=Kharade|first=Prathamesh|date=6 June 2026|work=[[The Free Press Journal]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਛੋਟ ਦੱਸਿਆ। <ref name="printlive"/> ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਿ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-janta-party-protest-today-delhi-abhijeet-dipke-b2990913.html|title=Viral party for India's 'cockroaches' holds first major protest in Delhi after founder flies in from US|last=Saalik|first=Sheikh|date=6 June 2026|work=[[The Independent]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਦੀਪਕੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕਾਰਕੁਨ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। <ref name="printlive" /> ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਤੀਫਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|title=CJP issues 7-day ultimatum; threatens nationwide protests if Education Minister Pradhan does not resign|date=6 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617114012/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|archive-date=17 June 2026}}</ref> 11 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ, ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਮੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰ ਲੀਕ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ {{Indian Rupee|10,000|link=yes}} ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/11/system-is-rotten-cockroaches-will-correct-it-cjp-launches-nationwide-agitation-in-pune-releases-exam-manifesto|title='System is rotten, cockroaches will correct it': CJP launches nationwide agitation in Pune; releases 'exam manifesto'|date=11 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref name="ap"/> ਕਾਜਪਾ ਨੇ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗਦੇ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਚਮਚੇ ਵਜਾਏ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/heavy-security-in-place-as-cjp-stages-second-protest-at-jantar-mantar/article71125029.ece|title=Youths rally in large numbers; bang plates, spoons to demand accountability at CJP protest|date=20 June 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਾਜਪਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗੁੰਡੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name=":6"/> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਪਹਿਰ 1 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਪਰ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ 27 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ। <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-dipke-arrives-at-jantar-mantar-protest-protestors-chant-go-pradhan-go/|title='Won't leave until Pradhan resigns': Dipke, CJP supporters after Delhi Police deny permission to continue protest|date=20 June 2026|work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]|access-date=17 July 2026}}</ref> === ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ === ==== ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਏ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਕ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]], ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। 28 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ ਅਤੇ ਹਮਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ <ref name="bbc3"/> 17 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ, ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਦਿਨ, ਵਾਂਗਚੁਕ ਦਾ ਭਾਰ 9.1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਫੁਟੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1,800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਤ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਖਲ ਦੇਵੇਗੀ। <ref name="bbc3"/> [[ਤਸਵੀਰ:Dipankar_Bhattacharya_with_Jantar_Mantar_Protesters.jpg|left|thumb|[[ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਮਾਰਕਸਿਸਟ-ਲੈਨਿਨਿਸਟ)-ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ|ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਦੇ]] ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ [[ਦੀਪੰਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ|ਦੀਪਾਂਕਰ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ]] ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ ਸਮੇਤ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਫਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="et2">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|title=CJP chief Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike after Wangchuk taken to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718070154/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/18/indian-activist-linked-to-cockroach-party-moved-to-hospital-after-20-day-hunger-strike|title=Indian activist linked to Cockroach party moved to hospital after 20-day hunger strike|last=France-Presse|first=Agence|date=2026-07-18|work=[[The Guardian]]|access-date=2026-07-20|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ "ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ" ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। <ref name="cockroach-x">{{Cite web |date=19 July 2026 |title=Abhijeet Dipke’s message to the Police: “You made a big mistake by kidnapping Sonam Wangchuk...” |url=https://x.com/Cockroachisback/status/2078778925585449150 |access-date=19 July 2026 |website=X}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Sonam_Wangchuk_meeting_Arvind_Kejriwal.jpg|right|thumb|[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ]] ਨੇਤਾ [[ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ]] ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] ==== ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਐਸਐਫਆਈ ਨੇਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਐਫ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ|ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ]] ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 20 ਜੁਲਾਈ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮਾਰਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। <ref name=":3"/> <ref name=":4"/> ਉਸੇ ਦਿਨ, ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੀਜਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ SFI ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ SFI ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ [[ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼]] ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ AISA ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਕੁਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ, ਅਮੀਨ ਅਮਿਤੋਜ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ 21ਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ । <ref>{{Cite web |title=অনশনে এসএফআই-ও |url=https://www.aaroananda.com/story/latest-news/breaking-news/sfi-aishe-ghosh-jantar-mantar-protest-dharmendra-pradhan/11010650}}</ref> === ਸੰਸਦ ਚਲੋ ਮਾਰਚ === 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਆਪਣਾ 'ਚਲੋ ਸੰਸਦ' ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਜਾਂ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀਆਰ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਝੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/carry-tiranga-avoid-political-flags-cjp-releases-dos-and-donts-for-chalo-sansad-march/articleshow/132495045.cms|title='Carry Tiranga, avoid political flags': CJP releases do's an don'ts for 'Chalo Sansad' march|date=19 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2025}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਹਿਤਾ]] (BNSS) ਦੀ ਧਾਰਾ 163 ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ (DCP) ਸਚਿਨ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ [[ਟਵਿਟਰ|X]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਲਾਹ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-clarifies-no-permission-sought-or-given-for-parliament-march-to-cjp/articleshow/132497794.cms|title=Delhi Police clarifies no permission sought or given for parliament march to CJP|date=19 June 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ ਰੇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (DMRC) ਨੇ CJP ਦੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/massive-chaos-at-delhi-metro-five-stations-shut-amid-security-concerns-commuters-left-stranded/articleshow/132507039.cms|title=Chaos at Delhi metro stations as five stations shut over security concerns: commuters scramble for alternate routes|date=20 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref name=":5"/> ਸੰਸਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=[[Deccan Herald]]|access-date=20 July 2025}}</ref> <ref name=":8">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|last=Bhandari|first=Hemani|date=20 July 2026|work=[[Hindustan Times]]|access-date=20 July 2026|last2=Priya|first2=Priyanshu}}</ref> <ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=Deccan Herald}}</ref> <ref name=":10">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|date=20 July 2026|work=Hindustan Times}}</ref> ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ । <ref name=":7"/> <ref name=":8"/> <ref name=":9"/> <ref name=":10"/> ਕੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ''ਵਾਇਰ'' ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |title=As Images of Lathicharge, Tear Gas at Protesters Surface; Delhi Police Says No 'Sporadic Use of Violence' |url=https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720234735/https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-date=2026-07-20 |access-date=2026-07-20 |website=The Wire |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] pdwont1lflz2lsu9ck26x9sfiqblg5x 843700 843699 2026-07-30T03:57:47Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Dipankar_Bhattacharya_with_Jantar_Mantar_Protesters.jpg|Dipankar_Bhattacharya_with_Jantar_Mantar_Protesters.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 22 July 2026. 843700 wikitext text/x-wiki 6 ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (CJP), ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਆਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਧਰਨੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। <ref name="bbc2">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=1 July 2026 |title=Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |access-date=16 July 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> <ref name="ap">{{Cite web |date=11 June 2026 |title=India's viral Cockroach Party launches nationwide youth protests |url=https://apnews.com/article/india-cockroach-party-youth-protest-988e205b0859ac2c5fbc8af9ad4925af |access-date=11 June 2026 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref> ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਅਤੇ CBSE ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। <ref name="etv">{{Cite web |date=15 June 2026 |title=CJP Demands Education Minister's Resignation in Bengaluru Protest Over National Exam Irregularities |url=https://www.etvbharat.com/en/state/cjp-demands-education-ministers-resignation-in-bengaluru-protest-over-national-exam-irregularities-enn26061500191 |access-date=15 June 2026 |website=[[ETV Bharat]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/india-news-cockroach-party-warns-of-protest-infiltrators/live-78015662|title=India news: Cockroach Party warns of protest infiltrators|work=Deutsche Welle|access-date=20 July 2026|publisher=Deutsche Welle|language=en}}</ref> ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ|ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੁਆਰਾ]] 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਧਰਨਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref name="bbc3">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=16 July 2026 |title=Indian activist urged to end hunger strike as he loses 9.1kg in 19 days |url=https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718084943/https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ-ਰੂਪੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੈਨੇਜਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਨੇ ਕੁਝ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਨਾਲ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। <ref name="bbc">{{Cite web |last=Mateen |first=Zoya |date=21 May 2026 |title=India has a new political superstar - a cockroach |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521094129/https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |archive-date=21 May 2026 |access-date=22 May 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਔਨਲਾਈਨ ਹੁੰਗਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਔਨਲਾਈਨ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਫ਼ਲਾਈਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ]] ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 28 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨੂੰ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref name="printlive2">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=Wangchuk hunger strike Day 21: CJP continues protest at Jantar Mantar ahead of march on 20 July |url=https://theprint.in/india/sonam-wangchuk-hunger-strike-cockroach-janta-party-cjp-protest-dipke-delhi-jantar-mantar-live-updates/2989672/ |access-date=18 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en-US}}</ref> ਆਉਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧਰਨੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾ ਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=18 July 2026 |title=Indian activist on hunger strike for 20 days forcibly taken to hospital |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjej3dxxg2do |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਦੀਪਕੇ ਉੱਪਰ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਧਿਆ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Dwivedi |first=Saurabh |date=14 July 2026 |title=Sonam Wangchuk to Express: CJP protest has no political colour, PM should be sensitive |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715090621/https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |archive-date=15 July 2026 |access-date=17 July 2026 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/atmosphere-of-intimidation-pil-in-delhi-high-court-questions-continuous-surveillance-of-jantar-mantar-protesters/articleshow/132419094.cms|title='Atmosphere of intimidation': PIL in Delhi high court questions continuous surveillance of Jantar Mantar protesters|date=15 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=17 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == === ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Cockroach_Janta_Party.png|thumb]] ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ]] [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਦੀਆਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ]] ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ "ਕਾਕਰੋਚਾਂ" ਅਤੇ "ਪਰਜੀਵੀਆਂ" ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|title='Pained' by how media misquoted my observation: CJI Surya Kant issues clarification on 'parasite' remark|last=Kishor|first=Udayan|date=16 May 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=6 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260523133556/https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|archive-date=23 May 2026|language=en}}</ref> <ref name="Statesman">{{Cite news|url=https://www.thestatesman.com/india/thousands-in-black-robes-under-doubt-cji-raises-fake-law-degree-concerns-slams-lawyers-online-conduct-1503594525.html|title='Thousands in black robes under doubt': CJI raises fake law degree concerns, slams lawyers' online conduct|last=Arora|first=Kamna|date=16 May 2026|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> {{Blockquote|ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ [[ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ, 2005|ਆਰਟੀਆਈ]] ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ... ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਅਪਮਾਨ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕਰਦੇ ਹੋ.<ref name="ANtnie">{{cite news |last1=Neelakantan |first1=Anand |title=Travails of a Cockroach-infested System |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |access-date=6 June 2026 |work=[[The New Indian Express]] |date=31 May 2026 |language=en |archive-date=1 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601055718/https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |url-status=live}}</ref>}} ਜਸਟਿਸ ਕਾਂਤ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਉਹ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="boom">{{Cite web |last=Rizwan |first=Hera |date=18 May 2026 |title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement |url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519075638/https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |archive-date=19 May 2026 |access-date=19 May 2026 |website=[[Boom (fact-checking website)|BOOM]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/rights/offends-spirit-of-democracy-outrage-over-cji-surya-kants-cockroaches-parasites-remarks|title=After Outrage over His 'Cockroaches' 'Parasites' Remarks, CJI Surya Kant Says Media 'Misquoted' Him|date=16 May 2026|work=[[The Wire (India)|The Wire]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। 16 ਮਈ 2026 ਨੂੰ, ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। <ref name="bbc"/> ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ਼ਿਆ। <ref name="bbc" /> === ਘੁਟਾਲੇ === 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ: ਇੱਕ NEET-UG ਮੈਡੀਕਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਲੀਕ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] ਦੀ ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਮੀਆਂ। <ref name="printlive">{{Cite web |date=6 June 2026 |title=Cockroach Janta Party protest: As it happened |url=https://theprint.in/india/live-updates-delhi-cockroach-janta-party-cjp-jantar-mantar-protest-abhijeet-dipke-sonam-wangchuk/2952271/ |access-date=17 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en}}</ref> == ਸਮਾਂਰੇਖਾ == === ਜੂਨ === ==== 6 ਜੂਨ ==== * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shivam Pratap |date=6 June 2026 |title=Abhijeet Dipke's first words to supporters upon India arrival from US {{!}} Watch |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/abhijeet-dipkes-first-words-to-supporters-upon-india-arrival-from-us-watch-cjp-cockroach-janta-party-101780729627777.html |access-date=18 July 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==== 7-19 ਜੂਨ ==== * ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਧਰਨਿਆਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/cockroach-janta-party-abhijeet-dipke-cjp-protest-in-delhi-jantar-mantar-live-updates-june-6-2026/article71068317.ece|title=Cockroach Janta Party protest updates: Protest ends in Jantar Mantar; six detained|last=|first=|date=6 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 20 ਜੂਨ ==== * ਮੁਜਾਹਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸਾਲ ਕਰਨਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। <ref>{{Cite web |date=30 June 2026 |title=CJP's Abhijeet Dipke: Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716091021/https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |archive-date=16 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ==== 21 ਜੂਨ ==== * ਦੀਪਕੇ ਨੇ NEET ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=20 June 2026 |title=NEET Re-Exam Paper Analysis 2026 Highlights: 'Result sooner than expected,' says NTA DG |url=https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704023415/https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |archive-date=4 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ==== 22-27 ਜੂਨ ==== * ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|title=CJP protest in Delhi: Dipke, supporters continue sit-in overnight at Jantar Mantar; urge people to join protest|last=PTI|date=21 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260621070831/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|archive-date=21 June 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 28 ਜੂਨ ==== * ਉੱਘੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਕੇਂਦਰੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 June 2026 |title=Sonam Wangchuk joins CJP protest, begins indefinite fast over alleged exam irregularities |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/28/sonam-wangchuk-joins-cjp-protest-begins-indefinite-fast-over-alleged-exam-irregularities |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 29 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਕਾਰਨ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=11 July 2026 |title=Student ends life in Odisha after NEET-UG failure |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2026/Jul/18/student-ends-life-in-odisha-after-neet-ug-failure |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 30 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ 'ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੋ ਬੈਕ' ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 June 2026 |title=CJP launches nationwide 'Pradhan Go Back' campaign, retaliates Education Minister's resignation |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/26/cjp-launches-nationwide-pradhan-go-back-campaign-retaliates-education-ministers-resignation |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> === ਜੁਲਾਈ === ==== 1-17 ਜੁਲਾਈ ==== * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ਼ਿਆ, <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Chinni |date=2026-07-09 |title=NEET Protest: Opposition Backs CJP Movement |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/neet-protest-opposition-support/article71201448.ece |access-date=2026-07-19 |website=Frontline |language=en}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਦਕਾ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲ਼ਣ ਲੱਗੀ। <ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/news/India/sonam-wangchuk-hunger-strike-live-sonam-wangchuk-rules-out-ending-fast-urges-people-to-join-cjp-s-parliament-march/ar-AA280L5b?ocid=BingNewsVerp |access-date=2026-07-19 |website=www.msn.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Support grows for Sonam Wangchuk as protests erupt in multiple cities ahead of July 20 Parliament march |url=https://www.financialexpress.com/india-news/support-grows-for-sonam-wangchuk-as-protests-erupt-in-multiple-cities-ahead-of-july-20-parliament-march/4295815/ |access-date=2026-07-19 |website=The Financial Express |language=en}}</ref> ==== 18 ਜੁਲਾਈ ==== * ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਨੇਤਾ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Opposition Slams Modi Govt as Delhi Police Remove Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.outlookindia.com/national/opposition-slams-modi-govt-for-removal-of-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=Outlook India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=2026-07-18 |title=Delhi Police forcefully pick up Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.thenewsminute.com/news/delhi-police-forcefully-pick-up-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=The News Minute |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|title='Removal of Sonam Wangchuk wrong': Rahul Gandhi slams BJP's 'asatya and hinsa' approach in first reaction to Jantar Mantar protest|date=2026-07-18|work=The Times of India|access-date=2026-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718130416/https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। <ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-jantar-mantar-protest-sonam-wangchuk-july-18-2026/article71237051.ece|title=CJP's Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike, as police shifts Wangchuk to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=CJP founder Abhijeet Dipke starts indefinite hunger strike; July 20 march to 'proceed as planned' |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718092015/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ==== 20 ਜੁਲਾਈ ==== * 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ । <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |last2=Delhi |first2=Azadeh Moshiri from Jantar Mantar in |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar, CJP, parliament: Thousands of 'cockroach' protesters march in Delhi |url=https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720094718/https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |archive-date=20 July 2026 |access-date=2026-07-20 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> <ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|title=Police attack Cockroach activists as thousands march on Indian parliament|last=Staff|first=Al Jazeera|work=Al Jazeera|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720232028/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-date=2026-07-20|language=en}}</ref> ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਰੰਕਾ ਅਤੇ ਸੌਰਵ ਦਾਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ [[ਜੇ.ਪੀ. ਨੱਢਾ|ਜੇਪੀ ਨੱਡਾ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਰਿਹਾਈ, ਉਸ ਦੇ ਚੱਲਣ ਫਿਰਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾ ਲਗਾਉਣ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ NEET ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=CJP Leaders Meet Union Minister JP Nadda Amid Protest In Delhi NDTV - Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DbAyMZXE4ZZ/?img_index=1 |access-date=2026-07-20 |website=www.instagram.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|title=Union health minister holds talks with two members of Cockroach Party as protesters storm central Delhi|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720114957/https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|archive-date=2026-07-20|language=en|url-status=live}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 118 ਕਰਮਚਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 15 ਤੋਂ 20 ਸਰਕਾਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/over-70-detained-police-claim-118-personnel-hurt/articleshow/132522189.cms|title=Over 70 detained; police claim 118 personnel hurt|date=2026-07-20|work=The Times of India|access-date=2026-07-20|issn=0971-8257}}</ref> * ਹਸਪਤਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 65 ਮੈਡੀਕਲ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|title=CJP's Chalo Sansad March Turns Violent Prompting Police Action|last=Avinash Prabhakar and Bhaskar Hari Sharma|date=2026-07-21|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720235211/https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|archive-date=2026-07-20|language=en-IN}}</ref> * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਡਿੰਪਲ ਯਾਦਵ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":6">{{Cite news|url=https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|title=Delhi Police lathi-charge, fire tear gas at ‘Sansad Chalo’ march, detain Abhijeet Dipke, Dimple Yadav and others|last=Desk|first=South First|date=2026-07-20|work=The South First {{!