ਵਿਕੀਸਰੋਤ pawikisource https://pa.wikisource.org/wiki/%E0%A8%AE%E0%A9%81%E0%A9%B1%E0%A8%96_%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter ਮੀਡੀਆ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਤਸਵੀਰ ਤਸਵੀਰ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਮੀਡੀਆਵਿਕੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਫਰਮਾ ਫਰਮਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਮਦਦ ਮਦਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲੇਖਕ ਲੇਖਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੋਰਟਲ ਪੋਰਟਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਲਿਖਤ ਲਿਖਤ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਆਡੀਓਬੁਕ ਆਡੀਓਬੁਕ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਨੁਵਾਦ ਅਨੁਵਾਦ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਇੰਡੈਕਸ ਇੰਡੈਕਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ TimedText TimedText talk ਮੌਡਿਊਲ ਮੌਡਿਊਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ Event Event talk 250 2122 215233 8215 2026-04-09T12:21:58Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>{{Block center|<poem>ਯਾਦ ਤੇਰੀ ਮੈਂ ਸਾਂਭ ਸਾਂਭ ਕੇ ਇੰਜ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਰੱਖੀ- ਜਿਵੇਂ ਸਿਆਲੀ ਰੁੱਤੇ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਛੱਪਰ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਮੀਂਹ ਗੜੇ ਦਾ ਵਸਦਾ, ਛੱਪਰ ਚੋਵੇ, ਥੱਲੇ ਇਕ ਮੁਸਾਫਰ ਬੈਠਾ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਪ ਤ੍ਰਿਪ ਚੋਂਦੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਟੇਪਿਉਂ ਨਿੱਘ ਬਚਾਵਣ ਖਾਤਰ, ਰੋਕ ਪਿੱਠ ਦੇ ਗੰਧਲਾ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਇਹ ਡਾਰ ਕੋਈ ਮਿਰਗਾਂ ਦੀ, ਲੈ ਕੇ ਨੈਣ ਮਸ਼ਾਲਾਂ, ਲਭਦੀ ਨਿਕੇ ਨਿਕੇ ਬੱਕ ਗੁਆਚੇ, ਕਰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਭਾਲਾਂ, ਪੋਲੇ ਪੋਲੇ ਪੱਬ ਜ਼ਮੀਂ ਤੇ ਧਰਦੀ ਲੈਂਦੀ ਫਿਰੇ ਕਨਸੋਆਂ।</poem>}} ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤਾਲ ਵੀ ਚੋਖਾ ਨਵੀਨਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਤਾਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪੜ੍ਹਨ ਉਤੇ ਜਾਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸਾਂ। ਉਹ ਇਹ ਹਨ- {{Block center|<poem>ਅਰਸ਼ ਤਾਰੇ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੀਵੇ ਜਲਣ, ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ ਇਹ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰੇ ਜਿਹੇ। ਉਡ ਕੇ ਆ ਪਈ ਚਿਣਗ-ਯਾਦ ਦਿਲ ਤੇ ਕਿਤੋਂ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨੈਣ ਭਾਰੇ ਜਿਹੇ। ਹੈ ਰਾਤ, ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਚੰਨ, ਕਿਰਨਾਂ ਨੇ ਖਮੋਸ਼, ਬਿਰਛਾਂ ਦੇ ਤਲੇ ਸਹਿਮ ਕੇ ਬੈਠੇ ਨੇ ਹਨੇਰੇ। ਅੱਜ ਖੁਲ੍ਹੇ ਪਸਾਰੇ ਤੇ ਪਈ ਚਾਂਦਨੀ ਊਂਘੇ, ਘਾਹ-ਤ੍ਰੇਲ ਪਈ ਲਿਸ਼ਕੇ, ਤੇ ਚੁਪ-ਚਾਣ ਚੁਫੇਰੇ।</poem>}} ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਇਕ ਬੰਦ ਵਿਚ ਵੀ 'ਨਿਕੇ ਨਿਕੇ' ਤੇ 'ਪੋਲੇ ਪੋਲੇ' ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਨਾਲ {{right|[੭੫}}<noinclude></noinclude> dj48q5q2bdtrd2b9orrbmltakflejef 250 2123 215268 8216 2026-04-09T12:32:19Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਇਕ 'ਨਿੱਕੇ' ਤੇ ਇਕ 'ਪੋਲੇ ਪੋਲੇ' ਦੇ ਤੋਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਤਾਲ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। {{gap}}ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਤੋਲਾਂ ਤੇ ਤਾਲਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਣ ਕੇ ਹੇਵੇ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਝਭੀੜ ਕੇ, ਤੇ ਸੁਕੋੜ ਕੇ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਠਨਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਸੁਆਦ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ- {{Block center|<poem>ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਹਸੀਨ ਨਗ਼ਮੇ ਖਿਲਾਰ ਚੁੱਕਾਂ। ਮੈਂ ਨਵੀਆਂ ਤਦਬੀਰਾਂ ਜਨਮੀਆਂ ਨੇ, ਮੈਂ ਘਸੀਆਂ ਤਕਦੀਰਾਂ ਮਾਰ ਚੁੱਕਾਂ। ਮੈਂ ਵਾਦੀ ਕੁੱਲ ਰਾਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੇ ਦੀ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਪਾ ਗਇਆ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਇਹ ਉਡਾਰੀ ਲਾਵਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਕਿਸ ਲਈ? ਕੌਣ ਅਜ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਮੇਰੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਮੁਛ ਕੇ ਪਰ, ਨਫ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਧਦਕਦੇ ਲਾਵੇ 'ਚ ਸੁਟਣਾ ਚਾਹ ਰਹਿਆ?</poem>}} {{gap}}ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਲਾਂ ਕਰਦੇ ਦਾ ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਕਵੀ ਦਾ ਪੈਰ ਥਿੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਿਮਾਂ ਯੋਗ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਤਾਲ, ਜਿਥੇ ਨਵੇਂ ਨਰੋਏ ਹਨ, ਪੱਕੇ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। {{gap}}ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਰੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਪਿਆਰ, ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ; ਪਰ ਘਰੋਗੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਦ-ਭਰੇ, ਮਮਤਾ ਭਰੇ ਜਿਵੇਂ ........... 'ਤੇ ਹੁਣ' ਵਿਚ, ਆਸ਼ਾਮਈ ਚਿਤਰ, ਜਿਵੇਂ 'ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਗੰਢ ਤੇ', ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤਾਂਘੀ ਵਿਸ਼ੇ, ਜਿਵੇਂ 'ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ' ਜਾਂ 'ਕੋਈ ਜੁਗਨੂੰ, ਕੋਈ ਤਾਰਾ' ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਹਨ? {{gap}}ਡਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਕਿਧਰੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਕਾਸ ਪਾਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਫਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਸ ਵੀ ਬੱਝਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ' ਨੇ ਸ੍ਵੈ-ਅਧਿਯਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿੱਤ-ਪੂਰ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਣਾ ਸਕੇਗਾ। {{gap}}ਸੁਖਪਾਲ ਵੀਰ ਸਿੰਘ 'ਹਸਰਤ' ਵੀ ਇਕ ਹੋਣਹਾਰ ਕਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਸੰਗ੍ਰਹ ਮੇਰੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹਨ: 'ਸਰਸਬਜ਼ ਪਤਝੜਾਂ ਤੇ 'ਹੁਸਨ ਕਿਨਾਰੇ' ੭੬]<noinclude></noinclude> gonvozjknzbe6jl6f9lpmyb1qv6mqml 250 2124 215300 8217 2026-04-09T12:47:22Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਪਹਿਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਲਈ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਣ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਦੇ ਮੁਖ-ਸ਼ਬਦ ਲਿਖ ਕੇ ਪ੍ਰੋ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਹਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਥੇ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੂਝ ਤੇ ਨੀਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦ ਦਿਤੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਹਸਰਤ ਵਿਚ ਦਿਲ ਹੈ, ਦਿਮਾਗ਼ ਹੈ, ਰਾਗਾਤਮਕਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੋਲ-ਲੱਭਤ ਹੈ, ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ, ਨਵੇਂ ਇਸਤਿਆਰੇ ਸਾਜ਼ ਲਭ ਕੇ ਵਰਤਣ ਦਾ ਚਾਉ ਤੇ ਸਲੀਕਾ ਹੈ। .........(ਪਰ) ਹਸਰਤ ਅਜੇ ਕੱਚਾ ਹੈ ਛੰਦਾਬੰਦੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਵਜੋਂ, ਪਰ ਇਹ ਕੱਚ ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਦੂਰੀ ਮਸ਼ਕ ਦਾ, ਤਕਾਜ਼ਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ, ਸਿਵਾਏ ਇਕ ਗੱਲ ਦੇ। ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਹਸਰਤ ਵਿਚ ਸਲੀਕਾ ਨਹੀਂ, ਕਹਿਣ ਦਾ ਸੁਹਣਾ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ 'ਆਲੋਚਨਾ' ਵਿਚ ਨੋਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਇਸ ਲਈ ਸਮਝਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਹਸਰਤ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਇਛਕਾਂ ਦਾ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਵਿਗੜ ਨਾ ਗਇਆ, ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਂ ਹਨ। 'ਆਲੋਚਨਾ' ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ, ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਚੰਗੀ ਕਵਿਤਾ ਇਥੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਣਹਾਰ ਸੰਭਾਵਨਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੂ ਦੋਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ। {{Block center|<poem>ਨਿਸ਼ਾ ਦੀ ਤਲਖ਼ੀਆਂ 'ਚੋਂ, ਫੁਟਦੀ ਹੈ ਸਵੇਰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ, ਮਹੱਬਤ ਹੀ ਫ਼ਸਾਨਾ ਏ, ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਏ? ਹੈ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਕਾਇਰ, ਜਾਂ ਹੈ ਮਾਨਵਤਾ ਹੀ ਰਬ ਮੇਰਾ ਬੁਢੇਪਾ 'ਉਪਰ-ਲੰਮੀ' ਏ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਜਵਾਨੀ ਏ? ਹੁਸਨ ਦੇ ਰੰਗ ਬਦਲੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਮਾਰੂ ਸਿਆਹੀਆਂ ਨੇ, 'ਇਹ ਦੌਲਤ' ਹੀ 'ਅਮੀਰੀ' ਏ ਕਿ ਐਵੇਂ 'ਦਿਲ-ਲੁਭਾਣੀ' ਏ? ਖ਼ੁਦਾ ਹੈ ਰੂਹ ਹਸਤੀ ਦੀ ਤਾਂ ਪਿਆਰਾਂ ਦਾ ਖ਼ੁਦਾ ਕਿਹੜਾ? ਹੈ 'ਕੁਦਰਤ' ਰਾਜ਼ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਿ 'ਧਰਤੀ ਹੀ ਸੁਹਾਣੀ' ਏ? ਹੈ 'ਪੀੜਾਂ ਵਿਚ ਮਸਤੀ' ਜਾਂ ਹੈ 'ਗੁਰਬਤ-ਰੂਹ ਕੰਡਿਆਲੀ'? 'ਇਹੀ ਰੰਗ' ਅਮਨ-ਗੰਗਾ ਹੈ, ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਏ? ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ ਰੇਖਾ ਧਰਮ ਲਈ ਜੇ ਸਾਂਞ ਚਾਨਣ ਏ, ਪਵਨ ਅਕਲਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਤੜਪ ਹੈ ਜਾਂ ਵੈਰਾਨੀ ਏ? ਹੈ ਜੀਵਨ ਰਾਗ ਮੇਰਾ ਜਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਹਾਂ ਰਾਗ ਹਸਤੀ ਦਾ, ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਤਿ-ਅਮ੍ਰਿਤ, ਅਮਰ 'ਹਸਰਤ' ਦੀ ਕਾਨੀ ਏਂ।</poem>}} {{right|[੭੭}}<noinclude></noinclude> 8trs4io9qf58slec11prg4lekfdhq7o 250 2125 215321 8218 2026-04-09T15:49:49Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>{{gap}}ਜਿਥੇ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਬੜਾ ਤਕੜਾ ਕਾਵਿਮਈ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੱਚ ਵੀ ਬੇ-ਓੜਕਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ 'ਸਵੇਰ' ਨੂੰ 'ਸ੍ਵੇਰ' ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 'ਗ਼ੁਰਬਤ-ਰੂਹ' ਤੇ 'ਵਿਗਿਆਨ-ਰੇਖਾ ਧਰਮ ਜੇਹੀਆਂ ਸਮਾਸ-ਰੂਪੀ ਉਕਤੀਆਂ ਕਵੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਲਖਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੀਆਂ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਜੇਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ 'ਹੈ' ਦੀ ਥਾਉਂ 'ਏ' ਤੇ 'ਏ' ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਗੀਤਾਤਮਕਤਾ ਵਧੀ ਹੈ? {{gap}}ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧਾਰਥੀ ਅਲੰਕਾਰ ਜਿਸ ਖੂਬੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਇਆ ਹੈ-ਜਿਵੇਂ, ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਅੱਠਵੀਂ, ਨਾਵੀਂ, ਤੇ ਦਸਵੀਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ-ਉਹ ਹਸਰਤ ਦੇ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁਛ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜਵੀ ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਸਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਪੜਾਉ ਉਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਤੇ ਭਾਵਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਅਣਸਮਝਿਆ ਟਕਰਾਉ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਧਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਟਕਰਾਉ ਨੂੰ ਸਾਧ ਲਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਵੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। --੦-- {{larger|ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ}} '''{{larger|ਵਾਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ}}''' {{center|ਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਛੱਪ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।}} {{center|{{gap}}{{gap}}ਮੁਲ ਕੇਵਲ ੪) ਭੇਜਣ ਲਈ ਲਿਖੋ।}} {{center| ਸਕੱਤ੍ਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਅਕਾਡਮੀ ੫੫੫ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ।}} ੭੮]<noinclude></noinclude> 7es09ythbken2g15r5h50nnjm6fccne 215322 215321 2026-04-09T15:50:32Z Amritpal Aman 2020 215322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>{{gap}}ਜਿਥੇ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਬੜਾ ਤਕੜਾ ਕਾਵਿਮਈ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੱਚ ਵੀ ਬੇ-ਓੜਕਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ 'ਸਵੇਰ' ਨੂੰ 'ਸ੍ਵੇਰ' ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਰਬੰਧ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। 'ਗ਼ੁਰਬਤ-ਰੂਹ' ਤੇ 'ਵਿਗਿਆਨ-ਰੇਖਾ ਧਰਮ ਜੇਹੀਆਂ ਸਮਾਸ-ਰੂਪੀ ਉਕਤੀਆਂ ਕਵੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਲਖਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੀਆਂ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਜੇਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ 'ਹੈ' ਦੀ ਥਾਉਂ 'ਏ' ਤੇ 'ਏ' ਵਰਤਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਗੀਤਾਤਮਕਤਾ ਵਧੀ ਹੈ? {{gap}}ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧਾਰਥੀ ਅਲੰਕਾਰ ਜਿਸ ਖੂਬੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਇਆ ਹੈ-ਜਿਵੇਂ, ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਅੱਠਵੀਂ, ਨਾਵੀਂ, ਤੇ ਦਸਵੀਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ-ਉਹ ਹਸਰਤ ਦੇ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁਛ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜਵੀ ਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਅਸਲ ਵਿਚ ਹਸਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਪੜਾਉ ਉਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਤੇ ਭਾਵਕਤਾ ਦਾ ਇਕ ਅਣਸਮਝਿਆ ਟਕਰਾਉ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਾਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਧਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਟਕਰਾਉ ਨੂੰ ਸਾਧ ਲਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਵੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। {{center|--੦--}} {{larger|ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਅਕਾਡਮੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ}} '''{{larger|ਵਾਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ}}''' {{center|ਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਛੱਪ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।}} {{center|{{gap}}{{gap}}ਮੁਲ ਕੇਵਲ ੪) ਭੇਜਣ ਲਈ ਲਿਖੋ।}} {{center| ਸਕੱਤ੍ਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤ ਅਕਾਡਮੀ ੫੫੫ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ।}} ੭੮]<noinclude></noinclude> kexk3vuzsc5i2c8azcqdtmw6ab1u602 250 2126 215350 8219 2026-04-10T08:45:42Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" /></noinclude>ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਭੋਗਲ ਐਮ.ਏ.- {{center|{{larger|ਜੈਮਲ ਫਤੇ ਦੀ ਵਾਰ}}}} {{gap}}'ਜੈਮਲ ਫੱਤੇ ਦੀ ਵਾਰ' ਤਾਰਾ ਚੰਦ (ਟੀ.ਸੀ.) ਗੁਜਰਾਤੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਹੁਣੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ। {{gap}}ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਗੁਜਰਾਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਬੈਤ-ਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਬੁਝਾਰਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ ਬੰਦ 'ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ' ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬੁਝਾਰਤ ਬੈਤ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਹੈ 'ਗੰਨਾ': {{center|<poem>ਕਾਫ਼-ਕੱਟ ਸਿਰ ਲਿਆਓ ਜੇ ਵਿਚ ਕਦਮਾਂ, {{gap}}ਨਜ਼ਰੇ-ਖ਼ਲਕ ਅੰਦਰ ਜ਼ਹਿਰੀ ਮਾਰ ਬਣ ਜਾਂ। ਜੇਕਰ ਕਦਮ ਕੱਟਕੇ ਰਖੋ ਸੀਸ ਉੱਤੇ, {{gap}}ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਆਤਸ਼ ਹਾਰ ਬਣ ਜਾਂ। ਕਦਮ ਕੱਟ ਸੀਨਾ ਰਖੋ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, {{gap}}ਦਸਤੇ ਯਾਰ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂ। ਸਿੱਧਾ ਕੱਦ ਮੇਰਾ ਹਰਫ਼ ਤਿੰਨ 'ਟੀ. ਸੀ.', {{gap}}ਉਲਟੇ ਅੰਗ ਜੇਕਰ ਸ਼ੀਰੀਂਦਾਰ ਬਣ ਜਾਂ।</poem>}} {{gap}}ਕੁਸ਼ਤਾ ਨੇ ਬੈਂਤ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਬੰਦ ਅਲੰਕਾਰ-ਮਈ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: {{center|<poem>ਮੀਮ-ਮੂੰਹ ਮਹਿਤਾਬ ਦੇ ਵਾਂਗ ਉਹਦਾ, {{gap}}ਸਿਰ ਤੇ ਵਾਲ ਨੇ ਮਿਸਲ ਸ਼ਬਤਾਰ ਕਾਲੇ। ਕਾਲੇ ਮੂੰਹ ਖਜਾਲਤ ਥੀਂ ਫੇਰ ਲੇਵਣ, {{gap}}ਵੇਖੇ ਪੇਚ ਜੇ ਜ਼ੁਲਫ਼ੇ ਦੋ ਤਾਰ ਵਾਲੇ।</poem>}} {{right|[੭੯}}<noinclude></noinclude> pmphkuxnuyj5vn1d89ui2v2ocwmjo59 250 15871 215347 209079 2026-04-10T06:34:40Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 215347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude> {{center|(੧੩੫)}} ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਸੁੰਦ੍ਰਤਾ, ਮਿਠ ਬੋਲਾਂ, ਲਿਆਕਤ, ਸੁਚੱਜਾਂ ਅਤੇ ਮਿਲਨਸਾਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਦਾ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਮੋਮ ਵਰਗਾ ਨਰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਓਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਅਨੂਪ ਸੁੰਦ੍ਰਤਾ ਵੱਲ ਕਿੰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਦੇਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਓਦੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਓਨਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਕੈਮ ਰਹਣ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀਆਂ ਦੀ ਉਪਮਾਂ ਕਰਦੀ, ਕਦੀ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀਆਂ ਬਿਪਤਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਸੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਓਸ ਨੇ ਐਨ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਜ਼ਾਲਮ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਣ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵੇਹਦਕ ਹਾਲ ਸੁਣਿਆਂ ਓਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਸਹਾਰਾ ਨਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਓਹ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਜ਼ਾਰ ਜ਼ਾਰ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਐਨੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੱਬ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਏਹਨਾਂ ਬਹਾਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਵਰਗੀ ਹੂਰ ਨੂੰ ਓਸ ਦੇ ਪਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। {{gap}}ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪ ਡਾਢਾ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਲੜਾਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਹਲਾ ਜੁਧਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੁੱਝਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਓਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਨੇਕਾਂ ਝਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਏਸ ਦਾ ਚੇਤਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਏਧਰ ਹਮੀਦਾ<noinclude></noinclude> sv9efsz9bg6musoffpug881dt68vf07 250 15876 215348 209081 2026-04-10T06:39:34Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 215348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>{{center|(੧੩੬)}} ਬਾਨੋ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਬਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਵਾਸਤੇ ਏਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਰੂਪੀ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਝਾੜੀ ਕੁਝ ਕੁਝ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫੁੱਲਵਾੜੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਹਮੀਦਾ ਬਾਨੋ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਮਨ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਲੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਓਸ ਨੂੰ ਜਦ ਕਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ, ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਫਿਰਨਾਂ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦਾ, ਜੁਧਾਂ ਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ, ਸਤਿਸੰਗਤਾਂ, ਜੋੜ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦੀਆਂ ਘਨਘੇਰਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਝਾਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਓਹ ਬੇਵਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਹਾਹੁਕੇ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੱਖੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਇਕ ਦੋ ਅੱਥਰੂ ਵੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ। ਅਜੇਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਹੰਸਣੀ ਵਾਂਗ ਦਿਨੇ ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਸੋਚਦੇ ਰਹਣਾ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਸੀ॥ {{gap}}ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਰਣਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗੁਣਾਂ<noinclude></noinclude> 0c4r4j0he1wwlkdxt0r4g0u0dmywoy1 250 19376 215170 50332 2026-04-09T11:59:53Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 215170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" />{{center|( ੬੦ )}}</noinclude>____________________________________________________________________ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ- ਅੰਜਨਾਂ! ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਨੀ ਹੈ ਰੋਇਆਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾਂ ਧੀਰਜ ਕਰ ਅਰ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰਖ ਓਹੋ ਸਬਦੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਦੇਨ ਵਾਲਾ ਹੈ॥ {{gap}}ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ-ਭੈਨ੍ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਰੋਨ ਵੱਲ ਨ ਵੇਖ ਅਜੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਫਿਕਰ ਦਾ ਕਟਕ ਚੜਿਆ ਹੈ ਏਡੀ ਛੇਤਾ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਆਪਨੇ ਆਪਹੀ ਹੌਲੀ ੨ ਧੀਰਜ ਆਜਾਵੇਗਾ। ਜੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਹਰ ਹੀਲੇ ਓਹੋ ਹੀ ਭੋਗਨਾ ਪਵੇਗਾ॥ {{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਕਿੱਥੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਏਹ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਵਾਮੀ ਜੀ ਆਉਨਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਧਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨਾਵਾਂਗੀ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਅੱਜ ਅਪਨੀ ਇਹ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾ। ਦੱਸ ਰੋਵਾਂ ਨਾਂ ਤੇ ਕੀ ਕਰਾਂ! ਰੱਬ ਜਾਨੇ ਅਜੇ ਕੀ ਕੀ ਦੁਖ ਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵੇਖਨੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਜਾਨੇ ਅਜੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਆਓਨਗੇ? ਹਾਏ! ਮਹੇਂਦ੍ਰਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਦਿਆਂਈ ਕਲੇਜਾ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥ {{gap}}ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ-ਹੌਸਲਾ ਕਰ ਘਬਰਨਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਤੂੰ ਤ ਆਪ ਸਿਅਨੀ ਹੈਂ, ਪੇਕੇ ਜਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਓਹ ਤੇਰੇ ਹਾਲ ਤੇ ਜਰੂਰ ਦਇਆ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਕੋਈ ਐਸੀ ਵੈਸੀ ਗੱਲ ਭੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ ॥ {{gap}}ਪਾਠਕ ਗਣ! ਅੰਜਨਾਂ ਵੀ ਤਾਂ ਅਪਨੇ ਦੁਖੜੇ ਰੋਂਦੀ ਮਹੇਂਦ੍ਰਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਦਿਆਂ ੨ ਸਾਡਾ ਮਨ ਭੀ ਭਰ ਆਇਆ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਏਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਦਈਏ ਅਰ ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ ਚਲਕੇ ਵੇਖੀਯੇ ਕਿ ਰਾਜ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਵਿਦਯਾਧਰ ਦਾ ਕੋਈ ਖਤ ਪਤ੍ਰ ਆਇਆ ਹੈ ਯਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ॥ {{gap}}ਆਹਾ! ਰਾਨੀ ਵਗ ਮੋਹਿਨੀ ਤਾਂ ਅੰਜਨਾਂ ਤੋਂ ਬੀ ਵਧਕ<noinclude></noinclude> 2k11498qhs93zlr4uvlhxin4tcmlkid 250 19580 215328 50552 2026-04-10T01:36:04Z Taranpreet Goswami 2106 215328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>________________ ( ੧੩0 ) ਉਹ ਗਈ ਹੈ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਇਸਦਾ ਇਹ ਕਾ ਚ ਨੀ ਕਿ ਏਸ ਐਤਰੀ ਖਬਤ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਇ+ਦੇ ਹਬਪੈਰ ਉਲ ਗਏਨੇ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਖੇਦ ਨੇ ਏਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਗਡ ਸਟਿਆ ਹੈ ਅੱਛਾ ! ਭ ਵੇ ਕੁਝ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਏਸ ਗਲ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਇਕ ਪੈਰ ਭੀ ਅੱਗ ਨ ਵਧੀ ਤੇ ਹਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਓਥੇਈ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇੜੇ ੨ ਖਿਆਲ ਓਤਪਨ ਹੋਕੇ ਡਾਢੇ ਬਚੈਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ । | + + ਇੱਕੀਵਾਂ ਅਧਯਾਯ ॥ ਹੇ ਪਾਣਨਾਥ , ਤੁਸੀ ਕਿਥੇ ਹੋ॥ + + ਅੱਧੀ ਕੁਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਅੰਨੇਰੀ ਰਾਤ ਨੇ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿਲਾਰ ਅਤੇ ਨਕੇ ਪਸ਼ਮੁਖਾ ਜੰਗਲਨੂੰ ਹੋਰ ਡਰਾਓਨਾ ਬਨਾ ਰਖਿਆਂ ਹੈ, ਮਨੁਖ ਤਾਂ ਦਿਨੇ ਹੀ ਇਥੇ ਕੋਈ ਟਾਂਵਾਂ 3 ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦਾਸੀ, ਮਾਂਹਾਰੀ ਪਸੂਪੰਖੀ ਆਂਖ ਅਗਿਣਤ ਦਿਸਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਓਹਭੀ ਮੋਨਧਾਰੇ ਜੋਗਿਆਂ ਹਾਰ ਚਪਚੁਭੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਾਂ ! ਕਦੇ ੨ ਨੇਸਤੀ ਦਾ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਓ ਰੌਲਾ ਪਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਨਾਈ ਦੇਹੈ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਸ਼ਾਂ ਸ਼ਾਂ ਕਰਦੀ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਮਨੁਖ ਹੋ ਭੀ ਹਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੁਝ ਸਹਾਰਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਭਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਨੇ ਤੇ, ਪਰ ਨਿਰਦੇ ਵਿਧ ਭਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਭੀ ਨਾ ਭਾਈ ਕਿ ਭਤਕਲ ਅਸਮਾਨ ਉਤੇ ਕਾਲੇ ੨ ਬਦਲ ਦੀ ਛੱਤ ਪੈਗਈ ਅਤੇ ਹਰ ਘੁਮਘੋਰ ਹੋਗਿਆ । ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਮਲੂਮ ਹੈ ਕਿ<noinclude></noinclude> qz5iqp1acptzlzt73z6m8ijb241enas 215354 215328 2026-04-10T10:33:35Z Taranpreet Goswami 2106 215354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>i Original with: ( ੧੩੦) ਰਹ ਗਈ ਹੈ ਖਬਰ ਨਹੀਂ ਇਸਦਾ ਏਹ ਕਾਣ ਸੀ ਕਿ ਏਸ ਔਤਰੀ ਖਬਤ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਹਥਪੈਰ ਫੂਲ ਗਏਨੇ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਖੇਦ ਨੇ ਏਸਦੇ ਪੈਰਾਂਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਗੜ ਸੁੱਟਿਆ ਹੈ ਅੱਛਾ! ਭ ਵੇਂ ਕੁਝਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੈ ਪਰ ਏਸ ਗਲ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਇਕ ਪੈਰ ਭੀ ਅੱਗ ਨ ਵਧੀ ਤੇ ਹਰਾਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਓਥੇ ਈ ਠਠੰਬਰ ਕੇ ਖਲੋ ਗਈ ਅਤ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੈੜੇ ੧ ਖਿਆਲ ਓਤਪਨ ਹੋਕੇ ਡਾਂਵ ਬੇਚੈਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ॥ ਹੇ +833+ ਇੱਕੀਵਾਂ ਅਧਯਾਯ॥ :0:ਪ੍ਰਾਣਨਾਥ! ਤੁਸੀ ਕਿਥੇ ਹੋ॥ +16+ ਅੱਧੀਕੁਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਅੰਨੇਰੀ ਰਾਤ ਨੇ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਖਿਲਾਰ ਅਤੇ ਭਯਾਨਕ ਪਸ਼ੂਮੁਖਾ ਜੰਗਲਨੂੰ ਹੋਰਭੀ ਡਰਾਓਨਾ ਬਨਾ ਰਖਿਆ ਹੈ, ਮਨੁਖ ਤਾਂ ਦਿਨੇ ਹੀ ਇਥੇ ਕੋਈ ਟਾਂਵਾਂ ੨ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦਾਸੀ, ਮਾਂਸਹਾਰੀ ਪਸ਼ੂਪੰਖੀ ਆਦਿਕ ਅਗਿਣਤ ਦਿਸਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸਵੇਲੇ ਓਹਭੀ ਮੌਨਧਾਰੇ ਜੋਗਿਆਂ ਹਾਰ ਚੁਪਚੁਪੀਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਾਂ! ਕਦੇ ੨ ਨੇਸਤੀ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਓੱਲੂ ਰੌਲਾ ਪਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੁਨਾਈ ਦੇਂਦਾਹੈ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਸ਼ਾਂਸ਼ਾਂ ਕਰਦੀ ਵਗਹੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਭੀ ਸਹਮ ਜਾਂਦ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੁਝ ਸਹਾਰਾ ਹੋ ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਨੇ ਤੇ, ਪਰ ਨਿਰਯਿ ਵਿਧਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਭੀ ਨਾ ਭਾਈ ਕਿ ਤਤਕਾਲ ਅਸਮਾਨ ਉਤੇ ਕਾਲੇ ੨ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਛੱਤ ਪੈਗਈ ਅਤੇ ਹਨੇਰ ਘੁਮਘੇਰ ਹੋਗਿਆ।ਪਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਮਲੂਮ ਹੈ ਕਿ Language Department Punjab Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> 5iy6hvi4lbvomgnk1wbgubxb4302ff2 250 19583 215355 50555 2026-04-10T10:34:23Z Taranpreet Goswami 2106 215355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਜੋ ਸੱਚੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਨੇਕੀ ਲਈ ਲਕ ਬੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਫੇਰ ਕਿਹੀਆਂ ਭਰੁਕਾਵਟਾਂ ਓਹਨਾਂਦੇ ਅੱਗੇ ਆਓਨ ਓਹ ਅਪਨੇ ਧਰਮ ਪਾਲਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਪਿਛਾਂ ਹੁੰਦੇ ਏਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯਾਵਾਨ ਭਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਾਨੋ ਬਦਲਾਂ ਵਿਚੋ ਛੇਝ ਕਰਕੇ ਅਪਨੀ ਚਮਕ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਰਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਓਦਾਸ ਦਿਲਾ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦੇਨੀ ਆਰੰਭ ਕਰਦਿਤੀ ਹੈ॥ ਓਹੋ! ਏਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਨੇ (ਓਲੂ) ਨੇ ਭੀ ਰਾਮ ਜਾਨੇ ਕੀ ਸੋਚਕੇ ਮੌਨ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲਿਯਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਫਰਨ ਫਰਨ ਬਰਾਬਰ ਆਰਹੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਕ ਖਿਪਤਾ ਦੀ ਮਾਰੀ ਭੀਮੀ ਦੇ ਰੋਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਨਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਓਹੋ! ਇਸਨੂੰ ਭੀ ਤਾਂ ਅਪਨੀ ਜਾਨ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਏਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਓਜਾੜ ਬਿਆਬਾਨ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਰੋਰਹੀ ਜੋ ਇਹ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਕੋਈ ਅਭਾਗੀ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਮਾਰੀ ਜੋ ਇਸਭਰਾਂ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਥ ਤੁਸੀ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ! ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਚਕੋਰ ਦੀ ਨਿਆਂਈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸਨ ! ਨੂੰ ਭਰਸ ਰਹੀਆਂ " ਹਨ। ,, ਅਪਨਾ ਚੰਦ ਸਮਾਨ ਮੁਖੜਾ ਵਖਾਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿਓ ਹਾਏ! ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਆਗਈਆਂ, ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਆਹ! ਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਮੀ ਮੈਹਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਆਏ ਸਾਂ, ਏਹ ਦੂਜੀ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਮਾਰੀ ਕੰਨ ਹੈ ਚਲੋ ਜਦਾ ਮਲੂਮ ਤਾਂ ਕਰੀਏਂ ਕਿ ਸਮੇ ਦੇ ਚਕ੍ਰ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਤੀਕਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਹੈਂ! ਏਹ ਤਾਂ ਓਹੋ ਮੁਸੀਬਤ ਦੀ ਮਾਰੀ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਹੀ ਹੈ, ਜੇਹੜੀ ਅਪਨੇ ਸ਼ਾਮੀ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਨਦ ਸਾਰ ਹੀ ਘਬਰਾਕੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਢੂੰਡ ਭਾਲ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਥੋਂ ਤਕ ਆਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੇ! ਅੰਜਨਾਂ! ਤੈ ਨੂੰ, ਪਤਿਬ੍ਬਾ ਇੱਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਖਦੇ Original with: Language Department Punjab Panjab Digital Library<noinclude></noinclude> 2orw5aop9hnr4t53bq0le3ksxsdbfna 250 19586 215356 50558 2026-04-10T10:35:03Z Taranpreet Goswami 2106 215356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਹਨ ਕਿ ਜਿਸਨੇ ਅਪਨੀ ਪਿਆਰੀ ਜਾਨ ਅਤੇ ਉਜਾੜ ਬਿਆਬਾਨ ਜੰਗਲ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀ ਪਰਵਾਹ ਨ ਕਰਕੇ ਘਰੋਂ ਅਕੇਲੀ ਨਿਕਲ ਪਈਓਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੇਰੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਕਰੇ। ਪਿਆਰੇ ਪਾਠਕ ਗਣ! ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਦੀ ਬਾਬਤ ਤਾਂ ਅਸੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਪਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਜਦ ਤੀਕ ਪ੍ਰਭਾਕਾਲ ਨਾ ਹੋਇਆ ਓਸਦੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਅਵਾਜ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਨ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੰਘਨੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਓਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚਕੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਦਸ ਵਾ ਪਾਗਲਾਂ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਵੇਖਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 1 i ਹੇ ਪਸੂ ਪੰਖਿਓ, ਬਨ ਨਿਵਾਸੀਓ! ਇਂਸੀਹੀ ਮੇਰੀ ਦਸ਼ਾਂ ਤੇ ਤਰਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਨਨਾਥ ਨੂੰ ਵੇਖੀਆ ਹੋਵੇ ਤਾ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਜੰਗਲੀ ਬ੍ਰਿਛੋ | ਭੂਮੀ ਤਾਂ ਉੱਚੇ ੨ ਹੋਨ ਕਰਕੇ ਸਬ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ਸ਼ਾਮੀ ਜੀ ਦਾ ਪਤਾ ਤੁਸੀ ਹੀ ਦਸੋ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੀਓ ਉੱਚੀਓ ੨ ਚੋਟੀਓ! ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦਾ ਹਰਿਆ ਭਰਿਆ ਰਖੈ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤੁਸੀ ਹੀ ਭਵਸ ਖਾਕੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਨਪਤਿ ਦਾ ਪਤਾ ਦਸੋ। ਹਾਏ! ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ! ਸੱਚ ਹੈ ਬਿਪਤਾ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਭੀ ਨਹੀਂ ਸਹਾਇਕ ਬਨਦਾ”। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੂੰਝਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝਕੁ ਚਾਨ ਜਪਿਆ ਅਤੇ ਧੂੰਆ ਨਿਕਲਦਾ ਦਿਸਿਆ, ਛੇਤੀ ੨ ਪੈਰ ਚੁਕ ਓਸ ਪਾਸੇ ਟੁਰ ਪਈ ਅਤੇ ਅਜੇ ਥੋੜੀ ਦੂਰ ਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਅੱਗ ਦੇ ਭੁਬਾਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸੇ ਅਤੇ ਕੋਲ ਵਾਰ ਹੀ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਭੀ ਖਲੋਤਾ ਹੋਇ ਆ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ, ਹੁਨ ਤਾਂ ਬੜੀ ਹਰਾਨ ਹੋ ਅੱਖਾਂ ਪਟ ਪਟ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਓਧਤ ਹੀ ਜਾ ਰਾਹੀ ਹੈ ਕੁਝਕੁ ਪੈਰ ਹੀ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਓਸ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਛਾਨ ਲਿਆ ਅਰ ਪਛਾਨਦਿਆਂ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਪਹਾੜ ਕਲੇਜੇ ਤੇ ਡਿਗ ਪਿਆ,<noinclude></noinclude> 371s4ss3j02l8q111pwo14b02zyv4bg 250 19589 215357 50561 2026-04-10T10:35:35Z Taranpreet Goswami 2106 215357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਜੇ ਕਲੇਜੇ ਨੂੰ ਥੰਮਿਆ ਤਾਂ ਦਿਲ ਘਬੜਾ ਗਿਆ ਜੇ ਦਿਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤਾਂ ਸਿਰ ਚੱਕਰ ਖਾ ਗਿਆ । ਹਾ ! ਜਦ ਸਿਰ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਹੱਥ ਪੈਰ ਫੁਲ ਖਲੋਤੇ ਪਰ ਵਾਹਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਗਨੀ ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਅਪਨਾ ਹੀ ਖੇਲ ਕਰ ਵਿਖ ਇਆ ਕਿ ਅਜੇ ਹੁਨ ਤਾਂ ਅੰਜਨਾਂ ਹਰਾਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਇਥੇ ਖੜੋਤੀ ਦਿਸ ਰਹੀ ਸੀ ਅਰ ਹੁਨੇ ਹੀ ਚਮਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਪਵਨ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਏ! ਇਹ ਕੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹੋ ਸ਼ਾਮੀ ਜੀ !! ਐਸਾ ਨ ਕਰੋ ਪਵਨ-ਐਂ (ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਕਰ) ਪ੍ਰਿਆ ਜੀ ! ਤੁਸੀ ਕਿਥੋਂ ? ਇਨੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਵਿਦਆਧਰ ਨੇ ਭੀ ਅਵਾਜ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਵਿਦਿਆਧਰ-ਪੁਤ੍! ਏਹ ਕਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਹੈਂ ਐਡਾ ਹਨੇਰ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਮਹੇਂਦ੍ਰਾਓ—ਇਹ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਹੋਸ਼ ਕਰੋ ! ਸੂਰਮੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ । ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਚੁਪਾਸਿਓਂ ਹੀ ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਆਈਆਂ ਤਾਂ ਪਵਨ ਏਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਹਰਾਨ ਹੋਗਿਆ, ਥੋੜੇ ਚਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਓਹੋ ਬਨ ਖੁਸ਼ੀਦੇ ਨਾਹਰੇਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ, ਵਧਾਇਓਂ, ਵਧਾਇਓਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜਾਂ ਔਨ ਲਗੀਆਂ । ਪਾਠਕ ਗਣ ! ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਏਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਦੇਖੋ ਏਹ ਓਹੋ ਭਯਾਨਕ ਜਗਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਜੀ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਸੀ ਹਨ ਏਸ ਵੇਲੇ ਕਹੀ ਰੌਨਕ ਹੋਰਹੀ ਹੈ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮਾਵੈ ਲਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕੋਈ ਪਵਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾਕੇ ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਸਿਰ ਚੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕੋਈ<noinclude></noinclude> rtyvhkhnda2tpn1n0e8hq8ilnw6hlib 250 19592 215358 50564 2026-04-10T10:36:49Z Taranpreet Goswami 2106 215358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਅੰਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਲਕੇ ਇਸਦੀ ਹਿੱਮਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕੋਈ ਚਿਖਾ ਵੱਲੋਂ ਦੇਖਕੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲ ਪਾਕਰ ਸਿਰ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾਹੈ ਦੂਜਾ ਓਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਹਾਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਓਸੇ ਦਾ ਧੂੰਆ ਦੇਖਕ ਸਬ ੲਥੇ ਆਇੱਕਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਪਵਨ ਜੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ । ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੂਰੀਯਾ (ਜੇਹੜਾ ਕੋਲਵਾਰ ਖਲੋਤਾ ਹੈ) ਸੁਨੋ ਕੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਰਾਜਾ ਭੀ ਸੂਰੀਆ—( ਓਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਕਕੇ ) ਸਚ ਹੈ ! ਸਚ ਹੈ ! ਜੇ ਏਥੋਂ ਧੂੰਆ ਨਾ ਨਿਕਲਦਾ ਤਾਂ ਏਸ ਹੈ ਨਾ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਆਓਨਾ ਸੀ ! (ਮਹੇਂਦਰ ਰਾਓ ਵਲ ਦੇਖਕੇ) ਮਹੇਂਦਰ! ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ (ਹਬ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ) ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿਓਂ ਜੋ ਏਹੋ ਥਾਂ ਸੁਲਖਨੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਬਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰਣ ਹੋਈ । ਰਾਜਾ ਮਹੇਂਦਰ ਰਾਓ-ਮੈਂ ਪਹਿਲੋਂ ਈ ਦੇਵੇਂਦਰ ਨੂੰ ਹਵਨ ਸਮ ਲੈਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਹੈ, (ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਤਕਾਕੇ) ਓਹ ਵੇਖੋ ਰੁਖਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਘੋੜਾ ਦੁੜਾਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਵੇਂਦਰ ਭੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਹਵਨ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਆਹਾਂ ! ਏਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰਾ ਬਨ ਸੁਗੰਧੀ ਨਾਲ ਮਹਕ ਉਠਿਯਾ ਹੈ ਅਰ ਮਾਂਹਾਰੀ ਤੋ ਭਯਾਨਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਡਰੌਨੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੇਦ ਦੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ ਆ ਰਹੀ ਹੈ । ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨ ਕੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਈਸ਼੍ਵਰ ਪਰਮਾਤਮਾਂ ਦੇ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ॥ ਇਸਦਾ ਚਿਰਕਾਲ ਖਿੜੀਆ ਹੋਈਆ ਓਹ ! ਜ਼ਰਾ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਵਲ ਤਾਂ ਵੇਖਨਾਂ ! ਪਵਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਵੇਖਕੇ ਕੋਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ । ਮੁਰਝ ਯਾ ਹੋਇਆ ਮੁਖੜਾ ਏਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਹੈ । ਵੇਖੋ ! ਓਹ ਧੰਨ ਨੀਵੀਂ ਪਾਕੇ ਸਬਤੋਂ ਭਰਾਂ ਖਲੋਤੀ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਉੱਚੀਆਂ ਤੋਂ ਵਖਰਿਆਂ ਕਿਸ ਅੱਖੀਆਂ ਕਰਕੇ<noinclude></noinclude> ra5idzge17ksghogr3j1544ohbnhib1 250 19595 215359 50567 2026-04-10T10:37:30Z Taranpreet Goswami 2106 215359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਪਵਨ ਵੱਲੋਂ ਭਾਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੇ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਕੇ ਪਵਨ ਜੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬਾਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਏਹਨਾਂ ਸਬਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਕੁਝ ਝਿਜਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਹਵਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਤਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਘੋੜਿਅ ਤੇ ਚੜ ਓਥੋਂ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਟੁਰ ਪਏ॥ ( ਕਰਤ) ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਪਿਆਰੀ ਅੰਜਨਾਂ ਆਜ ਹੂਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਏ ਬੀਤ ਦਿਨ ਬਿਪਤ ਕੇ ਹੁਆ ਦੁਖੋਂ ਕਾ ਨਾਸ਼॥ ਦੁਖ ਉਠਾਏ ਅਤ ਘਨੇ ਸਨੇ ਬਚਨਅਯੋਗ। ਦਿਨ ੨ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਨ ਅਬ ਅਰ ਭੋਗ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕੇ ਭੋਗ॥ ਸਤਵੰਤੀ ਤੂੰ ਨਾਰ ਹੈਂ ਸੀਲ ਸੁਭਾ ਗੁਣਵਾਨ। ਨਹੀਂ ਦੋਸ਼ਕਿਸੀ ਕੋ ਤੈਂ ਦੀਆਲਿਆ ਭਾਗ ਪੂਰਬਲਾ ਮਾਨ॥ ਧੀਰਜ ਰਾਖੀ ਮਨ ਵਿਖੇ ਈਸ਼੍ਵਰ ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼। ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਨਿਸਚੈ ਪਾਏਗੀ ਕਹੇ ਜੋੜ ਕਰ ਦਾਸ॥<noinclude></noinclude> 5h5ggg3wacvflapmfnhsdj1qr4b0d5k 250 19598 215360 50570 2026-04-10T10:38:20Z Taranpreet Goswami 2106 215360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਬਾਈਵਾਂ ਅਧ੍ਯਾਯ॥ ਰਤਨਪੁਰ॥ ਦਿਨਦਾ ਪਿਛਲਾ ਪਹਿਰ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਵਨ ਪੁਰ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਜੇ ਦੇ ਬਾਹਤ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜੇ ਭੀ ਇਕੜ ਟੁਕੜ ਆਹੀ ਰਹੇ ਹਨ ਧਨ ਰਤਨਬੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਈਸਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸ ਹੱਸ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਮਨੁਖ ਨੇ ਆਖਿਆ॥ ਇੱਕ ਮਨੁਖ-ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਡਾਢਾ ਅਨਰਥ ਹੋਇਆ ਦੇਖੋ! ਕੇਹੀ ਝੂਠੀ ਭੋਮਤ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਦੂਜਾ-ਕੁਝ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਰਾਨੀ ਕੋਤਮਤੀ ਦੀ ਬੁਧ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋਇਆ ਓਹ ਤਾਂ ਡਾਢੀ ਸਿਆਨੀ ਭੀਮੀ ਸੀ। ਤੀਜਾ-ਇਹੋ ਤਾਂ ਅਚਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰਾਨਗੀ ਦੀ ਤਾਂ ਇਹੋ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਭੀ ਇਸ ਗਲ ਵਲ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਚੌਥਾ—ਇਸਦਾ ਸਬਬ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਸਨਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਹੋਨੀ ਭੀ ਏਹੋ ਹੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿਓਂ ਜੋ ਹਾਨਾਂ ਕੇ-ਮਤੀ ਤਾਂ ਡਾਢੀ ਸਿਆਨੀ ਤੀਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜ ਤੀਕਰ ਓਹਦੇ ਪਾਸੋਂ ਅਜੇਹੀ ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨ ਭੀ ਗਿਲਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਰ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਭੀ ਧੋਖਾ ਖਾ ਬੈਠਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਓਹ ਕਦੇਭੀ ਏਸ ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਓਂਦਾ॥ ਪੰਜਵਾਂ-ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਠੀਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅੱਛੀ ਤਰਹ ਸੋਚਨਾ ਹੋਵੋਗਾ, ਪਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ<noinclude></noinclude> klh0wxil4k5a5rlxsmmghst3oymaq5a 250 19601 215361 50573 2026-04-10T10:38:55Z Taranpreet Goswami 2106 215361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਜਦ ਤੀਕ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਤਸੱਲੀ ਨ ਹੋ ਲਵੋ ਉਸ ਪੁਰ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਧ -ਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਤਨਬੀਰ-ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੁਝ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਲਲਿਤਾ ਦੀ ਹੀ ਅੱਗ ਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੇਹੜੀ ਰਾਨੀ -ਦੇ ਬੜੀ ਮੂੰਹ ਚੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸਨੇ ਰਾਨੀ ਦੀ ਬੁੱਧ ਤੇ ਅਜੇਹਾ ਪੜਦਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਰ ਵਹਿਮ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੋਚਿਆਂ ਸਮਝਿਆਂ ਤੋਂ ਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਸੁਆਰ ਘੋੜਾ ਦੁਰਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਆਕੇ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀਤੀਓ ਸੁ ਕਿ ਸਬੋ ਲੋਗ ਉਠ ਖਲੋਤੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਾਜੇ ਵਜਨ ਲੱਗੇ॥ ਹੈਂ | ਏਹ ਵਾਜੇ ਕਹੇ! ਅੰਤ ਏਹ ਸਬ ਲੋਗ ਕਿਓਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ॥ ਪਾਠਕ ਗਣ! ਓਹ ਵੇਖੋ ੁਝ ਸਵਾਰ- ਇੱਕੋਸਾਹੀ ਘੋੜੇ ਦੁੜਾਈ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹੈਨ, ਅਤੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਦ ਵਿਦਿਧ ਅਤੇ ਪਵਨ ਆਦਿਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ' ਲੈਨ ਲਈ ਇਹ ਸਬ ਲੋਗ ਇੱਕਠ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਰ ਇੱਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭੋ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਓਹ ਲੋ! ਹੁਣ ਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਆਗਏ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਕੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਭਰ ਰਹੇ ਹਨ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਵਿਦਿਧਰ ਪਹਿਲੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਪਿਛੋਂ ਸਮਨਾਂ ਦੀ ਖ ਸਾਂਦ ਪੁਛ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਨ ਭੀ ਅਪਨੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਬ ਨੂੰ ਪੁੰਨ ਕਰ ਿਹਾ ਹੈ। ਆਹਾ! ਇਹ ਕਿਹਾ ਸੋਹਨਾ ਵੇਲਾ ਹੈ ਕਿ ਸਬਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਲਾਲੀ ਭਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ<noinclude></noinclude> ehaphnf94t0ot9wq08zjiq7eeyi5jit 250 19604 215362 50576 2026-04-10T10:40:36Z Taranpreet Goswami 2106 215362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਏਸ ਸਮੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੀ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਏਸ ਸਮੇ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਧੰਨ ਦਿਨ ਹੈ ਯੇਹ ਆਜਕਾ ਧੰਨ ਤੁਜਕੋ ਕਰਤਾਰ, ਨਿਕਲੀ ਥੀ ਇਸ ਨਗਰ ਸੇ ਕਾਲਾ ਵੇਸ ਮੈਂ ਧਾਰ। ਥਾ ਸਮਾਂ ਵਹ ਮਹਾਂ ਕਠਿਨ ਕੋਈ ਨ ਪੂਛਨਹਾਰ, ਬਲਹਾਰੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਕੇ ਥਾ ਜਿਸਕਾ ਮੁਜੇ ਅਧਾਰ॥ ਇਹ ਕਹਕਟ ਘੜੀ ਮੁੜੀ ਈਸ਼ਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦੁਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਭੀੜ ਭਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਕਹੇ ਸੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਸਕੜਾ ਨੂੰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆ ਨੀ ਵੱਲ ਤੱਕਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਕੀ! ਕਿ ਬੜੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਲ ਸ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਇਸ ੋਲੋ ਭਨਪੁਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਖਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਬਾਂ ਥਾਂ ਵਾਜੇ ਵਜ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੀਪਮਾਲਾ ਦੀ ਦੁਸ਼ਨਾਈ ਵੇਖਕੇ ਦੁਆਲੀ ਰਾਤ ਸ਼ਰਮਿੰਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਅਜੇਹੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਕੇ ਐਹ ਹੋ ਦੇ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਫੇਰ ਭੀ ਰਾਨੀ ਕਤੂਮਖੀ ਵੱਲ ਤਾਂ ਵੇਖੋ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਸੱਟਕੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦੀਆਂ ਹਾਰ ਮੂੰਹ ਲੁਕਾਕੇ ਰੱਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਉਂ! ਕਵਲ ਅਪਨੀ ਬੇਸਮਝੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਪਨੇ ਕੀਤ ੋ ਏ ਬੁਰੇ ਸਲੂਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਪਨੇ ਆਪ ਹੀ “ਜਿਆਵਾਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੇਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਨੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਬਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਸੁਨੋ ਓਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਜੇਹੜੀਅ<noinclude></noinclude> 2zfyad0hducb1lpv2jjqg69kzyp78up 250 19607 215363 50579 2026-04-10T10:41:15Z Taranpreet Goswami 2106 215363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਸਾਮਨੇ ਵੱਲ ਦੇ ਕੋਠਿਆਂ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕੀ ਕਹਿੰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਯਾ, ਚਲੋ ਸਖੀ ਉਠ ਦੇਖੀਏ. ਹੂਆ ਯਿਹ ਕੌਤਕ ਦੇਖਾ ਆਈ ਅੰਜਨਾਂ ਬਾਜੇ ਰਹੇ ਬਜਾ ਸਾਂਚੀ ਨਿਕਸੀ ਅੰਜਨਾਂ ਧ੍ਰਿਗ ਜੀਵਨ ਇਸ ਸਾਸ, ਝੂਠਾ ਦੇ ਕਲੰਕ ਇਸ ਬਹੂ ਕੋ ਕਿਆ ਨਿਰਾਸ ॥ ਬਾਲਕ ਗੋਦ, ਸੁਹਾਵੜਾ ਮਸਤਕ ਚੰਦ੍ਰ ਸਮਾਨ, ਧਨ ਧਨ ਤੁਝਕੋ ਅੰਜਨਾਂ ਵੇਰਾ ਈਸ਼੍ਵਰ ਰਾਖਾ ਮਾਨ।ਪਵਨ ਕੋ ਪਿਆਰੀ ਦੇਖਿਯੋ ਕੈਸਾ ਚੜ੍ਹ ਉਮੰਗ, ਚਲੇ ਚਾਲ ਗਜ ਮਸਤਕੀ ਨੈਨਨ ਗੂੜਾ ਰੰਗ॥ ਕੇਤੂਮਤੀ ਨਾ ਲਾਜ ਸੇ ਦੇਖੇ ਸੀਸ ਉਠਾ, ਜੀਤੀ ਹੈ ਯਿਹ ਪਾਪਨੀ ਮਰੀ ਨ ਕਿਉਂ ਬਿਖ ਖਾ। ਸਾਚ ਗੁਣੀ ! ਪਿਆਰੀ ਕਹ ਗਏ ਕਹੋ ਮੁਖਸੇ ਬਾਤ ਵਿਚਾਰ, ਪਹਿਲੇ ਗੁਨ ਔਗੁਨ ਤਾਲ ਕਰ ਜੋ ਪਾਵੇਂ ਹੋ ਨਾ ਹਾਰ ॥ ਇਸ ਪ੍ਚਾਰ ਥਾਓਂ ਥਾਈਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਨੀ ਨੂੰ ਨੀਚਭਾਈ ਦੀ ਨਜਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦ ਤੀਕ ਮੇਹਲ ਵਿੱਚ ਨ ਚੇਤਦੋਂ ਭੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭੀ ਨਾਂ ਮੁੱਕੀਆਂ॥<noinclude></noinclude> tj97fwjejunmfnzxellnu7gbtre0lla 250 19610 215364 50582 2026-04-10T11:18:14Z Taranpreet Goswami 2106 215364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>{{center|{{xx-larger|ਤੇਈਵਾਂ ਅਧ੍ਯਾਯ ॥}}}} {{center|{{larger|+:ᔡ:+}}}} {{center|{{xx-larger|॥ਰਾਨੀ ਕੇਤੂਮਤੀ॥}}}} {{gap}}ਸਵੇਰ ਦਾ ਵੇਲਾ ਹੈ ਰਾਨੀ ਕੇਤੂਮਤੀ ਅਪਨੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨੀਵੇਂ ਪਾਕੇ ਬੇਠੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸਦੇ ਸਿਰੋਂ ਉਭਰ ਕੇ ਕਲੇਜੇ ਨੂੰ ਘੁਟਕੇ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰਿਆਂ ਪੀ ਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਪਨੇ ਬੁਰੇ ਸਲੂਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਹ ਰਹੀ ਹੈ “ਹਾਏ ! ਮੈਂ ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਜੇਹੇ ਕੌੜੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ ? ਕਿਉਂ ਉਸਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਈ ਓਹ ਤਾਂ ਬੜੀ ਸਾਧੂਸੁਭਾਵ ਤੇ ਪਤੀੜਾ ਕੁੜੀ ਹੈ ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਉਸਤੇ ਝੂਠ ਖਪਿਆ (ਕੁਝ ਕਾਲ ਚੁਪ ਕਰਕੇ) ਹਾਏ ! ਲਲਿਤਾ ! ਤੇਰਾ ਸਭਿਆਨਾਸ ਹੋਵੇ ਤੂੰਈਂ ਮੇਰੀ ਬੁਧ ਮਾਰਕੇ ਕਿਸੇ ਜੋਗੀ ਨ ਛਡਿਆ । ਫਿਰ ਆਪੇਹੀਂ ਮੈਂ ਆਪੇ ਹੀ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਜਿਸਨੇ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਚਾਰੀ ਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਢ ਦਿੱਤਾ। (ਕੁਝ ਸੋਚਕੇ) ਬਸ ਹੁਨ ਮੈਨੂੰ ਇਹੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਾਂ ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਹੋ ਸਕੇ ਅੰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਘਰਦੇ ਕੰਮ ਕਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਪ ਦਖਲ ਦੇਵਾਂ ਓਹ ਜਾਨੇ ਤੇ ਓਸਦਾ ਘਰ ਜਾਨੇ ਓਹ ਬੜੀ ਸਿਆਣੀ ਹੈ ”॥ {{gap}}ਏਨੇ ਵਿੱਚ ਅੰਜਨਾਂ ਦੇਵੀ ਸੰਧਿਆ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਰਾਨੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ ਓਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਮੀਸ ਨਿਵਾਕੇ ਇਹ ਕਹਨ ਲੱਗੀ ॥ {{gap}}ਅੰਜਨਾਂ-ਮਾਂ ਜੀ ! ਦੱਸੋ ਤਾਂ ਸਹੀ ਕਿ ਅੱਜ ਐਡੇ ਹਰਾਨ<noinclude></noinclude> 580cnokj6zftmrhvqrrmx2hyxpssah4 250 19613 215365 50585 2026-04-10T11:20:34Z Taranpreet Goswami 2106 215365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Karamjit Singh Gathwala" /></noinclude>ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋ ਸੁਖ 9 ਹੈ ਪਰ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਸ਼ਮਨ ਭੀ ਅਜਿਹੋ ਨਾ ਹੋਨ ਜੇ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਗੋਚਰੀ ਟਹਿਲ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਸੀ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ ਮੈਂ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਤੇ ਮੰਨਨ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ॥ {{gap}}ਰਾਨੀ-(ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ) ਧੀਏ! ਕੋਈ ਹਰਾਨਗੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਈਸ਼ਰ ਨੇ ਜਦ ਤੇਰੇ ਜਹੀ ਧਰਮ ਵਾਨ ਤੇ ਪਵਿਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਰ ਮੈਨੂੰ ਉਦਾਸੀ ਕਹੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜਰੂਰ ਹੈ ਜੋ ਕਦੀ ੨ ਸੀਰ ਵਿੱਚ ਚੀਸ ਮਰਦੀ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਬਿਗਾੜਦੀ ਹੈ ਓਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਨ ਮੈਂ ਬਿਰਦ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ 'ਅਰ ਸੀਰ ਭੀ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਨ ਮੈਥੋਂ ਘਰਦਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਸੰਭਾਲਨਾ ਮੁਖ ਕੋਲ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇ ਹੱਥ ਵਾ ਲੈ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦੀ ਆਯੂ ਈ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤੀਤ ਕਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਗੇ ਆਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ ਨਾਂ ਕਰੇਗੀ। ਅੰਜਨ-{ਕੁਝਕੁ ਚਿਰ ਸੋਚਕੇ) ਮੈਨੂੰ ਏਹ ਗੱਲ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਭੁਹ ਡੇ ਟੈਠਿਆਂ ਐਡੀ ਦਲੇਰੀ ਕਰੇ ਇਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਕਰਾਂ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਭੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮੋਤੀ ਨਾ ਕਰਨੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਰੀ ਨ ਲੱਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਜੋਗ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੀ, ਪਰ ਫੇ ਭੀ ਜੇ ਤੁਸੀ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹਥ cਖੋਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਭੀ ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਿਭਾਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। {{gap}}ਪਾਠਕ ਗੁਣ! ਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਨਕੇ ਨੀ ਮਾਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅਪਨੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲੀ ਨਾ ਸਮਾਈ ਅਰ ਉਸੇ ' ਵਲੇ ਘਰ ਬਾਹਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਅਤੇ ਸਾਹ ਧਨ ਪਦਾਰਥ ਹਾਰਭ ਆਦਿਕ ਇਸ ਨੂੰ ਮੈਂ੫ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪ ਈਸ੍ਵਰ<noinclude></noinclude> cs4ub8q8yemhzfl33w4wnuoo04280mt 250 22298 215279 53407 2026-04-09T12:35:24Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 215279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੫੬੫}}</noinclude>ਸਚਾ ਨਾਉ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਜਿਹਵਾ ਸਚੀ ਸਚਿ ਰਤੀ ਤਨੁ ਮਨੁ ਸਚਾ ਹੋਇ॥ ਬਿਨੁ ਸਾਚੇ ਹੋਰੁ ਸਾਲਾਹਣਾ ਜਾਸਹਿ ਜਨਮੁ ਸਭੁ ਖੋਇ॥੨॥ ਸਚੁ ਖੇਤੀ ਸਚੁ ਬੀਜਣਾ ਸਾਚਾ ਵਾਪਾਰਾ॥ ਅਨਦਿਨੁ ਲਾਹਾ ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਧਨੁ ਭਗਤਿ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰਾ॥੩॥ ਸਚੁ ਖਾਣਾ ਸਚੁ ਪੈਨਣਾ ਸਚੁ ਟੇਕ ਹਰਿ ਨਾਉ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਬਖਸੇ ਤਿਸੁ ਮਿਲੈ ਮਹਲੀ ਪਾਏ ਥਾਉ॥੪॥ ਆਵਹਿ ਸਚੇ ਜਾਵਹਿ ਸਚੇ ਫਿਰਿ ਜੂਨੀ ਮੂਲਿ ਨ ਪਾਹਿ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਦਰਿ ਸਾਚੈ ਸਚਿਆਰ ਹਹਿ ਸਾਚੇ ਮਾਹਿ ਸਮਾਹਿ॥੫॥ ਅੰਤਰੁ ਸਚਾ ਮਨੁ ਸਚਾ ਸਚੀ ਸਿਫਤਿ ਸਨਾਇ॥ ਸਚੈ ਥਾਨਿ ਸਚੁ ਸਾਲਾਹਣਾ ਸਤਿਗੁਰ ਬਲਿਹਾਰੈ ਜਾਉ॥੬॥ ਸਚੁ ਵੇਲਾ ਮੂਰਤੁ ਸਚੁ ਜਿਤੁ ਸਚੇ ਨਾਲਿ ਪਿਆਰੁ॥ ਸਚੁ ਵੇਖਣਾ ਸਚੁ ਬੋਲਣਾ ਸਚਾ ਸਭੁ ਆਕਾਰੁ ॥੭॥ ਨਾਨਕ ਸਚੈ ਮੇਲੇ ਤਾ ਮਿਲੇ ਆਪੇ ਲਏ ਮਿਲਾਇ॥ ਜਿਉ ਭਾਵੈ ਤਿਉ ਰਖਸੀ ਆਪੇ ਕਰੇ ਰਜਾਇ॥੮॥੧॥ ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੩॥ ਮਨੂਆ ਦਹ ਦਿਸ ਧਾਵਦਾ ਓਹੁ ਕੈਸੇ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਵੈ॥ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਆਪਿ ਰਹੀ ਅਧਿਕਾਈ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਨਿਤ ਸੰਤਾਵੈ॥੧॥ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਸਹਜੇ ਗੁਣ ਰਵੀਜੈ॥ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਇਸੁ ਜੁਗ ਮਹਿ ਦੁਲਭੁ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪੀਜੈ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਸਬਦੁ ਚੀਨਿ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਹੋਵੈ ਤਾ ਹਰਿ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਵੈ॥ ਗੁਰਮਤੀ ਆਪੈ ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ ਤਾ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸਾ ਪਾਵੈ॥੨॥ ਏ ਮਨ ਮੇਰੇ ਸਦਾ ਰੰਗਿ ਰਾਤੇ ਸਦਾ ਹਰਿ ਕੇ ਗੁਣ ਗਾਉ॥ ਹਰਿ ਨਿਰਮਲੁ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਤਾ ਮਨਿ ਚਿੰਦਿਆ ਫਲੁ ਪਾਉ॥੩॥ ਹਮ ਨੀਚ ਸੇ ਊਤਮ ਭਏ ਹਰਿ ਕੀ ਸਰਣਾਈ॥ ਪਾਥਰੁ ਡੁਬਦਾ ਕਾਢਿ ਲੀਆ ਸਾਚੀ ਵਡਿਆਈ॥੪॥ ਬਿਖੁ ਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭਏ ਗੁਰਮਤਿ ਬੁਧਿ ਪਾਈ॥ ਅਕਹੁ ਪਰਮਲ ਭਏ ਅੰਤਰਿ ਵਾਸਨਾ ਵਸਾਈ॥੫॥ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਜਗ ਮਹਿ ਖਟਿਆ ਆਇ॥ ਪੂਰੈ ਭਾਗਿ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮਿਲੈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ॥੬॥ ਮਨਮੁਖ ਭੂਲੇ ਬਿਖੁ ਲਗੇ ਅਹਿਲਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ॥ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਸਦਾ ਸੁਖ ਸਾਗਰੁ ਸਾਚਾ ਸਬਦੁ ਨ ਭਾਇਆ॥੭॥ ਮੁਖਹੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਕਰੈ ਵਿਰਲੈ ਹਿਰਦੈ ਵਸਾਇਆ॥ ਨਾਨਕ ਜਿਨ ਕੈ ਹਿਰਦੈ ਵਸਿਆ ਮੋਖ ਮੁਕਤਿ ਤਿਨ੍ਹ ਪਾਇਆ॥੮॥੨॥ {{center|ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੧ ਛੰਤ ੧ਓ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}} ਕਾਇਆ ਕੂੜਿ ਵਿਗਾੜਿ ਕਾਹੇ ਨਾਈਐ॥ ਨਾਤਾ ਸੋ ਪਰਵਾਣੁ ਸਚੁ ਕਮਾਈਐ॥ ਜਬ ਸਾਚ ਅੰਦਰਿ ਹੋਇ ਸਾਚਾ<noinclude></noinclude> 4ktn5syr4lsq2xsfif205bjde647pkc 250 22303 215299 53412 2026-04-09T12:45:00Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 215299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੫੬੬}}</noinclude>ਤਾਮਿ ਸਾਚਾ ਪਾਈਐ॥ ਲਿਖੇ ਬਾਝਹੁ ਸੁਰਤਿ ਨਾਹੀ ਬੋਲਿ ਬੋਲਿ ਗਵਾਈਐ॥ ਜਿਥੈ ਜਾਇ ਬਹੀਐ ਭਲਾ ਕਹੀਐ ਸੁਰਤਿ ਸਬਦੁ ਲਿਖਾਈਐ॥ ਕਾਇਆ ਕੂੜਿ ਵਿਗਾੜਿ ਕਾਹੇ ਨਾਈਐ॥੧॥ ਤਾ ਮੈ ਕਹਿਆ ਕਹਣੁ ਜਾ ਤੁਝੈ ਕਹਾਇਆ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਮੇਰੈ ਮਨਿ ਭਾਇਆ॥ ਨਾਮੁ ਮੀਠਾ ਮਨਹਿ ਲਾਗਾ ਦੂਖਿ ਡੇਰਾ ਢਾਹਿਆ॥ ਸੂਖੁ ਮਨ ਮਹਿ ਆਇ ਵਸਿਆ ਜਾਮਿ ਤੈ ਫੁਰਮਾਇਆ॥ ਨਦਰਿ ਤੁਧੁ ਅਰਦਾਸਿ ਮੇਰੀ ਜਿੰਨਿ ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਤਾ ਮੈ ਕਹਿਆ ਕਹਣੁ ਜਾ ਤੁਝੈ ਕਹਾਇਆ॥੨॥ ਵਾਰੀ ਖਸਮੁ ਕਢਾਏ ਕਿਰਤੁ ਕਮਾਵਣਾ॥ ਮੰਦਾ ਕਿਸੈ ਨ ਆਖਿ ਝਗੜਾ ਪਾਵਣਾ॥ ਨਹ ਪਾਇ ਝਗੜਾ ਸੁਆਮਿ ਸੇਤੀ ਆਪਿ ਆਪੁ ਵਞਾਵਣਾ॥ ਜਿਸੁ ਨਾਲਿ ਸੰਗਤਿ ਕਰਿ ਸਰੀਕੀ ਜਾਇ ਕਿਆ ਰੂਆਵਣਾ॥ ਜੋ ਦੇਇ ਸਹਣਾ ਮਨਹਿ ਕਹਣਾ ਆਖਿ ਨਾਹੀ ਵਾਵਣਾ॥ ਵਾਰੀ ਖਸਮੁ ਕਢਾਏ ਕਿਰਤੁ ਕਮਾਵਣਾ॥੩॥ ਸਭ ਉਪਾਈਅਨੁ ਆਪਿ ਆਪੇ ਨਦਰਿ ਕਰੇ॥ ਕਉੜਾ ਕੋਇ ਨ ਮਾਗੈ ਮੀਠਾ ਸਭ ਮਾਗੈ॥ ਸਭੁ ਕੋਇ ਮੀਠਾ ਮੰਗਿ ਦੇਖੈ ਖਸਮ ਭਾਵੈ ਸੋ ਕਰੇ॥ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਅਨੇਕ ਕਰਣੀ ਨਾਮ ਤੁਲਿ ਨ ਸਮਸਰੇ॥ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨ ਨਾਮੁ ਮਿਲਿਆ ਕਰਮੁ ਹੋਆ ਧੁਰਿ ਕਦੇ॥ ਸਭ ਉਪਾਈਅਨੁ ਆਪਿ ਆਪੇ ਨਦਰਿ ਕਰੇ॥੪॥੧॥ ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੧॥ ਕਰਹੁ ਦਇਆ ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣਾ॥ ਸਭ ਉਪਾਈਐ ਆਪਿ ਆਪੇ ਸਰਬ ਸਮਾਣਾ॥ ਸਰਬੇ ਸਮਾਣਾ ਆਪਿ ਤੂਹੈ ਉਪਾਇ ਧੰਧੈ ਲਾਈਆ॥ ਇਕਿ ਤੁਝ ਹੀ ਕੀਏ ਰਾਜੇ ਇਕਨਾ ਭਿਖ ਭਵਾਈਆ॥ ਲੋਭੁ ਮੋਹੁ ਤੁਝੁ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਏਤੁ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਣਾ॥ ਸਦਾ ਦਇਆ ਕਰਹੁ ਅਪਣੀ ਤਾਮਿ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣਾ॥੧॥ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਹੈ ਸਾਚਾ ਸਦਾ ਮੈ ਮਨਿ ਭਾਣਾ॥ ਦੂਖੁ ਗਇਆ ਸੁਖੁ ਆਇ ਸਮਾਣਾ॥ ਗਾਵਨਿ ਸੁਰਿ ਨਰ ਸੁਘੜ ਸੁਜਾਣਾ॥ ਸੁਰਿ ਨਰ ਸੁਘੜ ਸੁਜਾਣ ਗਾਵਹਿ ਜੋ ਤੇਰੈ ਮਨਿ ਭਾਵਹੇ॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹੇ ਚੇਤਹਿ ਨਾਹੀ ਅਹਿਲਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਵਹੇ॥ ਇਕਿ ਮੂੜ ਮੁਗਧ ਨ ਚੇਤਹਿ ਮੂਲੇ ਜੋ ਆਇਆ ਤਿਸੁ ਜਾਣਾ॥ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਸਾਚਾ ਸੋਇ ਮੈ ਮਨਿ ਭਾਣਾ॥੨॥ ਤੇਰਾ ਵਖਤੁ ਸੁਹਾਵਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ॥ ਸੇਵਕ ਸੇਵਹਿ ਭਾਉ ਕਰਿ ਲਾਗਾ ਸਾਉ ਪਰਾਣੀ॥ ਸਾਉ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤਿਨਾ ਲਾਗਾ ਜਿਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪਾਇਆ॥ ਨਾਮਿ ਤੇਰੈ ਜੋਇ ਰਾਤੇ ਨਿਤ ਚੜਹਿ ਸਵਾਇਆ॥ ਇਕੁ ਕਰਮੁ ਧਰਮੁ ਨ ਹੋਇ ਸੰਜਮੁ ਜਾਮਿ ਨ ਏਕੁ ਪਛਾਣੀ॥ ਵਖਤੁ ਸੁਹਾਵਾ ਸਦਾ ਤੇਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ॥੩॥ ਹਉ<noinclude></noinclude> 6rwz3vrcibzrnzjmtmgtyw5slxyglzl 250 22308 215330 53418 2026-04-10T03:15:54Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 215330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੫੬੭}}</noinclude>ਬਲਿਹਾਰੀ ਸਾਚੇ ਨਾਵੈ॥ ਰਾਜੁ ਤੇਰਾ ਕਬਹੁ ਨ ਜਾਵੈ॥ ਰਾਜੋ ਤ ਤੇਰਾ ਸਦਾ ਨਿਹਚਲੁ ਏਹੁ ਕਬਹੁ ਨ ਜਾਵਏ॥ ਚਾਕਰੁ ਤ ਤੇਰਾ ਸੋਇ ਹੋਵੈ ਜੋਇ ਸਹਜਿ ਸਮਾਵਏ॥ ਦੁਸਮਨੁ ਤ ਦੂਖੁ ਨ ਲਗੈ ਮੂਲੇ ਪਾਪੁ ਨੇੜਿ ਨ ਆਵਏ॥ ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ ਸਦਾ ਹੋਵਾ ਏਕ ਤੇਰੇ ਨਾਵਏ॥੪॥ ਜੁਗਹ ਜੁਗੰਤਰਿ ਭਗਤ ਤੁਮਾਰੇ॥ ਕੀਰਤਿ ਕਰਹਿ ਸੁਆਮੀ ਤੇਰੈ ਦੁਆਰੇ॥ ਜਪਹਿ ਤ ਸਾਚਾ ਏਕੁ ਮੁਰਾਰੇ॥ ਸਾਚਾ ਮੁਰਾਰੇ ਤਾਮਿ ਜਾਪਹਿ ਜਾਮਿ ਮੰਨਿ ਵਸਾਵਹੇ॥ ਭਰਮੋ ਭੁਲਾਵਾ ਤੁਝਹਿ ਕੀਆ ਜਾਮਿ ਏਹੁ ਚੁਕਾਵਹੇ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਕਰਹੁ ਕਿਰਪਾ ਲੇਹੁ ਜਮਹੁ ਉਬਾਰੇ॥ ਜੁਗਹ ਜੁਗੰਤਰਿ ਭਗਤ ਤੁਮਾਰੇ॥੫॥ ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ ਅਲਖ ਅਪਾਰਾ॥ ਕਿਉ ਕਰਿ ਕਰਉ ਬੇਨੰਤੀ ਹਉ ਆਖਿ ਨ ਜਾਣਾ॥ ਨਦਰਿ ਕਰਹਿ ਤਾ ਸਾਚੁ ਪਛਾਣਾ॥ ਸਾਚੋ ਪਛਾਣਾ ਤਾਮਿ ਤੇਰਾ ਜਾਮਿ ਆਪਿ ਬੁਝਾਵਹੇ॥ ਦੂਖ ਭੂਖ ਸੰਸਾਰਿ ਕੀਏ ਸਹਸਾ ਏਹੁ ਚੁਕਾਵਹੇ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕੁ ਜਾਇ ਸਹਸਾ ਬੁਝੈ ਗੁਰ ਬੀਚਾਰਾ॥ ਵਡਾ ਸਾਹਿਬੁ ਹੈ ਆਪਿ ਅਲਖ ਅਪਾਰਾ॥੬॥ ਤੇਰੇ ਬੰਕੇ ਲੋਇਣ ਦੰਤ ਰੀਸਾਲਾ॥ ਸੋਹਣੇ ਨਕ ਜਿਨ ਲੰਮੜੇ ਵਾਲਾ॥ ਕੰਚਨ ਕਾਇਆ ਸੁਇਨੇ ਕੀ ਢਾਲਾ॥ ਸੋਵੰਨ ਢਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸਨ ਮਾਲਾ ਜਪਹੁ ਤੁਸੀ ਸਹੇਲੀਹੋ॥ ਜਮ ਦੁਆਰਿ ਨ ਹੋਹੁ ਖੜੀਆ ਸਿਖ ਸੁਣਹੁ ਮਹੇਲੀਹੋ॥ ਹੰਸ ਹੰਸਾ ਬਗ ਬਗਾ ਲਹੈ ਮਨ ਕੀ ਜਾਲਾ॥ ਬੰਕੇ ਲੋਇਣ ਦੰਤ ਰੀਸਾਲਾ॥੭॥ ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਸੁਹਾਵੀ ਮਧੁਰਾੜੀ ਬਾਣੀ॥ ਕੁਹਕਨਿ ਕੋਕਿਲਾ ਤਰਲ ਜੁਆਣੀ॥ ਤਰਲਾ ਜੁਆਣੀ ਆਪਿ ਭਾਣੀ ਇਛ ਮਨ ਕੀ ਪੂਰੀਏ॥ ਸਾਰੰਗ ਜਿਉ ਪਗੁ ਧਰੈ ਠਿਮਿ ਠਿਮਿ ਆਪਿ ਆਪੁ ਸੰਧੂਰਏ॥ ਸ੍ਰੀਰੰਗ ਰਾਤੀ ਫਿਰੈ ਮਾਤੀ ਉਦਕੁ ਗੰਗਾ ਵਾਣੀ॥ ਬਿਨਵੰਤਿ ਨਾਨਕੁ ਦਾਸੁ ਹਰਿ ਕਾ ਤੇਰੀ ਚਾਲ ਸੁਹਾਵੀ ਮਧੁਰਾੜੀ ਬਾਣੀ॥੮॥੨॥ {{center|ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੩ ਛੰਤ ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥}} ਆਪਣੇ ਪਿਰ ਕੈ ਰੰਗਿ ਰਤੀ ਮੁਈਏ ਸੋਭਾਵੰਤੀ ਨਾਰੇ॥ ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਮਿਲਿ ਰਹੀ ਮੁਈਏ ਪਿਰੁ ਰਾਵੇ ਭਾਇ ਪਿਆਰੇ॥ ਸਚੈ ਭਾਇ ਪਿਆਰੀ ਕੰਤਿ ਸਵਾਰੀ ਹਰਿ ਹਰਿ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ਰਚਾਇਆ॥ ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ ਤਾ ਪਿਰੁ ਪਾਇਆ ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਸਮਾਇਆ॥ ਸਾ ਧਨ ਸਬਦਿ ਸੁਹਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਕਸਾਈ ਅੰਤਰਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਿਆਰੀ॥ ਨਾਨਕ ਸਾ ਧਨ ਮੇਲਿ ਲਈ ਪਿਰਿ ਆਪੇ ਸਾਚੈ ਸਾਹਿ ਸਵਾਰੀ॥੧॥ ਨਿਰਗੁਣਵੰਤੜੀਏ ਪਿਰੁ ਦੇਖਿ ਹਦੂਰੇ ਰਾਮ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਿਨੀ<noinclude></noinclude> tjbo9a2ivlcrebienafqd8nq4iwinaz 250 22313 215331 53423 2026-04-10T03:27:06Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 215331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੫੬੮}}</noinclude>ਰਾਵਿਆ ਮੁਈਏ ਪਿਰੁ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰੇ ਰਾਮ॥ ਪਿਰੁ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰੇ ਵੇਖੁ ਹਜੂਰੇ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਏਕੋ ਜਾਤਾ॥ ਧਨ ਬਾਲੀ ਭੋਲੀ ਪਿਰੁ ਸਹਜਿ ਰਾਵੈ ਮਿਲਿਆ ਕਰਮ ਬਿਧਾਤਾ॥ ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਰਸੁ ਚਾਖਿਆ ਸਬਦਿ ਸੁਭਾਖਿਆ ਹਰਿ ਸਰਿ ਰਹੀ ਭਰਪੂਰੇ॥ ਨਾਨਕ ਕਾਮਣਿ ਸਾ ਪਿਰ ਭਾਵੈ ਸਬਦੇ ਰਹੈ ਹਦੂਰੇ॥੨॥ ਸੋਹਾਗਣੀ ਜਾਇ ਪੂਛਹੁ ਮੁਈਏ ਜਿਨੀ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ॥ ਪਿਰ ਕਾ ਹੁਕਮੁ ਨ ਪਾਇਓ ਮੁਈਏ ਜਿਨੀ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਨ ਗਵਾਇਆ॥ ਜਿਨੀ ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ ਤਿਨੀ ਪਿਰੁ ਪਾਇਆ ਰੰਗ ਸਿਉ ਰਲੀਆ ਮਾਣੈ॥ ਸਦਾ ਰੰਗਿ ਰਾਤੀ ਸਹਜੇ॥ ਮਾਤੀ ਅਨਦਿਨੁ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੈ॥ ਕਾਮਣਿ ਵਡਭਾਗੀ ਅੰਤਰਿ ਲਿਵ ਲਾਗੀ ਹਰਿ ਕਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਭਾਇਆ॥ ਨਾਨਕ ਕਾਮਣਿ ਸਹਜੇ ਰਾਤੀ ਜਿਨਿ ਸਚੁ ਸੀਗਾਰੁ ਬਣਾਇਆ॥੩॥ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਮੁਈਏ ਤੂ ਚਲੁ ਗੁਰ ਕੈ ਭਾਏ॥ ਹਰਿ ਵਰੁ ਰਾਵਹਿ ਸਦਾ ਮੁਈਏ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸਾ ਪਾਏ॥ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸਾ ਪਾਏ ਸਬਦੁ ਵਜਾਏ ਸਦਾ ਸੁਹਾਗਣਿ ਨਾਰੀ॥ ਪਿਰੁ ਰਲੀਆਲਾ ਜੋਬਨੁ ਬਾਲਾ ਅਨਦਿਨੁ ਕੰਤਿ ਸਵਾਰੀ॥ ਹਰਿ ਵਰੁ ਸੋਹਾਗੋ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੋ ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਸੁਹਾਏ॥ ਨਾਨਕ ਕਾਮਣਿ ਹਰਿ ਰੰਗਿ ਰਾਤੀ ਜਾ ਚਲੈ ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਏ॥੪॥੧॥ ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੩॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਭੁ ਵਾਪਾਰੁ ਭਲਾ ਜੇ ਸਹਜੇ ਕੀਜੈ ਰਾਮ॥ ਅਨਦਿਨੁ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੀਐ ਲਾਹਾ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪੀਜੈ ਰਾਮ॥ ਲਾਹਾ ਹਰਿ ਰਸੁ ਲੀਜੈ ਹਰਿ ਰਾਵੀਜੈ ਅਨਦਿਨੁ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੈ॥ ਗੁਣ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਵਗਣ ਵਿਕਣਹਿ ਆਪੈ ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ॥ ਗੁਰਮਤਿ ਪਾਈ ਵਡੀ ਵਡਿਆਈ ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਰਸੁ ਪੀਜੈ॥ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਕੀ ਭਗਤਿ ਨਿਰਾਲੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵਿਰਲੈ ਕੀਜੈ॥੧॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੇਤੀ ਹਰਿ ਅੰਤਰਿ ਬੀਜੀਐ ਹਰਿ ਲੀਜੈ ਸਰੀਰਿ ਜਮਾਏ ਰਾਮ॥ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਰਸੁ ਭੁੰਚੁ ਤੂ ਲਾਹਾ ਲੈ ਪਰਥਾਏ ਰਾਮ॥ ਲਾਹਾ ਪਰਥਾਏ ਹਰਿ ਮੰਨਿ ਵਸਾਏ ਧਨੁ ਖੇਤੀ ਵਾਪਾਰਾ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਏ ਮੰਨਿ ਵਸਾਏ ਬੂਝੈ ਗੁਰ ਬੀਚਾਰਾ॥ ਮਨਮੁਖ ਖੇਤੀ ਵਣਜੁ ਕਰਿ ਥਾਕੇ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਭੁਖ ਨ ਜਾਏ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਬੀਜਿ ਮਨ ਅੰਦਰਿ ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਸੁਭਾਏ॥੨॥ ਹਰਿ ਵਾਪਾਰਿ ਸੇ ਜਨ ਲਾਗੇ ਜਿਨਾ ਮਸਤਕਿ ਮਣੀ ਵਡਭਾਗੋ ਰਾਮ॥ ਗੁਰਮਤੀ ਮਨੁ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਸਿਆ ਸਚੈ ਸਬਦਿ ਬੈਰਾਗੋ ਰਾਮ॥ ਮੁਖਿ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੋ ਸਚਿ ਬੈਰਾਗੋ ਸਾਚਿ ਰਤੇ ਵੀਚਾਰੀ॥ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਸਭੁ ਜਗੁ ਬਉਰਾਨਾ ਸਬਦੇ ਹਉਮੈ ਮਾਰੀ॥ ਸਾਚੈ ਸਬਦਿ ਲਾਗਿ ਮਤਿ ਉਪਜੈ ਗੁਰਮੁਖਿ<noinclude></noinclude> nxjzopvmk20d101f3skgd8u88mnz1a6 250 22318 215332 53428 2026-04-10T03:38:49Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 215332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੫੬੯}}</noinclude>ਨਾਮੁ ਸੋਹਾਗੋ॥ ਨਾਨਕ ਸਬਦਿ ਮਿਲੈ ਭਉ ਭੰਜਨੁ ਹਰਿ ਰਾਵੈ ਮਸਤਕਿ ਭਾਗੋ॥੩॥ ਖੇਤੀ ਵਣਜੁ ਸਭੁ ਹੁਕਮੁ ਹੈ ਹੁਕਮੇ ਮੰਨਿ ਵਡਿਆਈ ਰਾਮ॥ ਗੁਰਮਤੀ ਹੁਕਮੁ ਬੂਝੀਐ ਹੁਕਮੇ ਮੇਲਿ ਮਿਲਾਈ ਰਾਮ॥ ਹੁਕਮਿ ਮਿਲਾਈ ਸਹਜਿ ਸਮਾਈ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਅਪਾਰਾ॥ ਸਚੀ ਵਡਿਆਈ ਗੁਰ ਤੇ ਪਾਈ ਸਚੁ ਸਵਾਰਣਹਾਰਾ॥ ਭਉ ਭੰਜਨੁ ਪਾਇਆ ਆਪੁ ਗਵਾਇਆ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੇਲਿ ਮਿਲਾਈ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਅਗਮੁ ਅਗੋਚਰੁ ਹੁਕਮੇ ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ॥੪॥੨॥ ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੩॥ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਤੂ ਸਦਾ ਸਚੁ ਸਮਾਲਿ ਜੀਉ॥ ਆਪਣੈ ਘਰਿ ਤੂ ਸੁਖਿ ਵਸਹਿ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੈ ਜਮਕਾਲੁ ਜੀਉ॥ ਕਾਲੁ ਜਾਲੁ ਜਮੁ ਜੋਹਿ ਨ ਸਾਕੈ ਸਾਚੈ ਸਬਦਿ ਲਿਵ ਲਾਏ॥ ਸਦਾ ਸਚਿ ਰਤਾ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਆਵਣੁ ਜਾਣੁ ਰਹਾਏ॥ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਭਰਮਿ ਵਿਗੁਤੀ ਮਨਮੁਖਿ ਮੋਹੀ ਜਮਕਾਲਿ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਸੁਣਿ ਮਨ ਮੇਰੇ ਤੂ ਸਦਾ ਸਚੁ ਸਮਾਲਿ॥੧॥ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਅੰਤਰਿ ਤੇਰੈ ਨਿਧਾਨੁ ਹੈ ਬਾਹਰਿ ਵਸਤੁ ਨ ਭਾਲਿ॥ ਜੋ ਭਾਵੈ ਸੋ ਭੁੰਚਿ ਤੂ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲਿ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲਿ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅੰਤਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸਖਾਈ॥ ਮਨਮੁਖ ਅੰਧੁਲੇ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੇ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਖੁਆਈ॥ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਕੋ ਛੂਟੈ ਨਾਹੀ ਸਭ ਬਾਧੀ ਜਮਕਾਲਿ॥ ਨਾਨਕ ਅੰਤਰਿ ਤੇਰੈ ਨਿਧਾਨੁ ਹੈ ਤੂ ਬਾਹਰਿ ਵਸਤੁ ਨ ਭਾਲਿ॥੨॥ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਜਨਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਪਾਇ ਕੈ ਇਕਿ ਸਚਿ ਲਗੇ ਵਾਪਾਰਾ॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਨਿ ਆਪਣਾ ਅੰਤਰਿ ਸਬਦੁ ਅਪਾਰਾ॥ ਅੰਤਰਿ ਸਬਦੁ ਅਪਾਰਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਿਆਰਾ ਨਾਮੇ ਨਉ ਨਿਧਿ ਪਾਈ॥ ਮਨਮੁਖ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਵਿਆਪੇ ਦੂਖਿ ਸੰਤਾਪੇ ਦੂਜੈ ਪਤਿ ਗਵਾਈ॥ ਹਉਮੈ ਮਾਰਿ ਸਚਿ ਸਬਦਿ ਸਮਾਣੇ ਸਚਿ ਰਤੇ ਅਧਿਕਾਈ॥ ਨਾਨਕ ਮਾਣਸ ਜਨਮੁ ਦੁਲੰਭੁ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰਿ ਬੂਝ ਬੁਝਾਈ॥॥੩॥ ਮਨ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਨਿ ਆਪਣਾ ਸੇ ਜਨ ਵਡਭਾਗੀ ਰਾਮ॥ ਜੋ ਮਨੁ ਮਾਰਹਿ ਆਪਣਾ ਸੇ ਪੁਰਖ ਬੈਰਾਗੀ ਰਾਮ॥ ਸੇ ਜਨ ਬੈਰਾਗੀ ਸਚਿ ਲਿਵ ਲਾਗੀ ਆਪਣਾ ਆਪੁ ਪਛਾਣਿਆ॥ ਮਤਿ ਨਿਹਚਲ ਅਤਿ ਗੂੜੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਹਜੇ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣਿਆ॥ ਇਕ ਕਾਮਣਿ ਹਿਤਕਾਰੀ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਪਿਆਰੀ ਮਨਮੁਖ ਸੋਇ ਰਹੇ ਅਭਾਗੇ॥ ਨਾਨਕ ਸਹਜੇ ਸੇਵਹਿ ਗੁਰੁ ਅਪਣਾ ਸੇ ਪੂਰੇ ਵਡਭਾਗੇ॥੪॥੩॥ ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੩॥ ਰਤਨ ਪਦਾਰਥ ਵਣਜੀਅਹਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਦੀਆ ਬੁਝਾਈ ਰਾਮ॥ ਲਾਹਾ ਲਾਭੁ ਹਰਿ ਭਗਤਿ ਹੈ ਗੁਣ ਮਹਿ ਗੁਣੀ ਸਮਾਈ ਰਾਮ॥<noinclude></noinclude> 2xqzczeyd36fdywr1c47jq2v1xbtlxy 250 22323 215333 53433 2026-04-10T03:52:22Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 215333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੫੭੦}}</noinclude>ਗੁਣ ਮਹਿ ਗੁਣੀ ਸਮਾਏ ਜਿਸੁ ਆਪਿ ਬੁਝਾਏ ਲਾਹਾ ਭਗਤਿ ਸੈਸਾਰੇ॥ ਬਿਨੁ ਭਗਤੀ ਸੁਖੁ ਨ ਹੋਈ ਦੂਜੈ ਪਤਿ ਖੋਈ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੇ॥ ਵਖਰੁ ਨਾਮੁ ਸਦਾ ਲਾਭੁ ਹੈ ਜਿਸ ਨੋ ਏਤੁ ਵਾਪਾਰਿ ਲਾਏ॥ ਰਤਨ ਪਦਾਰਥ ਵਣਜੀਅਹਿ ਜਾਂ ਸਤਿਗੁਰੁ ਦੇਇ ਬੁਝਾਏ॥੧॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਸਭੁ ਦੁਖੁ ਹੈ ਖੋਟਾ ਇਹੁ ਵਾਪਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਬਿਖੁ ਖਾਵਣੀ ਬਹੁ ਵਧਹਿ ਵਿਕਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਬਹੁ ਵਧਹਿ ਵਿਕਾਰਾ ਸਹਸਾ ਇਹੁ ਸੰਸਾਰਾ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਪਤਿ ਖੋਈ॥ ਪੜਿ ਪੜਿ ਪੰਡਿਤ ਵਾਦੁ ਵਖਾਣਹਿ ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਸੁਖੁ ਨ ਹੋਈ॥ ਆਵਣ ਜਾਣਾ ਕਦੇ ਨ ਚੂਕੈ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਪਿਆਰਾ॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਸਭੁ ਦੁਖੁ ਹੈ ਖੋਟਾ ਇਹੁ ਵਾਪਾਰਾ॥੨॥ ਖੋਟੇ ਖਰੇ ਸਭਿ ਪਰਖੀਅਨਿ ਤਿਤੁ ਸਚੇ ਕੈ ਦਰਬਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਖੋਟੇ ਦਰਗਹ ਸੁਟੀਅਨਿ ਊਭੇ ਕਰਨਿ ਪੁਕਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਊਭੇ ਕਰਨਿ ਪੁਕਾਰਾ ਮੁਗਧ ਗਵਾਰਾ ਮਨਮੁਖਿ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇਆ॥ ਬਿਖਿਆ ਮਾਇਆ ਜਿਨਿ ਜਗਤੁ ਭੁਲਾਇਆ ਸਾਚਾ ਨਾਮੁ ਨ ਭਾਇਆ॥ ਮਨਮੁਖ ਸੰਤਾ ਨਾਲਿ ਵੈਰੁ ਕਰਿ ਦੁਖੁ ਖਟੇ ਸੰਸਾਰਾ॥ ਖੋਟੇ ਖਰੇ ਪਰਖੀਅਨਿ ਤਿਤੁ ਸਚੈ ਦਰਵਾਰਾ ਰਾਮ॥੩॥ ਆਪਿ ਕਰੇ ਕਿਸੁ ਆਖੀਐ ਹੋਰੁ ਕਰਣਾ ਕਿਛੂ ਨ ਜਾਈ ਰਾਮ॥ ਜਿਤੁ ਭਾਵੈ ਤਿਤੁ ਲਾਇਸੀ ਜਿਉ ਤਿਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਰਾਮ॥ ਜਿਉ ਤਿਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਆਪਿ ਕਰਾਈ ਵਰੀਆਮੁ ਨ ਫੁਸੀ ਕੋਈ॥ ਜਗਜੀਵਨੁ ਦਾਤਾ ਕਰਮਿ ਬਿਧਾਤਾ ਆਪੇ ਬਖਸੇ ਸੋਈ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਆਪੁ ਗਵਾਈਐ ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਪਤਿ ਪਾਈ॥ ਆਪਿ ਕਰੇ ਕਿਸੁ ਆਖੀਐ ਹੋਰੁ ਕਰਣਾ ਕਿਛੂ ਨ ਜਾਈ॥੪॥੪॥ ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੩॥ ਸਚਾ ਸਉਦਾ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਹੈ ਸਚਾ ਵਾਪਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਗੁਰਮਤੀ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਵਣਜੀਐ ਅਤਿ ਮੋਲੁ ਅਫਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਅਤਿ ਮੋਲੁ ਅਫਾਰਾ ਸਚ ਵਾਪਾਰਾ ਸਚਿ ਵਾਪਾਰਿ ਲਗੇ ਵਡਭਾਗੀ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਭਗਤੀ ਰਾਤੇ ਸਚਿ ਨਾਮਿ ਲਿਵ ਲਾਗੀ॥ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਸੋਈ ਸਚੁ ਪਾਏ ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰਾ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਤਿਨ ਹੀ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ਸਾਚੇ ਕੇ ਵਾਪਾਰਾ॥੧॥ ਹੰਉਮੈ ਮਾਇਆ ਮੈਲੁ ਹੈ ਮਾਇਆ ਮੈਲੁ ਭਰੀਜੈ ਰਾਮ॥ ਗੁਰਮਤੀ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲਾ ਰਸਨਾ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪੀਜੈ ਰਾਮ॥ ਰਸਨਾ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪੀਜੈ ਅੰਤਰੁ ਭੀਜੈ ਸਾਚ ਸਬਦਿ ਬੀਚਾਰੀ॥ ਅੰਤਰਿ ਖੂਹਟਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਿ ਭਰਿਆ ਸਬਦੇ ਕਾਢਿ ਪੀਐ ਪਨਿਹਾਰੀ॥ ਜਿਸੁ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਸੋਈ ਸਚਿ ਲਾਗੈ ਰਸਨਾ ਰਾਮੁ ਰਵੀਜੈ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਸੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋਰ ਹਉਮੈ ਮੈਲੁ ਭਰੀਜੈ॥੨॥ ਪੰਡਿਤ ਜੋਤਕੀ ਸਭਿ<noinclude></noinclude> ao9h4xd0mou40tqh60x21vnrcv34vj2 250 22328 215334 53438 2026-04-10T04:02:22Z Kuldip DMW 2077 /* ਸੋਧਣਾ */ 215334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Kuldip DMW" />{{center|੫੭੧}}</noinclude>ਪੜਿ ਪੜਿ ਕੂਕਦੇ ਕਿਸੁ ਪਹਿ ਕਰਹਿ ਪੁਕਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਅੰਤਰਿ ਮਲੁ ਲਾਗੈ ਮਾਇਆ ਕੇ ਵਾਪਾਰਾ ਰਾਮ॥ ਮਾਇਆ ਕੇ ਵਾਪਾਰਾ ਜਗਤਿ ਪਿਆਰਾ ਆਵਣਿ ਜਾਣਿ ਦੁਖੁ ਪਾਈ॥ ਬਿਖੁ ਕਾ ਕੀੜਾ ਬਿਖੁ ਸਿਉ ਲਾਗਾ ਬਿਸ੍ਹਾ ਮਾਹਿ ਸਮਾਈ॥ ਜੋ ਧੁਰਿ ਲਿਖਿਆ ਸੋਇ ਕਮਾਵੈ ਕੋਇ ਨ ਮੇਟਣਹਾਰਾ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਤਿਨ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ਹੋਰਿ ਮੂਰਖ ਕੂਕਿ ਮੁਏ ਗਾਵਾਰਾ॥੩॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਮਨੁ ਰੰਗਿਆ ਮੋਹਿ ਸੁਧਿ ਨ ਕਾਈ ਰਾਮ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਇਹੁ ਮਨੁ ਰੰਗੀਐ ਦੂਜਾ ਰੰਗੁ ਜਾਈ ਰਾਮ॥ ਦੂਜਾ ਰੰਗੁ ਜਾਈ ਸਾਚਿ ਸਮਾਈ ਸਚਿ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰਾ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਵੈ ਸੋਈ ਬੁਝੈ ਸਚਿ ਸਵਾਰਣਹਾਰਾ॥ ਆਪੇ ਮੇਲੇ ਸੋ ਹਰਿ ਮਿਲੈ ਹੋਰੁ ਕਹਣਾ ਕਿਛੂ ਨ ਜਾਏ॥ ਨਾਨਕ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਇਆ ਇਕਿ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਰੰਗੁ ਲਾਏ॥੪॥੫॥ ਵਡਹੰਸੁ ਮਹਲਾ ੩॥ ਏ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਆਵਾ ਗਉਣੁ ਸੰਸਾਰੁ ਹੈ ਅੰਤਿ ਸਚਿ ਨਿਬੇੜਾ ਰਾਮ॥ ਆਪੇ ਸਚਾ ਬਖਸਿ ਲਏ ਫਿਰਿ ਹੋਇ ਨ ਫੇਰਾ ਰਾਮ॥ ਫਿਰਿ ਹੋਇ ਨ ਫੇਰਾ ਅੰਤਿ ਸਚਿ ਨਿਬੇੜਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਿਲੈ ਵਡਿਆਈ॥ ਸਾਚੈ ਰੰਗਿ ਰਾਤੇ ਸਹਜੇ ਮਾਤੇ ਸਹਜੇ ਰਹੇ ਸਮਾਈ॥ ਸਚਾ ਮਨਿ ਭਾਇਆ ਸਚੁ ਵਸਾਇਆ ਸਬਦਿ ਰਤੇ ਅੰਤਿ ਨਿਬੇਰਾ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਸੇ ਸਚਿ ਸਮਾਣੇ ਬਹੁਰਿ ਨ ਭਵਜਲਿ ਫੇਰਾ॥੧॥ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਸਭੁ ਬਰਲੁ ਹੈ ਦੂਜੈ ਭਾਇ ਖੁਆਈ ਰਾਮ॥ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸਭੁ ਹੇਤੁ ਹੈ ਹੇਤੇ ਪਲਚਾਈ ਰਾਮ॥ ਹੇਤੇ ਪਲਚਾਈ ਪੁਰਬਿ ਕਮਾਈ ਮੇਟਿ ਨ ਸਕੈ ਕੋਈ॥ ਜਿਨਿ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਾਜੀ ਸੋ ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਤਿਸੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ॥ ਮਨਮੁਖਿ ਅੰਧਾ ਤਪਿ ਤਪਿ ਖਪੈ ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਸਾਂਤਿ ਨ ਆਈ॥ ਨਾਨਕ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਸਭੁ ਕੋਈ ਭੁਲਾ ਮਾਇਆ ਮੋਹਿ ਖੁਆਈ॥੨॥ ਏਹੁ ਜਗੁ ਜਲਤਾ ਦੇਖਿ ਕੈ ਭਜਿ ਪਏ ਹਰਿ ਸਰਣਾਈ ਰਾਮ॥ ਅਰਦਾਸਿ ਕਰਂੀ ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਆਗੈ ਰਖਿ ਲੇਵਹੁ ਦੇਹੁ ਵਡਾਈ ਰਾਮ॥ ਰਖਿ ਲੇਵਹੁ ਸਰਣਾਈ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਵਡਾਈ ਤੁਧੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਦਾਤਾ॥ ਸੇਵਾ ਲਾਗੇ ਸੇ ਵਡਭਾਗੇ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਏਕੋ ਜਾਤਾ॥ ਜਤੁ ਸਤੁ ਸੰਜਮੁ ਕਰਮ ਕਮਾਵੈ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਗਤਿ ਨਹੀ ਪਾਈ॥ ਨਾਨਕ ਤਿਸ ਨੋ ਸਬਦੁ ਬੁਝਾਏ ਜੋ ਜਾਇ ਪਵੈ ਹਰਿ ਸਰਣਾਈ॥੩॥ ਜੋ ਹਰਿ ਮਤਿ ਦੇਇ ਸਾ ਊਪਜੈ ਹੋਰ ਮਤਿ ਨ ਕਾਈ ਰਾਮ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਏਕੁ ਤੂ ਆਪੇ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ ਰਾਮ॥ ਆਪੇ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ ਅਵਰ ਨ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਰਸੁ ਚਾਖਿਆ॥ ਦਰਿ ਸਾਚੈ ਸਦਾ ਹੈ ਸਾਚਾ ਸਾਚੈ<noinclude></noinclude> lmc75cquhknceaz98l0ovz2o6sylck2 250 60605 215349 167458 2026-04-10T07:15:41Z Dr. Pawantibba 1797 /* Proofread */ 215349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Dr. Pawantibba" /></noinclude>{{dhr|6em}} {{center|{{x-larger|'''ਮੁਖ-ਬੰਧ'''}}}} {{dhr|3em}} {{gap}}ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜੇਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਤੇ ਦਿਲ ਹਿਲਾਊ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਰ ਵਿਥਿਆ ਨਹੀਂ ਲਭੇਗੀ, ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਜਿੱਤਾਂ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕੌਮ ਦੀ ਪਛਮ ਵਿਚ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਹਾਦਰੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਈ ਢੰਗ ਤੇ ਨਾ ਥਕਨ ਵਾਲਾ ਝੁਕਾ ਅਰਥਾਤ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਅਜੇਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਅਜੇਹਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿੱਤ ਦਿਸਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਤੇ ਹੁਣ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਜੇਤੂ ਝੰਡਾ ਨਾ ਲਹਿਰਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ-ਰੋਕੂ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਵਿੰਗ ਤੜਿੰਗੇ ਰਾਹ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਲਦਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਗੂੰਜਦੇ ਬਿਗਲ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚਮਕੀਲੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਦਿਆਂ ਨਾ ਤਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਲ, ਲਿਸ਼ਕਦੇ ਥੜ੍ਹੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਜੜੇ ਗੁੰਬਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਲੜਾਈ-ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇ। {{gap}}ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁਤਰ, ਕਨੌਜ ਤੇ ਅਜੁਧਿਆ ਜਿਹੀਆਂ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਮਹਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀ ਅਗੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਫਖਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਅਗੇ, ਚੰਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਸਤ ਤੇ ਪਾਟਲੀ ਪੁਤਰ ਵਰਗੀਆਂ ਵਡੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਖਾਸ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਅਗੇ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਸੂਰਮਗਤੀ ਓਲ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅਜ ਦਿਨ ਤਕ ਵੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ<noinclude></noinclude> 34049wqexrkyiuhvgoyx6vaokin4nty 250 60956 215351 208691 2026-04-10T08:58:07Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" />{{c|25}}</noinclude>{{center|( ੨੫ )}} {{gap}}ਰਾਜੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਝੱਬਦੇ ਲੈ ਆ। ਮੰਤ੍ਰੀ ਨੇ ਸਾਰਦ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦਾ ਜਨਾਨਾ ਭੇਸ ਕਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿੱਚ ਵਾੜਿਆ,ਕਨਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੰਤ੍ਰੀ ਦੀ ਨੂਹ'ਨੂੰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਕੌਰ ਨੂੰ ਬਹਾਲਿਆ। ਕਨਾਤ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮੰਤ੍ਰੀ ਦੀ ਬਹੂ ਬੋਲੀ ਕੌਰ ਸੁਚੇਤ ਹੋਕੇ ਬੈਠ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਕੰਨ ਲਾਕੇ ਸੁਣ-ਵਿਭੀਖਨ ਵਡਾ ਸੂਰ ਬੀਰ ਸਾ ਛਲ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰਜੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ ਤੇ ਰਾਵਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਅਪਣੀ ਕੁਲ ਦਾ ਨਾਉ ਗਵਾਇਆ ਉਸ ਲਾਜ ਦੇ ਮਾਰੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਨਾ ਉਠਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦਾ ਫਲ ਪਾਇਆ ਭਸਮਾਸਰ ਨੇ ਮਹਾਂ ਦੇਵ ਦੀ ਤਪੱਸਯਾ ਕਰਕੇ ਵਰ ਪਾਇਆ ਵਿਸ੍ਵਾਘਾਤ ਕੀਤਾ, ਪਾਰਬਤੀ ਦੇ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਿਆ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਲੀਤਾ, ਉਸਦਾ ਫਲ ਝੱਬਦੇ ਹੀ ਪਾਇਆ, ਕਿ ਜਲ ਕੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਰਲਾਇਆ। ਹੇ ਕੌਰ! ਤੂੰ ਮਿੱਤ੍ਰ ਦ੍ਰੋਹੀ ਤੇ ਵਿਸ੍ਵਾਸ ਘਾਤੀ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਰਿੱਛ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਢੋਇਆ? ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕੀਤਾ ਸਾ ਉਪਕਾਰ। ਉਸਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਖੁਆਰ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇਰਾ ਦੋਸ, ਹੇ ਕੌਰ ਬੇਹੋਸ਼! ਇਸ<noinclude></noinclude> hg8rubyjqz6mo6x7pfw7vkestjrqkcm 250 60957 215352 201678 2026-04-10T09:07:32Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" />{{c|26}}</noinclude>{{center|( ੨੬ )}} ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪਿਉ ਦਾ ਦੋਖ ਹੈ,ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਹਾ ਬੀ ਬੀਜੇਗਾ ਤੇਹਾ ਫਲ ਉੱਗੇਗਾ ਇਹ ਦੁਖ ਤੈਂ ਆਪਨੇ ਪਿਉ ਦੇ ਦੋਖਾਂ ਤੇ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਨਕੇ ਕੌਰ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ ਸੱਚ ਕਹੁ ਤੈਂ ਬਨਚਰ ਕਿੱਕਰ ਜਾਣਿਆ? ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੋਸੁ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੀ ਹਾਂ ਤਦ ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਉਤੇ ਸੁਰਸ੍ਵਤੀ ਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਕੁਰ ਮੈਂ ਰਾਣੀ ਦੇ ਲੱਤ ਦਾ ਤਿਲ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਉੱਕਰ ਹੀ ਬਨਦਾ ਰਿੱਛ ਜਾਨ ਲਿਆ ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਤ੍ਰੀ ਬਨਾਕੇ ਤਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵਧਾਇਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ:- ਦੋਹਰਾ॥ ਤੂੰ ਸਾਰਦ ਸੁਤ ਸੱਤਯ ਹੈਂ ਗੁਨ ਚਤੁਰਾਈਕੋਖ॥ {{Gap}}ਮੈਂ ਭੁੱਲਾ ਤੂੰ ਖਿਮਾਂ ਕਰ ਜਿਤਨੇ ਮੇਰੇ ਦੋਖ॥ {{center|'''{{larger|ਕੁੱਖ ਦੇ ਓਹਲੇ ਲੱਖ}}'''}} {{center|ਦੋਹਰਾ॥}} ਜਿਸ ਬਿਧ ਰੱਖੇ ਪ੍ਰਾਣ ਪਤਿ ਰਹੀਏ ਤਿੰਵ ਹੇ ਵੀਰ। ਕੌਤਕ ਦੇਖ ਜਗੱਤ ਦੇ ਹੋਵੋ ਨਾਹਿੰ ਅਧੀਰ॥੧॥ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖੇ ਅਪਨਾ ਕੁਝ ਬੀ ਹੋਏ ਵਿਨਾਹਿ॥ ਧਰ ਧੀਰਜ ਇਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਵਿਸਾਹਿ॥੨॥ ਉਸ ਠਾਕਰ ਦੇ<noinclude></noinclude> 9rihm7gltqi42j6ylc5wfynknd0o1g7 250 60958 215353 201679 2026-04-10T09:13:29Z Amritpal Aman 2020 /* ਸੋਧਣਾ */ 215353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Amritpal Aman" />{{c|27}}</noinclude>{{center|( ੨੭ )}} ਸਰਬ ਕੁਝ ਜਿਸ ਮਨ ਭਾਵੇ ਦੇਇ। ਸ਼ਰਨ ਤਿਸੇ ਦੀ ਪਕੜ ਮਨ ਬ੍ਰਿਥਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰੇਇ ॥੩॥ ਜਗਤ ਵਿਧਾਤਾ ਨਾਉਂ ਤਿਸ ਬਿਧ ਸਬ ਹੀ ਕਰ ਦੇਇ। ਜੋ ਜਗ ਨੂੰ ਜਾਪੇ ਕਠਿਨ ਕਰਦੇ ਪਲ ਨ ਪਏਇ॥੪॥ {{Gap}}ਰੂਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦਿਆਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਸ਼ਾਮਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਠਹਿਰਾਈ ਕਿ ਜੇ ਰੂਮ ਦਾ ਕੋਈ ਬੁਪਾਰੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਪਏ ਤਾਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਾ ਜਾਏ ਅਤੇ ਜੇ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਰੁਪੱਯਾ ਚੱਟੀ ਭਰੇ॥ {{Gap}}ਮਾਮੂੰ ਨਾਮੇ ਰੂਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਬੁਪਾਰੀ ਜੋ ਕੁਝ ਮਾਲ ਲੱਦ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਯਾ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਨੂੰ ਪਕੜ ਕਾਜੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਰੂਮ ਦਾ ਬੁਪਾਰੀ ਮਾਮੂੰ ਆਪਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ ਆਗਯਾ ਹੋਇ ਸੋ ਕੀਤਾ ਜਾਏ। ਕਾਜ਼ੀ ਬੌਲਯਾ ਜੇ ਹਜਾਰ ਰੁਪਯਾ ਚੱਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਛੱਡ ਦੇਓ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੀ ਗਰਦਨ ਮਾਰੋ॥ {{Gap}}ਮਾਮੂੰਕੋਲ ਚੱਟੀ ਭਰਨ ਲਈ ਹਜਾਰ ਰੁਪਏ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਫਾਹੇ ਦੇਨ ਦੀ ਆਗਯਾਕੀਤੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਜਾਣ ਬੁਝਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ<noinclude></noinclude> 8yknlsz5rb9eqvf0lhjhuec0z1rusct 250 69811 215329 215040 2026-04-10T03:12:56Z Tamanpreet Kaur 606 /* ਸੋਧਣਾ */ 215329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Tamanpreet Kaur" /></noinclude>{{c|{{larger|(ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ ਨੇ ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ)}}}} <poem>ਵਿਚ ਮਹਿਲ ਦੇ ਆਨ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ, ਲੱਗੀ ਅੰਜਨਾ ਤਾਈਂ ਫਰਮਾਨ ਪਿਆਰੀ। ਦੱਸ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਅਜ ਇਨਾਮ ਦੇਸੇਂ, ਘਰ ਔਣਗੇ ਤੇਰੇ ਮਹਿਮਾਨ ਪਿਆਰੀ। ਦੱਸ ਕਿਸਤਾਂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇਂਗੀ ਤੂੰ, ਜਦੋਂ ਔਣਗੇ ਕੰਤ ਭਗਵਾਨ ਪਿਆਰੀ। ਦੱਸ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੂੰ ਧਰੇਂਗੀ ਕੀ, ਅਗੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਿਰ ਸੁਲਤਾਨ ਪਿਆਰੀ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ ਅਜ ਦੇ ਦਿਣ ਤੇਰੇ, ਪੂਰੇ ਹੋਣਗੇ ਸਭ ਅਰਮਾਨ ਪਿਆਰੀ। 'ਸ਼ਾਮ' ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ ਪਿਆਰੀਏ ਨੀ, ਅਜ ਰਾਤ ਸੁਹਾਗ ਨੂੰ ਮਾਨ ਪਿਆਰੀ।</poem> {{c|{{larger|(ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ)}}}} <poem>ਹੋ ਕੇ ਅੰਜਨਾ ਲਜਯਾਵਾਨ ਕਹਿੰਦੀ, ਗੱਲਾਂ ਰਹੀ ਬਨਾ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ। ਪਈ ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਉਸਾਰਨੀ ਏ, ਰਹੀ ਵਕਤ ਗੰਵਾ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ। ਐਡੇ ਭਾਗ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਕਿਥੇ, ਕਰਨ ਮੇਰੇ ਤੇ ਦਯਾ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ। ਫਾਇਦਾ ਕੀ ਹੈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਝੱਲਣੇ ਤੋਂ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸਤਾ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ। ਲਹੂ ਹੋਰ ਨਾ ਤੂੰ ਨਚੋੜ ਮੇਰਾ, ਤੀਰ ਕਾਲਜੇ ਲਾ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ। 'ਸ਼ਾਮ' ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ, ਹੋਰ ਨਾ ਦੁਖਾ ਬਸੰਤ ਮਾਲਾ।</poem> {{c|{{larger|(ਵਾਕ ਕਵੀਸ਼ਰ)}}}} <poem>ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ ਪਾਸ ਆਇਆ ਮੂਲ ਨਾ ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦਿਣ ਰਾਤ ਹੀ ਕਰਦੀ, ਜੀ ਰਹੀ ਅੰਜਨਾ ਬੇਕਰਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਤਮਾਮ ਹਰਾਮ ਹੋਇਆ, ਕੀਤੀ ਬ੍ਰਿਹੋਂ ਦੀ ਆਗ ਲਾਚਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਦੀ ਕਿਸ ਗੁਨਾਹ ਬਦਲੇ, ਦਿਤੀ ਸਵਾਮੀ ਜੀ ਮੈਂ ਵਸਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਕੰਤ ਨਾਰੀ ਦਾ ਇਸ਼ਟ ਗੁਰਦੇਵ ਹੈ ਜੀ, ਤਾਜ ਸਿਰ ਦਾ ਪਰਾਨ ਆਧਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਨਾਰੀ ਕੰਤ ਦੇ ਬਾਝ ਨਾ ਸੋਂਹਦੀ ਏ, ਫੁਲਾਂ ਬਾਝ ਨਾ ਜਿਵੇਂ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਚੰਨ ਬਾਝ ਨਾ ਜਿਸਤ੍ਰਾਂ ਰਾਤ ਸੋਹੇ, ਸੋਂਹੇ ਫ਼ੌਜ ਨਾ ਬਾਝ ਸਰਦਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਕੰਵਲ ਬਾਝ ਨਾ ਜਿਵੇਂ ਤਾਲਾਬ ਸੋਹੇ, ਸੋਂਹੇ ਮਹਿਲ ਨਾ ਬਾਝ ਮੁਨਾਰ ਲੋਕੋ। ਦੁਧ ਬਾਝ ਨਾ ਜਿਸਤ੍ਰਾਂ ਧੇਨ ਸੋਹੇ, ਸੂਰਾ ਸੋਂਹੇ ਨਾ ਬਾਝ ਹਥਿਆਰ ਲੋਕੋਂ। ਘਰ ਸੋਂਹੇ ਨਾ ਜਿਸਤ੍ਰਾਂ ਬਾਲ ਬਾਝੋਂ, ਘੋੜਾ ਸੋਂਹੇ ਨਾ ਬਾਝ ਅਸਵਾਰ ਲੋਕੋਂ। ਤੈਸੇ ਨਾਰ ਨਾ ਸੋਂਹਦੀ ਕੰਤ ਬਾਝੋਂ, ਸੀਤਾ ਬਿਨਾਂ ਜਿਉਂ ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਲੋਕੋ। ਏਸੇ ਤ੍ਰਾਂ ਹੀ ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ ਤਾਈਂ, ਹੋਇਆ ਜੀਵਨ ਸਖ਼ਤ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਲੋਕੋਂ।</poem><noinclude>{{rh||ਅੰਜਨਾ ਦੇਵੀ - 54}}</noinclude> h8tnmybw8pij8l4ajntbniflle2m4b6 250 71102 215335 215064 2026-04-10T06:22:09Z Marde Sehajpreet kaur 1774 215335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮੌਲਿਕ • ° * ਸਮਾਜ, ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ (2000) ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ : ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਪੇਖ (2003, 2013) * ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ (2004-2006) • ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ ( 2006 ) ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ (2013) * ਮਾਰਕਸਵਾਦ : ਮੁੱਦੇ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ (2015) * ਸੱਤਾ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ (2017) • ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ : ਤੱਥ ਤੇ ਤਰਕ (2019) ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ : ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਰਿਪੇਖ (2021) * ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ ( 2023 ) ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ • * ਸਮਕਾਲੀ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਨ (2002, 2004, 2013, 2018) • ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ (2003, 2013) * ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਜੰਗ (2004) ਸੰਪਾਦਨ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਲੇਖ (2009) * ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਨ : ਮਾਰਕਸੀ ਪਰਿਪੇਖ (2005, 2013) * ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ : ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨ (2006, 2013) * ਕਾਮਰੇਡ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਮਾਹਲਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ (2008) * ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਾਗਰ : ਕਾਵਿ ਵਿਵੇਚਨ (2012) * ਪਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ (2014) * ਈਸ਼ਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਰਚਨਾਵਲੀ (2015) ਦ ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ (2016) • ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ (2018) ਖੋਜ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ (ਸੰਪਾਦਨ) * ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ-ਭਾਗ-1 ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ-ਭਾਗ-2 * ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ * ਬਾਣੀਕਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਸਹਿ ਸੰਪਾਦਨ * ਸਧਾਰਨ ਅੰਕ-7॥ ਸਰਕਾਰ (ਤ੍ਰੈਮਾਸਿਕ) (ਸੰਪਾਦਨ) * ਅਕਤੂਬਰ 2003 ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 2010 ਤੱਕ<noinclude></noinclude> fjrbkn3rlc7g1aojzdmvuhj6arzvg9a 250 71103 215171 2026-04-09T12:01:35Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ 215171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਮਰਪਿਤ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਸੰਗ ਲੜ ਰਹੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ...<noinclude></noinclude> 6mqjm1eu5t6og1sgtvaw5xajypn64cw 215326 215171 2026-04-09T21:14:21Z Charan Gill 36 215326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude> {{center|<poem>{{dhr|15em}}{{larger|'''ਸਮਰਪਿਤ'''}} {{x-larger|'''ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਸੰਗ ਲੜ ਰਹੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ...'''}} </poem>}}<noinclude></noinclude> rlkw5prbgbahwwhpa2c0nvojjbkyy13 215327 215326 2026-04-09T21:14:46Z Charan Gill 36 215327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude> {{center|<poem>{{dhr|15em}}{{larger|'''ਸਮਰਪਿਤ'''}} {{x-larger|'''ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਸੰਗ ਲੜ ਰਹੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ...'''}} </poem>}}<noinclude></noinclude> j4oiz4bcbxmxoxvni93exvrzzzb6gcq 250 71104 215172 2026-04-09T12:01:59Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਹੋਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ ਹਿੰਮਤ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਰਕਿਕ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਕਲੇ। ... , ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅਸਲ ਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਹੋਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ ਹਿੰਮਤ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਰਕਿਕ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਕਲੇ। ... , ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੇਹਤਰ, ਵਧੇਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸਮਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਰਾਹ 'ਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। -ਪਾਲ ਏ. ਬਰਾਨ (ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ,<noinclude></noinclude> pjpkqz3tz7otku4st790454m4w3usst 250 71105 215173 2026-04-09T12:02:32Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "• ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ... ਤਤਕਰਾ • * ਮਾਰਕਸ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ * ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ : ਲੈਨਿਨ • ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ * ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ : ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>• ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ... ਤਤਕਰਾ • * ਮਾਰਕਸ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ * ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ : ਲੈਨਿਨ • ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ * ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ : ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਦਰਵੇਸ਼ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦ : ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ * ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ * ਘਰ ਦਾ ਜੋਗੀ ਜੋਗੀੜਾ : ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ° ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ : ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ * ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ • ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਦੀ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ • ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ * ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ * ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ * ਗ਼ਦਰੀ ਵਿਦਵਾਨ : ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰਾਏਪੁਰ ਡੱਬਾ • ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ : ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ 9 14 23 33 40 47 63 69 76 93 101 106 111 118 124 132 138<noinclude></noinclude> 4v1tmnxl91z0kygtar06vxm4l4v7kmy 250 71106 215174 2026-04-09T12:02:56Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "The thinker's function, to contribute our share to the decription of reality, to unprove (so far as we may) the modes of getting things chosen and done. This is everybody's guarantee of honour in other people's thoughts. It is the role true objectivity namely, a bias in favor of mankind. Barrows Dunham" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>The thinker's function, to contribute our share to the decription of reality, to unprove (so far as we may) the modes of getting things chosen and done. This is everybody's guarantee of honour in other people's thoughts. It is the role true objectivity namely, a bias in favor of mankind. Barrows Dunham<noinclude></noinclude> jk544xq9kz1dcsuxh5droxlj1wdxutm 215323 215174 2026-04-09T21:09:16Z Charan Gill 36 215323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>{{dhr|12em}} {{Block center|<poem>{{gap}}The thinker's function, to contribute our share to the decription of reality, to unprove (so far as we may) the modes of getting things chosen and done. This is everybody's guarantee of honour in other people's thoughts. It is the role true objectivity namely, a bias in favor of mankind. {{right|'''Barrows Dunham'''}} </poem>}}<noinclude></noinclude> hiadpeyrm0479c5yg4bfv16kgyavnak 250 71107 215175 2026-04-09T12:03:13Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ... The duty of a true patriot is to protect his country from its government. - Thomas Paine ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਿਰਨਾਇਕ ਤੇ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕੰਟਰੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ... The duty of a true patriot is to protect his country from its government. - Thomas Paine ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਿਰਨਾਇਕ ਤੇ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕੰਟਰੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ, ਮਸਲਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੌਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਿਆਸਤ, ਵਪਾਰ, ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅਧਾਰ-ਬਿੰਦੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਦਬੇ ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਬੇ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕਿਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੌਧਿਕਕਤਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਮੀ ਧਾਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀਆਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਚਲਾਇਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮਰਜ਼ੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਣ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਏ ਸ਼ੜਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਵਰਗਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਤੇ ਵਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਤੰਤਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕ, ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ, ਲੇਖਕ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਸੰਪਾਦਕ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਉਠੀਆਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 9 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> abcd6l4dh9l714c09txg0djg0g6feqw 215324 215175 2026-04-09T21:11:24Z Charan Gill 36 215324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>{{larger|'''ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ...'''}} {{rule}} The duty of a true patriot is to protect his country from its government. {{right|'''- Thomas Paine'''}} {{rule}} {{gap}}ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਿਰਨਾਇਕ ਤੇ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕੰਟਰੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ, ਮਸਲਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੌਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਿਆਸਤ, ਵਪਾਰ, ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅਧਾਰ-ਬਿੰਦੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਦਬੇ ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਬੇ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕਿਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੌਧਿਕਕਤਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਮੀ ਧਾਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀਆਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਚਲਾਇਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮਰਜ਼ੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਣ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਏ ਸ਼ੜਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਵਰਗਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਤੇ ਵਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਤੰਤਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕ, ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ, ਲੇਖਕ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਸੰਪਾਦਕ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਉਠੀਆਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 9 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> oa9mg1tx6cbjel9daoeays6jdbtuzgy 215325 215324 2026-04-09T21:11:55Z Charan Gill 36 215325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>{{center|{{larger|'''ਮੁੱਢਲੀ ਗੱਲ...'''}}}} {{rule}} The duty of a true patriot is to protect his country from its government. {{right|'''- Thomas Paine'''}} {{rule}} {{gap}}ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਿਰਨਾਇਕ ਤੇ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕੰਟਰੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ, ਮਸਲਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੌਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਿਆਸਤ, ਵਪਾਰ, ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਅਧਾਰ-ਬਿੰਦੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ; ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਦਬੇ ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਾਬੇ ਹੇਠਲੇ ਤਬਕਿਆਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੌਧਿਕਕਤਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਮੀ ਧਾਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੂਫ਼ੀ ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀਆਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨਤਾ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। {{gap}}ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਚਲਾਇਆ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀਆਂ ਮਰਜ਼ੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਣ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ-ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਏ ਸ਼ੜਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਵਰਗਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਤੇ ਵਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਤੰਤਰ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕ, ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ, ਲੇਖਕ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਸੰਪਾਦਕ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਉਠੀਆਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 9 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> cbscmn8wc6i9k187lk95a6jlfajbtyy 250 71108 215176 2026-04-09T12:03:28Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ' ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ 1991 ਈ. ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਬਿਖ਼ਰਾਵ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਚ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ' ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ 1991 ਈ. ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਬਿਖ਼ਰਾਵ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਅਮਰੀਕਨ ਸਾਮਰਾਜ, ਵਿਸ਼ਵ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣੇ ਤੇ ਬਹੁ-ਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਦਲਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਹਾਰ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੇ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਜਗਤ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਖੰਡਾਅ ਤੇ ਖੜੋਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਇਹੋ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਸੰਨ 1992 ਵਿਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਥੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਨਵ-ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਜੰਗ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋਈਆਂ। 'ਲਵ-ਜਿਹਾਦ, 'ਘਰ ਵਾਪਸੀ', ਵਰਗੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ' ਤੇ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਸੰਨ 2014 ਤਕ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹਿੰਦੂ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ‘ਭਾਰਤ ਉਤੇ ਲਗਭਗ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਥੇ 'ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਫ਼ਰਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕਰੂਰਤਾ ਵਾਲੇ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਫ਼ਰਤੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਈ.ਐਚ.ਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ।' ਇਹੋ ਭੁੱਲ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚਿੰਤਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਝੂਠ ਦੇ ਉਲਟ ਤੱਥ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ-ਕਾਲ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਤੂਤੀ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ. ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਅੱਜ ਉਸੇ ਮੁਗ਼ਲ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਭਗਵੇਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਸਲਤਨਤ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, 10/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> ruau8v6hyfyu6wsftha7vnd3c6tdu7z 250 71109 215177 2026-04-09T12:03:46Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਚਿੱਤਰਕਲਾ, ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਆਦਿ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚਲੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਚਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਚਿੱਤਰਕਲਾ, ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ ਆਦਿ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚਲੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੱਸ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚਲੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਚਿੰਤਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਡੇ ਜੰਗਲ, ਖ਼ਾਨਾਂ, ਰੋਲ, ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਡੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੈਂਕ, ਸਰਕਾਰੀ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਪ੍ਰਚੂਨ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤਕ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਤੋ ਬਹੁ-ਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ `ਚ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਹਤ ਵਰਗੇ ਅਹਿਮ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾਖੋਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੰਘੀ ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਕਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਮਨਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣਵਾਦ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚਤਾ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਲੇਬਸਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਚਿੰਤਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੰਤਕ ਸੰਘੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਥੋਪ ਕੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਨਵ-ਫ਼ਾਸੀਵਾਦੀ ਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਅਧਾਰਤ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਤਰੀਕੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਦੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅੱਜ ਚਿੰਤਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਲਈ ਵਧ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ-ਮੀਡੀਆ, ਵਿਗਿਆਨ, 11/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 5j389zk1u10klf4ksl48v3sbarogz99 250 71110 215178 2026-04-09T12:04:09Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਤਕਨੀਕ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਜਮਾਤਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਜੋਕੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਤਕਨੀਕ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਜਮਾਤਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਜੋਕੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਚਿੰਤਕ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਬਣਾਵੇ ਅਤੇ ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਸੰਗਠਨ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ, ਦਲਿਤਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਤਪੀੜਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਨੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਅੱਜ ਬੇਹੱਦ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੋ ਰਹੀ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੇ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਤਬਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਤੋ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਚੈਲੇਂਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਵਰਤਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਇਉਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਯੁੱਧ ਵਰਗੇ ਹਾਲਤ ਬਣ ਗਏ ਹੋਣ। ਅੱਜ ਦਰਜਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ’ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕੰਜਾ ਕਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਚਾਹੇ ਈ.ਡੀ. ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਪਰਾਧੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਲੋਕਪੱਖੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ-ਧਮਕਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਤੁਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਚਿੰਤਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਜਮਹੂਰੀ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜ ਹਰੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਹਕੂਮਤੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਭਗਵਾਂਕਰਨ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਸਿਲੇਬਸ ਬਦਲਣ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਯੂ.ਜੀ.ਸੀ. ਦੁਆਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਕੇ ਜਿਉਤਿਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਬਹੁ-ਧਰਮੀ, ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ, ਬਹੁ-ਆਯਾਮੀ, ਬਹੁ-ਵਿਧਾਈ ਵਿਲੱਖਣ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। 12/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 2rxywnx7e4yjurhk4j7iq3j68x5xz81 250 71111 215179 2026-04-09T12:04:50Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਕਸਦ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪਿਛਲੀਆਂ ਦਸ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਕਸਦ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪਿਛਲੀਆਂ ਦਸ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲਿਆ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਤੇ ਮਾਓ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਦ-ਉਪਯੋਗ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਆਲੋਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ, ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ, ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ, ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੰਤਕ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੇਖ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਜਿਵੇਂ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰਾਏਪੁਰ ਡੱਬਾ ਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗ਼ਦਰੀ ਚਿੰਤਕ ਬੜੀ ਨਿਰਭੈਅਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸ. ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਿਵਮ, ਸੋਨੂੰ ਅਤੇ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਪਾਤਰ ਰਹਿਣਗੇ। ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੇ ਡਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥਾਂ 'ਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਰੂਰ ਪਸੰਦ ਆਵੇਗੀ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਫਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹਾਂਗਾ: ਸਰਜ਼ਮੀਨੇ ਹਿੰਦ ਪਰ ਆਵਾਮ-ਏ-ਆਲਮ ਕੇ, ਫਿਰਾਕ ਕਾਫ਼ਲੇ ਬਨਤੇ ਗਏ ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ ਬਨਤਾ ਗਯਾ। 6 ਜੂਨ, 2023 ਧੰਨਵਾਦ ! 13/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ ਡਾ. ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ<noinclude></noinclude> keph7y4a8gcq2zkuriqd2he7awdqgl4 250 71112 215180 2026-04-09T12:05:12Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਾਰਕਸ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ Marx's method is materialistic, because it proceeds from existence to consciousness, not the other way around. Marx's method is dialectic, because it regards both nature and society as they evolve, and evolution itself as the constant struggle of conflicting forces. -Leon Trotsky, (Karl Marx) ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਚਿੰਤਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਾਰਕਸ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ Marx's method is materialistic, because it proceeds from existence to consciousness, not the other way around. Marx's method is dialectic, because it regards both nature and society as they evolve, and evolution itself as the constant struggle of conflicting forces. -Leon Trotsky, (Karl Marx) ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਚਿੰਤਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕੇਵਲ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਬੇਖੌਫ਼ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਅਰਥਭਰਪੁਰ-ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਮਰੱਥ ਸਮਾਜ- ਵਿਗਿਆਨੀ, ਗੰਭੀਰ ਗਣਿਤ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੁਹਿਰਦ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਸੁਲਝਿਆ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਆਦਿ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ।ਮਾਰਕਸ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਬਲ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਸੀਹਾ। ਕੁਲਵਕਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਸੁਪਨਮਈ ਜਾਂ ਯੂਟੋਪੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨੀ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤਮਈ ਘਟਨਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕੂਹਣੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਨੀਤਕ-ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਵਾਫ਼ਰ (ਸਰਪਲਸ) ਕਦਰ ਦੀ ਖੋਜ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਖੋਜ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਹਿਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਖੋਜਾਂ 'ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਕਸਦ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਹਕੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈੜੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਦੇ। ਲੁੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾ ਲਈ ਲੜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਗੁਣ ਸੀ।ਆਪਣੇ ਇਸ ਗੁਣ ਸਦਕਾ ਜਿਥੇ ਉਹ ਜੂਝਾਰ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ 14/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 1ld550r823v7nd6ymboha9xcjqq06ei 250 71113 215181 2026-04-09T12:05:31Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਜੁਝਾਰੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜਕੇ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 1864 ਈ. ਵਿਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪਹਿਲੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜੋ 1872 ਈ. ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਇਹ ਜੱਥੇਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਜੁਝਾਰੂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜਕੇ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 1864 ਈ. ਵਿਚ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਪਹਿਲੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜੋ 1872 ਈ. ਤਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਇਹ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਰੂਪ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਂਝੇ ਮੋਰਚੇ ਹੇਠ ਲੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢੇ, ਸੰਘਣੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਸੁਡੌਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਮਾਰਕਸ। ਚੌੜੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਿਨ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਕੋਈ ਦੇਵ ਮਨੁੱਖ ਲੱਗਦੇ। ਕਿਤਾਬੀ ਕੀੜਾ ਹੋਣਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਚਿੰਤਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦੇ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਰ ਤੱਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ।‘ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰੋ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਮਾਟੋ ਸੀ।ਇਸ ਮਾਟੋ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਬੇਕਿਰਕੀ ਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ। ਗਣਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਾਂਤੀ ਦਿੰਦਾ। ਗਣਿਤ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜਰਮਨੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰੇ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਖਦੇ, “ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਸੀ ਸਿੱਖੀ। ਉਹ ਰੂਸ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੰਠ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਈਨੇ ਤੇ ਗੋਟੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਕਸਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ।ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ।ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾਸਕੀ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਏਸਕੀਲਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ। ਦਾਂਤੇ ਤੇ ਰਾਬਰਟ ਬਰਨਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਵਾਲਟਰ ਸਕਾਟ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡਿਊ, ਚਾਰਲਸ ਲੇਵਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਵਾਂਤੇਸ ਤੇ ਬਾਲਜ਼ਾਕ ਨੂੰ ਉਹ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। 15/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> 5wnu2dukkacc3ujg18xknns7czm8f12 250 71114 215182 2026-04-09T12:05:48Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1818 ਈ. ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਦੇ ਰਾਈਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਤੇਅਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਰਾਈਨ ਉਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਥੇ ਚੱਲੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜਗੀਰੂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1818 ਈ. ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਦੇ ਰਾਈਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਤੇਅਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਰਾਈਨ ਉਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਥੇ ਚੱਲੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜਗੀਰੂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਫ਼ਾਇਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ ਨੇ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਿਆ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਪੁਰਖੇ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਪਰੋਹਤਾਈ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਰਸ਼ਲ (ਹੈਨਰਿਕ) ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੂਦਖੋਰੀ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਸਦਕਾ 1824 ਈ. ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਈਸਾਈ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਵਕੀਲ ਪਿਤਾ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਤੇ ਨਾਮੀ ਵਕੀਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਤੇਅਰ ਦੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਦੌਰਾਨ ‘ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਚੋਣ' ਵਾਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ।ਇਹ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸੋਚ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਆਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1835 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਬੋਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਉਸ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹਿੱਤ ਜੁੜੇ ਹੋਣ।ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਖਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗੌਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ। ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ, ਸੁਹਜਸ਼ਾਸਤਰ, ਫਿਲਾਸਫੀ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਬੋਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਜੈਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਜੈਨੀ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲੋਂ ਭਾਵੇਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਸੰਜੀਦਾ, ਸੁਨੱਖੀ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁਟਿਆਰ ਸੀ। ਅਮੀਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜੋਨੀ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਭੈਣ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਹੇਲੀ ਸੀ। ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਜੈਨੀ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਜੈਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਭਾਵੇਂ ਉੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰਸੀਏ ਸਨ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਰਕਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਰਕਸ ਲਈ 16/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> jxfv9ml7t9zcuc2uljiqdoln899z00l 250 71115 215183 2026-04-09T12:06:05Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੌਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਪਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗਣੀ ਤੋੜਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਉਹ ਆਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੌਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਪਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਗਣੀ ਤੋੜਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ 'ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 19 ਜੂਨ 1843 ਈ. ਨੂੰ ਕਰੇਯੋਤਸਨਾਖ਼ ਵਿਖੇ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਜੈਨੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਬੱਝ ਗਏ। ਜੌਨੀ ਉਮਰ ਭਰ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਬੇਚੈਨ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਾਰ ਵੰਡਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ, ਜੇਲ੍ਹ, ਗਰੀਬੀ, ਪਰਵਾਸ, ਤਸੀਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸਹੇ। ਅੱਤ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਮਰ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੈਨੀ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਸੀ। ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸੀ।ਉਹ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਆਪਣੀ ਪੀ ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਨ ਤੋਂ ਬਰਲਿਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੈਨੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੈਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਖੇਤਰ ਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਹੀਗਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀਗਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਹੀਗਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹੀਗਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਦੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸਦੀ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੀਗਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਅਖਵਾਈ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੀਗਲ ਤੇ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਰਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਹੀਗਲ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਸਹਾਰੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ | ਹੀਗਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਅਧੀਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਹੀਗਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਕੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਹੀਗਲ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਆਸਥਾ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਰਾਜਤੰਤਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਹੀਗਲਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਜਰਮਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀਗਲ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਹੀਗਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਕਲੱਬ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। 17/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> cm7ydr4q407v92idate2y0q9wibqlya 250 71116 215184 2026-04-09T12:06:22Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਲੱਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੀਗਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਲੱਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਹੀਗਲਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਜਿਹੇ ਨੇਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਫੀਊਰਬਾਖ਼ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਵੰਤਾਤਮਕ-ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਤੇ ਰੋਮਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪੀ-ਐੱਚ. ਡੀ. ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਪ੍ਰਾਕਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਡੈਮੋਕ੍ਰਾਈਟਸ ਅਤੇ ਐਪੀਕਿਊਰਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ' ਲਿਆ। ਇਸ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੱਢੇ ਸਿਟਿਆਂ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਜੋਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਥੋਂ ਹੀ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1841 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦਾ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਮਾਰਕਸ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੁਡਵਿਗ ਫੀਊਰਬਾਖ਼ ਤੇ ਬਰੂਨੋ ਬਾਵੇਰ ਵਰਗੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀਉਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਧਿਆਪਕੀ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਅਪਨਾ ਲਿਆ।ਰਾਈਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਰਾਈਨ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ' ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਬਰੂਨੋ ਬਾਵੇਰ ਨੂੰ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1842 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਬੋਨ ਤੋਂ ਕੌਲੋਨ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਿੱਖ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਂਸਰ ਸਦਕਾ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਕੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ। ਅਖੀਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਈਸਾਈ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਤੰਬਰ 1844 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਏਂਗਲਜ਼ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਤ ਹੋਈ। 18/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> jdusk55lxm3nr6m2ickojzcerbesfqj 250 71117 215185 2026-04-09T12:06:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਏ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਨ।ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਾਰਕਸ ਏਂਗਲਜ਼ ਦੀ ਰਾਏ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਏਂਗਲਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਕਰਕੇ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਏਂਗਲਜ਼ 1870 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। 1845 ਈ. ਵਿਚ ਪੱਰਸ਼ੀਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।ਮਾਰਕਸ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਬਰਸਲਜ਼ ਚਲੇ ਗਏ। 1847 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਏਂਗਲਜ਼ ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਗ' ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਪ੍ਚਾਰ ਸੰਸਥਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨਵੰਬਰ 1847 ਈ. ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਲੀਗ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1848 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ' ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਗ-ਸੰਘਰਸ਼, ਵਿਗਿਆਨਕ-ਸਮਾਜਵਾਦ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਇਸ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਜਮਾਤੀ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।1848-49 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਫਰਾਂਸ, ਅਸਟਰੀਆ, ਬੈਲਜੀਅਮ, ਹੰਗਰੀ ਤੇ ਜਰਮਨੀ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਰਕਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਹਿਮਾਇਤੀ ਸਨ। ਉਹ ‘ਜਰਮਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ ਅਤੇ ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਗ’ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਪਿਤਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਵਿਚਲੀ ਸਰਗਰਮੀ ਸਦਕਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਜਰਮਨ, ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 19 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> g2i5d6n84czrozoxblenczvu1248j6c 250 71118 215186 2026-04-09T12:07:11Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਬੂਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਰਸੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਿਸੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਬੂਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਵਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਰਸੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਜੈਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਲੋਕ ਵਿਦਰੋਹ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਿਆਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਜੈਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਨੇ 1 ਜੂਨ 1848 ਈ. ਨੂੰ ‘ਨਵ-ਰਾਈਨ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ' ਕੱਢਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ 19 ਮਈ 1849 ਈ. ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਾਰਕਸ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਏਂਗਲਜ਼ ਸਹਿ-ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ।ਅਖ਼ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਿਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਦਾ ਸਮੱਰਥਨ ਕੀਤਾ ਉਥੇ ਨਕਲੀ ਤੇ ਆਤਮਘਾਤੀ ਇਨਕਲਾਬੀਪੁਣੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕਸ ਬਿਨਾ ਸੰਪੂਰਨ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਖੂਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਛੱਡ ਜਾਣ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੰਡਨ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।ਉਹ 26 ਅਗਸਤ 1849 ਈ. ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਮਾਰਕਸ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਸਤਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਆਲੂ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਕਾਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਕਿਰਾਏ ਬਦਲੇ ਘਰ ਦਾ ਸਮਾਨ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੁੰਘਣੀ ਤੇ ਖਿਡਾਉਣੇ ਤਕ ਕੁਰਕ ਕਰ ਲਏ ਸਨ।ਦੁੱਧ ਦਾ ਬਿਲ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੈੱਡ ਵੇਚਣਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ 1850 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਬੇਟਾ ਗਿਦੈ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ ਫਰਾਂਸਿਸਕਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪਿਆਰੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤਿ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਿਆਰੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਦ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਮ ਕ੍ਰਿਆ-ਕਰਮ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਬੇਬਸੀ। ਖ਼ੈਰ ਗੁਆਂਢੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬੇਟੀ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨਾਇਕ ਨਿੱਜੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ-ਸਫ਼ਲਤਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਆਰਥਿਕ ਕਠਿਨਾਈ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ 20/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> kfulghco0c63p6rcau0ap4a1tl56syi 250 71119 215187 2026-04-09T12:07:27Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਭਰਪੂਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ‘ਨਿਊਯਾਰਕ ਡੇਲੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਲਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਵੀ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਹੋ ਕੇ ਮਦਦ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਏਂਗਲਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਕਸ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਭਰਪੂਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ‘ਨਿਊਯਾਰਕ ਡੇਲੀ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਲਈ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਵੀ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਹੋ ਕੇ ਮਦਦ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਏਂਗਲਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਕਸ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੂੰਜੀ' ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ। ਮਾਰਕਸ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਏਂਗਲਜ਼ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਰੁਝਾਣਾਂ ਦਾ ਬੇਕਿਰਕੀ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਘਟੀਆ ਤੇ ਘਿਨਾਉਣੇ ਜਾਤੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ। ਉਹ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਰਾਹੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਨਾਯਾਬ ਤੋਹਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇਗੀ। ਆਰਥਿਕ ਔਕੜਾਂ ਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਪੂੰਜੀ’ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਜਨਵਰੀ 1859 ਈ. ਵਿਚ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਡਾਕ ਖਰਚ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਖੇ ਛਪਵਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ‘ਪੂੰਜੀ’ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸਨ।ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਰੂਸ ਵਿਚ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਹੱਥੋ ਹੱਥ ਵਿਕ ਗਈ ਪਰ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਚਰਚਾ ਨਾ ਹੋਈ। ਬੁਰਜੂਆ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀ ਚੁੱਪ ਧਾਰ ਲਈ। ਮਾਰਕਸ ਅਕਸਰ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਪੂੰਜੀ' ਦੀ ਓਨੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਜਿੰਨੀ ਇਸਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਗਾਰ 'ਤੇ ਖਰਚ ਹੋ ਗਈ।” ਖ਼ੈਰ, ਅੱਜ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਬਾਈਬਲ ਕਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਅਤਿ-ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋਖਿਆ, ਪਰਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਬਦਲ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਲੰਡਨ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਬੈਠ ਕੇ ਮਾਰਕਸ ਦਿਨ-ਰਾਤ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਖ਼ੀਰ 1861-63ਈਂ ਵਿਚ ਦੂਸਰਾ ਅਤੇ 1863-65 ਈਂ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਤੀਸਰੇ ਭਾਗ ਦਾ ਕੱਚਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਰਕਸ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਏਂਗਲਜ਼ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ 16 ਅਗਸਤ, 1867 ਈਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੱਚੇ ਖਰੜੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਰੂਫ਼ ਵੇਖੋ | 21. ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> erkc982089cuaei7n1eht822hl4mc9v 250 71120 215188 2026-04-09T12:07:44Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "‘ਪੂੰਜੀ’ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਛੇਤੀ ਵਿਕਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਚਰਚਾ ਨਾ ਹੋਈ। ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਯ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>‘ਪੂੰਜੀ’ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਛੇਤੀ ਵਿਕਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉਮੀਦ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਚਰਚਾ ਨਾ ਹੋਈ। ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਮਹੱਤਵ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੇ ਰਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਛਪਣ ਲੱਗੇ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਸੋਧਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਲੇਟ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।ਵਿਗੜੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਾਰਨ ਮਾਰਕਸ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕੇ।ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਂਗਲਜ਼ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ।ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ 1894 ਈ. ਵਿਚ ਛਪਿਆ। ਦੋ ਦਸੰਬਰ 1881 ਈ. ਨੂੰ ਜੈਨੀ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਸਕ ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦੀ ਗਈ।ਫ਼ਰਵਰੀ 1882 ਵਿਚ ਫੇਫੜੇ ਵਿਚ ਰੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।ਨਮੂਨੀਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੀ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਅਸਰ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਗਈਆਂ। ਭੁੱਖ ਲੱਗਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਅਖ਼ੀਰ 14 ਮਾਰਚ 1883 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਯਾਤਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਵਿਸਤਰਿਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਦਕਾ ਉਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਗਹਿਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ ‘ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅੱਜ ਇਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਿਰਦਰਦੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ‘ਭੂਤ’ ਇਸਦਾ ਖਹਿੜਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ। ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਲੜਾਕੂਆਂ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਅਣਸਰਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਲਈ ਬੌਧਿਕ ਹਥਿਆਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। 奈奈樂崇 22/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> iqlf643me9tvykqs8dzci38vnrksfqn 250 71121 215189 2026-04-09T12:08:02Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ : ਲੈਨਿਨ ਲੈਨਿਨ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਤਮਮੋਡਾ ਦੀ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਬੋਅ ਆਵੇ। ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਨਾ ਫਿਰਿਆ, ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹਨੇ ਢੇਰੀ ਨਾ ਢਾਹੀਂ... ਲੈਨਿਨ ਉਨ੍..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ : ਲੈਨਿਨ ਲੈਨਿਨ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਆਤਮਮੋਡਾ ਦੀ ਮਾੜੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਬੋਅ ਆਵੇ। ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਨਾ ਫਿਰਿਆ, ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹਨੇ ਢੇਰੀ ਨਾ ਢਾਹੀਂ... ਲੈਨਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਿੱਟੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਹਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। -ਜਾਰਜ ਲੁਕਾਰ (ਹੰਗਰੀ) ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੀ ਸਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਦੀ ਨੇ ਜੇਕਰ ਧਰਤ ਕੰਬਾਊ ਰੂਸੀ ਇਨਕਾਲਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਦਿਆ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਰਗੀ ਮਹਾਂ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਢਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਖਾੜੀ ਯੁੱਧ ਵਰਗੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਸਦੀ ਦਾ ‘ਕਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ' ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਜਮਾਤੀ ਰਾਜ ਦੇ ਰੱਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੁੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚਲੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਇਲੀਚ ਉਲੀਆਨੋਵ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਰੂਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਦੀ ਵੋਲਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਮਬਿਰਸਕ (ਉਲੀਆਨੋਵਸਕ) ਵਿਚ 10 (22) ਅਪ੍ਰੈਲ, 1870 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਲੀਆਨੋਵ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕ ਮਿਹਨਤੀ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੈਣ ਭਰਾ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਣੇ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਬੰਦਖਲਾਸੀ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਦਾ 23/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 6t0koxlbwebx6wk0jv9n57h8vuq2s9j 250 71122 215190 2026-04-09T12:08:21Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪਾਰਟੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਭਾਵ ਸਮਾਜਵਾਦ ਤਕ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫ਼ੈਸਟੋ’ ਦਾ ਰੂਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸੰਨ 1891 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਆਨਰਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਭਾਵ ਸੰਨ 1892 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਰਾ ਵਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨੇੜਿਉਂ ਜਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਰੂਸ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਨੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿਚਲੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ।ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੇ ਸਮਰਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਰਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ 1890 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਰੂਸ ਵਿਚ ਸਨਅਤੀਕਰਨ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਘੋਲ ਤੇਜ਼ੀ ਫੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ। ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਗੱਠਜੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਦਿਲਚਸਪ ਲੈਕਚਰ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਉਸਦੀ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦੇ | ਲੈਨਿਨ ਵੱਲੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਸਾਦਾ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਪੈਂਫਲਿਟ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਂਫਲਿਟਾਂ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਕੰਗਾਲੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਗਾਲੀ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਲੇਨਿਨ ਸਵਿਜ਼ਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪੈਰਿਸ ਤੇ ਬਰਲਿਨ ਵੀ ਗਏ। ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਤੇ ਜਰਮਨ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 24/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> rokq79l4dozuslks3xj1mmwyz6smhx0 250 71123 215191 2026-04-09T12:08:41Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਏਂਗਲਜ਼ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਸੀ ਪਰ ਏਂਗਲਜ਼ ਸਖ਼ਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਸੰਨ 1897 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੂਰਬੀ ਸਾਇਬੇਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਏਂਗਲਜ਼ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਸੀ ਪਰ ਏਂਗਲਜ਼ ਸਖ਼ਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਿਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਸੰਨ 1897 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੂਰਬੀ ਸਾਇਬੇਰੀਆ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਲੈਨਿਨ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਿਧੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਕਟ ਗਏ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਸਲਾ, ਸਰਗਰਮੀ ਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾ ਛੱਡੀ। ਇਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਰੂਸ ਵਿਚ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ' ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇ ਰੂਸ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਸਨਅਤ ਵਿਚਲੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਨਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਨਵਿਆ ਕੇ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਤੋਰ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦੇਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਇਸਕਰਾ’ (ਚੰਗਿਆੜੀ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਰੂਸ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਵੱਡੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ‘ਇਸਕਰਾ" ਅਖ਼ਸਾਰ ਜ਼ਰੀਏ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਨਪੀੜੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਰਾਹੀਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ।‘ਇਸਕਰਾ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਉਸਾਰਨ ਦੇ ਗੁਰ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ‘ਇਸਕਰਾ' ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਪ-ਨਾਮ ‘ਲੈਨਿਨ’ ਰੂਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ‘ਲੇਨਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਕੀ ਕਰਨਾ ਲੋੜੀਏ' ਸੰਨ 1902 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੀਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਦਾ 25 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> ti90eqsubmbf8sn24irzmc2ikcdl3qn 250 71124 215192 2026-04-09T12:08:58Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪਫੁਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਕਦੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਲੇਨਿਨ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਪਫੁਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਕਦੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਲੇਨਿਨ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬੀ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੰਨ 1902 ਵਿਚ ‘ਇਸਕਰਾ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਸ਼ਿਫ਼ਟ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਾਊ ਮਨੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਮਿਲਣਸਾਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਢੰਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰਟੀ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕ ਤੇ ਮੇਨਸ਼ਵਿਕ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਇਸ ਫੁੱਟ ਬਾਰੇ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਇਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਦੋ ਕਦਮ ਪਿਛੇ' ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1904 ਵਿਚ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕਾਂ ਦਾ ਫਿਕਰ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਕਾਰਕੂਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸੂਲਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਰੱਖੀ। ਰੂਸ ਵਿਚ ਸੰਨ 1905 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਰੂਸੀ ਬੁਰਜੂਆ ਇਨਕਲਾਬ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਸਾਲ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਸ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਿਆ। ਇਸ ਅਸਫ਼ਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਰੂਸ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੁਰਜੂਆ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਕੱਦ ਕਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ।ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲੇਨਿਨ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਬੱਝ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਨ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚੋਂ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ। ਸੰਨ 1910 ਵਿਚ ਰੂਸ ਇਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਵੱਡੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਸੰਨ 1912 ਵਿਚ ਤਾਂ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਰੂਸ ਨਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਉਭਾਰ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਲਸ਼ਿਕ ਪਾਰਟੀ ਰੂਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਖੜੇਗੀ ਅਤੇ ਇਹ ਭੂਮੀਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੀ 26/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> qo7sc4i5bqwi3xfs17ptatxi6alh8ta 250 71125 215193 2026-04-09T12:09:13Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਤਾਕਤ ਬਣੇਗੀ। ਬਾਲਸ਼ਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਰੂਸ 'ਚ ਲੱਖਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਛਿੜਨ ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਸਦੀ ਜਬਰਦਸਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਤਾਕਤ ਬਣੇਗੀ। ਬਾਲਸ਼ਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਨ 1914 ਵਿਚ ਰੂਸ 'ਚ ਲੱਖਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਛਿੜਨ ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਸਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਚੱਲੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀ-ਇਨਕਲਾਬ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਕੋਈ ਅਚਨਚੇਤ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ਬਲਕਿ ਸਾਮਰਾਜੀ ਮੁਲਕ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੈਨਿਨ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਸੀ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲੀਡਰ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅੰਧਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਠਹਿਰਾਅ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਮਕਸਦ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣਾ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਮਾਜਵਾਦ ਤੇ ਜੰਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿਆਸਤ ਆਦਿ ਦਾ ਮਾਰਕਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਮਰਾਜ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਹੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੌਰ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਜਾਰੇਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਸਤੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ, ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ, ਮੰਡੀਆਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਰਾਜਸੱਤਾ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਇਜਾਰੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਹੀਣ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਏ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1917 ਈਂ ਵਿਚ ਬਾਲਸ਼ਵਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਲੱਖ ਮਜ਼ਦੂਰਾ ਵੱਲੋਂ ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਕ ਜਬਰਦਸਤ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ 27/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 3ekbgwz4nd92nzdkkl3vjl9x4ikkheh 250 71126 215194 2026-04-09T12:09:29Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਇਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੁਚਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਲੈਨਿਨ ਤੋ ਉਸ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੋਵੀਅਤਾਂ (ਕੌਂਸਲਾਂ) ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਰੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਇਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਨੂੰ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕੁਚਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਲੈਨਿਨ ਤੋ ਉਸ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ।ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੋਵੀਅਤਾਂ (ਕੌਂਸਲਾਂ) ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਰੂਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬੋਲਣ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਪਰੈਸ ਆਦਿ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਵਰਗੇ ਅਧਿਕਾਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਇਕਪੁਰਖਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ‘ਸਾਰੀ ਸੱਤਾ ਸੋਵੀਅਤਾਂ ਨੂੰ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜੰਗ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੋਵੀਅਤ ਸੱਤਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।ਉਸ ਨੇ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ। ਲੇਨਿਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। 25 ਅਕਤੂਬਰ (7 ਨਵੰਬਰ) ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।ਸੋ, ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਭਾਵ, ਬਾਲਸ਼ਵਿਕ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜ਼ਾਰਸ਼ਾਹੀ, ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਪੁੱਟਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਰੂਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪਰਚਮ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੀ ਅਮਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੂਸ ਵਿਚ 28/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> kkg0jy211p7vsmxemcnyrse7inn5329 250 71127 215195 2026-04-09T12:09:45Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਰੂਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਰੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਰੂਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਉਲੀਕਦਿਆਂ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਘੜਿਆ। ਜਦੋਂ ਰੂਸ 'ਤੇ ਸੰਨ 1918 ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 30 ਅਗਸਤ 1918 ਨੂੰ ਲੈਨਿਨ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਿਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਸਦਕਾ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਰੂਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 14 ਸਾਮਰਾਜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਉਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਅਸੂਲ ਵੀ ਦੱਸੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਗੱਲ ਆਖੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਲੇਖੇ ਲਗਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਮੁਠਤਾ 'ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਤਵੱਜੋ ਦਿਤੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀਵਾਦ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਇਕ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਸੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ, ਉਸ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਇਛੁੱਕ ਸੀ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ।ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਲਏ ਫੈਸਲੇ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝਦਾ। ਰੂਸ ਦੇ ਘਰੇਲੂ-ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਹਰ ਫੈਸਲਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਕਰੜੇ ਜ਼ਬਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਬਤ ਦੀ ਤਵੱਕੋ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿ ‘ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਪਾਰਟੀ ਜ਼ਾਬਤੇ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਨਿਮਰਤਾ, ਸਾਦਗੀ, ਸੰਜਮਤਾ, ਸੰਜੀਦਗੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਨੱਖੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਸਨ। ਲੇਨਿਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਲਿਖਤ ਸੰਨ 1924 29/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> pmmnf4j2t4gqktn7y9770rhgoops0v1 250 71128 215196 2026-04-09T12:10:02Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੇ ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਖ਼ੀਰ 21 ਜਨਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 6 ਵੱਜ ਕੇ 50 ਮਿੰਟ 'ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਨਾੜੀ ਫਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਲੈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦੇ ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਖ਼ੀਰ 21 ਜਨਵਰੀ, 1924 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 6 ਵੱਜ ਕੇ 50 ਮਿੰਟ 'ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਨਾੜੀ ਫਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਮੌਤ ਜਿਥੇ ਉਸ ਮੁਲਕ ਲਈ, ਪਾਰਟੀ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਸੀ ਉਥੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਾ ਸਹਿਣਯੋਗ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਸੀ। ਸੋ, ਅਖ਼ੀਰ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਆਗੂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ, ਸੋਵੀਅਤ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਬਾਨੀ, ਸਿਰਕੱਢ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਨਿੱਘੇ ਤੇ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਦਿਲਦਾਰ ਇਨਸਾਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਜੁਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਸ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੇ? ਲਗਪਗ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਭਾਰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਅੱਜ ਵੀ ਦਰਪੇਸ਼ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਟੋਪੀਆ ਅਰਥਾਤ ਕਾਲਪਨਿਕ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਦਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੀ ਕਿ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੇਵਲ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਰਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਥੋਂ ਦੀ ਚੇਤੰਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਪਛੜੇ ਤੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਇਕੋ ਹੈ। ਭਾਵ, ਉਹ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰਫ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੀ ਜੂਝ ਹਨ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਾਰਤੀ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਪੱਛਮੀ ਲੋਕਾਂ, ਕਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ 30/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> izgr8bvf6j1vt2y88h5sl6ci5opj0ax 250 71129 215197 2026-04-09T12:10:20Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ (ਯੂਰਪੀ) ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਏਸ਼ਿਆਈ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਹੋਣ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਜਾਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ (ਯੂਰਪੀ) ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਏਸ਼ਿਆਈ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਹੋਣ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਜਾਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ-ਇਨਕਲਾਬ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪੀ ਆਰੀਆ ਜਾਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਅਫਰੀਕੀ ਨੀਗਰੋ, ਚੀਨੀ, ਜਾਪਾਨੀ, ਮੰਗੋਲ, ਅਰਬੀ, ਸਾਮੀ ਆਦਿ ਜਾਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉਚੇਰੀ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮਤ ਦੀ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਪਦਾਰਥਕ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਤਵੱਜੋ ਦਿੱਤੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਯੋਜਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਾਲੂ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਮੁਲਕ ਆਪਨਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦ ਕੇਵਲ ਨਵਾਂ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਨਵੇਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਚੋਖਠਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਵਧਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਪਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਦਿ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੁਲਕਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੇ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰੂਸੀ- ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਲੈਨਿਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਹੀਦੇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੁਰਜੂਆ ਸਿਆਸਤ ਦੇ 31/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> i7vfz06e2ixmdvbo4qnwrvxql5sl0zd 250 71130 215198 2026-04-09T12:10:37Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪਰੇਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪਰੇਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਭਾਵ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਰਚਨਾਤਮਕ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਿਆ।ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਉਥੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ- ਦ-ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਕ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਲੀਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਮਾਰਕਸ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਹਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਮਕਸਦ ਰੂਸ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਿਆਂ ਰੂਸ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਲੈਨਿਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਲਈ ਪਾਏ ਗਏ ਯੋਗਦਾਨ ਤੋਂ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਯੁੱਗ ਵੀ ਸਮਾਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਰੂਸ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਇਕ ਵਾਰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਪਛੜੇ ਮੁਲਕ ਲੈਨਿਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਏਨਾ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਿਉਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਸੋ ਆਓ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿਉਣਜੋਗਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਆਮੀਨ ! **** 32/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> qdakl6fp98v922ccqei8beqqqy8th20 250 71131 215199 2026-04-09T12:10:55Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ Mao's socialist project remains an exemplar. It is not Deng's but Mao's 'miracle', the revolution he made and the socialism he built that the struggling people and their leaders in the third world need to take note of. Prof. Randhir Singh. (China: Road to Capitalism) ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ (ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ.)..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤ Mao's socialist project remains an exemplar. It is not Deng's but Mao's 'miracle', the revolution he made and the socialism he built that the struggling people and their leaders in the third world need to take note of. Prof. Randhir Singh. (China: Road to Capitalism) ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ (ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ.) ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ। ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੀ ਨੱਬੇਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਾਈਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬੀ, ਚਿੰਤਾਓ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਬਿਆਨ ਮੌਜੂਦਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ‘ਸਮਾਜਵਾਦ' ਬਾਰੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਸ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਗ਼ਲਤ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਾਂਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।' ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਤੋਂਗ ਸ਼ੀਆਪਿੰਗ ਦੀਆਂ ‘ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ' ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਬੜੀ ਜ਼ਾਲਮ ਸ਼ੈਅ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜ਼ਾਲਮ ਖੇਡ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਖੇਡ ਖੇਡੀ ਹੈ। ਮਾਓ ਦੀ 1976 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਆਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹਾ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਾਮਰੇਡ ਮਾਓ ਚੀਨ ਨੂੰ ਇਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।ਉਹ ਚੀਨ ਦੇ ਚੰਗੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਆਸਵੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰੇ 33/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 1ak6c5uqcsdxt94c9na1mt8ofnxgq1r 250 71132 215200 2026-04-09T12:11:20Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ/ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਿਆਂ ਨਵ-ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੇਵਲ ਨਵ-ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੀਹ, ਸਿਧਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ/ਲੈਨਿਨਵਾਦ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਿਆਂ ਨਵ-ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕੇਵਲ ਨਵ-ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੀਹ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਵਾਧਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਚੀਨੀ-ਇਨਕਲਾਬ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੱਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲੱਛਣ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਓ ਦੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਚੀਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਨਕਾਰਦੀ ਸੀ। ਚੀਨ ਦੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਖਿਲਾਫ਼ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਇਕ ਪੜਾਅ ਵਾਲਾ ਘੋਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਮਾਓ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ 'ਚ ਹੇਠਲੀ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਰੋਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਭਾਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੀਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਭਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਓ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਕਤ ਝੁਕਾਅ ਨਾ ਸਕੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਜ਼ਰੱਈ ਇਨਕਲਾਬ ਸਮੇਂ ਕਿਸਾਨੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰੋਲ, ਉਸਦੇ ਖ਼ਾਸੇ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਸਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਘੋਲ ਰਾਹੀਂ ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਭੜਕਾ ਕੇ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਆਧਾਰ ਇਲਾਕੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ, ਕਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਚੀਨੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਨੂੰ ਨਵ- ਜਮਹੂਰੀ-ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਮਾਓ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਭਰਪੂਰ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਸੰਨ 1949 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਨ 1976 34/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> ezvxfipy2mjc4jenef3gvu6jtntbldw 250 71133 215201 2026-04-09T12:11:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਨਿਰੰਤਰ ਕਦਮ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ। ਚੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਿਕਾ ਹੇਠ ਸ਼ਿਯਨ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਚੀਨ 2001’ਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਬਖ਼ਸ਼ੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵੱਲ ਨਿਰੰਤਰ ਕਦਮ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਾਂਹ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ। ਚੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਿਕਾ ਹੇਠ ਸ਼ਿਯਨ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਚੀਨ 2001’ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੀ ਇਸ ਮੁੱਢਲੀ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ, ‘1949-52 ਦੀ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਇਕ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼, ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸਾਮੰਤੀ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸੀ।1952 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੂਹਿਕ ਭਾਈਵਾਲੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪਰਸਪਰ ਸਹਾਇਕ ਦਲਾਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਪਰਲੀਆਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਵੇ, ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1958 ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਕਦਮ ਐਨੀ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਪੁੱਟੇ ਗਏ ਜਿਸਦੀ ਕਿ ਵਿਉਂਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਇਆ। ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਹੀ ਮਾਓ ਨੇ ਸਰਵਹਾਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੁਰਜੂਆ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਕਿਰਤੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੀ ਚੀਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ, ਲਾਲ ਫੌਜ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ‘ਸਵੈ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ, ਇਕ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੌਰਾਨ ਮਾਓ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 1966 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ‘ਭਾਵੇਂ ਬੁਰਜੁਆਜ਼ੀ ਦਾ ਤਖਤਾ ਉਲਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਤੇ ਕਾਠੀ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੱਤਾ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਲੁਟੇਰੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਲੋਤਾਰੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਦੀ ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧੇ-ਮੱਥੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੋ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਆਦਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਉਹਨਾਂ ਆਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ ਵਿਦਿਅਕ ਹਸਤੀਆਂ, ਬੁਰਜੂਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਲੁਟੇਰੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕ 35/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> rys6qshsdklrmz56z271ztnq8bg43op 250 71134 215202 2026-04-09T12:12:04Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਬੇਮੇਲ ਵਿਦਿਆ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਇਆਕਲਪ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਹਿਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਲਤਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਬੇਮੇਲ ਵਿਦਿਆ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਇਆਕਲਪ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਹਿਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੋਲਤਾਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਾਓ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਮਝ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਜਨਤਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਮਾਓ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਰੂਸੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਖੁਰਸ਼ਚੇਵ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਹਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਲੋਤਾਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋਇਆ। ਖੁਰਸ਼ਚੇਵ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਬਹਿਸ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਓ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਖੁਰਸ਼ਚੋਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਇਕ ਬੁਰਜੂਆ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਿਸ਼ੇਧ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਓ ਨੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਾਕਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਬੁਰਜੂਆ ਡਿਕਟੇਟਰਸ਼ਿਪ ਵੱਲ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਉਥੇ ਸਟਾਲਿਨ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਘਾੜਿਆ। ਮਾਓ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕਿਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਘੁਸਪੈਠ ਨਾ ਕਰ ਜਾਵੇ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮਾਓ ਦੇ ਫਰਵਰੀ, 1957 ਨੂੰ ਕਹੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਭਵਿੱਖੀ ਚਿੰਤਾ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਜਿੱਤੇਗਾ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਗੰਭੀਰ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। 36/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> d62i3jgiwc4ztvcezmwt9mats9b2e1y 250 71135 215203 2026-04-09T12:12:20Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਾਓ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਨਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੱਚੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ (1976) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਬਜਾਇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਤੋਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।ਨਵੇਂ- ਨਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਾਓ ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਧਾਰਨਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੱਚੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ (1976) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਬਜਾਇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਤੋਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।ਨਵੇਂ- ਨਵੇਂ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1991 ਭਾਵ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮੰਡੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਅਪਨਾਏ ਇਸ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਰਕਿਟ ਸਮਾਜਵਾਦ’ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ‘ਚੀਨੀ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜਵਾਦ' ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਚੀਨੀ ਸਮਾਜ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਲੋਕ ਭੁੱਖਮਰੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਚੀਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਤਰੱਕੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਿਗਲਣ ਲੱਗੀ। ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਏਨਾ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਮੰਥਲੀ ਰਿਵਿਊ’ ਦਾ ਚੀਨ ਬਾਰੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਥੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਈ, 2007 ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਮਾਰਟਿਨ ਹਾਰਟ ਲੈਂਡਸਬਰਗ ਅਤੇ ਪਾਲ ਬੁਰੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, ‘ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਪਾਸ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪਾੜ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਪਾੜ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੇ 2007 ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਹੋਣਗੇ, ਲਗਭਗ 15 ਲੱਖ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋਣਗੇ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਨਾ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੀਨੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਖ਼ਤਰਿਆ ਵੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਰੌਬਰਟ ਵੇਅਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਰੈੱਡ ਕੈਟ: ਵਾਈਟ ਕੰਟ' ਵਿੱਚ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਇਹ ਇਕ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ ਕਹੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਲਈ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਤੰਤਰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ 37/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> 8lsddvimzrx5bafhx6or7gth384khl2 250 71136 215204 2026-04-09T12:12:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੈ, ਇਸ ਤਰਕ ਪ੍ਰਤੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਕੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੇਠ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਹੈ, ਇਸ ਤਰਕ ਪ੍ਰਤੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਾਜਕੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੇਠ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਹੋਰ ਜੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਸਲਾ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਹੈ। ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਅਣ-ਗਿਣਤ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਪ੍ਰੋ . ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਚੀਨ : ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵੱਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ‘ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਨ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਜਲਵਾਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤੀਸਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਏ ਵਾਧੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਏਸ਼ੀਆ ਕੋਲ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਦੂਸ਼ਿਤ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਗਰੀਨ ਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਵਿੱਚ 75 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੀਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਵੀ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨਅਤਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗਾਂ, ਵਸੋਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਚੀਨ ਦੇ 600 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 300 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੀਜਿੰਗ ਸਮੇਤ 108 ਸ਼ਹਿਰ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ।ਕਰੋਨਾ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਵਿਚਲੇ ਹਾਲਾਤ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ‘ਮੰਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ' ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ। ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੰਡੀ ਨੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਚੀਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਉਨਤੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਚੀਨ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਓ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ। ਸੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਆਨ ਵੀ ਮਾਓ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੰਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮਾਓ ਦੇ ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸੰਨ 1967 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ‘ਵਰਤਮਾਨ ਮਹਾਨ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਿਰਫ ਪਹਿਲੀ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਅਜਿਹੀਆਂ 38/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 3veshjuxksp1qclchk2f3ipc7dqoizu 250 71137 215205 2026-04-09T12:12:59Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਜਿੱਤੇਗਾ, ਇਹ ਮਸਲਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਲੰਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਵਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤੈਅ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੂੰਜੀਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਜਿੱਤੇਗਾ, ਇਹ ਮਸਲਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਲੰਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਵਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਤੈਅ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਓ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਜਿਸ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਭੁਲਾਉਣ ਦੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸ ਕੱਢਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਮਾਓ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਮੀਨ ! **** 39/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> 4crbeew9rahmurhzsludzd7el3o0g6j 250 71138 215206 2026-04-09T12:13:17Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ : ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਦਾਰਤਾਪੂਰਬਕ ਕਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਾਇਨੋਖ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ : ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਦਾਰਤਾਪੂਰਬਕ ਕਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵਨ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਾਇਨੋਖੋਜ਼ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹੋਣਾ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸੀ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ’ਤੇ ਲਾਇਆ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਮੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਲੇਟੋ ਨੂੰ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਭਾਵ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (ਜੀਵਨ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਜੋਂ) ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਉਚੇ ਕੱਦ ਦੇ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ, ਵਿਹਾਰਕਤਾ, ਵਿਵੇਕਤਾ ਕਰਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।ਵਡੇਰੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਨਾਏ ਹੋਏ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲੋਕ- ਲਹਿਰਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸੀ ਸੰਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ ਤਨ-ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਜੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਖ਼ੱਲਸ ਰਿਹਾ ਪਰ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਕੇ ਉਹ ਜੰਗੇ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦੇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ, ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਉਮਰ ਭਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੁਨੱਖਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ- ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਾਹਿਆ ਗਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਪੈਂਫਲਿਟ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। 40/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> lxxpzalmnumx7wj561r834orwtqldkp 250 71139 215207 2026-04-09T12:13:34Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰਾਜਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰੋ. ਲਾਸਕੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਛੋਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਭਾਰਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਰਾਜਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰੋ. ਲਾਸਕੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਛੋਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਤਰ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1972 ਵਿਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਬਤੌਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਇਕ ‘ਦੰਤ-ਕਥਾ’ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਮੜ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਇੰਤਹਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਬਣੀ ਰਹੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋ. ਲਾਸਕੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰੋ. ਲਾਸਕੀ ਦੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹੋਈਏ।” ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪੱਤਰ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਖਰੀ ਨੁਹਾਰ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਿੱਜੀ, ਆਰਥਿਕ ਜਾਂ ਜੱਥੇਬੰਦਕ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਉਚੇਰੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਮਹੂਰੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਈ.ਪੀ. ਥਾਮਸਨ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਛੋਟੀ (small) ‘ਸੀ' ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਹਾਂ।' ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਉਹ ਛੋਟੀ ‘ਸੀ’ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਨ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਕੇਵਲ ਅਧਿਆਪਨ ਤੇ ਸਿਆਸੀ-ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ੇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਵੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, “ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤਰਥੱਲੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਆਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚੋਂ 41/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> aqn5k3jytwere6sjf4u2xercpgkaban 250 71140 215208 2026-04-09T12:13:49Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਤਿੱਖੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਸ਼ਿਰਕਤ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ‘ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦਾਂ ਦੇ ਵਾਰਡ' ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੇ-..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਤਿੱਖੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਸ਼ਿਰਕਤ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ‘ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦਾਂ ਦੇ ਵਾਰਡ' ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੇ-ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਲਾਲ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ‘ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਸਮਾਂ’ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਡਰ-ਗਰਾਊਂਡ ਹੋਈ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਫੈਕਟਰੀ ਵਰਕਰਾਂ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ| ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਐਮ.ਏ. ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਇਹੋ ਡਿਗਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਉਮਰ ਭਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕਬੂਲਦਿਆਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਰਦਾਰ ਨਿਰੰਜਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ।ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲਾਂ, ਜਨਤਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ, ਮਾਰਚਾਂ, ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ ਤੇ ਮਸ਼ਾਲ ਜਲੂਸਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਇਥੇ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਜੋਸ਼' ਤਖ਼ੱਲਸ ਜੁੜਿਆ। ਇਹ ਦੌਰ ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੌਰਾਨ ਜਿਥੇ ਪ੍ਰੋ . ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੀਲਾ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕੈਂਪ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਉਥੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸਾਮਰਾਜੀ ਜੰਗ- ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਖ਼ੀਰ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆ ਸਦਕਾ ਉਹ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਬੋਲੀਆ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈਆਂ: ਜੋਸ਼ ਗਲ ਟੱਲ ਪਾ ਦਿਓ, ਕਾਲਜ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਖ਼ਤਰਾ। 42/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 68l561z41cmwv8v5fecotvhlctxdt29 250 71141 215209 2026-04-09T12:14:05Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫੋਰਮੈਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਕਾਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫੋਰਮੈਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਕਾਲਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਲਜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੁਲਵਕਤੀ ਕਾਮੇ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਦੀਨ ਮਨਸੂਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੀ.ਸੀ. ਜੋਸ਼ੀ, ਜੀ.ਡੀ. ਅਧਿਕਾਰੀ, ਅਜੈ ਘੋਸ਼, ਪੀ. ਸੁੰਦਰੀਆ ਵਰਗੇ ਨਾਮਵਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਲੈਨਿਨ ਵਾਂਗ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜੇ। ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਲਵਕਤੀ ਕਾਮੇ ਵਜੋਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਉਕਾੜਾ ਦੀ ਸਤਲੁਜ ਕਾਟਨ ਮਿਲ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਰਾਹੀਂ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆਉਣ ਵੱਲ ਵਧਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਵਕਤੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੀ.ਟੀ. ਰੋਧੀਵੇ ਦੀ ਸਾਹਸਮਈ ਲਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਘੋਲ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਵਾਪਰੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਕੁਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1950 ਈ ਵਿਚ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਧੂੜ' ਨਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ।ਪਰ ਅਖੀਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਉਹੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1947 ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਇਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਆਏ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਬਣੇ ਕੱਪ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ‘ਸਾਡਾ ਯੁੱਗ’ ਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਦੇ 13/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> 4vh1tim8ck5ganhja6u9eej9s1s9krb 250 71142 215210 2026-04-09T12:14:22Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰਹੇ। ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਆਕਤੀਵਾਦ ਤੇ ਬੌਧਿਕ ਹਠਧਰਮੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਕਿਆਈ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.(..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਰਹੇ। ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਆਕਤੀਵਾਦ ਤੇ ਬੌਧਿਕ ਹਠਧਰਮੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵੀ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਕਿਆਈ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.(ਐਮ) ਦੇ ਬਣਨ ਪਿਛੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਦੇ ਦੂਰ ਤੇ ਕਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਰਿਹਾ। ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜਾਉਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਲਜਾਂ ਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਪੜਾਉਣ ਉਪਰੰਤ 1987 ਈ. ਵਿਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਕੋਈ ਖੋਜ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਲਿਖੇ। ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਕੋਈ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਵੀ ਨਾ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਣ ਤਕ ਕਿਸੇ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉਤੇ ਬੱਝਵਾਂ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਮਿਆਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਿਰਕਤ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ 'ਰੀਜ਼ਨ, ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨ ਐਂਡ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਥਿਊਰੀ' ਸੰਨ 1967 ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਮਾਈਕਲ ਓਕਸ਼ਾਟ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਰਕਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਪੀਆਂ ‘ਆਫ਼ ਮਾਰਕਸਿਸਮ ਐਂਡ ਇੰਡੀਅਨ ਪਾਲਿਟਕਸ ਅਤੇ ‘ਫ਼ਾਈਵ ਲੈਕਚਰਜ਼ ਇਨ ਮਾਰਕਸਿਸਟ ਮੋਡ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਰਾਈਸਿਸ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲਿਜ਼ਮ' ਨੋਟਸ ਇਨ ਡੀਫੈਂਸ ਆਫ਼ ਏ ਕਮਿਟਮੈਂਟ' ਵਿਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ, ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਮਾਓ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਚੀਨ ਵਿਚਲੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਈ। ਬੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲਿਖਿਆ ਪਰ ਆਪਣੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸਫ਼ਰ ਬਾਰੇ ਦੋ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ 44/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> fedp7huaw9fif5l0v2so8mbd2rigswl 250 71143 215211 2026-04-09T12:14:37Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੰਖੇਪ ਲਿਖਤਾਂ ‘ਬਾਇਓਡਾਟਾ ਦੀ ਥਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ' ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੀ.ਐਮ.ਸਵੀਜੀ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਮੈਗਫ਼ ਨੇ ਵੀ ਕਬੂਲਿਆ।‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ’ ਵਿਚ 1939 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸੰਖੇਪ ਲਿਖਤਾਂ ‘ਬਾਇਓਡਾਟਾ ਦੀ ਥਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ' ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੀ.ਐਮ.ਸਵੀਜੀ ਅਤੇ ਹੈਰੀ ਮੈਗਫ਼ ਨੇ ਵੀ ਕਬੂਲਿਆ।‘ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ’ ਵਿਚ 1939 ਈ. ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿਣ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮੁਲਕ ਤੇ ਮੁਲਕੋਂ ਬਾਹਰ ਖ਼ਾਸ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇਕ ਉਰਦੂ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਡੈਲਰੀਪਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਫਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਿਨਸ ਇੰਡੀਪੈਨਡੈਂਸ' ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਵੱਜੋ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਦੇ ਪ੍ਰੋ. ਟੀ.ਵੀ. ਸਤਿਆਮੂਰਤੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਡੀ.ਡੀ. ਕੇਸਾਂਬੀ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਹੁਦੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵੀ.ਸੀ. ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨੂਰ-ਉਲ-ਹਸਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇ.ਐਨ.ਯੂ. ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰੀ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਵੀ ਆਈਆਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਝਾਅ ਆਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਲੈਣ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੁੰਦਾ, “ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ ਕੀ।” ਇਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਮਾਣ-ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੁਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈਡੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਟੱਕਰ ਲਈ। ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਵਿਖੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੁਆਰਾ ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਧੜਕ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗਿਆ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿਆਸੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਜੁੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ 45/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> qzrs37v88mjnd83m4d0b3mk3xrcxf8k 250 71144 215212 2026-04-09T12:14:56Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਪ੍ਰਸੰਸਕ, ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਨੇਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਕ ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਉਹ ਲਗਭਗ 96 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਸਿਧ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਪ੍ਰਸੰਸਕ, ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਨੇਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਕ ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ ਉਹ ਲਗਭਗ 96 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਮੀਨ ! **** 16/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 4m7wip4vgkwdf2e93t3vun4mn2elz02 250 71145 215213 2026-04-09T12:15:16Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ।...ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੁਖਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ।...ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਮੁੱਲ ‘ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾਇਆ' ਦੇ ਮਾਨਵ-ਵਿਰੋਧੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿਆਗ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਬਿਆਦਾਰੀ ਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਬਿਆਦਾਰੀ ਦੇ ਇਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਆਰਥਿਕਤਾਵਾਦ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ... -ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ (ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ) ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਆਲੋਚਕ, ਖੋਜੀ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ `ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੀਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਸਾਹਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਿਆਸਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿੱਖ-ਧਰਮ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਤਕ ਵੀ ਉਹ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਰੇ ਸਿਰੜ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।‘ਆਦਮ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਮਸਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ' ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਆਦਮ- ਜ਼ਾਤ, ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਆਰਥਕਤਾਵਾਦ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਮਕਾਨਕੀ ਤੇ ਸੰਕੀਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤ-ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਅਧਿਆਪਨ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ 47/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> lkdei0n3dct9cn186r1l2h37u1b7gfy 250 71146 215214 2026-04-09T12:15:32Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ, ਸੁਹਿਰਦ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪੜੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ, ਸੁਹਿਰਦ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪੜੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ- ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਯਥਾਰਥਕ ਹਾਲਤਾਂ ਉੱਪਰ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸਾਸ਼ਨੀ ਵਿਧੀ ਤਹਿਤ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਐਲਾਨੀਆ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਮਨੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਜੋਂ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੂਖ਼ਮ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਾਂਗ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ, ਸਾਹਿਤ, ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ-ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਆਸੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਸਾਹਿਤਕ-ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਠੋਸ ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜਮਾਤੀ ' ਤੇ ਜਾਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਖਾਸਾ ਵੀ ਜਮਾਤੀ ਤੇ ਜਾਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਜਮਾਤੀ ਤੇ ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਜਾਤੀ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਰੋਲ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤੇ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਮਾਤ ਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ-ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। 48/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 04fop00z5p7idyfum6e43wk7xhw6mfw 250 71147 215215 2026-04-09T12:15:51Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਉਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਤਰ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਭਾਵ, ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਧਾਰ ਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਉਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਤਰ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਭਾਵ, ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਧਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ | ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜ, ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਪੁਨਰ- ਸਿਰਜਣਾ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਕ ਮਜ਼ਮੂਨ ‘ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ' ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡਮੂਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ : ਸਾਹਿਤ ਹਰ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਾਚਾਰ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀ ਕਸਵੱਟੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਰਾ-ਖੋਟਾ ਸਹੀ ਪਰਖੀ ਜਾਵੇ। ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਹੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੈਮਾਨਾ ਕਦੇ ਇਕ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਦੀ ਪਰਖ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।...ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਤੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ, ਦਰਬਾਰੀ, ਪਰਚਲਤ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਲੋਟੂ, ਕਠੋਰ, ਗੈਰ-ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਲੰਮਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਹਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਕਰੀਬਨ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਕਰਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਵੱਲ ਘਿਰਣਾ ਪੈਦਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ | ਸਾਹਿਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚੋਂ ਕੇਵਲ ਪੁੰਗਰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਖੁਰਾਕ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਈਮਾਨ ਵਜੋਂ ਚਿੱਤਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਭਾਵੇਂ ਸਦਾਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ `ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਮਾਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਪਰਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੈਮਾਨਾ ਵੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਹਿੱਤ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਦੀ ਪਰਖ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ 49) ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> dxwkn8aan4g5zcyyd180fdm1qpv8ks9 250 71148 215216 2026-04-09T12:16:26Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਗ਼ੈਰ-ਸਦਾਚਾਰਕ, ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਜਾਨ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਸਦਾਚ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਗ਼ੈਰ-ਸਦਾਚਾਰਕ, ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਜਾਨ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਮਾਜਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਨਤੀਜਾ, ਚੱਲ ਚੁੱਕਾ ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪਰਵਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਕਸਵੱਟੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਸਵੱਟੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਇਹੋ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਤੋਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਇਸ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਈਮਾਨ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਵਿਚਲੇ ਸਦਾਚਾਰ ਸਦਕਾ ਹੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਤਕ ਰਸਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਚੇਤੰਨ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਨਾ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਹ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣਾ ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਮਨੁੱਖ-ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ-ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਤਰਜ਼ੇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਹਾਕਮ- ਜਮਾਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ-ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ’ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਿਸ ਜਮਾਤ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ ? ਕੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ? ਭਾਵ, ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮਾਜ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ? ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਜੀਵਨ ਯਥਾਰਥ ਦੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ | ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਜਮਾਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਤਰਜ਼ੇ- ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ : ਕਾਬਜ਼ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਰਜ਼ੇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਨੀਂਹ ਪਰਾਈਵੇਟ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਉਸ ਦੇ 50/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> ciw60oucy7zxcgz9u4qq8biz6d3plli 250 71149 215217 2026-04-09T12:17:16Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ-ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਵਾਏ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਚਲਾਈ ਇਹ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ... ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਉਮੈ ਆਦਿ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ-ਉਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ-ਮਾਇਆ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ-ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਵਾਏ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਚਲਾਈ ਇਹ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ... ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਉਮੈ ਆਦਿ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ-ਉਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ-ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਰਜ਼ੇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤੌਰ। ਇਉਂ ਸਿਰਜਿਆ ਬੰਦਾ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਰਜ਼ੇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਿਛਲੱਗੀ ਬਣਦਾ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਉਮੈ-ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ, ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਪਾ ਕੇ-ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰ ਕੇ ਮਾਇਆ ਤਰਜ਼ੇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ-ਮਨਮੁੱਖ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸਰਬਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਨਹਿਤ ਹੈ। ਭਾਵ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੈਸੇ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਇਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਇਆ ਪਲਟ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੱਚ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਗੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੱਚ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ- ਕਾਵਿ ਵਿਚਲੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲੀਨ ਆਰਥਿਕ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਸਬੰਧਤਾ ਤੇ ਦਵੰਦਾਤਮਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪਰਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਾਰਕਸੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ-ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਪ੍ਰਵਰਗ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੈਰ- ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਦੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵੀ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿਚੂ ਹੀ ਨਿਕਲਣਗੇ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਰਮ-ਮੂਲਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਲੈੱਸ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦਮਈ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਜਾਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ 51/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 7qjqotdsw1wik0iltxgxfrwmjsagqy0 250 71150 215218 2026-04-09T12:17:32Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿਚੂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਝੂਠੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਤੇ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿਚੂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂ-ਦਾ- ਤਿਉਂ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚਲੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਪਾਸਾਰਾਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਜਾਣਨ ਤੇ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਵੰਡੀਆਂ ਤੋਂ ਭਲੀ- ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਆਪਣੀ ਜਮਾਤੀ ਤੇ ਜਾਤੀ ਵੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ ਕੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚਲੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਡੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਹਾਇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਤੋਰਦੀ ਹੈ | ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਕੇ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਗਾਂਹਵਧੂ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਬਜ਼ ਸਮਾਜਿਕ- ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਕਮ-ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਜਮਾਤੀ ਪੈਂਤੜੇ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਠਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਠਾਣ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁਹਾਜ 'ਤੇ ਵੀ ਜਿੱਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਬੁਰਜੂਆ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਨਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤੋਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵੱਲ ਤੋਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਸਮਾਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਬੁਰਜੁਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਸੱਚ’ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸੱਚ’ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਕਮ-ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਖਲੋਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ 52/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> fm5vg5hqalk4ty981d9xukef1570rpi 250 71151 215219 2026-04-09T12:17:57Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਾਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਵਿਚ ਸਮਾਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਾਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਉਡਾਰੀ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਾਸਾਨੀ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਹਰ ਦੌਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਹਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਕਦੇ ਵੀ ਅਰਥਹੀਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਬੰਧੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ : ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬਾਤਨ ਦੀ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਉਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ। ਜਿਸ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਪੂਰੀ ਗਹਿਰਾਈ, ਪੂਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਪੂਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੇਚ ਦੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ ਅਮਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।...ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਮਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮਗਰੋਂ ਆਏ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨਾ ਰਹੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਵਾਸਤੇ, ਬੇਅਰਥ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਦੀਆਂ ਬੀਤਦੀਆਂ ਜਾਣ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਬਦਲਦੇ ਜਾਣ, ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਉਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਗੌਲਣਯੋਗ ਹਨ।ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਭਰਵੀਂ ਸਮਝ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਨਅਤਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ। ਭਾਵ, ਸਮਾਜਿਕ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਇਸ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸਟੇਜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਤਬਦੀਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਨਿਯਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਟੇਜ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਅਮਰ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਮੁਢਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤਕ ਦੌਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਬੇਹਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵ, ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ 53/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 4ceollw7vvr0e9w8fw54kp4emj5n8cg 250 71152 215220 2026-04-09T12:18:15Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ।' ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪੀ ਢਾਂਚਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ।' ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪੀ ਢਾਂਚਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸਮਝ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਾ ਵਰਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਵੰਦਮਈ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ (Form) ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਭਾਵ ਰੂਪ ' ਤੇ ਵਸਤੂ ਅਮਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਵਸਤੂ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਕਿਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਬਲਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਉਡਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਉਸਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸਮਝ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵ, ਜਿਸ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਸ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਸਮਝ, ਦਿਮਾਗੀ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨੋਰਥ ਛੁਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੋਰਥ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੈਂਤੜੇ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਕੇਵਲ ਹੱਲ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਸ ਹੱਲ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੀ ਵਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। । ਵਸਤੂ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਇਸ ਦਵੰਦਮਈ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ : ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ਼ ਤਾਂ ਅੰਤ ਉਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਪਰਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਪ ਅੰਤ ਵਸਤੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਸਤੂ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 54/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> ots1nkqe17jesdb67n4wyiuvmmuvklq 250 71153 215221 2026-04-09T12:18:36Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਕਰਵਾਈ ਚੋਣ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਮਹੱਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪੈਂਤੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਕਰਵਾਈ ਚੋਣ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਹੋਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਤੇ ਪਰਖਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਰਤੱਵ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਟੜੀ ਚੜਾਉਂਣਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੇ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਰਾਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਰੂਪਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਦਿ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਏਜੰਡਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮਝ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਦਮ-ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਏਪ ਤੋਂ ਆਦਮ- ਜ਼ਾਤ ਤਕ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਤੋਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਏਪ-ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਆਦਮ-ਜਾਤੀ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀ ਉਪਜਾਊ ਬਣੀ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ-ਸਮਾਜਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ। ਸੋ ਆਦਮ-ਜ਼ਾਤ, ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਬਾਇਊਲੌਜੀਕਲ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵ ਹੋ ਕੇ ਹੀ-ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਹ ਉਪਜਾਊ ਜੀਵ ਬਣਿਆ, ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਨਸਲੀ ਅਸਲਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਹੀ ਏਪ-ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਆਦਮ-ਜਾਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।ਏਪ-ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਬੰਦੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਬਤੌਰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਕਰਵਾਇਆ।ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਆਦਮ-ਜਾਤ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਜ ਜੋੜੇ ਹੀ ਜੰਮੇ। ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਬੰਦਾ, ਬੰਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ ਸਮਾਜਿਕ, ਚੇਤੰਨ ਜੀਵਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ।...ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਾਸਤੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਲੋੜ ਨੇ ਹੀ ਏਪ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਆਦਮ-ਜ਼ਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਇਆ। ਸਮਾਜਿਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਮੁਮਕਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਵੇਗ ਨੇ ਹੀ ਬਣ ਰਹੀ ਆਦਮ-ਜਾਤ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਜਾਤੀ ਬਣਾਇਆ। 55/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 8bpsgqa6u6zthcal4ed4txehvffq4f9 250 71154 215222 2026-04-09T12:18:53Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਨੁਕਤਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਨੁਕਤਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਮਾਤੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਦਵੰਦਮਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਕੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਰੁਚੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਜਿਉਂਦਾ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਚੇਤੰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਮੁੱਕ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਮਲ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਮਲ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਮਲ ਵਿਚੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰਿੜਕ ਕੇ ਕੱਢਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਹੀ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ ਇਕ ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਮਾਤਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਜਮਾਤੀ ਬਣ ਗਏ। ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੋਰ ਦਾ ਹੁਲੀਆ ਹੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ।ਭਾਵ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਪਰਨੇ ਕਰਕੇ ਉਲਟੇ ਰਾਹ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵ, ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੋ ਪੁੜਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਪਿਸਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਸਲੀ ਸਮਾਜ ਸਾਂਝ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਮਾਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਂਝ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਮਾਤੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਕੇ ਬਦੀ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਡੌਰ-ਭੌਰ ਹੋਇਆ ਅਜਨਬੀਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਸਦੀ ਤੇ ਰਸਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ-ਕਾਰਾ ਤੇ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਉਹ ਅਨੇਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਓ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਫ਼ਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦੇ ਦਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਾਹਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸਾਂਝ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਚਾਹਤ ਹੈ।ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਸੁੱਖ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਸੁੱਖ ਸਰਬਤ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਜ਼ਮੂਨ ‘ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ' ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ, 56/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 26lafr3tcu2l7oj2teu4kp8dwkc2ych 250 71155 215223 2026-04-09T12:19:11Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਆਲੋਚਕ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ‘ਇਸ਼ਕ’ ਜਗੀਰੂ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ‘ਇਸ਼ਕ’ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੈਂਤੜਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਸਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪੈਂਤੜਾ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ| ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਰੱਬ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਦਾ ਰੱਬ ਹੈ। ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਚਾਰ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹਨ : ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਜਮਾਤੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੜੀ ਗਈ-ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ-ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ। ਹੁਣ ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫ਼ਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ-ਸੋ, ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਹਾਕਮ ਤਬਕੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਇਕ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਡਾਇਲੈਕਟਿਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਹੇਠਲਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਭਾਰੂ ਜੁਜ਼ ਹਾਕਮ ਤਬਕੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਜੁਜ਼ ਅਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੇਗ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਭਰਵੀਂ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਮਨਮੁਖ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਜਮਾਤੀ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਮਾਤੀ ਵੰਡ ਦੀ ਨੀਂਹ 'ਤੇ ਉਸਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਸਦਾਚਾਰਕ ਸਿੱਟੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਦਾਚਾਰਕ ਰੋਹ ਨਾਲ ਚਿਤਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠ ਰਹੇ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਲਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਿਸਾਨ, ਕਾਰੀਗਰ ਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਆਲੋਚਕ 57/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> nmfvhhanc6c2gg5qwsp9rxl3z0ksi2g 250 71156 215224 2026-04-09T12:19:29Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪੈਟਰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਖੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪੈਟਰਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਦਾਵਾਰੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰੂਪਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਖੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਸਤੂ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਨਿਮਾਜ਼ੀ ਤੇ ਮਸਜਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਆਦਿ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਰਜਵਾੜਾ-ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਅਮਿਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚਣੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ‘ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਮਨੁੱਖ' ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਕਈ ਨੁਕਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬਤੌਰ ਮਨੁੱਖ ਮਨਮੁਖ, ਵਹਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਬਦ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਜਮਾਤੀ ਤੇ ਜਾਤੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਚੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਕਾਰਜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀ ਤੇ ਬਦਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅਸਲੀ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਂਣਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ : ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਸਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਤੇ ਸਿਖ਼ਰਲਾ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਹੈ।ਇਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੁਲੀਆ ਵਿਗਾੜਨ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਅਖ਼ੀਰ ਕਰ ਛੱਡੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੋ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕੱਢ ਦਿਉ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ? ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੀ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। 58/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> dknabxqqjz8hwi1btgkmn0e5guow7li 250 71157 215225 2026-04-09T12:19:48Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਬਦਲਣ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਬਦਲਣ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬਤੌਰ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਆਰਥਿਕ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਸਬੰਧੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਕੀੜਾ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਹੈ। ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਜਿਉਣ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੱਕੜਜਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਿਊਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕਸ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮਝ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਣਨਾ ਸੀ ਬਲਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚੋਂ ਭਾਵ ਸਰਮਾਏ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਵ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਜੋਗੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਰਾਹ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਕਲਪ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ‘ਪੂੰਜੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕਸ ਦੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਲਿਖਤਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਖਿੰਡੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜੋਕਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ੀਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਵਿਯੋਗੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਗੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ। ਭਾਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਚਾਹਤ ਨਹੀਂ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਹੀ 59/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> lv66ypkpeqyp9zb2v25vbcn2ypjxkr2 250 71158 215226 2026-04-09T12:20:11Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਉਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਉਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਸ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਦੇ ਮੋਹ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਹਵੱਸ ਵਿਚ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਹੋ ਜਾਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਕਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਕੰਗਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਗਰਜੀ ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਉਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਫਰਾਇਡਵਾਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਭੁੱਖ ਤੇ ਜਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਇਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।ਉਹ ਵਿਯੋਗੀ ਹੋਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਰੁਚੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਇਹ ਸੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹਵਸ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਵਸ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਨਾ ਹੀ ਉਹ ਵਿਯੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨੇ ਹੀ ਲੋਕ ਬੇਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜੇਕਰ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਯੋਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਗੁਲਾਮ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਲੋੜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮਾਰਕਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ‘ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ' ਵਿਚ ਬੁਰਜੂਆ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਮਾਜ ਦਾ ਫਰਕ ਦੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਬੁਰਜੂਆ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਿਉਂਦਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਰਮਾਏ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਮੀਰ ਤੇ ਬੇਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤੁਲ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਸਬੰਧੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿਚਦੇ ਹਨ : ਮਾਇਆ ਦਾ ਮੋਹ ਕੀ ਹੈ ? ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਹੂ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੀਣਾ। ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੇ ਲਾਲਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਜ਼-ਬ-ਰੋਜ਼ ਕੰਮ ਵਿਚ, ਜਾਈ ਦੇ ਜਾਏ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 60/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> iif6deup2m0d1dvg3ab57mxx38o0fre 250 71159 215227 2026-04-09T12:20:27Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਜੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਹੂ ਡੁਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਹੂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਹਾਇਆ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਪੱਛੜੇ ਮੁਲਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਇਥੇ ਇਕ ਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਜੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲਹੂ ਡੁਲਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਲਹੂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਹਾਇਆ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਪੱਛੜੇ ਮੁਲਕਾਂ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਇਥੇ ਇਕ ਮੰਡੀ ਤੇ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੁਲਕ' ਨਵ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸਾ ਬੁਰਜੂਆ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੁਰਜੂਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨਾ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪੁਗਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਬਣਤਰ, ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਤੋਰਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੱਧ-ਯੁੱਗ ਵਾਲਾ ਹੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ। ਭਾਵ, ਸਿਆਸਤ ਵਿਚੋਂ ਧਰਮ ਤੇ ਜਾਤੀ-ਪਾਤੀ ਜਜ਼ਬਾ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਅਜੇ ਸੈਕੂਲਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੀ ‘ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਥਿਆਲੋਜੀ' ਲਹਿਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।‘ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਥਿਆਲੋਜੀ' ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ : ਲਿਬਰੇਬਨ ਥਿਆਲੋਜੀ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ- ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬੁਰਜੂਆ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ, ਚੇਤਨਤਾ ਮਜ਼ਬੀ ਰੂਪ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਉਠ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਸੋਂ ਦੇ ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਉਠ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਮਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਹੈ। ...ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਥਿਆਲੋਜੀ ਦੇ ਉਠਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਪੱਛੜੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਬੁਰਜੂਆ ਸਥਾਪਤੀ ਸਮਾਜਕ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਐਸੀ ਘੋਰ ਖੁਭਣ ਵਿਚ ਲੈ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਐਨੀ ਅਸਹਿ ਹਾਲਤ ਤਕ ਅਤੂਰ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਖਈਏ ਨਾਲ ਨਹੁੰ ਮਾਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸਮਾਜਕ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਵੇਖਣ ਤੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵਾਸਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸੈਕੂਲਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਵਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ ਆਰਥਿਕਤਾਵਾਦ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦਾ ਚਲਾਵਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵੇਗ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਕਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੋਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਦਾਰਥਕ ਪੈਦਾਵਾਰ 'ਤੇ ਮੁਨੱਸਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋ, ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਹਿਤ, ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। 61/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> gbw3an8jqyme5wifcn67dvsik4xh118 250 71160 215228 2026-04-09T12:20:43Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸੰਕਲਪਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸੰਕਲਪਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠ ਵਿਚ ਛੁਪੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜਿਥੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦਵੰਦਮਈ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮੋਢੀ ਆਲੋਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਜਮਾਤੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਪਰਖ ਤੇ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਉਹ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਜੋੜ ਕੇ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਉਲਾਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਉਲੰਘਦੀ। ਉਸ ਉੱਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣਨ ਦੇ ਕਈ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ-ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਵਾਕ-ਬਣਤਰ ਦੀਆਂ ਉਣਤਾਈਆਂ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਕ- ਬਣਤਰ, ਦੁਹਰਾਓ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਸਾਹਿਤ, ਸਿਆਸਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤ-ਖੋਜ, ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਖੋਜਾਰਥੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਚਿੰਤਕ, ਆਲੋਚਕ, ਪਾਠਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਗੇ। ਆਮੀਨ ! 62/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> sodz0ehbstfxgmhg8n57fj895evruje 250 71161 215229 2026-04-09T12:21:03Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਰਵੇਸ਼ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦ : ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਲਖੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ -ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ। ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦ-ਸਾਧਕ, ਬਹੁ-ਦਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦਰਵੇਸ਼ ਦਾਨਿਸ਼ਮੰਦ : ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਲਖੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ -ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ। ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦ-ਸਾਧਕ, ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਬਹੁਵਿਧ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਕ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਮ ਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਵਸਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਤੋਟ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਔੜਦੇ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ- ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਤੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਵ ਵਿਚਾਰਾਂ- ਚਿਤਰਾਂ 'ਤੇ ਅਸਲੋਂ ਮੌਲਿਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਕੇਸਰ ' ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਕਵੀ ਸੀ, ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ, ਸੰਪਾਦਕ ਸੀ, ਵਾਰਤਕਾਰ ਸੀ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸੀ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਵੱਧ ਚੰਗਾ ਸੀ ਤੇ ਕਿਸ ਵਿਚ ਘੱਟ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਸਹਿਜ ਹੈ, ਉਹ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਸੀ।ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਸੁਹਜ ਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲਾ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ। ਇਹੋ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦੀ ਉਸਦੀ ਦਸਤਾਰ, ਗੁਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ। ਦਾਨਸ਼ਮੰਦੀ ਦਾ ਇਹੋ ਜਲੌਅ ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁਆਦ ਵਾਂਗ ਘੁਲਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੀ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਬਿਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਬਾਲ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਵੇ ਵਿਚ ਤੇਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਬੱਤੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ। ਇਸ ਦੀ ਲੋਅ ਨੇ ਸੁਹਜਮਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਣ ਉਸਦੇ ਆਪੇ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਸੁਹਜਮਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ | ਇਹੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਖ਼ੁਮਾਰੀ ਉਸਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਖਾਰਜ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿਆਣਾ ਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤਾਂ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ, ਵੀਰਾਨੀ ਤੇ ਵਿੱਥ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।ਉਸਦਾ ਆਪਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੀਕ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਰਹਿ 63/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> sajp55qe8rp7dch4ln77awr5p7yipts 250 71162 215230 2026-04-09T12:21:19Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਗਿਆ।ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਵਿਗਸਨ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਦੀ ਅਪਣੱਤ ਵਿਚ ਅਜਨਬੀਅਤ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਸਦਾ ਲਈ ਚੰਦ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਗਿਆ।ਉਸਦੀ ਕੱਲੀ-ਕਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਗਿਆ।ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਵਿਗਸਨ ਲੱਗਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉਸਦੀ ਅਪਣੱਤ ਵਿਚ ਅਜਨਬੀਅਤ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਸਦਾ ਲਈ ਚੰਦ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਗਿਆ।ਉਸਦੀ ਕੱਲੀ-ਕਾਰੀ ਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੀ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1920 ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਆਸਾਮ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਆਉਣਾ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਹ ਦੌਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਕਸ਼ੀਦਗੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਕਮ ਧਿਰਾਂ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਅਵਚੇਤਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਵਰਤਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਦਰ ਚਾਲਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਿਖਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਫਿਰਕੂ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਬਾਲ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਚੇਤ ਹੀ ਹਿੰਦੀ ਵੱਲ ਖਿਚਿਆ ਗਿਆ।ਹਿੰਦੀ ਉਸ ਲਈ ਸਕੂਲੀ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾ ਰਹੀ ਸਗੋਂ ਆਸਥਾ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਉਰਦੂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਉਸਨੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ। ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਅਦਵੈਤ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਦਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਤੇ ਦੌਲਤ ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਬਸੰਤ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਉਹ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜੇ ਭਰਾਵਾਂ ਪੂਰਨ, ਰੂਪ ਤੇ ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ । ਉਸਨੇ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਵਿਚ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਆਜਿਜ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਉਚਾਰਣੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇਹੋ ਤਖ਼ੱਲਸ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਵੀ ਖੁਣਵਾ ਲਿਆ। ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤਾਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ।ਉਹ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਨ 1942 ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ‘ਪੰਜ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ ਬਾਬਾ ਬਲਵੰਤ, ਈਸ਼ਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਸੁਮੇਰ, ਡਾ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਉਸਨੇ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਬੂਲਿਆ। ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਣ ਲੱਗਾ। ਈਸ਼ਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸਕੈਚਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਲਾਸਾਂ, ਸੰਨ 1956 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਤਾਰ ਤੁਪਕਾ' ਅਤੇ 54/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> ju2r2hbqul16a6u0y0h6mqpm4tj46d2 250 71163 215231 2026-04-09T12:21:32Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "‘ਅਧਰੈਣੀ’ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਨੇਹੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਹੁਣ ਤੀਕ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>‘ਅਧਰੈਣੀ’ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਈਸ਼ਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਨੇਹੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਹੁਣ ਤੀਕ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਅਵਚੇਤਨ ਸਦਕਾ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਸੀ।ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੁਹਜ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ ਸੇਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੋਕ ਮੁਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਨਿਰੋਲ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਉਸਦੇ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦਾ ਸਹਿਜ ਅਮਲ ਸੀ। ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੁਹਜ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੰਦਾ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਉਹ ਚੰਗਿਆੜਿਆਂ ਉਪਰ ਤੁਰ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਆਖਦਾ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਕ ਕਰਨਾ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਕਹਿਣਾ ਦੋ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਮੌਲਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ। ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਸਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਆਸ਼ਕੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੱਸਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਪਰੋਖੇ ਦੀ ਯਾਦ।ਉਸ ਲਈ ਆਸ਼ਕੀ ਧਰਮ ਸੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਮਹਿਜ਼ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਕਲਾ।ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਸ਼ਕ ਉਹ ਆਖਦਾ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸ਼ਕੀ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਹਮਸਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਇਸ਼ਕੀਆਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਉਹ ਓਡਾ ਹੀ ਅੰਤਰ ਦੱਸਦਾ ਜਿੱਡਾ ਇਕ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਆਇਤ ਤੇ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਆਸ਼ਕ ਬਣਨ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਰ ਤਲੀ 'ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਰਗੀ ਕਰਾਮਾਤ ਕਹਿੰਦਾ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਅਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਜੇ ਬਿੰਬ ਸਨ। ਇਹ ਬਿੰਬ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂ ਵੀ।ਆਪਣੀ ਇਸ ਤਾਕਤ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਵੇਕਲਾਪਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਹਿਮ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਆਲੋਚਨਾ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਸਿਰੜੀ ਸੁਭਾਅ ਸਦਕਾ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਸ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। 65/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> my7c5iim13qshns8kxyagm8xs8fejz3 250 71164 215232 2026-04-09T12:21:47Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ ਸੰਨ 1970 ਵਿਚ ‘ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨਾ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਦੌਰ ਜਿਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਿੱਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ ਉਥੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ ਸੰਨ 1970 ਵਿਚ ‘ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨਾ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਦੌਰ ਜਿਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਿੱਸੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ ਉਥੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਭਾਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਨ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੂਪਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਚਿੰਤਕਾਂ, ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ “ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ‘ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ' ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ, ਸ਼ੁਭ-ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਸਰੋਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਦਾਂਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤਕ, ਰੋਮਨ ਜੈਕਬਸਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰੌਨੇ ਵੈਲਕ ਤਕ, ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਚਨਾ- -ਵਿਰਚਨਾ ਤਕ, ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਤਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਇਸ ਵਡੇਰੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ, ਮਿੱਥ ਵਿਗਿਆਨ, ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ, ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਪਰਾਗ ਸਕੂਲ, ਕਾਂਤਵਾਦ ਆਦਿ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਆਲੋਚਨਾ-ਮਾਡਲ ਰਚੇ-ਮਿਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾ ਮਾਡਲਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਸੀਹ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਨਾ-ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ', ਰੂਪਕੀ, ਪਾਰਗਾਮੀ, ‘ਪਰਤਾਂਜਲੀ`, ਖ਼ਾਮੋਸੀ ਦਾ ਜਜ਼ੀਰਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁਕਤ ਅਧਿਐਨ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੈ।ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪਏ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਜੁਗਤਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਕਰਨਾ ਉਸਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਰਿਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਜੀਵਨੀ, ਆਲੋਚਨਾ, ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੋਰਕੀ, 66/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> fo2akcuzq1vajyji1lbslq4nlles42o 250 71165 215234 2026-04-09T12:22:02Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਾਮੂ, ਹੇਮਿੰਗਵੇ, ਪਲੇਟ, ਪਲੈਖਾਨੋਵ, ਟੈਗੋਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਨੁਵਾਦ ਤੀਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮੂਲ ਲਿਖਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਾਮੂ, ਹੇਮਿੰਗਵੇ, ਪਲੇਟ, ਪਲੈਖਾਨੋਵ, ਟੈਗੋਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਨੁਵਾਦ ਤੀਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਮੂਲ ਲਿਖਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵੇਦ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਕਾਵਿ- ਰਿਦਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁੰਦ- ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਅਰਸਤੂ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਬਿਨ ਸਿਰਨਾਵਿਉਂ, ਤੇ ਡਾਨ ਵਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, ਲੈਨਿਨ : ਨੈਣ ਨਕਸ਼ ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੱਭ- ਲੱਭ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਸਿੰਘ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ‘ਗਾਵੇਂ ਸਾਚੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ। ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਧਾਂਕ ਪਈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਿਸ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਲੋਕ ਡੰਡਾਊਤ ਹੋ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਤੀਕ ਜਾਂਦੇ। ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਮਾਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਉਸ ਸਾਹਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੀ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ। ਸੰਨ 1984 ਦਾ ਸਾਲ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਲ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਅਨੇਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਜੋ ਲਾ-ਇਲਾਜ ਨਾਸੂਰ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਵਸ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੇਪਰਤੀਤੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਬੇਵਤਨੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਬਦਵਤਨੀ ਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ : ਬੇਵਤਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਜੀ ਲਿਆ ਕਰ ਲਿਆ ਬਦਵਤਨ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਿਸੇ ਮਾਰੀ ਨਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬੇਇਖ਼ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਰੁਦਨਮਈ ਸੁਰ ਅਲਾਪਣ ਲੱਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਿਰੋਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਮੰਨਦਾ। ਇਹੋ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕਰੁਣਾ, , ਭੈਅ ਤੇ ਕਚਿਆਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਮਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ' ਦੂਸਰਾ ਜਨਮ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਮੰਗਿਆ 67/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> rk5vi7t86gp35tjncmqgp33oq1lvlwr 250 71166 215235 2026-04-09T12:22:31Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਾਨਸ ਜਨਮ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਵਾਂ ਏਸ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਆਵਾਂ। ਵੱਢ ਟੁੱਕ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਵੱਢੇ ਟੁੱਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਢੀ ਟੁੱਕੀ ਜਾਤ ਦਾ ਮੈਂ ਅਖਵਾਵਾਂ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਮੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਾਨਸ ਜਨਮ ਦੁਬਾਰਾ ਪਾਵਾਂ ਏਸ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਆਵਾਂ। ਵੱਢ ਟੁੱਕ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਵੱਢੇ ਟੁੱਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੱਢੀ ਟੁੱਕੀ ਜਾਤ ਦਾ ਮੈਂ ਅਖਵਾਵਾਂ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦਾਨਸ਼ਮੰਦ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਮੀਨ ! 68/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> lt7rskv2ah4zphm6tz0r5k5s5gzxx6w 250 71167 215236 2026-04-09T12:22:48Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰੋ. ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਵਚਨਬੱਧਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰੋ. ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਸਦੀਵ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹਨ। ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਖਾਹਰਾ ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਜਿਥੇ ਇਕ ਸੁਹਿਰਦ ਅਧਿਆਪਕ ਰਹੇ ਉਥੇ ਉਹ ਇਕ ਸਰਗਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਗਿਣਾਤਮਕ ਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਕਸ, ਏਂਗਲਸ ਅਤੇ ਲੈਨਿਨ ਵਰਗੇ ਕਲਾਸਕੀ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਫਰੈਡਰਿਕ ਜੇਮਸਨ, ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ, ਜਾਰਜ ਲੂਕਾਚ, ਟੋਡਰ ਸ਼ੈਨਨ, ਟੈਰੀ ਈਗਲਟਨ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵੀਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੂਝ ਨੂੰ ਤਿਖੇਰੀ ਬਣਾਇਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੂਝ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਤਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿਆਸਤ, ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਾਰਖੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੇਠ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਾਰਕਸੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਦਾ ਸਾਰਥਿਕ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰਕਸੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਅਜੋਕੇ ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਵੱਲ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੇ ਰਹੇ। 69/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> jcalxg32ql0b5yjgqpmcxbiuuh1re2r 250 71168 215237 2026-04-09T12:23:04Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਜਿਹੜੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੇ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਜਿਹੜੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੇ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵੇਖੋ, ਪਰਖੇ ਤੇ ਪਛਾਣੇ ਬਗੈਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੀ ਰੂਪਵਾਦੀ, ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ, ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉਤਰਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੀ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਵਿਕਾਸੀ ਸੰਵਾਦ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਉਲੀਕਣ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕਸੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉੱਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਕੜ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਲਪ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸਾਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਸਲੇ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮੱਸਿਆਗਤ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੂਤਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਮਲ ਨੂੰ ਉ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਕਸੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਪਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਰਕਸੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜਕ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਕਸਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਉਸਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਰਕਸੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ 70/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> d0l52xivtrh4mhx0t6i9k7h5fbs26fk 250 71169 215238 2026-04-09T12:23:23Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੀ ਹੋਂਦ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ', ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ, ਸਮਾਜਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਸਾਂਝ ਵਿਚ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਨਾਵਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦੀ ਹੋਂਦ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ', ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ, ਸਮਾਜਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਸਾਂਝ ਵਿਚ ਤਸੱਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟੈਕਸਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਆਓ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹੀਏ' ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਮਾਰਕਸੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟੈਕਸਟ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲੀ ਪਾਠ ਦਾ ਦਰੁਸਤ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਸ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ-ਪਰਖਣ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਜ਼ਾਵੀਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ- ਸਦਾਚਾਰਕ, ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ, ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ- ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ। ਮੈਂ ਅਮਰੀਲੇ ਪੈਂਤੜੇ (ਮਾਰਕਸਵਾਦ) ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਅਨੁਸਾਰ ਜਮਾਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਜਮਾਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਸੁਭਾਅ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਉਸ ਜਮਾਤ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਸਾਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਧੀਨ ਹੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਬਲਕਿ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਵਸੋਂ ਦੇ ਜਾਤੀ-ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਏਨੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਉੱਪਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਹੁਤ ਸਤਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੀ ਪਾ ਸਕੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ 71/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> p9154eb38na8cfsrw4ixmdejpza5yrl 250 71170 215239 2026-04-09T12:23:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਵਸੋਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਸਾਰ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮੱਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਖ਼ਾਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਵਸੋਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪਸਾਰ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਮੱਗ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੁਖ਼ਾਤਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀਆਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤਨਾਓ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ ਡਾ. ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਸਾਡੀ ਕੌਮੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪਰਖ਼ਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਥੇ ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪੈਂਤੜਾ ਅਪਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਰਾਹ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਨੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ ਲੋਕਰਾਜੀ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਲੜ ਨਾ ਲੱਗ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜੀ- ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਅਧਿਐਨ” ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਦੇ ਰੋਲ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨਾਲ ਲੜੀ ਗਈ, ਪਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ (ਕੌਮੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਵੱਲੋਂ) ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਚਾਰੇ' ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਾਸਿਉਂ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸਿਉਂ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ- ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਜਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਭਾਰਤੀ ਮੱਧਵਰਗ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਾਵਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਵਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਹ 72/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> pqwprgt42qplbn3cjdax8k6bn7dl88e 250 71171 215240 2026-04-09T12:23:55Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਥਿਤੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਵਚੇਤਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਥਿਤੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਵਚੇਤਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਯਥਾਰਥ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਪਾਠ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਕਿ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੀ ਚੇਤੰਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉਸਦੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਵਲੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸੀ ਰਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਤੋਂ ਪੱਛੜੀ ਹੋਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਵਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜੇ ਕੋਈ ਮੂਲ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਾਂਝਾ ਲੱਛਣ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾ ਉਹ ਮੱਧਵਰਗੀ ਲੋਕਰਾਜੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਗਲਪ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਗਲਪ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪਵਾਦੀ ਗਲਪ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ‘ਨਿਰਸੰਦੇਹ’ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਾਵਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਵਰਗ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵਸਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਕਾਲੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ। ਪਰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਰਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੱਛੜੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ, ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਅ ਦੀ ਉਪਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰ-ਉਸਾਰ ਦੇ ਇਕ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਰਥਿਕ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੂਚਕ ਮੰਨ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ 73) ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 2gj19jnuyduv20rbyuhn9ut4njiwrjn 250 71172 215241 2026-04-09T12:24:10Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਫਲਸਫ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਫਲਸਫ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਜਕ-ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਟਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਤਾਰਕਿਕ ਹੱਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਸਾਧਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਪੇਖ ਯਥਾਰਥ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਕਲਾ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦੀ ਹੋਈ ਸਾਹਿਤ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਦਰੁਸਤ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰਦੀ ਹੈ”। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕ ਟੋਡਰ ਸ਼ੈਨਨ ਦੀ ਉਸ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਹੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ “ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਆਪਣੇ ਸਮੱਰਥਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਦਾਚਾਰ, ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਜੁਗਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਕਲਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਆਪਣੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸੁੰਦਰਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਹ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਰਗੇ ਬੌਧਿਕ ਫੈਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਗਰਦਾਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ, ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਆਦਿ ਸੰਕਲਪ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਕੇ 74/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> szhvgd6vvvigyr5r6dbxjc3vkf8ml4b 250 71173 215242 2026-04-09T12:24:55Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਬਿਰਤਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਘੂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦਾ ਦਾਇਰਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਬਿਰਤਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਘੂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਸੀਹ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜਕੜ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਕਰੜੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਉਸੇ ਨਿਸਬਤ ਸੰਸਾਰ-ਵਿਆਪੀ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਸੰਕਟ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ, ਵਧੇਰੇ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਭਿਆਨਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਹੋ ਕੇ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰੋਜ਼ਾ ਲਗਜ਼ਮਬਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ‘ਸਮਾਜਵਾਦ ਜਾਂ ਬਰਬਰਤਾਵਾਦ' ਭਾਵ ਬਰਬਰਤਾਵਾਦ ਮਨੁੱਖੀ ਭਵਿੱਖ ਅੱਗੇ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਕੋਹੜ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ 1. ਡਾ. ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਆਓ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹੀਏ, ਪੰਨਾ-6 2. ਡਾ. ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਨਾ-41. 3. ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਨਾ-27 . 4. ਡਾ. ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਪੰਨਾ-11. 5. ਆਲੋਚਨਾ, ਅੰਕ-201, ਅਪ੍ਰੈਲ-ਜੂਨ-2003, ਪੰਨਾ-27. 6. Marxism is the science of revolution. With in the context or Marxist thought that means also, and in its deepest sense-Marxism is the science of society. To its followers, Marxism has been many other things besides a political credo, an applied ethic, a sanctioning device etc., but it never relinquished its claim and its drive to be a science. Teoder Shanin, Marxism and the Vernacular Traditions, page 224. **** 75/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> fxwl9wx5zu2rfl3p1ux3zr7al116jks 250 71174 215243 2026-04-09T12:25:11Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਘਰ ਦਾ ਜੋਗੀ ਜੋਗੀੜਾ : ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ-ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਢੋਲ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਘਰ ਦਾ ਜੋਗੀ ਜੋਗੀੜਾ : ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ-ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਢੋਲ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਇਕਾਗਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੁਲਾਂਕਣ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਵਿਉਂਤਦਾ ਹੈ। (BT. -ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ , ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ : ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੂਸਰੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਕੇਸਰ’। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ-ਚੇਲੇ ਵਾਲਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਾਲਾ ਵੀ।ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਸਮਰਪਿਤ ਅਧਿਆਪਕ, ਚੰਗੇ ਕਵੀ, ਉੱਘੇ ਆਲੋਚਕ, ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਾਰਖੂ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰਸੀਏ, ਸਿਰਕੱਢ ਬੁਲਾਰੇ, ਪੜਨ ਦੇ ਸੁਦਾਈ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਵਗੈਰਾ ...ਵਗੈਰਾ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਏਨੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਲਗਭਗ ਇਕੋ ਜਿੰਨੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਇਸ ਫਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ (ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ) ਗਿਆ, ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ (ਡਾ. ਕੇਸਰ)। ਗੱਲ 1958-59 ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਸਰ ਈਸਟਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਮੋਰਿੰਡਾ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਐਫ.ਏ. ਵਿਚ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਰੋਪੜ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ।ਇਥੇ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਪੜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਸਰ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਿਲਦਾ ਪਰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ `ਤੇ ਮਿਲਦੇ ਤਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਜੰਮਣ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਹੋਣ ਤਕ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਪੜਚੋਲੀਏ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਏ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ 76/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> r94svc2bjimmiakb7d8ce3nyagbad88 250 71175 215244 2026-04-09T12:25:27Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੇ ਗੁਰ ਜਗਿਆਸੂ ਕੇਸਰ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ | ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਪੜਨ ਬਾਅਦ ਕਿੰਨਾ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਤਿਆਗਣਯੋਗ। ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਨੇੜਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਹਿ-ਕਰਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦੇ ਗੁਰ ਜਗਿਆਸੂ ਕੇਸਰ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਛਾਪ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ | ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਪੜਨ ਬਾਅਦ ਕਿੰਨਾ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਤਿਆਗਣਯੋਗ। ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਨੇੜਤਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਹਿ-ਕਰਮੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ, ਨਿਰਮਾਣਤਾ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਸੁਚੱਜਤਾ, ਸਹਿਜਤਾ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖਣੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਗੌਰਵ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਰਕਸੀ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਕਸੀ ਪਹੁੰਚ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਦੇ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕਸੀ ਆਲੋਚਨਾ ਮਿਕਾਨਕੀ ਜਾਂ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਸਮੇਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦਵੰਦਾਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਦੇ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਵੰਦ ਦੀ ਇਹੋ ਸਮਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਅਤੇ ਸਾਰਥਿਕ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵੰਡਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਤਹਿ ਤਕ ਉਤਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਨੂਰਾਨੀ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫਿਜ਼ਾ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਨਵੀਨ ਅਰਥ ਲਰਜ਼ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੂਨ 1992 ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ, ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ। ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਬੀ.ਏ. ਦੇ ਪੇਪਰ ਦੇ ਕੇ ਵਿਹਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸਾਂ ਤੇ ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਕਰਨ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭੰਡਾਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਏਨੀ ਕੁ ਸਾਂਝ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 77/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 4axx3qwjqzqoqfd1yzgzbqhdpllkmt5 250 71176 215245 2026-04-09T12:25:42Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "“ਤੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ...ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ...ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਲਵੀਂ ...ਅੱਜ ਕੱਲ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ...ਤੇਰਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ... " ਭੰਡਾਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਬਾਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>“ਤੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ...ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ...ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਲਵੀਂ ...ਅੱਜ ਕੱਲ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ...ਤੇਰਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ... " ਭੰਡਾਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਬਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਕੀਦ ਕਰ ਸੈਕਟਰ ਸੋਲਾਂ ਦੇ ਕਲਾ ਭਵਨ `ਚੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਮੈਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਗਿਆ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਗੌਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਬੈਠਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ : “ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਵੱਲ ਜਾਣ ...ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਨ ਹੋਵੇ ...ਉਹ ਐਕਟਿਵ ਹੋਣ ...ਪੜਨਾ, ਪੜਾਉਣਾ ਤੇ ਸੋਚਣਾ ਵੀ ਇਕ ਅਮਲ ਹੈ ...ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਵੀਹ-ਬਾਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੜਨ ਪੜਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ...ਪਰ ...ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਅਮਲਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ...ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ...ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਹੋਵੇਂਗਾ।...ਤੇਰਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ...ਫਾਰਮ ਭਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀਂ ...।” ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਬੀ.ਏ. ਵਿਚ ਘੱਟ ਨੰਬਰ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੇਰੀ ਅਡਮੀਸ਼ਨ ਹੋ ਗਈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਨਵੰਬਰ, 1940 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਲੇਰਾਂ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਜਾਗੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਏ?” ਇਕ ਦਿਨ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨਾਰੰਗ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਕੇਸਰ’ ਤੇਰਾ ਪਿੰਡ ਕਿਹੜਾ ‘ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਇਥੋਂ ਵੀਹ ਕੁ ਮੀਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਨਗਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਕਲੇਰਾਂ, ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ।" ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਸਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। “ਨਹੀਂ ...ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇਰਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਜਾਣੋਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਨਾਰੰਗ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਸਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲਗਨ ਲੱਗ ਗਈ। ਆਵਾਜ਼ ਚੰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੀਤਲ ਦੀਆਂ ਢਾਡੀ ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸਾ ਜਾਨੀ ਚੋਰ, ਪੂਰਨ ਭਗਤ, 78/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> sdoz4njy6lo3nxe0xhz0ng8u6uszd54 250 71177 215246 2026-04-09T12:25:59Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਪੰਡਤ ਕਿਸ਼ੋਰ ਚੰਦ ਦਾ ਕਿੱਸਾ “ਜਾਨੀ ਚੋਰ” ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਦਾ ਸੰਘ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ। ਅਗਸਤ 1951 ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਗਾ-ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ। ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਪੰਡਤ ਕਿਸ਼ੋਰ ਚੰਦ ਦਾ ਕਿੱਸਾ “ਜਾਨੀ ਚੋਰ” ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਦਾ ਸੰਘ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ। ਅਗਸਤ 1951 ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸੀਰੀ ਨੂੰ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ : ਕੋਈ ਬਾਮ੍ਹਣ ਏ ਕੋਈ ਭੰਗੀ ਏ, ਕਿਤੇ ਵਾਧੂ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਤੰਗੀ ਏ, ਕਿਤੇ ਦੌਲਤ ਕਿਤੇ ਮਲੰਗੀ ਏ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਹੋ ਦੋ ਰੰਗੀ ਏ, ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੀ ਏ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਰਸਾਲੇ ‘ਮਸਤਾਨਾ' ਵਿਚ ਛਪੀ ਕੇਸਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਕਵਿਤਾ ਪੜਨੀ ਅਤੇ ਲਿਖਣੀ ਕੇਸਰ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਲਾਭ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਸ਼ਣੀ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਧਾਕ ਜੰਮ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ‘ਆਰਸੀ” ਜਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਲੱਗੇ। ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨੋਟਸ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਗਲਤੀ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦੇਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕ ਸਦਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਸੰਨ 1970 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 1958 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1966 ਤਕ ਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੀ ‘ਸੁਹਜਵਾਦੀ' ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ‘ਤੱਤਾ’ ਦੌਰ ਸੀ। ਕੁਵੇਲੇ ਛਪਣ ਕਰਕੇ ‘ਸੂਰਜ ਦਾ ਕਤਲ’ ਅਣਗੌਲੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਕਾਵਿ-ਦੌੜ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਅਗਾਂਹ ਨਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਲਗਨ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਕਾਲਜ ਪੜਦਿਆਂ ਹੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਉਦੋਂ ਉਹ ਤੇਰਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ (ਰਾਮਪੁਰੀ) ਉਸ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਦੋਸਤ ਬਣਿਆ। ਮਹਿੰਦਰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਥੀ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਗਤਪੁਰੇ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪੜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। 79) ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 4650dfia7y3xh7lteyn83wnk8hxux4l 250 71178 215247 2026-04-09T12:26:16Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਨੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸਵਾਸ਼ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।ਪਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਵੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਨੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸਵਾਸ਼ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।ਪਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕਵੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟੜਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜਿੰਨਾ ਇਸ਼ਕ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਉਨਾ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਦੇ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਚਲਦੇ ਰਹੇ ਕਦੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੋਏ। ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕਦੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਰਾਮਪੁਰੇ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਦਾ ਬੜਾ ਬੋਲ ਬਾਲਾ ਸੀ। 1960-61 ਵਿਚ ਕੇਸਰ ਵੀ ਇਸ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਭਾ ਵਿਚਲੇ ਬਹੁਤੇ ਲੇਖਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਕਾਰਡ ਹੋਲਡਰ ਸਨ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਪੀ.ਸੀ.ਐਸ.ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਜਾਗ ਪਿਆ।ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੌਰ ਉਦੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਕੇਸਰ ਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਦੇ ਕਾਰਡ ਉੱਪਰ ਪੰਜ ਪੈਸੇ ਦਾ ਟਿਕਟ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਸੰਬੰਧੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ। ਨਤੀਜਾ-ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਵਾਲੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ। ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਖਹਿੜਾ ਛੁਟਿਆ। ਉਦੋਂ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘਾਲਣਾ ਵਾਂਗ ਲਿਆ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਸਿਆਣੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਾਂਗ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਦਸਤਪੰਜਾ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਰੋਗਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਮੱਲੀ ਰੱਖਿਆ। ਹਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਹਨਤ, ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਅਤੇ ਔਕੜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿੱਤਣੀ ਪਈ। ਚਾਰ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤਕ ਸੱਜਾ ਗੋਡਾ ਖੜੂੰ-ਖੜੂੰ ਕਰਦਾ ਅਖ਼ੀਰ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਕੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸੋਟੀ ਫੜ੍ਹ ਲਈ। ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਸੋਟੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕੱਢੀ। ਸਤਵੰਜਾ ਸਾਲ ਟੱਪੇ ਸਨ ਕਿ ਸੱਜੀ ਕਿਡਨੀ ਵਿਚ ਫੋੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੀ ਕਿਡਨੀ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਗਈ। ਮੁੱਲ ਦੀ ਕਿਡਨੀ ਪਵਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਵਿਹਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪਿੱਤੇ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਕਲਬੂਤ ਟੋਟੇ-ਟੋਟੇ ਹੋ ਕੇ ਨਿੱਖੜਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੇ ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਹੱਦ ਵੱਧ ਔਖਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਸਿਥਲਤਾ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ।ਉਹ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਐਸ.ਕ਼ਾਸਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗਾ: “ਔਖਿਆਈਆਂ ਹਰ ਜਿਉਣ ਜੋਗੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਬੰਦਾ ਔਖਿਆਈਆਂ ਦੇ ਸਾਗਰ 'ਚ ਘਿਰਿਆ ਟਾਪੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਔਖਿਆਈਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਮਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸਿਥਲਤਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਔਖਿਆਈਆਂ ਤੋਂ ਲੁਕਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੁਰਝਾ ਜਾਓਗੇ 80/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 4ua7ty5zzac2txhzjtf4c87tnroeev1 250 71179 215248 2026-04-09T12:26:31Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "...ਮੁੱਕ ਜਾਓਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਹੈ ...ਔਖਿਆਈ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸਿਥਲਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਦੋਸਤ ਹੈ। ...ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ- ਮੁੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਨੇਹਮਤ ਮਿਲੀ ਹੈ ...ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ-ਔਖਿਆਈ।” ਅਜਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>...ਮੁੱਕ ਜਾਓਗੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਹੈ ...ਔਖਿਆਈ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸਿਥਲਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਦੋਸਤ ਹੈ। ...ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ- ਮੁੱਚ ਜੇ ਕੋਈ ਨੇਹਮਤ ਮਿਲੀ ਹੈ ...ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ-ਔਖਿਆਈ।” ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਸਾਰ ਪਤਾ ਲੱਗਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਬੌਧਿਕ ਚਾਨਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ। ਉਨਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਜੁਗਤ ਯੋਗੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਫ਼ਲ, ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। ਇਹੋ ਸੰਚਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਕਰ ਜਾਂਦਾ। ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜਾਉਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ਸਨ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਸਿਹਤ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ : ...ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ ...ਕੁਝ ਇਸ਼ਕ-ਮਹੁੱਬਤ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਤੇ ਕੁਝ ਅਧਿਆਪਨ ਦਾ। ਸਾਹਿਤ ਪੜਨਾ ਤੇ ਪੜਾਉਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੱਚਮੁਚ ਬੇਹੱਦ ਜਬਰਦਸਤ ਨਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਇਸੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਏ। ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ .. ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਬੜ- ਖਾਬੜ ਜਾਪਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਲਗਦੈ ਜਿਵੇਂ ਥਲਾਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਠੇਡੇ ਖਾਂਦਾ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵਾਂ। ਨਿੱਠ ਕੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਹੋ ਗਿਆ ਇਹ ਰਾਹ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਲੰਘੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਮੁੜ ਲੰਘਾਂਗਾ। ਮਾਨਸਿਕ ਔਖ ਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਸਵਾਦ ਵੀ ਆਵੇਗਾ। ਉਹ ਘੜੀਆਂ ਮੁੜ ਚੇਤੇ ਆਉਣਗੀਆਂ ਜਦੋਂ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਬਾਂ-ਥਾਂ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ...ਸਦਮਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਹਿਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ ...ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ...ਕਿਸੇ ਇਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ- ਮੁੜ ਜੀਣਾ ਤੇ ਜੀਅ-ਜੀਅ ਕੇ ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬਿਨਾ ਜੀਵੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ `ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਢੁੱਕਦੇ ਹਨ : ਚਿਤੁ ਜਿਨ ਕਾ ਹਿਰਿ ਲਇਆ ਮਾਇਆ ਬੋਲਨਿ ਪਏ ਰਵਾਣੀ। (ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ) ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਕਾਗਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸ਼ਾਮਲ 81/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> rtkytuqr4qnq6488tyx4b22mznqhhrm 250 71180 215249 2026-04-09T12:26:47Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਤੇ ਦਬਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਫ਼ਾਸਲੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀਆਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਤੇ ਦਬਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਫ਼ਾਸਲੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਛੇ ਤਕੜੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ, “ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ" ਸ਼ਬਦ ਜੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਉਚਾਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿਣਾ ਜੋ ਹੁਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਬਿੰਬ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਅਜੋਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਨਮੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਆਪਣੇ ਬਚਾਓ ਲਈ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਤਬਾਹ ਕਰੇ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਮਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਸਾਂਝੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਇਸ ਰਾਹ ਤੁਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਮੰਡੀ, ਨਿੱਜੀ ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੋਫ਼ਾੜ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੇ ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਕਲਚਰ, , ਸਾਹਿਤ, ਵਿਦਿਆ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। , ਕਲਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ। ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ। ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜਦਾ ਸਾਂ ...ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਖੂਹ ਤੋਂ ਔਰਤਾਂ ਪਾਣੀ ਭਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੋਂ ਮੈਂ ਮਨਚਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ...ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਰਾਤ ਆਈ ਹੋਈ ਸੀ।ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਲਾਊਡ-ਸਪੀਕਰ ਵਿਚ ਦੋਗਾਣਾ ਵੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਮੁੰਡਾ : ਬੱਲੇ ਨੀ ਬੱਲੇ, ਹਵਾ ਠੰਡੀ ਚੱਲੇ ਘੜਾ ਰੱਖ ਥੱਲੇ ਕਿ ਬੁੱਲੇ ਸਾਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲੈਣ ਦੇ ਕੁੜੀ : ਚੰਨਾ ਵੇ ਚੰਨਾ, ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਬੰਨਾ, ਨਾ ਮੱਲ ਖੂਹ ਦਾ ਬੰਨਾ, ਪਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਭਰ ਲੈਣ ਦੇ। ..ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਇਆ ...ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਚਿਰ ਮੈਂ ਖੂਹ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ...ਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਰਿਹਾ ... ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੋਵਾਂ।” 82/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> mjziv1yoetgphn05f4gy5ykhbiymp9z 250 71181 215250 2026-04-09T12:27:07Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌੜਾ, ਕੋਰਾ ਜਾਂ ਕੁਰੱਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ ਸਗੋ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌੜਾ, ਕੋਰਾ ਜਾਂ ਕੁਰੱਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸਨਿਮਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਤਰਕ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦਾ।ਇਹ ਤਰਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਖਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਤਰਕ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਇਹ ਸਲੀਕਾ ਭਾਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਵਰਦਾਨ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਕਿਆਉਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲ ਪਈਆਂ।“ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ" ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ : “ਨਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਰੋਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਹੈ ...ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ...ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਬਦਲੇ ਚਾਹੇ ਨਾ, ਪਰ ਸਮਾਜਕ ਦਬਾਵਾਂ ਥੱਲੇ ਸਾਹਿਤ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਬ੍ਰੈਖ਼ਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ : ਭੁੱਖੇ ਆਦਮੀ ਤੂੰ ਕਿਤਾਬ ਵੱਲ ਜਾ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ...ਜੇਕਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਘੂ ਮਾਨਵ ਦੀ ਨਿਗੂਣੀ ਹੋਂਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।” ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਚਲਦੀਆਂ-ਚਲਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ, ਸਿਆਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਮੈਂ ਕਾਇਲ ਸਾਂ। ਉਹ ਸਮਾਝਉਣ ਲੱਗੇ : “ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਨਿੱਘਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦਾ ਨਿੱਤ ਪਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਚੇਤਨ ਬੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚੋਂ ਹੋਵੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ...ਉਹ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੀ ਰੋਲ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਕਿਸਾਨ ਸਿਥਲ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਤਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਹੁਦੇਵਵਾਦ ਪੱਛਮ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ...ਇਥੇ --- 83/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> rqcaygxktxp947w4dd5u7k7jvbyk1ai 250 71182 215251 2026-04-09T12:27:24Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲੋਕ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ...ਪਰ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਜਿਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ...ਬਾਕੀ ਸਭ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਲੱਛਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਕਾਲੀ, ਇਥੋਂ ਹਨ ..ਇਹ ਦੇਵੀਆਂ ਹੀ ਇੱਛਾ, ਗਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਲੋਕ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ...ਪਰ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਜਿਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ...ਬਾਕੀ ਸਭ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਲੱਛਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ, ਕਾਲੀ, ਇਥੋਂ ਹਨ ..ਇਹ ਦੇਵੀਆਂ ਹੀ ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਜਾਂ ਰਜੋ, ਸਤੋ, ਤਮੋ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਤ੍ਰਿਪੁਰ’ ਵੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ .ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਾਦ ਹੈ ...ਨਾਦ ਹੀ ਗਤੀ ਹੈ ...ਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਬਿੰਦ ਹੈ ...ਬਿੰਦ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਨਾਦ ਤੇ ਬਿੰਦ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਦਵੰਦਾਤਮਿਕ ਖੇਡ ਹੈ। ...ਅੱਜ ਧਰਮ ਦਾ ਰੋਲ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹੈ ...ਉਦੋਂ ਧਰਮ ਮਨ ਰਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ‘ਆਤਮਾ’ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਹੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।” ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਧਰਮ, ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਚਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਤੜਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੜਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਸਨੇਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਲੈਂਦੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੱਜਰਾਪਨ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਸੱਜਰੇਪਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਸਫੇ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਤੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਪੜਦਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਤਕ, ਭਾਰਤੀ ਸਨਾਤਨਵਾਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਤਕ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਅਮ ਚੌਮਸਕੀ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਠੱਗੀ, ਉਹ ਅਮਰੀਕਨ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬੁਰਜੂਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਿਖਰ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਅਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਗਹਿਗੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ, ਵੇਚ-ਖਰੀਦ, ਕਤਲ, ਬਲਾਤਕਾਰ, ਚੋਰੀ, ਲੁੱਟ-ਮਾਰ, ਨਫ਼ਰਤ, ਹਥਿਆਰ, ਲੜਾਈ, ਨਸ਼ਾ, ਜੂਆ, ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਸਭ ਅਮਰੀਕਨ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਇਰਾਕ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: “ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ' ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਤਾਂ ਬਣਦਾ ਜੇ ਇਸ 84/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> cyrr3yra0hjkigxp6n1p0sueh1apqvf 250 71183 215252 2026-04-09T12:27:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ...ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜੰਮਣਾ, ਬੀਮਾਰ ਹੋਣਾ ਤੇ ਮਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਜੰਮਣ ਲਈ ਵੀ ਕਰਜ਼ ਲੈਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ...ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਜੰਮਣਾ, ਬੀਮਾਰ ਹੋਣਾ ਤੇ ਮਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਜੰਮਣ ਲਈ ਵੀ ਕਰਜ਼ ਲੈਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਫ਼ਨ-ਦਫ਼ਨ ਵੀ ਕਰਜ਼ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।” ਦੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਸਕੂਲ ਚੇਅਰਮੈਨ (1989-92), ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ (1992-96) ਸਿੰਡੀਕੇਟ ਮੈਂਬਰ (1992-93), ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਪਰਖ' ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ‘ਆਲੋਚਨਾ’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਭਾਗ ਤੀਜਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ‘ਸਾਹਿਜ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ', ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਅੱਜ ਵੀ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਪੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ’, ‘ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵੱਡਮੂਲੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਮਾਨਾਂ-ਸਨਮਾਨਾ, ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ, ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਨ ਸਨ। ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1993 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਵੀ ਪੁਰਸਕਾਰ’ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕੀ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸੀ। ਡਾ. ਰਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਹ ਰਵੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਜ਼ੂਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਦੇ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋ ਆਖਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਲਈ, ਪੇਪਰ ਪੜਨ ਲਈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ।ਉਹ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਕਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ ਕਾਰਡ ਵਿਚ ਨਾਂ ਛਾਪ ਦਿੰਦੇ ਪਰ ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਨਾ। ਅਜਿਹੇ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ: 85/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> mnz2hz6d3vz4xavk5ttq74ioenxi4a4 250 71184 215253 2026-04-09T12:27:54Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਛਿੰਝਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਜਕੱਲ ਸੈਮੀਨਾਰ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ...ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਭਲਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭੇੜ ਰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।...ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਭੇੜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬੌਧਿਕ ਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਛਿੰਝਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਜਕੱਲ ਸੈਮੀਨਾਰ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ...ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਭਲਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਤੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭੇੜ ਰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।...ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਭੇੜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਲੇ ਬਣ ਦੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ।” ਕੁਝ ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਵਾਕਿਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਮੰਨਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ।ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਲੇ ਤਕ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਚਿੰਤਕ ਬਣਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਨਿੱਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।" ਦੋ ਦਸੰਬਰ 1992 ਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਨੇਟਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ, “ਇਹ ਮੈਂਬਰੀ ਮੇਰੀ ਚਿੱਟੀ ਪੱਗ ਵਿਚ ਫੁੱਲ ਟੰਗੇ ਜਾਣ ਵਰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ।” ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਰੁਮਾਂਸ, ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਖੁਸ਼ਬੋਈਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜ ਤੇ ਨਿਰਯਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ‘ਸੱਜਣ’ ਇਹਨਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਰਥ ਕੱਢਦੇ। ਆਪਣੇ ਇਨਾਂ ‘ਸੱਜਣਾਂ` ਦੀਆਂ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਹ ਇਸ ਸ਼ੇਅਰ ਰਾਹੀਂ ਦਿੰਦੇ : ਹਮ ਰੂਹੇ ਸਫ਼ਰ ਹੈਂ ਹਮੇਂ ਨਾਮੋਂ ਸੇ ਨਾ ਪਹਿਚਾਣ, ਕਲ ਔਰ ਕਿਸੀ ਨਾਮ ਸੇ ਆ ਜਾਏਂਗੇ ਹਮ ਲੋਗ ਉਂਜ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਿਰ ਹੀ ਬੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਉਹ ਰੱਬ ਵਰਗਾ ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇਹੱਦ ਸੁਹਿਰਦ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਧੋਖਾ ਤੇ ਵਧੀਕੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। “ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਕਰ ਜਾਏ।” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ। “ਤਾਂ ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵਧੀਕੀ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂਗਾ।” ਕੀ ਇਹ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।” ਸਵਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਏ। 86/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 0f5gksvlf4ggiapnl5b2i0u87llidjl 250 71185 215254 2026-04-09T12:28:13Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "“ਹਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ...ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਕਿਸਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਬਚਿਆ ਖੁਚਿਆ ਅੰਸ਼ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਇਸ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਖੋਰਨ ਦਾ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ...ਪਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>“ਹਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ...ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਕਿਸਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਬਚਿਆ ਖੁਚਿਆ ਅੰਸ਼ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਇਸ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਖੋਰਨ ਦਾ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ...ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ...ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ... ਹਮ ਤੋ ਬਿਕ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਉਨ ਅਹਿਲੇ ਕਰਮ ਕੇ ਸਾਥ, ਕਰਕੇ ਅਹਿਸਾਂ ਭੀ ਜੋ ਨੀਚੀ ਨਜ਼ਰ ਰਖਤੇ ਹੈਂ। ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਕੁਆਟਰ ਛੱਡ ਆਪਣੇ ਫਲੈਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਇਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਘਰੋਗੀ ਮਸਲਿਆਂ ਉਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘੱਟ ਤੰਦਰੁਸਤ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ।ਚੋਵੀ ਘੰਟੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਘਦੇ। ਕਾਰ ਨਾ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦੇ। ਸ਼ਾਮ-ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਹੀ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ। ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਰਤਦੇ ਤਾਂ ਮਨ ਫੇਰ ਉਚਾਟ ਹੁੰਦਾ। ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇ ਇਕੱਲਾਪਨ ਮਾਨਸਿਕ ਕਸ਼ਟ ਦਿੰਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਫੋਨ 'ਤੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆਂ ਤਾਂ ਬੋਲੇ, “ਰੂਹ ਤੇ ਕਲਬੂਤ ਦਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦਾ ਝੇੜਾ ਮੇਰੇ ਵੀ ਗਲ ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਸੁਣਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਰੂਹ ਕਲਬੂਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ : ਕਲਹਿਰੀਆ ਮੋਰਾ ਵੇ, ਮੈਂ ਨਾ ਤੇਰੇ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਕੇਸ ਉਲਟ ਹੈ ...ਮੇਰਾ ਕਲਬੂਤ ਵੰਗਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ : ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਤੇਰੇ ਰਹਿੰਦਾ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਡਨੀਆਂ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਸੀ। ਸੰਨ 2001 ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਡਨੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਡਾਇਲਿਸਿਜ਼ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਤਪਦਿਕ ਵਰਗਾ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੁਖ਼ਾਰ ਲੱਬਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਦੱਸਦਾ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਜ਼ਮਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ। ਕਈ ਪੈਥੀਆਂ ਅਜ਼ਮਾਈਆਂ। ਆਯੂਰਵੈਦਿਕ, ਹੋਮੋਪੈਥੀ, ਰੇਕੀ (ਚੀਨੀ ਟੂਣਾ) ਮਾਹੀਕਾਰੀ (ਜਪਾਨੀ ਟੂਣਾ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸ ਜਾਂਦੇ। ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਨੇ ਗਉ ਨੂੰ ਬੇਸਣ ਦਾ ਪੇੜਾ, ਘਿਓ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਖ਼ਾਸ ਨਗ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਪਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਭੈਣ ਕਿਸੇ ਸਾਧ ਕੋਲੋਂ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੁਟਕਾ ਤੇ ਇਕ ਮਾਲਾ ਲੇ ਆਈ।ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੌਪਾਈ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਵਾਇਆ। ਮਾਲਾ ਫੇਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਤਨੀ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਕੜੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਟੋਟਕਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਨਾਂਹਵਾਚੀ 87/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> m21bcaniv0dw36bax5ywx7lzrjzqgob 250 71186 215255 2026-04-09T12:28:29Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਭਰੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪੁੱਠੀ ਲਟਕ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ...ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੂੰਜੀ ਇਲਾਜ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ... ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਭਰੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਪੁੱਠੀ ਲਟਕ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ...ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪੂੰਜੀ ਇਲਾਜ 'ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ... ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ। ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ' ...ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਕੀ ਭੈਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨੈਤਿਕ ਬਲ ਮਿਲਿਆ। ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੋਚ 'ਤੇ ਫਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਕਿਡਨੀ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਨੇ ਅਰਧਾਂਗਨੀ ਬਣ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਨਿਭਾਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋਸਤਾਂ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਜੀਣ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਖਾਧੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਸਮਾਂ ਤੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ| ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਕਿਆਈ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਖਟਾਸ ਨਾ ਆਈ। ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਗਿਲੇ- ਸ਼ਿਕਵੇ ਜ਼ਰੂਰ ਚਲਦੇ ਰਹੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰੰਗ ਭਰ ਦਿੱਤੇ। ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਰਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹਨ : “ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਜਸਬੀਰ ਜਿੰਨੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸੀ ਉਸ ਮੁੱਹਬਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਔਰਤ ਵਰਗੀ ਸੁਸ਼ੀਲ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਔਰਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਾ ਦਿਸੀ। ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾ ਵਿਚ ਤੈ ਜੇਵਡੁ ਮੈ ਨਾਹਿ ਕੋ ਸਭ ਜਗ ਡਿੱਠਾ ਹੰਢ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਆਪਣੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਬੇਟੀ (ਨਵਰੀਤ) ਦੀਆਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਕੋਲ ਤਾਰੀਫ਼ਾ ਕਰਦੇ। ਬੇਟੇ ਆਕੀ (ਆਕਰਸ਼ਣ) ਨੂੰ ਉਹ ਕਲਾਕਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।ਆਕੀ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਬਣਿਆ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰੇਲਵੇ ਵਿ ਕਲਾਕਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਘੜਨ ਵਿਚ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੀ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਵਜਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਫ਼ਲਸਫਾਨਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਘਰ ਗਿਆ। ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 102 ਡਿਗਰੀ ਬੁਖ਼ਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਲ 88/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> 8ci30yq6kd4qfngkym89urp08emcpot 250 71187 215256 2026-04-09T12:28:44Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਘੰਟਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ, ਦੋਸਤੀ ਦੀਆਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀਆਂ, ਹਾਰ ਦੀਆਂ, ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭਖ਼ਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਲਗਭਗ ਇਕ ਘੰਟਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀਆਂ, ਦੋਸਤੀ ਦੀਆਂ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦੀਆਂ, ਹਾਰ ਦੀਆਂ, ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭਖ਼ਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਪੀਣ ਲਈ ਦਿਤਾ। ਦੋ ਘੁੱਟਾਂ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ...ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਦਸਤਪੰਜਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫਾਰਮੂਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ। ..ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਘੁਟਾਂ ਹੋਰ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ : ‘ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ ਹੈ।ਮੌਤ ਅੱਗੇ ਅੜ ਜਾਣਾ। ਜਿੱਤ ਕੀ ਹੈ। ਹਾਰ ਅੱਗੇ ਡਟ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਣਾ। ਖੁਸ਼ੀ ਕੀ ਹੈ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਾ ਝੁਕਾਉਣਾ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਝਪਟ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਵੀ ਕਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਤਾਂ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਠਪੁਤਲੀ ਬਣ ਕੇ ਖੇਡਣਾ, ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਗੱਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈਆਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਉੱਤਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚੋਂ ਉਠੇ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਫਰੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਈਰਾਕ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਲੱਗੇ। ਅਮਰੀਕਾ-ਇੰਗਲੈਂਡ ਜੁੰਡਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੋਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਈਰਾਕ ਉੱਪਰ ਅਮਰੀਕੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀ ਮਾਨਵ ਵਿਰੋਧੀ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ- ਇੰਗਲੈਂਡ ਜੁੰਡਲੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬੋਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਠ ਖੜੋਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਆਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ- ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਉਹ ਮਾਰਕਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੋਖ- ਪੜਤਾਲ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘਟਨਾ ਸੀ ਸੋਵੀਅਤ- ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ। ਇਸ ਖੰਡਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਰਕਸੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਆਪਣਾ ਪਾਲਾ ਬਦਲ ਗਏ ਪਰ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ 89 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> janz8apriq7qhipcdg7eps4pwqecgah 250 71188 215257 2026-04-09T12:28:59Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਨਿੱਠ ਕੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਨਿੱਠ ਕੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਅਤਿ-ਖੱਬਆਂ ਨੇ 1918 ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਉੱਪਰ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਸਮਾਜਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰਾਜਕੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਾਮੰਤੀ ਤੇ ਟਟਪੂੰਜੀਏ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਰਾਜਕੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੈਟੀ-ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੈਪੀਟਲ ਤੋਂ ਹੈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤੱਤ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੇ 1. ਸਾਮੰਤੀ, ਕੁਦਰਤੀ (ਪਰੰਪਰਕ) ਖੇਤੀ 2. ਛੋਟੀ ਜਿਨਸੀ ਪੈਦਾਵਾਰ (ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਕਿਸਾਨੀ) 3. ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੂੰਜੀਵਾਦ 4. ਰਾਜਕੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ 5. ਸਮਾਜਵਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਨਿਨ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਕੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਰਲ ਕੇ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਮੰਤੀ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਾਨੀ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਇਸ ਦੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਨ। ਲੇਨਿਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਰਾਜਕੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਸੀ।ਛੋਟੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਮਾਲਕੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਲੈਨਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੇਟੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਨੂੰ ਨੱਥ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਚ ਚਲਾਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂਗੇ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਰਤੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਦੇਵੇਗੀ ਤੇ ਉਲਟ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਪਰੇਗਾ। ਸੋਵੀਅਤ ਸਟੇਟ ਤੋਂ ਪੇਟੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 70 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਲਟ ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਵਾਦਾਂ ਦਾ ਘੜਮੱਸ ਪੈਣ ਲੱਗਾ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਇਤਿਹਾਸ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉਚੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਐਂਟੀ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ। ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦਾ ਇਹੋ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ 90/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> nylwocytriw50l9nuhgyh2s1knzwf1c 250 71189 215258 2026-04-09T12:29:20Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਭੁਲੇਖੇ ਜਾਂ ਬਹਾਨੇ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਹਾਰਬਰਟ ਮਾਰਕੂਜ਼ੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਫਰਾਇਡਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਭੁਲੇਖੇ ਜਾਂ ਬਹਾਨੇ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਹਾਰਬਰਟ ਮਾਰਕੂਜ਼ੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਫਰਾਇਡਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਸੀ। ਕਈ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੜਤਾਲ (1968) ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬੁੱਧਜੀਵੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਲੁੰਪਨ ਪ੍ਰੋਲੋਤਾਰੀ ਵਿਲਹੈਲਮ, ਮਾਰਕਜ਼ੇ, ਫੈਨਨ, ਮਾਓ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਰਾਹ ਸਾਡੇ ਨਕਸਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਵ-ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ।ਮਾਰਕੂਜ਼ੇ ਨੇ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਕਾਮ ਦਮਨ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਦਿਤਾ ਤੇ ਕਾਮ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਇਸ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ | ਇਹੋ ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਤਿ-ਖੱਬੇਪੱਖੀਆਂ ਲਈ ਆਧਾਰ ਬਣੇ, ਜਿਹੜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਇਨਕਲਾਬ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦੇ ਕੁਝ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਕਾਰਤ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚੋਂ ਤਲਾਸ਼ਦੇ ਸਨ। ਕਾਂਟ, ਨੀਤਸ਼ੇ, ਹਾਈਡੋਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਚਿਤਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਉਤਰ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਐਬਸਰਡਵਾਦ, ਸੁਰਰੀਅਲਿਜ਼ਮ ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦ ਦਾ ਦੁਹਰਾਓ ਮਾਤਰ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਰਮਾਂ ਵੱਲ ਤੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਵਾਲਾ ਵਾਦ ਦੱਸਦੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮਿੱਥ, ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸਰਾਸਰ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਸੀ ਕਿ ‘ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ’ ਸੰਗਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਤਾਂ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇਹ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੀ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਜੰਗ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੋਲੋਤਾਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਗੈਂਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਤੇ ਧਨੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ 91. ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> qmfplsmg23fnxvfq4bnniq3zcdzvucm 250 71190 215259 2026-04-09T12:29:44Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹੋਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਸਵਾਲ ਹੈ ਅਨਪੜਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਬਕ ਕੌਣ ਪੜਾਵੇ ? ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਿਠਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ? ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ, ਮਕਾਨ ਲਈ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਹੋਵੇਗੀ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਸਵਾਲ ਹੈ ਅਨਪੜਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਬਕ ਕੌਣ ਪੜਾਵੇ ? ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਿਠਤ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ? ਦੇਖਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੋਟੀ, ਕੱਪੜਾ, ਮਕਾਨ ਲਈ ਬੇਹਾਲ ਫਿਰ ਰਹੇ ਲੋਕ ਲਾਲ ਫੌਜ ਬਣ ਕੇ ਕਦੋਂ ਜੂਝਣਗੇ ? ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਖ਼ਤ ਲਿਖਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖ਼ਤਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੋਸਤ ਬਣੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੀ ਮਿਲੇ ਪਰ ਢੰਡ ਨੇ ਡਾ. ਕੈਂਸਰ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਭੋਗ’ ਤੇ ‘ਡਸਟਬਿਨ’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ ਨੇ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੇ ਖ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ‘ਤੂੰ ਪੜਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਏਂ ਪਰ ਲਿਖਦਾ ਘੱਟ ਏਂ। ਦੂਸਰਾ, ਤੂੰ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਨਾ ਆਪ ਬਾਜ਼ੀਗਰੀ ਕਰਦਾ ਏਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਜ਼ੀਗਰਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਏਂ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ੀਗਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਡਾ. ਕੇਸਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਦਵਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦੀ ਲੋੜ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੀ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਸਮਝਦਿਆਂ ਸਾਡਾ ਸਿਰ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਲਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਵਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ, “ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਨਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਜਮੂਰਿਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ। ... ਨਵੇਂ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਮੇਰੇ ਹੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਹਨ ...ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਡਾ. ਕੇਸਰ ਨੇ ਜੋ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਪੜਾਇਆ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨਾ ਕੁ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਘਰ ਦਾ ਜੋਗੀ ਜੋਗੀੜਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।” ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਸਵਾਲੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਲੰਮੀ ਚੁੱਪ ਪਸਰ ਜਾਂਦੀ। 92/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 63v2wy18lokr41jrxaz1xlk2g42oyln 250 71191 215260 2026-04-09T12:30:02Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ : ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ : ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪਾਏ ਗਏ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਆਫ਼ ਐਮੀਨੈਂਸ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਕੀਰੀ ਵਾਲੀ ਬੇਬਾਕੀ, ਸਵੈ-ਕਟਾਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚਾਂ ਤੇ ਰਹੱਸਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ) ਡਾ. ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰੜੀ ਮਨੁੱਖ। ਸਿਰੜ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਾਂ ਸੰਗ ਨਿਭਿਆ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਦਗੀ- ਮੌਤ ਨਾਲ ਦਸਤਪੰਜਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰੜ੍ਹ ਨਾ ਘਟਿਆ।ਉਹ ਕਲਕੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਕਨੇਡਾ, ਲੰਡਨ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਲਾਹੌਰ, ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਤੇ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ। ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਸਰਗਰਮੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਤੋਂ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਵਾਈਸ-ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀ ਚਰਮਸੀਮਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਪਰ ਸਿਹਤ ਸਿਥਲ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।ਉਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਤੋਂ ਸਵੇਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਤੇ ਪੈਰਿਸ ਜਾ ਕੇ ਲੰਚ ਕਰਦਾ ਪੋਲੈਂਡ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਡਿਨਰ ਉਸਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਹੱਡੀ ਦਾ ਨਰਮਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਡਾ. ਨੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਅਣਥੱਕ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਸੀ। ਇਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਚਿੰਤਕ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ। ਉਹ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਤੇ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ 93 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> m9kn13yrjiozpz5od1aqtcje5q9vero 250 71192 215261 2026-04-09T12:30:23Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਅੰਤਰ- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੁਲੰਦੀਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ ਸੀ ਸੁਤਿੰਦਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਾਰਜਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬਰਦਾਰ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਅੰਤਰ- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੁਲੰਦੀਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ ਸੀ ਸੁਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਸੁਹਜਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਉਹ ਤਾ-ਉਮਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ, ਖ਼ਾਮੀਆਂ, ਡਰ, ਸੰਸੇ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਰੌਲਾ ਨਾ ਪਾਉਂਦਾ। ਹਰ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਜਿਗਰਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਉਹ। ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾ-ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ। ਬਾਲ ਸੁਤਿੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਦੋ ਕੋਹ ਦੂਰ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਹਿੰਦੀ ਪੜ੍ਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ।ਰਾਹ ਵਿਚ ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮੰਡਰਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਜੁਗਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬਿੰਬ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਚਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਪੱਕੇ ਅਕਾਲੀ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਭਾਅ, ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ, ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਡਾ. ਨੂਰ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ 'ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ।ਜਾਚਕ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਮਹਿਫਿਲਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ। ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਪਿਤਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਚਕ ਦਾ ਲੰਗੋਟੀਆ ਯਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਯਾਰ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਗਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਚਕ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੋਈ ਕੰਮ ਦੱਸੋ ਜਾਚਕ ਸਾਬ੍ਹ।” ਜਾਚਕ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ,“ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਤੁਸੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਅਕਾਲੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਹੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ।” ਜਾਚਕ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲੀ ਤੇ ਖ਼ੁਦਾਰੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਸੰਨ ਸੰਤਾਲੀ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਡਾ. ਨੂਰ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੀ ਨਾ- ਭੂਲਣਯੋਗ ਸਿਮਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲਈ ਟਿਕ ਗਈ। ਇਸ ਸਿਮਰਤੀ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤ ਬਹੁਤ ਨਿਰਣੇ ਕਰਵਾਏ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ 94/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> ehg8i8r1b4mi83sgyrgwrc7fw5mrp45 250 71193 215262 2026-04-09T12:30:43Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਤੂਫ਼ਾਨ ਸੀ ਜੋ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਦੰਗੇ ਵਾਪਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੋਨਲ ਵੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਤਿਫ਼ਾਕ ਸੀ। ਬੇਟੀ ਸੋਨਲ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ ਉੱਪਰ ਅੱਖੀਂ ਡਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਤੂਫ਼ਾਨ ਸੀ ਜੋ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਦੰਗੇ ਵਾਪਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੋਨਲ ਵੀ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਇਤਿਫ਼ਾਕ ਸੀ। ਬੇਟੀ ਸੋਨਲ ਦੇ ਬਾਲ ਮਨ ਉੱਪਰ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਦਿੱਲੀ ਦੰਗਿਆਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ।ਉਹ ਦੰਗਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਚੀਕਦੀ, ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦੀ ਤੇ ਅੱਧੀ-ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਠ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ। ਡਾ. ਨੂਰ ਲਈ ਬੇਟੀ ਦੀ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਲਤ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਈ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਸਹਿਮਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੇਟੀ ਸੋਨਲ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਸਥਿਤੀ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਦਮੇਂ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਡਾ. ਨੂਰ ਨੇ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸੰਤਾਲੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਮੰਨਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਮਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਦਾ ਤਾਂਡਵ ਨਾਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।ਡਾ. ਨੂਰ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ।ਕੇਵਲ ਨੋਟਸ ਹੀ ਨਾ ਲਿਆ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ।ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਕਤਲਿਆਮ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਚਿੰਤਤ ਤਾਂ ਹੋਏ, ਬੋਲੇ ਵੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਹੁਤੀ ਨਾ ਉਭਰੀ।ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਨਾ ਪਾ ਸਕੀ। ਕੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਤਜਰਬੇ ਹੋਣਗੇ ? ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ? ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਂਦੇ। ਦੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਮਸਲਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਤਾਇਆ ਵਿਰੋਧ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਵਿਚ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਸੁੰਗੜਨ ਵਿਚ ਲੱਭਦਾ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ। ਉਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹੋਏ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਤੋਂ ਨਾ-ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦੰਗਿਆਂ 95/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> i9rduh7olggwdmemfrso85fsmxr10ei 250 71194 215263 2026-04-09T12:31:02Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਲੇਖਕ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਲੇਖਕ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਖਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਵੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੱਕ ਇਉਂ ਉਡੀਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹੋਣ। ਡਾ. ਨੂਰ ਨੂੰ ਮੱਧਵਰਗੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਗਿਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਖਦਾ ‘ਇਹ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੱਧ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਘੱਟ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਗਰੀਬ ਪੰਜਾਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਵੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਕਮ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਵੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ। ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਕਵੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੀ। ਅਜੇ ਉਹ ਮਸਾਂ ਦਸ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ। ਚੌਦਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਸਾਲੇ ‘ਪੰਜ ਦਰਿਆ’ ਵਿਚ ਛਪੀ। ‘ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।‘ਪੰਜ ਦਰਿਆ' ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਛਪਣਾ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬੋਲ ਸਨ: ਵਗੀ ਵੇ ਮਾਹੀਆ 'ਵਾ ਕੋਈ ਵਗੀ ਵੇ। ਹੁਸਨਾਂ ਦੇ ਸੀਸ ਉੱਤੇ, 'ਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀ ਵੇ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਲ ਸੁਤਿੰਦਰ ਦੀ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾ ਹੀ ਨਾ ਛਾਪੀ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਭਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵੀ ਲਿਖੀ। ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਲ ਸੁਤਿੰਦਰ ਨੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਰੂ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦਾ ਥੀਸਿਸ ਲਿਖਿਆ। ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸੀ, ਚਿੰਤਕ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਣਿਆ। ‘ਬਿਰਖ ਨਿਪੱਤਰੇ’ (1969), ‘ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ’ (1990), ‘ਸਰਦਲ ਦੇ ਆਰ ਪਾਰ’ (1995), ‘ਮੌਲਸਰੀ’ (2000) ਉਸ ਦੇ 96/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 64ysloa2yrx485ao1k9zhct62n71npp 250 71195 215264 2026-04-09T12:31:18Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਚਰਚਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦਾ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚਾਂ 'ਤੇ ਲੋਹਾ ਮੰਨਵਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ‘ਪਿਆਰ ਤੇ ਕਿਤਾਬ’ ਕਵਿਤਾ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ। ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਿਆਂ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਮੇਲਨਾਂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਚਰਚਿਤ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦਾ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚਾਂ 'ਤੇ ਲੋਹਾ ਮੰਨਵਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ‘ਪਿਆਰ ਤੇ ਕਿਤਾਬ’ ਕਵਿਤਾ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ। ਪੁਸਤਕ ਮੇਲਿਆਂ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁਖਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵੀ ਤਾਰਨਾ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਡਾ. ਨੂਰ ਗਰਮ-ਖਿਆਲੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਡਾ. ਨਾਰੰਗ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਡਾ. ਨੂਰ ਨੇ ‘ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਮੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਗਲ ਹੈ ਜੋ ਦਿਨ ਭਰ ਉਡਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਲੈ ਕਾਗਜ਼ 'ਤੇ ਉਤਾਰੇ ਹਨ ਕਈ ਵਾਰ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੇ ਰੰਗ ਉਸ ਦੇ ਹੋਠਾਂ 'ਤੇ ਜੀਭ ਬਣ ਕੇ ਜਾਗੇ ਹਨ। ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਨੂਰ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗੰਭੀਰ ਸਰੋਤਾ ਤੇ ਪਾਠਕ ਵੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜੋ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਬੇਹਤਰੀਨ ਕਾਵਿ-ਵੰਨਗੀਆਂ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ। ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਹੀ ਨਾ ਮੰਨਦਾ। ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਫਰੋਲਦਾ। ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਦਾ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਚੰਗਾ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਕਾਵਿ-ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ/ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਆਲੋਚਕ ਉਹ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਿਆ। ਸਮੀਖਿਆ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ 97/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> lo5grpuqzv6t36gi2i6njxw8fz2tqe3 250 71196 215265 2026-04-09T12:31:36Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਿਚ ਤਨਾਓ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਹੰਢਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੀਖਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਲਵਾਨ ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆ।‘ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ: ਸੀਮਾਂ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ', ਮੋ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਵਿਚ ਤਨਾਓ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਹੰਢਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੀਖਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਲਵਾਨ ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ ਗਿਆ।‘ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ: ਸੀਮਾਂ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ', ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਵਿ ਜਗਤ', ‘ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ: ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ' ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਕਾਵਿ-ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਘਾ ਆਲੋਚਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਜੀਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਸੀ। ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤੀਆਂ ਉਥੇ 'ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ', ‘ਸਮਦਰਸ਼ੀ' ਤੇ ‘ਇਕੱਤੀ ਫ਼ਰਵਰੀ' ਪੱਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਛੱਡੀਆਂ। ਜਨਵਰੀ 1972 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਡਾ. ਨੂਰ ਬਤੌਰ ਅਧਿਆਪਕ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਸਾਲ ‘ਇਕੱਤੀ ਫ਼ਰਵਰੀ' ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪਰਚਾ ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਥੇ ਇਸ ਨੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਉਠ ਰਹੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੁਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖਾਂ ਤੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ‘ਦਿੱਲੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ' ਉਭਰੀ। ਇਸ ਉਭਾਰ ਵਿਚ ਡਾ. ਨੂਰ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਸੀ। ‘ਇਕੱਤੀ ਫ਼ਰਵਰੀ' ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ। ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਰੰਚਨਾਵਾਦੀ, ਉਤਰ-ਸੰਰਚਨਵਾਦੀ, ਚਿਹਨ ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ।ਇਸ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤੇ ਉਤਰ- ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਡਾ. ਨੂਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਗਾਂਹ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫੈਲਣ ਲਈ ਰਾਹ ਮੋਕਲਾ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਨੂਰ ਚਰਚਿਤ ਚਿੰਤਕ, ਉੱਘਾ ਕਵੀ, ਕੁਸ਼ਲ ਅਨੁਵਾਦਕ, ਸੁਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਤਾਂ ਸੀ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਾਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਕੀਰਾਨਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਦਰਦ ਲਈ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ 98/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> g963ubyb43cb6cvqunvp2wm12qd5wvs 250 71197 215266 2026-04-09T12:31:51Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਚੇਤਨਾ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੰਡੀ, ਸਿਆਸੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਚੋਖਾ ਅਸਰ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਹੋਛਾਪਨ ਤੇ ਜ਼ਿਹਨੀ ਛਟਪਟਾਹਟ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ।ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਨਾਮਾਂ, ਸਨਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਚੇਤਨਾ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੰਡੀ, ਸਿਆਸੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਚੋਖਾ ਅਸਰ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਹੋਛਾਪਨ ਤੇ ਜ਼ਿਹਨੀ ਛਟਪਟਾਹਟ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ।ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਨਾਮਾਂ, ਸਨਮਾਨਾ, ਰੂਬਰੂ, ਘੁੰਡ-ਚੁਕਾਈਆਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸ ਉੱਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀਗਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਜ਼ੀਗਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਲਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।ਉਹ ਸੰਕਲਪੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਪਨਾਉਂਦਾ।ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੈਰਾਡਾਇਮ ਵਰਗੇ ਸੰਕਲਪੀ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕੀਤੇ।ਉਹ ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਨਵਾਂ ਮਹੌਲ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਮਹੌਲ ਵਿਚੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲਦੀ। ਉਸ ਕੋਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਗਿੱਦੜਸਿੰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਭੂਤਵਾੜੇ ਦਾ ਅਹਿਮ ‘ਭੂਤ’ ਸੀ। ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਉਸ ਨੇ ‘ਭੂਤਵਾੜੇ' ਦਾ 'ਭੂਤ' ਬਣ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।‘ਭੂਤਵਾੜੇ` ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੇ ਖ਼ੂਬ ਕੰਮ ਆਈ। ਡਾ. ਨੂਰ ਭੀੜ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਥਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਸੀ।ਉਹ ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਛੱਡਦੀਆਂ। ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ-ਲੱਭ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦਾ।ਉਸ ਦੀ ਕਾਰ ਤੇ ਘਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹਰ ਵਾਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਹੁੰਦੀ।ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾਈ ਰੱਖਦਾ।ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ-ਕਾਵਿ ਰੋਣ-ਧੋਣੇ ਜਾਂ ਨਿਹੋਰਿਆਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਉਹ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਡੀਜ਼ਾਇਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਏ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਨੇੜ-ਅਨੇੜ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪਛਾਣ- ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਿਆ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸੋਚਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦ ਨੂੰ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਢੀ ਪੀੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਖੰਡਾਅ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ।ਉਹ ਇਸ ਭਟਕਾਅ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਨਾ-ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ। ਸਮਾਜਿਕ 99 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> nir96c6jqanc56qnlpjou8gbh264pn8 250 71198 215267 2026-04-09T12:32:08Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹਨੇਰ-ਗਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨੂਰ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਕਰਮੰਦ ਹੁੰਦਾ।ਉਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਜਾਗਿਆ' ਉਸ ਦੀ ਮੌ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਹਨੇਰ-ਗਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨੂਰ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਕਰਮੰਦ ਹੁੰਦਾ।ਉਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਜਾਗਿਆ' ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਪੀ।ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ, ਆਲੋਚਨਾ, ਅਨੁਵਾਦ, ਤੇ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਵਡੇਰੇ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੇ ਚੋਰ-ਮੋਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੋਰ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣਾ ਪੈਂਡਾ ਤਹਿ ਕਰਦਾ ਅਖੀਰ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਲਿਵਦਾ ਕਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਜਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 100/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> rtxewxt3voru82urbntz52js99lza9f 250 71199 215269 2026-04-09T12:32:32Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ` ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ-ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਜਾਣ-ਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ` ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ-ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤਰੀ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ-ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਅਤੇ ਅਨਿਖੜਵਾਂ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਰਾਜਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਜਾਂ ਚਰਿੱਤਰ ਵਧੇਰੇ ਲੌਕਿਕ ਹੈ। ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਜਿਥੇ ਇਕ ਸੁਹਿਰਦ ਉਸਤਾਦ, ਸਰਗਰਮ ਅਧਿਆਪਕ ਲੀਡਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।ਸੰਨ 1971 ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ ਕਾਵਿ' ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਡਾ. ਰਵੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਇਆ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦਾ ਥੀਸਿਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਮ-ਕਥਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੀ ਕਾਵਿ-ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਇੱਕਤਰ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਗੰਭੀਰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਹੈ ਜੋ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਉਹਲੇ ਸੀ। ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ-ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਸੀ। ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ- ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਿਆਸੀ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਤਰਕਯੁਕਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ, 101/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> kvt51cpsl8ls2718cjetslr575p4ozd 250 71200 215270 2026-04-09T12:32:51Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲੀਆ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਕਥਾ ਵਸਤੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲੀਆ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ-ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਨਵੀਨ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੇ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਵਿਸ਼ਾਗਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਉਥੇ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚਲੇ ਚਰਿੱਤਰ-ਚਿਤਰਣ, ਅਲੰਕਾਰ, ਪ੍ਰਤੀਕ, ਬਿੰਬ, ਛੰਦ, ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਡਾ. ਰਵੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ “ਇਸ ਕਾਵਿ ਦੀ ਕਥਾ ਯੋਜਨਾ, ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਣ, ਕਾਵਿ ਰਸਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ, ਅਲੰਕਾਰ-ਵਿਧਾਨ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਣ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤਿਅੰਤ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਉਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੌੜ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦਾ ਸਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।' ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਹੋਂਦ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਨਜੀਵਨ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਲੋਕ-ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਛੰਦਾਂ, ਪਾਊੜੀ, ਕਬਿੱਤ, ਦੋਹਰਾ, ਸਵੱਈਆ, ਸਿਰਖੰਡੀ, ਚੌਪਈ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਗਿਣਾਤਮਕ ਤੇ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਉਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਰਾਮ ਕਥਾ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਲ ਅਤੇ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਦਗਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਲਵਾਰ ਯੁੱਗ, ਆਚਰਯ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਰਾਮਨੁਜ ਤੇ ਰਾਮਾਵਤ ਯੁੱਗ ਆਦਿ ਦੀ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਬਲਕਿ ਦੂਸਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ, ਉੜੀਸਾ, ਮਲਿਯਾਲਮ, ਬੰਗਾਲੀ, ਅਸਮੀਆ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮਰਾਠੀ, ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਿਰਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਡਾ. ਰਵੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੇ ਉਦਾੱਤ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਤੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਚਰਿਤਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ 102/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> d2pj6mwbje0vnf3ost5cwvj6qrwdwn5 250 71201 215271 2026-04-09T12:33:08Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਜਨਤਾ ਆਪਣੀ ਭਗਵਦ ਭਗਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਕਥਾ ਵਿਚ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਮਲ ਤੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਜਨਤਾ ਆਪਣੀ ਭਗਵਦ ਭਗਤੀ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਕਥਾ ਵਿਚ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਡਾ. ਰਵੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜਨਜੀਵਨ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਰਿਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਮ ਕਥਾ ਉਤੇ ਅਧਾਰਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਧੀਨ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਸਮੁੱਚਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਹੈ ਜੋ ਦਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੋ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ-ਕਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡਾ. ਰਵੀ ਦੇ ਇਸ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਲੋਚਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ।ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਗਿਆਤ, ਅਗਿਆਤ, ਛਪੇ, ਅਣਛਪੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਕ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਸਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਸਮੁਚੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੂਖ਼ਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਆਧਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਅਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਸ਼ਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਸਾਹਿਤ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ 'ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ-ਮੁਖੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ-ਮੁਖੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਬ-ਨਾਇਕ (ਦੇਵਤੇ) ਦੀ ਥਾਂ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਕਲਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵੀ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਵ-ਬੋਧ, ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਕਾਵਿ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਮੁਖੀ ਹੈ।' ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਮੱਗਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ 103/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 6vg1ciob9h5rtozkp4tiuxm5ipbu1z7 250 71202 215272 2026-04-09T12:33:23Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਗਿਆਤ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚਲ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਹੱਤਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਗਿਆਤ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੰਕੀਰਣ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਅਰਥ-ਹੀਨ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭਾਈਚਾਰਕ- ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਸ ਕਲਾਸੀਕੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਆਧਾਰ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵੀ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਨਤੀ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰ-ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ, ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਮਾਨਦੰਡਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਸੁਭਾਅ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ।ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਾਰ ਮਹਾਂ-ਕਾਵਿ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਮਾਇਣ (ਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ), ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮਾਇਣ (ਕ੍ਰਿਤ ਰਾਮ ਲੁਭਾਇਆ ਦਿਲਸ਼ਾਦ), ਸੁੰਦਰ ਰਾਮਾਇਣ (ਕ੍ਰਿਤ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਚੇਜ਼ਰ) ਅਤੇ ਰਾਮਗੀਤ (ਕ੍ਰਿਤ ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ) ਦੀ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਗੌਰਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੇ ਗੌਣ ਚਰਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਵੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਮਾਇਣਾਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਗੁਣਾ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਸੂਖ਼ਮ ਅਤੇ ਸਰਬਾਂਗੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਮਾਇਣਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਗਤ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਸਬੰਧੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ : 1. ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਚਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੱਧਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਤੇ ਸਾਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਗੁਣ ਪੂਜਾ ਦਾ ਤੀਬਰ ਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2. ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਨਿਰਗੁਣ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਧਾਰਾ, ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੱਲ ਵੱਧ ਝੁਕਾਓ ਆਦਿ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਰਗੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੇ 104/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 82yqpotwzhakk9qbcxkwwlze8zdu8rs 250 71203 215273 2026-04-09T12:33:38Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੱਧ-ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। 3. ਸੰਨ 1660 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1800 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੱਧ-ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। 3. ਸੰਨ 1660 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1800 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਰਾਮ ਚੰਦਰ, ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਗਾਇਆ ਗਿਆ। 4. ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਤੇ ਵਿਤ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਮ-ਕਥਾ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਮੌਲਿਕ ਵਾਧੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਬੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਮੁੱਚੇ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਕਥਾ ਵਰਣਨ ਸੰਖੇਪ, ਸੂਤ੍ਰਿਕ, ਸੰਗਠਿਤ ਤੇ ਰੌਚਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। 5. ਲੋਕਿਕਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਹੋਂਦ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 6. ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿ-ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਉੜੀ, ਬੈਂਤ, ਕਬਿੱਤ, ਦੋਹਰਾ, ਸਵੱਈਆ, ਸੋਰਠਾ, ਸਿਰਖੰਡੀ, ਚੌਪਈ, ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 7. ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰਬਿੰਦੂ ਬਣਾ ਕੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਮ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਫ਼ਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ- ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਰਵੀ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾਸਿਕੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਧਰਮ- ਨਿਰਪੱਖ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਰਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਡਾ. ਰਵੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਪਾਸਾਰੀ ਤੇ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 105/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> ddz0cazrvr1l8dbhc9f05zs2ckbggok 250 71204 215274 2026-04-09T12:33:53Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਦੀ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਲਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਨੇ ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਸਿਰਜੀ ਹੈ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਸਹੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਦੀ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਲਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਨੇ ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਸਿਰਜੀ ਹੈ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਸਹੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ-ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਸਾਹਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਸਟਮਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਵਾਰਸ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ, ਗੁਰਮਤਿ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਅਚਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਮੋਕਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗਹਿਰੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ- ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਮਲ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੂਝ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਿਆਸਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਾਰਖੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੇਠ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਰੀ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਰੇਣੂ, ਸੁਰਿਦਰ ਧੰਜਲ, ਐਸ. ਤਰਸੇਮ, ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੁਰ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲੇਖ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਚਿੰਤਨ' ਵਿਚ ਉਹ 106/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> c0h59uxc14v03qylwwe8s3nbl9t7lwj 250 71205 215275 2026-04-09T12:34:07Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਧਰਮਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਨਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਧਰਮਾਂ, ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਯੁੱਗ ਸਿਰਜਿਆ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੰਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਿਆਪਕ ਜਨ-ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਵਿ ਨੇ ਜਿਥੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਾਲੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਨਿਆਂਕਾਰੀ ਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਉਥੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਚੇਰੇ ਮਾਨਵੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਨਾਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਾਵਿ ਨੇ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵਾਂ ਹੁਲਾਰਾ, ਊਰਜਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਚਨ ਸਿਰਜਦੀ ਹੋਈ ਕੇਂਦਰਵਾਦੀ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਦੂਰ-ਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਏ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਵਿਚ ਉਭਰੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਥਾਨ ਤੇ ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕੁਲੀਨ ਤੇ ਪੋਹਿਤ ਵਰਗ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਧੀਨ ਉਪਜੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਕਾਵਿ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿਦਰੋਹ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਪਨਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ, ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਕਿ ਇਸ ਕਾਵਿ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ-ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸੱਤਾ ਦਾ ਤਲਿਸਮ ਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਕਾਟ' ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿਚ ਉਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਮਹਿਜ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਿਆਸੀ, ਆਰਥਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਸਨ।ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਪਤਨਸ਼ੀਲ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ 107/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> krz1skxggk9zn6skr4msyrwlrw1e8u9 250 71206 215276 2026-04-09T12:34:22Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਅੰਦਰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜਗੀਰੂ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਜਗੀਰੂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਇਕ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਰ ਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਅੰਦਰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ। ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜਗੀਰੂ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਜਗੀਰੂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਇਕ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਰ ਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਸਾਰ ਵਾਲੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਭਿਅਚਾਰਕ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ-ਲਹਿਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ-ਨਿਆਂ, ਸੁਤੰਤਤਰਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਲਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਕੇ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀਵਾਦੀ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਵਚਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਸਿਰਸਾ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਪਰੇ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਤਨ, ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਦੂਰ-ਰਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਏ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਅਕੀਦੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਤੁਰਕ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਦੇ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੁੱਠ ਦੇ ਕੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਵਿਚ ਪੁਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਰਵੱਈਏ ਕਾਰਨ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵਿਲਾਸੀ ਹਾਕਮਾਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਫ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਾਵੇਂਪਣ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਬਾਰੇ ਰੋਸ ਦੀ ਸੁਰ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਹਾਕਮਾਂ, ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਲਾ ਵਿਹਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨਾਤਨੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਲਾਮ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਦਰ ਮੁਦਰਾ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੁਸੈਲ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸੱਟ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੇਖ 'ਦਮਿਤ ਅਵਚੇਤਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਨਾਰੀ ਕਾਵਿ' ਵਿਚ ਉਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਾਡੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਉਦਾਸੀਨ ਕਿਉਂ ਰਹੀ ? ਉਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਮਣੇ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਔਰਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ-ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਰੀ- ਸਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਅੰਧਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਨਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸੂਫ਼ੀਆਂ, ਸੰਤਾਂ, 108/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> fasmusoh0acwfcx3803a8vkxppc7e2q 250 71207 215277 2026-04-09T12:34:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਨਾਰੀ ਭਗਤ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਪੀਰੋ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੱਤਰੀ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਨਾਰੀ ਭਗਤ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਪੀਰੋ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਰੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਿੱਤਰੀ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਮਰਦਾਵੇਂ ਦਾਬੇ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਨਾਰੀ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਜੋਕੇ ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਥਿਤ ਵਿਕਾਸ ਪੱਖੀ ਤੇ ਲੋਕ- ਪੱਖੀ ਲੁਭਾਉਣੀ ਸੱਤਾ-ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰੀ- ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਜੋਕੀ ਮੰਡੀ ਤੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿੰਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਰੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਜ਼ਾਰ ਤੇ ਉਪਭੋਗੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪਾਹਜ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਮਜ਼ਮੂਨ ‘ਆਧੁਨਿਕ ਇਕਲਵਯ : ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਰੇਣੂ' ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਰੇਣੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅਵਚੇਤਨ ਦਾ ਕਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਏ ਇਤਿਹਾਸਕ/ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ‘ਚਿਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ' ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਡਾ. ਐਸ. ਤਰਸੇਮ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ- ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰਜੀਤ ਸੂਫ਼ੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ‘ਪਿਰਿਆ' ਨੂੰ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਣੀ, ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਨਿਆਂ, ਸਮਾਜਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਅਪੂਰਤੀ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ‘ਰੱਤ ਰੰਗੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਾਖ਼ਸ਼ੀ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਧੰਜਲ' ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਧੰਜਲ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸੁਹਿਰਦ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਸਹੀ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮਝ ਕਾਰਨ ਭਟਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਸਥਾ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ।‘ਚੁੱਪ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ : ਅਹਿਦ' ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਕਵਿੱਤਰੀ ਦਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ| ਦਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਮਰਦਾਵੀਂ ਸੱਤਾ ਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੁਆਰਾ ਪਥਰਾ ਗਈ ਔਰਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਪਾਤਰ ਸਹਿਜ ਉਚਾਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਅਪਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਮਾਰਕਸੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੇ ਸੂਤਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਕੇ ਡਾ . ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਕਸੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਰਿਪੱਕ ਕਰਨ 109/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> ig88vi6peweqauwdoz67fbtq0phml8v 250 71208 215278 2026-04-09T12:35:21Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਵਿ- ਪਾਠ ਨੂੰ ਬੇਦ ਸੰਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੁਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੋਇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਵਿ- ਪਾਠ ਨੂੰ ਬੇਦ ਸੰਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੁਲੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਾਠ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਦੀ ਤਣਾਓਮਈ ਏਕਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਨਾ-ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਨ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮੱਧ- ਯੁੱਗੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਰਥਿਕ-ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਏ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਹਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਮੀਖਿਆ ਡਾ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਪੱਕ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਆਲੋਚਕ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਨਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕਾਂ, ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਚਿੰਤਕਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਰਾਹਦਸੇਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮੀਨ! **** 110/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> eqqr5kiv6ig5wt9rz3yyxwab7wo0wl5 250 71209 215280 2026-04-09T12:35:36Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਠ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸੰਵਾਦਕਤਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਠ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸੰਵਾਦਕਤਾ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇਹ ਵਿਧੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਦੇ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਸਮਕਾਲ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮੌਲਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵੀ ਹਨ। - ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੌਲਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ : ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪਰਿਪੇਖ’, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਚਿੰਤਨ', ‘ਸਮਾਜ, ਸੱਤਾ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਵਲ' ਆਦਿ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਚਿੰਤਨ ਚੇਤਨਾ’, ‘ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਗ੍ਰੰਥ’, ‘ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਰਵੋਤਮ ਕਹਾਣੀਆਂ', ‘ਨਾਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ', ‘ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ : ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ’, ‘ਕੇਵਲ ਕਲੋਟੀ ਦੇ ਨਾਵਲ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ’, ‘ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਚਿੰਤਨ, ‘ਕਥਾ ਪ੍ਰਵਾਹ` ਆਦਿ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਦੁਆਰਾ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ-ਚਿੰਤਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਜਾਂ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪਰਖਦੇ ਤੇ ਪੜਚੋਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ/ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਹਾਰਕ 111/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> fmgh5imqxkc8rakb9vod70mqh0ddt4x 250 71210 215281 2026-04-09T12:36:02Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ' ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਜਿਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ- ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਾਰ ਤੇ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੁਚੇਤ, ਸਸ਼ਕਤ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਲਹਿਰ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਵੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਲਹਿਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਈ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਪ-ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਲੋੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਦੋਖੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਆਗਮਨ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ-ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਆਏ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਤਿੱਖਾ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੰਕਟ; ਜਨ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੂਝ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਅਤੇ 1917 ਦੀ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਲੋਤਾਰੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਆਈ ਚੜ੍ਹਤ ਤੇ ਜਿੱਤ, ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਉਠੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਉਪਰੰਤ ਫ਼ਾਸ਼ੀਵਾਦ ਤੇ ਨਾਜ਼ੀਵਾਦ ਦੀ ਤੰਗ-ਨਜ਼ਰ ਕੌਮ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਆਦਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਾਰਕ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸੁਚੇਤ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨੋਰਥਤਾ, ਯਥਾਰਥ-ਬੋਧ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਿਰਜੇ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ 112/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> b0zgowdcu6sfwxlccop64yuk67bm6sc 250 71211 215282 2026-04-09T12:36:19Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਦੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਯਥਾਰਥ ਬੋਧ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ, ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਇਕ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਠਨ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਕਾਸ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਸੰਬੰਧੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਵੰਦਾਤਮਕ-ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਕਿਸੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਾਮਰਾਜੀ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਸਾਹਿਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਪਯੋਗੀ ਮੰਨਦੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬੋਧ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਕਾਮਰੇਡ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ 1935 ਈ. ਤੱਕ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਈ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦੇ ਪਛਾਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਪਲਬਧ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰੂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੋਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਮਾਜ, ਸੱਤਾ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨ ਨਾਵਲ' ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਆਪਸੀ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨ 113/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 6db8rruv8fe3es29h5tq3nc9r5ggzim 250 71212 215283 2026-04-09T12:36:34Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਾਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਵਿਧਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧਾ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਵਿੱਖ-ਮੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਵਾਲੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਵਿਧਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧਾ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭਵਿੱਖ-ਮੁਖੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜਨਮ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ- ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਪੱਧਤੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਦੇ ਵਿਚ ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਇਨਕਲਾਬ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਚਿੰਤਨ, ਮੁੱਲਾਂ, ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮੂਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਂਦਾ। ਸਨਅਤੀ ਇਨਕਲਾਬ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਨੇ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਮੂਰਤਨ ਦਾ ਹੀ ਮਾਧਿਆਮ ਬਣਾਇਆ ਸਗੋਂ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਇਸ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਨਾਵਲ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ, ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੂਜੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਵਿਧ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬਿੰਬ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਰੂਪ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਧ ਲਚਕੀਲਾ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਨਾਵਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਮੁੰਕਮਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਾਵਿ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਕੁਝ ਔਖਾ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਜਿਥੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੌਤਿਕ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਨਾਵਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਪਰੀਤ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਵੇਂ ਯੂਰਪ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਯੂਰਪ ਦੇ ਮੱਧਵਰਗ ਵਾਂਗ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਚੇਤਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਜਗੀਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਮੋਹ ਵੀ ਪਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਛਮੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਯੂਰਪੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ, ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ, ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਆਦਿ 114/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> jecazsioq901mwnracdxe2y05667gih 250 71213 215284 2026-04-09T12:36:50Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਿਚਾਰ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ- ਸਿਖਿਆ, ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵਿਚਾਰ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ- ਸਿਖਿਆ, ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਵੇਗ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਮੱਧ-ਵਰਗ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦੁਬਿਧਾ ਆਰੰਭਿਕ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਾ. ਦਾਵੇਸ਼ਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਦਭਵ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਦਭਵ ਦੀ ਭੌਤਿਕ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਦਭਵ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇਕ ਲਾਭ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰੂਪ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਰੂਪ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਅਧੀਨ ਰਚੇ ਗਏ ਮੁੱਢਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਰੰਭ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਹੈ।ਜਿਹੜੀ ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਰਕੇ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਭਾਵੇਂ ਇਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੀਮਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਗਲੇਰਾ ਪੜ੍ਹਾਅ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਉਲੰਘ ਕੇ ਉਦੇਸ਼ਮੁਖਤਾ ਤੇ ਸੋਧਮੁਖਤਾ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ- ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵੱਲ ਅਗਰਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਠਵਿਆਂ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੋਧ ਦੀ ਥਾਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। 115/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> j9oac2dsrg91es2zhvt8cecsb38nku2 250 71214 215285 2026-04-09T12:37:15Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ-ਬੋਧ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲਪੀ-ਵਿਵੇਕ ਸਮੇਤ ਸਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ-ਬੋਧ ਦਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215285 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ-ਬੋਧ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗਲਪੀ-ਵਿਵੇਕ ਸਮੇਤ ਸਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ-ਬੋਧ ਦਾ ਨਾਵਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਕਠੋਰ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਵਰਣਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਵਿਅੰਗ ਤੇ ਵਿਡੰਬਣਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਉਸਦੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਟਿਪੱਣੀ ਗੌਲਣਯੋਗ ਹੈ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖਕੇ ਤਾਂ ਕਈ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਤਕ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖਾਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਰੂਪਤ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਨਅਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਸਨਅਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਸਤੂ, ਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰੌਢ ਤੇ ਸਬੋਧ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਚੇਤੰਨ, ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਹੋਣ ਦੀ ਰਾਇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤਕ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਦਬਾਓ ਹੇਠ ਹਰ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਤੇ ਲੁਭਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇਤਿਹਾਸ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਮਹਾਂ- ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਡੇ 116/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 1ff8cmyiutz746f01memvvpnbfr6kgg 250 71215 215286 2026-04-09T12:37:31Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਾਹਮਣੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215286 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਾਹਮਣੇ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਲਪੀ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਪਾਠ, ਪਰਿਵੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ/ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਤੀ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਸਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹਨ।ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਜਮਾਤ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਲਪੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਇਜ਼ਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਾਰਦਾ ਹੈ।ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਮੱਰਥ ਗਲਪਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ-ਆਲੋਚਨਾ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇਗੀ। ਆਮੀਨ ! ਹਵਾਲੇ 1. ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ, ਪੰਨਾ-11, 2. ਸਮਾਜ, ਸੱਤਾ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨਾਵਲ, 3. -ਉਹੀ- ਪੰਨਾ-24 1. ਉਹੀ- ਪੰਨਾ-41, , ਪੰਨਾ-19 117/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 1fdhvn0azkeef6o3twqf289jm1qrtuu 250 71216 215287 2026-04-09T12:37:46Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਕਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਭਖਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਤੇ ਜਮਾਤੀ ਪੈਂਤੜੇ ਤੋਂ ਵਾਚਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਸਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। -ਡਾ. ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ) ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਤੋਂ ਭਗੌੜੇ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸ਼ਨ ਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਸੀ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਉਤਰ-ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਰਸਤਿਉਂ ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਰੁਚੀ ਭਾਰੂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਯਤਨ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਕ- ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਣ 'ਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ-ਕਿਰਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਇਹੋ ਵਰਤਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਮਾਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵਰਤਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਮਾਨਸ ਦੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, 118/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> hqsjzrrxqdzchf197bya8xf8zgt7fc5 250 71217 215288 2026-04-09T12:38:03Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪੱਖ ਉਪਰੋਕਤ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪੱਖ ਉਪਰੋਕਤ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ।ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਕਲਿਤਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਜਾਤੀਗਤ ਰੀਤੀਆਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਆਦਤਾਂ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਚਾਰ ਆਦਿ ਵਿਚ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਗਾਫ਼ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਣ-ਵੰਡ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਮਾਨਸਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜਕੜਬੰਦੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਜਾਤੀ-ਜਕੜਬੰਦੀ ਬਾਕੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਘਟਾ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਥੇ ਸਿੱਖਇਕਨਲਾਬ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ, ਹਰੀ-ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਪਾਠਗਤ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਧੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਭਾਰਤੀ/ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਉਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਜਾਤੀ/ਜਮਾਤੀ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਸੰਤੁਲਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਉਸ ਦੀ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੌਜੂਦਾ ਲੋਕਰਾਜੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜੀ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਨਵੀਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦਲਿਤ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਜਮਾਤਾਂ ਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਤ ਤੇ ਜਮਾਤ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੀ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਨਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। 119/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> ocf8n5ly3u10tjekj1ony4e3wg4bdyf 250 71218 215289 2026-04-09T12:38:17Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਨ 1995 ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸੰਨ 1999 ਵਿਚ ਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੀਐੱਚ.ਡੀ. ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਨ 1995 ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸੰਨ 1999 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਉਹ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੀਖਿਆ ਵਿਚਲੇ ਗੰਭੀਰ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ ਦਾ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਆਲੋਚਨਾ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਰਚਾਏ ਸੰਵਾਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਖੰਡਿਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ‘ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਾਹ' ਸੰਨ 2002 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਉਸਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹੀ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਧਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ ਤੇ ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਆਪਣੇ ਸਹਿਜ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮਾਰਾਜਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖੀ ਵੰਗਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਵਿਗਸ ਰਹੀ ਹੈ। ‘ਪਾਠ ਤੇ ਪਰਿਪੇਖ’ ਉਸਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਮੌਲਿਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀ-ਹਿੰਸਾ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਦਲਿਤ ਪਛਾਣ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਅਗਾਂਹ ਵਧਦਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਸਮਾਜਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਜਟਿਲਤਾ ਵੀ ਵਧੇਗੀ। ਭਾਰਤੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ 120/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> r0u0fs90iw2hj0kpq07ng2sihuj3jy9 250 71219 215290 2026-04-09T12:38:33Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਵਨਵਾਦੀ, ਫਾਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਮੂਲਵਾਦੀ ਆਦਿ ਪਿਛਾਂਹਖਿਚੂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋ, ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਦਮਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਦੂਸਰੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਉੱਪਰ ਢਾਹੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਵਨਵਾਦੀ, ਫਾਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਮੂਲਵਾਦੀ ਆਦਿ ਪਿਛਾਂਹਖਿਚੂ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋ, ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਦਮਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਦੂਸਰੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਉੱਪਰ ਢਾਹੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀਕਰਨ, ਉਦਾਰੀਕਰਨ, ਸੂਚਨਾ ਤੰਤਰ, ਵਿੱਤੀ ਪੂੰਜੀ ਆਦਿ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਟਿਲ ਤਾਣਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬੁਰਜੂਆ ਚਿੰਤਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਗਲਾ ਤੇ ਬਿਹਤਰੀਨ ਪੜਾਅ ਐਲਾਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ‘ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ’ ਨੂੰ ਉਤਰ-ਉਦਯੋਗਿਕ, ਉਤਰ-ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਉਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ, ਉਤਰ-ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਰਗੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਤ ਜਿਹੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਪੜਾਅ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਿੱਖ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਦਿੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਮੂਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਬਾਹਕੁਨ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਗੁਰਬਤ, ਮੰਦਹਾਲੀ ਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ' ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਮੌਲਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਡਾ. ਸਰਬਜੀਤ ਦੀਆਂ ਦਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ : ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ : ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਿਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਨ 2009 ਵਿਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕ 'ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ : ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ' ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਲਿਤਾਂ, ਭੂਮੀਹੀਣ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ‘ਵਿਹੜਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪਏ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਉਹ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਮਾਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਗੱਲ 121/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> qesy8uqwab36jd62v91q3xflkf4o545 250 71220 215291 2026-04-09T12:38:51Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜੀ-ਸਿਆਸੀ-ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰ-ਬਸ਼ਰ ਕਰਨ ਵ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜੀ-ਸਿਆਸੀ-ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਰ-ਬਸ਼ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕ ਹਨ ਪਰ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਉੱਪਰ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਪਰਜੀਵੀ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਪਾਦਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ : ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ' ਵਿਚ ਉਹ ਗ਼ਦਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰੀ ਕਵਿਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਰੋਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪਾਏ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਉਹ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਰਲ, ਸਟੇਜੀ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਕਾਵਿਕ-ਗੁਣਾਂ, ਕਲਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਜਲੌਅ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬਦਲਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗ਼ਦਰੀ ਕਵੀ ਸ਼ੁਧ ਸਿਆਸੀ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਾਵਿ-ਅੰਦੋਲਨ ਸਮੇਂ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਲੇਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਹੁਣ ਤਕ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਬੰਦ ਲਿਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ, ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਗੋਸ਼ਠੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ (ਰਜਿ.) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕਾਮਰੇਡ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵਿਰਸੇ 122/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> jvjuy7mqcl43vsy12seijmtcf2ealmp 250 71221 215292 2026-04-09T12:39:06Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਤਾਰਕਿਕ, ਵਿਵੇਕਮਈ ਤੇ ਵਸਤੂਭਾਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਤਾਰਕਿਕ, ਵਿਵੇਕਮਈ ਤੇ ਵਸਤੂਭਾਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬੋਧਿਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਚੇਤਨਾ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭਿਅਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਜਾਤੀਗਤ, ਆਰਥਿਕ, ਭਾਸ਼ਾਈ ਧਰਾਤਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ/ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵੱਕਾਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਾਰਕਸੀ ਫ਼ਲਸਫੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਪਰ ਪੀਡੀ-ਪਕੜ ਸਦਕਾ ਉਹ ਮਾਰਕਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਨਵੇਂ ਆਯਾਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗਾ। ਆਮੀਨ ! **** 123/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> m4xqcdtt9p8s1m7nx4wncfw2w8twx2z 250 71222 215293 2026-04-09T12:39:22Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ Free India should accord appropriate place and honour to the Gadar heroes in the history of one freedom struggle and feel proud of these freedom fighters who were the second after 1857 rebellion to raise the standard of revolt against British Slavery in India and who audaciously and selflessly sacrified their life and property at the after of freedom. -Com. Sohan Singh Jo..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ Free India should accord appropriate place and honour to the Gadar heroes in the history of one freedom struggle and feel proud of these freedom fighters who were the second after 1857 rebellion to raise the standard of revolt against British Slavery in India and who audaciously and selflessly sacrified their life and property at the after of freedom. -Com. Sohan Singh Josh (Indian Gadar Party: A Short History) ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇੰਡੋ ਅਮੈਰਿਕਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਫੋਰਮ, ਫਰਿਜ਼ਨੋ, ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜੂਨ 2014 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੋਜਕਾਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਲੇਖਕ ਸ੍ਰੀ ਚਰੰਗੀ ਲਾਲ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮਸੌਦੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਚਰੰਜੀਲਾਲ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ, ਲਗਨ ਤੇ ਸਿਰੜ ਰਾਹੀਂ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮੁਲਕ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬੁਰਜੂਆ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਲ ਵੱਲ ਉਹ ਤਵੱਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਵੱਡਮੁਲਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡਮੁੱਲੇ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹੀ ਅਣਥਕ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ, ਲੇਖਕ ਚਰੰਜੀਲਾਲ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ 124/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 2tlulud9rfbjisxj4hyko5b0wdqnxsq 250 71223 215294 2026-04-09T12:39:40Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਤੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਆਗੂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਤੇ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਆਗੂ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਠੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਜਾਤੀਗਤ ਆਦਿ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵੱਲ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਜਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਚਰੰਜੀਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆਂ ਤਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੂਆਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਨ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ ਕੇਸ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਏ ਰੋਲ, ਗਦਾਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਫ਼ਾਏ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਭਾ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੋਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਨ 1936-37 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਨੀਲੀਬਾਰ ਦੇ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ੋਕ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਤੀਸਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਸਹਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਕਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ‘ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ, ਲਿਖ ਕੇ ਕਾਮਰੇਡ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ, ਸਿਆਸੀ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਭੇਦ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਦਕਤਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਮਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੀਕ 125/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> k56oxy671xff0n9yt5x5v5rjvemifti 250 71224 215295 2026-04-09T12:39:58Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪਰਚਾਰਨ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਈ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦੇ ਹੋਏ ਕਾਮਰੇਡ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪਰਚਾਰਨ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਈ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਦੇ ਹੋਏ ਕਾਮਰੇਡ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਮਨ ਝਿਊਰ ਬਿਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਮਰੇਡ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਮੂਲਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਹਿਰ ਨਿਰੋਲ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ, ਸਮਾਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਚੁਣੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤੂਆਣਾ ਤੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਭਜਨ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਉਦਾਰ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੈਂ ਸਾਫ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕ ਰੋਟੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਂਲਦਾ। ਧਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਣ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਚਾਹੇ ਨਾ ਕਰਨ, , ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਲਖੀ ਸੇਵਾ ਹੈ।(ਪੰਨਾ 81) ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਧਰਮੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਚਰੰਜੀਲਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਨ 1876 ਈ. ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਜਿਥੇ ਅਣਖ, ਦਲੇਰੀ, ਸਿਦਕ, ਸਿਰੜ, ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਸਨ ਉੱਥੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸਿਆਸੀ 126/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> rswbia3inmj6ulq215kxg36uzxvkm5l 250 71225 215296 2026-04-09T12:40:15Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸਨ।ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਚਰੰਜੀਲਾਲ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਸੂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਸਨ।ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਚਰੰਜੀਲਾਲ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਕਦੇ ਦੁੱਖ, ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਆਲੂਆਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਿਆਂ ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਫੜੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਲੇ-ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਰਕੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਤਨ-ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਨਾ ਬੈਠੇ। ਆਪ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਆਗੂ ਬਣੇ। ਆਪ ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਵੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਅਹੂਤੀ ਦੇ ਗਏ। ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸੰਨ 1905 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਨਾਮਾ, ਮੈਕਸਿਕੋ, ਕੈਨੇਡਾ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ 1908 ਈ. ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਥੇ ਹੀ ਆਪ ਦਾ ਮੇਲ ਹਮਖ਼ਿਆਲ ਹਮਵਤਨੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਫਿਜ਼ਾ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਆਪ ਨੇ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਉਦਮ ਸਦਕਾ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਖੇ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਪਿਛੋਂ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ।ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਹਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: 31 ਦਸੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੈਕਰਾਮੈਂਟੋ ਵਿਚ ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਇਹ ਵੱਡੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ, ਪੋਹ ਸੁਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ, ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਪੰਡਤਕਾਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਠੱਠਗੜ੍ਹ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਕੱਚੇ ਚਿੱਠੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਲੈਕਚਰ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣ 127/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 96irpq4ndux5qf03jdyrhl3it226s5w 250 71226 215297 2026-04-09T12:40:43Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖਰਚਾ ਹੌਲਟਵਿਚ ਫਾਰਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।(ਪੰਨਾ-26) ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਉਦਮ ਸਦਕਾ ਹੀ 1914 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸ਼ਾਫਰਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖਰਚਾ ਹੌਲਟਵਿਚ ਫਾਰਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।(ਪੰਨਾ-26) ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਉਦਮ ਸਦਕਾ ਹੀ 1914 ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸ਼ਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਣ ਪਾਣੀ ਅਗਨਬੋਟ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰੀ ਜਲਸੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 29 ਅਗਸਤ 1914 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜੱਥਾ ਸਾਨਫ਼ਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਫਾਰਮ ਅਤੇ ਆਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਇਕ ਲੱਖ ਬੋਰੀਆਂ ਸਾਨਫ੍ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਪਾਰਟੀ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਸ ਵੇਲੇ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਗਏ। ਪਰੰਤੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿੰਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਰੱਖੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਨ 1933 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਭਾਵ 6 ਜੁਲਾਈ 1935 ਨੂੰ ਕੰਮੋਕੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜਲਸੇ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 15 ਜੁਲਾਈ 1936 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਕੇ ਆਏ। ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਤੇ 1936-37 ਦੀਆਂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਬੋਰਡ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਬਣਾਏ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਤੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ 9 ਵਿਚੋਂ 7 ਸੀਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨੀਲੀਬਾਰ ਦੇ ਮੁਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ 22 ਵਿੱਚੋਂ 20 ਮੰਗਾਂ ਮਨਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਥੇਬੰਦਕ ਘੋਲ ਦੀ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।ਜਾਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਜ਼ਾਰਾ 128/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 23vd7ioakdxgmytnnjn9q57aeiern93 250 71227 215298 2026-04-09T12:40:58Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲਹਿਰ ਪਸਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਿਆਗ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ਲਈ ਨਵੇਂ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਂ ਲਈ ਮਈ 1938 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਵਿ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਲਹਿਰ ਪਸਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਿਆਗ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਲਹਿਰ ਲਈ ਨਵੇਂ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਂ ਲਈ ਮਈ 1938 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਵਿਚਲੇ ਆਰਡਵਾਲੇ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।ਉੱਥੋਂ ਆਪ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਕੁਲ ਹਿੰਦ ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ 6 ਮਈ 1938 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੁਠਾਲਾ ਖੁਰਦ ਲਾਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਪ ਦਾ ਐਕਸੀਡੈਂਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਗੰਭੀਰ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਆਖ਼ੀਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪ 9 ਮਈ 1938 ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨੀ ਡਾ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਨ 1938 ਨੂੰ ਛਪਵਾਈ। ਇਹ ਜੀਵਨੀ 2009 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁਨਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਹਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਨਪਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜਿਆ।ਇਸ ਹਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਭਾਗ-ਦੂਜਾ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਲਿਖਤਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਛਾਪੇ ਗਏ ਹਨ।ਇਕ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਉਸ ਬਰਾਬਰ ਉਹੀ ਲਿਖਤ ਛਪੀ ਹੈ। ਚਰੰਜੀਲਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਇਹ ਨਮੂਨੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਵੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਦੇ ਲਿਖਣ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੀ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਡਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼, ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਅਫ਼ਸਫੋਰਡ ਯਾਤਰਾ ਆਦਿ ਮਜ਼ਮੂਨਾ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਬੇਖ਼ੌਫ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਾਰ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਗੋਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭੰਡਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੁੱਗਣੀ ਰਾਤ ਚੌਗੁਣੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੋਰੇ ਸੜ ਉਠੇ ਹਨ ਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ 129/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> kqk0999c3ec824z5lrhzuldnox4qbts 250 71228 215301 2026-04-09T13:06:55Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਲਗਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢਣੇ ਪਏ ਹਨ।(ਪੰਨਾ 103) ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਚੇਤਨ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਲਗਾ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢਣੇ ਪਏ ਹਨ।(ਪੰਨਾ 103) ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੌਮੀ ਚੇਤਨਾ, ਵਤਨ ਪਿਆਰ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਚਾਹਤ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚ ਸਵੈਮਾਣ ਤੇ ਨਵੀਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜਿਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਥੇ ਇਹ ਧਰਮ, ਇਲਾਕੇ, ਦੇਸ਼, ਕੌਮ ਦੇ ਭਿੰਨਭੇਦ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ ਨਰੋਏ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬ, ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਗ਼ਦਾਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਵਰਗੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ' ਹੈ।ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਭਾਰਤੀ ਗੁਲਾਮ ਸਮਾਜ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕ ਕੰਗੀਣੀਵਾਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿੱਕਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਤੇ ਮੂਲਵਾਦ 'ਤੇ ਚੋਟਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪਣੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਉਹ ਸਿੱਖ ਵਰਨ- 5-ਵਿਵਸਥਾ, ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਰਿਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਨਾ ਕਿ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਐ ਸਿੱਖ ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਂ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਜੋ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਕੇ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗੀ। ਮਗਰ ਸ਼ੌਕ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਵੀ ਜਾਤੀ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਵੀ ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ ਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ ਹਨ। ਮਗਰ ਇਹ ਕਸੂਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹੈ।(ਪੰਨਾ 107) 130/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 08467021mdymahkemqdimsy18fspshu 250 71229 215302 2026-04-09T13:07:08Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਘਰਸ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਰੰਜੀ ਲਾਲ ਦੀ ਅਣਥਕ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਾਂਗ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਤੱਥ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਰੰਜੀ ਲਾਲ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜਿੱਥੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ, ਨਵ-ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਅਨੇਕ ਲਾਹਨਤਾਂ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਮ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਜਿਥੇ ਉਹ ਇਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਨਾਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਨਵੇਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਣਥਕ ਘਾਲਣਾ, ਸੂਝ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਸਿਦਕਦਿਲੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਆਮੀਨ ! 131/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> f38a5g3xhmt55804qvjvnnbdklb6xn9 250 71230 215303 2026-04-09T13:07:22Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਗ਼ਦਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰਾਏਪੁਰ ਡੱਬਾ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ festuur, "... “ਜਦ ਤੋੜੀ (ਤਕ)..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਗ਼ਦਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰਾਏਪੁਰ ਡੱਬਾ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ festuur, "... “ਜਦ ਤੋੜੀ (ਤਕ) ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਇਕ ਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹੂਪੀਣੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਟੁੱਟਣੀਆਂ ਕਠਿਨ ਹਨ। ...ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਮਾਏਦਾਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ। -ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਪੂੰਨੀ (ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਗਦਰੀ ਯੋਧੇ) ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਰਾਏਪੁਰ ਡੱਬਾ (1879 ਤੋਂ 1943 ਈ.) ਦੀ ਜੱਦੋ- ਜਹਿਦ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੌਮੀ ਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਕਿਸਾਨ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਲਿਖਤਾ ਦੀ ਦੇਣ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਥੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਉਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਤਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਗ਼ਦਰ-ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1919 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1922 ਈ. ਤੱਕ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਹੇ। ਆਪ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਕਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਪਨਾਮਾ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਫੀਜ਼ੀ, ਚੀਨ, ਕੀਨੀਆ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ, ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੂਸ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ 132/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> 7h12jfo0jfr4jz3trwxfs42wn5ezy32 250 71231 215304 2026-04-09T13:07:39Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੀਆਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦੀਆਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਤੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਆਦਿ ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ। ਆਪ ‘ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੂਨਾਇਟਿਡ ਇੰਡੀਆ ਲੀਗ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਜਿਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣਦੀਆਂ ਸਨ ਉਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ, ਸਵੱਛ ਕਿਰਦਾਰ, ਉਦਗਾਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਪੂਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ, ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਮਿਸਲਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨਾਂ ਫਾਈਲਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਫਰਜ਼ੀ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਜੋਗੀ ਰੂਸੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ (ਫਰੈਂਚ) ਤੇ ਜਰਮਨ ਆਦਿ ਵੀ ਬੋਲ ਤੇ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਿਥੇ ਪਰਵਾਸੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ/ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਿਅਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਫਿਰ ਪੁਨਰ-ਬਸਤੀਕਰਨ (RE-Colonisation) ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਲਗਭਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿਚ ਧਸਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਕਟ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਰ-ਹੀਲੇ ਵਰਤ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ, ਕਨੇਡਾ, ਅਸਟਰੇਲੀਆ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਬਾਕੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਵਾਂਗ 1904 ਈ. ਵਿਚ ਫੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਜ਼ੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਜ਼ੀ ਤੋਂ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ 1907 ਈ. ਵਿਚ ਕਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਜਿਥੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸਲਵਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਉਥੇ ਕਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ 133/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 7lln12kqy3r7bqw83x19hp4x9ijadzl 250 71232 215305 2026-04-09T13:07:56Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਆਪ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਨੇਡਾ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਗੋਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਆਪ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਨੇਡਾ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਵੀ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਨੇਡੀਅਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਗੋਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਲੈਣ ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹੌਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ।ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਆਪ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਬੰਗਾਲੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਬਾਬੂ ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦ ਮਹੌਲ ਤੇ ਤਾਰਕ ਨਾਥ ਦਾਸ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਾਰਨ ਆਪ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਏ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਇਮੀਗਰੇਟਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਜਾਂਦੇ ਘੋਲਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਯੂ.ਪੀ. ਵਿੱਚ 1913 ਈ. ਦੇ ਕਾਲ ਵੇਲੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ‘ਖਾਲਸਾ ਜੀਵਨ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਯੂਨਾਇਟਿਡ ਇੰਡੀਆ ਲੀਗ' ਦੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ‘ਸਹਾਇਤਾ ਕਮੇਟੀ' ਦਾ ਆਪ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 1 ਨੰਵਬਰ 1913 ਈ. ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਦਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ 1913 ਈ. ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ 1914- 15 ਈ. ਦੀਆਂ ਗ਼ਦਰੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤਲਾਸ਼ਦੇ ਹੋਏ ਪੂਨੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਬਾਬੂ ਤਾਰਕਨਾਥ ਦਾਸ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵੇਂਈ ਕੋਈਂ ਵਰਗੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਿਆਰੀ ਤੇ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਫੈਸਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਪਿਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਦਾ ਨਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਨਾ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1917 ਈ. ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਜਦੋਂ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਤਾਂ ਆਪ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ-ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ' ਗਰੁੱਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਆਪ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਯਤਨਾ ਸਦਕਾ ਅਮਰੀਕਨ ਸਰਕਾਰ ਗ਼ਦਰੀ ਸੂਰਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਨਾ ਦੇ ਸਕੀ। ਸਾਨਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਕਾਂਸਪੀਰੇਸੀ ਕੇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟਾਂ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲੇ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਆਪ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ।ਆਪ ਸੰਨ 1917 ਦੇ ਅਕਤੂਸਰ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਸਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਦੋਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਰਪੂਰ 134/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> dt61xbg192cngjd3cd8rnalbonzg4tv 250 71233 215306 2026-04-09T13:08:10Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਪਈ ਫੁੱਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇੱਕਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਨਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ‘ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' ਨਾਂ ਦਾ ਅ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਪਈ ਫੁੱਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਆਪ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਫੰਡ ਇੱਕਠਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਾਨਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ‘ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ' ਨਾਂ ਦਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਆਸੀ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਸਿਆਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਤੋਂ ਲਿਖੇ। ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਵਾਲੇ ਲੇਖ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਅੰਗ ਹੈ। ਆਪ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਾਲਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਕਿਸਾਨ-ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਫ਼ਰਵਰੀ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਸਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ‘ਕਿਰਤੀ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਨਾਲ ਆਪ ਬਹੁਤ ਨੇੜਿਉਂ ਜੁੜੇ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਕਰ ਕੇ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਰੂਸ ਭੇਜਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਆਪ ਕਈ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1922 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਸਕੋ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਥਰਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕਾਨਫੋਰਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ। ਇਥੇ ਆਪ ਕੌਮਿਨਟਰਨ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਜਨਰਲ ਜ਼ੀਨੋਵੀਏਵ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਸੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਆਪ ਨੇ ‘ਰੈੱਡ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਆਫ਼ ਲੇਬਰ ਯੂਨੀਅਨ' ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਕਾਨੰਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਜਿਥੇ ਆਪ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 1914-16 ਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਢਾਂਚਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਦਾ ਫੰਡ ਇੱਕਠਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫੰਡ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਇਤਾ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 24 ਜੁਲਾਈ 1929 ਈ. ਨੂੰ ਆਪ ਜਰਮਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਫਰੈਂਕਫਰਟ ਵਿਖੇ ‘ਲੀਗ ਅਗੇਂਸਟ ਇੰਪੀਰੀਅਲਿਜ਼ਮ' ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਸੰਨ 1931 ਵਿਚ ਲੀਗ ਦੀ ਅਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚੋਂ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ 135/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> ld8z1hp6ew5bwlu4wflwogy9gwz55ru 250 71234 215307 2026-04-09T13:08:26Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਮੈਕਸਿਕੋ, ਕਿਊਬਾ, ਹਾਂਡਰਸ, ਨਿਕਰਾਗੁਆ, ਪਨਾਮਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਆਰਜਨਟੀਨਾ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਮੈਕਸਿਕੋ, ਕਿਊਬਾ, ਹਾਂਡਰਸ, ਨਿਕਰਾਗੁਆ, ਪਨਾਮਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਆਰਜਨਟੀਨਾ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬ੍ਰਾਂਚਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਫੰਡ ਇੱਕਠਾ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੀਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੰਕਓ ਤੋਂ ‘ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਗ਼ਦਰ ਢੰਡੋਰਾ' ਨਾਂ ਦਾ ਪੰਦਰਾ ਰੋਜ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢਿਆ। ਮਾਰਚ 1928 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਰਲਿਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਨੇਤਾ ਐਮ.ਐਨ. ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਘੋਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਪੂੰਨੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 22 ਮਜ਼ਮੂਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਵਿਖਿਆਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੇ ਆਪ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰ- ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਉਥੇ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨੇੜਿਉਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕੋਈ ਅੱਤ-ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਪ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ। ਆਪ ਪੰਜਾਬ `ਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਧੜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਪਹੰਚ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਨਾਤਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਭੇਜਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਕਿਰਤੀ ਗਰੁੱਪ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ, ਖਿੱਤਾ, ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਆਦਿ ਦਾ ਭੇਤ ਮਿਟਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਜਮਾਤੀ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਲੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਘਰੋਗੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਇਆ-ਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਉਸ ਵਕਤ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਸੀ ਕਿ ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਦੇਸੀ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਵਿਚ ਫਸਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਛਤ-ਛਾਤ, ਸੁੱਚ-ਭਿੱਟ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਦਿ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਲਝਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਜ਼ਹਬ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਇਕ ਜਬਰਦਸਤ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਭਾਰੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਦਕਾ ਆਪ ਨੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। 136/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> lm7gt7bz65p5xfuo8u3her7veoq7h55 250 71235 215308 2026-04-09T13:08:40Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦਲਾਲਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਡਤਾਊਂ ਜਾਂ ਅਕਾਊ ਨਹੀਂ ਸਗੋ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦਲਾਲਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਿਰਤੀ-ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਡਤਾਊਂ ਜਾਂ ਅਕਾਊ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ‘ਲੈਨਿਨਤਾ’, ‘ਮਾਰਕਸਤਾ' ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਘੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਤਕਾਲੀਨ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾਫ਼ਸ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਹਰ ਹੀਲਾ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।ਆਪ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਸਰਮਾਏਦਰੀ, ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ, ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਜਿਆਂ, ਨਵਾਬਾਂ ਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ 1938 ਈ. ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਵਰਕਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ' ਆਪ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। ਆਪ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਖਾਤਰ ਆਪ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ। ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਕਸਰ ਗੁਣਗੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ : ਉਠ ਵਰਿਆਮਿਆ ਉਏ ਸੁਤਿਆ ਸੰਭਾਲ ਪੱਗ, ਆਂਢੀਆਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਠਾਲ ਲੈ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਆਪ ਅਗਸਤ 1943 ਈ. ਵਿਚ ਸਖ਼ਤ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਤੰਬਰ 1943 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਗਿਆ।ਪਰ ਆਪਣੀਆ ਵੱਡਮੂਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਕਾਰਜਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਆਮੀਨ ! **** 137/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> gppoqkia1p5m8vtixaunmbzzj9khwty 250 71236 215309 2026-04-09T13:08:54Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ : ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਜੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਗਏ ਨੇ ਉਹ ਆ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ : ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਜੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਗਏ ਨੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਰੋਸ਼ਨ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਕ ਸਦੀ ਤੱਕ ਮਿਸਾਲੀ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਕੇ ਗਏ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਜੀ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਣਛਪਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। -ਕਾਮਰੇਡ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ (ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੇਨ ਕੋਛੜ : ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ) ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਲਾਮ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਨਾਇਆ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਆਪਣੇ ਬਚਨਾਂ 'ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰਮਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਡੋਲਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਡਰਿਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਿਆ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਅਕੀਦੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਪਦੇ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ, ਸਿਰੜ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਬੜੀ ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਸਰ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇਰੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਸਿਰਜਕ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਆਪਣੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਰਾਹੀਂ ਨਿਵੇਕਲੇ ਆਯਾਮ ਸਿਰਜੇ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੇਵਲ ਪੇ੍ਰਰਨਾਂ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀਲ ਸਾਥੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿੱਕੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੋ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਲਈ ਲੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤਨ, ਮਨ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਇਕ ਨਿਰਭੈਅ ਤੇ ਨਿਡਰ ਆਗੂ ਸਨ। ਉਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 138/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 077n54zaqp3oauj3dqudgp5jd1q3s4u 250 71237 215310 2026-04-09T13:09:07Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਚਿਣਗ਼ ਜਗਾਈ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹਰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਲੋਕ- ਪ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤਕ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਚਿਣਗ਼ ਜਗਾਈ ਰੱਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹਰ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਲੋਕ- ਪੱਖੀ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਸ਼ਕਤ, ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਤੇ ਸੰਜੀਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਅਧਿਐਨ' ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਕਾਮਰੇਡ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਨਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿਆਸੀ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਮਝ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਹੈ। ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਲੀ-ਸੜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਹੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਕੋਛੜ ਜੀ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਤੇ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਨਵੀਂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਵਾਹਕ ਹੋਵੇ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਠੋਸ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕੋਛੜ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਰਿਹਾ।ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ: ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਨਾ ਲੁਟੇਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਕਰ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਉਹ ਇਮਾਨਦਾਰ, ਸੱਚੇ, ਹਲੀਮ ਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਇਕ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਦਾਹਰਣ ਤੇ ਨਮੂਨਾ ਬਣਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਰਕਰਾਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।(ਪੰਨਾ-120) ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੂਰਵ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਾਵੇਂ ਸਿਆਸੀ ਹੋਣ ਭਾਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਫਿਕਰਮੰਦ ਰਹੇ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰੀ ਕੋਛੜ ਨਾਲ ਹਰ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਦੀ 139/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> issfkqpir2tjfdv1ce97mtdo6y9vusz 250 71238 215311 2026-04-09T13:09:22Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਦਕ-ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਝੱਲਿਆ।ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਸੰਗ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਇਕ ਸਿਆ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਦਕ-ਦਿਲੀ ਨਾਲ ਝੱਲਿਆ।ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਸੰਗ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਇਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਜੋ ਹਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਿਦਕ-ਦਿਲੀ, ਸੰਜੀਦਗੀ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਜਲੰਧਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਿਚ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਚਾਹੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਚੇਤਨਾ ਕੈਂਪ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ' ਕੋਈ ਸੈਮੀਨਾਰ ਹੋਵੇ, ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਉਠੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਦਲੀਲਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦਿੰਦੇ। ਭਾਵ, ਹਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਕ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰੀ ਕੋਛੜ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਖਰਚ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਵਰਗੇ ਸਿਰੜੀ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ। ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੋਛੜ ਜੀ ਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਜੀ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਡੱਪਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੰਡ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਲ ਖੋਲ ਕੇ ਫੰਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਨੂਰਮਹਿਲ ਵਿਖੇ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੇ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਾਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਖਰਚ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤਣ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਕੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਇਕੱਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ। ਅੱਜ ਇਹ ਮੇਲਾ ਜਲੰਧਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਉੱਪਰ ਡਟ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਛੜ ਜੀ ਚੇਤੰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੱਬੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ 140 ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> inoi9c6amprhncdkcmpsqo99lhxvz0x 250 71239 215312 2026-04-09T13:09:35Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਵੇਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸਮਝ ਸਾਡੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਵੇਂ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ਨਸੀਬੀ ਹੈ ਕਿ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸਮਝ ਸਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਡਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਥਨੀ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਸਨ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਚਲਦਾ ਫਿਰਦਾ ਇਨਸਾਇਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਨ।ਉਹ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਧਿਰਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸੂਰਜ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀਆਂ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਜੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੰਨਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਾਏ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇਣ ਅੱਗੇ ਸਾਡਾ ਸਿਰ ਝੁਕਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲ-ਸਲਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੇਨ ਕੋਛੜ ਦੁਆਰਾ ਪਾਈਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੈੜਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਾਹਾਂ 'ਤੇ ਚੱਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ‘ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ' ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਕੋਛੜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ‘ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਅਧਿਐਨ' ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ, ਗਰੁੱਪਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੱਬ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਆਏ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਅ, ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਗੁਟਬੰਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਕਾਮੇ (MASS WORKER) ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਕੇਵਲ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਬਦਲਾਓ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਮਝ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵੀ ਹੈ| ਲੇਖਕ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗਲੀ-ਸੜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਉਹ ਜਿਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਹਥਿਆਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਹੈ। ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਲੇਖਕ ਉਸ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚੋਂ 141/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 07xmmwf820js5un73l3kuakj11tr4a6 250 71240 215313 2026-04-09T13:09:50Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪਨਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਠੋਸ ਹਕੀਕਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਹੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਚ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪਨਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਠੋਸ ਹਕੀਕਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਹੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਹੈ। ਪੂਰਵ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥ- ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉਪਰ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ (Domination) ਕਾਇਮ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕ ਬੇਕਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਆਦਿ ਅਲਾਮਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਾਤ- ਪਾਤ ਦਾ ਕੋਹੜ ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਜਮਾਤੀ-ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਫਿਕਰ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਉਨੀ ਦੇਰ ਜਮਾਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਾਮਰੇਡ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਗਰੁੱਪ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਭਾਰਤੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਕਦੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਹ ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੀ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਉਠੀਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਅਗਾਂਹ ਨਾ ਲਿਜਾ ਸਕੀ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ: “ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰਕਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਬੌਧਿਕ ਸੂਝ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਰੂਸ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਬਾਲਸ਼ਵਿਕ) ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ (ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ) ਮਾਰਕਸੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਵਰਕਰਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ‘ਕਿਸਾਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ, ਉਗਰਾਹੀ ਕਰਕੇ ਸਿਆਸੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰਨ (ਉਥੇ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਣ) ਜਿਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੈਂਟਰ ਸਨ ਉਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ 'ਤੇ ਹੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ।(ਪੰਨਾ-85) 142/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> grif0e5dobum5w5bffik3pht4p3vfmj 250 71241 215314 2026-04-09T13:10:05Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਦਈ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਕਿਸਾਨ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਮੁੱਦਈ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਤੇ ਵਰਕਰ ਬੜੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਘਰ- ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਦਕਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ ਨਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੀ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਸਾਡੀ ਇਹ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ, ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਬਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੇ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੇਧ ਦੇਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਖਾਸਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਧੜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਜਿਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ, ਪਰਜਾ ਮੰਡਲ, ਕਿਸਾਨ ਸਭਾ, ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (C.P.I.), ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (C.P.I.M.), ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਐਮ.ਐਲ.) ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਦੀ ਕਾਮਰੇਡ ਬੂਝਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬਿਲਗਾ ਜੀ, ਕਾਮਰੇਡ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਜੀ, ਕਾਮਰੇਡ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰੀਂਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜਤਾ ਰਹੀ।ਆਪਣੀ ਲੰਬੀ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਵੀ ਆਏ ਜਦੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣੀ ਪਈ। ਅੰਡਰ-ਗਰਾਊਂਡ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਮਰੇਡ ਜੀ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਆਪ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਜਾਂ ਪਦਵੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਨਾ ਦੌੜੇ। ਆਪ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਸਨ।ਆਪ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਲਿਤ ਵਸੋਂ ਦੇ ਨਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੇਂਡੂ, ਗਰੀਬ, ਦਲਿਤ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬ ਦਲਿਤ, ਛੋਟਾ ਦਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨਾ ਤੋਂ, ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 143/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> 588jdsrkdoxsz52uq79zu60c2o1yo5s 250 71242 215315 2026-04-09T13:10:18Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। (ਪੰਨਾ-51) ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਟੱਡੀ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। (ਪੰਨਾ-51) ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਆਦਿ-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਤਹਿ 'ਤੇ ਹੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦਾ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜਨ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੁਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਦਾ ਇਹ ਫਿਕਰ ਵੀ ਵਾਜਬ ਹੈ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਰਿਥਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰੂਚੀ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਆਪ ਨੂੰ ਰੜਕਦੀ ਸੀ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਆਪ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤਾ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋੜ ਸਕੇ। ' ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (C.P.I.) ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਉਂਗਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 1942 ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਜਿਥੇ ‘ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ' ਅਤੇ ‘ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ' ਵਰਗੇ ਨਾਅਰੇ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਉਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਲਾਈਨ ਮੁਤਾਬਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਨੂੰ ‘ਪੀਪਲਜ਼ ਵਾਰ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੇ ਇਸ ਨਾਅਰੇ ਦਾ ਕੰਵਲ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗ਼ਦਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖ਼ਮਿਆਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਿਆਸੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਲਾਈਨ ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਪੀਪਲਜ਼ ਵਾਰ’ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਦੇ ਕੇ ਫਾਜ਼ਿਸਮ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।(ਇਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ)। ਸਾਡੇ ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕੀ ਬਹੁਤ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਖਿਲਾਫ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ 144/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> br21jibvqugsutjhvhl25k6nbr9ltlx 250 71243 215316 2026-04-09T13:10:38Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦੂਸ਼ਣ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਘੋਲਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਲੋਕ ਇਤਬਾਰ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਭਰੋਸਾ ਅਸੀਂ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦੂਸ਼ਣ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਘੋਲਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਲੋਕ ਇਤਬਾਰ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਭਰੋਸਾ ਅਸੀਂ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕੇ। (ਪੰਨਾ-85) ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਵੱਲੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਦਾ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦੇ ਉਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਪ ਦਾ ਗਿਲਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੱਬ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅੱਧੀ ਵਸੋਂ ਭਾਵ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋੜ ਸਕਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਆਪ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਏਨੀ ਤਰਸਯੋਗ ਕਿਉਂ ਹੈ ? ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ? ਉਹ ਦੂਹਰੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਮਾਰ ਸਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜੇ ਕਦੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਕਵਾ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਬਟ ਧਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਔਰਤ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਔਰਤ-ਵਰਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਸਮਝਣ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕਿ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੀ ਲੜਾਈ ਆਪ ਲੜ ਸਕੇ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਔਰਤ ਦੇ ਮਸਲੇ ਕੀ ਹਨ।ਉਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੱਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਸਲੇ 'ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਾਇਆ (ਪੰਨਾ-85) ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਆਸੀ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਜ਼ਾਤਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ 145/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 7b8fu97wta21bnvdbkf85olnomnjjdw 250 71244 215317 2026-04-09T13:10:53Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਵੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸੀ ਕਾਰਕੁਨ ਸਨ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਵੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਬਾਲਮਨ ਉਪਰ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨੂਰਮਹਿਲ ਮਿਊਸਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਆਸੀ ਤਜਰਬੇ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਾਮਰੇਡ ਕੋਛੜ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਟੀ ਲਾਈਨ ਬਾਰੇ ਸੂਬਾ ਪਾਰਟੀ ਸੈਕਟਰੀ ਅੱਗੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: 1) ਜਮਾਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਾਏ ਦੀ ਲਾਈਨ ਨਾਲ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕੇਬਾਜ਼ੀ (Adventuris) ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2) ਕਾਮਰੇਡ ਚੇਅਰਮੈਨ ‘ਮਾਓ' ਚੀਨ ਦੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਚੀਨ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਕੋਈ ਯੂਨਿਟ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਬੰਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। 3) ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਲਾਲ ਫੌਜ ਮਾਰਚ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬੇ- ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ। 4) ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.ਐਮ. ਦੇ ਵਰਕਰ ਸਾਡੇ ਜਮਾਤੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹਨ। 5) ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮੁਖਾਲਫਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।(ਪੰਨਾ-142) ਪਰ ਸੂਬਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੇ। ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਅਤੇ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਸਾਲ ਅੰਡਰ-ਗਰਾਊਂਡ ਰਹੇ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਹ ਸਾਮਰਾਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀਆਂ ਗਰੀਬ ਜਮਾਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਮਾਤਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਹਰਿਆਵਲ ਦਸਤਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ: 146/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰ<noinclude></noinclude> 36ocbsdvd5s9fl8lwucl5semep8nuwd 250 71245 215318 2026-04-09T13:11:12Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪੇਂਡੂ ਗਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਛੋਟਾ ਤੇ ਭੂਮੀਹੀਣ ਕਿਸਾਨ, ਮੁਜ਼ਾਰਾ, ਆਦਿਵਾਸੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ, ਗਰੀਬ, ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਫੇਰੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਗਰੀਬ ਤਰਖਾਣ, ਲੁਹਾਰ, ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਤੇ ਕਾਰੀਗਰ,..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪੇਂਡੂ ਗਰੀਬ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਛੋਟਾ ਤੇ ਭੂਮੀਹੀਣ ਕਿਸਾਨ, ਮੁਜ਼ਾਰਾ, ਆਦਿਵਾਸੀ, ਸ਼ਹਿਰੀ, ਗਰੀਬ, ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਫੇਰੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਗਰੀਬ ਤਰਖਾਣ, ਲੁਹਾਰ, ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਛੋਟੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਤੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ, ਦੁਕਾਨਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਆਦਿ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਮਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਸਮਝਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕਮ ਜਮਾਤਾਂ ਨੇ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਭੈੜੀ ਤੇ ਚੀੜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਭਾਵ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਅਕਸਰ ਆਖਦੇ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬ ( People's Democratic Revolution) ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜੇ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇ: 1) ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇ ? 2) ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਤਖ਼ਿਲਾਫ਼ (Differences) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਤੇ ਆਪਸ ਦੀਆਂ ਦੂਰੀਆਂ ਐਨੀਆਂ ਕਿਉਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ? 3) ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਵਰਕਰਾਂ ਅੰਦਰ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਿਉਂ ਹੈ? 4) ਆਮ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛਲਗੂ ਬਣ ਕੇ ਕਿਉਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ? 5) ਅਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗ ਚੇਤਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਉਪਰਾਲੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਰੇਡ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਿਆਸੀ ਵਿਕਾਸ-ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਅਣਥਕ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਨੁਕਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਸੌਖੇ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ 147/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ<noinclude></noinclude> ef5vdls2idpyjqj2zz6gjchfaoob9a4 250 71246 215319 2026-04-09T13:11:40Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਵੈਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਵੈਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਹਰਾ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਸਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਵੀਂ ਰਾਹਦਸੇਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਮੀਨ ! **** 148/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ<noinclude></noinclude> 1auzg45ruc3hsl9s52apqjvsigf1q0d 215320 215319 2026-04-09T13:13:34Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਸੋਧਣਾ */ 215320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਵੈਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਹਰਾ ਭੈਣ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰ ਸਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਵੀਂ ਰਾਹਦਸੇਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ। {{center|ਆਮੀਨ !}} {{center|****}}<noinclude>{{center|148/ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤਰੇ}}</noinclude> 4qw2skfbjqr177lwbx37hue48dcm3g8 250 71247 215336 2026-04-10T06:22:27Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ ਡਾ. ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ" ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਚਿਤੇਰੇ ਡਾ. ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ<noinclude></noinclude> 3eeblx47c7g9f6eseomvl0jgfhl6bk8 250 71248 215337 2026-04-10T06:22:42Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "Chintan De Chitere (Meta Criticism and Literary Portraits) By Dr. Bhim Inder Singh #5059, Urban Estate, Phase 1. Patiala-147002 Email: bhiminderpbi@gmail.com 98149-02040 ISBN 978-81-19011-96-4 Edition 2023 Author Published by Saptrishi Publication Plot No. 25/6, Industrial Area, Phase-2. Near Tribune Chowk, Chandigarh. E-mail-sapatrishi94@gmail.com Visit us at: www.saptrishipublication.com 94638-36591, 77174-65715 All rights reserved. No part of t..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>Chintan De Chitere (Meta Criticism and Literary Portraits) By Dr. Bhim Inder Singh #5059, Urban Estate, Phase 1. Patiala-147002 Email: bhiminderpbi@gmail.com 98149-02040 ISBN 978-81-19011-96-4 Edition 2023 Author Published by Saptrishi Publication Plot No. 25/6, Industrial Area, Phase-2. Near Tribune Chowk, Chandigarh. E-mail-sapatrishi94@gmail.com Visit us at: www.saptrishipublication.com 94638-36591, 77174-65715 All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or any information storage and retrieval system, without permission in writing from the Publisher and Author Printed at Saptrishi Printers<noinclude></noinclude> bajv0qlkhrcj4px7upabup4izjii6e8 250 71249 215338 2026-04-10T06:24:34Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "صد اکبر آب و گل بیدل نرسد که به چه روی برد ولی را دریاب ۳۷ رباعی | ریا حیات عمر خیام ه مضران لطافت جامی و مئے و ساقی بر لب کشت این جمله مرا و هم تراکشته بهشت مشنو سخن بهشت و دوزخ اریس کو رفت بد و زن و یکه آمد بیشتر پا بدوزی آن گرام چون میت حقیقت یقین اندر دس..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>صد اکبر آب و گل بیدل نرسد که به چه روی برد ولی را دریاب ۳۷ رباعی | ریا حیات عمر خیام ه مضران لطافت جامی و مئے و ساقی بر لب کشت این جمله مرا و هم تراکشته بهشت مشنو سخن بهشت و دوزخ اریس کو رفت بد و زن و یکه آمد بیشتر پا بدوزی آن گرام چون میت حقیقت یقین اندر دست نتوان با مید شک همه هم نشست ان تا نهم جام مئی از کف دست را در بیروم چو شیار و پوست نون این بینه باین مقمون ااست گوگل نبود و شیب ما خانہیں بہت اور نورینی رسد بما ناریس است. گر مسجد و سجاده و شینی نبود ناقوس کلیسا و زتاریس است اجزای بیانہ کہ دور سے پیوست شکستن آن رو نمیدارد دست بین سر و دست بازنی از سیر دست از مهر که پیوست و یکین گرشکست با امروز ترا دست رس فرد نیست و اندیشید فردات بنز سود است مرا صنائع مکن اینده اردات شده است مین باقی عمر را به پیدا نیست و با خیار فرق روزگار امروز خوردن ای چرخ فلک خرابی از کینه است بیدادگری عادت دیرینه است از بیدات ای خاک اگر سیند تو بشکافند بش گوهر قیمتی که در سین تست آن ثبت که دلم زیر اوزار شده است او جای دگر نیم گرفتار شده است من در طلب علاج خود جون کو شم چون آنا طبیب ماست بیمار شد است Digitized by Google را ضائع کردن بموجب قول علاج چیست فلاطون چه خود شود بیماره<noinclude></noinclude> k165pu58nteowqbc6rvu8dc2bsu696d 250 71250 215339 2026-04-10T06:26:15Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਅਖਿਧ ਪ੍ਰਕਾਸ ਪ੍ਰਥਮ ਲਾਗੂ ੧ਓ ਸਤਿਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪਕ ਨਿਰਘੱਟ ਕਹਿ ਕਰ ਦਸਿਆ ਹੈ। ਭੂਮਿਕਾ ਧੰਨ ਓਹਪਰਮੇਸਰ ਬੱਰਬ ਗੁਣ ਸਪੰਨਹੈ ਕਿ ਜਿਸਨੇ ਸਰਬਕਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰਕੇ ਬਰਬਕੇ ਰੋਗਾ ਦ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਅਖਿਧ ਪ੍ਰਕਾਸ ਪ੍ਰਥਮ ਲਾਗੂ ੧ਓ ਸਤਿਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪਕ ਨਿਰਘੱਟ ਕਹਿ ਕਰ ਦਸਿਆ ਹੈ। ਭੂਮਿਕਾ ਧੰਨ ਓਹਪਰਮੇਸਰ ਬੱਰਬ ਗੁਣ ਸਪੰਨਹੈ ਕਿ ਜਿਸਨੇ ਸਰਬਕਾਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰਕੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰਕੇ ਬਰਬਕੇ ਰੋਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਧਾਇਆਨਕਰਕੇ ਫੇਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੋਔਖਦੀਆ ਬਨਾਕਰ ਉਤਮਪੁਰਜ਼ਾਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰ ਦਰੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਖਸਿਆ ਅਦਾਵੇਦਿਆ ਬਨਾਈ (ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਦ, ਹਕੀਮ, ਡਾਕਟਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਪੈਰ ਓਹ ਬਨਾਏ ਓਹਨਾਂ ਪੁਰਸਾ ਨੇ ਬੜੀ-ਉਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋ ਕਾਂਨੂੰ ਬਖਬਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ ਜਿਨਾਂਨੇ ਵਿ ਦਿਆਪਾਈਅਭਿਮਾਨ, ਪਾਕਰ ਸੰਜਾਰ ਵਲੋਂ ਜੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਲਕ ਨੇ ਐਸਾ ਅਚਰਜ ਸਮਾਆਦ ਕਿਥੋਂ ਈ ਚੀਜ਼ ਕ੍ਯਾ ਦਵਾਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਦਜੇ ਬੱਚੇ ਝੇੜ ਕੇ ਕਿਤਾਬ ਪੋਥੀ ਦਾ ਦਰਸਨ ਕੋਈ ਨਾਕਰਾਵੇ- ਜੋਅਕਾਲਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮੁਅਨੁਸਾਰ ਗਵਰਮਿੰਟ ਦ ਰਾਜ ਬੜਾ ਸੁਖਾਲਾ, ਅਰ ਬੇਧੜਕ ਦੇਖਨ ਵਾਲਾ ਕਿ ਵਿਕਾਰੀ ਉਤਪਤਿ ਹੋਇਆ ਦੇਸ ਰਾਜਧਾਨੀ ਮੇਂ ਅਤੇ ਐਕਰਕੇ ਪ੍ਰਨਤਾ ਪਰਜਾ ਕੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰ ਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਬਹੁਤ ਆਰਾਮਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਛਾਪੇ ਪਰੋਂ ਬੁਰੇ ਅਰਪੁਸਤਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪੀਆ ਅਰ ਮੌਕੀ<noinclude></noinclude> hz8r6kuu7ahnhgiku7ekr83hhfpo4ec 250 71251 215340 2026-04-10T06:26:31Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਅੰਧਕਾ 164119 ਪ੍ਰਥਮ ਭਾਗ ਰਾਂਝੇ ਮੂਲ ਲੇਕਰ ਨਫ਼ੇ ਉਠਾਏ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਨੇ ਫੇਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾਲ ਇਸ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਕੁਛ ਨਹੀ ਜਾਨਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਤੇ ਡਾਢਾ ਕਮੇ ਜ਼ੋਰ ਜੀ ਓਥੇ ਸੁਖਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਗੁਰਮੁ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਅੰਧਕਾ 164119 ਪ੍ਰਥਮ ਭਾਗ ਰਾਂਝੇ ਮੂਲ ਲੇਕਰ ਨਫ਼ੇ ਉਠਾਏ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਨੇ ਫੇਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾਲ ਇਸ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਕੁਛ ਨਹੀ ਜਾਨਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਗੱਲ ਤੇ ਡਾਢਾ ਕਮੇ ਜ਼ੋਰ ਜੀ ਓਥੇ ਸੁਖਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬਨਾਈ ਜੋ ਉਸ ਰਮੁਖੀ ਮੈਂ ਬਹੁਤਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਸਤੀ-ਵਿਚੋਂ ਤਰਜ਼ਮਾ ਹੋ ਕੇ ਛਪੇ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਲ ਪੰਜਾਬ ਵਾਲੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨਯਾਕਿਸੇ ਪੰਡਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਪਾਪੁਛਕੇਯਾਸਾਥੀ ਅਖਪੜਕੇ ਕੁਛ ਨਾਕੁਛ ਸਿਖਲੈਂਦੇ ਹਨ-ਅਰ ਦੂਸਰੇ ਬਹੁਤ ਗ੍ਰੰਥ ਉਰਦੂ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚੋਂ ਗੁ ਰਮੁਖੀ ਤਜ਼ਮਾਹੋਏ ਪਰੰਤੂ ਘਟ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਛੁਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆ ਨੇ ਏਹ ਗਲ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਛੁਪਾਏ ਹੈ, ਜੋ ਥੋੜਿਆ ਕਾਗਤਾ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਮੁਕੇਅਰ ਸਸਤਾ ਪਵੇ । ਓਹਲੋਕ ਓ ਤਰਾਂ ਫਾਰਸੀ-ਅਰਬੀ ਲਿਖਦੇ ਗਏ ਕਿਉਕਿ ਓਨਾਨੂੰ ਅੱਡੀ ਵਿਦਿਆ ਕਿਥੋਂ ਆਉਦੀਈ ਜੋ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਉਲਟਾ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਜੋ ਅਖਰ ਦੇਖਿਆ ਕੋਈ ਲੇਖਛਡਿਆ – ਜਦ ਕਿਸੇ ਵੈ ਦਕੋਸ਼ੌਕੀਨ ਖਰੀਦਿਆ ਪੜਕੇਦੇਖਿਆਤਾਂ ਏਹੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੇ ਕੁਛਪਤਾ ਨਹੀ ਲਗਦਾ- ਜੇਕਰ ਓਹ ਕੇਸ ਪਾਸੋ ਪੁਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਫਾਰਸੀਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਹ ਲਫਜ਼ ਕੀ ਹੈ ਅਪਾਠਕਾਂ ਕੋਹੀ ਦਸ ਸਕਦੇ ਹੈਨ (ਜੈਸੇ ਚੀਖ ਜੇ ਜਾਲ ਜੁਆਦ ਹੋਏ, ਸੋ,ਸੀਰ, ਗ੍ਰੀਨ ਸੁਆਦ ਇੱਕ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਕੀ ਉਪ - PATIAL ਦੇ "<noinclude></noinclude> 9xg9t8acp2zqqwa67r9s9yu1rp1bzhk 250 71252 215341 2026-04-10T06:26:47Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਔਖਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਮਕਾ ਪਿਯਮ ਭਾਗ ਤੀ ੪ਰਦੂ ਮੈਂ ਹੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਥਾ ਯਾਯਯਾ ਇਸਤੋ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਨਹੀ ਹੈ ਸਮੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਅਖਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਲਾ ਕੀ ਦਸੇ ਅਰ ਫਾਰਸੀ ਉਸਤਾਦ ਕੀ ਪੜਾਵੇ ਏਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨਂਦ ਆਸਾ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਔਖਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤਮਕਾ ਪਿਯਮ ਭਾਗ ਤੀ ੪ਰਦੂ ਮੈਂ ਹੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਥਾ ਯਾਯਯਾ ਇਸਤੋ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਅੱਖਰ ਨਹੀ ਹੈ ਸਮੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਅਖਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਾਲਾ ਕੀ ਦਸੇ ਅਰ ਫਾਰਸੀ ਉਸਤਾਦ ਕੀ ਪੜਾਵੇ ਏਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨਂਦ ਆਸਾ ਮਿਲਨ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਘਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜਿਆਹੋਇਆ ਫਿਰ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀ ਇਨਾਂ ਕਸਦਾ ਤੇ ਦੁਖਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਉਨਾ ਮਹਾਤਮਾ ਵੈਦ ਦੇ ਅ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੀ ਹੈ ਅਰ ਏਹ ਪੁਸਤਕ ਮਾੜਾ ਮੋਟਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨਣੇ ਨੂੰ ਗਾਲੜ ਦਾ ਪਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਤ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦ ਦੇ ਵੇਲੋਂਦਾ ਹੈ ਏਹੋ ਸਮਝਕੇ ਦਾਸਪਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਏਸਦੀਆਂਭ ਲ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਕੇ ਦਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ ਯਾ ਕਾਰਡ ਭੇਜਕੇ ਸਿਖਿਆ ਬਖਸ ਦਰ) ਅਰ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪੜਿਆਹੋਇਆਨਹੀ ਜੈਨੀ ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਹੈ ਓਨਾ ਹੀ ਦਸਿਆ ਹੈ। ਅਗੇ ਆਪ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਗੇ ਦਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰਖਨ ਗੇ ਲੇਖਕ ਆਪਕਾ ਦਾਸ ਨੋਟ, ਗੁਰਮੁਖੀਪੜੇ ਤੋਂ ਏਹ ਮਤਲਬ ਹੈ 'ਕਿ ਉਰਦੂ ਨਹੀ ਜਨਦਾ ਅਰ ਫਾਰਸੀ ਪੜੇ ਤੋਂ ਏਹ ਮਤਲਬ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨ ਜਾਨਦਾ ਹੋਵੈ ਮੇਲਾਸਿੰਘ, ਵੈਦ<noinclude></noinclude> pugqbdrb49lfuoto0e1cakk2c334w16 250 71253 215342 2026-04-10T06:27:04Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਪ੍ਰਥਮ ਭਾਗੀ ਅਬ ਪਹਿਲੇਖਨ ਅਰਬੀ ਦਾ ਹਿੰਦੀਵਾਲਾ ਪੱਤੇ ਤਾਂ ਲਬ ਲੈਣ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਆਬਨੂਜ਼ ਆਲਸ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪ ਜੁਖਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਹਿੰਦੀ ਯਾਪੰਜਾਬੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੂਟਾ ਹੈ ਸਰਸੋਂਸੋਖਤਾ ਸੰਗਯਾਕਲੀ ਇਟ ੩॥..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਪ੍ਰਥਮ ਭਾਗੀ ਅਬ ਪਹਿਲੇਖਨ ਅਰਬੀ ਦਾ ਹਿੰਦੀਵਾਲਾ ਪੱਤੇ ਤਾਂ ਲਬ ਲੈਣ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਆਬਨੂਜ਼ ਆਲਸ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪ ਜੁਖਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਹਿੰਦੀ ਯਾਪੰਜਾਬੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੂਟਾ ਹੈ ਸਰਸੋਂਸੋਖਤਾ ਸੰਗਯਾਕਲੀ ਇਟ ੩॥ ਅਜੂਰ ਆਜਾਨਲ ਅਸਤ ਚੂਹੇ ਕੰਨੀ ਬੂਟੀ ਹੈ ਆਖ਼ਰ ਯੂਨ 4 X - ਆਰੀਲਾਲਸਾ ਕਾਕ,ਕੰਘੀ ਬੂਟੀ ਹੈ ਰੇਸ਼ਮ ਯਾ ਪਟ ਨਿਉਲਾ ਅਬਰਲ ਸਰਦ ਕੋਹੀ ਹਊਬੇਰ ਅਵਨ ਮਾਦਾਇਖਰ ਗੱਧੀ ਯਾ ਖੋਤੀ ਉਤਰੁਜ ਤਰਨਜ ਅਸਲ ਦਰਖਤ-ਗਜ਼ ਝਾਊ ਦਾ ਬੂਟਾ ਅਬੂਖੁਲਬਾ ਹੋਕਾਰ ਰਤਨਜੋਤ ਅਸਲਕ ਫੰਜਨਕਤ ਸੰਭਾਲੂ ਦੇ ਬੀਜ 29 - ਇਸਖੁਦ ਜੁਰਮਾ ਅੰਜਨ ਇਜਾਜ ਆਲੂ ੯ ਅਖਰ ਕਾਟਕੀ ਆਲੂ-ਬੁਖਾਰਾ ਸੁੰਦਰ ਬੇਲ ਬੜੀ ਗੁਲਅਵਤਾਕ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਫੂਲ ਆਜ਼ਾਦ ਦਰਖਤ ਮੋਕਾਇਨ ਬੂਟਾ ਅਥਰੇ ਅਬਰੇਮ ਅਸ਼ਕਰ ਬੋਹ * ਇਬਨਅਰਸ | ਰਾਜੂ<noinclude></noinclude> neys9c7d23ipugz37v6m9mz5sxe3p39 250 71254 215343 2026-04-10T06:27:21Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਔਖਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਰਬੀ ਵਰਜੀ ਹਿੰਦੀ ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ डबा १ 4 ਅਜਰਾਕੀ ਅਰਕੇ b ਆਰਜ਼ ਅਖਸ਼ਾਅਲਬਕ਼ ਸੁਰਗੇਨ ਗਾਉ ਗੋਹੇ-ਉਪਲਾ ਪਾਣੀ- ਕੁਚਲਾ ਕੁਚਲਾ ਦਰਖਤਮਸਵਾਕ ਪੀਲੂ ਦਾ ਬੂਟਾ ਅਰਬਾਅਵਾਅਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰ ਯੂਐਨ ਕਰੰਸ ਕੰਨਖਜੂ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਔਖਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਰਬੀ ਵਰਜੀ ਹਿੰਦੀ ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ डबा १ 4 ਅਜਰਾਕੀ ਅਰਕੇ b ਆਰਜ਼ ਅਖਸ਼ਾਅਲਬਕ਼ ਸੁਰਗੇਨ ਗਾਉ ਗੋਹੇ-ਉਪਲਾ ਪਾਣੀ- ਕੁਚਲਾ ਕੁਚਲਾ ਦਰਖਤਮਸਵਾਕ ਪੀਲੂ ਦਾ ਬੂਟਾ ਅਰਬਾਅਵਾਅਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੰ ਯੂਐਨ ਕਰੰਸ ਕੰਨਖਜੂਰਾ ਚਾਵਲ ਪੀਆਰੂਹ X ਅਰਗਾਮਯੋਨੀਧੁ ਮਾਖੀਸਾ ਸੁਰਖ ਪੋਸਤ ਅਜਾਤੂਨ ਸਿਕੰਦ ਬਾਲਾ, ਤਗਰ འཕ ਅਰਨਬਥਰੀ ਖਰਗੋਸ਼ ਜਥਾ ਯਾ ਸਾਹਿਆ ਅਸ ਸ਼ੇਰ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ - ਉਮਰ ਨਜ਼ ਸਰੰਜ ਸਿੰਗਰ | ਸੰਧੂਰ 39 ਉਸਤੁਖੁਦੂਸ ਅਸਫਾਰਜ ੩੩ ਅਸਰਜ * ਅਸਫੀਦਾਜ਼ ੩੫ X ਅਪਾਨਾਖ ਅਬਰਮੁਰਦਾ ਖ਼ੁਆਬਾਦਲ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਸਫੀਦਾਰ ਸੁਫੇਦ ਕਾਸਕਾਰੀ ਰੇਤਮਛੀ ਰੇਗਮਾਹੀ ਧਾਰੁ ਪਾਲਕ ੬ਅਸਵਦਸਾਲਖ ☑ ਕਾਲਾਨਾ) ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਸਤਰ ਗਾਰ ਅਤਰ ਖਾਰ | ਉਹ ਕਟਾਰਾ ਉਸਕ ਓਜ਼ਾਹ ਕਾਦਰ ਹੁੰਦ ਅਨਾਰ ਗਾਮੂਲ ਰੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਸਾਥਾਲਅਗਰ ਕਟ ਮਰੇਮ • ਅਸ਼ਨਾ ਹਿੰਦੀ ਦਵਾਲ,ਦਵਾਲੀ ਛੜੀਲ, ਬੁੱਢਾ-ਬੁੱਢੀ ਹੰਸਪਦੀ ਬੂਟੀ ਹੈ<noinclude></noinclude> axl0cuopqjnxsle871wqp3s12qir3q2 250 71255 215344 2026-04-10T06:27:45Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਫਰਬੀ ਆਤਮਕਤਖਾਰ ਏਲਸ “ ਅਸਲਲਹਿੰਦ ਲੇਖਕਾਸਨੀ ਈਰਸਾਯੁਨਾਨੀ ਫੌਜ ਨਵਾ ਗਾਉਕੇਰੀ ਅਖਰ ਪਹਿਲੇ ਬੇ ਦਾ ਬਾਬੁਲ ਹਿੰਦੀ ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਮ ਭਾਗ ਕਰੇਜ਼ਿਆਂ ਖ਼ੁਦ ਕੰਡੇ ਵਾਂ ਕਰਨੀ ਦਸਤ ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਘਾ ਰਲਿਆ ॥ ਮਰੀਤੀ ਦੇ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਫਰਬੀ ਆਤਮਕਤਖਾਰ ਏਲਸ “ ਅਸਲਲਹਿੰਦ ਲੇਖਕਾਸਨੀ ਈਰਸਾਯੁਨਾਨੀ ਫੌਜ ਨਵਾ ਗਾਉਕੇਰੀ ਅਖਰ ਪਹਿਲੇ ਬੇ ਦਾ ਬਾਬੁਲ ਹਿੰਦੀ ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਮ ਭਾਗ ਕਰੇਜ਼ਿਆਂ ਖ਼ੁਦ ਕੰਡੇ ਵਾਂ ਕਰਨੀ ਦਸਤ ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਘਾ ਰਲਿਆ ॥ ਮਰੀਤੀ ਦੇ ਸੋਹਲ Ja ਬਾਦਰੇ,ਬੇਆ ਬਾਦਗਬੋਆ ਬਿੱਲੀ ਲੋਟਨ ਬਾਵਜ਼ ਚੀਰਾਨ ਕੋਈ ਬਾਦੌਰਾਨ ਬਾਦੰਗਾਨ ਤੁਲਸੀ ਜੰਗਲੀ ૩૧ ਬਾਰਦ ਵੈਂਗਨਯਾ ਬਤਾਉ ਗੰਦਾ ਕਰੇਜ਼ਾ ਬਾਰੂਦ ਬਾਜੀ ਬਾਰੂਤ ਦਾਰੂ ਚਲਨਵਾਲਾ ਬਾਜੂ ਬਾਜ ਜਨਵਰ 씨 L ਬਰਤਾਨੀਕੀ ५४ ਬਾਸਕ ਸਕਰ ਬਾਬਾ ਤੁਝੀ - ਫਰਿਆਉਣਾ ਸਿਖਾਉਲਾ ਬਰੰਜ਼ਾਸਟ ਸਮਾਵਰਨ X ਕੰਧੇ ਮਾਰ ਬੂਟੀ ਹੈ ਬਰੇਗਕਾਬਲੀ ਵਾਰਡਿੰਗ ਸਾਥਾਰ ਅਨਾਰ ਬੂਟੇ ਵਰਗਾ ਹੈ ਕਰੁਕਤੂਨ ਅਸਪੋਗੋਲ ਈਸਬਗੋਲ ਸਿੱਧ ਬਹੁਭੁਲਕੇਸਾ ਤੂਖਮ ਬਜਾ ਕਕੜੀ ਬੀਜ ਬਜੁਰਲਕਸ਼ਦ ਤੂਖਮ-ਮਾਰ ਬਾਵਾਂ ਖੀਰੇ ਕਾ ਬੀਜ ਜੁਚਰਾ ਜਾਨਵਰ ਕਲੀਛਪ ਬੂਟੀ ਹੈ ਸਰਵਾਲੀ<noinclude></noinclude> 68fd3xbkr2nhi47mdbjwzo1rybfyduh 250 71256 215345 2026-04-10T06:28:03Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "<! પ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਹਿੰਦੀ ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਦੂ ਦੇ ਬੀਜ ਖਰਬੂਜੇ ਦੇ ਬੀਜ ਹਿੰਦਵ ਦੇ ਬੀਜ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਬੀਜ ਕੁੰਡਲੀ ਦੇ ਬੀੜ ਅਜਮੋਦ ਕੇ ਬੀਤ ਕਲਮ ਦੇ ਬੀਜ ਧਨੀਆ ਬਜੁਰੁਲਕ ਤੁਖਮ ਕਦੂ ਬਫੁੱਲਬਰੀਖ ਭੁਖ ਖਰਪਜ਼ਾ ਬਫੁੱਲ ਤੀਆਂ ਤ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude><! પ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਹਿੰਦੀ ਯਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਦੂ ਦੇ ਬੀਜ ਖਰਬੂਜੇ ਦੇ ਬੀਜ ਹਿੰਦਵ ਦੇ ਬੀਜ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਬੀਜ ਕੁੰਡਲੀ ਦੇ ਬੀੜ ਅਜਮੋਦ ਕੇ ਬੀਤ ਕਲਮ ਦੇ ਬੀਜ ਧਨੀਆ ਬਜੁਰੁਲਕ ਤੁਖਮ ਕਦੂ ਬਫੁੱਲਬਰੀਖ ਭੁਖ ਖਰਪਜ਼ਾ ਬਫੁੱਲ ਤੀਆਂ ਤਖਮ ਤਰਬੂਜ ਬਜ਼ੁਲਫਰਦ ਭੁਖਮਗੁਲ ਬਹੁਫੁੱਲ ਸਵਾਬ ਤਖਮ ਬਦਾਬ ਬਲਕਰਨਜ਼ ਤਖਮਕਰਵਸ ੧ ਬਜਫੁੱਲ ਬਕਲਾਅ ਤਖਮ ਕਲਮ ੧ ਬਜੁਲਕਰ ਬਜ਼ਾ ਤੂਖਮ ਕਨੀਜ਼ ੧ ਬਦੁੱਲ ਕਲੂਸ ਤੋਖਮ ਬਰਜ਼ ਬਜਰੋਲਕਰਾਸ ਭੁਖਮਰੀਦਨਾ ਚੰਦਕਾਰਜ ਤੇ ਦੇ ਨੁਸਾਰ 'ਅਮ੍ਰਿਤਕਾ ਬੀਜ ਲੀ ੫ ਬਰੁੱਲਲੁਫਤ ਖਖਸ਼ਲਗਮ ਲਗਮ ਬਚੱਲ ਮਰੂ ਭੁਖਮਰੂ ਦੁਰਗਾ ਹੈ Eg ਦੇ ਬੀਜ ਬਹੁਭੁੱਲਬਨਜ ਭੁਖ ਬੰਗ ਅਜਵੈਨ,ਖ਼ੁਰਾਬਾਨੀ ਪੋਸ਼ਤ ਯਾ ਖਾਜ ਇਸੀ ਕਾਮ ਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੂਲੀ ਦੇ ਬੀਜ ਬਲਕਤਾਨ ਜਗੈਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਲਸੀ ਵਾਤੁਲਜੀ ਜਗੈਰਵਬਜੁਰਗ ਬਫੁੱਲਖਸਖਸ ਤੁਖਮਕੋਰ “ ਬਜ਼ੁਲਖ ਖਅ ਤੋਦਰੀ “ ਬਜ਼ੁਲਫਜਲ ਤੂਖਮ ਤੁਰ, ਤੂਖਮਤੁਰਸ਼ ਬਿਜੁਲਫੁਰਰਖ ਤੂਖਮ ਖ਼ਰਫਾ ਬਹੁਲਕਤਰ ਤਖਮ ਚਮਕ ૪ ਕੁਲਫੇ ਦੇ ਬੀਜ ਬਾਬੂ ਦੇ ਬੀਤ ਬਲਹੈਦਰ ਤੂਖਮਕਾਸ਼ਨੀ : ਕਾਮਨੀ<noinclude></noinclude> jw8vfo8f2v2a4uqdkp2bao0141for39 250 71257 215346 2026-04-10T06:28:22Z Marde Sehajpreet kaur 1774 /* ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਾਈਆਂ */ "ਫੁਰਸੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਰਬੀ ਬਿਸਬਾਸ ਜਲਵਤਰੀ ੧੦ ਬਸਤਾਨ-ਅਫਰੇਸ਼ਨੀਵਜਟਾਧਾਰੀ ਮੁੰਗੇਦੀ, ਗੰਡਾ ਯਾ ਰੂਪਾ ਬਦੁਆਰ ਾ ਬੇਜ਼ਮਰਜ਼ਨ ਪਿਆਜ਼ ਬਲ 11 ਬਲਲਫਰ ਪਿਆਜਦਸਤੀ ਜਲਗੰਡਾ ਕੇੰਦਰੀ ਦੇ ਬਤ ਅਰਵਕ ਖਰਪਜਾ ਬਤਖ ਜਨ..." ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਾ ਬਣਾਇਆ 215346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Marde Sehajpreet kaur" /></noinclude>ਫੁਰਸੀ ਹਿੰਦੀ ਜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਰਬੀ ਬਿਸਬਾਸ ਜਲਵਤਰੀ ੧੦ ਬਸਤਾਨ-ਅਫਰੇਸ਼ਨੀਵਜਟਾਧਾਰੀ ਮੁੰਗੇਦੀ, ਗੰਡਾ ਯਾ ਰੂਪਾ ਬਦੁਆਰ ਾ ਬੇਜ਼ਮਰਜ਼ਨ ਪਿਆਜ਼ ਬਲ 11 ਬਲਲਫਰ ਪਿਆਜਦਸਤੀ ਜਲਗੰਡਾ ਕੇੰਦਰੀ ਦੇ ਬਤ ਅਰਵਕ ਖਰਪਜਾ ਬਤਖ ਜਨਵਰ ਖਰਬੂਜਾ ੧੪ ੫ ਬਕਰ ਬਗਲ ਇੱਕ ਕਲੇਜ 3 ਬਕਮ ਬਕਮ ੩ ਕਲਾਜ਼ਰ ༥ X ਮਾਦਾਗਾਉ “ ਚਤੋ-ਹਿੰਦੀ ਖਰਪੜਾ-ਹਿੰਦੀ ਹਿੰਦਵਾਣਾ ਬਕਲਤੁਲਹਮਕਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਤਰਕ | ਕੁਲਫੇ ਦੇ ਬੀਜ ਗਾਉ ਯਾ ਗਉ ਬੇਸ਼ਫਾਇਜ਼ ਖੰਕਾਲੀ ਬੂਟੀ ਖੱਚਰ ਪਸ਼ੂ ਪਰ ਅਫ਼ਰ - ਬਕਰਲਜ ਨੀਲਗਾਉ ਜੰਗਲੀ ਗਊ ਬਲੇਸ਼ਾਮਕੀ ਬਹੇੜਾ ਅਤੇ ਬਲਾਪੁਰ ਹਿਲਾਵਾ ਅਬੂਰਕ ਵਹਲਵੜ ਬੁਰਾ ਇਰਮਨੀ ਪਾਪੜੀ ਯੂਨ ੩.੭ ਨਿੰਦਕ ਹਿੰਦੀ ਰੀ ਕਮੀਜ਼,ਸਾਜ਼ ਮੁੜ ਵਾ ਪੰਜਾਬ - ਬੋਲਲ ਬਕਰ : ਬਾਸ ਗਾਓ ਵ੍ਹੀਲ-ਬਕਰ ਝੀਲਲਾਇਨਬਾਨ ਬਾਆਦਮੀ ਆਦਮੀਕਾ ਪੰਜਾਬ<noinclude></noinclude> m2ty5fq5irak24wpb2iiyglopn2yb3k