}} News, Politics, Sports, Entertainment & Live Updates|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720233636/https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|archive-date=2026-07-20|language=en-GB}}</ref> * ਸੀਜੇਪੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar Protest Live Updates: CJP Rebuilds Jantar Mantar Stage, Appeals for Medical Kits and Torches as Protest Resumes |url=https://www.timesnownews.com/delhi/jantar-mantar-protest-live-updates-sonam-wangchuk-hunger-strike-abhijeet-dipke-parliament-march-20th-july-liveblog-155135443 |access-date=2026-07-20 |website=TimesNow |language=en}}</ref> * ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਜੇਪੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=deccanchronicle |date=2026-07-20 |title=Live: Shah Meets Pradhan as CJP March Escalates |url=https://www.deccanchronicle.com/live-police-clear-cjp-protest-site-after-crackdown-nadda-nadda-holds-talks |access-date=2026-07-20 |website=www.deccanchronicle.com |language=en}}</ref> == ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਕਾਜਪਾ ਨੇ 6 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੜਕੀ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ|ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/security-stepped-up-across-delhi-ahead-of-cockroach-janta-party-protest-call/articleshow/131543236.cms|title=Security stepped up across Delhi ahead of Cockroach Janta Party protest call|date=6 June 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/india/delhi-on-alert-1000-cops-deployed-ahead-of-cockroach-janata-partys-jantar-mantar-protest|title=Delhi On Alert: 1,000+ Cops Deployed Ahead Of Cockroach Janata Party's Jantar Mantar Protest|last=Kharade|first=Prathamesh|date=6 June 2026|work=[[The Free Press Journal]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਛੋਟ ਦੱਸਿਆ। <ref name="printlive"/> ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਿ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-janta-party-protest-today-delhi-abhijeet-dipke-b2990913.html|title=Viral party for India's 'cockroaches' holds first major protest in Delhi after founder flies in from US|last=Saalik|first=Sheikh|date=6 June 2026|work=[[The Independent]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਦੀਪਕੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕਾਰਕੁਨ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। <ref name="printlive" /> ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਤੀਫਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|title=CJP issues 7-day ultimatum; threatens nationwide protests if Education Minister Pradhan does not resign|date=6 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617114012/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|archive-date=17 June 2026}}</ref> 11 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ, ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਮੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰ ਲੀਕ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ {{Indian Rupee|10,000|link=yes}} ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/11/system-is-rotten-cockroaches-will-correct-it-cjp-launches-nationwide-agitation-in-pune-releases-exam-manifesto|title='System is rotten, cockroaches will correct it': CJP launches nationwide agitation in Pune; releases 'exam manifesto'|date=11 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref name="ap"/> ਕਾਜਪਾ ਨੇ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗਦੇ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਚਮਚੇ ਵਜਾਏ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/heavy-security-in-place-as-cjp-stages-second-protest-at-jantar-mantar/article71125029.ece|title=Youths rally in large numbers; bang plates, spoons to demand accountability at CJP protest|date=20 June 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਾਜਪਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗੁੰਡੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name=":6"/> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਪਹਿਰ 1 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਪਰ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ 27 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ। <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-dipke-arrives-at-jantar-mantar-protest-protestors-chant-go-pradhan-go/|title='Won't leave until Pradhan resigns': Dipke, CJP supporters after Delhi Police deny permission to continue protest|date=20 June 2026|work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]|access-date=17 July 2026}}</ref> === ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ === ==== ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਏ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਕ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]], ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। 28 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ ਅਤੇ ਹਮਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ <ref name="bbc3"/> 17 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ, ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਦਿਨ, ਵਾਂਗਚੁਕ ਦਾ ਭਾਰ 9.1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਫੁਟੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1,800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਤ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਖਲ ਦੇਵੇਗੀ। <ref name="bbc3"/> 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਫਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="et2">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|title=CJP chief Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike after Wangchuk taken to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718070154/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/18/indian-activist-linked-to-cockroach-party-moved-to-hospital-after-20-day-hunger-strike|title=Indian activist linked to Cockroach party moved to hospital after 20-day hunger strike|last=France-Presse|first=Agence|date=2026-07-18|work=[[The Guardian]]|access-date=2026-07-20|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ "ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ" ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। <ref name="cockroach-x">{{Cite web |date=19 July 2026 |title=Abhijeet Dipke’s message to the Police: “You made a big mistake by kidnapping Sonam Wangchuk...” |url=https://x.com/Cockroachisback/status/2078778925585449150 |access-date=19 July 2026 |website=X}}</ref> [[ਤਸਵੀਰ:Sonam_Wangchuk_meeting_Arvind_Kejriwal.jpg|right|thumb|[[ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ|ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ]] ਨੇਤਾ [[ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ]] ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ]] ==== ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਐਸਐਫਆਈ ਨੇਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਐਫ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ|ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ]] ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 20 ਜੁਲਾਈ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮਾਰਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। <ref name=":3"/> <ref name=":4"/> ਉਸੇ ਦਿਨ, ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੀਜਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ SFI ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ SFI ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ [[ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼]] ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ AISA ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਕੁਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ, ਅਮੀਨ ਅਮਿਤੋਜ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ 21ਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ । <ref>{{Cite web |title=অনশনে এসএফআই-ও |url=https://www.aaroananda.com/story/latest-news/breaking-news/sfi-aishe-ghosh-jantar-mantar-protest-dharmendra-pradhan/11010650}}</ref> === ਸੰਸਦ ਚਲੋ ਮਾਰਚ === 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਆਪਣਾ 'ਚਲੋ ਸੰਸਦ' ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਜਾਂ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀਆਰ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਝੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/carry-tiranga-avoid-political-flags-cjp-releases-dos-and-donts-for-chalo-sansad-march/articleshow/132495045.cms|title='Carry Tiranga, avoid political flags': CJP releases do's an don'ts for 'Chalo Sansad' march|date=19 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2025}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਹਿਤਾ]] (BNSS) ਦੀ ਧਾਰਾ 163 ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ (DCP) ਸਚਿਨ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ [[ਟਵਿਟਰ|X]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਲਾਹ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-clarifies-no-permission-sought-or-given-for-parliament-march-to-cjp/articleshow/132497794.cms|title=Delhi Police clarifies no permission sought or given for parliament march to CJP|date=19 June 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ ਰੇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (DMRC) ਨੇ CJP ਦੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/massive-chaos-at-delhi-metro-five-stations-shut-amid-security-concerns-commuters-left-stranded/articleshow/132507039.cms|title=Chaos at Delhi metro stations as five stations shut over security concerns: commuters scramble for alternate routes|date=20 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref name=":5"/> ਸੰਸਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=[[Deccan Herald]]|access-date=20 July 2025}}</ref> <ref name=":8">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|last=Bhandari|first=Hemani|date=20 July 2026|work=[[Hindustan Times]]|access-date=20 July 2026|last2=Priya|first2=Priyanshu}}</ref> <ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=Deccan Herald}}</ref> <ref name=":10">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|date=20 July 2026|work=Hindustan Times}}</ref> ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ । <ref name=":7"/> <ref name=":8"/> <ref name=":9"/> <ref name=":10"/> ਕੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ''ਵਾਇਰ'' ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |title=As Images of Lathicharge, Tear Gas at Protesters Surface; Delhi Police Says No 'Sporadic Use of Violence' |url=https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720234735/https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-date=2026-07-20 |access-date=2026-07-20 |website=The Wire |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] gv1vzn9pew8yh1vwhq1jsmcj3eh74z7 843701 843700 2026-07-30T04:00:33Z CommonsDelinker 156 Removing [[:c:File:Sonam_Wangchuk_meeting_Arvind_Kejriwal.jpg|Sonam_Wangchuk_meeting_Arvind_Kejriwal.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 22 July 2026. 843701 wikitext text/x-wiki 6 ਜੂਨ 2026 ਤੋਂ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (CJP), ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਆਤਮਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨ [[ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ]] ਦੇ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਤੇ [[ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ]] ਵਰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਧਰਨੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। <ref name="bbc2">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=1 July 2026 |title=Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |access-date=16 July 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> <ref name="ap">{{Cite web |date=11 June 2026 |title=India's viral Cockroach Party launches nationwide youth protests |url=https://apnews.com/article/india-cockroach-party-youth-protest-988e205b0859ac2c5fbc8af9ad4925af |access-date=11 June 2026 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref> ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਅਤੇ CBSE ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ [[ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ]] ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। <ref name="etv">{{Cite web |date=15 June 2026 |title=CJP Demands Education Minister's Resignation in Bengaluru Protest Over National Exam Irregularities |url=https://www.etvbharat.com/en/state/cjp-demands-education-ministers-resignation-in-bengaluru-protest-over-national-exam-irregularities-enn26061500191 |access-date=15 June 2026 |website=[[ETV Bharat]] |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.dw.com/en/india-news-cockroach-party-warns-of-protest-infiltrators/live-78015662|title=India news: Cockroach Party warns of protest infiltrators|work=Deutsche Welle|access-date=20 July 2026|publisher=Deutsche Welle|language=en}}</ref> ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ|ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੁਆਰਾ]] 28 ਜੂਨ ਨੂੰ ਧਰਨਾ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref name="bbc3">{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=16 July 2026 |title=Indian activist urged to end hunger strike as he loses 9.1kg in 19 days |url=https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718084943/https://www.bbc.com/news/articles/crm0mg4z7edo |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ-ਰੂਪੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੈਨੇਜਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ, [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਨੇ ਕੁਝ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਨਾਲ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਨਾਮ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। <ref name="bbc">{{Cite web |last=Mateen |first=Zoya |date=21 May 2026 |title=India has a new political superstar - a cockroach |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521094129/https://www.bbc.com/news/articles/cz72y11jjq1o |archive-date=21 May 2026 |access-date=22 May 2026 |website=[[BBC News]]}}</ref> ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਰਿਕਾਰਡ-ਤੋੜ ਔਨਲਾਈਨ ਹੁੰਗਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਵੀਂ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਔਨਲਾਈਨ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਔਫ਼ਲਾਈਨ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੀ [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ]] ਨੇ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। 28 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਾਰਕੁਨ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]] ਨੂੰ [[ਜੰਤਰ ਮੰਤਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ|ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ]] 'ਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। <ref name="printlive2">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=Wangchuk hunger strike Day 21: CJP continues protest at Jantar Mantar ahead of march on 20 July |url=https://theprint.in/india/sonam-wangchuk-hunger-strike-cockroach-janta-party-cjp-protest-dipke-delhi-jantar-mantar-live-updates/2989672/ |access-date=18 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en-US}}</ref> ਆਉਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ|ਸੰਸਦ]] ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਧਰਨੇ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਗੜਬੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ 2026 ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਬੈਰੀਕੇਡ ਹਟਾ ਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |date=18 July 2026 |title=Indian activist on hunger strike for 20 days forcibly taken to hospital |url=https://www.bbc.com/news/articles/cjej3dxxg2do |access-date=18 July 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਦੀਪਕੇ ਉੱਪਰ ਸਿਆਹੀ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਵਧਿਆ। <ref name=":0">{{Cite web |last=Dwivedi |first=Saurabh |date=14 July 2026 |title=Sonam Wangchuk to Express: CJP protest has no political colour, PM should be sensitive |url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715090621/https://indianexpress.com/article/political-pulse/sonam-wangchuk-interview-hunger-strike-cockroach-janta-party-protest-education-neet-10785080/ |archive-date=15 July 2026 |access-date=17 July 2026 |website=[[The Indian Express]] |language=en}}</ref> <ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/atmosphere-of-intimidation-pil-in-delhi-high-court-questions-continuous-surveillance-of-jantar-mantar-protesters/articleshow/132419094.cms|title='Atmosphere of intimidation': PIL in Delhi high court questions continuous surveillance of Jantar Mantar protesters|date=15 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=17 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> == ਪਿਛੋਕੜ == === ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ === [[ਤਸਵੀਰ:Cockroach_Janta_Party.png|thumb]] ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ, [[ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ|ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ]] [[ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ (ਜੱਜ)|ਸੂਰਿਆ ਕਾਂਤ]] ਦੀਆਂ [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ|ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ]] ਸੁਣਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ "ਕਾਕਰੋਚਾਂ" ਅਤੇ "ਪਰਜੀਵੀਆਂ" ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|title='Pained' by how media misquoted my observation: CJI Surya Kant issues clarification on 'parasite' remark|last=Kishor|first=Udayan|date=16 May 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=6 June 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260523133556/https://www.newindianexpress.com/india/2026/May/16/was-talking-about-those-entering-bar-through-fake-bogus-degrees-cji-on-cockroaches-remark|archive-date=23 May 2026|language=en}}</ref> <ref name="Statesman">{{Cite news|url=https://www.thestatesman.com/india/thousands-in-black-robes-under-doubt-cji-raises-fake-law-degree-concerns-slams-lawyers-online-conduct-1503594525.html|title='Thousands in black robes under doubt': CJI raises fake law degree concerns, slams lawyers' online conduct|last=Arora|first=Kamna|date=16 May 2026|work=[[The Statesman (India)|The Statesman]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> {{Blockquote|ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਕਾਕਰੋਚਾਂ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ [[ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ, 2005|ਆਰਟੀਆਈ]] ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ... ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕ ਅਪਮਾਨ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਦਾਇਰ ਕਰਦੇ ਹੋ.<ref name="ANtnie">{{cite news |last1=Neelakantan |first1=Anand |title=Travails of a Cockroach-infested System |url=https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |access-date=6 June 2026 |work=[[The New Indian Express]] |date=31 May 2026 |language=en |archive-date=1 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601055718/https://www.newindianexpress.com/magazine/2026/May/31/travails-of-a-cockroach-infested-system |url-status=live}}</ref>}} ਜਸਟਿਸ ਕਾਂਤ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਉਹ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਵਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। <ref name="boom">{{Cite web |last=Rizwan |first=Hera |date=18 May 2026 |title=The Cockroach Janta Party: How A CJI Comment Became A Movement |url=https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519075638/https://www.boomlive.in/explainers/the-cockroach-janta-party-how-a-cji-comment-became-a-movement-31586 |archive-date=19 May 2026 |access-date=19 May 2026 |website=[[Boom (fact-checking website)|BOOM]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/rights/offends-spirit-of-democracy-outrage-over-cji-surya-kants-cockroaches-parasites-remarks|title=After Outrage over His 'Cockroaches' 'Parasites' Remarks, CJI Surya Kant Says Media 'Misquoted' Him|date=16 May 2026|work=[[The Wire (India)|The Wire]]|access-date=6 June 2026|language=en}}</ref> ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। 16 ਮਈ 2026 ਨੂੰ, ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਅੰਗ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। <ref name="bbc"/> ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲ਼ਿਆ। <ref name="bbc" /> === ਘੁਟਾਲੇ === 2026 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਵਿਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ: ਇੱਕ NEET-UG ਮੈਡੀਕਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੱਤਰ ਲੀਕ, ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ [[ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ]] ਦੀ ਆਨ-ਸਕ੍ਰੀਨ ਮਾਰਕਿੰਗ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬੇਨੇਮੀਆਂ। <ref name="printlive">{{Cite web |date=6 June 2026 |title=Cockroach Janta Party protest: As it happened |url=https://theprint.in/india/live-updates-delhi-cockroach-janta-party-cjp-jantar-mantar-protest-abhijeet-dipke-sonam-wangchuk/2952271/ |access-date=17 July 2026 |website=[[ThePrint]] |language=en}}</ref> == ਸਮਾਂਰੇਖਾ == === ਜੂਨ === ==== 6 ਜੂਨ ==== * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ [[ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ|ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ]] ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Shivam Pratap |date=6 June 2026 |title=Abhijeet Dipke's first words to supporters upon India arrival from US {{!}} Watch |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/abhijeet-dipkes-first-words-to-supporters-upon-india-arrival-from-us-watch-cjp-cockroach-janta-party-101780729627777.html |access-date=18 July 2026 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ==== 7-19 ਜੂਨ ==== * ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਧਰਨਿਆਂ, ਡਿਜੀਟਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/cockroach-janta-party-abhijeet-dipke-cjp-protest-in-delhi-jantar-mantar-live-updates-june-6-2026/article71068317.ece|title=Cockroach Janta Party protest updates: Protest ends in Jantar Mantar; six detained|last=|first=|date=6 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 20 ਜੂਨ ==== * ਮੁਜਾਹਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸਾਲ ਕਰਨਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। <ref>{{Cite web |date=30 June 2026 |title=CJP's Abhijeet Dipke: Why India's cockroach protesters are still on the streets in over 40C heat |url=https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260716091021/https://www.bbc.com/news/articles/cly0ey5y10qo |archive-date=16 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ==== 21 ਜੂਨ ==== * ਦੀਪਕੇ ਨੇ NEET ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਅਪੀਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=20 June 2026 |title=NEET Re-Exam Paper Analysis 2026 Highlights: 'Result sooner than expected,' says NTA DG |url=https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704023415/https://indianexpress.com/article/education/neet-ug-2026-re-exam-live-updates-analysis-guidelines-admit-cards-neet-nta-ac-in-10744090/ |archive-date=4 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ==== 22-27 ਜੂਨ ==== * ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|title=CJP protest in Delhi: Dipke, supporters continue sit-in overnight at Jantar Mantar; urge people to join protest|last=PTI|date=21 June 2026|work=The Hindu|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260621070831/https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/cockroach-janata-party-protest-in-delhi-jantar-mantar-day-2-updates-abhijeet-dipke-neet-retest/article71128683.ece|archive-date=21 June 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==== 28 ਜੂਨ ==== * ਉੱਘੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਕੇਂਦਰੀ [[ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)|ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ]] ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=2 June 2026 |title=Sonam Wangchuk joins CJP protest, begins indefinite fast over alleged exam irregularities |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/28/sonam-wangchuk-joins-cjp-protest-begins-indefinite-fast-over-alleged-exam-irregularities |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 29 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਕਾਰਨ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। <ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=11 July 2026 |title=Student ends life in Odisha after NEET-UG failure |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2026/Jul/18/student-ends-life-in-odisha-after-neet-ug-failure |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> ==== 30 ਜੂਨ ==== * ਕਾਕਰੋਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ 'ਪ੍ਰਧਾਨ ਗੋ ਬੈਕ' ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |last= |first= |date=12 June 2026 |title=CJP launches nationwide 'Pradhan Go Back' campaign, retaliates Education Minister's resignation |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/26/cjp-launches-nationwide-pradhan-go-back-campaign-retaliates-education-ministers-resignation |access-date=18 July 2026 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> === ਜੁਲਾਈ === ==== 1-17 ਜੁਲਾਈ ==== * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲ਼ਿਆ, <ref>{{Cite web |last=Singh |first=Chinni |date=2026-07-09 |title=NEET Protest: Opposition Backs CJP Movement |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/neet-protest-opposition-support/article71201448.ece |access-date=2026-07-19 |website=Frontline |language=en}}</ref> ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਦਕਾ ਵਿਆਪਕ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲ਼ਣ ਲੱਗੀ। <ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-in/news/India/sonam-wangchuk-hunger-strike-live-sonam-wangchuk-rules-out-ending-fast-urges-people-to-join-cjp-s-parliament-march/ar-AA280L5b?ocid=BingNewsVerp |access-date=2026-07-19 |website=www.msn.com}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Support grows for Sonam Wangchuk as protests erupt in multiple cities ahead of July 20 Parliament march |url=https://www.financialexpress.com/india-news/support-grows-for-sonam-wangchuk-as-protests-erupt-in-multiple-cities-ahead-of-july-20-parliament-march/4295815/ |access-date=2026-07-19 |website=The Financial Express |language=en}}</ref> ==== 18 ਜੁਲਾਈ ==== * ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, [[ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ|ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ]] ਦੇ ਨੇਤਾ [[ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ]] ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-19 |title=Opposition Slams Modi Govt as Delhi Police Remove Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.outlookindia.com/national/opposition-slams-modi-govt-for-removal-of-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=Outlook India |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Staff |first=T. N. M. |date=2026-07-18 |title=Delhi Police forcefully pick up Sonam Wangchuk from Jantar Mantar |url=https://www.thenewsminute.com/news/delhi-police-forcefully-pick-up-sonam-wangchuk-from-jantar-mantar |access-date=2026-07-19 |website=The News Minute |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|title='Removal of Sonam Wangchuk wrong': Rahul Gandhi slams BJP's 'asatya and hinsa' approach in first reaction to Jantar Mantar protest|date=2026-07-18|work=The Times of India|access-date=2026-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718130416/https://timesofindia.indiatimes.com/india/removal-of-sonam-wangchuk-wrong-rahul-gandhi-slams-bjps-asatya-and-hinsa-approach-in-first-reaction-to-jantar-mantar-protest/articleshow/132478450.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0971-8257}}</ref> * ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। <ref name=":3">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-jantar-mantar-protest-sonam-wangchuk-july-18-2026/article71237051.ece|title=CJP's Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike, as police shifts Wangchuk to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=18 July 2026|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref name=":4">{{Cite web |date=18 July 2026 |title=CJP founder Abhijeet Dipke starts indefinite hunger strike; July 20 march to 'proceed as planned' |url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260718092015/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jul/18/cjp-founder-abhijeet-dipke-starts-indefinite-hunger-strike-july-20-march-to-proceed-as-planned |archive-date=18 July 2026 |access-date=18 July 2026 |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> ==== 20 ਜੁਲਾਈ ==== * 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ । <ref>{{Cite web |last=Pandey |first=Geeta |last2=Delhi |first2=Azadeh Moshiri from Jantar Mantar in |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar, CJP, parliament: Thousands of 'cockroach' protesters march in Delhi |url=https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720094718/https://www.bbc.com/news/live/c8rnddx2j46t |archive-date=20 July 2026 |access-date=2026-07-20 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> <ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|title=Police attack Cockroach activists as thousands march on Indian parliament|last=Staff|first=Al Jazeera|work=Al Jazeera|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720232028/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/20/police-attack-cockroach-activists-as-thousands-march-on-indian-parliament|archive-date=2026-07-20|language=en}}</ref> ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਰੰਕਾ ਅਤੇ ਸੌਰਵ ਦਾਸ ਨੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰੀ [[ਜੇ.ਪੀ. ਨੱਢਾ|ਜੇਪੀ ਨੱਡਾ]] ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ। <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਦੀ ਰਿਹਾਈ, ਉਸ ਦੇ ਚੱਲਣ ਫਿਰਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾ ਲਗਾਉਣ, ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਅਸਤੀਫਾ ਅਤੇ 2026 ਦੇ NEET ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ NEET ਉਮੀਦਵਾਰ ਲਈ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite web |title=CJP Leaders Meet Union Minister JP Nadda Amid Protest In Delhi NDTV - Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DbAyMZXE4ZZ/?img_index=1 |access-date=2026-07-20 |website=www.instagram.com}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Deshpande |first=Anagha |date=2026-07-20 |title=Who called whom? JP Nadda, CJP leaders differ on how the talks happened |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/who-called-whom-jp-nadda-cjp-leaders-differ-on-how-the-talks-happened-101784553085407.html |access-date=2026-07-20 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|title=Union health minister holds talks with two members of Cockroach Party as protesters storm central Delhi|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720114957/https://www.telegraphindia.com/india/union-health-minister-holds-talks-with-two-members-of-cockroach-party-as-protesters-storm-central-delhi/cid/2170948|archive-date=2026-07-20|language=en|url-status=live}}</ref> * ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਨ ਭਰ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 118 ਕਰਮਚਾਰੀ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ 15 ਤੋਂ 20 ਸਰਕਾਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/over-70-detained-police-claim-118-personnel-hurt/articleshow/132522189.cms|title=Over 70 detained; police claim 118 personnel hurt|date=2026-07-20|work=The Times of India|access-date=2026-07-20|issn=0971-8257}}</ref> * ਹਸਪਤਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸੂਤਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਕੱਲੇ ਰਾਮ ਮਨੋਹਰ ਲੋਹੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮ 7 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 65 ਮੈਡੀਕਲ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|title=CJP's Chalo Sansad March Turns Violent Prompting Police Action|last=Avinash Prabhakar and Bhaskar Hari Sharma|date=2026-07-21|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720235211/https://www.deccanchronicle.com/nation/crime/cjps-chalo-sansad-march-turns-violent-prompting-police-action-1972600|archive-date=2026-07-20|language=en-IN}}</ref> * ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਡਿੰਪਲ ਯਾਦਵ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":6">{{Cite news|url=https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|title=Delhi Police lathi-charge, fire tear gas at ‘Sansad Chalo’ march, detain Abhijeet Dipke, Dimple Yadav and others|last=Desk|first=South First|date=2026-07-20|work=The South First {{!}} News, Politics, Sports, Entertainment & Live Updates|access-date=2026-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260720233636/https://thesouthfirst.com/beyond-south/delhi-police-lathi-charge-fire-tear-gas-at-sansad-chalo-march-arrest-abhijeet-dipke-dimple-yadav-and-others/|archive-date=2026-07-20|language=en-GB}}</ref> * ਸੀਜੇਪੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸੀ। <ref>{{Cite web |date=2026-07-20 |title=Jantar Mantar Protest Live Updates: CJP Rebuilds Jantar Mantar Stage, Appeals for Medical Kits and Torches as Protest Resumes |url=https://www.timesnownews.com/delhi/jantar-mantar-protest-live-updates-sonam-wangchuk-hunger-strike-abhijeet-dipke-parliament-march-20th-july-liveblog-155135443 |access-date=2026-07-20 |website=TimesNow |language=en}}</ref> * ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਜੇਪੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref>{{Cite web |last=deccanchronicle |date=2026-07-20 |title=Live: Shah Meets Pradhan as CJP March Escalates |url=https://www.deccanchronicle.com/live-police-clear-cjp-protest-site-after-crackdown-nadda-nadda-holds-talks |access-date=2026-07-20 |website=www.deccanchronicle.com |language=en}}</ref> == ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ == ਕਾਜਪਾ ਨੇ 6 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੜਕੀ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕੀਤਾ। [[ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ|ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ]] ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,000 ਕਰਮਚਾਰੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ|ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ]] ਸਮੇਤ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/security-stepped-up-across-delhi-ahead-of-cockroach-janta-party-protest-call/articleshow/131543236.cms|title=Security stepped up across Delhi ahead of Cockroach Janta Party protest call|date=6 June 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/india/delhi-on-alert-1000-cops-deployed-ahead-of-cockroach-janata-partys-jantar-mantar-protest|title=Delhi On Alert: 1,000+ Cops Deployed Ahead Of Cockroach Janata Party's Jantar Mantar Protest|last=Kharade|first=Prathamesh|date=6 June 2026|work=[[The Free Press Journal]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਛੋਟ ਦੱਸਿਆ। <ref name="printlive"/> ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮਿ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ਼ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। <ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/asia/india/cockroach-janta-party-protest-today-delhi-abhijeet-dipke-b2990913.html|title=Viral party for India's 'cockroaches' holds first major protest in Delhi after founder flies in from US|last=Saalik|first=Sheikh|date=6 June 2026|work=[[The Independent]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਰੋਸ ਮੁਜਾਹਰੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਦੀਪਕੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕਾਰਕੁਨ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। <ref name="printlive" /> ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਜਾਹਰੀਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਬੇਨੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਅਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਰੱਖੀ। ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਤੀਫਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|title=CJP issues 7-day ultimatum; threatens nationwide protests if Education Minister Pradhan does not resign|date=6 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617114012/https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/06/cjp-issues-7-day-ultimatum-threatens-nationwide-protests-if-education-minister-pradhan-does-not-resign|archive-date=17 June 2026}}</ref> 11 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ, ਕਾਜਪਾ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲੈਕੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ [[ਪੂਨੇ|ਪੁਣੇ]] ਦੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਮੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੇਪਰ ਲੀਕ, ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ {{Indian Rupee|10,000|link=yes}} ਦਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ [[ਜੈਪੁਰ]], [[ਲਖਨਊ]], [[ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ]] ਅਤੇ [[ਬੇਂਗਾਲ਼ੁਰੂ|ਬੰਗਲੁਰੂ]] ਸਮੇਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇਗਾ। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/india/2026/Jun/11/system-is-rotten-cockroaches-will-correct-it-cjp-launches-nationwide-agitation-in-pune-releases-exam-manifesto|title='System is rotten, cockroaches will correct it': CJP launches nationwide agitation in Pune; releases 'exam manifesto'|date=11 June 2026|work=[[The New Indian Express]]|access-date=17 July 2026}}</ref> <ref name="ap"/> ਕਾਜਪਾ ਨੇ 20 ਜੂਨ 2026 ਨੂੰ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਧਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗਦੇ ਤਖ਼ਤੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਚਮਚੇ ਵਜਾਏ। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/heavy-security-in-place-as-cjp-stages-second-protest-at-jantar-mantar/article71125029.ece|title=Youths rally in large numbers; bang plates, spoons to demand accountability at CJP protest|date=20 June 2026|work=[[The Hindu]]|access-date=17 July 2026}}</ref> ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕਾਜਪਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਾਜਪਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗੁੰਡੇ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਲਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਪੋਸਟ ਕੀਤੀਆਂ। <ref name=":6"/> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੁਪਹਿਰ 1 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ, ਪਰ ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਗੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਧਰਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਅਸਤੀਫਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹ 27 ਜੂਨ ਤੋਂ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ। <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/live-blog/delhi/cjp-protest-in-delhi-live-dipke-arrives-at-jantar-mantar-protest-protestors-chant-go-pradhan-go/|title='Won't leave until Pradhan resigns': Dipke, CJP supporters after Delhi Police deny permission to continue protest|date=20 June 2026|work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]|access-date=17 July 2026}}</ref> === ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ === ==== ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਏ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰਕ [[ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ]], ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਿਆ। 28 ਜੂਨ ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (AISA) ਦੇ ਛੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ ਅਤੇ ਹਮਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ <ref name="bbc3"/> 17 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ, ਹੜਤਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹੀਵੇਂ ਦਿਨ, ਵਾਂਗਚੁਕ ਦਾ ਭਾਰ 9.1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਿਗਰਾਨ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਫੁਟੇਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1,800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਦੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਤ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਇਰ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਖਲ ਦੇਵੇਗੀ। <ref name="bbc3"/> 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਰਧਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਫਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name="et2">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|title=CJP chief Abhijeet Dipke begins indefinite hunger strike after Wangchuk taken to hospital|date=18 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=18 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260718070154/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/cjp-chief-abhijeet-dipke-begins-indefinite-hunger-strike-after-wangchuk-taken-to-hospital/articleshow/132473653.cms|archive-date=18 July 2026|issn=0013-0389}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/18/indian-activist-linked-to-cockroach-party-moved-to-hospital-after-20-day-hunger-strike|title=Indian activist linked to Cockroach party moved to hospital after 20-day hunger strike|last=France-Presse|first=Agence|date=2026-07-18|work=[[The Guardian]]|access-date=2026-07-20|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ "ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ" ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। <ref name="cockroach-x">{{Cite web |date=19 July 2026 |title=Abhijeet Dipke’s message to the Police: “You made a big mistake by kidnapping Sonam Wangchuk...” |url=https://x.com/Cockroachisback/status/2078778925585449150 |access-date=19 July 2026 |website=X}}</ref> ==== ਅਭਿਜੀਤ ਦੀਪਕੇ, ਐਸਐਫਆਈ ਨੇਤਾ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼, ਅਤੇ ਏਆਈਐਸਐਫ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ==== 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ [[ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ|ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਦੇ]] ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਇਆ ਕਿ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੀਪਕੇ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਾਂਗਚੁਕ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 20 ਜੁਲਾਈ ਲਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਮਾਰਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। <ref name=":3"/> <ref name=":4"/> ਉਸੇ ਦਿਨ, ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੀਜਨ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ SFI ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਐਮ. ਸਾਜੀ ਅਤੇ SFI ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ [[ਆਇਸ਼ੀ ਘੋਸ਼]] ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ AISA ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਕੁਨ ਨੇਹਾ ਬੋਰਾ, ਅਮੀਨ ਅਮਿਤੋਜ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ 21ਵੇਂ ਦਿਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੜਤਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ । <ref>{{Cite web |title=অনশনে এসএফআই-ও |url=https://www.aaroananda.com/story/latest-news/breaking-news/sfi-aishe-ghosh-jantar-mantar-protest-dharmendra-pradhan/11010650}}</ref> === ਸੰਸਦ ਚਲੋ ਮਾਰਚ === 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, [[ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ]] ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ, ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਆਪਣਾ 'ਚਲੋ ਸੰਸਦ' ਮਾਰਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੀਜੇਪੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਜਾਂ [[ਭੀਮਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ|ਬੀਆਰ ਅੰਬੇਡਕਰ]], [[ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ]] ਜਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਝੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/carry-tiranga-avoid-political-flags-cjp-releases-dos-and-donts-for-chalo-sansad-march/articleshow/132495045.cms|title='Carry Tiranga, avoid political flags': CJP releases do's an don'ts for 'Chalo Sansad' march|date=19 July 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2025}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ [[ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਹਿਤਾ]] (BNSS) ਦੀ ਧਾਰਾ 163 ਦੇ ਤਹਿਤ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ (DCP) ਸਚਿਨ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ [[ਟਵਿਟਰ|X]] 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਸਲਾਹ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-police-clarifies-no-permission-sought-or-given-for-parliament-march-to-cjp/articleshow/132497794.cms|title=Delhi Police clarifies no permission sought or given for parliament march to CJP|date=19 June 2026|work=[[The Times of India]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਦਿੱਲੀ ਮੈਟਰੋ ਰੇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (DMRC) ਨੇ CJP ਦੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੰਜ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/massive-chaos-at-delhi-metro-five-stations-shut-amid-security-concerns-commuters-left-stranded/articleshow/132507039.cms|title=Chaos at Delhi metro stations as five stations shut over security concerns: commuters scramble for alternate routes|date=20 July 2026|work=[[The Economic Times]]|access-date=20 July 2026}}</ref> ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। <ref name=":5"/> ਸੰਸਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=[[Deccan Herald]]|access-date=20 July 2025}}</ref> <ref name=":8">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|last=Bhandari|first=Hemani|date=20 July 2026|work=[[Hindustan Times]]|access-date=20 July 2026|last2=Priya|first2=Priyanshu}}</ref> <ref name=":9">{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/india/tear-gas-lathi-charge-police-use-force-to-disperse-cjp-protesters-near-parliament-house-as-chaos-unfolds-amid-chalo-sansad-4080104|title=Tear gas, lathi charge: Police use force to disperse CJP protesters near Parliament House as chaos unfolds amid 'Chalo Sansad'|date=20 July 2026|work=Deccan Herald}}</ref> <ref name=":10">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-cjp-chalo-sansad-march-brought-delhi-to-a-standstill-lathi-charge-detentions-internet-snags-sonam-wangchuk-101784533037018.html|title=Lathi charge, internet cut: How CJP's 'Chalo Sansad' March brought Delhi to a standstill|date=20 July 2026|work=Hindustan Times}}</ref> ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ । <ref name=":7"/> <ref name=":8"/> <ref name=":9"/> <ref name=":10"/> ਕੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੱਤਰੇਤ ਮੈਟਰੋ ਸਟੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅੱਥਰੂ ਗੈਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ''ਵਾਇਰ'' ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। <ref>{{Cite web |title=As Images of Lathicharge, Tear Gas at Protesters Surface; Delhi Police Says No 'Sporadic Use of Violence' |url=https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720234735/https://thewire.in/government/police-lathicharges-thousands-fires-tear-gas-at-protesters-including-minors |archive-date=2026-07-20 |access-date=2026-07-20 |website=The Wire |language=en-US}}</ref> == ਹਵਾਲੇ == [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] ob01dqzgv2zgil754xkdyvlboym6dsf 0 204845 843305 843280 2026-07-29T12:24:15Z InternetArchiveBot 37445 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 843305 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ | formation = {{start date and age|1960}} | logo = IRRI wordmark logo.svg | image = Landmark of and Entrance to the IRRI Headquaters via the University of the Philippines Open University Gate 26Nov2012.jpg | image_size = | caption = [[ਲੌਸ ਬਾਨੋਸ, ਲਾਗੁਨਾ]] ਵਿਖੇ IRRI ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਦਾ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਜਿਸਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ [[ਮਾਊਂਟ ਮਾਕਿਲਿੰਗ]] ਹੈ। | map = | map_size = | map_caption = | abbreviation = | type = [[ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨ]] | purpose = ਖੋਜ | headquarters = [[ਲੌਸ ਬਾਨੋਸ, Laguna|Los Baños]], [[Laguna (province)|ਲਾਗੁਨਾ]], [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]] | coordinates = {{coord|14.170|121.257|region:PH_type:landmark|display=inline,title}} | language = | leader_title = ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ | leader_name = ਡਾ. ਯਵੋਨ ਪਿੰਟੋ<ref>{{cite web|url=https://www.irri.org/about-us/our-people/yvonne-pinto|title=Yvonne Pinto {{!}} About|website=Irri.org|date=30 April 2024 |access-date=2024-10-27}}</ref> | affiliations = [[CGIAR]] | budget = US$56.262 ਮਿਲੀਅਨ (2022) <ref name="IRRI2022AnnualReport">{{cite web | url = http://books.irri.org/AR2022_content.pdf | title = IRRI website: 2022 Annual Report | author = IRRI | date = 2022 | website = www.irri.org | access-date = 20 May 2025 | format = PDF }}</ref> | website = [https://www.irri.org www.irri.org] | remarks = | location = }} '''ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ''' ( '''IRRI/ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ''' ) ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ [[ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨ|ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ]] ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਲਾਸ ਬਾਨੋਸ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਸਤਾਰਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ।<ref name="aboutIRRI">{{Cite news|url=http://irri.org/about-us/our-organization|title=IRRI website: About IRRI|access-date=10 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20221014011645/https://www.irri.org/about-us/our-organization|archive-date=14 October 2022}}</ref><ref name="IRRImap">{{Cite news|url=https://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&msid=216500419896071727279.00047e4961aea61049e8c&ll=13.410994,82.792969&spn=74.853042,112.675781&source=embed|title=International Rice Research Institute on Google maps}}</ref> IRRI [[ਚਾਵਲ|ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ]] ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ [[ਹਰਾ ਇਨਕਲਾਬ|ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ]] ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/news/briefing/21601815-another-green-revolution-stirring-worlds-paddy-fields-bigger-rice-bowl|title=A bigger rice bowl|date=10 May 2014|work=The Economist|access-date=7 December 2015}}</ref> ਇਹ ਸੰਸਥਾ 1960 ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ [[ਗਰੀਬੀ]] ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਚੌਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ [[ਪਾਏਦਾਰੀ|ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ]] ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਯੋਗੀ ਖੋਜ, ਭਾਈਵਾਲੀ, ਅਤੇ IRRI ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=IRRI - Our mission |url=http://irri.org/about-us/our-mission |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151129000441/http://irri.org/about-us/our-mission |archive-date=29 November 2015 |access-date=7 December 2015}}</ref> IRRI ਦੁਨੀਆ ਦੇ 15 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ CGIAR ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਭਾਈਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹੈ।<ref name="Bulletin">{{Cite news|url=http://www.mb.com.ph/articles/233238/international-rice-research-institute-celebrates-its-50th-anniversary|title=International Rice Research Institute celebrates its 50th Anniversary|date=9 December 2009|work=Manila Bulletin|access-date=30 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819170451/http://www.mb.com.ph/articles/233238/international-rice-research-institute-celebrates-its-50th-anniversary|archive-date=19 August 2012|publisher=Manila Bulletin Publishing Corp.}}</ref> == ਸ਼ੁਰੂਆਤ == '''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ''' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1960 ਵਿੱਚ [[ਫ਼ੋਰਡ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਫੋਰਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]], [[ਰੌਕੇਫ਼ੈੱਲਰ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਰੌਕਫੈਲਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ]] ਅਤੇ [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]] ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।<ref name="Chandler1992">{{Cite book|deadurl=Robert F. Chandler}}</ref> ਇਹ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ, [[ਲੋਕ ਭਲਾਈ|ਪਰਉਪਕਾਰ]], ਟੈਕਸ-ਮੁਕਤ, [[ਗ਼ੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ|ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ]], ਗੈਰ-ਸਟਾਕ ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ "ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ 'ਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੌਲ-ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਜਾਂ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।"<ref name="gr1990">{{Cite web |title=G.R. No. 89331 September 28, 1990 : KAPISANAN NG MANGGAGAWA AT TAC SA IRRI-ORGANIZED LABOR ASSOCIATION IN LINE INDUSTRIES AND AGRICULTURE, petitioner, vs SECRETARY OF LABOR AND EMPLOYMENT AND INTERNATIONAL RICE RESEARCH INSTITUTE, INC., respondents |url=https://lawphil.net/judjuris/juri1990/sep1990/gr_85750_1990.html |access-date=26 June 2026 |website=Lawphil.net}}</ref> 19 ਮਈ 1995 ਨੂੰ ਮਨੀਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ: '''ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝੌਤਾ।''' == ਪ੍ਰਭਾਵ == [[ਤਸਵੀਰ:Head_Quarters_of_the_International_Rice_Research_Institute_in_Los_Baños_-_panoramio.jpg|right|thumb| ਐਨਸੀ ਬ੍ਰੈਡੀ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਬਿਲਡਿੰਗ - 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ "ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ" ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ। ਡੀਐਲ ਉਮਾਲੀ ਬਿਲਡਿੰਗ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।]] IRRI 1960 ਅਤੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ "ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ" ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ "ਅਰਧ-ਬੌਣੀਆਂ" ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ (ਡਿੱਗਣ) ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਸੀ। IRRI ਦੀਆਂ ਅਰਧ-ਬੌਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ IR8 ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ,<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-38156350|title=IR8: The miracle rice which saved millions of lives|last=Rowlatt|first=Justin|date=2016-12-01|work=BBC News|access-date=2016-12-05|language=en-GB}}</ref> ਜਿਸ ਨੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ।<ref name=>{{Cite web |last=Hugo Restall |date=21 November 2014 |title=Growing a Second Green Revolution |url=https://www.wsj.com/articles/growing-a-second-green-revolution-1416613158 |access-date=7 December 2015 |website=Wsj.com}}</ref> IRRI ਵਿਖੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ IR ਕਿਸਮਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2005 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਰਕਬੇ ਦਾ 60% ਹਿੱਸਾ IRRI-ਉਤਪੰਨ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਲਾਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="IRvar">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=z-LL_xQZbZYC|title=IR varieties and their impact|last=Khush|first=Gurdev S.|publisher=Int. Rice Res. Inst.|year=2005|isbn=9789712202063}}</ref> 2011 ਵਿੱਚ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 1985 ਅਤੇ 2009 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ IRRI ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਾਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਕਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ IRRI ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਾਰਜ ਨੇ 1.46 ਬਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ 13% ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।<ref name="ACIARimpact">{{Cite web |title=ACIAR report: International Rice Research Institute's contribution to rice varietal yield improvement in South-East Asia |url=https://www.aciar.gov.au/sites/default/files/legacy/node/13941/international_rice_research_institute_s_contribu_18539.pdf#:~:text=Three%20countries%20in%20South%2DEast%20Asia%20in%20which,germplasm%20pedigree%20and%20release%2C%20and%20varietal%20adoption |access-date=26 June 2026 |website=Aciar.gov.au}}</ref> IRRI, ਚਾਈਨੀਜ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, ਅਤੇ BGI (ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜਿੰਗ ਜੀਨੋਮਿਕਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਨੇ "ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੌਲਾਂ ਦੇ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਚੌਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਰੱਕੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।"<ref>{{Cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/asia-scientists-big-leap-toward-rice-future-021448007.html|title=Asia scientists take big leap toward 'rice of the future'|last=Chandran|first=Nyshka|date=22 September 2015|work=Finance.yahoo.com|access-date=28 September 2015}}</ref> ਪੰਜ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ IRRI ਨੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। 1964 ਤੋਂ 15,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ IRRI ਵਿਖੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=IRRI - Our facilities |url=http://irri.org/about-us/our-facilities |access-date=7 December 2015 |website=Irri.org |archive-date=28 ਨਵੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151128180505/http://irri.org/about-us/our-facilities |url-status=dead }}</ref> == ਗੋਲਡਨ ਚੌਲ == IRRI "ਗੋਲਡਨ ਰਾਈਸ " ਦੇ ਵਿਕਾਸ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟਾਂ ਨੇ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜੀਨ ਪਾਏ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਬੀਟਾ ਕੈਰੋਟੀਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਬੀਟਾ ਕੈਰੋਟੀਨ ਨੂੰ [[ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ]] ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੌਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਦੀ ਘਾਟ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਮ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; [[ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ|ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ]] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਹਰ ਸਾਲ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 250,000 ਤੋਂ 500,000 ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆਉਣ ਦੇ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ"। ਅਗਸਤ 2013 ਵਿੱਚ, ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਜੀਵ- ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨੇ IRRI ਦੀਆਂ ਖੋਜ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਰਾਈਸ ਦੇ ਫੀਲਡ ਟ੍ਰਾਇਲਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।<ref name="hugorestall">{{Cite web |last=Hugo Restall |date=21 November 2014 |title=Growing a Second Green Revolution |url=https://www.wsj.com/articles/growing-a-second-green-revolution-1416613158 |access-date=7 December 2015 |website=Wsj.com}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHugo_Restall2014">Hugo Restall (21 November 2014). </cite></ref> [[ਬਿਲ ਅਤੇ ਮੈਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ|ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਮੇਲਿੰਡਾ ਗੇਟਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ]] IRRI ਨੂੰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।<ref>{{Cite web |title=Agricultural Development Golden Rice |url=http://www.gatesfoundation.org/What-We-Do/Global-Development/Agricultural-Development/Golden-Rice |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203145910/http://www.gatesfoundation.org/What-We-Do/Global-Development/Agricultural-Development/Golden-Rice |archive-date=3 February 2016 |access-date=3 February 2016}}</ref> == ਖੋਜ == [[ਤਸਵੀਰ:IRRI_BBM_rice_drone_demo_2.jpg|thumb| ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਵਿਖੇ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਡਰੋਨ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ।]] IRRI ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:<ref>{{Cite web |last=Kenneth Lojo |title=IRRI - Research |url=http://irri.org/our-work/research |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207021349/http://irri.org/our-work/research/ |archive-date=7 December 2015 |access-date=7 December 2015}}</ref> {{Blockquote|ਥੀਮ 1: ਨਵੀਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਟ ਕਰਨ ਲਈ [[ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਥੀਮ 2: ਸੁਧਰੀਆਂ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਡਿਲੀਵਰੀ ਅਤੇ ਗੋਦ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਲਿਆਉਣਾ ਥੀਮ 3: ਚੌਲ-ਅਧਾਰਤ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨਕ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਥੀਮ 4: ਸੁਧਰੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਮਾਰਕੀਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਉਤਪਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ ਕੱਢਣਾ ਥੀਮ 5: ਵਧੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿਕਲਪ ਥੀਮ 6: ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਚੌਲ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ}} ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਗਠਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ:<blockquote>ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਸਮਝਣਾ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਵਰਤਣਾ; ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਕਰਨਾ; ਸੁਧਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ; ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ; ਰਣਨੀਤਕ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ; ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇਣਾ।<ref>{{Cite web |title=IRRI brochure |url=http://books.irri.org/IRRIbrochure.pdf |access-date=13 August 2016 |publisher=IRRI}}</ref></blockquote>2010 ਵਿੱਚ, ਗਲੋਬਲ ਰਾਈਸ ਸਾਇੰਸ ਪਾਰਟਨਰਸ਼ਿਪ (GRiSP) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ IRRI ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਫਰੀਕਾ ਰਾਈਸ ਸੈਂਟਰ (AfricaRice) ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਟ੍ਰੋਪੀਕਲ ਐਗਰੀਕਲਚਰ (CIAT) ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ "ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਲਈ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ"।<ref name="media release">{{Cite press release|url=http://www.cgiar.org/newsroom/releases/news.asp?idnews=1111|title=Media release: Improved rice availability and reduced environmental impact forecast through new Global Rice Science Partnership|publisher=Cgia.org}}</ref> == ਪੁਰਸਕਾਰ == 1969 ਵਿੱਚ, IRRI ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਝ ਲਈ [[ਰੈਮੋਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਇਨਾਮ|ਰੈਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। <ref name=":0">{{Cite web |title=International Rice Research Institute (IRRI) - Citation |url=http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/profile/207 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923150325/http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/profile/207 |archive-date=23 September 2015 |access-date=19 May 2015 |website=Ramon Magsaysay Award Foundation}}</ref> ਰੈਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ ਜੋ 1957 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਸਥਿਤ ਰੌਕਫੈਲਰ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਫੰਡ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲੀਪੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ "ਫਿਲੀਪੀਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰੈਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਲੇਰਾਨਾ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ"। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ [[ਨੋਬਲ ਇਨਾਮ|ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ]] ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=BBC News - ASIA-PACIFIC - Activists share 'Asian Nobel Prize' |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/851034.stm |access-date=7 December 2015 |website=News.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bureaucrat and whistle-blower Sanjeev Chaturvedi, Anshu Gupta of Goonj to get Ramon Magsaysay Award |url=http://www.dnaindia.com/india/report-bureaucrat-and-whistle-blower-sanjeev-chaturvedi-anshu-gupta-of-goonj-to-get-ramon-magsaysay-award-2109139 |website=Dnaindia.com}}</ref> ਰੈਮਨ ਮੈਗਸੇਸੇ ਅਵਾਰਡ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਈਆਰਆਰਆਈ "ਵਿਸ਼ਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗਰਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਤਨ" ਹੈ,<ref name=":0" /> ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ:<blockquote>ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਨਾਜ ਫਸਲ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੂਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਨੇ "ਚਮਤਕਾਰ ਚੌਲਾਂ" ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ "ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ" ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।<ref name=/></blockquote>ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, IRRI ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਸਹਿਯੋਗ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ 2010 BBVA ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਫਰੰਟੀਅਰਜ਼ ਆਫ਼ ਨਾਲੇਜ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ "ਚੌਲ ਖੋਜ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਭੁੱਖਮਰੀ ਘਟਾਉਣ" ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ, ਅਤੇ "ਇਸਦੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ, ਜਿਸਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਵੀਆਂ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਕਈ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਉਪਜ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ" ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। <ref name=":1">{{Cite web |title=BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Awards |url=http://www.fbbva.es/TLFU/tlfu/ing/microsites/premios/fronteras/galardonados/2010/desarrollo.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107223315/http://www.fbbva.es/TLFU/tlfu/ing/microsites/premios/fronteras/galardonados/2010/desarrollo.jsp |archive-date=7 January 2016 |access-date=7 December 2015}}</ref> IRRI ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਪਾਲਿਸੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਵਾਰਡ ਜਿਊਰੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ:<blockquote>ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਉਪ-ਸਹਾਰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਟੀਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ IRRI ਦੀ ਸਫਲਤਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, IRRI ਨੇ ਇਸ ਮੂਲ ਫਸਲ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।<ref name=/></blockquote> == ਸਹੂਲਤਾਂ == ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ IRRI ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ {{Convert|252|ha}} ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਫਾਰਮ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੱਚ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੋਸ ਬਾਨੋਸ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਈਸ ਜੀਨਬੈਂਕ ਅਤੇ ਰਾਈਸਵਰਲਡ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵੀ ਹਨ। ਦ  ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ 127,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਕਸੇਸ਼ਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ [[ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ|ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ]] ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।<ref>{{Cite web |title=IRRI - The International Rice Genebank |url=http://irri.org/our-work/research/genetic-diversity/international-rice-genebank |access-date=7 December 2015 |website=Irri.org |archive-date=20 ਨਵੰਬਰ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120104137/http://irri.org/our-work/research/genetic-diversity/international-rice-genebank |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC-bank">{{Cite web |last=Greenwood |first=Veronique |date=2022-03-31 |title=Why seed banks aren't just for doomsday |url=http://www.bbc.com/future/article/20220331-why-seed-banks-arent-just-for-doomsday |access-date=2022-04-09 |website=[[BBC]] Future}}</ref> ਦ  (INGER) 1975 ਵਿੱਚ IRRI ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਸ ਟੈਸਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ IRTP ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।<ref name="INGER">{{Cite web |date=2020-05-15 |title=INGER (International Network for Genetic Evaluation of Rice) |url=http://www.irri.org/inger |access-date=2022-04-09 |website=International Rice Research Institute}}</ref> INGER ਐਕਸੈਸ਼ਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰਕ ਵਰਤੋਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।{{Wide image|WV_Los_Baños_Laguna_IRRI_banner.jpg|1600px|ਨਵੰਬਰ 2010 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ/ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਪੈਨੋਰਾਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼।}} ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਵਿੱਚ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਾਇਕ ਜੋਸ ਰਿਜ਼ਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ UPLB ਰਾਹੀਂ ਹੁਣ UP ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ IRRI ਨੂੰ <ref name="lease1">{{Cite web |title=UPLB and IRRI |url=http://books.irri.org/UPLB_IRRI_brochure.pdf |website=Books.irri.org}}</ref> <ref name="lease2">[https://autocatalogarchive.com/wp-content/uploads/2022/04/Isuzu-Axiom-2002-USA.pdf] {{Dead link|date=March 2026|fix-attempted=yes}}</ref> <ref name="lease3">{{Cite web |last=Dalisay |first=Jose |title=Rebalancing the UP-IRRI partnership |url=https://www.philstar.com/the-freeman/opinion/2025/08/04/2462906/rebalancing-irri-partnership |website=Philstar.com}}</ref> ਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਮਾਰਕੋਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਲਏ ਗਏ ਸਨ।<ref name="lands_rzal">{{Cite web |title=Rizal clan seeks return of property 'grabbed' by Marcos {{!}} ABS-CBN News |url=http://newsmobile.abs-cbn.com/nation/04/24/15/rizal-clan-seeks-return-property-grabbed-marcos |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123233626/http://newsmobile.abs-cbn.com/nation/04/24/15/rizal-clan-seeks-return-property-grabbed-marcos |archive-date=2016-01-23 |access-date=2026-02-21}}</ref><ref name="masipag P.D. 457 and 1046-A">{{Cite web |title=Workers Decry IRRI Immunity from Suit |url=https://www.bulatlat.com/news/3-4/3-4-irri.html |access-date=26 June 2026 |website=Bulatlat.com}}</ref> == IRRI ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ == [[ਤਸਵੀਰ:Aerial_view_of_IRRI_compound_(1-2ps_00238).jpg|thumb| 2006 ਵਿੱਚ ਫਿਲੀਪੀਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਦਾ ਹਵਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼।]] IRRI ਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਚੌਲ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ: * [[ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼]] * [[ਬੁਰੂੰਡੀ]] * [[ਕੰਬੋਡੀਆ]] * [[ਚੀਨ]] * [[ਭਾਰਤ]] * [[ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ]] * [[ਜਪਾਨ]] * [[ਲਾਉਸ|ਲਾਓਸ]] * [[ਮੋਜ਼ੈਂਬੀਕ|ਮੋਜ਼ਾਮਬੀਕ]] * [[ਮਿਆਂਮਾਰ]] * [[ਨੇਪਾਲ]] * [[ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼]] * [[ਸਿੰਗਾਪੁਰ]] * [[ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ|ਦੱਖਣ ਕੋਰੀਆ]] * [[ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ|ਸ਼ਿਰੀਲੰਕਾ]] * [[ਥਾਈਲੈਂਡ]] * [[ਵੀਅਤਨਾਮ]] == ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ == * ਬਨੌਏ ਰਾਈਸ ਟੈਰੇਸ * ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਲੇ ਚੌਲ ਖੋਜ ਸੰਘ * ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ == ਹਵਾਲੇ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist|2}} == ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ == * {{Official website|http://www.irri.org}} * International Rice Research Institute on Facebook * [http://www.grisp.net/main/summary Global Rice Science Partnership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005102946/http://www.grisp.net/main/summary|date=5 October 2019}} * [http://irri.org/resources/publications/annual-reports Annual Reports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150905200019/http://irri.org/resources/publications/annual-reports|date=5 September 2015}} * [http://irri.org/about-us/our-history Important Dates in IRRI History, 1960-2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160123200505/http://irri.org/about-us/our-history|date=23 January 2016}} * [http://irri.org/ricetoday Rice Today magazine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150921193633/http://irri.org/ricetoday/|date=21 September 2015}} {{CGIAR Centers}}{{Laguna Special Zones}} [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੈਗਸੇਸੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਨਹੀਂ ਹਨ]] [[ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ]] dkgnvdlm4evrchc65lhfu8iayhnz3nt 0 204851 843707 2026-07-30T05:21:21Z Randeepxsingh 37151 "[[:en:Special:Redirect/revision/1366761243|The Odyssey (2026 film)]]" ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਤਰਜਮਾ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ 843707 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = The Odyssey (2026 film) poster.jpg | alt = ਦ ਔਡਿਸੀ (2026 ਫ਼ਿਲਮ) ਪੋਸਟਰ | director = ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ | based_on = ਹੋਮਰ ਦੀ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ<!--Per poster billing credit. WGA credit: "Based on the Epic Poem by Homer"; Please do not use the "Based on" template here, per MOS:VAR. It is not required and adds an unnecessary line break.--> | producer = {{Plainlist| * ਐਮਾ ਥੌਮਸ * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ }} | starring = {{Plainlist|<!--Order per bottom billing block--> * ਮੈਟ ਡੇਮਨ * ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ * ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ * ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ * ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ * ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ * ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ * ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ }} | music = ਲਡਵਿਗ ਗੋਰੈਨਸਨ | studio = {{Plainlist| * ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> * ਸਾਇਨਕੌਪੀ<ref name="DiscussingFilmReview" /> }} | distributor = ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> | released = 17 ਜੁਲਾਈ 2026 | runtime = 173 ਮਿੰਟ<!--Theatrical runtime: 172:53--><ref name="Runtime" /> | country = {{Plainlist| * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ * ਬਰਤਾਨੀਆਂ }} | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | budget = $250&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="TeaserLeakTHR" /> | gross = $683&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=33764258 |title=The Odyssey (2026) |access-date=July 29, 2026}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers |id=Odyssey-The-(2026) |title=The Odyssey |access-date=July 29, 2026}}</ref> }} '''''ਦ ਔਡਿਸੀ''''' ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਐਮਾ ਥੌਮਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਰਜਿਆ। ਦ ਔਡਿਸੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਲੇਖਕ [[ਹੋਮਰ]] ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯੁਨਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਮੈਟ ਡੈਮਨ|ਮੈਟ ਡੇਮਨ]], [[ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ|ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ]], ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ, ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ, ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ, ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ, ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ, ਅਤੇ ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਔਡਿਸਿਅਸ, ਜੋ ਕਿ ਇਥਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਟ੍ਰੋਜਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪਨੈੱਲਪੀ ਕੋਲ ਪਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਜੀਵ ਟੱਕਰਦੇ ਹਨ। rn98no2mdd9jean536m8abj72bu6f3w 843708 843707 2026-07-30T05:22:36Z Randeepxsingh 37151 Randeepxsingh ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਦ ਓਡੀਸੀ (1926 ਫ਼ਿਲਮ)]] ਨੂੰ [[ਦ ਔਡਿਸੀ (2026 ਫ਼ਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 843707 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = The Odyssey (2026 film) poster.jpg | alt = ਦ ਔਡਿਸੀ (2026 ਫ਼ਿਲਮ) ਪੋਸਟਰ | director = ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ | based_on = ਹੋਮਰ ਦੀ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ<!--Per poster billing credit. WGA credit: "Based on the Epic Poem by Homer"; Please do not use the "Based on" template here, per MOS:VAR. It is not required and adds an unnecessary line break.--> | producer = {{Plainlist| * ਐਮਾ ਥੌਮਸ * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ }} | starring = {{Plainlist|<!--Order per bottom billing block--> * ਮੈਟ ਡੇਮਨ * ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ * ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ * ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ * ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ * ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ * ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ * ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ }} | music = ਲਡਵਿਗ ਗੋਰੈਨਸਨ | studio = {{Plainlist| * ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> * ਸਾਇਨਕੌਪੀ<ref name="DiscussingFilmReview" /> }} | distributor = ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> | released = 17 ਜੁਲਾਈ 2026 | runtime = 173 ਮਿੰਟ<!--Theatrical runtime: 172:53--><ref name="Runtime" /> | country = {{Plainlist| * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ * ਬਰਤਾਨੀਆਂ }} | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | budget = $250&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="TeaserLeakTHR" /> | gross = $683&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=33764258 |title=The Odyssey (2026) |access-date=July 29, 2026}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers |id=Odyssey-The-(2026) |title=The Odyssey |access-date=July 29, 2026}}</ref> }} '''''ਦ ਔਡਿਸੀ''''' ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਐਮਾ ਥੌਮਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਰਜਿਆ। ਦ ਔਡਿਸੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਲੇਖਕ [[ਹੋਮਰ]] ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯੁਨਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਮੈਟ ਡੈਮਨ|ਮੈਟ ਡੇਮਨ]], [[ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ|ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ]], ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ, ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ, ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ, ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ, ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ, ਅਤੇ ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਔਡਿਸਿਅਸ, ਜੋ ਕਿ ਇਥਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਟ੍ਰੋਜਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪਨੈੱਲਪੀ ਕੋਲ ਪਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਜੀਵ ਟੱਕਰਦੇ ਹਨ। rn98no2mdd9jean536m8abj72bu6f3w 843710 843708 2026-07-30T05:38:24Z Randeepxsingh 37151 843710 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = The Odyssey (2026 film) poster.jpg | alt = ਦ ਔਡਿਸੀ (2026 ਫ਼ਿਲਮ) ਪੋਸਟਰ | director = ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ | based_on = ਹੋਮਰ ਦੀ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ<!--Per poster billing credit. WGA credit: "Based on the Epic Poem by Homer"; Please do not use the "Based on" template here, per MOS:VAR. It is not required and adds an unnecessary line break.--> | producer = {{Plainlist| * ਐਮਾ ਥੌਮਸ * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ }} | starring = {{Plainlist|<!--Order per bottom billing block--> * ਮੈਟ ਡੇਮਨ * ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ * ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ * ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ * ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ * ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ * ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ * ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ }} | music = ਲਡਵਿਗ ਗੋਰੈਨਸਨ | studio = {{Plainlist| * ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> * ਸਾਇਨਕੌਪੀ<ref name="DiscussingFilmReview" /> }} | distributor = ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> | released = 17 ਜੁਲਾਈ 2026 | runtime = 173 ਮਿੰਟ<!--Theatrical runtime: 172:53--><ref name="Runtime" /> | country = {{Plainlist| * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ * ਬਰਤਾਨੀਆਂ }} | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | budget = $250&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="TeaserLeakTHR" /> | gross = $683&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=33764258 |title=The Odyssey (2026) |access-date=July 29, 2026}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers |id=Odyssey-The-(2026) |title=The Odyssey |access-date=July 29, 2026}}</ref> }} '''''ਦ ਔਡਿਸੀ''''' ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਐਮਾ ਥੌਮਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਰਜਿਆ। ਦ ਔਡਿਸੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਲੇਖਕ [[ਹੋਮਰ]] ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯੁਨਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਮੈਟ ਡੈਮਨ|ਮੈਟ ਡੇਮਨ]], [[ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ|ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ]], ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ, ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ, ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ, ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ, ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ, ਅਤੇ ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਔਡਿਸਿਅਸ, ਜੋ ਕਿ ਇਥਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਟ੍ਰੋਜਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪਨੈੱਲਪੀ ਕੋਲ ਪਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਜੀਵ ਟੱਕਰਦੇ ਹਨ। === ਕਿਰਦਾਰ === * [[ਮੈਟ ਡੈਮਨ|ਮੈਟ ਡੇਮਨ]] - ਔਡਿਸਿਅਸ, ਇਥਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ। * [[ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ|ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ]] - ਟੈਲੇਮੈਕਸ, ਔਡਿਸਿਅਸ ਅਤੇ ਪਨੈੱਲਪੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। * ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ - ਪਨੈੱਲਪੀ, ਔਡਿਸਿਅਸ ਦੀ ਪਤਨੀ। * ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ - ਐਂਟਿਨਸ, ਇੱਕ ਸੂਟਰ (ਔਡਿਸਿਅਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਨੈੱਲਪੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ)। * ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ (ਦੋ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ) - ** ਟ੍ਰੌਏ ਦੀ ਹੈਲੇਨ - ਮੈਨੇਲਸ ਦੀ ਪਤਨੀ। ** ਕਲਾਈਟਮਨੈੱਸਟ੍ਰਾ - ਹੈਲੇਨ ਦੀ ਜੁੜਵਾ ਭੈਣ, ਐਗਮੈੱਮਨੌਨ ਦੀ ਪਤਨੀ। * ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ - ਸਿਰਸੀ, ਇੱਕ ਚੁੜੇਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਵੀ। * ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ - ਐਥੇਨਾ, ਗਿਆਨ, ਜੰਗਬੰਦੀ, ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਦੇਵੀ। * ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ - ਕੈਲਿਪਸੋ, ਓਗਿਗਿਆ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿੰਫ। dyze7xa7h1uqc8htqcxg9uue9huq0lv 843711 843710 2026-07-30T05:38:54Z Randeepxsingh 37151 843711 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = The Odyssey (2026 film) poster.jpg | director = ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ | based_on = ਹੋਮਰ ਦੀ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ<!--Per poster billing credit. WGA credit: "Based on the Epic Poem by Homer"; Please do not use the "Based on" template here, per MOS:VAR. It is not required and adds an unnecessary line break.--> | producer = {{Plainlist| * ਐਮਾ ਥੌਮਸ * ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ }} | starring = {{Plainlist|<!--Order per bottom billing block--> * ਮੈਟ ਡੇਮਨ * ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ * ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ * ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ * ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ * ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ * ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ * ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ }} | music = ਲਡਵਿਗ ਗੋਰੈਨਸਨ | studio = {{Plainlist| * ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> * ਸਾਇਨਕੌਪੀ<ref name="DiscussingFilmReview" /> }} | distributor = ਯੁਨਿਵਰਸਲ ਪਿਕਚਰਜ਼<ref name="DiscussingFilmReview" /> | released = 17 ਜੁਲਾਈ 2026 | runtime = 173 ਮਿੰਟ<!--Theatrical runtime: 172:53--><ref name="Runtime" /> | country = {{Plainlist| * ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ * ਬਰਤਾਨੀਆਂ }} | language = ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ | budget = $250&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="TeaserLeakTHR" /> | gross = $683&nbsp;ਮਿਲੀਅਨ<ref name="BOM">{{Cite Box Office Mojo |id=33764258 |title=The Odyssey (2026) |access-date=July 29, 2026}}</ref><ref name="NUM">{{Cite The Numbers |id=Odyssey-The-(2026) |title=The Odyssey |access-date=July 29, 2026}}</ref> }} '''''ਦ ਔਡਿਸੀ''''' ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲਪਨਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ [[ਕ੍ਰਿਸਟੋਫ਼ਰ ਨੋਲਨ]] ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਐਮਾ ਥੌਮਸ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਰਜਿਆ। ਦ ਔਡਿਸੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਲੇਖਕ [[ਹੋਮਰ]] ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯੁਨਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਔਡਿਸੀ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ [[ਮੈਟ ਡੈਮਨ|ਮੈਟ ਡੇਮਨ]], [[ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ|ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ]], ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ, ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ, ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ, ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ, ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ, ਅਤੇ ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ, ਔਡਿਸਿਅਸ, ਜੋ ਕਿ ਇਥਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਟ੍ਰੋਜਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪਨੈੱਲਪੀ ਕੋਲ ਪਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਜੀਵ ਟੱਕਰਦੇ ਹਨ। === ਕਿਰਦਾਰ === * [[ਮੈਟ ਡੈਮਨ|ਮੈਟ ਡੇਮਨ]] - ਔਡਿਸਿਅਸ, ਇਥਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ। * [[ਟੌਮ ਹਾਲੈਂਡ|ਟੌਮ ਹੌਲੈਂਡ]] - ਟੈਲੇਮੈਕਸ, ਔਡਿਸਿਅਸ ਅਤੇ ਪਨੈੱਲਪੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। * ਐਨ ਹੈਥਅਵੇ - ਪਨੈੱਲਪੀ, ਔਡਿਸਿਅਸ ਦੀ ਪਤਨੀ। * ਰੌਬਰਟ ਪੈਟਿੰਨਸਨ - ਐਂਟਿਨਸ, ਇੱਕ ਸੂਟਰ (ਔਡਿਸਿਅਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਨੈੱਲਪੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ)। * ਲੁਪਿਤਾ ਨਯੋਂਗ’ਓ (ਦੋ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ) - ** ਟ੍ਰੌਏ ਦੀ ਹੈਲੇਨ - ਮੈਨੇਲਸ ਦੀ ਪਤਨੀ। ** ਕਲਾਈਟਮਨੈੱਸਟ੍ਰਾ - ਹੈਲੇਨ ਦੀ ਜੁੜਵਾ ਭੈਣ, ਐਗਮੈੱਮਨੌਨ ਦੀ ਪਤਨੀ। * ਸਮੈਨਥਾ ਮੌਰਟਨ - ਸਿਰਸੀ, ਇੱਕ ਚੁੜੇਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਵੀ। * ਜ਼ੈੱਨਡੇਆ - ਐਥੇਨਾ, ਗਿਆਨ, ਜੰਗਬੰਦੀ, ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀ ਦੇਵੀ। * ਚਾਰਲੀਜ਼ ਥੀਰੌਨ - ਕੈਲਿਪਸੋ, ਓਗਿਗਿਆ ਦੇ ਟਾਪੂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਿੰਫ। op0iggprbrbljjoleebn0c1yb2zr3g4 0 204852 843709 2026-07-30T05:22:36Z Randeepxsingh 37151 Randeepxsingh ਨੇ ਸਫ਼ਾ [[ਦ ਓਡੀਸੀ (1926 ਫ਼ਿਲਮ)]] ਨੂੰ [[ਦ ਔਡਿਸੀ (2026 ਫ਼ਿਲਮ)]] ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ 843709 wikitext text/x-wiki #ਰੀਡਾਇਰੈਕਟ [[ਦ ਔਡਿਸੀ (2026 ਫ਼ਿਲਮ)]] m8a5gz8h8u3nveib35l89b6bde2lgb9 6 204853 843712 2026-07-30T05:39:52Z Randeepxsingh 37151 843712 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1